ISIXHOSA FIRST ADDITIONAL LANGUAGE
National Curriculum Statement (NCS)
Curriculum and Assessment
Policy Statement
Foundation Phase
Grades 1-3
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS ISIXHOSA FAL GR 1-3 FS.pdf
Isixhosa FAL · Grades 1, 2, 3 · xh. CAPS document, 106 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isixhosa FAL
- Grade
- Grades 1, 2, 3
- Language
- Xh
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 106
- File size
- 1.8 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 106
Document textSearch extracted text and jump to a page.
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
BANGA 1-3
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0418-3
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
FOREWORD by thE ministER
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). the Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
in 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two national Curriculum statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. the National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
the National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in south
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy statements (CAPs) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
CAPS
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
ISIQULATHO
ICANDELO LOKU-1: INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM
NOKUHLOLA . ....................................................................................................................................... 3
1.1 Imvelaphi .......................................................................................................................................................3
1.2 AmaGqabantshintshi.......................................................................................................................................3
1.3 Iinjongo eziphangaleleyo zekharityhulam yoMzantsi Afrika. ......................................................................4
1.4 Ukwabiwa kwexesha........................................................................................................................................6
1.4.1 IsiGaba esisisiSeko. ................................................................................................................................6
1.4.2 IsiGaba esiPhakathi.................................................................................................................................6
1.4.3 Isigaba esiPhezulu...................................................................................................................................7
1.4.4 Ibanga 10-12............................................................................................................................................7
ICANDELO 2: Ukwazisa iiLwimi............................................................................................................ 8
2.1 Intshayelelo......................................................................................................................................................8
2.2 Ukufundwa kolwimi lwesibini kusongezwa kolwasekhaya .........................................................................8
2.3 Imixholo eyahlukileyo yokufundisa ulwimi...................................................................................................9
2.4 Ukwabiwa kwexesha........................................................................................................................................9
2.5 Ukuhlola..........................................................................................................................................................10
2.6 Ukwaziswa kolwimi lokuqala oloNgezelelweyo..........................................................................................10
2.7 Ukuphulaphula nokuthetha...........................................................................................................................10
2.8 Ukufunda nokubhala. ....................................................................................................................................12
2.8.1 Ukuboniswa kwezinto ezibhaliweyo ezisingqongileyo (environmental print).........................................13
2.8.2 UkuFunda noTitshala.............................................................................................................................13
2.8.3 UkuFunda ngokwaMaqela okuKhokelwayo...........................................................................................13
2.8.4 UkuFunda ngeziBini nokuZifundela ......................................................................................................15
2.8.5 Izandi .....................................................................................................................................................15
2.8.6 Ukuqatshelwa kwamagama...................................................................................................................16
2.8.7 Ukuqonda. .............................................................................................................................................16
2.8.8 Ukubhala................................................................................................................................................17
2.8.9 Izakhi nokusetyenziswa kolwimi............................................................................................................17
CAPS 1
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
ICANDELO 3: Isishwankathelo sekharityhulam yeelwimi.......................................................... 18
ICANDELO 4: IINTLOBO ZEETEKISI EZENZIWA KWISIGABA ESISISISEKO. ................................... 95
ULUHLU LWAMAGAMA.......................................................................................................................... 98
2 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
ICANDELO LOKU-1: INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI
YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
1.1 IMvelaphi
INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 icacisa ipolisi yekharityhulam nokuhlola ezikolweni.
Ukuphucula ukusetyenziswa kwayo, INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe ihlaziyiwe, yaye olu hlaziyo luya
kuqala ukusebenza ngeyoMqungu/ngoJanyuwari 2012. Isifundo ngasinye senzelwe uxwebhu olunye lwePolisi
yeKharityhulam nokuHlola endaweni yala maxwebhu madala angala: INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe, isiKhokelo
seNkqubo yokuFunda kunye nesiKhokelo sokuHlola sesiFundo kwiBanga R-12.
1.2 AmaGqabantshintshi
(a) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012) imele inkcazelo
yepolisi yokufunda nokufundisa kwizikolo zoMzantsi Afrika yaye iquka oku kulandelayo:
(i) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yesifundo ngasinye kwezo zifundo zivunyiweyo zesikolo;
(ii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement Grades R-12.; kunye
(iii) Noxwebhu lwepolisi oluthi, National Protocol for Assessment Grades R-12 (eyoMqungu/Janyuwari
2012).
(b) Uxwebhu oluthi, INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012)
lungena endaweni yala maxwebhu eNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe mabini alandelayo:
(i) iRevised National Curriculum Statement Grades R-9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002,
kunye
(ii) neNational Curriculum Statement Grade 10-12 Government Gazettes, No 25545 of 6 October 2003 and
No. 27594 of 17 May 2005.
(c) Amaxwebhu eNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe ekuthethwe ngawo kumhlathi b(i) no(ii), aquka la maxwebhu
epolisi alandelayo, aza kuthi aye eyekiswa ngokuyekiswa, engenelelwa yiNkcazelo yePolisi yeKharityhulam
nokuHlola yeBanga R-12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012) ngo2012 - 2014:
(i) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yezifundo ngezifundo, isiKhokelo seNkqubo yokuFundisa kunye
nesiKhokelo sokuHlola sesiFundo seBanga R-9 neseBanga 10-12;
(ii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National Policy on assessment and qualifications for schools in the General
Education and Training Band, olubhengezwe kwiGovernment Notice No. 124 ekwiGovernment Gazette
No. 29626 of 12 February 2007;
(iii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), olubhengezwe kwiGovernment Gazette No.27819 of 20 July 2005;
CAPS 3
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
(iv) Uxwebhu lwepolisi oluthi, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special
needs, olupapashwe kwiGovernment Gazette, No.29466 of 11 December 2006, lufakwe kuxwebhu
lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R-12; kunye
(v) Noxwebhu lwepolisi oluthi, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol
for Assessment (Grades R-12), olubhengezwe kwiGovernment Notice No.1267 kwiGovernment Gazette
No. 29467 of 11 December 2006.
(d) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12; kunye namacandelo akwiPolisi yeKharityhulam nokuHlola
njengoko ebonisiwe kwisahluko sesi-2, 3 nesesi-4 solu xwebhu aqulethe izithethe nemigangatho yeNkcazelo
yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R-12. Ngoko ke, olu xwebhu luya kuthi, ngokwecandelo 6A leSouth African
Schools Act (uMthetho oLawula iZikolo zaseMzantsi Afrika), ka1996 (uMthetho wama-84 ka1996,) lwenze
isiseko sokuxhobisa umPhathiswa wezeMfundo esisisiSeko ukuba akwazi ukubeka awona manqanaba
aphantsi eziphumo nemigangatho, ngokunjalo neenkqubo nemigaqo yokuhlola impumelelo yabafundi,
manqanaba lawo aza kusebenza kwizikolo zikarhulumente nezabucala.
1.3 IiNjongo eziPhangaleleyo zeKharityhulam yoMzantsi Afrika
(a) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 inika isikhokelo kulwazi, izakhono nezithethe
(izinto ezixabisekileyo) ezinokufundwa ezikolweni zaseMzantsi Afrika. Le kharityhulam ijonge ukuqinisekisa
ukuba abafundi bafumana ulwazi bekwasebenzisa nezakhono ngeendlela ezihambelana nobomi babo
bemihla ngemihla. Kungoko ke le kharityhulam ikhuthaza uluvo lokusebenzisa kakhulu iimeko zalapha, kodwa
ibe ikwayise iso nemiba ebalulekileyo yehlabathi jikelele.
(b) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 yenza oku kulandelayo:
• Ixhobisa abafundi ngolwazi, izakhono nezithethe eziya kubanceda ukuba bakwazi ukuzimela nokuthabatha
inxaxheba ekuhlaleni njengabemi belizwe elikhululekileyo; nokuba bavela kweyiphi imo yezentlalo, uhlanga,
isini, bekhangeleka njani ngokomzimba okanye bekuliphi inqanaba lengqiqo;
• Ivulela abafundi amathuba okuya kwimfundo ephakamileyo;
• Incedisa abafundi ukuba bakwazi ukuphuma kumaziko emfundo baye kumaziko omsebenzi; yaye
• Inika abaqeshi umfanekiso ocacileyo ngobuchule nolwazi abanalo abafundi.
(c) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 isekelwe phezu kwale mithetho-siseko ilandelayo:
• Ukuphuculwa kwezentlalo: ukuqinisekisa ukuba kuyalungiswa ukungalingani kwezemfundo okwabangelwa
lixesha lobandlululo, nokuba bonke abemi banikwa amathuba emfundo alinganayo;
• Ukufunda ngokubandakanyeka kusetyenziswa ingqiqo: ukukhuthaza indlela yokufundisa efuna abafundi
ukuba bathathe inxaxheba bebonakalisa ingqiqo, endaweni yokufunda ngokubethelela izimvo nokufunda
nje bengaziqiqisisi iinyaniso okanye izimvo abazinikwayo;
4 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
• Ulwazi nezakhono ezikumgangatho ophakamileyo: ukubekwa kweyona migangatho isezantsi yolwazi
nezakhono ekufuneka abafundi bezibonakalise kwibanga ngalinye, kananjalo nokumiselwa kwemigangatho
ephezulu enokufikelelwa kuzo zonke izifundo;
• Ukuqhubela phambili: umxholo wokufundwayo neemeko ekufundwa phantsi kwazo kwibanga ngalinye
ubonisa ukuqhubela phambili, ukususela kokulula ukuya koko kuntsonkothileyo;
• Amalungelo oluntu, uqukaniso, ukukhathalelwa kokusingqongileyo nobulungisa bezentlalo: ukufakwa
kwemithetho-siseko neendlela zokwenza ubulungisa kwezentlalo nokukhathalela indalo esingqongileyo
kwanamalungelo oluntu, njengoko ebekiwe kuMgaqo-siseko weRiphablikhi yoMzantsi Afrika. INkcazelo
yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga 10-12 ibonakalisa uvakalelo kwimiba yeyantlukwano
enjengendlala, ukungalingani, uhlanga, isini, ulwimi, ubudala, ukuba nenkubazeko neminye imiba;
• Ukuxatyiswa kolwazi lwemveli: ukuthathela ingqalelo ubutyebi bembali kunye nelifa lemveli leli lizwe
njengeentsika zokuxhasa izithethe eziqulethwe nguMgaqo-siseko; kunye
• Nentembeko, umgangatho ophezulu, kunye negalelo elibonakalayo: ukunika imfundo enokuthelekiseka
neyamanye amazwe ngokomgangatho, ukunatyiswa kwanokungena nzulu kwayo kwimiba efundiswayo.
(d) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 ijonge ukuphuhlisa abafundi abakwaziyo:
• ukuchonga nokusombulula iingxaki bathabathe izigqibo besebenzisa ingqiqo nokucinga okubonakalisa
ubugcisa;
• ukusebenza ngempumelelo bebodwa naxa bekunye nabanye njengamalungu eqela;
• ukuzicwangcisa nokuzilawula bona buqu kunye nemisebenzi yabo, loo nto beyenza ngentembeko
nangempumelelo;
• ukuqokelela, ukuhlalutya, ukucwangcisa nokuhlaba amadlala ulwazi;
• ukunxibelelana nabanye ngempumelelo besebenzisa ubuchule bokubonwayo, bemiqondiso kunye/okanye
nezinye izakhono zolwimi ngeendlela ezahlukeneyo;
• ukusebenzisa inzululwazi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokubonisa ukuba noxanduva
ngokunengqiqo ekukhathaleleni indalo esingqongileyo nempilo yabanye; kunye
• nokubonisa ukuliqonda ihlabathi ukuba liyiseti yezinto ngezinto ezizalanayo ngokuqaphela ukuba iimeko
ezisonjululwa phantsi kwazo iingxaki azizimelanga zodwa geqe.
(e) Ukuqukaniswa kwemfundo kufuneka kube ngundoqo ekulungiseleleni, ekucwangciseni nasekufundiseni
kwisikolo ngasinye. Oku kunokwenzeka kuphela xa bonke ootitshala benolwazi oluphangaleleyo malunga
nendlela yokuqonda nokusombulula izidingo zokufunda kunye nendlela yokucwangcisela abafundi
abangafaniyo.
Undoqo ekulawuleni ukuqukaniswa kwemfundo kukuqinisekisa ukuba izidingo ziyachongwa zize zisonjululwe
ngawo onke amaqela enkxaso efanelekileyo asesikolweni, aquka ootitshala, amagosa esithili, amaQela
eNkxaso amaZiko athile, abazali neZikolo zabaFundi abaneeMfuno eZizodwa njengamaZiko aXhobisa
ngoLwazi. Ukusombulula izidingo eklasini, ootitshala mabasebenzise iindlela ngeendlela zokujongana
neyantlukwano kwikharityhulam, ndlela ezo zifana nezo zikuxwebhu lweSebe leMfundo esisisiSeko oluthi
Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010).
CAPS 5
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
1.4 UKwabiwa kweXesha
1.4.1 IsiGaba esisisiSeko
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esisisiSeko limi ngolu hlobo:
IBANGA R IBANGA 1-2 IBANGA 3
ISIFUNDO
(IIYURE) (IIYURE) (IIYURE)
ULwimi lwaseKhaya 10 8/7 8/7
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 2/3 3/4
IMathematika 7 7 7
IzaKhono zoBomi 6 6 7
• ULwazi olusisiSeko (1) (1) (1)
• EzobuGcisa (2) (2) (2)
• EzemiThambo (2) (2) (2)
• UkuziPhatha neNtlalo (1) (1) (1)
LILONKE 23 23 25
(b) Ixesha elabelwe ukufundisa leBanga R, 1 nelesi-2 ziiyure ezingama-23. KwiBanga lesi-3 ziiyure ezingama-25.
(c) IBanga R-2 labelwe iiyure ezilishumi, zize zibe li-11 kwiBanga lesi-3. ULwimi lwaseKhaya lwabelwe ezona
lwimi zininzi ezisi-8 nezona zimbalwa ezisi-7; luze uLwimi oloNgezelelweyo lwabelwe ezona zimbalwa zibe
2 zize ezona zininzi zibe 3 kwiBanga 1-2. KwiBanga lesi-3 ezona yure zininzi zisi-8, zize zibe si-7 ezona
zimbalwa kuLwimi lwaseKhaya; kanti kuLwimi oloNgezelelweyo ezona zimbalwa zi-3, zize ezona zininzi zibe
4.
(d) IMathematika yabelwe iiyure ezisi-7.
(e) KwizaKhono zoBomi, uLwazi lokuQala lwabelwe iyure e-1 kwiBanga R-2, zi-2 kwiBanga lesi-3, njengoko
kubonisiwe kwizibiyeli kwiBanga.
1.4.2 IsiGaba esiPhakathi
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esiPhakathi limi ngolu hlobo:
ISIFUNDO IIYURE
ULwimi lwaseKhaya 6
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 5
IMathematika 6
INzululwazi nobuChwepheshe (neTeknoloji) beNdalo 3,5
INzululwazi yezeNtlalo 3
IzaKhono zoBomi 4
• EzobuGcisa (1,5)
• EzemiThambo (1)
• UkuziPhatha neNtlalo (1,5)
LILONKE 27,5
6 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
1.4.3 IsiGaba esiPhezulu
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esiPhezulu limi ngolu hlobo:
ISIFUNDO IIYURE
ULwimi lwaseKhaya 5
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 4
IMathematika 4,5
INzululwazi yezeNdalo 3
INzululwazi yezeNtlalo 3
UbuChwepheshe (iTeknoloji) 2
INzululwazi yoLawulo lwezoQoqosho 2
IsiFundo ngezoBomi 2
EzobuGcisa 2
LILONKE 27,5
1.4.4 IBanga 10-12
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa iBanga 10-12 limi ngolu hlobo:
IZIFUNDO IIYURE
ULwimi lwaseKhaya 4.5
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 4.5
IMathematika 4.5
IsiFundo ngezoBomi 2
Ubuncinane bazo naziphi izifundo ezithathu ezikhethwe 12 (3x4yur)
kwiQela B isiHlomelo B, iiTheyibhile B1 - B8 zoxwebhu
lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R-12, ngokuxhomekeke
kwimigaqo ebekwe kumhlathi wama-28 wolu xwebhu
lwepolisi.
LILONKE 27,5
Ixesha elabelwe ukufundisa ngeveki malisetyenziselwe ukufundisa izifundo ngokweemfuno zezifundo zeNkcazelo
yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 (NKS) ezichatshazelwe apha ngasentla, hayi ezinye izifundo
ezongezelelweyo. Ukuba umfundi ufuna ukongeza izifundo, makongezelwe elinye ixesha lezo zifundo azongezileyo..
CAPS 7
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
ICANDELO LESI-2: Ukwazisa iiLwimi
2.1 Intshayelelo
KwisiGaba esisisiSeko, izakhono eziphambili kwiKhaityhulam yoLwimi lokuQala eloNgezelelweyo zezi:
Ukuphulaphula nokuthetha Ukucinga nokuQiqa nokwAkhiwa nokuSetyenziswa
Ukufunda nezandi koLwimi, ezibandakanyeka kuzo zone izakhono zolwimi
Ukubhala nokubhala ngesandla (ukuphulaphula, ukuthetha, ukufunda nokubhala).
Isiqulatho (ulwazi, ingqiqo, nezakhono) esikwiNkcazelo yeKhayityhulam yeSizwe, sibekwe ngendlela elandeleka
kakuhle kwiNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola, ngekota nganye, kusetyenziswa ezi zihloko. Le Nkcazelo
yePolisi yeKharityhulam nokuHlola ixhobisa ootitshala ngoku:
• Intshayelelo equlethe izikhokelo ngokusetyenziswa kwalo mqulu wesiGaba esisisiSeko
• Umxholo, ingqiqo nezakhono emazifundiswe ngekota nganye
• Izikhokelo ngolwabiwo lwexesha
• Izinto ezilindelekileyo kwimiSebenzi yokuHlola okusesikweni neengcebiso ngokuhlola okungekho sesikweni
• Izintlu zezixhobo ezicetyiswayo kwibanga ngalinye
2.2 Ukufundwa kolwimi lwesibini kosongezwa kolwasekhaya
Abafundi bafika esikolweni benolwazi lolwimi lwasekhaya/oluthethwa ekhaya. Bangaluthetha bengathintilizi, kwaye
sebenamagama angamakhulu-khulu abawaziyo. Ukufumana ulwazi lokufunda nokubhala kwibanga labaQalayo (1)
kwakheleka kwesi siseko solwimi luthethwayo. Ngoko ke, kulula ukufumana ulwazi lokufunda nokubhala kulwimi
lwakho lwasekhaya.
Xa abafundi beqalisa ukufunda ulwimi oloNgezelelweyo kwiBanga labaQalayo okanye eloku-1, kufuneka ukufunda
bakwakhele kwisiseko solwimi oluthethwayo. Kufuneka beve kuthethwa kakhulu isiXhosa esingantsonkothanga
abanokusiva basiqonde kwiimeko ngeemeko. Ukuphulaphula utitshala efunda amabali kwiincwadi ezinemifanekiso
emikhulu (iiNcwadi eziNkulu) yindlela elungileyo yokwenza oku njengoko ikwaxhasa ukukhulisa ilitheresi yabafundi
esakhulayo. Njengokuba ukuqonda komfundi kusiya kukhula, kufuneka afumane amathuba amaninzi okuluthetha
ulwimi ngeendlela ezingantsonkothanga. Oku kunika isiseko sokufumana ulwazi lokufunda nokubhala kwiBanga
lesi-2 nelesi-3.
Abafundi banakho ukuthathela kwizakhono ezininzi zelitheresi yolwimi lwaseKhaya. Singenza umzekelo wokuba, xa
abafundi befundiswe kakuhle ukubhala ngesandla kuLwimi lwaseKhaya, bangasebenzisa esi sakhono ekubhaleni
isiXhosa. Ukuba bafunda izandi (ifoniksi) kulwimi lwaseKhaya, akukho mfuneko yokuba bafunde kwakhona
unxulumano lwezandi nopelo esiXhoseni. Kufuneka kuphela basebenzise ulwazi lwabo kwisiXhosa, baze bafunde
olo nxulumano lwezandi nopelo olwahlukileyo kwisiXhosa.
INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo isebenzisa amathuba amahle
ezakhono zelitherasi abafundi abazifumene kulwimi lwaseKhaya. Umzekelo, imisebenzi efana nokufunda
okuKhokelwayo ebiqaliswe kwi-Nkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yoLwimi lwaseKhaya kwiBanga loku-1
8 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
iqalisa ukufundiswa kwiNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlolayoLwimi lokuQala oloNgozelelweyo kwiBanga
lesi-2. Le ke yile nto kuthiwa kukufundwa kolwimi lwesibili kusongezwa kolwasekhaya - ukuphuhlisa isiseko esiluqilima
selitherasi kuLwimi lwaseKhaya, kuze kwakhiwe ilitheresi yoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo phezu kwayo.
2.3 Imixholo eyahlukileyo yokufundisa ulwimi
Ezikolweni apho abafundi baza kusebenzisa ulwimi oloNgezelelweyo, njengoLwimi lokuFunda nokuFundisa (LoLT)
ukususela kwiBanga lesi-4, kubalulekile ukuba umyinge obonakalayo wexesha unikezelwa ekufundeni olo lwimi
kwisiGaba esiseSeko. Noko kunjalo, kwizikolo ezine-LoLT efanayo kumabanga onke, akwenzeki oku. Kwezi
zikolo, abafundi abaninzi abafunda isiXhosa okanye olunye ulwimi njengoLwimi lwaseKhaya, abazithethi ezi lwimi
njengoLwimi lwaseKhaya, kwaye ke ixesha elininzi elinokufunyanwa malinikelwe kulo msebenzi.
2.4 Ukwabiwa kwexesha
Ukwabiwa kwamaxesha okufundisa iilwimi okucwangciswe ngezantsi apha kuya kuqalisa ngowama-2012. KwisiGaba
esisisiSeko ixesha lokufundisa uLwimi liya kuxhomekeka kwimeko yeelwimi yesikolo. Izikolo zinokubona ngokwazo
ukuba ziwongeze okanye ziwunciphise umyinge wexesha ojongene noLwimi lwaseKhaya neeLwimi ezoNgezelelweyo
zokuQala, ngokulawulwa ziimfuno zabafundi bazo. Ubuncinane bexesha elabelwe uLwimi lwaseKhaya neeLwimi
ezoNgezelelweyo zokuQala liboniswe phakathi kwezibiyeli, kwesi sicwangicso silandelayo:
ULwimi lwaseKhaya Ulwimi OloNgezelelweyo
IBanga loku-1 Iiyure ezisi-8 (7) Iiyure ezi-3 (2)
IBanga lesi-2 Iiyure ezisi-8 (7) Iiyure ezi-3 (2)
IBanga lesi- 3 Iiyure ezisi-8 (7) Iiyure ezi- 4 (3)
ISebe alikwazi ukugunyazisa ngokwalo indlela yokucakaca ubuncinane bexesha elabelwa izifundo ezahlukileyo,
kodwa kunjalo, esi sicwangciso singezantsi singangumzekelo onokulandelwa kwisigaba ngasinye.
Apho elona xesha lininzi linikiweyo kuLwimi oloNgezelweyo lokuQala
ULWIMI LOKUQALA OloNgezelelweyo
IBANGA LOKU-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
Ukuphulaphula nokuthetha Iyure e1 imizuzu engama-30 Iyure e-1 Iyure e-1
Ukufunda nezandi Iyure e-1 imizuzu eli-15 Iyure e-1 imizuzu engama-30 Iyure e-1 imizuzu engama-30
Ukubhala Imizuzu eli-15 Imizuzu engama-30 Iyure e-1
Ukusetyenziswa koLwimi Imizuzu engama-30
Iiyure ezi-3 ngeveki Iiyure ezi-3 ngeveki Iiyure ezi-4 ngeveki
Apho elona xesha lincinane linikiweyo kuLwimi lokuQala oloNgezeleweyo
ULWIMI LOKUQALA OloNgezelelweyo
IBANGA LOKU-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
Ukuphulaphula nokuthetha Iyure e-1 imizuzu engama-30 Imizuzu engama-45 Iyure e-1
Ukufunda nezandi Imizuzu engama-30 Imizuzu engama-45 1 hour
Ukubhala Imizuzu engama-30 Imizuzu engama-30
Ukusetyenziswa koLwimi Imizuzu engama-30
Iiyure ezi-2 ngeveki Iiyure ezi-2 ngeveki Iiyure esi-3 ngeveki
CAPS 9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
2.5 Ukuhlola
INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola ibonelela ngeengcebiso kumsebenzi ngamnye kwemisebenzi
yokuHlola okusesikweni kwiiLwimi ezikwisiGaba sesiSeko. Umsebenzi ngamnye unamacandelo athile ajongene
nemiba eyahlukileyo yoLwimi.
IKOTA IKOTA IKOTA IKOTA
IBANGA ISIFUNDO ZIZONKE
YOKU-1 YESI-2 RESI-3 YESI-4
1 Ulwimi lokuqala oloNgezelelweyo 1 1 1 1 4
2 Ulwimi lokuqala oloNgezelelweyo 1 1 2 1 5
3 Ulwimi lokuqala oloNgezelelweyo 1 2 2 1 6
KwiKota yoku-1 mnye kuphela umSebenzi wokuHlola okuseSikweni kwiBanga loku-1 ukuya kwelesi-3, (msebenzi
lowo oqulethe izinto ezichaphazela imiba ethile yoLwimi).. Ukongeza, kunikwa iingcebiso ngokuhlola okungekho
sesikweni, neziya kuzisa ulwazi kwinkqubo yemihla ngemihla yokufunda nokufundisa, kodwa kungarekhodishwa
ngokusesikweni.
2.6 Ukwaziswa koLwimi lokuQala oloNgezelelweyo
Xa utitshala eqalisa ukufundisa ulwimi lokuqala oloNgezelelweyo kwiBanga loku-1, kufuneka asebenzise indlela elula
yokufaka abafundi bakhe abancinci ‘kuLwimi oloNgezelelweyo’. Indlela elungileyo yokwenza oko kukusebenzisa
iphaphethi, enokunikwa igama lolu lwimi longezelelweyo, umz. uSipho iPhaphethi. Kwisifundo sokuqala, utitshala
wazisa le phaphethi aze axelele abafundi ukuba uSipho akakwazi kuluthetha ulwimi lwabo lwasekhaya; uthetha
isiXhosa kuphela, ngoko ke kuya kufuneka bathethe isiXhosa noSipho. USipho uya kuba luphawu olusisigxina
lweklasi yoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo. Utitshala unokwazisa iphaphethi yesibini (umz. uNana iPhaphethi)
ukwenzela ukubonisa indlela olusetyenziswa ngayo ulwimi oloNgezelelweyo (umz. ukubulisa).
2.7 Ukuphulaphula nokuthetha
Ukufunda ulwimi oloNgezelelweyo kuphantse kufane nokufunda ulwimi lwasekhaya, umahluko kukuba kona akwenzeki
kwasekuqaleni kubomi babafundi. Kunyaka wabo wokuqala, abafundi beva kakhulu ulwimi olulula lusetyenziswa
emxholweni, nto leyo ibenza bafumane indlela olusetyenziswa ngayo ulwimi nesigama solwimi lwabo lwasekhaya.
Emva kwethuba elimalunga nonyaka, abafundi bayaqala ukuthetha ulwimi lwabo lwasekhaya kodwa bengathethi
ngezivakalisi ezigcweleyo. Baqala ngokubiza igama elinye okanye amabini, abathi bawasebenzise ukubiza uluhlu
lweentsingiselo neenjongo. Bayakwazi ukuqonda ulwimi olunzima kakhulu kunolo bakwaziyo ukuluthetha.
Kubalulekile ukuba ootitshala bayiqonde le nto xa abafundi befunda ulwimi oloNgezelelweyo. KwiBanga -1 abafundi
kufuneka balusebenzise kakhulu ulwimi oluthethwayo ngohlobo lwamabali nemiyalelo yaseklasini. Ukuphulaphula
amabali abaliswayo yeyona ndlela iphambili abalufunda ngayo abafundi ulwimi lwabo oloNgezelelweyo. Kufuneka
utitshala:
• akhethe ibali elinesakhiwo esilula, esiphindaphindayo, nesivumela ukuchongwa kwesigama neukusetyenziswa
kolwimi eya kuphinda isetyenziswe (umz. iNtsomi kaDyakalashe neHobe)
• agcine ulwimi lulula kakhulu, ethetha ngokucothayo kodwa ngendlela eyiyo
• asebenzise izijekulo (iintshukumo zomzimba), imifanekiso nezinto zoqobo ukuxhasa ukuqondwa kwebali
10 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
• alibalise amaxesha amaninzi ibali, esiya ebabandakanya ngokubabandakanya abafundi, umzekelo ngokungenelela
kwezi ndawo ziphindaphindwayo (umz. “Hobe, Hobe, unabani na apho?” “Ndinabafundi bam.” “Bangaphi?”
“Khawuthi omnye ndimbone.” “Hayi uzomtya.” “Ndakhwela, ndakhwela.” Lamjula.)
Enye indlela yokwenza abafundi basebenzise ulwimi oloNgezelelweyo kungokuphulaphula amabali (okanye iitekisi
ezingaqanjwanga) afundwa ngutitshala. Utitshala ufunda kwiNcwadi yamaBali, incwadi enkulu enemizobo nemibhalo
emikhulu apho bonke abafundi bakwaziyo ukubona ngeli xa afundayo. Le nto ibizwa ngokuba ‘kukuFunda noTitshala’.
Enye yezinto ezilungileyo ngokuFunda noTitshala kukuba ngaphandle kokuba ingumsebenzi wokuphulaphula
osebenza kakhulu, kukwakhulisa ulwazi lokufunda (ilitheresi) olusakhulayo lwabafundi. Umzekelo, abafundi bafunda
imiba yencwadi (umz. ukuba siqala ukufunda ngaphambili encwadini siye kuphela ngasemva; nokuba sifunda
sisuka ngasekhohlo sisiya ngasekunene yaye siqala phezulu sisiya ezantsi ephepheni), yaye bayaqala ukuqaphela
amagama ambalwa abhalwe ngolwimi oloNgezelelweyo (umz. mna, wena). Abafundi kufuneka bawuqhele umsebenzi
wokuFunda noTitshala nanjengoko beya kube bewenza kwizifundo zabo zoLwimi lwaseKhaya.
Enye indlela esebenza kakhulu yokuqhelisa abafundi ulwimi oloNgezelelweyo kukubanika imiyalelo elula ekufuneka
beyilandele ngokuyenza; umzekelo, athi utitshala, ‘Yiza apha, Thabo,’ elandelisa nentshukumo efanelekileyo, aze
umfundi enze njalo. Le yindlela, ebizwa ngokuba kuKwenza imiYalelo ngokuPheleleyo, inceda ekubeni utitshala
uyakwazi ukubona ngoko nangoko ukuba uThabo uyaqonda na okanye hayi aze amnike ingxelo - nokuba uthi,
“Usebenzile, Thabo,’ okanye angawuphinda umyalelo ethetha ngokucothayo yaye intshukumo eyibonisa nangakumbi.
Ulwimi lwaseklasini (umz. Yiza ngaphambili eklasini uhlale emethini) lunika amathuba amaninzi okungeniswa
eKwenzeni imiYalelo ngokuPheleleyo ngokweendlela ezisetyenziswayo. Izicengcelezo ezinentshukumo, nazo,
yindlela esebenza kakhulu ekudibaniseni ulwimi nentshukumo ngendlela exhasa ukuqonda kunye nokukhumbula
ulwimi.
Ukulunga kwezi ndlela zintathu zicaciswe apha ngentla (ukuphulaphula amabali, ukuFunda noTitshala noKwenza
imiYalelo ngokuPheleleyo) kukuba zonke zijonge ekufundeni ulwimi ngokuphulaphulela ukuqonda. Le nto isusa
uxinzelelo kwaba bafundi bancinci ekufuneka bethethile, inciphise ixhala ikwabavumela ukuba bajonge ekuqondeni
ulwimi. Kodwa ke, ukuze babe ngabasebenzisi abapheleleyo bolu lwimi, abafundi kufuneka baziqhelise nokuthetha.
Ekuqaleni, ulwimi lwabafundi luya kulandela indlela ethile - iingoma ezinkqayiweyo, izicengcelezo ezinentshukumo
kunye nemibongo, kananjalo nolunye ulwimi olulandela indlela ethile olufundwa luzizicuku, umzekelo, ‘Molo,
unjani?’ ‘Ndiphilile, unjani wena?’ Kodwa ngokuhamba kwexesha, ngokuya abafundi beqala ukuluqonda ulwimi
oloNgezelelweyo, kufuneka baqale ukuthetha, beqala ngokuthetha igama elinye okanye amabini. Umzekelo, xa
bephendula umbuzo katitshala othi, ‘Ulithandile ibali?’ umfundi uphendula athi ‘Ewe’ okanye ‘Hayi.’
Ekuqaleni, ulwimi olukhulayo lwabafundi kufuneka luqale kancinci ngokulula luye lusenziwa nzima (okt. luboniswe
benikwa inkxaso). Umzekelo, abafundi bangaqala ngokulinganisa amabali athile abawabaliselwe okanye
abawafundelwe ngutitshala, bethetha incoko ethile. Ngoncedo lukatitshala, abafundi bangalibalisa kwakhona ibali.
Kufuneka utitshala aqiniseke ukuba bonke abafundi bafumane amathuba okuthetha isiXhosa. Kuba abafundi beya
kuqhubela phambili ngamathuba ohlukeneyo, kufuneka utitshala alungiselele amathuba okuthetha (umz. imibuzo
ayibuzayo) afanele inqanaba lomfundi ngamnye. Nanjengoko abafundi bedlula kula mabanga, kufuneka utitshala
alindele abafundi ukuba bathethe kakhulu yaye izinto abazithethayo ziye zisiba nde.
Ngokuba abafundi beqhubela phambili nokufunda isiXhosa, kufuneka bangeniswe kwezinye iintlobo zeetekisi.
KwiBanga -1, baya kudibana namabali amaninzi baze baqale ukuqonda isakhiwo neempawu zetekisi ebaliswayo
(okt. kwaziswa abalinganiswa, kucaciswa indawo nexesha, kuvela ingxaki ize isonjululwe; ibali elibaliswayo lidla
ngokubaliswa ngexesha eladlulayo). KwiNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlolayeBanga lesi-2 kulwimi
lokuqala oloNgezelelweyo, kwaziswa amabali abaliswa ngomlomo (oral recounts) (umz. Izolo besiye edolophini.
CAPS 11
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Siqale ngokuya kuthenga ukutya evenkileni yokutya. Emva koko, siye kwithala leencwadi (elayibrari), njl.), kuze
kwiBanga lesi-3 kuqukwe namabali abaliswa ngokubhaliweyo. Ibali elibaliswayo luhlobo olubalulekileyo kuba lidala
ibhulorho phakathi kolwimi oluthethwayo nolubhalwayo. Sidla ngokusebenzisa amabali abaliswayo (umz. ukuxelela
abantu izinto esizenzileyo), kodwa siyawabhala naphantsi. KwiBanga lesi-3, abafundi bakwaziswa ngomlomo
kwiitekisi ezilandela imiyalelo (procedural texts) (okt. imiyalelo efana neeresiphi) neengxelo zeenkcukacha (umz.
Iindlovu zizilwanyana ezikhulu. Zihlala ngokwemihlambi, umz.). Imizekelo yezi ntlobo zeetekisi inikiwe kwiCandelo
lesi-4 ekupheleni kolu xwebhu, ngokunjalo nengcaciso yesakhiwo neempawu.
Imisebenzi yokuthetha/ukufunda okungqalileyo yemihla ngemihla neyakanye/kabini ngeveki eyakhelwe
kwimixholo ethile
Ixesha elininzi kufuneka lichithwe ekuPhulaphuleni nasekuThetheni kwiBanga loku-1.Oku kuyehla kumaBanga esi-2
nelesi-3 xa kufakwa ukufunda nokubhala okuninzi kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo. Kufuneka kugxilwe kakhulu
ekuPhulaphuleni nasekuThetheni kwisiGaba esisiSiseko gabalala.
KwiNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlolayoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo, ukuphulaphula nokuthetha
kulungiselelwe ngolu hlobo:
• uluhlu lwemisebenzi eya kwenziwa imihla ngemihla ngethuba leveki. Ukukhethwa nenani lemisebenzi eya
kwenziwa ngosuku ngalunye kuya kuxhomekeka kutitshala nexesha analo; le nto iya kwahluka ngokokuba
usebenzisa elona xesha lincinane okanye elona lininzi kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo.
• umsebenzi ojolise ‘ekuphulaphuleni amabali abaliswayo nafundwayo’, ofundiswa kanye okanye kabini ngeveki,
ngokuxhomekeke kwiBanga kunye nexesha elifumanekayo.
Le misebenzi ibekwa ngokwemixholo. Utitshala ucetyiswa ukuba akhethe imixholo emine ngekota, mhlawumbi
ingambalwa kunoko xa esebenzisa elona xesha lincinane loLwimi oloNgezelelweyo lokuQala. Kufuneka utitshala
akhethe imixholo encedisa ekufundiseni ulwimi oloNgezelelweyo. Le mixholo kufuneka ibe yeqhelekileyo kubafundi,
kungangcono xa inokuba yileyo sele ifundisiwe kuLwimi lweNkobe/ lwaseKhaya, yaye inike amathuba amaninzi
okufundisa ulwimi ngokusemxholweni (umz. kufuneka banike amathuba okubonisa nokusebenzisa izinto ezikhoyo
apho eklasini). Eminye imixholo inikwa njengemizekelo, kodwa ziingcebiso nje ezi, akufunekanga ithathwe
njengemiselweyo.
Izizathu zokusebenzisa imixholo kukwenza ukuba isigama nesakhiwo solwimi sikwazi ukubekelwa ukumana
sisetyenziswa kwimixholo enentsingiselo. Umzekelo, amagama anxulumene nomzimba (ubuso, amehlo, iindlebe,
impumlo, umlomo, iingalo, imilenze, iinyawo) nezakhiwo abekwe kuzo (Khomba ______ yakho./ Yi______ yam le./
Zii _____ zam ezi.) afuna ukuqala aviwe esetyenziswa emxholweni amaxesha ngamaxesha; emva koko abafundi
bafuna amathuba okuwasebenzisa. Ngokuya abafundi besiya kwiBanga lesi-2 nelesi-3, baya kufuna namathuba
okuwafunda bawabhale. Abafundi baya kukwazi ukusikhumbula basisebenzise isigama nezakhiwo xa zimana
zisetyenziswa.
2.8 Ukufunda nokubhala
Ngenxa yezizathu ezinikwe apha ngentla, kujoliswe kakhulu ekuphuhliseni ulwimi oluthethwayo kwiBanga-1, apho
abafundi baya kuba befunda ukufunda nokubhala ngoLwimi lwabo lwaseKhaya. Kodwa ke, kwiBanga lesi-2 nelesi-3
kufuneka kugxininiswe ekuphuhliseni ulwazi (ilitheresi) ngoLwimi oloNgezelelweyo lokuQala.
Ukufunda nokubhala kukwayinxalenye yokuphuhliswa kolwimi lomfundi ngesiXhosa. Ukufunda kunika abafundi
ithuba elongezelelweyo lokusebenzisa isiXhosa. Uphando lusifundise ukuba uphuhliso lwesigama sabafundi
12 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
luxhomekeke kakhulu ekubeni bafunda kangakanani. Ukubhala kubalulekile kuba kunyanzela abafundi ukuba
bacinge ngeukusetyenziswa kolwimi nopelo. Le nto ikhuthaza abafundi ukuba balunqhele ulwimi, ikhawulezisa
ukukwazi kwabo ukuluqonda ulwimi ikwanyusa izinga lokulusebenzisa kwabo ngokufanelekielyo.
Ngoko ke kuchithwa ixesha elininzi kwimisebenzi yokufunda nokubhala kwiNkcazelo yePolisi yeKharityhulam
nokuHlolayoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo kwiBanga lesi-2 nelesi-3. Imisebenzi yokuFunda nokuBhala yile
ilandelayo:
2.8.1 Ukuboniswa kwezinto ezibhaliweyo ezisingqongileyo (environmental print)
Ukususela kwiminyaka yabo yokuqala, abafundi baseMzantsi Afrika badibana nezinto ezininzi ezibhalwe
ngesiXhosa kokusingqongileyo, umsekelo imibhalo exhonyiweyo (signage) (imithetho yendlela, imibhalo yeevenkile,
njl.) kunye naleyo ikumaqweqwe okanye amaphepha asongele iimveliso (packaging). Ootitshala bangasebenzisa
oku njengesiqalo solwazi (ilitheresi) olukhulayo lwabafundi kulwimi lwabo oloNgezelelweyo, umzekelo, ngokuza
neepakethe eziqhelekileyo okanye neentengiso eklasini babone ukuba abafundi bangawaqaphela na amagama
eemveliso. Ukususela kwikota yesi-3 yeBanga loku-1, xa abafundi sele benolwazi (ilitheresi) oluthile abalufunde
kuLwimi lwabo / lwaseKhaya, utitshala angaqala ukubeka iileyibheli kwizinto eziseklasini ngoLwimi / lwaseKhaya
nesiNgesi. Le misebenzi ixhasa ukufunda okuzenzekelayo (incidental learning); ayijonganga kwimisebenzi yelitheresi
yaye kufuneka inganikwa ixesha elininzi kakhulu.
2.8.2 UkuFunda noTitshala
UkuFunda noTitshala kuqaliswa kwiBanga 1 kuze kuqhube kwisiGaba esisiSiseko xa sisonke. Lo msebenzi ubalulekile
ujolise kuphuhliso lolwimi nelitheresi. Injongo yokuFunda noTitshala kwiBanga-1 kukwenza ukuba abafundi bakwazi
ukusebenzisa ulwimi lwabo oloNgezelelweyo ngendlela enentsingiselo nenenkxaso. Kukwakhulisa ilitheresi ekhulayo
yabafundi kulwimi lwabo olongezeleleyo. Bavelisa imiba yencwadi baqale ukuqonda amagama ambalwa olwimi
oloNgezelelweyo. Kweli nqanaba, kufuneka utitshala:
• Akhethe itekisi elula eyandisiweyo (umz. iNcwadi eNkulu) enamagama ambalwa nemizobo ecacileyo. Ibali
kufuneka libe nesakhiwo esicacileyo nesilula (umz Kuluncedo ukuba ulwimi luyaphindaphinda yaye kulula
ukuqikelela okuza kwenzeka (umz. Luph’ ulwandle? LuseThekwini. Lwenzan’ apho? Luyadlala. Kufuneka buye
bukhula ubunzima beetekisi ngokuye iminyaka iqhuba.
• Ncokola nabafundi malunga nemifanekiso ukwenzela ukuba baqonde isigama. Buza imibuzo ngolwimi lwabo
lwenkobe/ lwasekhaya. Bancedise ekudibaniseni ibali noko kwenzeka ebomini babo.
• Itekisi yifundeni amatyeli ngamatyeli nisebenzisa umnwe okanye ‘isikhombi’ ukwenzela ukuba umfundi ayilandele
kakuhle itekisi.
• Buza imibuzo emalunga nebali.
• Yiya ubabandakanya ngokubabandakanya abafundi ‘ekufundeni’ ibali
Ngokuya abafundi besiya kwiBanga lesi-2 nelesi-3 maziye zisiba ngokuba nzima ngokuba nzima iitekisi. Utitshala
ubonisa indlela efanelekileyo yokufunda asebenzise itekisi ukuphuhlisa isigama, ukuqonda, izakhono zokucazulula,
ukuqondwa kwesakhiwo setekisi, iukusetyenziswa kolwimi nokuphawulwa kwentetho (punctuation).
2.8.3 UkuFunda ngokwaMaqela okuKhokelwayo
KwiBanga lesi-2 abafundi baqala umsebenzi omtsha ngolwimi lwabo oloNgezelelweyo: UkuFunda ngokwaMaqela
okuKhokelwayo. Kodwa ke, kuya kubakho ukufana komsebenzi nanjengoko beya kuba bebehleli beyenza kulwimi
CAPS 13
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
lwabo / lwasekhaya ukususela ekuqaleni kweBanga loku-1. Kulo msebenzi, utitshala ufuna uluhlu lweencwadi
zokufunda ezibekwa ngokomgangatho wobunzima bazo. Utitshala kufuneka ababeke abafundi ngokwamaqela
abo okukwazi ukwenza anabafundi aba-6 - 10 yaye kufuneka abakhethele incwadi yokufunda efanele umgangatho
wabo. Utitshala usebenza neqela ngalinye imizuzu eli-15 kanye ngeveki ngelixa amanye amaqela ebandakanywa
ekuFundeni ngeziBini okanye ngokuZimela okanye esenza imisebenzi enxulumene netekisi, umzekele, imisebenzi
elula yokubhala efana nokugqibezela izivakalisi okanye ukubeka izivakalisi ngokokulandelelana kwazo. Injongo
yokuFunda okuKhokelwayo kukuba utitshala anike abafundi uhoyo lomfundi ngamnye ukwenzela ukuphuhlisa
ukuqonda kwabo nezakhono zokujongana namagama (work attack) kulwimi lwabo oloNgezelelweyo.
Imiyalelo yokuseka amaqela enziwa ngokokukwazi kwawo ukwenza
Kuya kufuneka abafundi ubaqwalasele xa befunda kwiincwadi zokufunda zeklasi, ukwenzela ukubabeka ngokwamaqela.
Khetha incwadi yokufunda ocinga ukuba umfundi uya kukwazi ukuyifunda, kodwa ingabiyiyo leyo ilula kakhulu - kufuneka
kubekho amagama ambalwa awafumana enzima umfundi. Ukuba umfundi uyakwazi ukuyifunda ngokufanelekileyo,
ebonakalisa uvakalelo olululo, loo tekisi ikwinqanaba lakhe lokufunda. Ukuba umfundi uyasokola, khetha elula kunaleyo de
ufumane eyomgangatho ofanelekileyo. Wakuba ubahlole bonke abafundi, ungababeka ngokwamaqela ngokokukwazi kwabo
ukufunda.
Amanqanaba eSifundo esikukuFunda kwamaQela okuKhokelwayo
I. Khetha itekisi efanelekileyo:
Iincwadi zokufunda ezibekwe ngokwamabanga (graded readers) ziya kusetyenziswa kakhulu ekufundeni ngokwamaqela.
Kufuneka zibe kwinqanaba elingezantsi kuneetekisi ezisetyenziswa ekuFundeni noTitshala. Qala uyifunde le tekisi
ujonge nasiphi isigama okanye iukusetyenziswa kolwimi enokuba nobunzima ebantwaneni. Oku kunganika utitshala icala
emakubhekise kulo ukufundisa kwakhe (teaching focus)
II. Intshayelelo:
Yazisa olu hlobo lwencwadi (umz. yeqwetyiweyo okanye yeyenyani) kunye nesihloko. Nceda abafundi banxulumanise
isihloko namava abo obomi. Yijonge le ‘ntetho’ ingaphumi ecaleni yaye yanele nje ukuba abafundi bafunde ngempumelelo
(imizuzu emi-2 - 3).
III. Ncokolani ngemifanekiso
Sebenzisa imifanekiso ukungenisa abafundi kumxholo nize nincokole ngaso nasiphi isigama esitsha. Kwakhona, zama
ukuwugcina lo msebenzi ungaphumanga ecaleni yaye umfutshane. (imizuzu emi- 2 - 3)
IV. UkuFunda kokuQala:
Abafundi bazifundela ngabanye itekisi. Utitshala uqwalasela indlela abaziphatha ngayo abafundi xa befunda yaye
usenokukhetha nawuphi omnye umxholo (focus) wokufundisa owongezelelweyo esekela kolu qwalaselo. Utitshala
uhambela umfundi nomfundi eve ngamnye kubo efunda indawana yetekisi ekhwaza. Utitshala uyabakhokela abafundi
kweli nqanaba ngokuthi, umzekelo:
• Ulindele ukufunda ntoni kule ncwadi?
• Ngaba loo nto iyevakala kuwe?
• Usebenzile! Uzilungisile. Iyevakala loo nto.
• Yintoni engavakala kakuhle kwesi sivakalisi?
• Jonga emfanekisweni.
• Usenokuthi, khawuphinde ujonge unobumba wokuqala kwakhona.
Ekuqaleni usenokuqala ngoyibuza ngolwimi / lwasekhaya lomfundi le mibuzo. Kodwa ke, qala kwangoko kangangoko
ukubuza imibuzo ngesiXhosa. Abafundi bafanele ukuba sele beyazi kakhulu le mibuzo kuba bebehleli bewenza lo msebenzi
kulwimi lwabo / lwasekhaya ukususela ekuqaleni kweBanga loku-1.
14 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
V. Ukuqonda
Buza abafundi imibuzo malunga netekisi ukwenzela ukuqinisekisa ukuba bayaqonda.
VI. Ukufunda kwesibini nokulandelayo
Kwiintsuku ezilandelayo abafundi baphinda ukufunda itekisi ngababini okanye bebodwa. Eyona nto kujoliswe kuyo
apha kukukhulisa ukuqiniseka ngokufunda nokunika amathuba okusebenzisa itekisi ukwenzela ukukhulisa isigama,
iukusetyenziswa kolwimi nokuqondwa okunzulu kwetekisi. Ukuphindaphindwa kokufunda kuxhasa ukukhuliswa kokukwazi
ukufunda kulwimi oloNgezelelweyo.
Ootitshala basenokungakuqheli ukusebenzisa ukuFunda okuKhokelwayo ngakumbi kwiklasi yoLwimi lokuQala
oloNgezelelweyo. Ngoko ke, le ndlela ingaya ifakwa ngokufakwa. Bakuzithemba ngokuyisebenzisa kuLwimi /
lwaseKhaya, bangaqala ukuyisebenzisa kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo. Okwangoku, ootitshala bangenza
ukufunda kweklasi yonke, apho bonke abafundi banekopi efanayo yetekisi yaye abafundi betshintshisana ukufunda.
Ootitshala kufuneka bangayeku ukuqwalasela indlela aziphatha ngayo xa efunda umfundi ngamnye babancede
ekukhuliseni ukuqonda nezakhono zokujongana namagama (word attack skills).
Kwakhona, akukho xesha lininzi lokuFunda okuKhokelwayo kwiNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlolayoLwimi
lokuQala oloNgezelelweyo, nanjengoko likhona kwiNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlolayoLwimi / lwaseKhaya.
Ootitshala abasebenzisa elona xesha lininzi kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo baya kukwazi ukusebenza neqela
ngalinye elincinane imizuzu eli-15 kanye ngeveki. Noko kunjalo, abo basebenzisa elona xesha lincinane kulwimi
lokuqala oloNgezelelweyo abayi kukwazi ukwenza njalo. Kuya kufuneka benze ukufunda kweklasi yonke endaweni
yoKufunda noTitshala.
2.8.4 UkuFunda ngeziBini nokuZifundela
UkuFunda ngeziBini nokuziFundela kulungiselela indlela yokunika abafundi ithuba lokuziqhelisa ukufunda
nokukhuthaza ukufundela ukuzonwabisa. Ekufundeni ngezibini, abafundi ababini bafunda kunye okanye
bayatshintshisana ekufundeni.
Abafundi kufuneka basebenzise eli xesha ekwenzeni izinto ezimbini: 1) ukumana bephinda ukufunda incwadi
yokufunda esetyenziselwa iThuba lokuFunda kweQela okuKhokelwayo de babe nokuyifunda ngokupheleleyo 2)
ukufundela ukuzonwabisa kwiincwadi ezikwikona yokufunda / ilayibrari yeklasi. Itekisi kufuneka ibe kumgangatho
ongezantsana kunowaleyo isetyenziselwa ukuFunda noTitshala nokweQela okuKhokelwayo.
Ukunika abafundi amathuba okuzifundela iincwadi kukwakhulisa ukufunda ngokufanelekileyo, ngokuxhomekeke
ekubeni iincwadi zilula ngokwaneleyo ukuba abafundi bangazifundela ngaphandle koncedo. Iincwadi ezimfutshane
ezilula ezineetekisi eziqikelelekayo nemifanekiso enombala zezona zifanelekileyo. Abanye ootitshala bathanda
ukunika abafundi umsebenzi wokuzifundela (individual reading) ukuba bakwenze ekhaya - baphinde bafunde incwadi
ebifundwa liqela okanye bafunde iincwadi ezilula ‘ezimnandi’. Oku kuziqhelisa ukufunda, xa kusenziwa rhoqo yonke
imihla, kudlala indima ebalulekileyo ekufundeni ukufunda.
2.8.5 Izandi
Inqanaba lokuqala lokucazulula ulwimi lolokuthetha - ukufunda ukukhupha izandi ezahlukeneyo zolwimi (ulwazi
lwezandi). Kufuneka ke ngoku umfundi anxulumanise izandi noonobumba abazimeleyo (umz ‘m’, ‘a’, ‘l’ okanye
‘sh’) aze emva koko azidibanise ukwenza amagama (umz. ‘imali’, ‘shushu’) (izandi). Kufuneka umfundi awaqonde
amagama (ukuqonda) aqhelane nawo ebhaliwe kangangokuba kuzenzekele ukuwabona kwakhe (ukuzenzekela).
Okokugqibela, umfundi makakwazi ukufunda amagama kwizivakalisi ngokukhawuleza nangokuwaqonda
(ukuqhabalaka). Noko kunjalo, le miba yokufunda ukufunda ayenzeki ngokulandelelana kwamanqanaba. Umzekelo,
CAPS 15
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
abafundi bafunda ukuqaphela nokuqonda amagama apheleleyo afumaneka kwinto ezibhaliweyo ezisingqongileyo
(environmental print) noKufunda noTitshala xa besebancinci. Noko kunjalo, inkqubo elandelelanayo yezandi
ibalulekile ekufundeni ukufunda ngolwimi lwakhe / lwasekhaya, kusetyenziswa nokufunda, ukubhala nokuphulaphula
amabali afundwayo.
Xa abafundi beqala ukufunda nokubhala ngolwimi lwabo oloNgezelelweyo, sele beyazi indlela yokucazulula
ulwimi lwabo / lwasekhaya. Sele beyiqonda imiba yezinto ezibhaliweyo yaye banolwazi lwangaphambili oluninzi
lokunxulumana kwesandi nopelo. Into abayifunayo kwiklasi yabo yezandi zoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo
kukusebenzisa olu lwazi ekufundeni ukucazulula iitekisi ngesiXhosa (umz. ukudibanisa izandi ezaziwayo ukwenza
amagama - umz. ‘i’, ‘m’, ‘a’, ‘dl’, ‘n’ > ‘imadlana’). Abafundi bakwafuna ukufunda ukuba unxulumano phakathi
kwesandi nopelo lwahluka njani phakathi kolwimi / lwasekhaya nolwimi oloNgezelelweyo. Umzekelo, ‘th’ esiNgesini
umele izandi ezibini ezahlukeneyo, ezahlukileyo kwizandi eziku’th’ wesiXhosa (umz. thank, that, thatha). Amaqabane
esiXhosa anobunzima obubodwa kwizithethi zesiNgesi, yaye le nto yenziwa nzima nangakumbi yindlela abhalwa
ngayo (umz. ‘dl’ - ukudlala, ‘hl’ - ukuhleka, ‘ngq’ - ‘ingqayi’).
Kubalulekile ukuba kwiBanga loku-1 abafundi bakhulise isiseko esiqinileyo sokuthetha ngolwimi lwabo oloNgezelelweyo.
Kungenjalo, abayi kuwaqonda amagama abawacazululayo kwisiNgesi kwiBanga lesi-2 yaye umsebenzi abawenza
kwizandi uya kuphelela ‘ekubizeni okubhaliweyo’. Abafundi baya kufumana lukhulu nasekufundeni ukuchonga
izandi zesiXhosa (ulwazi lwezandi) kwiBanga loku-1. Le nto ifumaneka nangakumbi ngeengoma nezicengcelezo
ezibanceda ekwahluleni izandi (umz. Langa, langa yiza ngapha; Thunzi, thunzi bhek’ eBhayi).
Kubalulekile ukuba utitshala awuqonde umsebenzi wakhe ukuba kukwakha ulwazi lonxulumano phakathi kwesandi
nopelo ngokokuhamba kwamaxesha kulwimi oloNgezelelweyo, hayi ukubaqhelisa ukuqiniseka ngexesha elinye.
Izandi kufuneka zibe ngohlobo lwemisebenzi emifutshane eyenziwa rhoqo kwisiGaba esisiSiseko xa sisonke.
Imisebenzi yezandi yemihla ngemihla / yeveki
Kufuneka kujongwe ngokukodwa izandi kwisiGaba esisiSiseko xa sisonke. Inkqubo ilungiselelwe kwiNkcazelo
yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo. KwiBanga loku-1 kufuneka kujongwe
kakhulu ekukhuliseni ulwazi lwezandi. KwiBanga lesi-2 nelesi-3 kunikwe inkqubo yezandi eyakhela phezu koko
sele bekwenzile abafundi kulwimi lwabo / lwasekhaya. Nanjengoko lilincinane ixesha elibekelwe ukufundisa izandi,
ootitshala bakhuthazwa ukuba badibanise ukufundiswa kwezandi kwimisebenzi yokuFunda, ukuThetha nokuFunda
noTitshala.
2.8.6 Ukuqatshelwa kwamagama
Abafundi bafunda ukuqaphela amagama ‘abonwayo’ (sight words) (okanye amagama ‘okujonga uxele’) ngokuwabona
amaxesha ngamaxesha. Amagama abonakala rhoqo kwiitekisi (amagama asetyenziswa kakhulu) angafundwa ngale
ndlela. Ngokuya abafundi befunda ngolwimi lwabo oloNgezelelweyo, kukhona baya befumana amagama abonwayo.
2.8.7 Ukuqonda
Abafundi badla ngokukwazi ukucazulula ulwimi oloNgezelelweyo, kodwa abakwazi ukuyiqonda into abayifundayo. Le
nto iphelela ekubeni abantu bayibize ngokuba ‘kukubiza okubhaliweyo’ (‘barking at print’). Isizathu esiphambili sokuba
abafundi bangakwazi ukuqonda iitekisi kukuba izakhono zabo zolwimi zibuthathaka. Abanasigama nakusetyenziswa
kolwimi kwaneleyo yokuqonda oko bakufundayo. Ngoko ke, ootitshala kufuneka bakhulise isigama nakusetyenziswa
kolwimi kwabo ngokubenza basebenzise isiXhosa esininzi kwinqanaba elifanelekileyo. Iindlela ezifana nokwakha
‘udonga lwamagama’ (word wall) eklasini nokukhuthaza abafundi ukuba bagcine izichazi-magama (okanye iincwadi
zesigama) zabo nazo ziluncedo. Ukwenza abafundi bafunde kakhulu ngolwimi lwabo oloNgezelelweyo mhlawumbi
yeyona ndlela ingcono yokuphucula isigama sabo. Noko kunjalo, le ndlela iya kusebenza kuphela xa iitekisi
zikwinqanaba elifanelekileyo lokuzifundela (ungancediswa).
16 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Enye indlela yokukhulisa ukuqonda kokufunda kwabafundi kukubabuza imibuzo eyenza ukuba abafundi bayijongisise
itekisi. Utitshala kufuneka aqale ngemibuzo elula, umz. ‘Ngubani ...?’ (umz. Ngubani owatya abafundi bakaHobe?)
‘Yintoni ...?’ (umz. Watya ntoni uDyakalashe?) kunye nothi ‘Phi ...?’ (umz. Wayehlala phi uHobe?) Ngokuya abafundi
beqhelana neendlela zemibuzo bekhulisa ulwimi olufunekayo ukuze bayiphendule, kungabuzwa imibuzo enzinyana.
Ngethuba abafundi bekwiBanga lesi-3 kufuneka bakwazi ukuphendula imibuzo ethi ‘Kutheni ...?’ (umz. ‘Kwakutheni
ukuze uHobe ajulele uDyakalashe abafundi bakhe?).
Ngolwazi oluthe vetshe malunga nendlela yokufundisa ukuFunda noTitshala (Shared Reading), ukuFunda okuKhokelwayo
(Guided Reading), ukuFunda kweziBini nokuziFundela (Paired and Independent Reading), iZandi (Phonics), ukuqatshelwa
nokuqondwa kwamagama, jonga kwincwadana yeSebe leMfundo esisiSeko ethi, ‘Teaching Reading in Early Grades’ (2008),
enokukhutshelwa kwa: www.education.gov.za
2.8.8 Ukubhala
Abafundi bafunda izakhono zokwenziwa koonobumba nokubhala ngoLwimi lwabo / lwaseKhaya. Olu lwazi
bangalusebenzisa xa beqala ukubhala uLwimi lwabo oloNgezelelweyo lokuQala kwikota yesithathu yeBanga loku-1.
Imisebenzi yokubhala yeBanga loku-1 ilula kakhulu nanjengoko abafundi kufuneka bajonge ekubhaleni ngoLwimi
lwabo / lwaseKhaya.
KwiBanga lesi-2, ukubhala ngoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo kugxininiswa kakhulu. Ukubhala kuyakhokelwa;
umz, abafundi babhala besebenzisa izakhelo zezivakalisi (sentence frames) ezifana nokuthi, ‘Ndithanda ____./
Andithandi ______.’ KwiBanga lesi-3 ukubhala kuya kuba nzima kakhulu. Abafundi balindeleke ukuba babhale uluhlu
lwemiyalelo namabali abo abawabalisayo, befumana inkxaso. Babhala ibali elilula bekunye notitshala (ukuBhala
noTitshala).
Izakhono ezininzi zithathwa kuLwimi / lwaseKhaya. Umzekelo, abafundi baqala ngokufunda indlela yokubhala itekisi
efana nokubalisa ibali kuLwimi lwabo / lwaseKhaya, baze basebenzise olu lwazi xa, emva kwethuba, befunda ukubhala
ibali elibaliswayo ngoLwimi lwabo oloNgezelelweyo lokuQala. Ngokufanayo, abafundi bafunda ukudrafta, ukubhala,
ukuhlela nokupapasha umsebenzi wabo (inkqubo yokubhala) kuLwimi lwabo / lwaseKhaya, baze basebenzise ezi
zakhono xa bebhala ngoLwimi oloNgezelelweyo lokuQala.
2.8.9 Izakhi nokusetyenziswa kolwimi
Ulwazi olufanelekileyo lwesigama nokusetyenziswa kolwimi lusisiseko sokuphuhliswa kwezakhono (ukuphulaphula,
ukuthetha, ukufunda nokubhala) kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo. KwiBanga loku-1 isigama neukusetyenziswa
kolwimi zifundwa ngokuzenzekelayo (incidentally) ngokuba bamanyeliswe ulwimi oluthethwayo. KwiBanga lesi-2
nelesi-3, abafundi bakwafumana isigama neukusetyenziswa kolwimi ngokufunda isiXhosa. KwiBanga lesi-3 kukho
imisebenzi eyodwa ejonge ekuSetyenzisweni koLwimi.
Ujoliso lwesigama lubekelwe ibanga ngalinye kunye noluhlu lwamagama asetyenziswa kakhulu esiXhoseni lunikiwe
kwiCandelo lesi-3 lolu xwebhu. Kubalulekile ukuba abafundi bafikelele kolu joliso. Ootitshala bafuna iindlela
zokukhulisa isigama sabafundi, umzekelo:
• Amadonga neeleyibheli zamagama eklasini
• imidlalo yesigama, umz. imibuzo yamagama (quizzes)
• ukuzifundela
• ukuzigcinela izichazi-magama (iincwadi zesigama)
• ukusebenzisa izichazi-magama ezinemizobo zabafundi (ezinolwimi olunye nezineelwimi ezimbini)
CAPS 17
ICANDELO LESI-3: Isishwankathelo sekharityhulam yeelwimi
18
ISISHWANKATHELO SEZAKHONO ZOLWIMI EMAZIFUNDWE KULWIMI LOKUQALA OloNgezelelweyo KUMABANGA 1-3
IBANGA 1 IBANGA 2 IBANGA 3
• Usaqhuba nokwakha isigama somlomo esebenzisa • Usaqhuba nokwakha isigama somlomo esebenzisa • Usaqhuba nokwakha isigama somlomo esebenzisa
izihloko ezikhethwe ngutitshala (umz. Izinto izihloko ezikhethwe ngutitshala (umz. Amaxesha izihloko ezikhethwe ngutitshala (umz. Ukukhangela
endinokuzenza, iMozulu) onyaka, iiMvakalelo / imizwa) iinkcukacha)
• Wakha isigama esibonakalisa ingqiqo (umz. iimilo, • Wakha isigama esibonakalisa ingqiqo (umz. ixesha, • Wakha isigama esibonakalisa ingqiqo (umz.
ubukhulu, icala (direction) ulandelelwano) ukuthelekisa, ukuchaza )
• Wenza izinto ezimbini aziyalelwe ngomlomo (umz. • Ulandela uluhlu olufutshane lwemiyalelo (umz. Zoba • Ulandela anike imiyalelo
Beka iibhola eziblowu ebhegini. Ngoku ke beka iibhola isangqa. Sifake umbala obomvu.) • Ulandela enze izicelo
ezibomvu ebhegini. • Unika imiyalelo elula • Uthetha ngomfanekiso okanye ifoto
• Uyaphendula xa ebuliswa naxa kusithiwa ndlela-ntle, • Uqonda aphendule imibuzo elula efana nale, ‘Yeyiphi • Ucela ingcaciso (umz. Andiva, ndicela undiphindele.)
aze enze izicelo ezilula esebenzisa amabinzana ...?’ ‘Yekabani ...?’ (umz. Yekabani le ncwadi?)
alandela imigaqo (umz. Ndicela ukuphuma) • Ubalisa ngomlomo ngokulula (ubalisa amava
• Ubuza imibuzo elula elandela imigaqo (umz. Ungubani ngolandelelwano olululo)
• Ubethelela aze enze izicengcelezo ezinentshukumo, igama lakho?)
imibongo elula neengoma • Uphulaphula amabali namabali akhe (recounts) aze
• Wenza izicelo neentetho ezilula (umz. Ndicela aphendule imibuzo ekhangela ukuqonda
• Udlala imidlalo yolwimi elula ukuphuma. Andiphilanga.)
• Uqikelela okuza kulandela ebalini okanye kwibali
• Uqonda amabali amafutshane, alula, abaliswayo • Uchonga into ngokwenkcazo yomlomo elula elibaliswa ngumntu
nafundwayo; uthetha ngemifanekiso
• Uthetha ngento esemfanekisweni • Uvakalisa iingcinga malunga nebali
• Ulinganisa amabali alula esebenzisa inxalenye
• Uphulaphula amabali aze awabalise • Uphinda ukubalisa ibali
yengxoxwana yababini
• Uphendula imibuzo elula ecacileyo malunga nebali • Uphulaphula itekisi eyinyani (engaqwetywanga)
• Unika iimpendulo ezimfutshane kwimibuzo elula,
(umz. Ngubani owatya abafundi bakaHobe?) (ibali eliyinyani, imigaqo elandelwayo okanye ingxelo
necacileyo malunga nebali
• Ulinganisa amabali alula esebenzisa inxalenye yeenkcukacha) aze aphendule imibuzo ekhangela
• Uchonga umntu, isilwanyana okanye into ecaciswa
yencoko yababini ukuqonda
ngokulula ngomlomo (umz. ukudibanisa ingcaciso
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
nomfanekiso) • Ubalisa ibali kwakhona encediswa ngutitshala • Unika isishwankathelo setekisi eyinyani encediswa
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Ubalisa ngokutsha ulandelelwano olufutshane ngutitshala
• Uqonda aphendule imibuzo elula efana nothi, ‘Yintoni
...?’ ‘Zingaphi ...?’ (umz. Ungubani igama lakho?) lwamava akhe okanye izehlo ezilula • Uthatha inxaxheba kwincoko emfutshane emalunga
• Ubethelela aze enze izicengcelezo ezinentshukumo, nesihloko asaziyo
• Uvakalisa iingcinga zakhe ngeendlela ezilula
ngokusebenzisa amabinzana amafutshane (umz. imibongo elula neengoma • Uqonda aphendule imibuzo elula efana nothi, ‘Nini
‘Igama lam ndingu_____.’) • Udlala imidlalo yolwimi ...?’ nothi ‘Kutheni ...?’ (umz. ‘Kwakutheni ukuze
uDyakalashe athi uHobe makamjulele abafundi
bakhe?)
• Wenza isicengcelezo, umbongo okanye ingoma
• Udlala imidlalo yolwim
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
ISISHWANKATHELO SEZAKHONO ZOLWIMI EMAZIFUNDWE KULWIMI LOKUQALA OloNgezelelweyo KUMABANGA 1-3
IBANGA LOKU-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
CAPS • Ukhulisa ukunakana izikhamiso kulwimi lokuqala Ulwazi nohlaziyo lwezandi • Uqaphela unxulumano lwezandi noonobumba
oloNgezelelweyo, umz. • Wahlula phakathi kwezandi ezidla ngokubhidaniswa koonobumba abanye kuLwimi / lwaseKhaya noLwimi
a e i o u, ngezicengcelezo neengoma (umz. ‘Bantwana ngokuziva ngokuziphulaphula (umz. ‘hl’ no’dl’ - ‘hlala’, lokuQala oloNgezelelweyo yaye uyawuqonda nawuphi
bam. Mama. Yizani kum. Siyoyika’), atshatise iqabane ‘dlala’) umahluko okhoyo
nesikhamiso, umz. Izandi • Uqaphela oonombini, oonontathu, bamaqabane (mf,
ma me mi mo mu sh, ch, th, hl, dl)
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe
• Uchonga amagama athile anezandi ezinesingqi ngamaqabane amathathu (oonontathu) umz. (ngq, ncw, nqw)
esifanayo nofundo lonobumba abancinci nabakhulu ngc ndl emagameni, noonone umz.
bealfabhethi ngxw
ingca indlala
• Ubiza, akhe, abhale amagama esebenzisa amaqabane ingxwaba-ngxwaba
ingcongconi indlela
onke ealfabhethi ( oononye), umz.
ukungcola indlebe ngqw
s b c
indlovu ingqwalasela
sala bala icala
indlu ingqweqwe
sela beka iceba
indlulamthi • Uqaphela oonombini bezikhamiso (umz. ‘aa’ - Aa!
sula biza iciko ‘oo’- oosisi, ‘ii’ - iimfene)
ntl
susa buka iculo • Usebenzisa ukudityaniswa kwezandi ukwakha
intlanzi
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe nokucazulula amagama (umz. i-mf-ene, uku-hl-eka)
ngamaqabane amabini( oonombini). umz. intlaka
• Uqaphela amagama anesingqi (umz, bo, lo, nam, kum)
bh dl intloko
• Wahlula phakathi kwamagama anezandi ezide
bhabha dlala ingxolo, intsimbi, tshayela tshisa, ingqaka, ingqele, nezifutshane (umz. wahamba (kudala), wahamba
ingqondo, ingqolowa njalo-njalo (ngoku))
ibhatata
Qala ngamagama aqhelekileyo. Upelo nobizelo • Wahlula phakathi konobumba wokuqala welungu
ibhekile dlisa
Ukufunda ngezanidi
luyinxalenye yoku. nenxenye elandelayo yelungu kumalungu
ibhola dloba
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe anobunzinyana (umz. ngq-a(la), krw-e(la))
imfama, imfene, imfuyo, ingoma, ingubo, ingalo, ngamaqabane amane ( oonone) umz. • Uqaphela amaqela amagama anobunzinana (umz.
ingobozi, ihlathi, ihlobo, iphupha, idyasi, inja, igusha,
ngcw ‘qhiza’, ‘igqiza’)
njalo -njalo
ingcwaba • Uqaphela asebenzise izimamva ezithile (umz. ‘eni’ -
Qala ngamagama aqhelekileyo.
ingcwele esikolweni, ‘ana’ - umfundi, ‘ile’ - uhambile)
• Amagama mawasetyenziswe kwizivakalisi ezifutshane,
• Wakha acazulule amagama anoonobumba aba-3 • Wakha abize amagama esebenzisa izandi azifundileyo
umz.
esebenzisa izandi azifundileyo. (umz. m-n-a, m-na,
Imfama iyakhokelwa.
mna; e-w-e, e-we, ewe)
Upelo nobizelo luyinxalenye yoku.
• Uqaphela ukuphela ngokufanayo kwamagama (umz.
• Upelo nobizelo yinxalenye yoku. ‘am’ - ‘kwam’, ‘eni’-’esikolweni’)
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi • Ubeka amagama afanayo ngokwamaqela amagama
ezifundiweyo (umz. yam, zam, bam)
19 • Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz.
kwizininzi nakwizikhuzo (iimfene, oosisi, sii! Yhoo!
Aa!)
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
ISISHWANKATHELO SEZAKHONO ZOLWIMI EMAZIFUNDWE KULWIMI LOKUQALA OloNgezelelweyo KUMABANGA 1-3
IBANGA LOKU-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
20
• Wahlula-hlula izivakalisi ezithethwayo zibe
ngamagama azimeleyo ngokuqhwaba kwigama
ngalinye
• Uqhwabela ilingu ngalinye kumagama aqhelekileyo
• Wahlula isandi sokuqala kwinxenye eseleyo yelungu
kumagama alula (umz. h-a+mb-a. Eli gama lenziwa
ngamalungu amabini, u’ha’ no’mba’. Isandi sokuqala
kwilungu lokuqala ngu’h’ kwelesibini ngu’mb’.)
• Uqaphela izininzi (‘ii’ no’zi’) ngokuziva
ngokuziphulaphula
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
ISISHWANKATHELO SEZAKHONO ZOLWIMI EMAZIFUNDWE KULWIMI LOKUQALA OloNgezelelweyo KUMABANGA 1-3
IBANGA LOKU-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
Izinto ezibhaliweyo ezisingqongileyo UkuFunda noTitshala Izinto ezibhaliweyo ezisingqongileyo
CAPS
• Uqala ukufunda iileyibheli ezilula zezinto eziseklasini • Ufunda itekisi emfutshane ebhaliweyo eqwetyiweyo Ufunda iipowusta ezilula okanye izihloko
nendawo yakhe ngokubanzi esebenzisa ulwimi neyinyani (iNcwadi eNkulu okanye enye itekisi zeepowustaezifumaneka kwindawo yakhe
lokuqala oloNgezelelweyo (noLwimi lweNkobe/ eyandisiweyo) ekunye notitshala, esebenzisa imizobo UkuFunda noTitshala
lwaseKhaya) (umz. ngena/phuma, vula) ukukhulisa isigama, isihloko esenzela ukuqikelela
• Ufunda iitekisi zoncwadi oluqetyiweyo noluyinyani
Ukufunda okukhulayo nokuphendula imibuzo yomlomo emifutshane
ekunye notitshala, esebenzisa imizobo ukuxhasa
emalunga netekisi.
• usebenzisa kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo ulwimi ukukhuliswa kwesigama
nezakhono ezithile azifumene kuLwimi / lwaseKhaya, • Uqonda itekisi ebhaliweyo enemifanekiso (umz.
• Uphendula imibuzo ecacileyo nelula kakhulu efuna
olufana nezakhono zokuphatha incwadi, imiba ngokulandelelanisa imifanekiso okanye ukudibanisa
ingqikelelo mibuzo leyo ixhasa ukuqondwa kwetekisi
esisiseko yokubhaliweyo (umz. imiba yamagama ingcaciso yomfanekiso nomfanekiso)
• Uphinda ukufunda ibali okanye alibalise, echonga
noonobumba, sifunda sisuka ngasekhohlo sisiya • Unxulumanisa itekisi efundiweyo namava akhe
ulandelelwano lwemicimbi
ngasekunene yaye siqala phezulu sisehla sisiya • Ubalisa ngokutsha ibali okanye ushwankathela itekisi
emazantsi ephepha) • Ushwankathela itekisi eyinyayi (umz. ingxelo
eyinyani encediswa ngutitshala (izivakalis ezi-2 - 3)
yeenkcukacha)
• Uqaphela amagama ambalwa abonwayo (sight words) UkuFunda ngokwaMaqela okuKhokelwayo
asetyenziswa kakhulu (umz. mna, wena, thina, nina, UkuFunda ngokwaMaqela okuKhokelwayo
• Ufundela ngaphandle (ngokukhwazayo) encwadini
yona, zona) • Ufundela ngaphandle (ngokukhwazayo) encwadini
yakhe ekufundeni kweqela okukhokelwayo efunda
Ukufunda noTitshala okwenziwa yiklasi notitshala yakhe ekufundeni kweqela okukhokelwayo efunda
notitshala okt. iqela lonke lifunda ibali elifanayo
notitshala okt. iqela lonke lifunda ibali elifanayo
• Uphulaphula ibali elilula kakhulu okanye itekisi • Usebenzisa iindlela zokufunda ezifundiswe kuLwimi
eyinyani ayifundelwa ngutitshala eyifunda kwitekisi • Usebenzisa iindlela zokufunda ezifundiswe kuLwimi
/ lwaseKhaya esenzela ukuqonda itekisi nokuzihlola
eyandisiweyo efana neNcwadi eNkulu okanye / lwaseKhaya esenzela ukuqonda itekisi nokuzihlola
xa efunda (izandi, izikhokelo zeemeko, uhlalutyo
ipowusta enemizobo xa efunda (izandi, izikhokelo zeemeko, uhlalutyo
lwesakhiwo, amagama abonwayo)
lwesakhiwo, amagama abonwayo)
• Uthetha ngemizobo ekwiNcwadi eNkulu okanye • Usebenzisa imizobo nemifanekiso ekwitekisi
ipowusta esebenzisa uLwimi / lwaseKhaya apho • Usebenzisa imizobo nemifanekiso ekwitekisi
ukuncedisa ukuqonda
kuyimfuneko ukwandisa ukuqonda
• Ufunda ngokuqhabalaka okwandayo
• Ufunda isigama esithile somlomo emifanekisweni • Ufundela ngaphandle, ngesantya nokuqhabalaka
• Ubonisa ukuqonda uphawulo lwentetho (punctuation)
Ukufunda nokuuBukela
ngoLwimi oloNgezelelweyo lokuQala okukhulayo, esebenzisa ukubizwa nokuxinzelela
xa efundela ngaphandle okuchanekileyo
• Uphendula imibuzo elula yomlomo emalunga nebali
• Usaqhuba nokwakha isigama esibonwayo (umz. • Ubonisa ukuqonda ukuphawulwa kwentetho
• Ungenelela ekufundeni apho kuyimfuneko, emva ukuba, yayo, yazo, kakhulu, xa) (punctuation) kwentetho ngqo, ngokunyusa esehlisa
kokuphinda-phindwa kokufunda
UkuFunda ngeziBini/UkuZifundela ilizwi xa efundela ngaphandle
• Uqala ukukhulisa isigama esibonwayo samagama
• Ufunda into ayibhalileyo nebhalwe ngabanye • Usebenzisa iindlela zokuzilungisa
ambalwa asetyenziswa kakhulu, ngokusebenzisa
kakhulu iincwadi / izinto ezibhaliweyo (umz. mna, • Uzifundela ngoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo UkuFunda ngeziBini/UkuZifundela
wena, yena, bona, zona) iincwadi engancediswa ngethuba lokuFunda • Ufunda into ayibhalileyo nebhalwe ngabanye
okuKhokelwayo afunde neencwadi ezilula ezicacisa
• Ulinganisa ibali • Ufundela ngaphandle efundela umlingane
imifanekiso (caption books) neencwadi zamabali
• Uzoba imifanekiso ebonisa umxholo webali okanye abaliswa ngemifanekiso (picture story books) • Uzifundela ngokuzimeleyo iincwadi eziqanjaloweyo
itekisi eyinyani afumaneka kwikona yokufunda yaseklasini neziyinyani ezilula, iincwadi ezifundwa kumathuba
okuFunda okuKhokelwayo, neemagazini neencwadi
21 Usebenzisa izichazi-magama zabafundi ezinemifanekiso
(zolwimi olunye nezimbini) ukukhangela intsingiselo ezihlekisayo (iikhomikhi) zabafundi
yamagama angawaziyo Usebenzisa izichazi-magama zabafundi ezinemifanekiso
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
(zolwimi olunye nezimbini) ukukhangela intsingiselo
yamagama angawaziyo
ISISHWANKATHELO SEZAKHONO ZOLWIMI EMAZIFUNDWE KULWIMI LOKUQALA OloNgezelelweyo KUMABANGA 1-3
22 IBANGA LOKU-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
• Usebenzisa izakhono zokubhala ngesandla esele • Usebenzisa izakhono zokubhala ngesandla esele • Usebenzisa izakhono zokubhala ngesandla esele
zifundiwe kuLwimi / lwaseKhaya zifundiwe kuLwimi / lwaseKhaya zifundiwe kuLwimi / lwaseKhaya
• Uzoba acacise (afake iileyibheli) imifanekiso • Ubhala uluhlu lwezihloko • Ubhala uluhlu olunzinyana olunezihloko (umz.
encediswa ngutitshala. Ufunda oko kubhaliweyo. • Ukhetha akhuphele ingcaciso (caption) ecacisa izinambuzane: iimbovane, iinyosi, amabhabhatane)
• Ubhala uluhlu olulula (umz. uluhlu lokuthenga) imifanekiso ngokupheleleyo • Ubhala izivakalisi azibizelwayo
• Ubhala ingcaciso yomfanekiso, encediswa (umz. Le • Ubhala itekisi elula (umz. ikhadi lomhla wokuzalwa)
moto ibomvu inkulu.) Ufunda oko kubhaliweyo. • Ubhala ubaliso lwamava akhe esebenzisa isakhelo
• Ugqibezela izivakalisi ngokugcwalisa amagama (frame), encediswa (umz. ‘Izolo ndiye nda..., Ndaza ...,
ashiyelelweyo. Emva koko ..., Ekugqibeleni ...’)
• Ubala izivakalisi esebenzisa isakhelo (frame) (umz. • Ubhala uluhlu olulula lwemiyalelo, encediswa (umz.
Ndithanda _____. Andithandi ____________.) iresiphi)
• Ubhala izivakalisi esebenzisa amagama anezandi • Ubhala ibali elilula alikhuphele, encediswa ngutitshala
namagama abonwayo aqhelekileyo (common sight (ukubhala notitshala)
words) asele efundiwe • Ulungisa ulwazi etshathini, kwitheyibhile okanye
• Ubhala amagama nezivakalisi eziqhelekileyo kwezo kwibha-grafu
azibizelwayo (dictation) • Ubhala izivakalisi ezimalunga nesihloko esiqhelekileyo
• Ulandelelanisa kakuhle izivakalisi ezibhidanisiweyo (ubuncinane izivakalisi ezi-6 - 8, umhlathi omnye
(jumbled sentences) esenzela ukwenza umhlathi aze okanye emibini)
awukhuphele. • Usebenzisa inkqubo yokubhala (ukudrafta, ukubhala,
• Ubhala umhlathi owenziwa bubuncinane bezivakalisi ukuhlela nokupapasha)
ezi-3 ngesihloko asaziyo • Usebenzisa uphawulo-ntetho (punctuation) osele
• Ubhala iitekisi ezimfutshane ezilula asele ezifunde lufundwe kuLwimi / lwaseKhaya (izingxi, iziphumlisi,
kuLwimi / lwaseKhaya, umz. umyalezo wekhadi uphawu-mbuzo, uphawu lokhuzo neempawu
Ukufunda UkuBhala
lokunqwenelela impilo zocaphulo) kunye nezimeli-nobumba (apostrophes)
kudityaniso lwamagama (umz. khon’ ukuze)
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Usebenzisa izakhono azifundiswe kuLwimi /
lwaseKhaya ukulandelelanisa iinkcukacha ngendlela • Upela ngokuchanekileyo amagama aqhelekileyo alinge
elula (umz. itshathi okanye ukulandelelana ukupela amagama angawaqhelanga esebenzisa
kwamaxesha (time line) ulwazi lwezandi
• Usebenzisa ngokubhala ngokuchanekileyo izibizo • Usebenzisa amaxesha (elangoku, elidlulileyo nelizayo)
nezimelabizo, encediswa (Mna, wena, yena, yona, njl.) ngokuchaneka okukhulayo
• Uqala ukusebenzisa ngokuchanekileyo amaxesha • Usebenzisa izihlomelo, izibizo, izenzi nezimelabizo
(elangoku, elizayo, njl.) ekubhaleni ngokuchaneka okukhulayo
• Wenza izininzi zamagama awaziyo, encediswa • Uzakhela ibhanki yesigama nesichazi-magama sakhe
• Upela ngokuchanekileyo amagama qhelekileyo, Usebenzisa izichazi-magama zabafundi (ezinolwimi
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
encediswa Usebenzisa isichazi-magama sabafundi xa olunye nezineelwimi ezimbini)
kuyimfuneko
• Usebenzisa uphawulo-ntetho (punctuation) asele
elufundisiwe kuLwimi / lwaseKhaya (oonobumba
abakhulu nezingxi)
• Uzakhela ibhanki yesigama nesichazi-magama sakhe
ISISHWANKATHELO SEZAKHONO ZOLWIMI EMAZIFUNDWE KULWIMI LOKUQALA OloNgezelelweyo KUMABANGA 1-3
IBANGA LOKU-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
CAPS • Uqalisa ukukhulisa ukuqonda nokukwazi • Uqalisa ukukhulisa ukuqonda nokukwazi • Uqalisa ukukhulisa ukuqonda nokukwazi
ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezisemxholweni ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezisemxholweni ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezisemxholweni
zolwimi oluthethwayo oluvakalayo (meaningful) zolwimi oluthethwayo oluvakalayo (meaningful) zolwimi oluthethwayo oluvakalayo (meaningful)
• Uqonda iziyaleli ezithile (umz. Sukubaleka) • Uqala ukusebenzisa iimo zeukusetyenziswa kolwimi nolubhalwayo.
• Uqonda aqale ukusebenzisa izivakalisi ezithile abezifundiswe kwiBanga loku-1 (imo emfutshane • Uqonda asebenzise amaxesha (imo emfutshane
kwixesha langoku (umz. Uthanda isikolo.) nemo ende nemo ende yexesha langoku, izilabalabi u’nga’ nende yexesha langoku, imo emfutshane yexesha
yexesha langoku (umz. Uyafunda.) no’noku’, izilandulo nezininzi, izimelabizo, izihlomelo; elidlulileyo nexesha elizayo)
izibaluli nezihlomelo) • Uqonda asebenzise izibizo ezinokubalwa (umz.
• Uqonda iindlela zokubuza ezithile (umz. ‘Yintoni ... ?’)
‘Ngubani ...?’ ‘Zingaphi/yimalini/ungakanani ...?’) • Uqonda aqale ukusebenzisa imo emfutshane yexesha incwadi) nezo zinakubalwa (umz. itshokhwe)
elidlulileyo (umz. ndihlambe ubuso. • Usebenzisa iceba lesibizo nesivumelanisi sesenzi
• Uqonda aqalise ukusebenzisa isimelabizo soqobo
• Understands and begins to use some irregular past (umz. uNomsa uhlamba umfundi; abafundi bafunda
ISAKHIWO NOKUSETYENZISWA KOLWIMI (EKUFUNEKA SIFUNDWE
somntu wokuqala, owesibini nowesithathu (umz. Mna,
wena, thina, bona) tense forms (e.g. went) incwadi.)
• Uqonda aqale ukusebenzisa izilabalabi (modals) • Uqonda aqale ukusebenzisa izihlomelo zexesha • Uqonda asebenzise izimnini ezakhiwe kwizibizo (umz.
u’nga’ no’noku’ (umz. Ndingatsiba.) (umz. Okokuqala, okulandelayo, emva koko) ubuso bukaThandi)
• Uqonda aqale ukusebenzisa izivakalisi kwizilandulo • Uqonda aqale ukusebenzisa iindlela zokubuza (umz. • Uqonda asebenzise u’Kukho’ (umz. Kukho incwadi
(umz. Akafundi. Akanakutsiba.) ‘Uyenze nini ...?) etafileni)
• Uqonda aqale ukusebenzisa izininzi zezibizo • Uqonda aqale ukusebenzisa izimelabizo ( umz. mna, • Uqonda asebenzise iziphawuli (umz. kancinci,
ezinokubalwa (umz. incwadi/iincwadi) wena, yena) kakhulu)
• Uqonda aqale ukusebenzisa izimnini (umz. yam, • Uqonda aqale ukusebenzisa uluhlu olubanzi • Uqonda asebenzise izalathisi (umz. le, leyo, leya, ezi)
yakho, yakhe) lwezibaluli nezihlomelo • Uqonda asebenzise uluhlu lweendlela zokubuza
• Uqonda aqale ukusebenzisa izihlomelo (umz. • Uqonda aqale ukusebenzisa izibanjalo (Ngumfundi.) (umz. ‘Yeyiphi ...?’, ‘Kutheni ...?’)
phakathi, phezulu) Uqonda amagama ali-1000 - 2000 asemxholweni • Uqonda amagama ali-1,500 - 2,500 asemxholweni
• Uqonda aqale ukusebenzisa izibaluli (umz. ekupheleni kweBanga lesi-2 ekupheleni kweBanga lesi-3
owonwabileyo, okhedamileyo) nezihlomelo (umz.
NGOKUSEMXHOLWENI)
ngokucotha, ngokukhawuleza)
• Uqonda amagama angama-700 - 1000 asemxholweni
ekupheleni kweBanga loku-1
23
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IBANGA 1 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OloNgezelelweyo
IIMFUNO ZEKOTA NGANYE
IKOTA 1
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO) IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDISA
1 iyure nemizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Iiveki 1-5
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane sisetyenziswa nokuquka
imisebenzi edweliswe ngezantsi.
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala bangakhetha ezabo ezifanelekileyo ngokwemeko
nezixhobo abanazo. Mabaqiniseke ukuba banazo iincwadi ezinkulu eziyimfuneko/ iipowusta, izicengcelezo, iingoma,
imidlalo nezinto eziphathekayo ngesihloko abasikhethileyo.
Mabazame ukuquka yonke imisebenzi kangangoko ukuba banako bayenze ngaphezulu kwesinye . MabaHlole umsebenzi
waabafundi Besebenzisa imisebenzi yokuHlola okungekho sesikweni okucetyiswayo kwiiveki 1 - 5.
Iiveki 6-10
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini ezitsha ezizakubavumela ukuphuhlisa esele bekwenzile kwiiveki ezintlanu
ezidlulileyo. Izihloko mazivumele utitshala ukuba aqalise isigama esitsha ngokubethelela / ngokugxininisa esifundisiweyo.
Izihloko mazimvumele utitshala aphinde asebenzise ukusetyenziswa kolwimi / izakhi zolwimi ezilula naxa ethetha nabafundi
ngoLwimi OloNgezelelweyo lokuQala.
Ootitshala mabazame ukuquka yonke imisebenzi bade bayiphinde kangangoko banako. MabawuHlole umsebenzi wabafundi
besebenzisa imisebenzi yokuHlola okungekho seSikweni okucetyiselwe iiveki 6 - 10. Ootitshala mabaHlole umsebenzi
wabafundi ngokuseSikweni ekupheleni kweKota.
Imisebenzi yemihla-ngemihla (1 iyure ngeveki)
Makwenziwe omnye nangaphezulu umsebenzi kule ingezantsi yonke imihla:
• Ukuqalisa ukuvelisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa isihloko esinje ngesi “Iimpahla zam”
• Ukubulisa, nokuthi ndlelantle esebenzisa amabinzana anje ngala“Mholo” “Unjani?” “Ndiphilile”.
• Enze izicelo ezilula umzekelo, “Ndicela ukuphuma’.
• Ukukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokuthunywa ngutitshala, umz. “Ndibonise intombi enxibe ilokhwe
ebomvu”.
• Ukukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni xa enikwa ebuzwa ngutitshala enje ngale, umz. ‘Yintoni le?”
“Ngumnqwazi”.
• Ukwenza izinto ngokomyalelo, umz. “Khulula ijezi”.
• Ukuphendula imibuzo elula, umz.”Imbala unjani ijezi?”. “Ibomvu”.
• Ukuqonda nokuqalisa ukusebenzisa imigaqo yolwimi elula kumxholo, umz. izininzi zezibizo ezinokubalwa, umz. “ikawusi
enye - iikawusi ezimbini”.
• Ukucula iingoma ezilula enze nezilinganiso ngokuncediswa, umz. “Le yindlela endinxiba ngayo ihempe, endinxiba ngayo
ihempe, endinxiba ngayo ihempe”.
• Ukuthatha inxaxheba kwizicengcelezo neengoma esenza izilinganiso, umz. “Iphin’inja yam encinane, Iphin’inja yam
iphi?
• Ukudlala imidlalo ngolwimi, umz. utitshala ufihla incwadi eklasini, emva koko ababuze imibuzo, umz. iphi incwadi?
ingaphantsi, ingaphezulu, isecaleni kwetafile njalo-njalo.
24 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Imisebenzi egxininise kuphulaphulo nokuthetha (imizuzu eli-15 kabini ngeveki)
Ukuphulaphula amabali abaliswayo nafundwayo
Kabini ngeveki, utitshala ufunda okanye ubalisa ibali. Amabali afundiweyo angalinganiswa kusetyenziswe izijekulo
ukubonisa inkcazelo. Amabali afundiswayo mawabe kwiincwadi ezinkulu nakwipowusta apho bangabona khona
imifanekiso.
• Ukuphulaphula amabali amafutshane afundwa kwincwadi enkulu okanye kwipowusta, umz. UNomehlomancinane.
• Ukuqonda nokuphendula imibuzo elula, umz. Unjani umbala womnqwazi? nemiyalelo, umz. “ndibonise izembe
likaNomehlomancinane”
• Ukuxela amagama ezinto ezimfanekisweni, ukuphendula imibuzo katitshala, umz. “Ngubani lo?” “ngu Nomehlomancinane”.
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi.
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Ukuqhubeleka ngokwakha isigama somlomo kuquka isigama esibonisa ingqiqo kwizihloko ezithile umz. umbala-blowu,
bomvu, luhlaza
• Ukuqalisa ukuvelisa ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula kwimeko yolwimi oluthethwayo
olunentsingiselo, umz. iziyaleli ezinjenge “ijezi yam”; “khulula ijezi yakho”, ixesha langoku kwimo ende, umz. “ndiyanxiba´
izimnini, umz. “ijezi yam”, izininzi zezibizo ezibalwayo, umz. ikawusi - iikawusi.
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukuphulaphula nokuthetha: (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
Iiveki 1 - 5
• Ukwenza ngokwemiyalelo elula yomlomo
• Ukukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokuthunywa ngutitshala
Iiveki 6 - 10
• Ukuxela izinto eziseklasini okanye emfanekisweni
• Ukuphendula imibuzo elula
Ukuphulaphula nokuthetha (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
• Ukuphendula imibuzo elula
• Ukubonisa ukuqonda isigama somlomo esilula ngokukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokuthunywa
ngutitshala, umz. “khomba ijezi ebomvu/eqanda/eblowu/eluhlaza njalo-njalo.
CAPS 25
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 1
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDISA
Elona lincinci: imizuzu engama-30
Elona lininzi : iyure e-1 nemizuzu eli-15 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONOUkunakana izandi nendlela ezibizwa ngayo( 1-5 semizuzu kumsetyenzana
ngamnye)Le misebenzi mayibe mifutshane iqukwe kukuphulaphula nokuthetha, ndawonye nokufunda notitshala.
• Ukwahlula-hlula izivakalisi zomlomo zibe ngamagama azimeleyo ngokuqhwaba ngegama ngalinye, umz. izivakalisi
ezisebalini
• Ngoncedo lukatitshala, bachonga amagama aphinda-phindwayo emabalini, kwiingoma nezicengcelezo, umz. iqaqa
liyaziqika-qika.
• Ukuqalisa ukuchonga izandi ezahluka-hlukeneyo zokuqala emagameni, umz. “c” cula, “s” sela
• ngezikhamiso, umz.
a e i o u, ngezicengcelezo neengoma (umz. ‘Bantwana bam. Mama. Yizani kum. Siyoyika’), atshatise iqabane
nesikhamiso, umz.
ma me mi mo mu
• Uchonga amagama athile anesingqi nofundo lonobumba abancinci nabakhulu bealfabhethi
• Ubiza, akhe, abhale amagama esebenzisa amaqabane onke ealfabhethi ( oononye), umz.
s b c
sala bala icala
sela beka iceba
sula biza iciko
susa buka iculo
• Qala ngamagama aqhelekileyo.
• Amagama mawasetyenziswe kwizivakalisi ezifutshane, umz. Umama usela iti.
Usisi usula usana.
Utata ucula iculo.
• Upelo nobizelo yinxalenye yoku.
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo
• Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz. kwizininzi oosisi, nezikhuzo, umz. sii! Yhoo! Aa!)
ILiteresi esakhulayo (imizuzu emi-5-10 kanye okanye kabini ngekota)
Utitshala uza nezixhobo, iiphowusta njalo-njalo eklasini ukuze kubekho okanye kusetyenziswe ezo zifumaneka
kuloo ngingqi yabo. Xa bekutyelelo apho engingqini yabo, uyazikhomba ezo zixhobo abafundise ngazo.
• Ukuqaphela amagama asetyenziswa yonke imihla apho engingqini yabo, umz. phuma, ngena, vula, vala
• Ukuvelisa iLiteresi esakhulayo, umz. izihloko ngokufunda notitshala
26 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Ukufunda notitshala (elona lincinane imizuzu engama-30 nelona likhulu iyure-1 nemizuzu eli-15 ngeveki)
Xa utitshala esebenzisa elona xesha likhulu kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, uqala incwadi enkulu entsha
(okanye iphowusta okanye nayiphina itekisi enamagama amakhulu) qho ngeveki aze enze umsebenzi yonke imihla.
Xa esebenzisa elona xesha lincinane kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, usebenzisa le tekisi inye iiveki ezimbini
nezintathu aze enze umsebenzi kanye okanye kabini ngeveki. Utitshala ufundela iklasi itekisi leyo, akhombe
amagama kuxoxwe nangemifanekiso ngoko kuqhubekayo ebalini. Uphinda alifunde ibali kulo veki, abakhuthaze
bangenelele xa efunda. Itekisi le isetyenziswa ukwazisa isigama esitsha.
• Ukuphulaphula ibali okanye itekisi belinganisa utitshala, bejonge nemifanekiso
• Ukuxoxa ngemifanekiso besebenzisa LwaseKhaya apho kuyimfuneko
• Ukuchonga izinto emfanekisweni umz. Ukuphendula imibuzo elula bencediswa yimifanekiso umz. Iphi inja, indoda,
inkwenkwe?
• Ukufunda isigama somlomo umz. inja, indoda, inkwenkwe njalo-njalo
• Xa begqibile ukuphinda -phinda ukufunda, bangenelela kumculo weklasi, umz.chapha, chapha, chapha, imanzi ilokhwe
yam.
• Ukudlala imidlalo ngebali besebenzisa ingxoxo yababini
• Ukuzoba umfanekiso ukubonisa oyena ndoqo webali
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukunakana izandi nendlela ezibizwa ngayo: (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
Iiveki 1-5
• Ukuchonga amagama aphinda-phindwayo emabalini, kwiingoma nezicengcelezo, umz. iqaqa liyaziqika-qika.
• Ukuqalisa ukuchonga izandi ezahluka-hlukeneyo zokuqala emagameni, umz. “c” cula, “s” sela
• Ubiza, akhe, abhale amagama esebenzisa amaqabane onke ealfabhethi oononye
Ukufunda: (ezomlomo okanye nezenziwayo)
• Ukuchonga abantu, izilwanyana nezinto kwimizobo ekwincwadi ezinkulu (nakwezinye iitekisi ezinemibhalo emikhulu)
• Ukuphendula imibuzo elula ngomfanekiso okanye ibali okanye itekisi enobunyani
• Ukuzoba umfanekiso ngoyena ndoqo webali okanye itekisi enobunyani
Umsebenzi wokuhlola okusesikweni 1
Ukufunda: (Okomlomo/ okwenziwayo)
• Ukuphendula imibuzo elula ngomfanekiso okanye ibali okanye itekisi enobunyani
• Ukubonisa ulwazi ngesigama ebalini ngokukhomba izinto emifanekisweni belandela imiyalelo katitshala, umz. ijezi ebomu/
eqanda/eblowu/eluhlaza
• Ubiza, akhe, abhale amagama esebenzisa amaqabane onke ealfabhethi oononye noonombini
CAPS 27
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 1
UKUBHALA IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDISA
Elona lincinane: Alikho
Elona lininzi : imizuzu eli-15 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukubhala notitshala (elona lininzi - kanye ngeveki)
Ukubhala okokuqala kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo maluncediswe ngutitshala
• Ngoncedo lukatitshala ubhala isihloko somzobo wakhe aze afunde oko akubhalileyo
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukubhala: (okubhalwayo)
• Ukukhuphela isihloko somfanekiso awuzobileyo aze afunde oko akubhalileyo
28 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 2
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA ( EZOMLOMO) IXESHA ELICETYISWAYO
iyure e-1 nemizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Iiveki 1-5
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakumane sisetyenziswa nokuquka
imisebenzi edweliswe ngezantsi.
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala mabakhethe izihloko zabo ezifanelekileyo
ngokwemeko nezixhobo abanazo. Mabaqiniseke ukuba banazo iincwadi ezinkulu eziyimfuneko/ iipowusta,
izicengcelezo, iingoma, imidlalo nezinto eziphathekayo ngesihloko abasikhethileyo.
Mabazame ukuquka yonke imisebenzi kangangoko. MababaHlole abafundi Besebenzisa imisebenzi yokuHlola okungekho
sesikweni okucetyiswayo kwiiveki 1 - 5.
Iiveki 6-10
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini ezitsha ezizakubavumela ukuphuhlisa esele bekwenzile kwiiveki ezintlanu
ezidlulileyo. Izihloko mazimvumele utitshala azise isigama esitsha ngokubethelela / ngokugxininisa esifundisiweyo.
Izihloko mazimvumele utitshala ngokusoloko ebeka isigama esilula esiyakubuya sisetyenziswe, kwisakhiwo solwimi xa
ethetha nabafundi ngoLwimi OloNgezelelweyo lokuQala.
Ootitshala mabazame ukuquka yonke imisebenzi kangangoko banako. MabaHlole umsebenzi wabafundi abafundi
besebenzisa imisebenzi yokuHlola okungekho seSikweni okucetyiswayo kwiiveki 6 - 10. Ootitshala mabaHlole abafundi
ngokuseSikweni ekupheleni kweKota.
Imisebenzi yemihla-ngemihla (1 iyure ngeveki)
Makwenziwe umsebenzi omnye nangaphezulu yonke imihla, kuxhomekeke kwixesha elikhoyo:
• Ukuqalisa ukuvelisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa isihloko esinje ngesi “Ukutya”
• Ukuphendula imibuliso elula nokuthi ndlelantle esebenzisa amabinzana anje ngala“Molo” “Unjani?” “Ndiphilile”.
• Enze izicelo ezilula umzekelo, “Ndicela iapile’.
• Ukukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokuthunywa ngutitshala, umz. “Ndibonise iapile/iorenji/ibhanana”
njalo-njalo
• Ukuxela izinto eziseklasini okanye emfanekisweni nokuphendula imibuzo katitshala enje ngale, umz. ‘Yintoni le?” “Liapile”.
• Ukwenza ngokomyalelo, umz. “thatha iapile, yibeke phezu kwetafile”.
• Ukuphendula imibuzo elula, umz.”zingaphi iiorenji?”. “zimbini”.
• Ukuqonda nokuqalisa ukusebenzisa imigaqo yolwimi elula kumxholo, umz. ixesha langoku, umz. “ndiyazithanda iiapile -
andizithandi iiapile”.
• Ukucula iingoma ezilula enze nezilinganiso ngokuncediswa, umz. “ndiyakuthanda ukutya, ukutya, ukutya,
ndiyakuthanda ukutya iapile nebhanana”.
• Ukuthatha inxaxheba kwizicengcelezo neengoma esenza izilinganiso, umz. “Iphi inja yam encinane, Iphi inja yam
iphi?”.
• Ukudlala imidlalo ngolwimi, umz. omnye uchola umfanekiso weapile, awufihle, emva koko ababuze imibuzo, umz. Yintoni
le? Abanye baqikelele, ‘liapile” njalo-njalo.
CAPS 29
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Imisebenzi egxininise kukuphulaphula nokuthetha (imizuzu eli-15 kabini ngeveki)
Ukuphulaphula amabali abaliswayo nafundwayo
Kabini ngeveki, utitshala ufunda okanye ubalisa ibali. Amabali afundiweyo angalinganiswa kusetyenziswe izijekulo
ukubonisa inkcazelo. Amabali afundiswayo mawabe kwiincwadi ezinkulu nakwiphowusta apho bangabona khona
imifanekiso.
• Ukuphulaphula ngomdla amabali amafutshane afundwa kwincwadi enkulu okanye kwiphowusta ndawonye nezinye iitekisi,
bazebangenelele kwikhorasi, umz. UNomehlomancinane.
• Ukuqonda nokuphendula imibuzo elula, umz. Unjani umbala weapile? nemiyalelo, umz. “ndibonise iorenjalo ebomvu”
• Ukuxela izinto ezinye izinto emfanekisweni, ukuphendula imibuzo katitshala, umz. “yintoni le?” “yibhanana”.
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi.
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Ukuqhubeleka ngokwakha isigama somlomo kuquka isigama esilandelelanisayo, umz. iintsuku zeveki.
• Ukuqalisa ukuvelisa ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula kwimeko yolwimi oluthethwayo
olunentsingiselo, umz. ixesha langoku kwimo ende, umz. “ndiyazithanda iiapile”, imo elandulayo umz. “andizithandi
iibhanana”.
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukuphulaphula nokuthetha: (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
Iiveki 1 - 5
• Ukuxela amagama ezinto eklasini okanye emfanekisweni ngokwesihloko esifundiweyo
• Ukuphendula imibuzo elula
Iiveki 6 - 10
• Ukuphendula imibuzo elula
• Ukuchaza iimfuno zakhe esebenzisa amabinzana alula afundiswe kule kota.
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okusesikweni:
Ukuphulaphula nokuthetha (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
• Ukuphendula imibuzo elula ngeempendulo ezimfutshane. efana nokuba “Mangaphi amaapile alapho)
• Ukuchaza iimfuno zakhe esebenzisa amabinzana alula Umzekelo: Andizithandi iibhanana?
• Ukubonisa ukuqonda isigama somlomo esilula ngokukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokuthunywa
ngutitshala
30 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 2
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: imizuzu engama-30 ngeveki
Elona lininzi: iyure e-1 nemizuzu eli-15 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukufunda ngezandi namagama (imizuzu e-1-5 ngomsebenzi)
Le misebenzi mayibe mifutshane iqukwe kukuphulaphula nokuthetha, ndawonye nokufunda notitshala.
• Ukwahlula-hlula izivakalisi zomlomo zibe ngamagama azimeleyo ngokuqhwaba ngegama ngalinye, umz. izivakalisi
ezisebalini
• Ukuqhwaba kumagama aqhelekileyo, umz. bha-na-na ukubonisa amalungu egama
• Ngoncedo lukatitshala, bachonga amagama aphinda-phindwayo emabalini, kwiingoma nezicengcelezo, umz. iqaqa
liyaziqika-qika.
• Ukuqalisa ukuchonga izandi ezahluka-hlukeneyo zokuqala emagameni, umz. “m” mengo, “l ” lamuni
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo, umz. esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amabini(
oonombini). umz.
bh dl
bhabha dlala
ibhatata
ibhekile dlisa
ibhola dloba
imfama, imfene, imfuyo, ingoma, ingubo, ingalo, ingobozi, ihlathi, ihlobo, iphupha, idyasi, inja, igusha, njalo -njalo
• Qala ngamagama aqhelekileyo.
• Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz. kwizininzi nakwizikhuzo (iimfene, oosisi, sii! Yhoo! Aa!)
ILiteresi esakhulayo (imizuzu emi-5-10 kanye okanye kabini ngekota)
Utitshala uza nezixhobo, iiphowusta njalo-njalo eklasini ukuze kubekho okanye kusetyenziswe ezo zifumaneka
kuloo ngingqi yabo. Xa bekutyelelo apho engingqini yabo, uyazikhomba ezo zixhobo abafundise ngazo.
• Ukuqaphela amagama asetyenziswa yonke imihla apho engingqini yabo, umz. yima, isikolo.
• Ukuvelisa iLiteresi esakhulayo, umz. izihloko ngokufunda notitshala
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo
• Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz. kwizininzi nakwizikhuzo (iimfene, oosisi, sii! Yhoo! Aa!)
Ukufunda notitshala (elona lincinane imizuzu engama-30 nelona likhulu iyure-1 nemizuzu eli-15 ngeveki)
Xa utitshala esebenzisa elona xesha likhulu kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, uqala incwadi enkulu entsha
(okanye iphowusta okanye nayiphina itekisi enamagama amakhulu) iveki nganye aze enze umsebenzi yonke imihla.
Xa esebenzisa elona xesha lincinane kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, usebenzisa le tekisi inye iiveki ezimbini
nezintathu aze enze umsebenzi kanye okanye kabini ngeveki. Utitshala ufundela iklasi itekisi leyo, akhombe
amagama kuxoxwe nangemifanekiso ngoko kuqhubekayo ebalini. Uphinda alifunde ibali kulo veki, abakhuthaze
bangenelele xa efunda. Itekisi le isetyenziswa ukwazisa isigama esitsha.
• Ukuphulaphula ibali okanye itekisi belinganisa utitshala, bejonge nemifanekiso
• Ukuxoxa ngemifanekiso besebenzisa uLwimi LweNkobe/ LwaseKhaya apho kuyimfuneko
• Ukuchonga izinto emfanekisweni umz. imvula, ilanga, amafu.
• Ukuphendula imibuzo elula bencediswa yimifanekiso umz. Injani imo yezulu namhlanje?
CAPS 31
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
• Ukufunda isigama somlomo umz. imvula, ilanga, amafu njalo-njalo
• Xa begqibile ukuphinda -phinda ukufunda, bangenelela kumculo weklasi, umz.chapha, chapha, chapha, imanzi ilokhwe
yam.
• Ukulinganisa ibali besebenzisa ingxoxo yababini
• Ukuzoba umfanekiso ngoyena ndoqo webali
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukufunda ngezandi namagama: (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
• Ukuqalisa ukuchonga izandi ezahluka-hlukeneyo zokuqala emagameni, umz. “m” mengo, “l ” lamuni
• Ukuqhwaba kumagama aqhelekileyo, umz. bha-na-na ukubonisa amalungu egama
• Ubiza, akhe, abhale amagama esebenzisa amaqabane onke ealfabhethi, oononye noonombini
Ukufunda: (ezomlomo okanye nezenziwayo)
• Ukuchonga abantu, izilwanyana nezinto kwimizobo ekwincwadi ezinkulu (nakwezinye iitekisi ezinemibhalo emikhulu)
• Ukuphendula imibuzo elula ngomfanekiso okanye ibali okanye ngetekisi
• Ukuzoba umfanekiso ngoyena ndoqo webali
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo
• Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz. kwizininzi nakwizikhuzo (iimfene, oosisi, sii! Yhoo! Aa!)
Umsebenzi wokuhlola okusesikweni 2
Ukufunda: (Okomlomo/ okwenziwayo)
• Ukuqhwaba kumagama aqhelekileyo, umz. bha-na-na ukubonisa amalungu egama
• Ukuphendula imibuzo elula ngomfanekiso okanye ibali
• Ukubonisa ulwazi ngesigama ebalini ngokukhomba izinto emifanekisweni belandela imiyalelo katitshala, umz. imvula,
ilanga, amafu
• Ukubiza, akhe, abhale amagama esebenzisa amaqabane onke ealfabhethi, oononye noonombini
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo
• Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz. kwizininzi nakwizikhuzo (iimfene, oosisi, sii! Yhoo! Aa!)
32 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 2
UKUBHALA IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Alikho
Elona lininzi: imizuzu eli-15 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukubhala notitshala (elona lininzi - kanye ngeveki)
Ukubhala okokuqala kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo maluncediswe ngutitshala
• Ngoncedo lukatitshala ubhala isihloko somzobo wakhe aze afunde oko akubhalileyo
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukubhala: (okubhalwayo)
• Ukukhuphela isihloko somfanekiso awuzobileyo aze afunde oko akubhalileyo
CAPS 33
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 3
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO) IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Iyure e-1 nemizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Iiveki 1 - 5
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane sisetyenziswa nokuquka
imisebenzi edweliswe ngezantsi. Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala bangakhetha ezabo
ezifanelekileyo ngokwemeko nezixhobo abanazo. Mabaqiniseke ukuba banazo iincwadi ezinkulu eziyimfuneko/ iiphowusta,
izicengcelezo, iingoma, imidlalo nezinto eziphathekayo ngesihloko abasikhethileyo.
Mabazame ukuquka yonke imisebenzi kangangoko. MababaHlole abafundi Besebenzisa imisebenzi yokuHlola okungekho
sesikweni okucetyiswayo kwiiveki 1 - 5.
Iiveki 6 - 10
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini ezitsha ezizakubavumela ukuphuhlisa esele bekwenzile kwiiveki ezintlanu
ezidlulileyo. Izihloko mazimvumele utitshala azise isigama esitsha ngokubethelela / ngokugxininisa esifundisiweyo.
Izihloko mazimvumele utitshala ngokusoloko ebeka isigama esilula esiyakubuya sisetyenziswe, kwisakhiwo solwimi xa
ethetha nabafundi ngoLwimi OloNgezelelweyo lokuQala.
Ootitshala mabazame ukuquka yonke imisebenzi kangangoko banako. MababaHlole abafundi besebenzisa imisebenzi
yokuHlola okungekho seSikweni okucetyiswayo kwiiveki 6 - 10. Ootitshala mabaHlole abafundi ngokuseSikweni ekupheleni
kweKota.
Imisebenzi yemihla-ngemihla (1 iyure ngeveki)
Mnye nangaphezulu umsebenzi omawenziwe yonke imihla, kuxhomekeke kwixesha elikhoyo:
• Ukuqalisa ukuvelisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa isihloko esinje ngesi “izilwanyana”
• Ukuphendula imibuliso elula nokuthi ndlelantle esbenzisa amabinzana anje ngala“hamba kakuhle” “sobonana ngomso” .
• Enze izicelo ezilula umzekelo, “nceda undiboleke ipensile’.
• Ukukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokuthunywa ngutitshala, umz. “Ndibonise inkomo, igusha,
inkuku,ihagu, idada, ikati, ibhokhwe, inja” njalo-njalo
• Ukuxela izinto eziseklasini okanye emfanekisweni nokuphendula imibuzo katitshala enje ngale, umz. ‘Yintoni le?”
“yigusha”.
• Ukwenza ngokomyalelo, umz. “zoba umfanekiso wekati ”.
• Ukuphendula imibuzo elula, umz.”unjani umbala wekati?”. “imnyama ”.
• Ukuqonda nokuqalisa ukusebenzisa imigaqo yolwimi elula kumxholo, umz. izichazi, umz. “inkomo inkulu, ikati incinane”.
• Ukuchonga umntu, isilwanyana okanye into ngokunika inkcaza korayi-rayi okanye oqashi-qashi, umz. “Ndisisilwanyana
esincinane. Ndinemilenze emine nomsila. Xa ndikhala ndithi nyawu-nyawu-nyawu. Ndiyintoni?”
- Uyikati.
• Ukucula iingoma ezilula enze nezilinganiso ngokuncediswa, umz. “Iphin’inja yam encinane, Iphin’inja yam iphi?”.
• Ukuthatha inxaxheba kwizicengcelezo neengoma esenza izilinganiso, umz. “ndiyinkuku, bhabha bhabha, ndiyihagu,
hoki, hoki.”
• Ukudlala imidlalo ngolwimi, umz. omnye ulinganisa ukukhala kwesilwanyana, emva koko ababuze imibuzo, umz. Yintoni le
ikhalayo? Abanye baqikelele, “yigusha, yinkomo, yibhokhwe, yinja” njalo-njalo.
34 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Imisebenzi egxininise kuphulaphulo nokuthetha (imizuzu eli-15 kabini ngeveki)
Ukuphulaphula amabali abaliswayo nafundwayo
Kabini ngeveki, utitshala ufunda okanye ubalisa ibali. Amabali afundiweyo angalinganiswa kusetyenziswe izijekulo ukubonisa
inkcazelo. Amabali afundiswayo mawabe kwiincwadi ezinkulu nakwiphowusta apho bangabona khona imifanekiso.
• Ukuphulaphula ngomdla amabali amafutshane afundwa kwincwadi enkulu okanye kwiphowusta ndawonye nezinye iitekisi,
bazebangenelele kwikhorasi, umz. Ibhola yenkosazana.
• Ukuqonda nokuphendula imibuzo elula, umz. ihlala phi igusha? nemiyalelo, umz. “ndibonise inkuku”
• Ukuxela izinto ezinye izinto emfanekisweni, ukuphendula imibuzo katitshala, umz. “yintoni le?” “yibhokhwe”.
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi.
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Ukuqhubeleka ngokwakha isigama somlomo kuquka isigama esilandelelanisayo, umz. inani, nobungakanani.
• Ukuqalisa ukuvelisa ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula kwimeko yolwimi oluthethwayo
olunentsingiselo, umz. izichazi, umz. “inkulu - incinane”, izalathisi, umz. “lo, lowo, lowa ” nezihlomelo zobunjani,umz.
ngokukhawuleza, ngokucotha.
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukuphulaphula nokuthetha: (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
Iiveki 1 - 5
• Ukukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokwesihloko esifundiweyo
• Ukuphendula imibuzo elula
Iiveki 6 - 10
• Ukubeka intetho yakhe ngamabinzana alula
• Ukuchonga umntu, isilwanyana okanye into ngokunika inkcaza korayi-rayi okanye oqashi-qashi, umz. “Ndisisilwanyana
esincinane. Ndinemilenze emine nomsila. Xa ndikhala ndithi nyawu-nyawu-nyawu. Ndiyintoni?”
- Uyikati.
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okusesikweni: 3
Ukuphulaphula nokuthetha (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
• Ukuphendula imibuzo elula
• Ukuchonga umntu, isilwanyana okanye into ngokunika inkcaza korayi-rayi okanye oqashi-qashi, umz. “Ndisisilwanyana
esincinane. Ndinemilenze emine nomsila. Xa ndikhala ndithi nyawu-nyawu-nyawu. Ndiyintoni?”
• Uyikati
• Ukubonisa ukuqonda isigama somlomo esilula ngokukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokuthunywa
ngutitshala
CAPS 35
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 3
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: imizuzu engama-30 minutes ngeveki
Elona lininzi: iyure e-1 nemizuzu eli-15 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukufunda ngezandi namagama (imizuzu e-1 - 5 ngomsebenzi)
Le misebenzi mayibe mifutshane iqukwe kukuphulaphula nokuthetha, ndawonye nokufunda notitshala.
• Ukuqhwaba kumagama aqhelekileyo, umz. i-bho-khwe, i- ka- ti njalo-njalo ukubonisa amalungu egama
• Ngoncedo lukatitshala, bachonga amagama aphinda-phindwayo emabalini, kwiingoma nezicengcelezo, umz. Idada lidada
edamini
• Ukuqalisa ukuchonga izandi ezahluka-hlukeneyo zokuqala emagameni, umz. “d” idonki, “k” ikati
• Ukuqaphela isininzi, umz. iigusha, iibhokhwe, izinja njalo-njalo
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo, umz. esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amabini(
oonombini. umz sh
igusha
isheleni
ishishini
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo
• Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz. kwizininzi nakwizikhuzo (iimfene, oosisi, sii! Yhoo! Aa!)
ILiteresi esakhulayo (imizuzu emi-5-10 kanye okanye kabini ngekota)
Utitshala uza nezixhobo, iiphowusta njalo-njalo eklasini ukuze kubekho okanye kusetyenziswe ezo zifumaneka
kuloo ngingqi yabo. Xa bekutyelelo apho engingqini yabo, uyazikhomba ezo zixhobo abafundise ngazo.
• Ukuqaphela amagama asetyenziswa yonke imihla apho engingqini yabo, umz. ivenkile, isitalato.
• Ukuvelisa iLiteresi esakhulayo, umz. izihloko ngokufunda notitshala
• Ubiza, akhe, abhale amagama esebenzisa amaqabane onke ealfabhethi, oononye noonombini
Ukufunda notitshala (elona lincinane imizuzu engama-25-30 ngeveki nelona likhulu iyure-1 nemizuzu eli-15 ngeveki)
Xa utitshala esebenzisa elona xesha likhulu kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, uqala incwadi enkulu entsha (okanye
iphowusta okanye nayiphina itekisi enamagama amakhulu) iveki nganye aze enze umsebenzi yonke imihla. Xa esebenzisa
elona xesha lincinane ulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, usebenzisa le tekisi inye iiveki ezimbini nezintathu aze enze
umsebenzi kanye okanye kabini ngeveki. Utitshala ufundela iklasi itekisi leyo, akhombe amagama kuxoxwe nangemifanekiso
ngoko kuqhubekayo ebalini. Uphinda alifunde ibali kulo veki, abakhuthaze bangenelele xa efunda. Itekisi le isetyenziswa
ukwazisa isigama esitsha.
• Ukuphulaphula ibali okanye itekisi belinganisa utitshala, bejonge nemifanekiso
• Ukuxoxa ngemifanekiso besebenzisa uLwimi LweNkobe/ LwaseKhaya apho kuyimfuneko
• Ukuchonga izinto emfanekisweni umz. umvundla, indlovu, ihobe, udyakalashe.
• Ukuphendula imibuzo elula bencediswa yimifanekiso umz. Ingaba ihobe linawo umsila?
• Ukufunda isigama somlomo umz. ihashe, idonki, ukhetshe, udyakalashe njalo-njalo
• Xa begqibile ukuphinda -phinda ukufunda, bangenelela kumculo weklasi, umz.hobe, hobe, unabani na apho?
• Ukulinganisa ibali besebenzisa ingxoxo yababini
• Ukuzoba umfanekiso ngoyena ndoqo webali
36 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukufunda ngezandi namagama: (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
• Ukuqhwaba kumagama aqhelekileyo, umz. i-bho-khwe ukubonisa amalungu egama
• Ukuqaphela isininzi, umz. iigusha, iibhokhwe, izinja njalo-njalo
Ukufunda: (ezomlomo okanye nezenziwayo)
• Ukuchonga abantu, izilwanyana nezinto kwimizobo ekwincwadi ezinkulu (nakwezinye iitekisi ezinemibhalo emikhulu)
• Ukuphendula imibuzo elula ngomfanekiso okanye ibali okanye ngetekisi
• Ukuzoba umfanekiso ngoyena ndoqo webali
Umsebenzi wokuhlola okusesikweni 3
Ukufunda: (Okomlomo/ okwenziwayo)
• Ukuqaphela isininzi, umz. iigusha, iibhokhwe, izinja njalo-njalo
• Ukuphendula imibuzo elula ngomfanekiso okanye ibali
• Ukubonisa ulwazi ngesigama ebalini ngokukhomba izinto emifanekisweni belandela imiyalelo katitshala
• Ubiza, akhe, abhale amagama esebenzisa amaqabane onke ealfabhethi, oononye noonombini
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo, umz. esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amabini
(oonombini)
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo
• Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz. kwizininzi nakwizikhuzo (iimfene, oosisi, sii! Yhoo! Aa!)
CAPS 37
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 3
UKUBHALA IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Alikho
Elona lininzi: imizuzu eli-15 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukubhala notitshala (elona lininzi - kanye ngeveki)
Ukubhala okokuqala kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo maluncediswe ngutitshala
• Ngoncedo lukatitshala ubhala isihloko somzobo wakhe aze afunde oko akubhalileyo
• Ngoncedo lukatitshala ubhala uluhlu lwezinto, umz. izilwanyana: inja, ikati, imfene, indlulamthi njalo-njalo, iziqhamo:
iapile, ibhanana, imengo, iorenjalo njalo-njalo.
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukubhala: (okubhalwayo)
• Ukukhuphela isihloko somfanekiso awuzobileyo aze afunde oko akubhalileyo
• Ukubhala uluhlu lwezinto ngokwezihloko
38 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 4
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA ( EZOMLOMO) IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Iyure e-1 nemizuzu engama -30 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Iiveki 1 - 5
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane sisetyenziswa nokuquka
imisebenzi edweliswe ngezantsi. Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala bangakhetha ezabo
ezifanelekileyo ngokwemeko nezixhobo abanazo. Mabaqiniseke ukuba banazo iincwadi ezinkulu eziyimfuneko/ iiphowusta,
izicengcelezo, iingoma, imidlalo nezinto eziphathekayo ngesihloko abasikhethileyo.
Mabazame ukuquka yonke imisebenzi kangangoko. MababaHlole abafundi Besebenzisa imisebenzi yokuHlola okungekho
sesikweni okucetyiswayo kwiiveki 1 - 5.
Iiveki 6 - 10
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini ezitsha ezizakubavumela ukuphuhlisa esele bekwenzile kwiiveki ezintlanu
ezidlulileyo. Izihloko mazimvumele utitshala azise isigama esitsha ngokubethelela / ngokugxininisa esifundisiweyo.
Izihloko mazimvumele utitshala ngokusoloko ebeka isigama esilula esiyakubuya sisetyenziswe, kwisakhiwo solwimi xa
ethetha nabafundi ngoLwimi OloNgezelelweyo lokuQala.
Ootitshala mabazame ukuquka yonke imisebenzi kangangoko banako. MababaHlole abafundi besebenzisa imisebenzi
yokuHlola okungekho seSikweni okucetyiswayo kwiiveki 6 - 10. Ootitshala mabaHlole abafundi ngokuseSikweni ekupheleni
kweKota.
Imisebenzi yemihla-ngemihla (1 iyure ngeveki)
Mnye nangaphezulu umsebenzi omawenziwe yonke imihla, kuxhomekeke kwixesha elikhoyo:
• Ukuqalisa ukuvelisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa isihloko esinje ngesi “izinto endinokuzenza”
• Ukuphendula imibuliso elula nokuthi ndlelantle esbenzisa amabinzana anje ngala“hamba kakuhle” “sobonana ngomso.”
• Enze izicelo ezilula umzekelo, “nceda undiphe iglasi yamanzi”.
• Ukukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokuthunywa ngutitshala, umz. “Ndibonise intaka, ikiwu, inkuku, idada,
inja” njalo-njalo
• Ukuxela izinto eziseklasini okanye emfanekisweni nokuphendula imibuzo katitshala enje ngale, umz. ‘Yintoni le?” “likiwu”.
• Ukwenza ngokomyalelo, umz. “zoba umfanekiso wentaka”.
• Ukuphendula imibuzo elula, eyilinganisa umz.” tsiba, qhwaba, khaba?” njalo-njalo.
• Ukuqonda nokuqalisa ukusebenzisa imigaqo yolwimi elula kumxholo, umz. “ndingatsiba, ndingabaleka, ndingaqhwaba.”
• Ukuchonga umntu, isilwanyana okanye into ngokunika inkcaza korayi-rayi okanye oqashi-qashi, umz. “Ndinemilenze
emibini, amaphiko amabini neentsiba, ndingabhabha. Ndiyintoni?”
- Uyintaka.
• Ukucula iingoma ezilula enze nezilinganiso ngokuncediswa, umz. “Ndimbonil’uthekwane, Ebezibuk’emanzini.
• Ukuthatha inxaxheba kwizicengcelezo neengoma esenza izilinganiso, umz. “amahotyazana mahlanu emthini,
kwabhabha lalinye kwasala amane”.
• Ukudlala imidlalo ngolwimi, umz. omnye ulinganisa ukukhala kwentaka, emva koko ababuze imibuzo, umz. Yintaka ni le
ikhalayo? Abanye baqikelele, “yinkuku, lidada, likiwu, ngukhetshe” njalo-njalo.
CAPS 39
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Imisebenzi egxininise kuphulaphulo nokuthetha (imizuzu eli-15 kabini ngeveki)
Ukuphulaphula amabali abaliswayo nafundwayo
Kabini ngeveki, utitshala ufunda okanye ubalisa ibali. Amabali afundiweyo angalinganiswa kusetyenziswe izijekulo
ukubonisa inkcazelo. Amabali afundiswayo mawabe kwiincwadi ezinkulu nakwiphowusta apho bangabona khona
imifanekiso.
• Ukuphulaphula ngomdla amabali amafutshane afundwa kwincwadi enkulu okanye kwiphowusta ndawonye nezinye iitekisi,
bazebangenelele kwikhorasi, umz. Isikhukukazi namantshontsho aso.
• Ukuqonda nokuphendula imibuzo elula, nemiyalelo umz. ndibonise ibhabhathane” “ndibonise inkuku”
• Ukuxela izinto ezinye izinto emfanekisweni, ukuphendula imibuzo katitshala, umz. “yintoni le?” “libhabhathane”.
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi.
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Ukuqhubeleka ngokwakha isigama somlomo kuquka isigama esinengqiqo, umz. ukwazi ukwenza-amabhabhathane
ayabhabha.
• Ukuqalisa ukuvelisa ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula kwimeko yolwimi oluthethwayo
olunentsingiselo, umz. izichazi, umz. “inkulu - incinane”, izalathisi, umz. “lo, lowo, lowa” nezihlomelo zobunjani,umz.
ndingabaleka ngokukhawuleza, andinakubhabha.
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukuphulaphula nokuthetha: (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
Iiveki 1 - 5
• Ukuqonda nokuphendula imibuzo elula, nemiyalelo umz. ndibonise ibhabhathane” “ndibonise inkuku”
• Ukubeka intetho yakhe ngamabinzana alula, umz. ndingatsiba.
Iiveki 6 - 10
• Ukubeka intetho yakhe ngamabinzana alula, umz. ndingataka ndixhuma-xhume
• Ukuchonga umntu, isilwanyana okanye intaka ngokunika inkcaza koorayi-rayi okanye ooqashi-qashi, umz.
“Ndisisinambuzane esincinane, ndimnyama, ndisela igazi, ndiyabhabha ebusuku. Ndingubani?”
- Uyingcongconi.
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okusesikweni: 4
Ukuphulaphula nokuthetha (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
• Ukuphendula imibuzo elula, nemiyalelo, umz. bala uyekuma kwi-10
• Ukubeka intetho yakhe ngamabinzana alula, ndingalibhala igama lam.
• Ukubonisa ukuqonda isigama somlomo esilula ngokukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokuthunywa
ngutitshala
• Ukuqonda amagama angama-700 ubuncinane ngokomxholo kwimeko apho elona lincinane ixesha linikwa uLwimi
lokuQala elongezelelwyo aze abeli- 1000 amagama apho elona xesha lininzi linikwa uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo
40 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 3
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: imizuzu engama-30 minutes ngeveki
Elona lininzi: iyure e-1 nemizuzu eli-15 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukufunda ngezandi namagama (imizuzu e-1 - 5 ngomsebenzi)
Le misebenzi mayibe mifutshane iqukwe kukuphulaphula nokuthetha, ndawonye nokufunda notitshala.
• Ukuqhwaba kumagama aqhelekileyo, umz. i-bho-khwe, i- ka- ti njalo-njalo ukubonisa amalungu egama
• Ngoncedo lukatitshala, bachonga amagama aphinda-phindwayo emabalini, kwiingoma nezicengcelezo, umz.
Idada lidada edamini
• Ukuqalisa ukuchonga izandi ezahluka-hlukeneyo zokuqala emagameni, umz. “d” idonki, “k” ikati
• Ukuqaphela isininzi, umz. iigusha, iibhokhwe, izinja njalo-njalo
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo, umz. esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amabini(
oonombini. umz sh
igusha
isheleni
ishishini
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo
• Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz. kwizininzi nakwizikhuzo (iimfene, oosisi, sii! Yhoo! Aa!)
ILiteresi esakhulayo (imizuzu emi-5-10 kanye okanye kabini ngekota)
Utitshala uza nezixhobo, iiphowusta njalo-njalo eklasini ukuze kubekho okanye kusetyenziswe ezo zifumaneka
kuloo ngingqi yabo. Xa bekutyelelo apho engingqini yabo, uyazikhomba ezo zixhobo abafundise ngazo.
• Ukuqaphela amagama asetyenziswa yonke imihla apho engingqini yabo, umz. ivenkile, isitalato.
• Ukuvelisa iLiteresi esakhulayo, umz. izihloko ngokufunda notitshala
• Ubiza, akhe, abhale amagama esebenzisa amaqabane onke ealfabhethi, oononye noonombini
Ukufunda notitshala (elona lincinane imizuzu engama-25-30 ngeveki nelona likhulu iyure-1 nemizuzu eli-15 ngeveki)
Xa utitshala esebenzisa elona xesha likhulu kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, uqala incwadi enkulu entsha ( okanye
iphowusta okanye nayiphina itekisi enamagama amakhulu) iveki nganye aze enze umsebenzi yonke imihla. Xa esebenzisa
elona xesha lincinane ulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, usebenzisa le tekisi inye iiveki ezimbini nezintathu aze enze
umsebenzi kanye okanye kabini ngeveki. Utitshala ufundela iklasi itekisi leyo, akhombe amagama kuxoxwe nangemifanekiso
ngoko kuqhubekayo ebalini. Uphinda alifunde ibali kulo veki, abakhuthaze bangenelele xa efunda. Itekisi le isetyenziswa
ukwazisa isigama esitsha.
• Ukuphulaphula ibali okanye itekisi belinganisa utitshala, bejonge nemifanekiso
• Ukuxoxa ngemifanekiso besebenzisa uLwimi LweNkobe/ LwaseKhaya apho kuyimfuneko
• Ukuchonga izinto emfanekisweni umz. umvundla, indlovu, ihobe, udyakalashe.
• Ukuphendula imibuzo elula bencediswa yimifanekiso umz. Ingaba ihobe linawo umsila?
• Ukufunda isigama somlomo umz. ihashe, idonki, ukhetshe, udyakalashe njalo-njalo
• Xa begqibile ukuphinda -phinda ukufunda, bangenelela kumculo weklasi, umz.hobe, hobe, unabani na apho?
• Ukulinganisa ibali besebenzisa ingxoxo yababini
• Ukuzoba umfanekiso ngoyena ndoqo webali
CAPS 41
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukufunda ngezandi namagama: (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
• Ukuqhwaba kumagama aqhelekileyo, umz. i-bho-khwe ukubonisa amalungu egama
• Ukuqaphela isininzi, umz. iigusha, iibhokhwe, izinja njalo-njalo
Ukufunda: (ezomlomo okanye nezenziwayo)
• Ukuchonga abantu, izilwanyana nezinto kwimizobo ekwincwadi ezinkulu (nakwezinye iitekisi ezinemibhalo emikhulu)
• Ukuphendula imibuzo elula ngomfanekiso okanye ibali okanye ngetekisi
• Ukuzoba umfanekiso ngoyena ndoqo webali
Umsebenzi wokuhlola okusesikweni 3
Ukufunda: (Okomlomo/ okwenziwayo)
• Ukuqaphela isininzi, umz. iigusha, iibhokhwe, izinja njalo-njalo
• Ukuphendula imibuzo elula ngomfanekiso okanye ibali
• Ukubonisa ulwazi ngesigama ebalini ngokukhomba izinto emifanekisweni belandela imiyalelo katitshala
• Ubiza, akhe, abhale amagama esebenzisa amaqabane onke ealfabhethi, oononye noonombini
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo, umz. esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amabini(
oonombini)
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo
• Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz. kwizininzi nakwizikhuzo (iimfene, oosisi, sii! Yhoo! Aa!)
42 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 3
UKUBHALA IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Alikho
Elona lininzi: imizuzu eli-15 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukubhala notitshala (elona lininzi - kanye ngeveki)
Ukubhala okokuqala kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo maluncediswe ngutitshala
• Ngoncedo lukatitshala ubhala isihloko somzobo wakhe aze afunde oko akubhalileyo
• Ngoncedo lukatitshala ubhala uluhlu lwezinto, umz. izilwanyana: inja, ikati, imfene, indlulamthi njalo-njalo, iziqhamo:
iapile, ibhanana, imengo, iorenjalo njalo-njalo.
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukubhala: (okubhalwayo)
• Ukukhuphela isihloko somfanekiso awuzobileyo aze afunde oko akubhalileyo
• Ukubhala uluhlu lwezinto ngokwezihloko
CAPS 43
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 4
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA ( EZOMLOMO) IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Iyure e-1 nemizuzu engama -30 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Iiveki 1 - 5
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane sisetyenziswa nokuquka
imisebenzi edweliswe ngezantsi. Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala bangakhetha ezabo
ezifanelekileyo ngokwemeko nezixhobo abanazo. Mabaqiniseke ukuba banazo iincwadi ezinkulu eziyimfuneko/ iiphowusta,
izicengcelezo, iingoma, imidlalo nezinto eziphathekayo ngesihloko abasikhethileyo.
Mabazame ukuquka yonke imisebenzi kangangoko. MababaHlole abafundi Besebenzisa imisebenzi yokuHlola okungekho
sesikweni okucetyiswayo kwiiveki 1 - 5.
Iiveki 6 - 10
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini ezitsha ezizakubavumela ukuphuhlisa esele bekwenzile kwiiveki ezintlanu
ezidlulileyo. Izihloko mazimvumele utitshala azise isigama esitsha ngokubethelela / ngokugxininisa esifundisiweyo.
Izihloko mazimvumele utitshala ngokusoloko ebeka isigama esilula esiyakubuya sisetyenziswe, kwisakhiwo solwimi xa
ethetha nabafundi ngoLwimi OloNgezelelweyo lokuQala.
Ootitshala mabazame ukuquka yonke imisebenzi kangangoko banako. MababaHlole abafundi besebenzisa imisebenzi
yokuHlola okungekho seSikweni okucetyiswayo kwiiveki 6 - 10. Ootitshala mabaHlole abafundi ngokuseSikweni ekupheleni
kweKota.
Imisebenzi yemihla-ngemihla (1 iyure ngeveki)
Mnye nangaphezulu umsebenzi omawenziwe yonke imihla, kuxhomekeke kwixesha elikhoyo:
• Ukuqalisa ukuvelisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa isihloko esinje ngesi “izinto endinokuzenza”
• Ukuphendula imibuliso elula nokuthi ndlelantle esbenzisa amabinzana anje ngala“hamba kakuhle” “sobonana ngomso.”
• Enze izicelo ezilula umzekelo, “nceda undiphe iglasi yamanzi”.
• Ukukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokuthunywa ngutitshala, umz. “Ndibonise intaka, ikiwu, inkuku, idada,
inja” njalo-njalo
• Ukuxela izinto eziseklasini okanye emfanekisweni nokuphendula imibuzo katitshala enje ngale, umz. ‘Yintoni le?” “likiwu”.
• Ukwenza ngokomyalelo, umz. “zoba umfanekiso wentaka”.
• Ukuphendula imibuzo elula, eyilinganisa umz.”tsiba, qhwaba, khaba?” njalo-njalo.
• Ukuqonda nokuqalisa ukusebenzisa imigaqo yolwimi elula kumxholo, umz. “ndingatsiba, ndingabaleka, ndingaqhwaba.”
• Ukuchonga umntu, isilwanyana okanye into ngokunika inkcaza korayi-rayi okanye oqashi-qashi, umz. “Ndinemilenze
emibini, amaphiko amabini neentsiba, ndingabhabha. Ndiyintoni?”
- Uyintaka.
• Ukucula iingoma ezilula enze nezilinganiso ngokuncediswa, umz. “Ndimbonil’uthekwane, Ebezibuk’emanzini.
• Ukuthatha inxaxheba kwizicengcelezo neengoma esenza izilinganiso, umz. “amahotyazana mahlanu emthini,
kwabhabha lalinye kwasala amane”.
• Ukudlala imidlalo ngolwimi, umz. omnye ulinganisa ukukhala kwentaka, emva koko ababuze imibuzo, umz. Yintaka ni le
ikhalayo? Abanye baqikelele, “yinkuku, lidada, likiwu, ngukhetshe” njalo-njalo.
44 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Imisebenzi egxininise kuphulaphulo nokuthetha (imizuzu eli-15 kabini ngeveki)
Ukuphulaphula amabali abaliswayo nafundwayo
Kabini ngeveki, utitshala ufunda okanye ubalisa ibali. Amabali afundiweyo angalinganiswa kusetyenziswe izijekulo
ukubonisa inkcazelo. Amabali afundiswayo mawabe kwiincwadi ezinkulu nakwiphowusta apho bangabona khona
imifanekiso.
• Ukuphulaphula ngomdla amabali amafutshane afundwa kwincwadi enkulu okanye kwiphowusta ndawonye nezinye iitekisi,
bazebangenelele kwikhorasi, umz. Isikhukukazi namantshontsho aso.
• Ukuqonda nokuphendula imibuzo elula, nemiyalelo umz. ndibonise ibhabhathane” “ndibonise inkuku”
• Ukuxela izinto ezinye izinto emfanekisweni, ukuphendula imibuzo katitshala, umz. “yintoni le?” “libhabhathane”.
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi.
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Ukuqhubeleka ngokwakha isigama somlomo kuquka isigama esinengqiqo, umz. ukwazi ukwenza-amabhabhathane
ayabhabha.
• Ukuqalisa ukuvelisa ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula kwimeko yolwimi oluthethwayo
olunentsingiselo, umz. izichazi, umz. “inkulu - incinane”, izalathisi, umz. “lo, lowo, lowa” nezihlomelo zobunjani,umz.
ndingabaleka ngokukhawuleza, andinakubhabha.
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukuphulaphula nokuthetha: (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
Iiveki 1 - 5
• Ukuqonda nokuphendula imibuzo elula, nemiyalelo umz. ndibonise ibhabhathane” “ndibonise inkuku”
• Ukubeka intetho yakhe ngamabinzana alula, umz. ndingatsiba.
Iiveki 6 - 10
• Ukubeka intetho yakhe ngamabinzana alula, umz. ndingataka ndixhuma-xhume
• Ukuchonga umntu, isilwanyana okanye intake ngokunika inkcaza korayi-rayi okanye oqashi-qashi, umz. “Ndisisilwanyana
esincinane, ndimnyama, ndisela igazi, ndiyabhabha ebusuku. Ndingubani?”
- Uyingcongconi.
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okusesikweni: 4
Ukuphulaphula nokuthetha (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
• Ukuphendula imibuzo elula, nemiyalelo, umz. bala uyekuma kwi-10
• Ukubeka intetho yakhe ngamabinzana alula, ndingalibhala igama lam.
• Ukubonisa ukuqonda isigama somlomo esilula ngokukhomba izinto eklasini okanye emfanekisweni ngokuthunywa
ngutitshala
• Ukuqonda amagama angama-700 ubuncinane ngokomxholo kwimeko apho elona lincinane ixesha linikwa uLwimi
lokuQala elongezelelwyo aze abeli- 1000 amagama apho elona xesha lininzi linikwa uLwimi oloNgezelelweyo lokuQala
CAPS 45
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 4
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: imizuzu engama-30 ngeveki
Elona lininzi: iyure e-1 nemizuzu eli-15 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukufunda ngezandi namagama (imizuzu e-1-5 ngomsebenzi)
Le misebenzi mayibe mifutshane iqukwe kukuphulaphula nokuthetha, ndawonye nokufunda notitshala.
• Ukuqhwaba kumagama aqhelekileyo, umz. i-nta - ka, i-bha-bha-tha-ne njalo-njalo ukubonisa amalungu egama
• Ngoncedo lukatitshala, bachonga amagama aphinda-phindwayo emabalini, kwiingoma nezicengcelezo, umz.
Amahotyazana mahlanu emthini,
Kwabhabha lalinye, kwasala lalinye.
• Ukuqalisa ukuchonga izandi ezahluka-hlukeneyo zokuqala emagameni, umz. “d” idada, “k” ikiwu
• Ukuqaphela isininzi, umz. iintaka, amabhabhathane, amadada njalo-njalo
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo, umz. esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amabini
oonombini. umz. mb nd
imbabala indaba
imbeko indebe
imbi indima
imboleko indoda
imbombo induku
imbumbulu
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo
• Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz. kwizininzi nakwizikhuzo (iimfene, oosisi, sii! Yhoo! Aa!)
ILiteresi esakhulayo (imizuzu emi-5-10 kanye okanye kabini ngekota)
Utitshala uza nezixhobo, iiphowusta njalo-njalo eklasini ukuze kubekho okanye kusetyenziswe ezo zifumaneka
kuloo ngingqi yabo. Xa bekutyelelo apho engingqini yabo, uyazikhomba ezo zixhobo abafundise ngazo.
• Ukuqaphela amagama asetyenziswa yonke imihla apho engingqini yabo, umz. ivenkile, isitalato.
• Ukuvelisa iLiteresi esakhulayo, umz. izihloko ngokufunda notitshala
Ukufunda notitshala (elona lincinane imizuzu engama-25-30 ngeveki nelona likhulu iyure-1 nemizuzu eli-15 ngeveki)
Xa utitshala esebenzisa elona xesha likhulu kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, uqala incwadi enkulu entsha (okanye
iphowusta okanye nayiphina itekisi enamagama amakhulu) iveki nganye aze enze umsebenzi yonke imihla. Xa esebenzisa
elona xesha lincinane kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, usebenzisa le tekisi inye iiveki ezimbini nezintathu aze enze
umsebenzi kanye okanye kabini ngeveki. Utitshala ufundela iklasi itekisi leyo, akhombe amagama kuxoxwe nangemifanekiso
ngoko kuqhubekayo ebalini. Uphinda alifunde ibali kulo veki, abakhuthaze bangenelele xa efunda. Itekisi le isetyenziswa
ukwazisa isigama esitsha.
• Ukuphulaphula ibali okanye itekisi belinganisa utitshala, bejonge nemifanekiso
• Ukuxoxa ngemifanekiso besebenzisa uLwimi LweNkobe/ LwaseKhaya apho kuyimfuneko
• Ukuchonga izinto emfanekisweni umz. idada, ihobe, ukhetshe.
• Ukuphendula imibuzo elula bencediswa yimifanekiso umz. Ingabhabha intaka?
• Ukufunda isigama somlomo umz. ndinga, ukubhabha, ukhetshe, ikiwu njalo-njalo
• Xa begqibile ukuphinda -phinda ukufunda, bangenelela kumculo weklasi, umz.hobe, hobe, unabani na apho?
46 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
• Ukulinganisa ibali besebenzisa ingxoxo yababini
• Ukuzoba umfanekiso ngoyena ndoqo webali
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukufunda ngezandi namagama: (ezomlomo kunye/okanye nezenziwayo)
• Ukuqhwaba kumagama aqhelekileyo, umz. i-bha-bha-tha-ne ukubonisa amalungu egama
• Ukuqaphela isininzi, umz. iintaka, amabhabhathane, ookhetshe njalo-njalo
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo, umz. esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amabini(
oonombini)
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo
• Ukulandelelana kwezikhamiso emagameni, umz. kwizininzi nakwizikhuzo (iimfene, oosisi, sii! Yhoo! Aa!)
Ukufunda: (ezomlomo okanye nezenziwayo)
• Ukuchonga abantu, izilwanyana nezinto kwimizobo ekwincwadi ezinkulu (nakwezinye iitekisi ezinemibhalo emikhulu)
• Ukuphendula imibuzo elula necacileyo ngomfanekiso okanye ibali okanye ngetekisi
• Ukuzoba umfanekiso ngoyena ndoqo webali
Umsebenzi wokuhlola okusesikweni 4
Ukufunda: (Okomlomo/ okwenziwayo)
• Ukuqaphela isininzi, umz. iintaka, amabhabhathane, ookhetshe njalo-njalo
• Ukuphendula imibuzo elula ngomfanekiso okanye ibali
• Ukubonisa ulwazi ngesigama ebalini ngokukhomba izinto emifanekisweni belandela imiyalelo katitshala
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo, umz. esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amabini(
oonombini)
• Ukwakha izivakalisi ezilula kusetyenziswa izandi ezifundiweyo
CAPS 47
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 4
UKUBHALA IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Alikho
Elona lininzi: imizuzu eli-15 ngeveki
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukubhala notitshala (elona lininzi - kanye ngeveki)
Ukubhala okokuqala kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo maluncediswe ngutitshala
• Ngoncedo lukatitshala ubhala isihloko somzobo wakhe aze afunde oko akubhalileyo
• Ngoncedo lukatitshala ubhala uluhlu lwezinto, umz. izinto ezibhabhayo: intaka, ibhabhathane, inqwelo-ntaka, inyosi njalo-
njalo,
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ukubhala: (okubhalwayo)
• Ukukhuphela isihloko somfanekiso awuzobileyo aze afunde oko akubhalileyo
• Ukubhala uluhlu olulula lwezinto ngokwezihloko
48 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IITEKISI EZINOKUSETYENZISWA / OOVIMBA BOLWAZI:
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
• Imifanekiso neepowusta
• Izinto ezinxulumene nezihloko nemixholo ethile, iiphaphethi, iimaskhi, njalo njalo
• Imifanekiso eza kulandelelaniswa (pictures to sequence)
• Iikhostyum ezenziweyo ukulungiselela ukulinganisa (role play) nokwenza (acting out) amabali
• IiCD okanye iiteyiphu ezimanyelwayo ezinamabali (afundwayo okanye abaliswayo), imibongo, izicengcelezo neengoma,
isidlali seeCD okanye isishicileli seteyiphu (tape recorder) umabonwakude neeteyiphu zevidiyo/iiDVD
• Iincwadi zamabali namabali abaliswa ngomlomo
• Imibongo, iingoma nezicengcelezo
• Imidlalo yolwimi (eyenziwa ngomlomo)
UKUFUNDA NEZANDI
• Imifanekiso neepowusta
• IiNcwadi eziNkulu - zamabali aqwetyiweyo nayinyani
• Uluhlu lweencwadi ekucetyiswa ukuba zifundwe (amabali asi-7 -10)
• Ezinye iitekisi ezandisiweyo (imibongo, iingoma, izicengcelezo, njalo njalo)
• Iincwadi ezinemifanekiso eneengcaciso ezibhalwe phantsi kwazo (caption books)
• Iincwadi ‘zokuzonwabisa’ ezimfutshane ezinesivakalisi esi-1 - 2 kwiphepha ngalinye, ezilungiselelwe ikona yokufundela
• Oonotsheluza (flash card labels) bezinto eziseklasini, izinto ezibonisiweyo namagama abonwa rhoqo
• Iitshathi zealfabhethi
• Izinto zokukhomba eziza kusetyenziswa xa kufundwa iitekisi ezandisiweyo, amabali odonga (aseludongeni), izinto
ezibonisiweyo
• Izichazi-magama zabafundi (ezinolwimi olunye nezineelwimi ezimbini)
UKUBHALA NOKUBHALA NGESANDLA
• Izixhobo zokubhala ezifana neepensile, iipensile ezinemibala, iikhrayoni ezibukhandlelarha (wax crayons), iphepha
elingabhalwanga elibubukhulu ngobukhulu (A3, A4, A5), irula, irabha, iincwadi zokubhalela ezingabhalwanga (blank jotters)
• Iifliphutshathi neeKhokhi ezibhala ngqindilili
CAPS 49
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IBANGA 2 ISIXHOSA ULWIMI LOKUQALA OloNgezelelweyo
IIMFUNO ZEKOTA
IKOTA 1
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMOI) IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Imizuzu engama-45
Elona lininzi: Iyure e-1 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Iiveki 1 - 5
Ootitshala bakhetha izihloko ezibini eziya kubavumela ukuba bazise yaye bamane besebenzisa isigama (recycle
vocabulary), yaye benze le misebenzi idweliswe apha ngezantsi. Qaphela ukuba ezi zihloko zicetyiswayo ziingcebiso nje.
Ootitshala mabazikhethele imixholo yabo efanelekileyo ngokuxhomekeke kwimeko nezixhobo ezikhoyo. Mabaqiniseke ukuba
baneeNcwadi eziNkulu/iipowusta, izicengcelezo, iingoma, imidlalo nezinto zenyani ezaneleyo zeso sihloko basikhethileyo.
Ootitshala mabazame ukwenza imisebenzi emininzi kangangoko ngexesha elikhoyo. Mabafake umsebenzi omtsha -
ukuphulaphula amabalana nokubalisa amabalana. Utitshala makaqale akubonise oku ngokubalisa ibalana (umz. lento
ayenze ngempela-veki). Emva koko kufuneka abaxhase abafundi ekubaliseni awabo amabali. Makanike amagama ayalelayo
ukuncedisa abafundi, umzekelo, ‘Kule veki iphelileyo bendi ….ndaza nda....emva koko… Emva koko ndiya nda ….’ Kufuneka
abancedise nangemo emfutshane yexesha elidlulileyo (umz. Ndihambe...). Abafundi baya kuziqhelisa ukuphulaphula
nokubalisa amabalana abo unyaka wonke. Le nto iya kubanika ithuba lokusebenzisa ixesha elidlulileyo nezihlanganisi
ezibonisa amaxesha (okukuqala, okulandelayo, emva koko) kwiimeko ezithile. Ngesinye isikhokelo jonga kwiCandelo lesi-4
ekupheleni kolu xwebhu.
Kufuneka utitshala ahlole abafundi esebenzisa imiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni ecetyisiweyo yeeveki 1-5.
Iiveki 6 - 10
Ootitshala bakhetha izihloko ezitsha ezibini eziya kubenza bakwazi ukwakhela koko sele kwenziwe kwiiveki zokuqala
ezintlanu. Ezi zihloko mazenze ukuba afake isigama esitsha yaye agxininise kweso sigama sele sifundisiwe. Ezi zihloko
mazimvumele utitshala ukuba amane esebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula nezisisiseko xa ethetha nabafundi ngoLwimi
oloNgezelelweyo lokuQala.
Ootitshala mabaqiniseke ukuba bayenza yonke imisebenzi, ibe ngaphezu komsebenzi omnye ukuba kuyenzeka. Mabahlole
abafundi besebenzisa imiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni ecetyisiweyo yeeVeki 6 - 10. Ootitshala mabenzise
imiSebenzi yokuHlola okuseSikweni ekupheleni kwekota.
Imisebenzi yemihla ngemihla (imizuzu engama-30 ngeveki)
Le misebenzi iyahluka ngokobude. Utitshala usenokwenza umsebenzi omnye omdana kungenjalo imisebenzi emibini okanye
emithathu emifutshanana ngeveki.
• Uyaqhuba nokukhulisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa izihloko ezifana ‘neeMvakalelo’
• Ulandela uluhlu olufutshane lwemiyalelo, umzekelo. ‘Zoba ubuso obonwabileyo. Ngoku ke zoba ubuso obungonwabanga.’
• Unika imiyalelo emifutshane, umzekelo, ‘Zoba ubuso obonwabileyo’.
• Uqonda aphendule imibuzo elula efana nothi, ‘Yeyiphi ...?’ ‘Yekabani ...?’ Yekabani le ncwadi? Ufuna eliphi ibali?)
• Wenza izicelo neentetho ezilula, umzekelo, ‘Ndinxaniwe. Ndicela iglasi yamanzi.’
• Uchonga into ngokulandela ingcaciso yomlomo elula, umzekelo, ‘Intombazana ikhathazekile. Iyalila.’ Abafundi
mabadibanise le ngcaciso nomfanekiso ochanekileyo.
• Uthetha ngezinto ezisemfanekisweni ngokomyalelo katitshala, umzekelo, ‘Ubona ntoni emfanekisweni?’ ‘Ndixelele into
oyibona emfanekisweni.’
• Uphulaphula ibalana elilula, umzekelo, utitshala ubalisa ngento ayenze ngempelaveki edlulileyo
• Ubalisa ibalana elilula, encediswa ngutitshala, umzekelo, ubalisa ngento ayenze ngempelaveki edlulileyo
• Ugcina engqondweni enze imibongo elula, izicengcelezo ezinentshukumo neengoma, umzekelo, Sifikil’ ezibukweni (x2),
Tancu, tancu siwelile, Masisele emanzini!
• Udlala imidlalo yolwimi, umzekelo uqikelela ukuba umntu uziva njani ngokujonga imbonakalo neentshukumo azenzayo
50 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Imisebenzi egxininise ekuphulaphuleni nasekuthetheni (ubuncinane imizuzu eli-15 ka-1 ngeveki, kodwa ingegqithi
kwimizuzu eli-15 ka-2 ngeveki)
Uphulaphula amabali abaliswayo nafundwayo (ukuFunda noTitshala)
Kanye okanye kabini ngeveki, ngokuxhomekeke kwixesha elifumanekayo, utitshala ubalisa okanye ufunda ibali (okanye
abalise ngezehlo ezehlileyo). Amabali abaliswayo angalinganiswa kusetyenziswa iintshukumo nezincedisi (props) ukuxhasa
intsingiselo. Amabali afundwayo makathathwe eNcwadini eNkulu okanye ipowusta enemizobo apho bonke abafundi
bayibonayo imifanekiso.
• Uphulaphula amabali amafutshane, amabalana abaliswayo okanye iitekisi eziyinyani ezibaliswayo okanye ezifundwa
eNcwadini eNkulu okanye kwipowusta enemizobo, umzekelo, Intsomi kaDyakalashe noHobe, ewonwabela athathe
inxaxheba kwiindawana eziphinda-phindwayo ngamaxesha afanelekileyo.
• Uva imiyalelo ayenze, umzekelo, ‘Khawundibonise uDyakalashe ophantsi komthi.’
• Uphendula, ngeempendulo ezimfutshane, imibuzo elula ecacileyo malunga nebali, umzekelo ‘Likhwele phi iHobe? Ufuna
ukutya ntoni uDyakalashe?’
• Unika amagama ezinto ezisemfanekisweni ephendula imibuzo katitshala, umzekelo, ‘Yintoni le?’ ‘Yintlanzi.’
• Ulinganisa ibali, esebenzisa inxalenye yencoko yababini
Ukukhuliswa kwengqiqo, isigama nezakhiwo zolwimi
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• uyaqhuba nokwakha isigama somlomo, kuquka isigama esibonisa ingqiqo, umzekelo, ukuthetha ngeemvakalelo
• uqala ukwakha ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula ezisemxholweni wolwimi oluthethwayo
olunentsingiselo, umzekelo, uyaqonda aqale ukusebenzisa ixesha elidlulileyo, umzekelo, ‘Bendiye’; izihlanganisi ezibonisa
ixesha, umzekelo, ‘okokuqala’, ‘emva koko’, ‘kuze kulandele’
UKUHLOLA
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
UkuPhulaphula nokuThetha (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
Iiveki 1 - 5
• Uchonga umfanekiso ngokulandela ingcaciso yomlomo elula, umzekelo, ‘Inkwenkwe yonwabile, incumile.’
• Uphulaphula abalise amabalana alula aze aphendule imibuzo emalunga nawo, umzekelo ‘Waqala ngokwenza ntoni
uMandla? Waza wenza ntoni emva koko?, njalo njalo.’
Iiveki 6 - 10
• Ulandela uluhlu lwemiyalelo, umzekelo. ‘Zoba ubuso obonwabileyo. Ngoku ke zoba ubuso obukhathazekileyo.
Okokugqibela, zoba ubuso obucaphukayo.’
• Ubalisa ibalana elilula ngomlomo: NgeCawa, ndivuke ngentsimbi yesi-8. Ndahlamba. Emva koko ndiye ndanxiba iimpahla
zam. Ndaza ndaya enkonzweni.
UMsebenzi woku-1 oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni:
UkuPhulaphula nokuThetha (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Uphulaphula abalise amabalana alula aze aphendule imibuzo emalunga nawo, umzekelo ‘Waqala ngokwenza ntoni
umakhulu? Waza wenza ntoni emva koko?, njalo njalo.’
• Ubonisa ukuqonda isigama esithile esisisiseko somlomo ngokukhomba abantu abasemfanekisweni okanye enze izenzo
ayalelwa ukuba makazenze ngutitshala, umzekelo, Khawenze ngathi awonwabanga/wonwabile/uyacaphuka/udiniwe, njalo
njalo. Khomba umfanekiso womntu ongonwabanga/owonwabileyo/onomsindo/odiniweyo, njalo njalo.
CAPS 51
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 1
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Imizuzu engama-45 ngeveki
Elona lininzi: Iyure enemizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Ulwazi lwezandi namagama (imizuzu eli-15 ngeveki)
Ootitshala bahlaziya ulwazi loononye, beqala ngonxulumano oluphakathi kwesandi nonobumba olufanayo nolo loLwimi /
lwaseKhaya nezibalulekileyo esiXhoseni. Bakha amagama amafutshane aqhelekileyo besebenzisa izandi abafundi abasele
bezazi kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo. Le misebenzi mayibe mifutshane (imizuzu emi-5 - 10); isenokudityaniswa
kwimisebenzi yokuPhulaphula nokuThetha nokuFunda.
• Wahlula phakathi kwezandi ezidla ngokubhidaniswa ngokuziva ngokuziphulaphula (umz. ‘hl’ no’dl’ - ‘hlala’, ‘dlala’)
• Ukhetha unxulumano phakathi kwesandi nonobumba abazimeleyo (umz. a, b, c, d, e, f, g, h, i, l, m, n, o, p, q, r, s, t, v, w, y)
• Wakha acazulule amagama anoonobumba aba-3 esebenzisa izandi azifundileyo. (umz. m-n-a, m-na, mna; e-w-e, e-we,
ewe)
• Ukuhlaziya izandi zoononye noonombini abafundwe kwibanga 1
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu) umz.
ngc ndl ntl
ingca indlala intlanzi
ingcongconi indlela intlaka
ukungcola indlebe intloko
indlovu
indlu
indlulamthi
ingxolo, intsimbi, tshayela tshisa, ingqaka, ingqele, ingqondo, ingqolowa njalo-njalo
Qala ngamagama aqhelekileyo. Upelo nobizelo luyinxalenye yoku.
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amane ( oonone) umz.
ngcw
ingcwaba
ingcwele
• Wakha acazulule amagama anoonobumba aba-3 esebenzisa izandi azifundileyo. (umz. m-n-a, m-na, mna; e-w-e, e-we,
ewe)
• Uqaphela ukuphela ngokufanayo kwamagama (umz. ‘am’ - ‘kwam’, ‘eni’-’esikolweni’)
• Ubeka amagama afanayo ngokwamaqela amagama (umz. yam, zam, bam)
UkuFunda noTitshala (ixesha lako libekwe phantsi kokuPhulaphula nokuThetha)
UkuFunda noTitshala ngumsebenzi wokufunda nokuphulaphula; kukwaquka ukuthetha kuba abafundi bathetha ngetekisi
notitshala wabo. KwiBanga lesi-2, ukuFunda noTitshala kuya kuqhuba, kodwa sele kuyinxalenye yokuPhulaphula
nokuThetha.
UkuFunda kwamaQela okuKhokelwayo (ubuncinane bemizuzu engama-30 nelona lininzi leyure nemizuzu eli-15 ngeveki)
Ootitshala mabazise ukuFunda kwamaQela okuKhokelwayo kule kota. Ootitshala abasebenzisa elona lininzi kulwimi
lokuqala oloNgezelelweyo mabohlule iklasi ibe ngamaqela okufunda ama-5 ohlulwe ngokokulingana kokukwazi ukufunda
baze basebenze neqela ngalinye imizuzu eli-15.
52 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Ngoku utitshala asasebenza neli qela amanye amaqela aya kufundisana eqeleni okanye abafundi bafundelane ngezibini,
besebenzisa iitekisi abaziqhelileyo okanye imisebenzi enxulumene netekisi. Ezi ncwadi mazibe lula kakhulu zinokuphinda-
phindwa kwezakhiwo nesigama kunye nemifanekiso exhasa itekisi. Abafundi sele bekwenzile ukuFunda okuKhokelwayo
kuLwimi lwabo / lwaseKhaya ekuqaleni kweBanga loku-1, ngoko ke bafanele ukuba sele beyiqhelile le ndlela.
Ootitshala abasebenzisa elona lincinane kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, apho banemizuzu engama-30 kuphela,
mabenze umsebenzi wokufunda okukhokelwayo kweklasi kabini ngeveki.
• Ufundela ngaphandle (ngokukhwazayo) encwadini yakhe ekufundeni kweqela okukhokelwayo efunda notitshala. Iqela
lonke lifunda ibali elifanayo okanye itekisi eyinyani, lifunda kunye notitshala
• Usebenzisa iindlela zokufunda ezifundiswe kuLwimi / lwaseKhaya esenzela ukuqonda itekisi nokuzihlola xa efunda (izandi,
izikhokelo zeemeko, uhlalutyo lwesakhiwo, amagama abonwa rhoqo)
• Ufunda ngokuqhabalaka okwandayo
• Ubonisa ukuqonda uphawulo lwentetho (punctuation) xa efundela ngaphandle
• Uqalisa ukuzakhela uluhlu lwamagama abonwa rhoqo ewathatha ekufundeni okukhokelwayo, ukufunda notitshala
nokuzifundela yedwa
Ukuzifundela (ngexesha abangenzi nto ngalo abafundi esikolweni okanye ekhaya)
Abafundi mabakhuthazelwe ukuba bazifundele ngoLwimi lwabo oloNgezelelweyo lokuQala xa benexesha abangenzi nto
ngalo eklasini (umz. xa beqale bagqiba ukwenza umsebenzi) nasekhaya (umz. umsebenzi wasekhaya). Kubalulekile ukuba
onke amathuba afumanekayo eklasini asetyenziselwe ukuphuhlisa ukufunda kwabo.
• Ufunda into ayibhalileyo nebhalwe ngabanye
• Uzifundela ngoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo iincwadi engancediswa ngethuba lokuFunda okuKhokelwayo afunde
neencwadi ezilula ezicacisa imifanekiso (caption books) neencwadi zamabali abaliswa ngemifanekiso (picture story books)
afumaneka kwikona yokufunda yaseklasini
• Usebenzisa izichazi-magama zabafundi ezinemifanekiso (zolwimi olunye nezimbini) ukukhangela intsingiselo yamagama
angawaziyo
UKUHLOLA
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Izandi: (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Wakha acazulule amagama anoonobumba aba-3 esebenzisa izandi azifundileyo. (umz. m-n-a, m-na, mna; e-w-e, e-we,
ewe)
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni:
Izandi: (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Ukhetha unxulumano phakathi kwesandi nonobumba abaninzi abazimeleyo (umz. a, b, c, d, e, f, g, h, i, l, m, n, o, p, q, r, s,
t, v, w, y)
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane angoononye, oonombini, oonontathu noonone
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ukufunda: (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Ufunda ngokuqhabalaka okwandayo
• Ubonisa ukuqonda uphawulo lwentetho (punctuation) xa efundela ngaphandle
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 1
UkuFunda (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Ufunda itekisi emfutshane (isivakalisi esi-1 - 2 kwiphepha ngalinye), ekunye notitshala, elandela into akhomba ngayo
utitshala
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu noonone)
CAPS 53
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 1
UKUBHALA IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Imizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
ImiSebenzi yokuBhala (Kabini ngeveki)
• Usebenzisa izakhono zokubhala ngesandla esele zifundiwe kuLwimi / lwaseKhaya
• Ubhala uluhlu lwezihloko
• Ukhetha akhuphele ingcaciso (caption) ecacisa imifanekiso ngokupheleleyo
• Ubhala ingcaciso yomfanekiso, encediswa
• Ugqibezela izivakalisi ngokufakela amagama ashiyelelweyo.
UKUHLOLA
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni:
Ukubhala: (okubhaliweyo)
Iiveki 1 - 5
• Ubhala ingcaciso yomfanekiso, encediswa
Iiveki 6 - 10
• Ugqibezela izivakalisi ngokufakela amagama ashiyelelweyo.
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 1
Ukubhala: (okubhaliweyo)
• Ugqibezela izivakalisi ezi-3 ngokufakela amagama ashiyelelweyo
54 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 2
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO) IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Imizuzu engama-45 ngeveki
Elona lininzi: Iyure e-1 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Iiveki 1 - 5
Ootitshala bakhetha izihloko ezibini eziya kubavumela ukuba bazise yaye bamane besebenzisa isigama (recycle vocabulary),
yaye benze le misebenzi idweliswe apha ngezantsi. Qaphela ukuba ezi zihloko zicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala
mabazikhethele imixholo yabo efanelekileyo ngokuxhomekeke kwimeko nezixhobo ezikhoyo. Mabaqiniseke ukuba
baneeNcwadi eziNkulu/iipowusta, izicengcelezo, iingoma, imidlalo nezinto zenyani ezaneleyo zeso sihloko basikhethileyo.
Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi, ibe ngaphezu komsebenzi omnye ukuba kuyenzeka. Mabahlole abafundi
besebenzisa imiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni ecetyisiweyo yeeVeki 1-5.
Iiveki 6 - 10
Ootitshala bakhetha izihloko ezitsha ezibini eziya kubenza bakwazi ukwakhela koko sele kwenziwe kwiiveki zokuqala ezintlanu.
Ezi zihloko mazenze ukuba afake isigama esitsha yaye agxininise kweso sigama sele sifundisiwe. Ezi zihloko mazimvumele
utitshala ukuba amane esebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula nezisisiseko xa ethetha nabafundi ngoLwimi oloNgezelelweyo
lokuQala.
Ootitshala mabaqiniseke ukuba bayenza yonke imisebenzi, ibe ngaphezu komsebenzi omnye ukuba kuyenzeka. Mabahlole
abafundi besebenzisa imiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni ecetyisiweyo yeeVeki 6-10. Ootitshala mabenzise
imiSebenzi yokuHlola okuseSikweni ekupheleni kwekota.
Imisebenzi yemihla ngemihla (imizuzu engama-30 ngeveki)
Le misebenzi iyahluka ngokobude. Utitshala usenokwenza umsebenzi omnye omdana kungenjalo imisebenzi emibini okanye
emithathu emifutshanana ngeveki.
• Uyaqhuba nokukhulisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa izihloko ezifana ‘neeMvakalelo’
• Ulandela uluhlu olufutshane lwemiyalelo, umzekelo. ‘Phakama. Yiya emnyango uvule ucango.’
• Unika imiyalelo emifutshane, umzekelo, ‘Vula ucango’. ‘Vala ucango.’
• Uqonda aphendule imibuzo elula efana nothi, ‘Yeyiphi ...?’ ‘Yekabani ...?’ (Sesikabani esi sihlangu?)
• Wenza izicelo neentetho ezilula, umzekelo, ‘Kuyabanda. Ndicela ukuthatha ijezi.’
• Uchonga into ngokulandela ingcaciso yomlomo elula, umzekelo, ‘Kusibekele.’ Abafundi mabadibanise le ngcaciso
nomfanekiso ochanekileyo.)
• Uthetha ngezinto ezisemfanekisweni ngokomyalelo katitshala, umzekelo, ‘Ubona ntoni emfanekisweni?’ ‘Ndixelele into
oyibona emfanekisweni.’
• Uphulaphula ibalana elilula, umzekelo, utitshala ebalisa ngotyelelo elwandle ngosuku olutshisayo.
• Ubalisa ibalana elilula, encediswa ngutitshala, umzekelo, ubalisa ngohambo lwakhe.
• Ugcina engqondweni enze imibongo elula, izicengcelezo ezinentshukumo neengoma, umzekelo, Mntakwethu (x2), Ulele
na? (x2) Kubethwa intsimbi (x2) Khelekenkce! (x2)
• Udlala imidlalo yolwimi, umzekelo, abafundi basebenza ngokwamaqela - mabacinge ngamagama eempahla abazinxiba xa
kutshisa/kubanda. Iqela elinamagama amaninzi liyaphumelela.
Imisebenzi egxininise ekuphulaphuleni nasekuthetheni (ubuncinane imizuzu eli-15 ka-1 ngeveki, kodwa ingegqithi
kwimizuzu eli-15 ka-2 ngeveki)
Uphulaphula amabali abaliswayo nafundwayo (ukuFunda noTitshala)
Kanye okanye kabini ngeveki, ngokuxhomekeke kwixesha elifumanekayo, utitshala ubalisa okanye ufunda ibali (okanye
abalise ngezehlo ezehlileyo). Amabali abaliswayo angalinganiswa kusetyenziswa iintshukumo nezincedisi (props) ukuxhasa
intsingiselo. Amabali afundwayo makathathwe eNcwadini eNkulu okanye ipowusta enemizobo apho bonke abafundi bayibonayo
imifanekiso.
CAPS 55
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
• Uphulaphula amabali amafutshane, amabalana abaliswayo okanye iitekisi eziyinyani ezibaliswayo okanye ezifundwa
eNcwadini eNkulu okanye kwipowusta enemizobo, umzekelo, Intsomi kaDyakalashe noHobe, ewonwabela athathe
inxaxheba kwiindawana eziphinda-phindwayo ngamaxesha afanelekileyo. [Utitshala makazikhethele ibali elifanelekileyo
asebenzise lona.]
• Uva imiyalelo ayenze, umzekelo, ‘Khawundibonise uDyakalashe ophantsi komthi.’ Ndibonise umthi. Bala abafundi beHobe.
Bangaphi?’
• Uphendula, ngeempendulo ezimfutshane, imibuzo elula ecacileyo malunga nebali, umzekelo ‘Kutheni uDyakalashe
engakwazi ukuzithathela ngokwakhe abafundi beHobe?’
• Unika amagama ezinto ezisemfanekisweni ephendula imibuzo katitshala, umzekelo, ‘Yintoni le?’ ‘Ngumthi.’
• Ulinganisa amabali alula esebenzisa inxalenye yencoko yababini
• Ubalisa ibali kwakhona encediswa ngutitshala
Ukukhuliswa kwengqiqo, isigama nezakhiwo zolwimi
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• uyaqhuba nokwakha isigama somlomo, kuquka isigama esibonisa ingqiqo, umzekelo, ukuthetha ngemozulu
• uqala ukwakha ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula ezisemxholweni wolwimi oluthethwayo
olunentsingiselo, umzekelo, uyaqonda aqale ukusebenzisa intsiza-senzi ‘Kuyabanda’; uluhlu olubanzana lwezibizo
ezinentsiza-senzi: kuyagqutha, liyana, uyafika, bayahamba)
UKUHLOLA
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni:
UkuPhulaphula nokuThetha (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
Iiveki 1 - 5
• Uchonga umfanekiso ngokulandela ingcaciso yomlomo elula, umzekelo, ‘Liyana.’
• Uphulaphula abalise amabalana alula aze aphendule imibuzo emalunga nawo, umzekelo ‘Waqala ngokwenza ntoni
uMandla? Waza wenza ntoni emva koko?, njalo njalo.’
Iiveki 6 - 10
• Uphendula imibuzo elula, umzekelo, ‘Injani imozulu namhlanje?’
• Ubalisa ibalana elilula lomlomo, umzekelo, ‘NgeCawa, ndivuke ngentsimbi yesi-8. Ndahlamba. Emva koko ndiye ndanxiba
iimpahla zam. Ndaza ndaya enkonzweni.’
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 2
UkuPhulaphula nokuThetha (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Uphulaphula abalise amabalana alula aze aphendule imibuzo emalunga nawo, umzekelo ‘Uvuke nini uSipho? Ibinjani
imozulu? Uqale ngokwenza ntoni? Waza wenza ntoni emva koko? Wagqibela ngokwenza ntoni?
• Ubonakalisa ukuqonda isigama somlomo esisisiseko ngokukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni okanye enze
iintshukumo utitshala amyalele ukuba azenze, umzekelo, ‘Khawundibonise isambuleli. Unjani umbala wesambuleli?, njalo
njalo.’
56 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 2
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Imizuzu engama-45
Elona lininzi: Iyure enemizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Ulwazi lwezandi namagama (imizuzu eli-15 ngeveki)
Le misebenzi mayibe mifutshane (imizuzu emi-5 - 10) yaye yahlula-hlulelwe iveki. Isenokudityaniswa kwimisebenzi
yokuPhulaphula nokuThetha, neyokuFunda.
• Uchonga unxulumano lwezandi nonobumba kubo bonke oonobumba abazimeleyo (abanye)
• Uqaphela ukuphela ngokufanayo kwamagama (umz. ‘am’, ‘eni’ - ‘kwam’, ‘esikolweni’)
• Wakha acazulule amagama alula aqala ngeqabane elinye ngokwesiqalo selungu (onset) nokulandelayo kwelungu (rime)
(umz. f-a(ka), s-i(ka), s-e(la))
• Wahlula phakathi kwamagama anezandi ezide nezifutshane (umz. wahleka (kudala), wahleka (ngoku))
• Ukuhlaziya izandi zoononye noonombini abafundwe kwikota 1
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu) umz.
ngc ndl ntl
ingca indlala intlanzi
ingcongconi indlela intlaka
ukungcola indlebe intloko
indlovu
indlu
indlulamthi
ingxolo, intsimbi, tshayela tshisa, ingqaka, ingqele, ingqondo, ingqolowa njalo-njalo
Qala ngamagama aqhelekileyo. Upelo nobizelo luyinxalenye yoku.
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amane ( oonone) umz.
ngcw
ngcwaba
ingcwele
• Wakha acazulule amagama anoonobumba aba-3 esebenzisa izandi azifundileyo. (umz. m-n-a, m-na, mna; e-w-e, e-we,
ewe)
• Uqaphela ukuphela ngokufanayo kwamagama (umz. ‘am’ - ‘kwam’, ‘eni’-’esikolweni’)
• Ubeka amagama afanayo ngokwamaqela amagama (umz. yam, zam, bam)
UkuFunda noTitshala (ixesha lako libekwe phantsi kokuPhulaphula nokuThetha)
UkuFunda noTitshala ngumsebenzi wokufunda nokuphulaphula; kukwaquka ukuthetha kuba abafundi bathetha ngetekisi
notitshala wabo. KwiBanga lesi-2, ukuFunda noTitshala kuya kuqhuba, kodwa sele kuyinxalenye yokuPhulaphula nokuThetha.
UkuFunda kwamaQela okuKhokelwayo (ubuncinane bemizuzu engama-30 nelona lininzi leyure nemizuzu eli-15
ngeveki)
CAPS 57
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Ootitshala abasebenzisa elona lininzi kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo mabohlule iklasi ibe ngamaqela okufunda ama-5
ohlulwe ngokokulingana kokukwazi ukufunda baze basebenze neqela ngalinye imizuzu eli-15. Ngoku utitshala asasebenza
neli qela amanye amaqela aya kufundisana eqeleni okanye abafundi bafundelane ngezibini, besebenzisa iitekisi abaziqhelileyo
okanye imisebenzi enxulumene netekisi. Ezi ncwadi mazibe lula kakhulu zinokuphinda-phindwa kwezakhiwo nesigama kunye
nemifanekiso exhasa itekisi.
Ootitshala abasebenzisa elona lincinane kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, apho banemizuzu engama-30 kuphela, mabenze
umsebenzi wokufunda okukhokelwayo kweklasi kabini ngeveki.
• Ufundela ngaphandle (ngokukhwazayo) encwadini yakhe ekufundeni kweqela okukhokelwayo efunda notitshala. Iqela
lonke lifunda ibali elifanayo okanye itekisi eyinyani, lifunda kunye notitshala
• Usebenzisa iindlela zokufunda ezifundiswe kuLwimi / lwaseKhaya esenzela ukuqonda itekisi nokuzihlola xa efunda (izandi,
izikhokelo zeemeko, uhlalutyo lwesakhiwo, amagama abonwa rhoqo)
• Ufunda ngokuqhabalaka okwandayo
• Ubonisa ukuqonda uphawulo lwentetho (punctuation) xa efundela ngaphandle
• Uqalisa ukuzakhela uluhlu lwamagama abonwa rhoqo ewathatha ekufundeni okukhokelwayo, ukufunda notitshala
nokuzifundela yedwa
Ukuzifundela (ngexesha abangenzi nto ngalo abafundi esikolweni okanye ekhaya)
Abafundi mabakhuthazelwe ukuba bazifundele ngoLwimi lwabo oloNgezelelweyo lokuQala xa benexesha abangenzi nto ngalo
eklasini xa beqale bagqiba ukwenza umsebenzi nasekhaya njengomsebenzi wasekhaya. Kubalulekile ukuba onke amathuba
afumanekayo eklasini asetyenziselwe ukuphuhlisa ukufunda kwabo.
• Ufunda into ayibhalileyo nebhalwe ngabanye
• Uzifundela ngoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo iincwadi engancediswa ngethuba lokuFunda okuKhokelwayo afunde
neencwadi ezilula ezicacisa imifanekiso (caption books) neencwadi zamabali abaliswa ngemifanekiso (picture story books)
afumaneka kwikona yokufunda yaseklasini
• Usebenzisa izichazi-magama zabafundi ezinemifanekiso (zolwimi olunye nezimbini) ukukhangela intsingiselo yamagama
angawaziyo
UKUHLOLA
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni:
Izandi: (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Wahlula phakathi kwamagama anezandi ezide nezifutshane (umz. wahleka (kudala), wahleka (ngoku))
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 2
Izandi (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Uchonga unxulumano lwezandi nonobumba kubo bonke oonobumba abazimeleyo (abanye)
• Wakha acazulule amagama alula aqala ngeqabane elinye ngokwesiqalo selungu (onset) nokulandelayo kwelungu (rime)
(umz. f-a(ka), s-i(ka), s-e(la))
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu) noonone
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni:
Ukufunda: (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Ufundela ngaphandle (ngokukhwazayo) encwadini yakhe ekufundeni kweqela okukhokelwayo efunda notitshala okt. iqela
lonke lifunda ibali elifanayo
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 2
Ukufunda (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo kunye/okanye okubhalwayo)
• Ufunda iiNcwadi eziNkulu okanye iitekisi ezandisiweyo, ekunye notitshala, elandela into akhomba ngayo utitshala,
esebenzisa imizobo ukuncedisa ukuqonda
• Ubonakalisa ukuqonda ibali elifutshane elibhaliweyo, umzekelo, udibanisa ingcaciso yomfanekiso/isivakalisi esicacisa
umfanekiso esidibanisa nomfanekiso okanye aphendule imibuzo
58 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 2
UKUBHALA IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Imizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Imisebenzi yokuBhala (ka-2 okanye ka-3 ngeveki)
Ootitshala mabakhethe kwezi zinto zilandelayo; mabazame ukwenza le misebenzi ibe mininzi kangangoko kwixesha abanalo:
• Usebenzisa izakhono zokubhala ngesandla esele zifundiwe kuLwimi / lwaseKhaya
• Ukhetha akhuphele ingcaciso (caption) ecacisa imifanekiso
• Ubhala ingcaciso yomfanekiso, encediswa
• Ugqibezela izivakalisi ngokufakela amagama ashiyelelweyo.
• Ubhala izivakalisi esebenzisa amagama anezandi namagama abonwayo aqhelekileyo (common sight words) asele
efundiwe
• Usebenzisa uphawulo-ntetho (punctuation) asele elufundisiwe kuLwimi / lwaseKhaya (oonobumba abakhulu nezingxi)
• Uzakhela ibhanki yesigama nesichazi-magama sakhe
UKUHLOLA
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni:
Ukubhala: (okubhaliweyo)
Iiveki 1 - 5
• Ugqibezela izivakalisi ezi-3 ngokufakela amagama ashiyelelweyo
Iiveki 6 - 10
• Ubhala izivakalisi esebenzisa amagama anezandi namagama abonwayo aqhelekileyo (common sight words) asele
efundiwe
• Usebenzisa uphawulo-ntetho asele elufundisiwe (oonobumba abakhulu nezingxi)
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 2
Ukubhala: (okubhaliweyo)
• Ubhala izivakalisi esebenzisa amagama anezandi namagama abonwayo aqhelekileyo (common sight words) asele
efundiwe
• Usebenzisa uphawulo-ntetho (punctuation) asele elufundisiwe kuLwimi / lwaseKhaya (oonobumba abakhulu nezingxi)
CAPS 59
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 3
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO) IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Imizuzu engama-45 ngeveki
Elona lininzi: Iyure e-1 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Iiveki 1 - 5
Ootitshala bakhetha izihloko ezibini eziya kubavumela ukuba bazise yaye bamane besebenzisa isigama (recycle vocabulary),
yaye benze le misebenzi idweliswe apha ngezantsi. Qaphela ukuba ezi zihloko zicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala
mabazikhethele imixholo yabo efanelekileyo ngokuxhomekeke kwimeko nezixhobo ezikhoyo. Mabaqiniseke ukuba
baneeNcwadi eziNkulu/iipowusta, izicengcelezo, iingoma, imidlalo nezinto zenyani ezaneleyo zeso sihloko basikhethileyo.
Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi, ibe ngaphezu komsebenzi omnye ukuba kuyenzeka. Mabahlole abafundi
besebenzisa imiSebenzi yokuqala yokuHlola okuseSikweni ecetyisiweyo yeeVeki 1-5.
Iiveki 6 - 10
Ootitshala bakhetha izihloko ezitsha ezibini eziya kubenza bakwazi ukwakhela koko sele kwenziwe kwiiveki zokuqala ezintlanu.
Ezi zihloko mazenze ukuba afake isigama esitsha yaye agxininise kweso sigama sele sifundisiwe. Ezi zihloko mazimvumele
utitshala ukuba amane esebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula nezisisiseko xa ethetha nabafundi ngoLwimi oloNgezelelweyo
lokuQala.
Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi, ibe ngaphezu komsebenzi omnye ukuba kuyenzeka. Mabahlole abafundi
besebenzisa imiSebenzi yokuqala yokuHlola okuseSikweni ecetyisiweyo yeeVeki 1-5.
Imisebenzi yemihla ngemihla (imizuzu engama-30 ngeveki)
Le misebenzi iyahluka ngokobude. Utitshala usenokwenza umsebenzi omnye omdana kungenjalo imisebenzi emibini okanye
emithathu emifutshanana ngeveki.
• Uyaqhuba nokukhulisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa izihloko ezifana ‘nezemiDlalo’
• Ulandela imiyalelo emifutshane elandelelanayo, umzekelo, ‘Thatha itshokhwe ubhale igama lakho ebhodini. Ngoku ke
thatha idasta wosule ibhodi.’
• Unika imiyalelo emifutshane, umzekelo, ‘Khaba ibhola’.
• Uqonda aphendule imibuzo elula efana nothi, ‘Yeyiphi ...?’ ‘Yekabani ...?’ (Ngowuphi umdlalo owuthandayo? Yibhola
ekhatywayo)
• Wenza izicelo neentetho ezilula, umzekelo, ‘Ndicela ukuya kudlala phandle.’
• Uchonga into ngokulandela ingcaciso yomlomo elula, umzekelo, ‘Inkwenkwe ikhaba ibhola.’ Abafundi mabadibanise le
ngcaciso nomfanekiso ochanekileyo.)
• Uthetha ngezinto ezisemfanekisweni ngokomyalelo katitshala, umzekelo, ‘Ubona ntoni emfanekisweni?’ ‘Ndixelele into
oyibona emfanekisweni.’
• Uphulaphula ibalana elilula, umzekelo, utitshala ubalisa ngomdlalo webhola ekhatywayo
• Ubalisa ibalana elilula, encediswa ngutitshala, umzekelo, ubalisa ngomdlalo webhola ekhatywayo abewubukele.
• Ugcina engqondweni enze imibongo elula, izicengcelezo ezinentshukumo neengoma, umzekelo, Umzi watsha (x2),
Khangela phaya (x2), Umlilo! (x2) Galel’ amanzi! (x2)
• Udlala imidlalo yolwimi phandle, umzekelo, uNamhla [kungasetyenziswa nokuba liliphi igama] uthi: UNamhla uthi
khawuleza. UNamhla uthi cotha. Khawuleza! UNamhla uthi jonga ngasekhohlo. Jonga ngasekunene, njalo njalo.’
Imisebenzi egxininise ekuphulaphuleni nasekuthetheni (ubuncinane imizuzu eli-15 ka-1 ngeveki, kodwa ingegqithi
kwimizuzu eli-15 ka-2 ngeveki)
Uphulaphula amabali abaliswayo nafundwayo (ukuFunda noTitshala)
Kanye okanye kabini ngeveki, ngokuxhomekeke kwixesha elifumanekayo, utitshala ubalisa okanye ufunda ibali (okanye
abalise ngezehlo ezehlileyo). Amabali abaliswayo angalinganiswa kusetyenziswa iintshukumo nezincedisi (props) ukuxhasa
intsingiselo. Amabali afundwayo makathathwe eNcwadini eNkulu okanye ipowusta enemizobo apho bonke abafundi bayibonayo
imifanekiso.
60 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
• Uphulaphula amabali amafutshane, amabalana abaliswayo okanye iitekisi eziyinyani ezibaliswayo okanye ezifundwa
eNcwadini eNkulu okanye kwiphowusta enemizobo, (umz. Ibhola ekhatywayo), ewonwabela athathe inxaxheba
kwiindawana eziphinda-phindwayo ngexesha elifanelekileyo.
• Uva imiyalelo ayenze, umzekelo, ‘Khawundibonise ibala lomdlalo. Ndibonise inqaku elifakiweyo. Ndibonise unozinti. Bala
abadlali. Bangaphi?’
• Uphendula, ngeempendulo ezimfutshane, imibuzo elula ecacileyo malunga nebali, umzekelo ‘Lifakwe ngubani inqaku?’
• Unika amagama ezinto ezisemfanekisweni ephendula imibuzo katitshala, umzekelo, ‘Yintoni le?’ ‘Linqaku elifakiweyo.’
• Ukuba libali, uyalidlala/uyalilinganisa esebenzisa incoko ethile
• Ubalisa ngokutsha ibali okanye anike isishwakathelo esilula setekisi, encediswa ngutitshala
Ukukhuliswa kwengqiqo, isigama nezakhiwo zolwimi
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• uyaqhuba nokwakha isigama somlomo, kuquka isigama esibonisa ingqiqo, umzekelo, ukuthetha ngeemvakalelo
• uqala ukwakha ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula ezisemxholweni wolwimi oluthethwayo
olunentsingiselo, umzekelo, imo ende yexesha langoku: ‘Uyayikhaba ibhola’; uluhlu lolubanzana lwezihlomelo:
‘ngokukhawuleza,’ ‘ngokucotha’
UKUHLOLA
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni:
UkuPhulaphula nokuThetha (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
Iiveki 1 - 5
• Uphendula imibuzo elula ecacileyo malunga nebali /itekisi
• Ubalisa ngokutsha ibali/ ushwankathela itekisi ngomlomo (ngezivakalisi ezithathu okanye ezine)
Iiveki 6 - 10
• Uphendula imibuzo elula, umzekelo, ‘Nguwuphi owona mdlalo uwuthandayo?’
• Uchonga imifanekiso emi-3 esebenzisa iingcaciso ezilula zomlomo, umzekeko, Indoda idlala ibhola ekhatywayo/ Indoda
idlala intenetya/ Indoda idlala iqakamba
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 3
UkuPhulaphula nokuThetha (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Uphulaphula abalise amabalana alula aze aphendule imibuzo emalunga nawo, umzekelo ‘Liliphi iqela elifake inqaku
lokuqala? Liliphi iqela elifake inqaku lesibini? Liliphi iqela elifake inqaku lesithathu? Liliphi iqela eliphumeleleyo?’
• Ubonakalisa ukuqonda isigama somlomo esisisiseko ngokukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni okanye enze
iintshukumo utitshala amyalele ukuba azenze, umzekelo, ‘Khawundibonise irakethi lentenetya/ iphini leqakamba/ ibhola
ekhatywayo, njalo njalo.’
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 4
UkuPhulaphula nokuThetha (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Ubalisa ibalana elilula, umzekelo, ingxelo yokwenzeke emdlalweni webhola ekhatywayo
• Ubonakalisa ukuqonda isigama somlomo esisisiseko ngokukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni okanye enze
iintshukumo utitshala amyalele ukuba azenze, umzekelo, ‘Khawundibonise ukhapteni weqela.’ ‘Ndibonise unozinti.’
CAPS 61
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 3
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Imizuzu engama-45 ngeveki
Elona lininzi: Iyure enemizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Ulwazi lwezandi namagama (imizuzu eli-15 ngeveki)
Ootitshala baqhuba nokwakha amagama alula, aqhelekileyo. Bafaka oonombini abathile abaqhelekileyo, baqale ekuqaleni
kwamagama baphinde babe sekupheleni kwamagama. Kufuneka bazame ukusebenzisa amagama asele esaziwa
ngabafundi aze asetyenziswe kwizivakalisi ezilula. Le misebenzi mayibe mifutshane (imizuzu emi-5 - 10) yaye yahlula-
hlulelwe iveki. Isenokudityaniswa kwimisebenzi yokuPhulaphula nokuThetha, neyokuFunda.
• Wakha acazulule amagama alula aqala ngeqabane elinye ngokwesiqalo selungu (onset) nokulandelayo kwelungu (rime)
(umz. f-a(ka), s-i(ka), s-e(la))
• Ubeka amagama afanayo ngokwamaqela amagama (umz. yam, zam, bam)
• Uqaphela ukuphela ngokufanayo kwamagama (umz. ‘am’, ‘eni’ - ‘kwam’, ‘esikolweni’)
• Uqaphela oonombini bamaqabane abafana ekuqaleni nasekupheleni kwamagama njengo’th’ (thabatha)
• Ukuhlaziya izandi zoononye noonombini abafundwe kwikota 1
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu) umz.
ngc ndl ntl
ingca indlala intlanzi
ingcongconi indlela intlaka
ukungcola indlebe intloko
indlovu
indlu
indlulamthi
ingxolo, intsimbi, tshayela tshisa, ingqaka, ingqele, ingqondo, ingqolowa njalo-njalo
Qala ngamagama aqhelekileyo. Upelo nobizelo luyinxalenye yoku.
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amane ( oonone) umz.
ngcw
ingcwaba
ingcwele
• Wakha acazulule amagama anoonobumba aba-3 esebenzisa izandi azifundileyo. (umz. m-n-a, m-na, mna; e-w-e, e-we,
ewe)
• Uqaphela ukuphela ngokufanayo kwamagama (umz. ‘am’ - ‘kwam’, ‘eni’-’esikolweni’)
• Ubeka amagama afanayo ngokwamaqela amagama (umz. yam, zam, bam)
UkuFunda noTitshala (ixesha lako libekwe phantsi kokuPhulaphula nokuThetha)
UkuFunda noTitshala ngumsebenzi wokufunda nokuphulaphula; kukwaquka ukuthetha kuba abafundi bathetha
ngetekisi notitshala wabo. KwiBanga lesi-2, ukuFunda noTitshala kuya kuqhuba, kodwa sele kuyinxalenye
yokuPhulaphula nokuThetha.
UkuFunda kwamaQela okuKhokelwayo (ubuncinane bemizuzu engama-30 nelona lininzi leyure nemizuzu eli-15
ngeveki)
62 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Ootitshala abasebenzisa elona lininzi kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo mabohlule iklasi ibe ngamaqela okufunda
ama-5 ohlulwe ngokokulingana kokukwazi ukufunda baze basebenze neqela ngalinye imizuzu eli-15. Ngoku utitshala
asasebenza neli qela amanye amaqela aya kufundisana eqeleni okanye abafundi bafundelane ngezibini, besebenzisa iitekisi
abaziqhelileyo okanye imisebenzi enxulumene netekisi. Ezi ncwadi mazibe lula kakhulu zinokuphinda-phindwa kwezakhiwo
nesigama kunye nemifanekiso exhasa itekisi.
Ootitshala abasebenzisa elona lincinane kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, apho banemizuzu engama-30 kuphela,
mabenze umsebenzi wokufunda okukhokelwayo kweklasi kabini ngeveki.
• Ufundela ngaphandle (ngokukhwazayo) encwadini yakhe ekufundeni kweqela okukhokelwayo efunda notitshala. Le nto
ithetha ukuba iqela lonke lifunda ibali elifanayo okanye itekisi eyinyani, lifunda kunye notitshala
• Usebenzisa iindlela zokufunda ezifundiswe kuLwimi / lwaseKhaya esenzela ukuqonda itekisi nokuzihlola xa efunda (izandi,
izikhokelo zeemeko, uhlalutyo lwesakhiwo, amagama abonwa rhoqo)
• Ufunda ngokuqhabalaka okwandayo
• Ubonisa ukuqonda uphawulo lwentetho (punctuation) xa efundela ngaphandle
• Uqalisa ukuzakhela uluhlu lwamagama abonwa rhoqo ewathatha ekufundeni okukhokelwayo, ukufunda notitshala
nokuzifundela yedwa
Ukuzifundela (ngexesha abangenzi nto ngalo abafundi esikolweni okanye ekhaya)
Abafundi mabakhuthazelwe ukuba bazifundele ngoLwimi lwabo oloNgezelelweyo lokuQala xa benexesha abangenzi nto
ngalo eklasini (umz. xa beqale bagqiba ukwenza umsebenzi) nasekhaya (umz. umsebenzi wasekhaya). Kubalulekile ukuba
onke amathuba afumanekayo eklasini asetyenziselwe ukuphuhlisa ukufunda kwabo.
• Ufunda into ayibhalileyo nebhalwe ngabanye
• Uzifundela ngoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo iincwadi engancediswa ngethuba lokuFunda okuKhokelwayo afunde
neencwadi ezilula ezicacisa imifanekiso (caption books) neencwadi zamabali abaliswa ngemifanekiso (picture story books)
afumaneka kwikona yokufunda yaseklasini
• Usebenzisa izichazi-magama zabafundi ezinemifanekiso (zolwimi olunye nezimbini) ukukhangela intsingiselo yamagama
angawaziyo
UKUHLOLA
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 3
Izandi: (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Wakha acazulule amagama alula aqala ngeqabane elinye ngokwesiqalo selungu (onset) nokulandelayo kwelungu (rime)
(umz. f-a(ka), s-i(ka), s-e(la))
• Ubeka amagama afanayo ngokwamaqela amagama (umz. yam, zam, bam)
• Uqaphela ukuphela ngokufanayo kwamagama (umz. ‘am’, ‘eni’ - ‘kwam’, ‘esikolweni’)
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu) noonone
UkuFunda (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Ufundela ngaphandle (ngokukhwazayo) encwadini yakhe ekufundeni kweqela okukhokelwayo efunda notitshala. Lonke
iqela lifunda incwadi efanayo
• Ubonakalisa ukuqonda ibali elifutshane elibhaliweyo, umzekelo, udibanisa ingcaciso yomfanekiso/isivakalisi esicacisa
umfanekiso esidibanisa nomfanekiso)
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 4
Izandi: (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Uqaphela oonombini bamaqabane abafana ekuqaleni nasekupheleni kwamagama njengo’th’ (thabatha)
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu) noonone
UkuFunda (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Ufunda notitshala itekisi ebhaliweyo emfutshane aze aphendule imibuzo emifutshane yomlomo malunga nelo bali
CAPS 63
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 3
UKUBHALA IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Imizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Imisebenzi yokuBhala (ka-2 okanye ka-3 ngeveki)
Ootitshala mabazame ukwenza imisebenzi emininzi kangangoko ngexesha elikhoyo.
• Usebenzisa izakhono zokubhala ngesandla esele zifundiwe
• Ubhala ingcaciso yomfanekiso
• Ugqibezela izivakalisi ngokufakela amagama ashiyelelweyo.
• Ubhala izivakalisi esebenzisa amagama anezandi namagama abonwayo aqhelekileyo asele efundiwe
• Ubhala izivakalisi esebenzisa isakhelo (frame) (umz. Ndithanda _____. Andithandi ____________.
• Ubhala amagama nezivakalisi eziqhelekileyo kwezo azibizelwayo (dictation)
• Ubhala iitekisi ezimfutshane ezilula asele ezifundile, umz. umyalezo wekhadi lokunqwenelela ukuphila
• Usebenzisa izibizo nezimelabizo (mna, wena, yena, yona) ekubhaleni
• Upela amagama ngokuchanekileyo engawajonganga, umzekelo, ewe, hamba, nika, okanye esebenzisa ulwazi lwamaga,
umzekelo, umama, utata, usisi
• Usebenzisa isichazi-magama sabafundi xa kuyimfuneko
• Usebenzisa uphawulo-ntetho asele elufundisiwe (oonobumba abakhulu nezingxi)
• Uzakhela ibhanki yesigama nesichazi-magama sakhe
UKUHLOLA
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 3
Ukubhala: (okubhaliweyo)
• Ubhala ingcaciso yomfanekiso, umzekelo, Inkomo itya ingca.
• Ubhala izivakalisi esebenzisa isakhelo, umz. Ndithanda _____. Andithandi ____________.
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 4
Ukubhala: (okubhaliweyo)
• Ubhala isivakalisi asibizelwayo; aphawule isivakalisi
• Ubhala azobe ikhadi lokunqwenelela ukuphila
64 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 4
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO) IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Imizuzu engama-45 ngeveki
Elona lininzi: Iyure e-1 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Iiveki 1 - 5
Ootitshala bakhetha izihloko ezibini eziya kubavumela ukuba bazise yaye bamane besebenzisa isigama (recycle vocabulary),
yaye benze le misebenzi idweliswe apha ngezantsi. Qaphela ukuba ezi zihloko zicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala
mabazikhethele imixholo yabo efanelekileyo ngokuxhomekeke kwimeko nezixhobo ezikhoyo. Mabaqiniseke ukuba
baneeNcwadi eziNkulu/iipowusta, izicengcelezo, iingoma, imidlalo nezinto zenyani ezaneleyo zeso sihloko basikhethileyo.
Mabazame ukwenza yonke imisebenzi, ibe ngaphezu komsebenzi omnye ukuba kuyenzeka.
Kufuneka utitshala ahlole abafundi esebenzisa imiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni ecetyisiweyo yeeVeki 1-5.
Iiveki 6 - 10
Ootitshala bakhetha izihloko ezitsha ezibini eziya kubenza bakwazi ukwakhela koko sele kwenziwe kwiiveki zokuqala ezintlanu.
Ezi zihloko mazenze ukuba afake isigama esitsha yaye agxininise kweso sigama sele sifundisiwe. Ezi zihloko mazimvumele
utitshala ukuba amane esebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula nezisisiseko xa ethetha nabafundi ngoLwimi oloNgezelelweyo
lokuQala.
Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi, ibe ngaphezu komsebenzi omnye ukuba kuyenzeka. Mabahlole abafundi
besebenzisa imiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni ecetyisiweyo yeeVeki 6-10. Ootitshala mabenzise imiSebenzi
yokuHlola okuseSikweni ekupheleni kwekota.
Imisebenzi yemihla ngemihla (imizuzu engama-30 ngeveki)
Le misebenzi iyahluka ngokobude. Utitshala usenokwenza umsebenzi omnye omdana kungenjalo imisebenzi emibini okanye
emithathu emifutshanana ngeveki.
• Uyaqhuba nokukhulisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa izihloko ezifana ‘namaXesha onyaka’
• Ulandela imiyalelo emifutshane elandelelanayo, umzekelo, ‘Yiza uhlale apha ngaphambili eklasini.
• Unika imiyalelo emifutshane, umzekelo, ‘Qhwaba izandla.’
• Uqonda aphendule imibuzo elula efana nothi, ‘Yeyiphi ...?’ ‘Yekabani ...?’ (Leliphi ixesha lonyaka olithanda kakhulu?
Lihlobo.)
• Wenza izicelo neentetho ezilula, umzekelo, ‘Ndicela ukupakisha iincwadi zam.’
• Uchonga into ngokulandela ingcaciso yomlomo elula, umzekelo, ‘Kusehlotyeni, Ilanga liyatshisa. Iintyatyambo ziyadubula.
Abafundi banxibe izikhindi (iibhulukhwe ezimfutshane) nezihlangu ezivulekileyo.’ Abafundi mabadibanise le ngcaciso
nomfanekiso ochanekileyo.
• Uthetha ngezinto ezisemfanekisweni ngokomyalelo katitshala, umzekelo, ‘Ubona ntoni emfanekisweni?’ ‘Ndixelele into
oyibona emfanekisweni.’)
• Uphulaphula ibalana elilula, umzekelo, utitshala ubalisa ngezinto azenzileyo xa ebeye kuthenga edolophini
• Ubalisa ibalana elilula, encediswa ngutitshala, umzekelo, abafundi baxelela utitshala malunga nezinto abazenzileyo
• Ugcina engqondweni enze imibongo elula, izicengcelezo ezinentshukumo neengoma, umzekelo, Langa, langa yiza
ngapha, Thunzi, thunzi bhek’ eBhayi!
• Udlala imidlalo yolwimi, umzekelo, Iliso lam libona into eqala ngo …...
Imisebenzi egxininise ekuphulaphuleni nasekuthetheni (ubuncinane imizuzu eli-15 ka-1 ngeveki, kodwa ingegqithi
kwimizuzu eli-15 ka-2 ngeveki)
Uphulaphula amabali abaliswayo nafundwayo (ukuFunda noTitshala)
CAPS 65
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Kanye okanye kabini ngeveki, ngokuxhomekeke kwixesha elifumanekayo, utitshala ubalisa okanye ufunda ibali (okanye
abalise ngezehlo ezehlileyo). Amabali abaliswayo angalinganiswa kusetyenziswa iintshukumo nezincedisi (props) ukuxhasa
intsingiselo. Amabali afundwayo makathathwe eNcwadini eNkulu okanye ipowusta enemizobo apho bonke abafundi bayibonayo
imifanekiso.
• Uphulaphula amabali amafutshane, amabalana abaliswayo okanye iitekisi eziyinyani ezibaliswayo okanye ezifundwa
eNcwadini eNkulu okanye kwipowusta enemizobo, umzekelo, UNomehlomancinane, [Sebenzisa ibali elinento yokwenza
namaxesha onyaka, ngakumbi ubusika.] ewonwabela athathe inxaxheba kwiindawana eziphinda-phindwayo ngamaxesha
afanelekileyo.
• Uva imiyalelo ayenze, umzekelo, ‘Khawundibonise imithi. Ngaba inamawo amagqabi? Leliphi ixesha lonyaka eli?’
• Uphendula, ngeempendulo ezimfutshane, imibuzo elula ecacileyo malunga nebali, umzekelo ‘Kwenzeka ntoni emithini
ebusika?’
• Unika amagama ezinto ezisemfanekisweni ephendula imibuzo katitshala, umzekelo, ‘Yintoni le?’ ‘Likhephu.’
• Ukuba libali, uyalidlala/uyalilinganisa esebenzisa incoko ethile
• Ubalisa ngokutsha ibali okanye anike isishwakathelo esilula setekisi, encediswa ngutitshala
Ukukhuliswa kwengqiqo, isigama nezakhiwo zolwimi
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• uyaqhuba nokwakha isigama somlomo, kuquka isigama esibonisa ingqiqo, umzekelo, utshintsho/imijikelo - amaxesha
onyaka
• uqala ukwakha ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula ezisemxholweni wolwimi oluthethwayo
olunentsingiselo, umzekelo, uyaqonda aqale ukusebenzisa intsiza-senzi: Kuyatshisa’; uluhlu olubanzana lwezibaluli:
ebandayo, eyomileyo, nezihlomelo: ngokuthambileyo, kuqinile
UKUHLOLA
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni:
UkuPhulaphula nokuThetha (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
Iiveki 1 - 5
• Uphendula imibuzo elula ecacileyo malunga nebali/itekisi
• Ubalisa ngokutsha ibali/ ushwankathela itekisi ngomlomo (ngezivakalisi ezithathu okanye ezine)
Iiveki 6 - 10
• Uphendula imibuzo elula, umzekelo, ‘Liliphi elona xesha lonyaka ulithanda kakhulu?’
• Uchonga into ngokulandela ingcaciso yomlomo elula, umzekelo, ‘Kusehlotyeni, Ilanga liyatshisa. /Kusebusika. Imithi
ayinamagqabi. /Kusentwasahlobo. Intaka yakha indlwana yayo.’
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 5
UkuPhulaphula nokuThetha (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Uphulaphula amabalana alula, umzekelo, Iiholide zam zehlobo, aze aphendule imibuzo emalunga nalo, umzekelo, Ubeye
phi uThandi ngeeholide zakhe zehlobo? Ufike wenza ntoni akufika apho? Waza wenza ntoni emva koko?, njalo njalo.’
• Unika ibalana elilula elinezivakalisi ezi-3 okanye ezi-4, esebenzisa isakhelo (frame)
• Ubonakalisa ukuqonda isigama somlomo esisisiseko ngokukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni okanye enze
iintshukumo utitshala amyalele ukuba azenze, umzekelo, ‘Khawundibonise irakethi lentenetya/ iphini leqakamba/ ibhola
ekhatywayo, njalo njalo.’
• Uqonda amagama amalunga mama-500 ukuba kusetyenziswa elona lincinane ukufundisa ulwimi lokuqala
oloNgezelelweyo, aze aye kutsho kwi-1,000 ukuba kusetyenziswa elona lininzi ukufundisa ulwimi lokuqala
oloNgezelelweyo (sebenzisa uluhlu lwamagama olukwiCandelo lesi-3 njengesikhokelo)
66 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 4
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona lincinane: Imizuzu engama-45 ngeveki
Elona lininzi: Iyure e-1 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Ulwazi lwezandi namagama (imizuzu eli-15 ngeveki)
Ootitshala bazisa izandi ezenziwa ngokudibanisa amaqabane ohlukeneyo (consonant blends) noonombini bezikhamiso,
besebenzisa amagama asele esaziwa ngabafundi okanye amagama asetyenziswa kakhulu. Xa besazisa amagama amatsha
kufuneka baqiniseke ukuba abafundi bayayiqonda intsingiselo yaye bawasebenzise kwizivakalisi. Le misebenzi mayibe
mifutshane (imizuzu emi-5 - 10) yaye yahlula-hlulelwe iveki. Isenokudityaniswa kwimisebenzi yokuPhulaphula nokuThetha,
neyokuFunda.
• Ubeka amagama aqhelekileyo ngokwamaqela amagama (umzekelo, ilitha, ukutha, isitya, ukutya, sela, xela)
• Wakha acazulule amagama alula aqhelekileyo aqala ngokudityansiwa kwezandi ezenziwa ngokudibanisa amaqabane
ohlukeneyo (consonant blends) (umz. hl-ala, dl-ala, bh-ala)
• Uqaphela oonombini bezikhamiso nezikhuzo (umz. ‘oo’ - ooSipho, ‘ii’ - iibhasi, ‘Aa!’ Mhlekazi!)
• Wahlula phakathi kwezandi ezidla ngokubhidaniswa ngokuziva ngokuziphula-phula (umz. ‘hl’ no’dl’ - ‘hlala’, ‘dlala’)
• Ukuhlaziya izandi zoononye noonombini abafundiweyo
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu) umz.
ngc ndl ntl
ingca indlala intlanzi
ingcongconi indlela intlaka
ukungcola indlebe intloko
indlovu
indlu
indlulamthi
ingxolo, intsimbi, tshayela tshisa, ingqaka, ingqele, ingqondo, ingqolowa njalo-njalo
Qala ngamagama aqhelekileyo. Upelo nobizelo luyinxalenye yoku.
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amane ( oonone) umz.
ngcw
ingcwaba
ingcwele
• Wakha acazulule amagama anoonobumba aba-3 esebenzisa izandi azifundileyo. (umz. m-n-a, m-na, mna; e-w-e, e-we,
ewe)
• Uqaphela ukuphela ngokufanayo kwamagama (umz. ‘am’ - ‘kwam’, ‘eni’-’esikolweni’)
• Ubeka amagama afanayo ngokwamaqela amagama (umz. yam, zam, bam)
UkuFunda noTitshala (ixesha lako libekwe phantsi kokuPhulaphula nokuThetha)
UkuFunda noTitshala ngumsebenzi wokufunda nokuphulaphula; kukwaquka ukuthetha kuba abafundi bathetha ngetekisi
notitshala wabo. KwiBanga lesi-2, ukuFunda noTitshala kuya kuqhuba, kodwa sele kuyinxalenye yokuPhulaphula
nokuThetha.
UkuFunda kwamaQela okuKhokelwayo (ubuncinane bemizuzu engama-30 nelona lininzi leyure nemizuzu eli-15
ngeveki)
CAPS 67
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Ootitshala abasebenzisa elona lininzi kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo mabohlule iklasi ibe ngamaqela okufunda
ama-5 ohlulwe ngokokulingana kokukwazi ukufunda baze basebenze neqela ngalinye imizuzu eli-15. Ngoku utitshala
asasebenza neli qela amanye amaqela aya kufundisana eqeleni okanye abafundi bafundelane ngezibini, besebenzisa iitekisi
abaziqhelileyo okanye imisebenzi enxulumene netekisi. Ezi ncwadi mazibe lula kakhulu zinokuphinda-phindwa kwezakhiwo
nesigama kunye nemifanekiso exhasa itekisi.
Ootitshala abasebenzisa elona lincinane kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, apho banemizuzu engama-30 kuphela,
mabenze umsebenzi wokufunda okukhokelwayo kweklasi kabini ngeveki.
• Ufundela ngaphandle (ngokukhwazayo) encwadini yakhe ekufundeni kweqela okukhokelwayo efunda notitshala. Le nto
ithetha ukuba iqela lonke lifunda ibali elifanayo okanye itekisi eyinyani, lifunda kunye notitshala
• Usebenzisa iindlela zokufunda ezifundiswe kuLwimi / lwaseKhaya esenzela ukuqonda itekisi nokuzihlola xa efunda (izandi,
izikhokelo zeemeko, uhlalutyo lwesakhiwo, amagama abonwa rhoqo)
• Ufunda ngokuqhabalaka okwandayo
• Ubonisa ukuqonda uphawulo lwentetho (punctuation) xa efundela ngaphandle
• Uqalisa ukuzakhela uluhlu lwamagama abonwa rhoqo ewathatha ekufundeni okukhokelwayo, ukufunda notitshala
nokuzifundela yedwa
Ukuzifundela (ngexesha abangenzi nto ngalo abafundi esikolweni okanye ekhaya)
Abafundi mabakhuthazelwe ukuba bazifundele ngoLwimi lwabo oloNgezelelweyo lokuQala xa benexesha abangenzi nto
ngalo eklasini xa beqale bagqiba ukwenza umsebenzi nasekhaya njengomsebenzi wasekhaya. Kubalulekile ukuba onke
amathuba afumanekayo eklasini asetyenziselwe ukuphuhlisa ukufunda kwabo.
• Ufunda into ayibhalileyo nebhalwe ngabanye
• Uzifundela ngoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo iincwadi engancediswa ngethuba lokuFunda okuKhokelwayo afunde
neencwadi ezilula ezicacisa imifanekiso (caption books) neencwadi zamabali abaliswa ngemifanekiso (picture story books)
afumaneka kwikona yokufunda yaseklasini
• Usebenzisa izichazi-magama zabafundi ezinemifanekiso (zolwimi olunye nezimbini) ukukhangela intsingiselo yamagama
angawaziyo
UKUHLOLA
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okuseSikweni:
Izandi: (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Ubeka amagama aqhelekileyo ngokwamaqela amagama (umzekelo, ilitha, ukutha, isitya, ukutya, sela, xela)
• Wakha acazulule amagama alula aqhelekileyo aqala ngokudityansiwa kwezandi ezenziwa ngokudibanisa amaqabane
ohlukeneyo (umz. hl-ala, dl-ala, bh-ala)
• Uqaphela oonombini bezikhamiso (umz. ‘oo’ - ooSipho, ‘ii’ - iibhasi, ‘Aa!’ Mhlekazi!)
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho sesikweni:
Ukufunda: (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Ubalisa ngokutsha inxalenye yebali encediswa ngutitshala (izivakalis ezi-2 - 3)
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 5
UkuFunda (okuthethwayo kunye/okanye okwenziwayo)
• Uqonda itekisi ebhaliweyo enemifanekiso, umz. ngokulandelelanisa imifanekiso okanye ukudibanisa ingcaciso
yomfanekiso nomfanekiso
• Ufunda itekisi emfutshane ebhaliweyo eqwetyiweyo neyinyani (iNcwadi eNkulu okanye enye itekisi eyandisiweyo) ekunye
notitshala, esebenzisa imizobo ukukhulisa isigama, isihloko esenzela ukuqikelela nokuphendula imibuzo yomlomo
emifutshane emalunga netekisi.
• Ufundela ngaphandle (ngokukhwazayo) encwadini yakhe ekufundeni kweqela okukhokelwayo efunda notitshala. Lonke
iqela lifunda incwadi efanayo
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu) noonone
68 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 4
UKUBHALA IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Imizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Imisebenzi yokuBhala (ka-2 okanye ka-3 ngeveki)
Ootitshala mabazame ukwenza imisebenzi emininzi kangangoko ngexesha elikhoyo.
• Usebenzisa izakhono zokubhala ngesandla esele zifundiwe kuLwimi / lwaseKhaya
• Ubhala izivakalisi esebenzisa amagama anezandi namagama abonwayo aqhelekileyo (common sight words) asele
efundiwe
• Ubhala amagama nezivakalisi eziqhelekileyo kwezo azibizelwayo (dictation)
• Ulandelelanisa kakuhle izivakalisi ezibhidanisiweyo (jumbled sentences) esenzela ukwenza umhlathi aze awukhuphele
• Ubhala umhlathi owenziwa bubuncinane bezivakalisi ezi-3 ngesihloko asaziyo
• Usebenzisa izakhono azifundiswe kuLwimi / lwaseKhaya ukulandelelanisa iinkcukacha ngendlela elula (umz. itshathi
okanye ukulandelelana kweziganeko ngokwamaxesha (time line)
• Usebenzisa izibizo nezimelabizo (Mna, wena, yena, yona, njl.) ekubhaleni
• Usebenzisa imo emfutshane, imo ende yexesha langoku nexesha elidlulileyo xa ebhala
• Usebenzisa isininzi samagama aqhelekileyo xa ebhala
• Upela amagama ngokuchanekileyo engawajonganga, umzekelo, ewe, hamba, nika, okanye esebenzisa ulwazi lwamaga,
umzekelo, umama, utata, usisi
• Usebenzisa isichazi-magama sabafundi xa kuyimfuneko
• Usebenzisa uphawulo-ntetho (punctuation) asele elufundisiwe kuLwimi / lwaseKhaya (oonobumba abakhulu nezingxi)
• Uzakhela ibhanki yesigama nesichazi-magama sakhe
UKUHLOLA
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni:
Ukubhala: (okubhaliweyo)
• Ubhala izivakalisi ezihlanu azibizelwayo esebenzisa uphawulo-ntetho (punctuates) olufanelekileyo.
• Ulandelelanisa kakuhle izivakalisi ezibhidanisiweyo (jumbled sentences) esenzela ukwenza umhlathi aze awukhuphele
UMsebenzi oCetyiswayo wokuHlola okuseSikweni: 5
Ukubhala: (okubhaliweyo)
• Ubhala umhlathi owenziwa bubuncinane bezivakalisi ezithathu ngesihloko asaziyo
• Ulungelelanisa iinkcukacha kwindlela elula yokuzoba, umzekelo, itshathi okanye ukulandelelana kweziganeko
ngokwamaxesha (time line)
CAPS 69
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IITEKISI EZINOKUSETYENZISWA / OOVIMBA BOLWAZI:
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
• Imifanekiso neepowusta
• Izinto ezinxulumene nezihloko nemixholo ethile, iiphaphethi, iimaskhi, njalo njalo
• Imifanekiso eza kulandelelaniswa (pictures to sequence)
• Iikhostyum ezenziweyo ukulungiselela ukulinganisa (role play) nokwenza (acting out) amabali
• IiCD okanye iiteyiphu ezimanyelwayo ezinamabali (afundwayo okanye abaliswayo), imibongo, izicengcelezo neengoma,
isidlali seeCD okanye isishicileli seteyiphu (tape recorder) umabonwakude neeteyiphu zevidiyo/iiDVD
• Iincwadi zamabali namabali abaliswa ngomlomo
• Imibongo, iingoma nezicengcelezo
• Imidlalo yolwimi (eyenziwa ngomlomo)
UKUFUNDA NEZANDI
• Imifanekiso neepowusta
• IiNcwadi eziNkulu - zamabali aqwetyiweyo nayinyani
• Uluhlu lweencwadi ekucetyiswa ukuba zifundwe (amabali asi-7 -10)
• Ezinye iitekisi ezandisiweyo (imibongo, iingoma, izicengcelezo, njalo njalo)
• Iincwadi ezinemifanekiso eneengcaciso ezibhalwe phantsi kwazo (caption books)
• Iincwadi ‘zokuzonwabisa’ ezimfutshane ezinesivakalisi esi-1 - 2 kwiphepha ngalinye, ezilungiselelwe ikona yokufundela
• Oonotsheluza (flash card labels) bezinto eziseklasini, izinto ezibonisiweyo namagama abonwa rhoqo
• Iitshathi zealfabhethi
• Izinto zokukhomba eziza kusetyenziswa xa kufundwa iitekisi ezandisiweyo, amabali odonga (aseludongeni), izinto
ezibonisiweyo
• Izichazi-magama zabafundi (ezinolwimi olunye nezineelwimi ezimbini)
UKUBHALA NOKUBHALA NGESANDLA
• Izixhobo zokubhala ezifana neepensile, iipensile ezinemibala, iikhrayoni ezibukhandlelarha (wax crayons), iphepha
elingabhalwanga elibubukhulu ngobukhulu (A3, A4, A5), irula, irabha, iincwadi zokubhalela ezingabhalwanga (blank
jotters)
• Iifliphutshathi neeKhokhi ezibhala ngqindilili
70 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IBANGA 3 ULWIMI LOKUQALA OloNgezelelweyo ISIXHOSA
IIMFUNO ZEKOTA NGANYE
IKOTA 1
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO) IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDISA
Iyure e-1 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Iiveki ukususela kweyoku-1 ukuya kweye-5
Ootitshala bakhetha imixholo ibe mibini eya kubavumela ukuba baqalise ukufundisa baphinda-phinde isigama, baze baquke
nemisebenzi edweliswe ngezantsi apha. Phawula ukuba imixholo okanye izihloko ozinikiweyo ziingcebiso nje kuphela.
Ootitshala mabazikhethele imixholo efanele bona ngokuxhomekeke kwiimeko abakuzo nezixhobo abanazo. Kufuneka
baqinisekise ukuba banazo izinto ezifunekayo ezinjengeeNcwadi eziNkulu neephowusta, izicengcelezo, iingoma, imidlalo
nezinto ezingoondoqo kumxholo abawukhethileyo. Kufuneka bazame kangangoko banakho ukuquka imisebenzi emininzi
abanokuyenza ngexesha abalifumanayo.
Utitshala makahlole abafundi esebenzisa imiSebenzi yokuHlola engekho seSikweni, ecetyiswe ukuba yenziwe kwiveki yoku-
1 ukuya kweyesi-5.
Iiveki: ukusuka kweyesi-6 ukuya kweye-10
Ootitshala bakhetha imixholo emitsha emibini eya kubavumela bakhele phezu koko bebekwenze kwiiveki ezintlanu zokuqala.
Imixholo mayivumele utitshala ukuba ahlaziye, avuselele izakhiwo zolwimi nesigama esilula nesisiseko, njengokuba
esabelana ngolwazi nabafundi besebenzisa uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo .
Ootitshala mabaqinisekise ukuba bafikelela kuyo yonke imisebenzi, nangaphezu kwexesha elinye ukuba kuyavumeleka.
Bamelwe kukuba bahlole abafundi besebenzisa imiSebenzi yokuHlola engekho seSikweni ecetyiswa ukuba yenziwe kwiveki
yesi-6 ukuya kweye-10. Ootitshala mabaqalise ngomSebenzi wokuHlola oseSikweni ekupheleni kwekota.
Imisebenzi yemihla ngemihla (imizuzu engama-30 ngeveki)
Imisebenzi yahlukile ngobude. Utitshala angenza umsebenzi omnye omdana, okanye ibe mibini noba mithathu emifutshane
ngeveki.
• Aqhube aphuhlise isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa imixholo okanye izihloko, njenge-
‘Izilwanyana Zasekhaya’.
• Alandele imiyalelo, umzekelo, ‘Khuphani iincwadi zenu zomsebenzi’, ‘Bhalani umhla kwikona ephezulu ngasekunene’.
• Anike imiyalelo elula, umzekelo, ‘Bamba isandla sam’.
• Aqonde, akwazi ukuphendula imibuzo elula njengaxa kubuzwa, ‘Nini....?’ ‘Njani...? ‘Phi...? umzekelo, ‘Wayibona phi
izebra?’ ‘Wayibona phi?’ ‘Ehlathini, ‘Kulo nyaka uphelileyo.’
• Abuze ecela ingcaciso, umzekelo, ‘Andiqondi kakuhle. Ndicela uphinde kwakhona’.
• Aphendule, enze izicelo, umzekelo, ‘Ndingasisebenzisa isichazi-magama?’
• Athathe inxaxheba kwincoko emfutshane kwisihloko esiqhelekileyo, umzekelo, ‘Imozulu’, ‘Usapho lwam’.
• Achonge izinto ezilula ephulaphule inkcazelo yomlomo, umzekelo, ‘Ndisisilwanyana esikhulu, Ndingwevu. Ndinesikhumba
esirhabaxa. Ndinamabamba abukhali.nomboko omde. Ndingubani?’ (ooqashi-qashi)
• Athethe ngezinto ezisemfanekisweni okanye ifoto elandela imiyalelo katitshala, umzekelo, ‘Ungabona ntoni efotweni?’
‘Ndixelele into oyibonayo efotweni’.
• Aphulaphule amabali alula, umzekelo, utitshala ebalisa ngotyelelo kumzi ogcina izilwanyana.
• Ngoncedo lukatitshala, ubalisa ibali elilula, umzekelo, umfundi ubalisela utitshala ngento athe wayenza.
• Aqonde akwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi kwii meko ezifaneleyo, umzekelo, ixesha elaldulayo, ‘Ndabona indlulamthi’.
• Afunde ngengqondo enze imidlalo yemibongo, izicengcelezo neengoma, umzekelo, ‘Izilwanyana zihamba ngambini’.
• Adlale imidlalo ngoLwimi, umzekelo, ‘Qashi, qashi, ndingubani?’
CAPS 71
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Imisebenzi yokuphulaphula nokuthetha egxininiswayo (imizuzu engama-30 ngeveki)
Aphulaphule amabali abaliswayo nafundwayo (Ukufunda notitshala)
Utitshala ubalisa okanye afunde ibali kabini ngeveki (okanye ibali elibalisiweyo). Amabali abaliswayo anokudlalwa
kusetyenziswa izijekulo nezixhobo ezincedisa ekwenzeni umdlalo, ukuxhasa nokuphuhlisa intsingiselo. Amabali afundwayo
mawathathelwe kwiNcwadi eNkulu okanye iphowusta enomfanekiso apho bonke abafundi banokuyibona imifanekiso.
• Aphulaphule amabali amafutshane, amabali abalisiweyo okanye iitekisi eziyinyani, umzekelo, amabali angenkcukacha
ethile, imiyalelo, iingxelo ezingolwazi, ezibaliswa okanye zifundwa kwiNcwadi eNkulu okanye iphowusta enemifanekiso,
bezonwabisa.
• Aphulaphule amabali, umzekelo, ‘Yayifumana njani indlulamthi intamo ende’, kunye namabali abaliswa ngabo ngokwabo
nokuphendula imibuzo yengqiqo njengokuba, ‘Yayi fumana njani indlulamthi intamo ende?’
• Aqikelele into elandelayo eya kwenzeka ebalini, okanye amabali abantu, ‘Yintoni ocinga ukuba iza kwenzeka kwindlulamthi
ngoku?’
• Achaze iimvakalelo zakhe ngebali, umzekelo, ‘Ulithandile na ibali? Yintoni ebangela ukuba ulithande? Yintoni ebangela
ukuba ungalithandi?’
• Abalise ibali eliphinda
• Aphulaphule itekisi eyinyani njengebali elingenkcukacha ethile okanye ingxelo engolwazi ngeendlovu, neempendulo
kwimibuzo engengqiqo, umzekelo, ‘Itya ntoni indlovu? Iwusebenzisa entwenini umboko ?
• Ngoncedo lukatitshala, unika isishwankathelo esilula setekisi eyinyani.
Ukuphuhliswa kwemixholo, isigama nezakhiwo zolwimi
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Aqhube esakha isigama somlomo, kuqukwa isigama sengqiqo, umzekelo, izilwanyana; ubuqu, iindawo ezihlala kuzo,
njalo.
• Aqalise ukuphuhlisa ukuqonda nokwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula kwiimeko zokuvelisa intsingiselo ngolwimi
oluthethwayo, umzekelo, izibizo ezibhekisa kwizinto ezibalwayo nezo zibhekisa kwezingabalwayo njengezi: ‘iindlovu’,
‘amanzi’; ixesha langoku, ‘Nditya isonka’, ixesha eladlulayo, ‘Ndabona indlovu’.
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ukuphulaphula nokuthetha: (ezomlomo kunye/okanye ezenziwayo)
Iiveki: ukusuka kweyoku-1 ukuya kweyesi-5
• Aqonde aphendule imibuzo elula njengemibuzo, ehamba ngolu hlobo: Nini...? Njani...? Kutheni...?
• Achonge into ngokuphulaphula inkcazo yomlomo elula nengantsokothanga, umzekelo, ‘Ndisisilwanyana esikhulu kakhulu.
Ndinentamo ende. Ndingafikelela nditye awona aphezulu emthini amagqabi. Ndingubani?’(qashi-qashi)
Iiveki: ukusuka kweyesi-6 ukuya kweye-10
• Abalise ibali ngomlomo eliphinda
• Athathe inxaxheba engxoxweni engesihloko esiqhelekileyo
UmSebenzi wokuHlola oseSikweni ocetyiswayo woku-1:
Ukuphulaphula nokuthetha (ezomlomo kunye/okanye ezenziwayo)
• Aphulaphule itekisi eyinyaniso, njengebali elingenkcukacha okanye ingxelo engolwazi nokuphendula imibuzo yengqiqo
ngomlomo
• Anike isishwankathelo esilula somlomo setekisi eyinyani esiyimigca emi-3 okanye emi-4
• Abonakalise ukusiqonda isigama somlomo ngokukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni, ephendula imibuzo
okanye esabela imiyalelo katitshala, umzekelo, ‘Yintoni leya?’ ‘Khomba amabamba endlovu.
72 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 1
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA LOKUFUNDISA ELICETYISWAYO
Elona xesha lincinane: iyure e-1
Elona xesha lininzi: iyure e-1 imizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIGO/IZAKHONO
Izandi (imizuzu eli-15 ngeveki)
Utitshala wenza uhlaziyo loonobumba abancinci noonombini abathile aqhelekileyo kusetyenziswa amagama abasele bewazi
abafundi okanye amagama aqhelekileyo. Xa utitshala aza okanye afundisa igama elitsha, uqinisekisa ukuba abafundi
bayayiqonda intsingiselo nokulisebenzisa kwisivakalisi. Ubenzisa imisebenzi ephulaphulwayo efunisa ukuba abafundi
bachonge izandi zamagama oLwimi lokuQala oloNgezelelweyo abawaziyo Le misebenzi mayibe mifutshane (ithathe imizuzu
emi-5 ukuya kweli-10), zichakwe zigqibe iveki yonke. Zinokubandakanywa kwimisebenzi yokuPhulaphula nokuThetha,
nokuFunda.
Iiveki: ukusuka kweyoku-1 ukuya kweyesi-5
• Achonge unxulumano phakathi konobumba nesandi koonobumba abahamba bodwa, bekuqaphela ukwahluka ekubizweni
kwezandi phakathi koLwimi lwaseKhaya noLwimi oloNgezelelweyo.
• Abaqaphele oonombini (‘ch’, ‘th’, ‘bh’) ekuqaleni kwegama, umz. Ch - Chuma, Th - Thabo, bh-ibhola
• Ahlule phakathi kwezandi zezikhamiso xa eziva, umz. ch - cha che chi cho chu
• Abize ngokuvakalayo amagama amafutshane anoonobumba aba-3 nawanoonobumba aba-4 esebenzisa izandi
azifundileyo.
• Ukwakha amagama esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu) noonone
Iiveki: ukusuka kweyesi-6 ukuya kweye-10
• Aqaphele oonombini ( ‘ph’, ‘th’) ekupheleni kwegama, umz. thetha, chopha
• Aqaphele izikhamiso ezingoonombini, umz. ‘oo’ “ii” oomama, iigusha, iindlulamthi
• Abize amagama amafutshane akhiwe ngoonobumba aba 3 naba-4 esebenzisa izandi azifundileyo
Ukufunda notitshala (ixesha lithe labekelwa bucala phantsi kweziFundo zokuPhulaphula nokuThetha)
Ukufunda notitshala ngumsebenzi oquka ukufunda nokuphulaphula; uthi uchaphazele kwanokuthetha kuba abafundi
bathetha ngetekisi kunye notishala wabo. KwiBanga lesi-3 ukuFunda noTitshala luza kuqhuba, kodwa njengenxalenye
yokuPhulaphula nokuThetha
• Afunde itekisi emfutshane ebhaliweyo, umzekelo kwiNcwadi eNkulu okanye itekisi eyandisiweyo, kunye notishala,
besebenzisa isihloko ukuqikelela ukuba ingantoni na
• Aphendule imibuzo elula nengqalileyo ngebali, umzekelo, ‘Yenza ntoni inkwenkwe esikolweni?’’
• Achaze ukuba ibali limenze waziva njani na, esebenzisa neelwimi ezininzi ngaxeshanye ngokuzitshintsha-tshintsha, ukuba
kuyimfuneko.
UkuFunda ngamaQela noTitshala (elona xesha lincinane yimizuzu engama-45, elona lininzi yiyure e-1 nemizuzu eli-15)
Xa ootitshala besebenzisa elona xesha lininzi kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, mabayahlule iklasi ibe ngamaqela ama-5
abafundi bantanganye ngokumgangatho. Mabasebenzise iinkqubo ngokufunda okuhleliweyo, baze baqinisekise ukuba iqela
ngalinye lisebenza ngetekisi ezisemgangathweni ekufundiswa kuwo, umyinge wokuwaqonda ngokuchanekileyo amagama
ube phakathi kwamamshumi alithoba nalithoba elinesihlanu ekhulwini (90-95%). Utitshala makasebenze neqela ngalinye
yonke imihla imizuzu eli-15. Eli xa asebenza neqela elithile, abanye abafundi baya kube befunda ngababini okanye umntu
ezifundela, okanye besenza imisebenzi eyayame apha kwiyetekisi efundwayo .
Apho ootitshala basebenzisa khona elona xesha lincinane kuLwimi oloNgezelelweo lokuQala, mabakhokele iklasi yonke
kwizifundo ezikhokelweyo, kathathu ngeveki.
• A funde ngokuvalayo kwincwadi yakhe kwiqela elifunda notitshala. Oku kuthetha ukuba iqela lonke lifunda ibali elinye
okanye itekisi eyinyani efana notitshala
• Asebenzise iindlela ezingamaqhinga okufunda azifundiswe kuLwimi lwaseKhaya ukuze izinto ziyondelelane engqondweni,
akwazi naye ukuzilungisa xa efunda (izandi, imixholo zikhokelo, ukuhlahlela ukwakhiwa, amagama aqhelekileyo)
• Afunde ngokuqhabalaka okukhulu eyiva into ayifundayo
CAPS 73
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
• Abonise ukuziqonda iziphumlisi xa afunda ngokuvakalayo
• Aqhube esakha isigama samagama aqhelekileyo athatnelwa kwizifundo ezikhokelwayo, ezifundwa notitshala nezo
azifundela yena ezimele
Ukufunda eyedwa (ngexesha abafundi bengenzi nto esikolweni nasekhaya)
Abafundi bamelwe ukuba bakhuthazwe bazifundele bebodwa kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo xa bengenzi nto eklasini,
umzekelo, ukuba utitshala usebenze neqela elifunda likhokelwa, okanye xa bewugqibe umsebenzi ngaphambi kwexesha
Kubalulekile ukuba lonke ithuba elivelayo eklasini lisetyenziselwe ukuphuhlisa ukufunda. Abafundi mabasoloko bekhuthazwa
ukuba bafunde ekhaya njengomsebenzi wasekhaya.
• Afunde into ayibhalileyo naleyo ibhalwe ngabanye
• Azifundele eyedwa iincwadi ezifundwe kwiindibano zoFundo oluKhokelweyo neencwadi ezinezihloko ezilula, neencwadi
zamabali ayimifanekiso kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo kwikona yokufunda yaseklasini
• Afunde imibongo nezicengcelezo eziqhelekileyo
• Asebenzise izichazi magama zabafundi ezinemifanekiso, umzekelo, ezilwiminye okanye zimalwimi axandileyo, bafumane
intsingiselo yamagama abangawaziyo
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola engekho seSikweni:
Izandi: (ezomlomo okanye/kunye nezenziwayo okanye/kunye nezibhalwayo)
• Abize amagama amafutshane anoonobumba aba-3 naba-4, besebenzisa izandi abazifundileyo.
UmSebenzi wokuHlola oseSikweni woku-1:
Izandi: (ezomlomo/ezenziwayo/ezibhalwayo)
• Achonge unxulumano lwesandi nonobumba koononye, ewuqonda umahluko ekubizeni izandi phakathi kuLwimi
lwaseKhaya noLwimi oloNgezelelweyo lokuQala
• Anakane oonombini (‘ph’, ‘ch’, ‘th’, ‘bh’) ekuqaleni kwegama
• Anakane oonombini (‘ph’, ‘ch’, ‘th’) ekupheleni kwegama
• Ukwakha amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu) noonone
Iingcebiso ngemisebenzi yokuHlola engekho seSikweni:
Ukufunda: (ezomlomo/ezenziwayo)
Ukufunda notitshala
• Afunde ibali elifutshane kwiNcwadi eNkul okanye kwitekisi eyandisiweyo, bekunye notishala, besebenzisa isihloko
ukuqikelela into eza kwenzeka
• Aphendule imibuzo elula nengqalileyo ngebali, umzekelo, ‘Kwenzekani kwindlulamthi yakuqalisa ukusela?’
Ukufunda kweqela likhokelwe
• Abonise ukuqonda nokungathintilizi xa afundayo kumgangatho wakhe besenza notitshala
Ukufunda eyedwa
• Abonise ukuqonda nokungathintilizi xa afunda eyedwa
Umsebenzi wokuHlola oseSikweni woku-1:
Ukufunda (ezomlomo/ezenziwayo)
Ukufunda noTitshala
• Abalise ibali eliphinda okanye ashwankathele itekisi eyinyani
Ukufunda bengamaqela notitshala
• Afunde amabali beliqela akumgangatho wabo besebenza notitshala. Iqela lonke lifunda ibali elifanayo
• Asebenzise amagama aqhelekileyo. Izandi nezakhono zokuqiqa ukuphuhlisa intsingiselo
• Ukwakha amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezakhiwe ngamaqabane amathathu (oonontathu) noonone
74 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 1
UKUBHALA IXESHA LOKUFUNDISA ELICETYISWAYO
Ukubhala:
Elona xesha lincinane: imizuzu angama-30 ngeveki
Elona xesha lininzi: iyure e-1 ngeveki
Ukusetyenziswa kolwimi: imizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Imisebenzi yokubhala (imizuzu engma-30 ubuncinci, iyure e-1elona xesha lininzi ngeveki)
Umsebenzi wokubhala ophambili ube mnye okanye ibe mibini apho kusetyenziswa elona xesha lininzi, uze ube mnye
xa kusetyenziswa elona lincinane
• Asebenzise izakhono zokubhala ngesandla ezifundiswe kuLwimi lwaseKhaya
• Abhale eziya ziba nzima izintlu ezinezihloko, umz. Izilwanyana zasendle: iindlovu,iindlulamthi, iingonyama, amaqwarhashe
• Abhale itekisi elula, umzekelo, ikhadi leminqweno emihle yemini yokuzalwa
• Elandela isikhokelo, abhale uthotho lwemiyalelo elula, umzekelo, iresipi,
• Abhale umhlathi omigca mi-4 ukuya esi-6 ngesihloko esiqhelekileyo
• Asebenzise inkqubo elandelwayo xa kubhalwa (ukuyila, ukubhala, ukuhlela nokupapashsa)
• Asebenzise iziphumlisi esezifundisiwe kuLwimi lwaseKhaya (izingxi, iikoma, iimpawu zombuzo, iimpawu zokukhuza
neempawu zokucaphula)
• Apele amagama aqhelekileyo ngokuchanekileyo, aze alinge nalawo angaqhelekanga, esebenzisa ulwazi lwezandi
• Azakhele uvimba wesigama nesichazi-magama sakhe
• Asebenzise isischazi-magama sabafundi (esilwimi lunye nesineelwimi ezimbini)
Imisebenzi yokusetyenziswa kolwimi (imizuzu engama-30 ngeveki)
IKule misebenzi abafundi baya kuqalisa ukugxininisa kwiukusetyenziswa kolwimi esetyenziswayo. Kufuneka
iukusetyenziswa kolwimi ifundiswe ngendlela enika intsingiselo.
• Aqonde, asebenzise ixesha langoku elifutshane
• Aqonde asebenzise izivakalisi ezilula, umzekelo, ‘Incwadi iphezu kwetafile’.
• Aqonde asebenzise isimnini nezibizo, umzekelo, ‘Incwadi yam’
• Ahlaziye/azikhumbuze eminye imigaqo yeukusetyenziswa kolwimi efundwe ngokungekho sesikweni kwiBanga labaQalayo
(R) ukuya kwelesi-2
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola engekho seSikweni:
Ukubhala: (okubhalwayo)
• Encediswa, ubhala uthotho lwemiyalelo elula
UmSebenzi wokuHlola oseSikweni woku-1
Ukubhala: (okubhalwayo)
• Abhale umhlathi omigca mi-4 ukuya kwemi-6 ngesihloko esiqhelekileyo
Iingcebiso ngemiSebenzi youHlola engekho seSikweni:
Ukusetyenziswa kolwimi: (okubhaliweyo)
• Abhale izihloko zemifanekiso ezinentsingiselo, elandela isikhokelo: ‘Nanku u ________. Naba aba ________.
• Abhale izivakalisi ezinentsingiselo, esebenzisa isimnini nezibizo ngokuchanekileyo
UmSebenzi wokuHlola oseSikweni woku-1
Ukubhala: (okubhalwayo)
• Abhale izivakalisi ezinentsingiselo ezikwixesha langoku ngokuchanekileyo
CAPS 75
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 2
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO) IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Iyure e-1 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Iiveki: ukusuka kweyoku-1 ukuya kweyesi-5
Ootitshala bakhetha imixholo emibini ebavumela ukuba bafundise isigama abamane besihlaziya besivusela, kwaye
bafikelele kwimisebenzi edweliswe ngezantsi apha. Qaphela ukuba imixholo okanye izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje.
Ootitshala mabazikhethele imixholo efanele okanye elungele bona ngokuxhomekeke kwiimeko nezixhobo ezifumanekayo
kubo. Mabaqiniseke ukuba banazo izinto ezifunekayo ezinjengeeNcwadi eziNkulu okanye iiphowusta, izicengcelezo,
iingoma, imidlalo nezinto eziyinyani ezilungele imixholo abayikhethileyo.
Ootitshala mabazame ukufikelela imisebenzi emininzi kangangoko banakho, kwixesha elifumanekayo. Kufuneka bahlole
abafundi besenzisa imiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni ecetyiswe ukuba yenziwe ukusuka kwiveki yoku-1 ukuya
kweyesi-5.
Iiveki ukusuka kweyesi-6 ukuya kweye-10
Ootitshala bakhethe imixholo emibini emitsha eya kubavumele ukuba bongezelele koko sebekwenzile kwiiveki ezintlanu
zokuqala. Imixholo mayibavumele ukuba baqalisee isigama esitsha nokugxininisa kubethelelwe isigama esesifundisiwe.
Imixholo mayivumele nokuba utitshala asoloko evuselela izakhiwo ezilula ezisiseko, eli xesha esabelana ngolwazi nabafundi
kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo.
Ootitshala mabazame ukufikelela kuyo ibe mininzi kangangoko imisebenzi kwixesha elifumanekayo. Mabahlole abafundi
besebenzisa imiSebenzi yokuHlola engekho seSikweni, nekucetyiswe ukuba yenziwe ukusuka kwineki yesi-6 ukuya
kweye-10. Kumelwe ukuba bathabathise ngemiSebenzi yokuHlola eseSikweni.
Imisebenzi yemihla ngemihla(imizuzu engama-30 ngeveki)
Imisebenzi iyahluka ngobude. Utitshala unokwenza umsebenzi omdana omnye okanye ibe mibini nemithathu emifutshane
ngeveki.
• Aqhube ephuhlisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha), besebenzisa imixholo okanye izihloko ezinjengesi.
‘Growing Things’
• Alandele imiyalelo, umzekelo, ‘Zalisa imbiza ngomhlaba. Faka imbewu. Ugqubelele ngokuthi sa umhlaba. Okokugqibela,
unkcenkceshele.
• Anike imiyalelo elula, umzekelo, ‘ Nkcenkceshela ngoku.’
• Aqonde aphendule imibuzo elula njengale: ‘Nini....?’ ‘Yintoni...’, umzekelo, ‘ Imbewu iya kukhula ibe njani?’’
• Acele ukucaciselwa, umzekelo, ‘Andiqondi kakuhle. Ndicela undichazele kwakhona.’
• Aphendule, enze izicelo, umzekelo, ‘Ndingasisebenzisa isichazi-magama?’
• Athathe inxaxheba kwincoko emfutshane kwisihloko esiqhelekileyo, umzekelo, incoko engabahlobo bakhe nezinto
abazenzayo.
• Achonge into ngokuphulaphula inkcazelo emfutshane, umzekelo, ‘Ndimncinane ndilukhuni. Ukuba undinika umhlaba
namanzi, ndikhula ndibe sisityalo. Ndingubani?’
• Athethe ngezinto ezisemfanekisweni, okanye ifoto ephendula, esabela imiyalelo katitshala, umzekelo, ‘Ubona ntoni
efotweni? Ndixelele into ongayibonayo efotweni.’
• Aphulaphule amabal abaliswayo, umzekelo, utitshala abaxelele ngokukhulisa isityalo. ‘Ndiqala ndigalele umhlaba embizeni
iphantse ukugcwala. Ndandule ukufaka imbewu ndiyigqubelele ngomhlaba, ndiyinkcenkceshele. Ndiyibukele ikhula.’
• Abalise ibali elifutshane ngomlomo, umzekelo, abalise ngokutyala imbewu nokukhula kwesityalo.
• Aqonde asebenzise izakhiwo zolwimi kwimeko ezifanelelyo, umzekelo, ixesha eladlulayo, ‘Ndankcenkceshela isityalo,
njalo-njalo.
• Afunde ngentloko enze imibongo elula, izicengcelezo neengoma, umzekelo, ‘Siza kutyala iimbotyi esitiyeni.’
• Adlale umdlalo wolwimi, umzekelo, ‘Ndiqhwaba izandla.’
76 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Ukuphulaphula nokuthetha okugxininiswayo (imizuzu engama-30 ngeveki)
Ukuphulaphul amabali abaliswayo nafundwayo (Ukufunda notitshala)
Ngokuxhomekeke kwixesha elifumanekayo, utitshala ubalisa okanye afunde ibali, (okanye ibali elingeziganeko),
kabini ngeveki. Amabali abaliswayo anokwenziwa imidlalo, kusetyenziswa izijekulo nezixhobo zokuphuhlisa
intsingiseli. Amabali afundwayo mawathathwe kwiNcwadi eNkulu okanye iphowusta enemifanekiso, apho abafundi
banokubona imifanekiso.
• Ukuphulaphula amabali amafutshane, amabali angeziganeko ezehlele umntu okanye amabali ayinyani, umzekelo,
iziganeko eziyinyani, imiyalelo, iingxelo zolwazi, ezibaliswa okanye zifundwa kwiNcwadi eNkulu okanye iphowusta
enemifanekiso, bezonwabisa
• Aphulaphule amabali namabali angeziganeko, aphendule imibuzo engengqiqo, umzekelo, ‘Wawuxhwitha njani umnqathe?’
• Aqikelele okuza kwenzeka kwibali elilandelayo, okanye ibali lomntu, umzekelo, ‘Ucinga ukuba kuza kwenzeka ntoni kwixa
elizayo?’
• Achaze imvakalelo yakhe ngebali, ‘Ulithandile ibali? Yintoni oyithandileyo, iyintoni ongayithandanga? Nika izizathu.’
• Abalise ibali eliphinda.
• Abalise itekisi eyinyani, njengebali elingeziganeko okanye ingxelo yolwazi, umzekelo, ‘Ukukhulisa izityalo’, nokuphendula
imibuzu engengqiqo, umzekelo, ‘Ziintoni omelwe kukuba nazo xa ulima izityalo?’
• Ngoncedo lukatitshala, anike isishwankanthelo setekisi eyinyani.
Ukuphuhlisa isigama sengqiqo, isigama nezakhiwo zolwimi
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Aqhube esakha isigama somlomo, kuqukwa nesigama sengqiqo, umzekelo ukuchaza into ukuqhubeka kwento
ngokwamanqanaba okwenzeka kwayo, umzekelo, ibali ngobomi
• Aqalise ukuphuhlisa ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula kwiimeko ezinentsingiselo yolwimi
oluthethwayo, umzekelo, izibizo ezingezinto ezibalwayo nezingabalwayo, umzekelo, imbewu, amanzi, isitiya, njalo-njalo.
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ukuphulaphula nokuthetha: (ezomlomo okanye ezenziwayo)
Iiveki: ukusuka kweyoku-1 ukuya kweyesi-5
• Athethe ngomfanekiso okanye ifoto
• Athathe inxaxheba kwincoko emfutshane ngesihloko esiqhelekileyo
Iiveki: ukusuka kweyesi-6 ukuya kweye-10
• Aphulaphule ibali lomlomo elilula elingeziganeko
• Abalise ibali lomlomo elilula elingeziganeko
UmSebenzi wokuHlola okuseSikweni wesi-2:
Ukuphulaphula nokuthetha (ezomlomo okanye ezenziwayo)
• Aphulaphule itekisi eyinyani, aze aphendule ngomlomo imibuzo engengqiqo
• Abonise ukusiqonda isigama somlomo ngokukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni, ephendula imibuzo
okanye imiyaleleo katitshala, umzekelo, ‘Yintoni le?’ ‘yalatha iingcambu zesityalo?’’
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni wesi-3:
Ukuphulaphula nokuthetha ezomlomo okanye ezenziwayo)
• Aphulaphule ibali abuye alibalise
• Abonakalise ukuqonda isigama somlomo ngokwalatha izinto eziseklasini okanye umfanekiso ephendula imibuzo okanye
imiyalelo katitshala, umzekelo, ‘Yintoni le?’ ‘Yalatha iingcambu zesityalo’.
CAPS 77
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 2
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA LOKUFUNDISA ELICETYISWAYO
Elona xesha lincinane: iyure e-1 ngeveki
Elona xesha lininzi: iyure e-1 imizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Izandi (imizuzu eli-15 ngeveki)
Utitshala uqalisa ukufundisa izikhamiso ezingoonombini, nokuxubana/ukudityaniswa kweezandi (amaqabane), esebenzisa
amagama abafundi abasele bewazi okanye amagama aqhelelkileyo. Xa esiza negama elitsha, utitshala uyaqinisekisa ukuba
abafundi bayayiqonda intsinselo yalo, kwaye bangalisebenzisa kwisivakalisi. Ubonelela ngemisebenzi emanyelwayoefuna
ukuba abafundi anakane amagama azandi zifanayo. Le misebenzi mayibe mifutshane (imizuzu emi-5 ukuya kweli-10),
yahlulwa-hlulwe igqibe iveki. Inokudityaniswa kwimisebenzi yokuphulaphula nokuthetha, nemisebenzi yokufunda.
Iiveki ukusuka kweyoku-1 ukuya kweyesi- 5
Anakane ubuncinane oonombini bezikhamiso abatsha, umzekelo ‘oo’, ‘ii’ kula magama, loo,iinkomo.
• Afunde amagama nezivakalisi esebenzisa izandi esezifundiweyo, agxininise koonontathu noonone
Iiveki ukusuka kweyesi-6 ukuya kweye-10
• Asebenzise amaqabane axutyiweyo ukwakha nokuqhekeza amagama, i-dla-dla, i-hla-hla
• Anakane amagama aqhelekileyo anemfano-zandi, iqaqa
• Ahlule phakathikwezikhamiso ezide nezifutshane
• Afunde amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo
Ukufunda notitshala (Ixesha liye labiwa phantsi kwifundo zokuphulaphula nokuthetha)
Ukufunda notitshala kuquka imisebenzi yokufunda nokuphulaphula; ikwabandakanya ukuthetha kuba abafundi bayathetha
ngetekisi notitshala. KwiBanga lesi-3, ukuFunda notitshala kuyaqhuba, kodwa njengenxalenye yokuphulaphula nokuthetha
• Afunde itekisi emfutshane ebhaliweyo notitshala kwiNcwadi eNkulu okanye itekisi eyandisiweyo, asebenzisa isihloko
ukuqikelela.
• Aphendule imibuzo elula ngebali
• Achaze ukuba ibali limenze wavakalelwa njani na, esebenzisa iilwimi ngokuzitshintsha-tshintsha, xa kuyimfuneko
Ukufunda ngamaqela bekhokelwa ( elona xesha yimizuzu engama-45, elona lininzi liyiyure e- enemizuzu eli-15
ngeveki)
Apho ootitshala basebenzisa elona xesha lininzi kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, mabayahlule iklasi ibe ngamaqela
amahlanu akumgangatho omnye wokufunda. Mabasebenzise inkqubo yokuhlela ngokufunda, baqinisekise ukuba iqela
ngalinye lisebenza ngeetekisi ekumgangatho wokufundisa, ukunakana amagama ngokuchanekileyo ngomyinge wamashumi
alithoba ukuya kumashumi alithoba anesihlanu (90% - 95%). Utitshala makasebenze neqela elinye yonke imihla imizuzu
eli-15. Eli xesha asebenza asebenza neli qela, abanye abafundi baya kufunda ngababini okanye eyedwa okanye benze
imisebenzi enxulumene netekisi efundwayo. Apho ootitshala basebenzisa elona lincinane ixesha kulwimi lokuqala
oloNgezelelweyo, mababenze izifundo ezikhokelwayo neklasi yonke kathathu ngeveki.
• Afunde incwadi yakhe ngokuvakalayo kufundo ngamaqela ekhokelwa, besebenza notitshala. Oku kuthetha ukuba iqela
lonke lifunda ibali elifanayo okanye itekisi eyinyani kunye notitshala
• Asebenzise iindlela zokufunda ezifundiswe kulwimi lwaseKhaya, ukuze ivakale akwazi ukuzilungisa iziphoso xa efunda
(izandi, iimeko ezikhokelayo,ukuhlahlela izakhiwo, amagama aqhelekileyo)
• Afunde ngokungathintithiyo nokuchebeleza okukhulayo nokuvakalelwa
• Abonise ukuziqonda iziphumlisi xa afunda ngokuvakalayo
• Aqhube esakha isigama samagama aqhelekileyo esivela kufundo olukhokelweyo, kufundo notitshala nayedwa
78 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Ukufunda uwedwa (ngexesha abafundi bengenzi nto esikolweni nasekhaya)
Abafundi mabakhuthazwe ukuba bazifundele bebodwa kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, xa bengenzi nto eklasini,
umzekelo, xa utitshala esebenza neqela elifunda likhokelwa, okanye xa bewugqibe phambi kwexesha umsebenzi.
Kubalulekile ukuba ithuba ngalinye elifumanekayo eklasini lisetyenziselwe ukuphuhlisa ukufunda. Abafundi mabasoloko
bekhuthazwa ukuba bazifundele ekhaya njengomsebenzi wasekhaya.
• Afunde akubhalileyo noko kubhalwe ngabanye
• Azifundele iincwadi kwindibano kufundo olukhokelwayo neencwadi zezihloko ezilula neencwadi zamabali emifanekiso
kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo kwiikona zokufunda zaseklasini
• Afunde imibongo nezicengcelezo eziqhelekileyo
• Asebenzise izichazi-magama zemifanekiso, ezolwmi nezilwimi mbini, ukufumana intsingiselo yamagama angaziwayo
UKUHLOLA
Iingcebiso zemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Izandi: (ezomlomo okanye ezenziwayo)
• Ahlule phakathi kwezandi zezikhamiso ezide nezifutshane ngokuzibiza
• Afunde abhale amagama nezivakalisi esebenzisa izandi esezifundiweyo, agxininise koonontathu noonone
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni wesi-2:
Izandi: (ezomlomo okanye ezenziwayo okanye ezibhalwayo)
• Afunde ubuncinane izivakalisi ezinezandi ezingoonombini, oonontathu noonone
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni wesi-3:
Izandi: (ezomlomo okanye ezenziwayo okanye ezibhalwayo)
• Asebenzise amaqabane akhiwe ngokuxutywa, ukukwakha nokuhlahlela amagama
• Afunde, abhale amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ukufunda: (okomlomo okanye okwenziwayo)
Ukufunda notitshala
• Aphendule imibuzo yomlomo emifutsahne ngetekisi
• Abalise inxalenye yebali eliphinda encediswa ngutitshala
Ukufunda beliqela notitshala
• Abonise ukuqonda nokuchebeleza xa efunda kumgangatho wakhe notitshala
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni
Ukufunda (okomlomo okanye okwenziwayo)
Ukfunda notitshala
• Aphendule imibuzo elula ngebali okanye itekisi, eliyinyani, umzekelo, ‘Yintoni eyokuqala eyenzekayo embotyini xa ikhula?’
Ukufunda notitshala beliqela
• Bonise ukuqonda nokuqhabalaka xa efunda kwinqanaba akulo notitshala
Ukufunda ngababini nayedwa
Abonise ukuqonda nokuchebeleza xa ezifundela
• Afunde, abhale amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo
CAPS 79
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 2
UKUBHALA IXESHA LUKUFUNDISA ELICETYIWEYO
Ukubhala:
Elona xesha lincinane: imizuzu negama-30 ngeveki
Elona xesha lininzi: iyure e-1 ngeveki
Ukusetyenziswa kolwimi: imizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Imisebenzi yokuBhala (Elona lincinane: imizuzu engama-30, elona lininzi: iyure e-1 ngeveki)
Umsebenzi wokubhala ophambili omnye okanye emibini apho elona xesha lininzi lisetyenziswayo, nomsebenzi
omnye apho elona ixesha lincinane lisetyenziswayo
• Asebenzise izakhono zokubhala ngesandla ezifundiswe kuLwimi lwasekhaya
• Abhale izintlu ezinezihloko eziya ziqina ukuba nzima
• Ngokukhokelwa ngutitshala, abhale uthotho lwezintlu ezilula, umkekelo, indlela yokukhulisa isityalo
• Abhale umhlathi omigca mi-4 ukuya kwemi-6 ngesihloko esiqhelekileyo
• Alungelelanise iinkcukacha etshathini, itheyibhile okanye ibha-grafu, umzekelo, ubomi besityalo
• Asebenzise inkqubo yokubhala, umzekelo, ukuyila, ukubhala ukuhlela nokupapasha
• Asebenzise iziphumlisi esezifundisiwe kuLwimi lwaseKhaya, umzekelo, izingxi, iikoma, iimpawu zombuzo, iimpawu
zesikhuzo neempawu zokucaphula
• Apele ngokuchanekileyo amagama aqhelekileyo, azame ukupela namagama angaqhelekanga esebenzisa ulwazi lwezandi
• Azakhele ibhanki yamagama nesichazi-magama sakhe
• Asebenzise izichazi-magama zabafundi, esolwimi olunye neelwimi ezimbini
Imisebenzi yokusetyenziswa koLwimi (imizuzu engama-30 ngeveki)
Kule misebenzi abafundi baya kuqalisa ukugxininisa kwiukusetyenziswa kolwimi esetyenzisiweyo. Iukusetyenziswa kolwimi
imelwe ukuba ifundiswe kwiimeko eziphuhlisa intsingiselo.
• Aqonde asebenzise imo ende yexesha langoku, umzekelo, ‘Bayalima emasimini’
• Izibizo zezinto ezibalwayo nezingabalwayo, umzekelo, ‘ibhotile’, ‘amanzi’
• Ahlaziye okanye azikhumbuze iukusetyenziswa kolwimi eye yafundwa ngokungekho sesikwenikwiBanaga labaQalayo
ukuya kwelesi-2
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ukubhala: (okubhalwayo)
• Alungelelanise iinkcukacha kwitshathi, itheyibhile okanye ibha-grafu
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni okucetyiswayo wesi- 2
Ukubhala: (okubhalwayo)
• Abhale umhlathi omigca mi-6 ukuya kwesi-8 ngesihloko esiqhelekileyo
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni ocetyiswayo wesi-3
• Ngoncedo lukatitshala, abhale uthotho lwemiyalelo elula, umzekelo, iresipi
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ukusetyenziswa kolwimi: (okubhaliweyo)
• Abhale izivakalisi ezinentsingiselo esebenzisa izibizo zamagama axela izinto ezibalwayo nezingabalwayo
ngokuchanekileyo
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni ocetyswayo wesi-2
Ukusetyenziswa koLwimi: (okubhaliwayo)
• Agqibezele izivakalisi esebenzisa imo ende yexesha langoku
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni okucetyiswayo wesi-3
Ukusetyenziswa koLwimi: (okubhaliwayo)
• Abhale izivakalisi ezinentsingiselo kwimo ende yexesha langoku ngokuchanekileyo
80 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 3
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO) IXESHA LUKUFUNDISA ELICETYIWEYO
Iyure e-1 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Iiveki ukusuka yoku-1 ukuya kweye-5
Ootitshala bakhetha imixholo emibini eya kubavumela ukuba baqalise isigama basivuselele, baze bafikelele kwimisebenzi
edweliswe ngezantsi apha. Uphawule ukuba imixholo okanye izihloko ezicetyiswayo, eneneni ziingcebiso nje. Ootitshala
mabakhethe imixholo ebafaneleyo nebalungeleyo ngokuxhomekeke kwiimeko abakuzo nemithombo abanayo.
Mabaqinisekise ukuba banazo izinto eziyimfuneko njengeeNcwadi eziNkulu neephowusta, izicengcelezo, iingoma,
imidlalo nezinto ezizizo ukulungiselela umxholo abawukhethileyo. Mabazame kangangoko banakho ukufikelela kwemininzi
imisebenzi abanokuyenza ngexesha abalifumanayo.
Ootitshala mabahlole abafundi besebenzisa imisebenzi yokuHlola engekho seSikweni njengoko kucetyisiwe kwiveki yoku-1
ukuya kweyesi-5.
Iiveki yesi-6 ukuya kweue-10
Ootitshala bakhetha imixholo emibini emitsha eya kubavumela ukuba bakhele phezu koko bebekwenze kwiiveki
ezintlanu zokuqala. Le mixholo iya kubavumela ukuba baqalise isigama esitsha babethelele eso sebesifundisile. Imixholo
mayimvumele utitshala athi rhoqo ahlaziye evuselela izakhiwo zolwimi ezisisiseko nezilula, njengokuba esabelana nabafundi
kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo.
Ootitshala mabazame kangangoko banakho ukufikelela kwimisebenzi eminizi abanokuyenza ngexesha abanalo. Mabahlole
abafundi besebenzisa imisebenzi yokuHlola engekho seSikweni njengoko icetyisiwe kwiveki yoku-1 ukuya kwesi-5.
Mabaqalise ngemisebenzi yokuHlola okuseSikweni..
Imisebenzi yemihla ngemihla (imizuzu engama-30 ngeveki)
Aqhube ephuhlisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha), esebenzisa imixholo okanye izihloko.
• Alandele imiyalelo, umzekelo, ‘Kwakufuneka ube nephepha, ikoki, isikere nomsonto wokubopha imaski. Qala uzobe
ubume bobuso bakho, njalo-njalol.
• Anike imiyalelo elula, umzekelo,, ‘Yifake umbala omthubi.’
• Aqonde aphendule imibuzo elula enjengale, ‘Nini …?’ ‘Kutheni …?’ ‘njani…?’, umzekelo,Uyenza njani imaski
eyoyikekayo?’
• Acele ukucaciselwa, umzekelo, ‘Andiqondi kakuhle. Khawundincede wethu.’
• Aphendule enze izicelo, umzekelo, ‘Ndingasisebenzisa isichazi-magama?’
• Athabathe inxaxheba kwincoko emfutshane kwisihloko esiqhelekileyo, umzekelo, ‘Izinto eyenzekayo ekuhlaleni’.
• Achonge into kwinkcazelo yomlomo emfutshane, umzekelo, abeke imifanekiso ngokulandelelana kwayo emva
kokuphulaphula imiyalelo yokwenza imaski
• Athethe ngezinto ezisemfanekisweni okanye ifoto ephendula imiyalelo katitshala, umzekelo, ‘Yintoni onokuyibona
efotweni? Ndixelele into onokuyibona efotweni.’
• Aphulaphule amabali angeziganeko, umzekelo, utitshala ubalisa ngendlela ayenze ngayo imaski eyoyikisayo: ‘Ndiqale
ndazoba ukuma kobuso bam. Ndaza ndazoba amehlo, impumlo nomlomo, njalo-njalo.’
• Anike ibali elilula ngesiganeko elibalisa ngomlomo, umzekelo, ebalisa ngokwenza imaski
• Aqonde asebenzise izakhiwo zolwimi kwimeki ezichanaekileyo, umzekelo, izalathisi: ‘Nceda uchole elo phepha. Yeyamle
ncwadi.’
• Afunde ngentloko enze imibongo emifutshane, izicengcelelzo neengoma
• Adlale imidlalo yolwimi
CAPS 81
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Ukuphulaphula nokuthetha okugxininiswayo (imizuzu engama-30 ngeveki)
Ukuphulaphula amabali abaliswayo nafundwayo (Ukufunda notitshala)
Utitshala ubalisa okanye afunde ibali (okanye achaze isiganeko (kabini ngeveki). Amabali abaliswayo asenokudlalwa,
kusetyenziswa izijekulo nempahla yeqonga ukuxhasa intsingiselo. Amabali afundwayo mawathathwe kwiNcwadi eNkulu
okanye iphowusta enemifanekiso, apho bonke abafundi banokuyibona cacileyo imifanekiso.
• Aphulaphule amabali amafuftshane, lawo angeziganeko zomntu okanye iitekisi eziynyani, umzekelo, ukuchaza
iinkcukacha, imiyalelo, iingxelo zeenkcukacha, zibaliswa okanye zifundwa kwiNcwaadi eNkulu okanye iphowusta
enemifanekiso yokuzonwabisa
• Aphulaphule amabali kunye nenkcazelo ngeziganeko ezingomntu, aphendule imibuzo yengqiqo
• Aqikelele okulandelayo okuza kwenzeka ebalini okanye iziganeko zomntu, umzekelo, ‘Ucinga ukuba yintoni elandelayo
eza kwenzeka?
• Achaze iimvakalelo zakhe ngebali, umzekelo, ‘Ulithandile ibali? Kutheni ungalithandi nje? Kutheni ulithanda nje?
• Abalise ibali eliphinda
• Aphulaphule itekisi eyinyani. Njenge tekisi engenkqubo elandelwayo xa kusenziwa into, umzelelo, ukuba yenziwa njani
imaski, aphendule nemibuzo yengqiqo, umzekelo, ‘Ziintoni ezifunekayo xa usenza imaski?’
• Ngoncedo lukatitshala, anike isishwankathelo seetekisi eziyinyani
Ukuphuhlisa iingqiqo nesigama
Ngokuthabatha inxaxheba kwimisebenzi engentla:
• Aqhube esakha isigama somlomo, kuqukwa isigama sengqiqo, umzekelo, achaze iinkqubo; ukwenza izinto
• Aqalise ukuphuhlisa ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula kwiimeko ezinentsingiselo kulwimi
oluthethwayo, umzekelo, ixesha eladlullayo, izibizo ezibhekiselele kwizinto ezibalwayo nezingabalwayo, iimaski,
amaphepha, izalathisi: .Ndinike le ncwadi ‘
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola engekho seSikweni:
Ukuphulaphula nokuthetha: (okomlomo okanye okwenziwayo)
Iiveki yoku-1 ukuya kweyesi-5
• Alandele abuye anike imiyalelo
Iiveki yesi-6 ukuya kweye-10
• Aphulaphule iziganeko ezifutshane
• Anike inkcazo yesiganeko esifutshane ngomlomo
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni wesi-4:
Ukuphulaphula nokuthetha (okomlomo okanye okwenziwayo)
• Aphulaphule ibali aphendule imibuzo yengqiqo ngomlomo
• Abalise ibali eliphinda
• Abonakalise ukusiqonda isigama somlomo ngokwalatha izinto eziseklasini okanye emfanekisweni, aphendule imibuzo
okanye imiyalelo katitshala, umzekelo, ‘Yintoni le?’ ‘Yalatha….’
Umsebenzi wokuhlola okusesikweni wesi-5:
Ukuphulaphula nokuthetha (okomlomo okanye okwenziwayo)
• Anike inkcazo yesiganeko esandula ukuhla ngomlomo
82 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 3
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA
Elona xesha lincinane: iyure e-1 ngeveki
Elona xesha lininzi: iyure e-1 imizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Izandi (imizuzu eli-15 ngeveki)
Utitshala uqalisa oonombini bezikhamiso namaqabane axutyiweyo amatsha, esebenzisa amagama abasele bewazi abafundi
okanye amagama aqhelekileyo. Xa eqalisa igama elitsha, utitshala uyaqinisekisa ukuba abafundi bayayiqonda intsingiselo
yalo, kwaye bakwazi ukulisebenzisa kwizivakalisi. Uza nemisebenzi emanyelwayo efuna abafundi baphawule umahluko
kunxulumano phakathi kwezandi nopelokulwimi lwasekhaya nolo longezelelweyo. Le misebenzi mayibe mifutshane (imizuzu
emi-5 ukuya kweli-10) yahlulwe inikane izithuba evekini apha. Basenokuyibandakanya nemisebenzi yokuPhulaphula
nokuThetha, naleyo yokufunda.
Iiveki yoku-1 ukuya kwesi-5
• Ahlule phakathi kwezandi z ezikhamiso ezahlukileyo ngokuziva zibizwa, umzekelo, ‘intaka’,
• Anakana umahluko othile kunxulumano phakathi kwesandi nopelo kulwimi lwasekhaya nolo longezelelweyo,
• Anakane ubuncinane oonombini bezikhamiso abatsha
• Afunde, abhale amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo
Iiveki eyesi-6 ukuya kweye-10
• Ahlule phakathi kwezandi zezikhamiso ezahlukileyo ngokuziphulaphula
• Anakane amaqabane angoonontathu ekuqaleni nasekupheleni kwegama, umz. nts, ngq, ngx njalo-njalo
• Awazi amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo
Ukufunda notitshala (Ixesha labiwe phantsi kokuPhulaphula nokuThetha)
Ufunda notitshala umsebenzi wokufunda nokuphulaphula; ukwachaphazela nokuthetha kuba abafundi bayathetha notitshala
ngetekisi. KwiBanga lesi-3, ukuFunda noTitshala kuya kuqhuba, kodwa njengenxalenye yokuPhulaphula nokuThetha
• Afunde itekisi emfutshane ebhaliweyo notitshala kwiNcwadi eNkulu okanye itekisi eyandisiweyo, esebenzisa isihloko
ukuqikelela
• Aphendule imibuzo elula ngebali,
• Achaze ukuba ibali limenze waziva njani na, etshintsha-tshintsha iilwimi ukuba kuyimfuneko
Ukufunda beliQela noTitshala (Elona lincinane imizuzu engama- 45, elona lininzi iyure e-1 nemizuzum eli-15)
Apho ootitshala basebenzisa elona xesha lininzi kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, baya kuyahlula iklasi ibe ngamaqela
ama-5 alinganayo ngomgangatho wokufunda. Mabasebenzise inkqubo yokufunda ehleliweyo, baze baqinisekise ukuba
iqela ngalinye lisebenza ngetekisi ezisemgangathweni wokufunda, ube umyinge wokunakana amagama ngokuchanekileyo
uphakathi kwamashumi alithoba ukuya kwalithoba aneihlanu ekhulwini (90 - 95%). Utitshala makasebenze neqela elinye
usuku ngalunye imizuzu eli-15. Eli xesha asebenza neli qela, abanye abafundi baya kufunda ngababini okanye ngabanye
okanye benze imisebenzi enxulumene netekisi efundwayo.
Apho ootitshala basebenzisa elona xesha lincinane kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, mabaqhube ufundo notitshala
lweklasi yonke kathathu ngeveki.
• Afunde ngokuvakalayo incwadi kufundo olukhokelwayo notitshala. Loo nto ithethe ukuthi lonke iqela lifunda ibali elinye
okanye itekisi enye notitshala
• Asebenzise iindlela ezingamaqhinga okufunda ezifundiswe kuLwimi lwaseKhaya ukuze kubekho into evakalayo azilungise
neziphoso xa efunda (izandi iingqiqo zikhokelo, ukuhlalutywa kwesakhiwo, amagama aqhelekileyo
• Afunde ngokungathintilizi nokuvakalelwa
• Abonise ukuziqonda iziphumlisi xa efunda ngokuvakalyo
• Aqhube esakha isigama samagama aqhelekileyo kufundo olukhokelweyo, kunye notitshala nayedwa
CAPS 83
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Ukufunda uwedwa (ngexesha abafundi bengenzi nto esikolweni nasekhaya)
Abafundi mabakhuthazwe bazifundule ngokwabo kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, xa benexesha lokungenzi nto
eklasini, umzekelo, ukuba utitshala usebenza neqela elikhokelwa ekufundeni, okanye xa bethe bawugqibaumsebenzi
phambi kwexesha. Kubalulekile ukuba onke amathuba afumanekayo eklasi asetyenziswe ukuphuhlisa ukufunda. Abafundi
mabakhuthazwe ukuba bafunde ekhay njengomsebenzi wasekhaya
• Afunde akubhalileyo nokubhalwe ngabanye
• Azifundele iincwadi ezifundwa kwiindibano zofundo ngokhokelo, kwakunye neencwadi zezihloko ezilula neencwadi
zamabali ezinemifanekiso kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo kwiikona zokufunda eklasini
• Afunde imibongo nezicengelezo eziqhelekileyo
• Asebenzise izichazi-magama nemifanekiso zabafundi (ezilwimi nye nezilwimi mbini), bafumane iintsingiselo zamagama
abangawaziyo
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Izandi: (ezomlomo okanye ezenziwayo okanye ezibhalwayo)
• Anakane umahluko othile kunxulumano phakathi kwesandi nopelo
• Afunde, abhale amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni:
Izandi: (ezomlomo okanye ezenziwayo okanye ezibhalwayo)
• Ahlule phakathi kwezandi zezikhamiso ezahlukileyo, umzekelo
• Abazi ubuncinane oonombini bezikhamiso abatsha namaqabane
Umsebenzi wokuHlola osseSikwenu wesi-5:
Izandi: (ezomlomo okanye ezenziwayo okanye ezibhalwayo)
• Anakane amaqabane angoonontathu emagameni nakwizivakalisi
• Afunde, abhale amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola engekho seSikweni:
Ukufunda: (okomlomo okanye okwenziwayo)
Ukufunda notitshala
• Aphendule imibuzo ngetekisi
• Abalise inxalenye yebali encediswa ngutitshala
Ukufunda beliqela notitshala
• Abonise ukuqonda nokuchebeleza xa efunda notitshala kumgangatho wakhe
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni eceetyiswayo yesi-4 nesi-5
Ukufunda (okomlomo okanye okwenziwayo)
Ukufunda notitshala
• Aphenndule imibuzo elula ngebali okanye itekisi eyinyani,
Ukufunda ngamaqela notitshala
• Abonise ukuqonda nokuqhabalaka efunda notitshala kumgangatho wakhe
• Afunde, abhale amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo
Ukufunda ngababini nangabanye
• Abonise ukuqonda nokuchebeleza xa ezifundela eyedwa
84 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 3
UKUBHALA IXESHA LUKFUNDISA ELICEETYIWEYO
Ukubhala:
Elona xesha lincinane: imizuzu engama-30 ngeveki
Elona xesha lininzi: iyure e-1 ngeveki
Ukusebenza koLwimi: imizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Imisebenzi yokuHlola ( eyona mizuzu mincinci ingama-30, eyona mininzi yiyure e-1 ngeveki)
Umsebenzi wokubhala omnye okanye emibini ngeveki apho elona xesha lininzi lisetyenziswayo, ukuze ubuncinane ibe
ngumsebenzi omnye ngeveki apho elona xesha lincinane lisetyenziswayo
• Asebenzise izakhono ezifundiswe kuLwimi lwaseKhaya
• Abhale izintlu ezinezihloko eziya ziba nzima
• Abhale imihlathi emigca mi-4 ukuya kwemi-6 ngesihloko esiqhelekileyo
• Alungelelanise iinkcukacha kwitshati, itheyibhile okanye ibha-grafu
• Ekhokelwa, abhale ngeziganeko ezimehleleyo
• Asebenzise inkqubo yokubhala, umzekelo, ukuyila, ukubhala, ukuhlela nokupapasha
• Asebenzise isiphumlisi esele zifundisiwe kuLwimi lwaseKhaya, umzekelo, izingxi, iikoma. Iimpawu zombuzo, iimpawu
zokukhuza neempawu zokucaphula
• Apele amagama aqhelelkileyo ngokuchanekileyo, aze azame ukupela amagama angaqhelekanga, sebenzisa ulwazi
lwezandi
• Asebenzise ixesha eladlulayo ngokuchanekileyo ngamandla
• Azakhele eyakhe ibhanki yamagama nesichazi-magama sakhe
• Asebenzise izichazi-magama zabafundi (elwimi lunye nelwimi mbini)
Imisebenzi yokuSebetyenziswa kuLwimi (imizuzu engama-30 ngeveki)
Kule misebenzi abafundi baya kuqalisa ukugxininisa kwiukusetyenziswa kolwimi esetyenzisiweyo. Iukusetyenziswa kolwimi
mayifundiswe ngokomxholo.
• Aqonde, asebenzise ixesha eladlulayo
• Aqonde, asebenzise izibizo ezibhekise kwizinto ezibalwayo nezingabalwayo (uhlaziyo)
• Ahlaziye enye iukusetyenziswa kolwimi efundiswe ngokungekho sesikweni kwibanga labaQalayo (R) ukuya kwesi-2
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola engekho seSikweni:
Ukubhala: (okubhaliweyo)
• Alungelelanise iinkcukacha kwitshati, itheyibhile okanye ibha-grafu, umzekelo, ibhodi yebali, lokwenza imaski
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni wesi-4
Ukubhala: (okubhalwayo)
• Abhale umhlathi omigca mi-4 ukuya kwemi-6 ngesihloko esiqhelekileyo
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni okucetiswayo wesi-5
• Abhale ngezinto ezehlele yena
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ukusetyenziswa koLwimi: okubhaliwayo)
• Abhale izivakalisi ezinentsingiselo, esebenzisa izibizo ezibhekise kwizinto ezibalwayo nezingabalwayo
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni wesi-4
Ukusetyenziswa koLwimi: (okubhalwayo)
• Agqibezele izivakalisi esebenzisa ixesha eladlulayo
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni wesi-5
Ukusetyenziswa kuLwimi: (okubhalwayo)
• Abhale izivakalisi ezinentsingiselo kwixesha eladlulayo ngokuchanekileyo
CAPS 85
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 4
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO) IXESHA LOKUFUNDISA ELICETYIWEYO
Iyure e-1 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Iiveki eyoku-1 ukuya kweyesi-5
Ootitshala bakhetha imixholo emibini eya kubavumela ukuba bazise isigama basibethelele, basivuselele, baze bafikelele
kwimisebenzi edweliswe ngezantsi apha. Uphawule ukuba imixholo okanye izihloko ezicetyiswayo, eneneni ziingcebiso
nje. Ootitshala mabakhethe imixholo ebafaneleyo nebalungeleyo ngokuxhomekeke kwiimeko abakuzo nezixhobo abanazo.
Mabaqinisekise ukuba banazo izinto eziyimfuneko njengeeNcwadi eziNkulu neephowusta, izicengcelezo, iingoma, imidlalo
nezinto ezizizo ukulungiselela umxholo abawukhethileyo.
Ootitshala mabazame kangangoko banakho ukufikelela kwemininzi imisebenzi abanokuyenza ngexesha abalifumanayo.
Mabahlole abafundi besebenzisa imisebenzi yokuHlola engekho seSikweni njengoko kucetyisiwe kwiveki yoku-1 ukuya
kweyesi-5.
Iiveki yesi-6 ukuya kweye-10
Ootitshala bakhetha imixholo emibini emitsha eya kubavumela ukuba bakhele phezu koko bebekwenze kwiiveki
ezintlanu zokuqala. Le mixholo iya kubavumela ukuba baqalise isigama esitsha babethelele eso sebesifundisile. Imixholo
mayimvumele utitshala athi rhoqo ahlaziye evuselela izakhiwo zolwimi ezisisiseko nezilula, njengokuba esabelana nabafundi
kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo
Ootitshala mabazame kangangoko banakho ukufikelela kwimisebenzi eminizi abanokuyenza ngexesha abanalo. Mabahlole
abafundi besebenzisa Imisebenzi yokuHlola engekho seSikweni njengoko icetyisiwe kwiveki yoku-1 ukuya kwesi-5.
Mabathabathise ngemisebenzi yokuHlola okuseSikweni
Imisebenzi yemihla ngemihla (imizuzu engama-30 ngeveki)
Imisebenzi iyahluka ngobude. Utitshala angenza umsebenzi omnye omde okanye ibe mibini okanye ibe mithathu
emifutshane ngeveki.
Aqhube ephuhlisa isigama somlomo, (ukuphulaphula nokuthetha), esebenzisa imixholo okanye izihloko ezinjengezi:
Ezothutho
• Alandele anike imiyalelo
• Aqonde aphendule imibuzo elula
• Acele ukucaciselwa
• Aphendule enze izicelo
• Athathe inxaxheba kwincoko emfutshane ngesihloko esiqhelekileyo, umzekelo, indlela eya esikolweni
• Achonge into kwizinto ezichazwe ngomlomo, umzekelo, ‘Yinqwelo le. Inkulu kakhulu inde. Ihambisa izinto zisuka efektri
izisa emarikeni’
• Athethe ngezinto ezisemfanekisweni ephendula imiyalelo, umzekelo, ‘Ungamibona uloliwe efotweni? Sibonise uloliwe.’
• Aphulaphule abuye abalise iziganeko ngomlomo, umzekelo, ‘Uhambo lwam oluya esikolweni’
• Aqonde abuaye asebenzise izakhiwo zolwimi kwimeko ezifaneleyo
• Afunde ngentloko, aze enze imidlalo elula ngemibongo, izicengcelezo neengoma, umzekelo, ‘Amavili enqwelo ayajikeleza
• Adlale imidlalo yolwimi
Ukuphulaphula nokuthetha okugxininiswa (imizuzu engama-30 ngeveki)
Ukuphulaphula amabali abaliswayo nafundwayo Ukufunda noTitshala)
• Utitshala ubalisa okanye afunde amabali (okanye iziganeko), kabini ngemini. Amabali abaliswayo anokudlalwa,
esebenzisa izijekulo nempahla yeqonga, ukuxhasa intsingiselo. Amabali afundwayo mawathathwe kwiNcwadi
eNkulu okanye iphowusta enemifanekiso apho abafundi banokubona imifanekiso kakuhle.
• Aphulaphule amabali amafutshane, iziganeko ezehlele umntu okanye iitekisi eziyinyani, umzekelo, amabali
aneenkcukacha, imiyalelo,iingxelo ezingeenkcukacha, okanye kufundwe kwiNcwadi eNkulu okanye iphowusta
yokuzonwabisa
• Aphulaphule amabali, neziganeko, aphendule imibuzo engengqiqo
86 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
• Aqikelele into elandelayo eza kwenzeka ebalini, okanye amabali eziganeko, umzekelo, ‘Ucinga ukuba kuya kwenzeka
ntoni?’
• Athethe ngemvakalelo yakhe ngebali, umzekele, ‘Ulithandile ibali?, Kutheni?’
• Abalise ibali eliphinda
• Aphulaphule itekisi eyinyani, umzekelo, ‘Uthutho’ aze aphendule imibuzo evuselela ingqiqo, umzekelo, Unganika iindidi
ezintathu zothutho?’
• Ngoncedo lukatitshala, anike isishwankathelo esilula setekisi eyinyani
Ukuphuhlisa isigama sengqiqo, isigama nezakhiwo zolwimi
Ngokuthatha inxaxheba kwimisebenzi engentla:
• Aqhube esakha isigama somlomo, kuqukwa nesigama sengqiqo
• Aqalise ukuphuhlisa ukuqonda nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolwimi ezilula kwiimeko ezinentsingiselo kulwimi
oluthethwayo, umzekelo, ixesha langoku neladlulayo, izibizo ezibhekiselele kwizinto ezibalwayo nezingabalwayo
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemisebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ukuphulaphula nokuthetha: (ezomlomo okanye ezenziwayo)
Iiveki eyoku-1 ukuya kweyesi-5
• Athethe ngomfanekiso okanye ifoto
• Athathe inxaxheba kwincoko emfutshane ngesihloko esiqhelekileyo
Iiveki eyesi-6 ukuya kweye-10
• Aphulaphule ibali aze aphendule imibuzo yokuqonda ngomlomo
• Abalise ibali eliphinda
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni wesi-6:
Ukuphulaphula nokuthetha (ezomlomo okanye ezenziwayo)
• Aphulaphule itekisi eyinyani, aze aphendule imibuzo yengqiqo ngomlomo
• Anike isishwankathelo esilula setekisi
• Abonise ukuqonda isigama somlomo ngokwalatha izinto eziseklasini, aphendule imibuzo nemiyalelo kutitshala
CAPS 87
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 4
UKUFUNDA NEZANDI IXESHA LOKUFUNDA ELICETYISWAYO
Elona xesha lincinane: iyure e-1 ngeveki
Elona zesha lininzi: iyure e-1 imizuzengama-30 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Izandi (imizuzu eli-15 ngeveki)
Utitshala uqalisa oonombini bezikhamiso namaqabane axutyiweyo amatsha, esebenzisa amagama abasele bewazi abafundi
okanye amagama aqhelekileyo. Xa eqalisa igama elitsha, utitsahala uyaqinisekisa ukuba abafundi bayayiqonda intsingiselo
yalo, kwaye bakwazi ukulisebenzisa kwizivakalisi. Uza nemisebenzi emanyelwayo efuna abafundi baphawule umahluko
kunxulumano phakathi kwezandi nopelo kulwimi lwasekhaya nolo longezelelweyo. Le misebenzi mayibe mifutshane (imizuzu
emi-5 ukuya kweli-10) yahlulwe inikane izithuba evekini apha. Basenokuyibandakanya nemisebenzi yokuPhulaphula
nokuThetha, naleyo yokufunda.
Iiveki eyoku-1 ukuya kweyesi-5
• Abazi ubuncinane oonombini bezikhamiso abahlanu
• Afunde, abhale amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo, agxininise koonontathu noonone
Iiveki eyesi-6 ukuya kweye-10
• Anakane iifamili zamagama ezinzima
• Anakane asebenzise izimamva ezithile
• Afunde, abhale amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo, agxininise koonontathu noonone
Ukufunda notitshala (Ixesha labiwe phantsi kokuPhulaphula nokuThetha)
Ufunda notitshala ngumsebenzi wokufunda nokuphulaphula; ukwachaphazela nokuthetha kuba abafundi bayathetha
notitshala ngetekisi. KwiBanga lesi-3, ukuFunda noTitshala kuya kuqhuba, kodwa njengenxalenye yokuPhulaphula
nokuThetha
• Afunde itekisi emfutshane ebhaliweyo notitshala kwiNcwadi eNkulu okanye itekisi eyandisiweyo, esebenzisa isihloko
ukuqikelela
• Aphendule imibuzo elula ngebali
• Achaze ukuba ibali limenze waziva njani na, etshintsha-tshintsha iilwimi ukuba kuyimfuneko
Ukufunda beliQela noTitshala (Elona lincinane imizuzu engama- 45, elona lininzi iyure e-1 nemizuzum eli-15)
Apho ootitshala basebenzisa elona xesha lininzi kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, baya kuyahlula iklasi ibe
ngamaqela ama-5 alinganayo ngomgangatho wokufunda. Mabasebenzise inkqubo yokufunda ehleliweyo, baze
baqinisekise ukuba iqela ngalinye lisebenza ngeetekisi ezisemgangathweni wokufunda, ube umyinge wokunakana
amagama ngokuchanekileyo uphakathi kwamashumi alithoba ukuya kwalithoba aneihlanu ekhulwini (90 - 95%).
Utitshala makasebenze neqela elinye usuku ngalunye imizuzu eli-15. Eli xesha asebenza neli qela, abanye abafundi
baya kufunda ngababini okanye ngabanye okanye benze imisebenzi enxulumene netekisi efundwayo.
Apho ootitshala basebenzisa elona xesha lincinane kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, mabaqhube ufundo
notitshala lweklasi yonke kathathu ngeveki.
• Afunde ngokuvakalayo incwadi kufundo olukhokelwayo notitshala. Loo nto ithethe ukuthi lonke iqela lifunda ibali elinye
okanye itekisi enye notitshala
• Asebenzise iindlela ezingamaqhinga okufunda ezifundiswe kuLwimi lwaseKhaya ukuze kubekho into evakalayo azilungise
neziphoso xa efunda (izandi iingqiqo zikhokelo, ukuhlalutywa kwesakhiwo, amagama aqhelekileyo
• Afunde ngokungathintilizi nokuvakalelwa
• Abonise ukuziqonda iziphumlisi xa efunda ngokuvakalyo
• Aqhube esakha isigama samagama aqhelekileyo kufundo olukhokelweyo, kunye notitshala nayedwa
88 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Ukufunda uwedwa (ngexesha abafundi bengenzi nto esikolweni nasekhaya)
Abafundi mabakhuthazwe bazifundule ngokwabo kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo, xa benexesha lokungenzi nto
eklasini, umzekelo, ukuba utitshala usebenza neqela elikhokelwa ekufundeni, okanye xa bethe bawugqiba umsebenzi
phambi kwexesha. Kubalulekile ukuba onke amathuba afumanekayo eklasi asetyenziswe ukuphuhlisa ukufunda. Abafundi
mabakhuthazwe ukuba bafunde ekhaya njengomsebenzi wasekhaya
• Afunde akubhalileyo nokubhalwe ngabanye
• Azifundele iincwadi ezifundwa kwiindibano zofundo ngokhokelo, kwakunye neencwadi zezihloko ezilula neencwadi
zamabali ezinemifanekiso kulwimi lokuqala oloNgezelelweyo kwiikona zokufunda eklasini
• Afunde imibongo nezicengelezo eziqhelekileyo
• Asebenzise izichazi-magama ezinemifanekiso zabafundi (ezilwimi nye nezilwimi mbini), bafumane iintsingiselo zamagama
abangawaziyo
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Izandi: (ezomlomo okanye ezenziwayo okanye ezibhalwayo)
• Afunde, abhale amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo, agxininise koonontathu noonone
• Anakane iifamili zamagama ezinobunzima
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni umsebenzi wesi- 6:
Izandi: (ezomlomo okanye ezenziwayo okanye ezibhalwayo)
• Anakane asebenzise izimamva
• Afunde, abhale amagama nezivakalisi esebenzisa izandi ezifundiweyo, agxininise koonontathu noonone
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ukufunda: (ezomlomo okanye ezenziwayo)
Ukufunda notitshala
• Aphendule imibuzo yomlomo emifutshane yetekisi
• Abalise inxalenye yebali eliphinda encediswa ngutitshala
Ukufunda bengamaqela notitshala
• Abonise ukuqonda nokuqhabalaka xa efunda kumgangatho wakhe encedwa ngutitshala
Umsebenzi wokuHlola ukuseSikweni wesi-6
Ukufunda (ezomlomo okanye ezenziweyo)
Ukufunda notitshala
• Aphendule imibuzo elula ngebali okanye itekisi eyinyani, umzekelo ‘Yintoni ebaleka kakhulu kukho inqwelomoya nololiwe?’
Ukufunda beliqelq notitshala
• Abonise ukuqonda nokuqhabalaka xa efunda kumgangatho wakhe encediswa ngutitshala
Ukufunda ngababini nayedwa
• Abonise ukuqonda nokuchebeleza xa ezifundela eyedwa
CAPS 89
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IKOTA 4
UKUBHALA IXESHA LOKUFUNDISA ELICETYIWEYO
UKUSETYENZISWA KOLWIMI Ukubhala:
Elona xesha lincinane : imizuzu engama-30 ngeveki
Elona xesha lininzi: iyure e-1 ngeveki
Ukusetyenziswa kulwimi: imizuzu engama-30 ngeveki
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Imisebenzi yokubhala (imizuzu engama-30 ngeveki)
Umsebenzi wokubhala omnye okanye emibini ngeveki apho ixesha elininzi lisetyenziswayo, ube mnye apho
kusetyenziswa elona xesha lincinane
Kuya kufuneka ukuba utitshala azise uhlobo olulandelayo -ukubhala ibali. Kuya kufuneka abafundi benikwe inkxaso
enkulu, utitshala aqalise ukubhala ibali ekunye neklasi. Okokuqala utitshala ubalisela abafundi ibali abasele belazi
abafundi. Aze utitshala ababuze abafundi ukuba ngoobani na abalinganiswa, indawo elenzeka kuyo ibali nokuba
kwenzeka ntoni na ebalini. Ubabuza ukuba kusetyenziswe liphi na ixesha ebalini. Andule ukucela iklasi ukuba
bacinge ngabalinganiswa abaza kubasebenzisa kwawabo amabali, bagqibe nangendawo elenzeka kuyo ibali nento
eyenzeka ebalini. Abafundi baxonxa ibali bencediswa ngutitshala, othi yena abhale ebhodini. Akuba utitshala
egqibile, ucela abafundi abahluka-hlukileyo ukuba bafunde ibali ngokuvakalayo. Abafundi bangakhuphela ibali
kwiincwadi zabo zomsebenzi.
• Asebenzise izakhono zokubhala ngesandla ezifundiwe kuLwimi lwaseKhaya
• Abhale izintlu ezinezihloko eziya ziba nzima, umzekelo, Iindidi zothutho ezahlukileyo, ibhayisekile,imoto, uloliweieksi
• Abhale umhlathi omigca mi- 5 ukuya kwesi-8 ngesihloko esiqhelekileyo
• Alungelelanise iinkcukacha kwitshati, itheyibhile okanye ibha-grafu
• Abhale iziganeko zobom bomntu,
• Ekunye notitshala, abhale ibali elilula akugqiba alikhuphele (Ukubhala notitshala)
• Asebenzise inkqubo yokubhala, alandelelanise, (ukuyile, ukubhala, ukuhlela nokupapasha)
• Asebenzise iziphumlisi ezisele zifundisiwe kuLwimi lwaseKhaya, umzekelo,izingxi, iikoma,iimpawu zokubuza, iimpawu
zokukhuza neempawu zokucaphula
• Apele amagama aqhelekileyo ngokuchanekileyo, abuye azame ukupela lawo angaqhelekanga esebenzisa ulwazi lwezandi
• Asebenzise ixesha eladlulayo ngokuchanekileyo
• Akhe ibhanki yakhe yesigama nesichazi-magama
• Asebenzise izichazi-magama zabafundi (ezilwimi nye nezilwimi mbini)
Imisebenzi yokusetyenziswa koLwimi (imizuzu engama-30 ngeveki)
Kule misebenzi abafundi baqalisa ukugxininisa kwiukusetyenziswa kolwimi esetyenzisiweyo.Kumelwe ukuba
iukusetyenziswa kolwimi ifundiswe ngokusemxholweni.
• Aqonde asebenzise ixesha elizayo, umzekelo, ‘ Ndiza kuhamba ngomso’
• Aqonde asebenzise izichazi .
• Ahlaziye inxalenye yeukusetyenziswa kolwimi efundiswe ngokungekho sesikweni kwiBanga labaQalayo (R) ukuya
kwelesi-2
90 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ukubhala: (ukubhala)
• Abhale ibali elilula exhaswa ngutitshala
• Asebenzise inkqubo yokubhala (ukuyila, ukubhala,ukuhlela nokupapasha)
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni : 6
Ukubhala: (ukubhala)
• Abhale imihlathi emigca mi-4 ukuya kwemi-6 ngesihloko esiqhelekileyo
Iingcebiso ngemisebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ukusetyenziswa koLwimi: (okubhalwayo)
• Agqibezele izivakalisi esebenzisa izichazi
Umsebenzi wokuHlola okuseSikweni : 6
Ukusetyenziswa koLwimi: (okubhalwayo)
• Abhale izivakalisi ezinentsingselo esebanzisa izichazi
CAPS 91
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IITEKISI EZINOKUSETYENZISWA / OOVIMBA BOLWAZI:
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
• Imifanekiso neepowusta
• Izinto ezinxulumene nezihloko nemixholo ethile, iiphaphethi, iimaskhi, njalo njalo
• Imifanekiso eza kulandelelaniswa (pictures to sequence)
• Iikhostyum ezenziweyo ukulungiselela ukulinganisa (role play) nokwenza (acting out) amabali
• IiCD okanye iiteyiphu ezimanyelwayo ezinamabali (afundwayo okanye abaliswayo), imibongo, izicengcelezo neengoma,
isidlali seeCD okanye isishicileli seteyiphu (tape recorder) umabonwakude neeteyiphu zevidiyo/iiDVD
• Iincwadi zamabali namabali abaliswa ngomlomo
• Imibongo, iingoma nezicengcelezo
• Imidlalo yolwimi (eyenziwa ngomlomo)
UKUFUNDA NEZANDI
• Imifanekiso neepowusta
• IiNcwadi eziNkulu - zamabali aqwetyiweyo nayinyani
• Uluhlu lweencwadi ekucetyiswa ukuba zifundwe (amabali asi-7 -10)
• Ezinye iitekisi ezandisiweyo (imibongo, iingoma, izicengcelezo, njalo njalo)
• Iincwadi ezinemifanekiso eneengcaciso ezibhalwe phantsi kwazo (caption books)
• Iincwadi ‘zokuzonwabisa’ ezimfutshane ezinesivakalisi esi-1 - 2 kwiphepha ngalinye, ezilungiselelwe ikona yokufundela
• Oonotsheluza (flash card labels) bezinto eziseklasini, izinto ezibonisiweyo namagama abonwa rhoqo
• Iitshathi zealfabhethi
• Izinto zokukhomba eziza kusetyenziswa xa kufundwa iitekisi ezandisiweyo, amabali odonga (aseludongeni), izinto
ezibonisiweyo
• Izichazi-magama zabafundi (ezinolwimi olunye nezineelwimi ezimbini)
UKUBHALA NOKUBHALA NGESANDLA
• Izixhobo zokubhala ezifana neepensile, iipensile ezinemibala, iikhrayoni ezibukhandlelarha (wax crayons), iphepha
elingabhalwanga elibubukhulu ngobukhulu (A3, A4, A5), irula, irabha, iincwadi zokubhalela ezingabhalwanga
• Iifliphutshathi neeKhokhi ezibhala ngqindilili
92 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
AMAGAMA ASETYENZISWA RHOQO
Apha ngezantsi luluhlu lwamagama asetyenziswa rhoqo afumaneka kwiincwadi zamabali abafundi. Amanye ala
magama abonisa iintlobo zezihloko ezifumaneka kwiincwadi zabafundi (umz. umvundla, umthi). Kuba amabali
ebaliswa ngexesha elidlulileyo, izenzi zidla ngokuvela zikwixesha elidlulileyo.
Olu luhlu lufakelwe ukuncedisa utitshala ekuqondeni isigama esingundoqo ekufuneka abafundi benaso kulwimi
lwabo oloNgezelelweyo. La magama baya kuwafumana ngokuphulaphula nokuthetha isiXhosa, yaye baya kuwenza
abe yinxalenye yesigama sabo abasisebenzisayo ngokuwathetha nokuwabhala. La magama makangafundiswa
ngokungekho mxholweni.
Amagama afundwa ngabafundi kwiiklasi zoLwimi lwabo oloNgezelelweyo lokuQala akayi kufana ncam nala adweliswe
apha ngezantsi. Amagama abawafundayo aya kuxhomekeka kwizihloko azisebenzisayo utitshala kunye neencwadi
azifunda nabafundi. Kuba ulwimi oloNgezelelweyo lufundwa ngokuphulaphula nangokufunda, kulindeleleke
ukusetyenziswa kakhulu kwexesha elidlulileyo.
Icandelo 3: Amagama asetyenziswa rhoqo
umva phantsi lila thatha kum
ewe usisi bini yena vala
amehlo yona hayi umama utata
umlomo kunye naye nabo nye
qala zonke thina mna wena
intloko bona isandla hlala vula
isisu ngena phuma ninzi khulu
ingalo emva phambili khwela pheza
phezulu yima misa hambisa hleka
indlebe hambile hleli goduka beka
unyawo susa suka ncuma ixesha
yona kubo kuye iminwe yam
bam zam kwam kwakhe kwabo
kwazo igama amagama isisu intloko
nceda phandle endlwini ngoku phakamisa
utata umntu umfundi ibhola esikolweni
nguye ndim nguwe ndathi yathi
zathi bathi lathi athi ndim
nguwe nguye ngabo bonke bodwa
buza yeka yiza nayo naye
nantsi le leyo umvundla esi
isitya sam kakhulu kodwa kuba
CAPS 93
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Kweli phepha lilandelayo ngamagama asetyenziswa kakhudlwana
Olu luhlu sisikhokelo nje. Ootitshala kufuneka bawagcine amagama abakwaziyo ukuweva nokuwafunda abafundi.
Bakuba abafundi bekwazi ukufunda ngolwimi lwabo oloNgezelelweyo, utsitshala angaqala uDonga lwamaGama
esiXhosa eklasini, akhuthaze abafundi ukuba basebenzise izichazi-magama zabafundi ezilula. Bakuba abafundi
bekwazi ukubhala, utitshala angabakhuthazela ukuba babhale amagama amatsha abadibana nawo kwizichazi-
magama (okanye iincwadi zesigama) zabo. Angamana ebanika isigama esiqhelekileyo ebabizela nokubabizela.
Amagama aqhelekileyo alandelayo
amanzi ibhere khangela fumana dibana
kude andikwazi enye ekuqaleni yithi
kuhle phinda kwakhona inkwenkwe kwangoko
ndifuna ikati ngqukuva izilwanyana ebusuku
ngaphaya ende umthi zange umbalisi
njani izinto umlingo elandelayo encinci
omncinci entsha endala kuqala imoto
indoda ekuqaleni kowabo umsebenzi emsebenzini
phindela efuna nabanye abaninzi thathu
phi yitya ukutya biza intloko
bobabini ehlathini udyakalashe phandle inkosi
okanye yethu mhlawumbi usana edolophini
thathile kabini indlela intlanzi abanye
thethisa qumbile ngoko nika buyisa
cinga impuku zonke ezinye abanye
ikhaya ukudlala kufuneka ethile egadini
ngubani mhlophe bomvu ebhedini khawuleza
cotha lumka wacinga waqonda walila
wahleka inja ekunene ekhohlo abaninzi
ndiyazi kangaka ulwandle hlekisa funisa
94 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
ICANDELO 4: IINTLOBO ZEETEKISI EZENZIWA KWISIGABA
ESISISISEKO
KwisiGaba esisisiSeko, abafundi baya kuphulaphula ezi ntlobo zeetekisi zilandelayo:
• amabalana abalisa ngezinto ezibehleleyo
• iindlela zokwenza izinto (imiyalelo)
• iingxelo zeenkcukacha
• (amabali) abalisayo
KwiBanga lesi-3 kuya kulindeleka ukuba banike amabalana abalisa ngabo okanye imiyalelo elula.
Njengokuba beqala ukufunda nokubhala ngolwimi lwabo oloNgezelelweyo, abafundi baya kufunda amabali,
amabalana, imiyalelo neengxelo zeenkcukacha ezilula. KwiBanga lesi-3, baya kubhala amabalana, imiyalelo namabali
bencediswa ngutitshala. KuLwimi lokuQala oloNgezelelweyo kucetyiswa ukuba kungafundiswa ukusetyenziswa
kwexesha elidlulileyo ekuqaleni kweBanga loku-1, ukuze bawabalise kwixesha langoku amabalana abo.
Apha ngezantsi yimizekelo yeentlobo zeetekisi ezisetyenziswa kwisiGaba esisisiSeko.
AMABALANA AMALUNGA NAYE
Umzekelo Isakhiwo neempawu
Usuku lokufunda lwesikolo sethu 1. Izihloko
Kule veki iphelileyo besinoSuku lokuFunda esikolweni sethu. Ukwazisa ibali: sixelele ukuba
Beluseholweni yesikolo.
- kwenzeke ntoni
Kuqale kwacula abafundi beBanga R. Wonke umntu uye
- yenzeke nini?
wabaqhwabela izandla.
- isenziwa ngubani?
Emva koko kuye kwafunda abafundi beBanga loku-1. Nabo
baye baqhwatyelwa ngumntu wonke. 2. Uluhlu lwezehlo
Kuye kwalandela abafundi beBanga lesi-2 abenze umdlalo. ngokokulandelelana kwazo
Ubuhlekisa. Wonke umntu uye wahleka. Izihlanganisi ezibonakalisa ixesha
Kugqibele abafundi abathile besi-3 abaye bafunda amabali. Ekuqaleni, emva koko, kwaza, ekugqibeleni
Wonke umntu uye wabaqhwabela izandla.
Ixesha elidlulileyo
Kulandele inqununu eye yanika amabhaso. Kuphinde
kwaqhwatywa ngumntu wonke. uye, kwacula, kwaqhwatywa
Ekugqibeleni sonke siye sanikwa isiselo namaqebengwana. 3. Uluvo lwakhe
Ibilolona xesha limnandi! Ivala itekisi
CAPS 95
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IBALANA ELIYINYANI
Umzekelo Isakhiwo neempawu
Ukutyala imbotyi 1. Isihloko
Iklasi yethu ityale iimbotyi ngomhla wesi-3 kuSeptemba. 2. Ukwaziswa kwebali:
Siye sazibukela zikhula. Kuphendula imibuzo ethi:
Siqale ngokutyala iimbotyi ezintlanu. Imbotyi nganye siyityale Ngubani? Wenze ntoni? Nini?
eglasini ukwenzela ukuba siyibukele xa ikhula.
3. Uluhlu lwezehlo
Siye sogquma imbotyi nganye ngomhlaba
ngokokulandelelana kwazo
sayinkcenkceshela.
Izihlanganisi ezibonakalisa ixesha
Iqela lethu liye lajongana nembotyi enye. Emva kweveki,
Siqale, emva koko
siye sabona ingcambu encinane.
Iinkcukacha ezichanekileyo zexesha
Emva kweeveki ezimbini, ingcambu ibinkudlwana.
Ngomhla wesi-5 kuNovemba
Siye sabona nesiqwana.
Amagama anxulumene nomxholo
Emva kweeveki ezintantu, esi siqwana siye saphumela
ngaphezu komhlaba. Besinamagqabi aluhlaza. Ngomhla ingcambu, isiqwana, isingxotyana
wama-26 kuSeptemba isityalo sembotyi sisifake etotini. 4. Isiphumo
Emva kweeveki ezisibhozo, esi sityalo besinobude obuyi- sivala itekisi
20cm. Besinamagqabi alishumi.
Ngomhla wesi-5 kuNovemba, imbotyi yethu siye sayityala
egadini yesikolo. Iye yaphuma iintyatyambo ezininzi.
Iintyatyambo ziye zafa saza sabona izingxotyana ezincinane.
Izingxotyana zeembotyi ziye zaya zikhula ngokukhula.
Bekukho iimbotyi ngaphakathi. Besinokuzityala ezi mbotyi
kukhule isityalo esitsha.
IINDLELA ZOKWENZA IZINTO (IMIYALELO)
Umzekelo Isakhiwo neempawu
Indlela yokwenza isangweji yebhotolo yamantongomane 1. Isihloko
(peanut butter)
Ucacisa injongo yemiyalelo
Uya kufuna:
2. Izinto zokwenza
- Izilayi ezibini zesonka
Kucaciswa izinto eziza kufuneka. Kungasetyenziswa
- ibhotolo yamantongomane iimbumbulwana (bullets).
- imajarini okanye ibhotolo 3. Indlela yokwenza
- imela Umyalelo ngamnye uqala kumgca omtsha yaye
uyanonjolwa (ubekwa inombolo)
- ipleyiti
Iziyaleli (commands)
Indlela yokwenza
Qaba, dibanisa, ncamathelanisa, sika, yitya
1. Qaba imajarini okanye ibhotolo kwisilayi ngasinye
sesonka. (Izivakalisi ezininzi ziqala ngesenzi)
2. Qaba ibhotolo yamantongomane kwesinye isilayi. Imiyalelo engqalileyo
3. Dibanisa ezi zilayi zibini. Zincamathelanise ungaxinzeleli
4. Zincamathelanise ungaxinzeleli.
5. Sika isangweji yakho phakathi.
6. Yitya isangweji yakho!
96 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
IINGXELO ZEENKCUKACHA
Umzekelo Isakhiwo neempawu
Iinyoka 1. Isihloko
Iinyoka zizilwanyana ezirhubuluzayo. Zonke izilwanyana 2. Intetho ephangaleleyo (general statement)
ezirhubuluzayo zinamaxolo ezikhumbeni zazo. Idla ngokuba yinkcazelo
Izilwanyana ezirhubuluzayo azikwazi ukubulawula Isihloko sohlulwa ngokodidi (classified)
ubushushu bemizimba yazo. Ubushushu bemizimba yazo Iinyoka zifakwa phantsi kodidi lwezilwanyana
buyafana nobendawo ezihleli kuyo. Zibizwa ngokuba ezirhubuluzayo
zinegazi elibandayo, kodwa emva kokuba isilwanyana Amagama anxulumene nomxholo
esirhubuluzayo siye sagcakamela ilanga ixesha elide, isilwanyana esirhubuluzayo, ubushushu
umzimba waso uba shushu. Izinto zicaciswa ngokuphangaleleyo
Zonke izilwanyana ezirhubuluzayo zizalela amaqanda. izilwanyana ezirhubuluzayo, iinyoka
Iintlobo zeenyoka 3. Iinyani
Iintlobo ezimbini zeenyoka liphimpi / unobiya nerhamba. zibekwa ngokwemihlathi, umz. ukuba zinjani, zitya ntoni
Amaphimbi/oonobiya ayelo/aqanda okanye amdaka aze Ixesha langoku (imo emfutshane amaxesha amaninzi)
abe nebala elimnyama eliyipateni engu-v. Angamade zitya, azibulala
kangangemitha. Izivakalisi zidla ngokuqala ngamagama ayintloko
Amarhamba makhulu kunamaphimpi/oonobiya. Anombala Amarhamba ...
omdaka bukhrim onepateni emdaka. Angamade Amaphimpi/oonobiya ...
kangangeemitha ezintlanu.
Amaphimpi/oonobiya atya amabuzi neempuku. Ezi
zilwanyana azibulala ngetyhefu yabo enobuhlungu.
Amarhamba atya izilwanyana ezikhudlwana ezifana
nemifudla neembabala ezincinane. Azibulala ngokuzikhama
ezi zilwanyana.
UKUBALISA (IBALI)
Isakhiwo neempawu
1. Isihloko
2. Ukwaziswa kwebali
Kwaziswa abalinganiswa nesimo sentlalo (indawo nexesha)
3. Izehlo ezikhokelela kwingxaki
Ixesha langoku (imo emfutshane amaxesha amaninzi)
Izihlanganisi ezibhekise kwixesha
Kudala, Kudala-dala, ngenye imini, ekugqibeleni-phela-phela ngabali / ngantsomi
Incoko yababini: umz.
Sasa: “Uyaphi, Lizo?”
Lizo: “Ndiya edolophini” njalo-njalo
Ulwimi olusetyenziselwa ukuvuselela uvakalelo lomfundi
umz. yee dyumpu! (izifanekisozwi, izikhuzo)
4. Isisombululo nesiphelo
CAPS 97
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
Uluhlu lwamagama
ukuhlola (assessment) - inkqubo ecwangcisiweyo neqhubekayo yokuqokelela ulwazi malunga nokusebenza
komfundi, nokuba yenziwa ngokusesikweni okanye ngokungekho sesikweni.
ukuhlola okusisiseko (baseline assessment) - ukuhlola kokuqala okwenzelwa ukufumana ukuba sele esazi ntoni
umfundi. UkuHlola koNyaka kukaZwelonke (i-Annual National Assessment - ANA) kuya kwenziwa ekuqaleni kwekota
yokuqala kuwo onke amabanga yaye iya kuba kukuhlola okusisiseko.
ukuhlola okuqhubekayo (continuous assessment) - ukuhlola okuyinxalenye yokufundisa nokukhuliswa
kwabafundi ngokusoloko benikwa ingxelo ngomsebenzi wabo.
ukubhala ngokudibanisa (cursive writing) - indlela yokubhala ngesandla eyenziwa ngokubhala amagama
ungakhange uluphakamise usiba (pen) okanye ipensile. Kuya kuphuma itekisi edibeneyo enoonobumba abenzeke
kuloo ndawo luphakanyiswe kuyo usiba okanye ipensile.
ilitheresi ekhulayo (emergent literacy) - luthetha ulwazi lwabafundi olukhulayo malunga namagama. Abafundi
babona amagama abhaliweyo baze bawaqonde ukuba athetha ukuthini. Bafunda ngeencwadi namabali befundelwa
ngabantu abadala okanye abafundi abadala kunabo. Basenokuqala ukuzama ukubhala amagama abo besebenzisa
iindlela abacinga ukuba apelwa ngazo (upelo oluyiliweyo okanye upelo olukhulayo) yaye basenokuqala ukulinganisa
ukufunda iincwadi. Zonke ezi zenzo zibonisa ukukhula kolwazi lwabo lwelitheresi - ilitheresi ekhulayo.
itekisi ezotyiweyo (graphic text) - itekisi apho ulwazi lungohlobo olubonwayo umz. imizobo, iigrafu, njalo-njalo.
ukufunda okuncediswayo (guided reading) - lithuba lokufunda kweqela apho abafundi bakwinqanaba elinye
lokufundiswa aze utitshala ababonise indlela yokufunda ukwenzela ukuba bona baye bengenelela befunda ngokwabo.
ukubhala okuncediswayo (guided writing) - kulapho umfundi ngamnye okanye amaqela amancinci abafundi
abhala uluhlu lweentlobo zeetekisi emva kokuba utitshala ebanike isikhokelwana malunga nokubhala umz. ifomathi,
ukuphawulwa kwentetho (ngeekhoma, izingxi, njalo-njalo), iukusetyenziswa kolwimi okanye upelo.
ukuprinta okudityaniswayo (joint script) - luhlobo lokudibanisa olusekelwe kuhlobo oluthile lwendlela yokubhala
(script) engadibanisiyo, olwenzeka ngokuba amagama amaninzi adityaniswe ngenjongo yokukhawulezisa ukubhala.
isandi (phoneme) - izandi ezizimeleyo zolwimi (umz. ‘t’, ‘th’, ‘ty’, ‘dy’) Igama u-‘apha’ lineefonimi ezintathu ezizezi:
‘a’ ‘ph’ ‘a’.
ulwazi lwezandi (phonemic awareness) - ukukwazi ukwahlula izandi ezahlukeneyo zolwimi.
izandi zopelo (phonics) - ubudlelwane phakathi kwezandi nendlela ezipelwa ngayo. Izandi zopelo zisetyenziswa
ekufundeni nasekubhaleni.
ulwazi lwezandi (phonological awareness) - ukukwazi ukuqwalasela izandi zolwimi uzahlula kwintsingiselo yazo.
isingqi (rhyme) - amagama okanye imiqolo yombongo ephela ngesandi esinye (umz. hlamba, hamba, thamba).
ukufunda notitshala (shared reading) - umsebenzi apho abafundi bafunda kunye notitshala kwitekisi eyandisiweyo
yaba nkulu. Esi sisifundo seklasi yonke. Le tekisi isetyenziswayo ijoliswe kwelona qela liqhuba kakuhle apha eklasini.
Abanye abafundi baya kuphulaphula, abanye baqale kancinci ukufunda ngelixa abaninzi beya kube befunda
ngokupheleleyo. Le tekisi inye isetyenziswa iintsuku ezininzi. Utitshala ujonga indawo ekuza kugxilwa kuyo ngosuku
98 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
ngalunye. Itekisi le isetyenziselwa ukwazisa ngokusemxholweni iimpawu zetekisi, izandi, iukusetyenziswa kolwimi
nezakhono zokufunda.
amagama abonakala lula (sight words) - ngamagama umntu ofundayo awaqonda ngokuzenzekelayo (xa
ewabona). Akukho mfuneko yokuba ade acazululwe. Xa esafundiswa ukufunda umfundi amagama aqondeka lula
adla ngokuxhaphaka okanye amagama ‘asetyenziswa kakhulu’ afana nala: ‘umama’ ‘usisi’.
CAPS 99
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 1-3
100 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA