National Curriculum Statement (NCS)
ISIZULU MATHEMATICS
Curriculum and Assessment
Policy Statement
Foundation Phase
Grades 1-3
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS MATHS ISIZULU GR 1-3 FS.pdf
Maths · Grades 1, 2, 3 · zu. CAPS document, 618 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Maths
- Grade
- Grades 1, 2, 3
- Language
- Zu
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 618
- File size
- 4.3 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 618
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo
Nokuhlola
IBANGA 1-3
Izibalo
CAPS
Izibalo IBANGA 1-3
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout
to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents
placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have
been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Lan-
guages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school
phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0450-3
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) to produce this document.
From 2012 the two 2002 curricula, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document
and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for
Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what
is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 accordingly replaces the Subject Statements, Learning Programme
Guidelines and Subject Assessment Guidelines with the
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
CAPS
Izibalo IBANGA 1-3
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
OKUMUMETHWE
ISIGABA SESI – 2: ANCAZELO, IZINHLOSO, IMAKHONO NOKUQUKETHWE .................................. 9
2.1 Isingeniso ......................................................................................................................................................9
2.2 Ziyini izibalo. ...................................................................................................................................................9
2.3 Imiphumela eqondile .....................................................................................................................................9
2.4 Amakhono aqondile......................................................................................................................................10
2.5 Izingxenye zolwazi okugxilwe kulo ............................................................................................................10
2.6 Isisindo sezingxenye zolwazi. .....................................................................................................................12
2.7 Izibalo emabangeni aphansi........................................................................................................................12
2.7.1 Imigomo ephakanyisiwe yokuphatha ikilasi .........................................................................................12
2.7.2 Abafundi abanezingqinamba ekufundeni izibalo. .................................................................................14
2.7.3 Izibalo zekhanda...................................................................................................................................15
2.8 Ibanga R ....................................................................................................................................................15
2.9 Izinsizakufundisa ezinconyiwe kumabanga aphansi ekilasini lezibalo...................................................18
ISIGABA SESI – 3: UKUCACISA OKUQUKETHWE NOKUQONDWE NGQO..................................... 19
3.1 Isingeniso 19
3.2 Okuqukethwe okuqondwe ngqo okukhombisa inqubekela phambili .....................................................19
• Izinombolo, izimpawu kanye nobudlelwano bazo......................................................................................20
• Amaphethini, ukuxhumanakanye ne-aljebhra............................................................................................29
• Indawo nesimo (ijiyometri).........................................................................................................................30
• Isilinganiso................................................................................................................................................. 34
• Ukuqokelelwa kolwazi lwezibalo................................................................................................................ 40
3.3 Ukucacisa okuqukethwa..............................................................................................................................42
3.4 Isivinini nokulandelanisa okuqukethwe. ....................................................................................................43
3.4.1 Ibanga 1 ulwazi jikelele ngethemu........................................................................................................46
3.4.2 Ulwazi jikelele lebanga 2 ngethemu. ....................................................................................................64
3.4.3 Ibanga lesi-3 ulwazi jikelele ngethemu.................................................................................................84
3.5 Amanothi achazayo kanye nomhlahlandlela wokufundisa ....................................................................106
3.5.1 Amanothi achazayo: Ibanga 1............................................................................................................106
3.5.2 Ukuchaza okuqukethwe kwebanga 2.................................................................................................249
3.5.3 Incazelo yokuqukethwe ebangeni lesi-3.............................................................................................397
CAPS 1
Izibalo IBANGA 1-3
ISIGABA SESI – 4: UKUHLOLA........................................................................................................... 572
4.1 Isingeniso ..................................................................................................................................................572
4.2 Uhlola ngongakuhlelekile /ukuhlola kwansukuzonke.............................................................................572
4.3 Ukuhlola okuhlelekile.................................................................................................................................572
4.4 Uhlelo lokuhlola ukuhlola okuhlelekile.....................................................................................................573
4.5 Ukubhala nokubika ngokusebenza kwabafundi......................................................................................574
4.6 Ukuqinisekisa ukuhlola okuhleliwe...........................................................................................................574
4.7 Jikelele.........................................................................................................................................................574
4.8 Izibonelo zezinhla zokuhlola zamabanga 1-3...........................................................................................575
2 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
ISIGABA SOKU – 1: ISINGENISO NESENDLALELO
1.1 Isendlalelo
IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (uTaHFuZwe) sikhombisa inqubomgomo
yezinhlelo zezifundo kanye nezokuhlola emkhakheni wokufunda esikoleni.
Ukuze kwenziwe ngcono ukusetshenziswa kwaso, kwadingeka ukuthi kube nezichibiyelo ezithile ezizoqala ukusebenza
ngoMasingana ngonyaka wezi-2012. Kwabe sekubhalwa umqulu owodwa odidiyele IsiTatimende SeNqubomgomo
YoHlelo LweziFundo NokuHlola saleso naleso sifundo, okuwumqulu othatha isikhundla seziTatimende zesiFundo,
umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola Izifundo eBangeni-R kuya kwele-12.
1.2 Ukubuka ngamafuphi
(a) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (kuMasingana ngonyaka wezi-
2012) simele inqubomgomo yokufunda nokufundisa ezikoleni zaseNingizimu Afrika futhi siqukethe lokhu:
(i) NesiTatimende seNqubomgomo yoHlelo LweziFundo nokuHlola kuleso naleso sifundo esifundwayo.
(ii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12,kanye
(iii) Nomqulu weNqubomgomo, i-National Protocol for Assessment IBanga-R kuya kwele-12 kuMasingana
ngonyaka we-2012).
(b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R-12 (kuMasingana 2012), sithatha indawo
yeziTatimende zoHlelo LweziFundo lukaZwelonke ezimbili ezikhona njengamanje; okuyilezi
(i) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke Olubukeziwe IBanga-R kuya kwelesi-9, IGazethi
KaHulumeni ye-23406 zingama-31 kuNhlaba ngonyaka wezi -2002 kanye
(ii) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke IBanga le-10 kuya kwele-12, IGazethi KaHulumeni
ye-25545 ziyi-6 kuMfumfu ngonyaka we-2003 neye-27594 ziyi-17 kuNhlaba ngonyaka we-2005.
(c) IsiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke esibekwe sacaciswa esigabeni u-b(i) kanye no- (ii) siqukethe
le miqulu yenqubomgomo elandelayo esizomiswa ukusetshenziswa kuthi esikhundleni sayo kungene
isiTatimende soHlelo LweziFundo IBanga-R kuya kwele -12 kusuka ngonyaka wezi-2012 kuya kowezi-2014:
(i) Isifundo/isiTatimende sesiFundo, umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola
kwesiFundo IBanga-R kuya kwelesi-9 kanye neBanga le-10 kuya kwele -12;
(ii) Umqulu wenqubomgomo, iNational Policy on Assessment and Qualification for Schools in the
General Education and Training Band okwashicilelwa kwaba umthetho kuGovernment Notice No.124
kuGovernment Gazette No. 29626 mhla ziyi-12 kuNhlolanja ngonyaka wezi-2007.
(iii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational
Qualifications Framework (NQF), elishicilelwa laba semthethweni kuGovernment Gazette No. 27819
mhla zingama- 20 kuNtulikazi ngonyaka wezi-2005;
CAPS 3
Izibalo IBANGA 1-3
(iv) Umqulu weNqubomgomo, isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate:
iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela izingane
ezinezidingo eziyisipesheli, elethulwa kuGovernment Gazette, No. 29466 mhla ziyi-11 kuZibandlela
ngonyaka wezi-2006, lifakiwe nalo kulo mqulu wenqubomgomo, i-National Policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12;
kanye;
(v) Nomqulu wenqubomgomo,isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate:
iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela i-National
Protocol for Assessment (IBanga-R kuya kwele-12), elashicilelwa laba semthethweni kuGovernment
Notice No. 1267 kuGovernment Gazette No. 29467 mhla ziyi-11 kuZibandlela ngonyaka wezi-2006;
(d) Umqulu wenqubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye nezigaba ezitholakala esiTatimendeni
seNqubomgomo soHlelo lweziFundo nokuHlola njengoba kubekiwe ezahlukweni kusuka kwesesi-2,3 kanye
nesesi-4 kulo mqulu kuyingxenye yemithetho nemigomo yesiTatimende soHlelo lweziFundo IBanga-R kuya
kwele-12. Ngalokho-ke, ngokuka Section 6 A weSouth African Schools Act,1996 (Act No.84 of 1996,) kwakha
isisekelo sokuthi uNgqongqoshe weMfundo esemaZingeni aPhansi akwazi ukunquma imiphumela kanye
nemigomo emincane nje okungasukelwa kuyo, kanye nenqubo, nendlela yokwenza ukuhlola kokuphumelela
komfundi ukuba kusetshenziswe ezikoleni zomphakathi nalezo ezizimele.
1.3 Izinhloso ezivamile zohlelo LweziFundo zaseNingizimu Afrika
(a) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke IBanga-R kuya kwele-12 sikhombisa lokho okuthathwa
ngokuthi kungulwazi, amakhono namagugu adinga ukufundwa ezikoleni zaseNingizimu Afrika. Lolu Hlelo
lweziFundo luhlose ukuqinisekisa ukuthi abafundi bathola babuye basebenzise ulwazi namakhono njengendlela
ahambisana ngayo nezimpilo zabo. Ngale ndlela uHlelo lweziFundo lukhulisa ulwazi lwezimo abaphila kuzona,
babenozwelo kuzibopho zomhlaba jikelele.
(b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose lokhu:
• Ukuhlomisa abafundi, noma ngabe bavela kuziphi izimo zenhlalo yomphakathi nezomnotho, ubuzwe,
ubulili, ukukwazi ukusebenzisa umzimba nengqondo/ukuhlakanipha, ngolwazi, amasu nokungamagugu
adingekayo ukuze bakwazi ukuzenelisa, nokubamba iqhaza elibonakalayo emphakathini njengezakhamuzi
zezwe elikhululekile.
• Ukuvumela abafundi ukuba bangene emikhakheni yemfundo ephakeme.
• Ukwenza kube lula kubafundi ukwedlulela ezikhungweni zemisebenzi ngemuva kokuqeda esikoleni/
imfundo yamabanga aphakeme; kanye
• Nokwedlulisela kubaqashi ulwazi oluphelele ngamakhono nakwazi ukukwenza ngempumelelo umfundi.
(c) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R kuya kwele -12 sesekwe yile migomo elandelayo:
• Ukuguquka kwezenhlalo yomphakathi; ukubhekelela ukungalingani kwezemfundo ngesikhathi esedlule
ukuze kulungiswe, nokuthi amathuba okufunda alinganayo atholwe yiwo wonke umphakathi;
• Ukufunda ngokuphapheme nangokuhlolisisa; ukukhuthaza indlela yokufunda ngokuphapheme
nangokuhlolisisa ekufundeni , kunokuthi abafundi bamane bagxishe emakhanda lokho abanikwe khona
bebe bengayiqondi incazelo yakho;
4 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
• Ulwazi oluphakeme namakhono aphakeme, ubuncane obemukelekile umthetho wokulinganisa ulwazi
okumele luzuzwe ebangeni ngalinye kumele bucaciswe, kubekwe nemigomo ephezulu okumele izuzwe
kuzo zonke izifundo;
• Inqubekela phambili yolwazi; okuqukethwe nengqikithi yalelo nalelo banga kukhombise inqubekela phambili
ukusuka kokulula kuya kokulukhuni.
• Amalungelo esintu, ukudidiyela, ubulungiswa bezemvelo nezenhlalo yomphakathi; ukufaka imigomo
nenkambiso yobulungiswa bezemvelo nezenhlalo kanye namalungelo esintu njengoba echaziwe
kumThethosisekelo waseNingizimu Afrika. IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R
kuya kwele-12 (Jikelele) sinozwela ezindabeni zokwehlukahlukana kwesintu njengobuphofu, ukungalingani,
ubuzwe, ubulili, ulimi, ubudala nokukhubazeka kanye nezinye izimo;
• Ukwazisa ngezinhlelo zolwazi lwendabuko, ukwazisa ukunotha komlando namasiko aleli zwe, nomthelela
obalulekile wokufundisa ngamagugu aqukethwe ngumThethosisekelo okube nawo njengomsuka
wenguquko ukusiza ekuguquleni amagugu abafundi; kanye
• Nokukholakala, uhlonze kanye nokwenza ngempumelelo, ukuhlinzeka ngohlobo lwemfundo
olungaqhathaniseka ngokuqeqesheka nangazo zonke ezinye izindlela njengakwamanye amazwe.
(d) Isitatimende Sohlelo LweziFundo Lukazwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose ukukhiqiza abafundi
abazokwazi:
• Ukubona baxazulule izinkinga, bakwazi nokwenza izinqumo besebenzisa ukucabanga ngokuhlaziya
nangobuchule;
• Ukusebenza ngokuzinikela nabanye njengamalungu eqembu;
• Ukulungiselela, bakwazi ukuziphatha bona baphathe nemisebenzi yabo ngokuyikho;
• Ukuqoqa, bahlaziye, bahlele, bahlanganise, bahlolisise ngokucubungula ulwazi.
• Ukuxoxisana ngempumelelo besebenzisa izinto ezibukwayo, ukufanekisa ngezimpawu kanye namanye
amakhono olimi ezimweni ezahlukene;
• Ukusebenzisa isayensi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokuhlolisisa bekhombisa nokuzinikela
kwezemvelo kanye nempilo yabanye; kanye
• Nokukhombisa ukuqondisisa umhlaba njengenkundla yezinhlelo ezihlobene ngokubona ukuthi izimo
zokuxazulula izinkinga azenzeki ngazodwana.
(e) Ukuhlanganisa izinhlobo zabafundi yikho okumele kube ngumgogodla wokuhlela, ukulungiselela, nokufundisa
kuleso naleso sikole. Lokhu kungenzeka kuphela uma bonke othisha bekuqonda kahle ukuthi bazobabona
futhi babasize kanjani abafundi abanezihibe ekufundeni, nokuthi bazokuhlelela kanjani ukwehlukahlukana
kwabafundi.
Okusemqoka ngokuhlanganisa izinhlobo zabafundi, ukuqinisekisa ukuthi zonke izithiyo ziyabonwa zigudluzwe ngayo
yonke indlela ezikoleni, kumbandakanya othisha, amakomidi asemahhovisi ezemfundo, amakomidi ezikoleni, abazali
kanye nezikole ezikhethekile ezisetshenziswa njengemithombo yolwazi. Ukugudluza izithiyo emakilasini, othisha
bangasebenzisa amaqhinga ahlukene ezinhlelo zezifundo njengalezo ezitholakala eMnyangweni wezeMfundo
eyisisekelo: Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010).
CAPS 5
Izibalo IBANGA 1-3
1.4 Ukwabiwa kwesikhathi
1.4.1 IsiGaba esiyisiSekelo
(a) Isikhathi sokufundisa emkhakheni weSigaba Esiyisekelo sinjengoba sikhonjisiwe kuleli thebula elingezansi:
Ibanga loku-1
IBANGA-R IBANGA LESI-3
ISIFUNDO KUYA KWELESI-2
(AMAHORA) (AMAHORA)
(AMAHORA)
ULimi lwaseKhaya 10 7/8 7/8
ULimi lokuQala lokwEngeza 2/3 3/4
Izibalo 7 7 7
Amakhono Empilo: 6 6 7
• Ulwazi lokuqala (1) (1) (2)
• Ubuciko bokusungula (2) (2) (2)
• Isifundo sokuzivocavoca (2) (2) (2)
• Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila (1) (1) (1)
emphakathini
ISAMBA 23 23 25
(b) Isikhathi sokufundisa seBanga-R, 1 neBanga lesi-2, amahora angama-23 kuthi IBanga lesi-3 kube ngamahora
angama-25.
(c) Izilimi zabelwe amahora ayi-10 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora ayi-11 eBangeni lesi-3.
Isibalo esiphezulu samahora ayisi-8 nesibalo esiphansi esingamahora ayi-7 sabelwe ULimi lwaseKhaya
kanye nesibalo esiphansi esingamahora ama-2 nesibalo esiphezulu esingamahora ama-3 soLimi lokuQala
lokwEngeza eBangeni loku-1 kuya kwelesi-2. EBangeni lesi-3 isibalo esiphezulu esingamahora ayisi-8
nobuncane obungamahora ayisi-7 sabelwe iziLimi zaseKhaya kanye nobuncane obungamahora ama-3
nobuningi obungamahora ama-4 oLimini lokuQala lokwEngeza.
(d) Esifundweni samakhono olwazi lokuqala, kwabiwe Ihora eli-1 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora
ama-2 njengoba kukhonjisiwe ngamahora akubakaki ethebulini eBangeni lesi-3:
6 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
1.4.2 IsiGaba esiPhakathi neNdawo (iBanga lesi- 4 kuya kwelesi-6)
(a) Leli thebula elingezansi likhombisa izifundo nesikhathi sokufundisa esibekiwe sesigaba esiphakathi nendawo:
ISIFUNDO AMAHORA
ULimi lwaseKhaya 6
ULimi lokuQala lokwEngeza 5
Izibalo 6
Isayensi nobuchwepheshe 3,5
Isayensi yezokuhlalisana kwabantu 3
Amakhono Empilo
4
• Ubuciko bokusungula
(1.5)
• Isifundo sokuvocavoca umzimba
(1)
• Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila
(1.5)
emphakathini
ISAMBA 27,5
1.4.3 IsiGaba esiPhakeme
(a) Isikhathi sokufundisa IsiGaba EsiPhakeme simi ngale ndlela:
ISIFUNDO AMAHORA
ULimi LwaseKhaya 5
ULimi lokuQala lokwEngeza 4
Izibalo 4.5
Isayensi yezemvelo 3
Isayensi yokuhlalisana komphakathi 3
Ezobuchwepheshe 2
Isayensi yokuphathwa komnotho 2
Ukwazi ngamakhono empilo 2
Ubuciko bokusungula 2
ISAMBA 27,5
CAPS 7
Izibalo IBANGA 1-3
1.4.4 IBanga le-10 kuya kwele-12
(a) Isikhathi sokufundisa eBangeni le 10 kuya kwele-12 simi ngale ndlela:
ISIFUNDO UKWABIWA KWESIKHATHI NGESONTO (AMAHORA)
ULimi LwaseKhaya 4.5
ULimi lokuQala lokwEngeza 4.5
Izibalo 4.5
Ukwazi amakhono empilo 2
Okungenani kungakhethwa izifundo ezintathu eqoqweni 12 (3xAmahora ama-4)
B Isengezelelo B, Ithebula B1 kuya ku-B8 kumqulu
wenqubomgomo, National policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12,
isifundo ngenkombandlela ebhalwe esigabeni sama-28
kumqulu weNqubomgomo obhalwe ngenhla.
ISAMBA 27,5
Ukwabiwa kwesikhathi ngesonto kungasetshenziswa kuphela esibalweni esiphansi esidingekayo sezifundo zesiTati-
mende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke (TAHFUZWE) njengoba kukhonjisiwe ngenhla, akumele kusetshenziswe
kunoma yiziphi izifundo ezengeziwe ohlwini lwenani lezifundo ezivunyelwe. Uma umfundi efisa ukwengeza ezinye
izifundo, isikhathi kumele sandiswe ukwenelisa lezo zifundo..
8 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
ISIGABA SESI – 2: ANCAZELO, IZINHLOSO, IMAKHONO
NOKUQUKETHWE
2.1 Isingeniso
Kulengxenye yesibili, imfundo yezibalo kumaBanga aphansi kwisitatimende senqubomgomo yohlelo lwezifundo
lukazwelonke luzonika othisha incazelo yezibalo, imiphumela eqondile namakhono aqondile, igxile ezingxenyeni
zokuqukethwe, isisindo sezingxenye zokuqukethwe ezibalweni, izinsiza kufundisa ezinconyiwe kwizifundo
zamaBanga aphansi ezibalweni, inqubomgomo enconyiwe ukwelekelela izingane ezinezinkinga ekufundeni izibalo,
izibalo zekhanda kanye nokukhulisa amakhono okufundisa izibalo eBangeni – R.
2.2 Ziyini Izibalo
Izibalo ulimi olusebenzisa uphawu nezimpawu ukuchaza uphawu olumele inombolo, okusejiyometri nokukhombi-
sa ubudlelwano ngegrafu. Kuwumsebenzi lapho abantu bebuka, bebeka okumele kanye nokuphenya amaphethini
nobudlelwano obuphusile okwenzeka ngokwenza enhlalweni yabo naphakathi kwezinto eziphathelene nezibalo.
Igqugquzela ukusebenza ngengqondo okuthuthukisa ukucaBanga ngokuhlelekile nangokujulile, ngokucophelelekile
nokuxazulula izinkinga ezinomthelela ekuthatheni izinqumo ezifanele.
2.3 Imiphumela eqondile
Ukufunda nokufundiswa kwezibalo, kuhlose ukuthuthukisa umfundi kulokhu okulandelayo:
• ukuqaphela ngobumqoka bokuthi busebenza kanjani ubudlelwano bezibalo ngokwenhlalo, ngokwemvelo,
ngokwamasiko nangokomnotho.
• ukuzethemba nokukwazi ukubhekana nezimo ezahlukene zezibalo ngaphandle kokungabaza nokwesaba
ukwenza izibalo.
• uthando nentshisakalo yezibalo.
• ukuncoma ubuhle bezibalo.
• ukubona ukuthi izibalo ziwubuchwepheshe bomsebenzi wabantu
• ukuba nomcabango ojulile wokuqonda izibalo; kanye
• nokuthola ulwazi namakhono aqondile adingekayo:
-- ukusetshenziswa kwezibalo ngokwenza, ngokwenhlalo nezinkinga zezibalo;
-- ukufundiswa kwesifundo ezincike ezibalweni (isib.ezinye izifundo); kanye
-- nokuqhuba ulwazi lwezibalo.
CAPS 9
Izibalo IBANGA 1-3
2.4 Amakhono aqondile
Ukuthuthukisa amakhono adingekayo ezibalo, umfundi kufanele:
• ukuthuthukisa ulwazi olufanele lokusebenzisa ulimi lwezibalo;
• ukuthuthukisa ulimi lwezibalo nolwazi lwezinombolo, namakhono okubala nokusebenzisa izinombolo;
• afunde ukulalela, ukuxhumana, ukucaBanga ngokuhlelekile, kanye nokusebenzisa ulwazi lwezibalo
alufundile
• afunde ukuphenya, ukuhlaziya, ukubeka okumele ulwazi nokulihumusha
• afunde ukubuza nokuxazulula izinkinga zezibalo; kanye
• nokwakha ngokuqaphela ukubaluleka kwezibalo ezimweni zempilweni nasekukhuleni komfundi.
2.5 Izingxenye zolwazi okugxilwe kulo
Izibalo emaBangeni aphansi zinezingxenye ezinhlanu. Ingxenye ngayinye ilekelela ekutholeni amakhono athile.
Ithebula elilandelayo likhombisa okuqukethwe yizingxenye ngokuvulelekile nezikhethekile emaBangeni aphansi.
Ithebula 2.1 Izibalo zamaBanga aphansi nolwazi okugxilwe kulo
ULWAZI LWEZIBALO
Ingxenye
Ulwazi Oluvulelekile Ulwazi Olukhethekile EmaBangeni Aphansi
Yolwazi
Ukuthuthukisa ulwazi lwezinombolo Uhla lwezinombolo okufanele luthuthukiswe kuyofika
olufaka: ekupheleni kweBanga lesi 3 lufaka izinombolo eziphelele
kuze kufinyele e 1000 kanye namaqhezu ajwayelekile.
• incazelo yezinhlobo ezahlukene
KumaBanga aphansi ukufundwa kolwazi lwezinombolo
zezinombolo;
luphathelene nezinsiza kufunda eziphathekayo ukuze
• ubudlelwano phakathi bakwazi ukubala, bahlukanise, bahlanganise, babale
kwezinhlobo ezahlukene ngokweqa izinombolo ngezindlela ezahlukene, baxazulule
zezinombolo; izinkinga zezibalo (zamagama), bese bekwazi ukwakha
nokuhlakaza izinombolo
• ubudlelwano bobungako bazo
ezahlukene; • Ukubala kusiza abafundi ukuba bathuthukise ulwazi
lwezinombolo, izibalo zekhanda, ukuqagela, amakhono
• ukubekwa okumele izinombolo
okubala nokwazi ukubona amaphethini.
ezinhlobonhlobo ngezindlela
ezahlukene; kanye • Ukuthuthuka kolwazi lwezinombolo lusiza abafundi ukuba
Izinombolo, bazi izakhiwo zezinombolo kanye namasu angabasiza
• nomphumela wokusebenza
izimpawu kanye ukuthuthukisa ukubala kalula.
ngezinombolo
nobudlelwano • Ukukwazi ukuxazulula izinkinga kusiza abafundi ukukwazi
bazo ukuxoxa nokubhala imicabango yabo besebenzisa
imidwebo nezimpawu.
• Abafundi bakhula ekuqondeni indlela yokusebenzisa
izinombolo behlanganisa, besusa, behlukanisa
nokuphindaphinda.
• Abafundi bathuthukisa ulwazi ngamaqhezu ukuxazulula
izinkinga zezibalo besebenzisa ukucazelana izinto
eziphathekayo nokusebenzisa imidwebo. Izinkinga
zezibalo abazenzayo aziveze imiphumela enezinombolo
eziphelele kanye nezinsalela noma amaqhezu.
Ukucazelana akumele kufake kuphela inani lamaqoqo
kodwa kubhekwe ukuthi kungaki eqoqweni ngalinye.
Kulesisigaba abafundi akufanele bafunde noma babhale
izimpawu zamaqhezu.
10 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI LWEZIBALO
INGXENYE
ULWAZI OLUVULELEKILE ULWAZI OLUKHETHEKILE EmaBangeni APHANSI
YOLWAZI
I-aljebhra ulimi lokuphenya KuleliBanga abafundi basebenza ngakho kokubili:
nokuxhumana ngokwezibalo
• amaphethini ezinombolo (isib.ukubala weqa inombolo);
olungabuye lusetshenziswe
kanye
ekufundweni kwemisebenzi
kanye nobudlelwano phakathi • nokusazibalo mdwebo (isib.izithombe)
kwezingxenyana zezibalo.
Abafundi kumele basebenzise izinto eziphathekayo,
Umgogodla wolwazi lwalengxenye
imdwebo kanye nezimpawu ukukopisha, ukwandisa,
yezibalo udinga ukuba umfundi
ukuchaza nokwakha amaphethini.
akwazi ukusebenzisa amakhono
ngendlela efanele ye-aljebhra. Ukukopisha iphethini kusiza abafundi ukuba babone ukuthi
Iphinde ibheke: iphethini yakheke kanjani.
Amaphethini,
ukuxhumana kanye • ukuchaza amaphethini Ukuchaza iphethini kusiza abafundi ukuthuthukisa amakhono
ne-aljebhra nobudlelwane ngokusebenzisa olimi.
izimpawu zokuchaza , amagrafu
namathebula; kanye Ukugxila ekulandelaneni kwephethini kusiza ekuthuthukiseni
amakhono okucaBanga nge-aljebhra.
• nokukhomba nokuhlaziya
okuvamile nokushintsha Amaphethini ezinombolo asiza ekuthuthukiseni ulwazi
kwamaphethini, nobudlelwano lwezinombolo, nokwakheka komqondo wezinombolo
obusiza abafundi ukuthi baqagele ukusebenza kanye nobudlelwano bazo.
babuye baxazulule izinkinga Okusejiyometri kuhlanganisa imigqa, izimo, nezinto, kanye
zezibalo. namaphethini akhona ezweni.
Kulokhu okusazibalo mdwebo abafundi basebenzisa ulwazi
lwabo lwezindawo nesimo.
Ukufunda ngendawo nesimo KuleliBanga abafundi bagxila kwizinto ezinhlangothintathu (3-D),
kuthuthukisa ukuqonda nokuncoma izimo ezinhlangothimbili (2-D), isikhundla nezinkomba.
amaphethini, ukucacisa,
• Abafundi bahlola izinto ezinhlangothintathu nezimo
ukuphumelela nobuhle bendalo
ezinhlangothimbli ngokuhlela, nokuhlukanisa ngamaqoqo,
namasiko. Kugxila kulokhu:
ukuchaza nokuzisho ngamagama.
• Izakhiwo nobudlelwano bazo ;
Indawo nesimo • Abafundi badweba izimo bakhe ngezinto.
(ijiyometri) • Isimo, izikhundla kanye
• Abafundi babona babuye bachaze izimo nezinto
• Nezinguquko zezimo ezisezindaweni zabo ezifana nezinto nezimo ezisebenza
ezinhlangothimbili nezinto ezibalweni.
ezinhlangothintathu
• Abafundi bachaza isikhundla sezinto, ezabo, nezabanye
besebenzisa amagama afanele.
• Abafundi balandela babuye banike izinkomba.
Isilinganiso kugxile ekukhetheni KulamaBanga ulwazi lwabafundi lokulinganisa luthuthukiswa
nasekusebenziseni amayunithi ngokusebenzisa izinto eziphathekayo nezimo, befunda
ngendlela efanele, izinsizakukala izakhiwo zobude,zomthamo, zesisindo, zobungako bendawo
kanye namafomula ukunika inani kanye nesikhathi.
lobunjalo bezehlakalo,izimo,
• Abafundi balinganisa izakhiwo zezimo, nezinto
izinto kanye nendawo.
besebenzisa amayunithi angalinganisiwe njengezandla,
Kuhambelana ncamashi nobuciko,
amagxathu, izitsha njll.
nobuchwepheshe, nomnotho
Isilinganiso wokuqonda komfundi ngokwezinga • Abafundi baqhathanisa izinto besebenzisa amagama
lakhe. Lokhu kumsiza ukuba: okuqhathanisa njengokuthi kude kuna/kufishane kuna,
kuyasinda kuna kulula kuna njll.
• aqagele ngokuyikho, kanye
• Abafundi bethulwa kumayunithi ahleliwe njengama gramu,
• nokukwazi ukuqikelela isilinganiso
khilogramu; ilitha, imililitha; imitha, isentimitha.
ngokuyikho nokuthola imiphumela
eyiyo. Imisebenzi ephathalene nesikhathi kufanele ihlelwe
ngokwazi ukuthi abafundi banalo ulwazi ngokudlula
kwesikhathi ngaphambi kokuba bafunde ngesikhathi.
CAPS 11
Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI LWEZIBALO
INGXENYE
ULWAZI OLUVULELEKILE ULWAZI OLUKHETHEKILE EmaBangeni APHANSI
YOLWAZI
Ngesifundo sokuqokelelwa kolwazi, Okugxilwa kukho uma kufundiswa, kufundwa
umfundi uthuthukisa amakhono oku: ngokuqokelelwa kolwazi emaBangeni aphansi
kusekuhlelweni kwezinto nolwazi ngezindlela ezahlukene
• qoqa
kube kuncike ezimpawini ezahlukene zezinto noma ulwazi.
Ukuqokelelwa
• hlela
kolwazi lwezibalo • Kulindeleke ukuthi abafundi bahumushe baphinde bakhe
• khangisa; igrafu yezithombe nebar grafu ngokukodwa nokukodwa
okuhambisanayo olwazini olunikiwe.
• ukuhlaziya nokuhumusha ulwazi
alunikiwe.
2.6 Isisindo sezingxenye zolwazi
Isisindo sezingxenye zolwazi lwezibalo kunezinhloso ezimbili: eyokuqala isisindo seluleka ngobungako besikhathi
esidingekayo ukufundisa ulwazi engxenyeni ngayinye ngokwanele; eyesibili isisindo seluleka ngokusabalalisa ulwazi
ekuhlolweni. Isisindo sezingxenye zolwazi siyehlukahlukana ngokwamaBanga emaBangeni aphansi.
Ithebula 2.2 isisindo sezingxenye zolwazi emaBangeni aphansi
ISISINDO SEZINGXENYE ZOLWAZI
Ibanga IBANGA IBANGA
Ingxenye yokuqukethwe
loku-1 LESI-2 LESI-3
Izinombolo, izimpawu kanye nobudlelwano bazo* 65% 60% 58%
Amaphethini, ukuxhumana kanye ne-aljebhra 10% 10% 10%
Indawo nesimo (Ijiyometri) 11% 13% 13%
Isilinganiso 9% 12% 14%
Ukuqokelelwa kolwazi lwezibalo 5% 5% 5%
100% 100% 100%
* Ebangeni R-3, kusemqoka ukuthi izinombolo, ukusebenza kanye nobudlelwano bazo iyona esemqoka ohlelweni lwezibalo. Abafundi ku-
fanele bakwazi ukusebenzisa izinombolo ngokukhululekile lapho sebeqede iBanga lesithathu. Inhloso ukuba abafundi bakwazi ukusebenzisa
izinombolo ngokukhululeka nangokuzethemba. Ngalesizathu isikhathi sokufundisa izinombolo, ukusebenza kanye nobudlelwano bazo ses-
engeziwe. Umsebenzi omningi wamaphethini kufanele ubheke kakhulu ekwenzeni amaphethini ezinombolo ukuhlanganisa ulwazi lwabafundi
lokusebenza ngezinombolo ngokuqhubekayo.
2.7 Izibalo emaBangeni aphansi
Izibalo emaBangeni aphansi ziqinisekisa ukuxhumana kolwazi lwezibalo ebangeni – R, empilweni ngaphandle
kwesikole nasemaBangeni aphakeme emfundo. Abafundi emaBangeni aphansi kumele bakhonjiswe ulwazi lwezibalo
oluzobanika amathuba okwenza, ukukhuluma, nokubhala imcabango yabo.
Isikhathi esisetshenziswa ekufundiseni izibalo yisona esiveza umphumela wokuthuthuka olwazini nasemakhonweni
ezibalo. Imisebenzi enikwa abafundi kumele kube ezobakhulisa olwazini lwezibalo njengoba kubekiwe kunqubomgomo
hayi umsebenzi nje.
2.7.1 Imigomo ephakanyisiwe yokuphatha ikilasi
Sonke isikhathi esibekelwe ukufundisa izibalo ngelanga kufanele sithathwe njengesifundo esisodwa. Ngesikhathi
sokufundwa kwezibalo kufanele kwenzeke lokhu okulandelayo:
12 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
• Umsebenzi wekilasi
-- Izibalo zekhanda
-- ukuhlanganisa ubukeze ulwazi olufundiwe
-- ukuphathwa kwekilasi (ukwabiwa komsebenzi ozimele,njll)
• Ukufundisa abafundi ngamaqembu
-- Ukubala
-- Ukuthuthukisa ulwazi lwezinombolo (ngokukhuluma nangokwenza)
-- Ukuxazulula izinkinga zezibalo (ngokukhuluma nangokwenza)
-- Umsebenzi wokubhala
-- Ukuthuthukisa amasu okubala (ngokukhuluma nangokwenza)
-- Amaphethini
-- Isimo neNdawo
-- Isilinganiso
-- ukuqokelelwa kolwazi lwezibalo
• Umsebenzi abawenza ngokuzimela
Abafundi bazokwenza bese behlanganisa babukeze ulwazi lwezibalo abalufunde beyikilasi nasemaqenjini.
Umsebenzi wekilasi: lapho kugxilwa khona kakhulu ezibalweni zekhanda, ukuhlanganiswa kolwazi nokwabiwa
kwemisebenzi ezimele okungenani imizuzu engama 20 ngosuku ekuqaleni kwesifundo sezibalo.kulesikhathi
uthisha uzophinda asebenze nekilasi lonke ukubona abhale (uma sekufanele)igama losuku,usuku, abafundi
abakhona nabangekho, nesimo sezulu.izibalo zekhanda zifaka ukubala ngokushesha njengoku “inombolo
engemuva/ngaphambili kwesi 8 ingu; 2 ngaphezulu/ngaphansi kwesi 8 ngu; 4+2; 5+2; 6+2” ngalesikhathi
uthisha angahlanganisa ulwazi olubukhunyana.Futhi kubalulekile ukuthi uthisha anike ikilasi umsebenzi
ojwayelekille wekilasi kanye nalowo msebenzi wokuzimela abazowenza ngokwabo ngesikhathi yena eqhubeka
neqembu agxile kulo.
Izifundo ezigxile emaqenjini:zisebenza kahle kakhulu uma uthisha ethatha abafundi abayiqembu elincane
(aBangaba 8 kuya e 12) abasezingeni elifanayo lokusebenza basebenze naye eceleni ngesikhathi amanye
amaqembu esebenza ngokuzimela umsebenzi osufundiwe. Kuleliqembu elinothisha benza umsebenzi
wokukhuluma nokwenza emisebenzini efana nokubala, ukuqagela, ukuthuthukisa ulwazi lwezinombolo
nokuxazulula izinkinga, kanye nemisebenzi ethinta amaphethini, isimo nendawo, isilinganiso kanye
nokuqokelelwa kolwazi lwezibalo, okufanele kube kulungiselelwe ngokucophelela.
Ukuze ugcizelele ukufunda, umsebenzi wokubhala (incwadi yokusebenza, iphepha lokusebenzela, amakhadi
okusebenza njll) kufanele ube yingxenye yomsebenzi weqembu uma kungenzeka. Abafundi kumele babe ne-
zinto zokubhala (izincwadi zokusebenza ekilasini, njll)zokwenza imisebenzi yokuxazulula izinkinga.Ngesikha-
CAPS 13
Izibalo IBANGA 1-3
thi sokusebenza ngamaqembu kumele abafundi basebenzisane bagqugquzelwe ukuba “benze, bakhulume,
batshengise bese bebhala ulwazi nemicaBanga yabo yezibalo”.
Othisha kufanele Bangababukeli phansi abafundi abathatha kancane;kufanele nabo banikwe imisebenzi ezo-
bathuthukisa olwazini lwabo.Kulula ukuqondanisa izinga lomsebenzi othe thuthu nabafundi uma iqembu uthi-
sha asebenza nalo lisezingeni elifanayo lokusebenza.Kodwa-ke,iqembu elixube amazinga ahlukene okusae-
benza lingasebenza kahle uma lenza imisebenzi efana nokwakha, isilinganiso ukwakha amaphethini noma
imisebenzi yokuhlela, noma imidlalo.
Imisebenzi yomfundi ngamunye: Ngesikhathi uthisha esebenza neqembu agxile kulo,abanye abafundi bazo-
kwenza imisebenzi eminingi eyahlukene yezibalo egcizelela ihlanganise ulwazi namakhono asefundiwe nge-
sikhathi sokufunda emaqenjini nothisha.Lemisebenzi yokuzimela kufanele ihlelwe ngokwehlukana kwamaz-
inga abafundi abakuwo.Imisebenzi yokuzimela ingafaka:
-- Incwadi yokusebenzela;
-- Amaphepha/amakhadi okusebenzela asemazingeni ahlukene uma bebala, besebenza ngezinombolo, bex-
azulula izinkinga zezibalo ezilula ezisesimweni esejwayelekile(izinkinga zezibalo zamagama), njll;
-- Imidlalo yezibalo njenge Ludo,amadomino, amaphazili;kanye
-- Imisebenzi efaka ukwakha, ukuhlela, ukwakha amaphethini noma isilinganiso.
Isikhathi sezibalo kufanele silekelele abafundi abanezinkinga ekufundeni kwabo,imisebenzi yokwandisa ul-
wazi kulabo abafunda ngokushesha, imisebenzi yokuhlola,njll.
Imisebenzi yezifundo yokuzimela neyamaqembu kufanele ibhekwe (ngokwenziwayo, nokuxoxwayo),imakwe
bese ibhekwa uthisha njengemsebenzi yokuhlola ehleliwe nengahleliwe.
Ukubhekisisa izimpendulo zabafundi (ngokukhuluma, ngokuxoxa, ngokwenza, ngokubhala) ezimweni zoku-
funda nokufundisa kusiza uthisha ukuba enze ukuhlola okuqhubekayo,ukubheka inqubekela phambili yaba-
fundi nokuhlela nokulekelela okufanele abafundi abanezinkinga ekufundeni kwabo.
2.7.2 Abafundi abanezingqinamba ekufundeni izibalo
Kusemqoka ukuthi abafundi abanezingqinamba banikwe umsebenzi yokwenza befunda.Izibonelo zokwenza use-
benzisa izinto eziphathekayo nemisebenzi yokwenza kufanele yenziwe isikhathi esithe xaxa kunabanye abafundi,
uma siqhubekela emsebenzini ofuna ukucatshangwa ungaholela ekudidekeni nasekudikibaleni. La bafundi Bangad-
inga ukunikezwa isikhathi esingaphezulu soku;
• qedela imisebenzi yokuhlola;
• ukuthola amakhono okucaBanga (amaqhinga akhe)
Inani lemisebenzi okufanele iqedwe kufanele ihambisane nezinga lokufunda lomfundi ngaphandle kokwehlisa izinga
lolwazi namakhono.
2.7.3 Izibalo zekhanda
Izibalo zekhanda zinendima enkulu kwinqubomgomo yezibalo. Amabhondi ezinombolo namathebula okuphindaphin-
da okufanele abafundi bawazi noma bawakhumbule ngokushesha abhalwe ohlwini lweBanga neBanga. Ngaphezulu
14 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
kwalokho , izibalo zekhala zisetshenziswa kakhulu ukuthola uhla lwezinimbolo oluphezulu ngokusebenzisa ukubal-
weqe izinombolo nokwenza imisebenzi efana “nokwehla wenyuka isitbhisi sezinombolo”,isib. Uthisha weBanga le 3
angabuza imibuzo exhumene “Qala ngo 796. Yenza kube kuningi ngokuyi 7.Yebo, kuwu 803. Yenza lokho kuke nga-
phansi ngoku 5. Yebo, kuwu 798. Yenza lokho kube ngaphezulu ngoku 10…ngaphezulu ngoku 2….ngokungaphezu-
lu noku 90… ngokungaphansi ngiku 5…” njll. Lemisebenzi isiza abafundi ukwakha umugqa wezinombolo sakuhuba.
Ngakhoke izibalo zekhanda zingena kakhulu kukona kokubili ukubala nokuthuthuka kolwazi lwezinombolo ngokux-
humana ngezinombolo namaphethini, kungenzeka futhi ngokulinganisa nemisebenzi yokuqokelelwa kolwazi. Uma
wenza izibalo zekhanda , uthisha akufanale aphoqe abafundi ukwenza izibalo zekhanda abangeke bakwazi ukuzik-
hona –izinto zokubhala noma zokubala kufanele zihlale zikhona lezo abafundi aBangazidinga.
2.8 IBanga R
Indlela yokufunda izibalo eBangeni – R kufanele incike emigomeni yokuhlanganisa konke abakwenzayo nasekufun-
deni sakudlala. Uthisha kufanele akhuthale, njengomxhumanisi kunokuba umfundisi. Umxhumanisi wenza amathu-
ba amaningi okufunda benganakile okwenzeka ngesikhathi benza imisebenzi eminingi yobuntwana njengokudlala
ngokukhululeka ekhoneni labo lamaphupho noma esizindeni sokwakha amabhuloki,iimidlalo yesihlabathi namanzi
elawulwa uthisha egxile olwazini lwezibalo njengokubala, ukuthuthukiswa kolwazi lwezinombolo, indawo nesimo,
amaphethini, isikhathi nezinye imisebenzi ezingenelayo yezibalo. Umbala awusilo ulwazi lwezibalo ngokuzimele,
kodwa lungasetshenziswa ekuthuthukisweni kokukhuliswa kolwazi lwezibalo emsebenzise efana nokuhlele, ukwen-
za amaqoqo nokuhlela ngendlela ethile.
Konke okufundwa eBangeni – R okufaka impilo yasekilasini nokufunda nokufundiswa, kufanele kubasize, kubakhu-
lise kwizingxenye zonke zempilo. Ukuthuthukiswa kuyingxenye kokwenzeka ezibalweni okufaka nokuthuthuka
ngokwengqondo (ukuxazulula izinkinga, ukucaBanga ngendlela ehlelekile), ukuthuthukiswa kolimi (ulimi lwezibalo)
imicabango nemizwa kanye nokuthuthuka ngokwenhlalo. Konke lokhu kungathuthukiswa, ngezindaba, amaculo,
imilolozelo, imidlalo Yeminwe neyamanzi, izinto zokudlala ezifundisayo okufaka kuzo imidlalo yamabhodi, yokwakha
nokubona (isisindo, isikhathi, umthamo, isilinganiso, njll), imidlalo yemicabango, imidlalo yangaphandle” nemidlalo
yasenkundleni”. Izinhlobo eziningi zemidlalo zingafaka izingxenye zezibalo, isibonelo: ukukala ngesikhathi sokukha-
thi sokupheka noma ukubala ngesikhathi sokuthenga.
Ngamanye amagama ukufundwa kwezibalo zokuqala nolwazi oluhambisana nazo njengokufundisa okufanele, ku-
hambisana nemigomo elanselayo lapho khona abantwana bedlula kuwona womathathu amazinga okufunda, lawa:
• Ukusetshenziswa komzimba (ukufunda ulwazi ngomzimba nemizwa);
• ukusetshenziswa kwezinsiza kufunda eziphathekayo (3-D, ukusetshenziswa kwezinhlobo ezahlukene zez-
into njengamabhuloki, izivalo zamabhodlela, izinti zokubala nezinye izinto ezibazungezile); kanye
• Ukusetshensizwa komfanekiso osephepheni (imidwebo njengezithombe, amakhadi okuqondanisa njll)
Onyakeni weBanga R uhlelo lwesikhathi lubizwa ngokuthi uhlelo losuku (bheka umbhalo 1)lwakhiwe izinhlaka ez-
intathu ezibizwa:
• Imisebenzi eholwa uthisha;
• Imisebenzi yansukuzonke;kanye
• Imisebenzi esungulwa abafundi noma imidlalo ekhululekile.
Ukugcizelela kukona konke kufanele kube sekusebenziseni lezi zingxenye zohlelo losuku ukuthuthukisa ukufunda
izibalo zokuqala ngokuthokozisayo nokwenzeka kungalindelekile esimweni esejwayelekile. Isibonelo: ukufundwa
CAPS 15
Izibalo IBANGA 1-3
kwezibalo ezilawulwa uthisha ngesikhathi seringi. Amaringi amaningi anganikwa isikhathi sokugxila ezibalweni.
Iringi yasekuseni ngesikhathi sokubingelela nokubizwa kwamagama kunikeza amathuba okudlala ngezinombolo,
njengokubala.Amanye amaringi, njengeringi yezibalo , amaringi emicabango, eminyakazo, umculo nobuchwepheshe
zingagxila ekunikezeni izibalo.
Imisebenzi yokuzenzela ingagcizelela izibalo, kusetshenziswa izimo ezisazibalo mdwebo ezifana njengezindilinga,
nezikwele ukwenza ikholaji noma ukwakha iphethini yokufaka isithombe. Ishadi lesimo sezulu, ikhalenda neringi
yezinsuku zokuzalwa nacho kunika amathuba okuvaza ulwazi lwezibalo.Ulwazi lukathisha nokuzinikela olungenyusa
izinga lokufunda.
• Okwenziwa njalo, Lapho abafundi befunda ngokwenza, njengesikhathi sokudla, ukufika, ukugoduka/ukuya
ekhaya, nokuya endlini encane, kunganikwa ukugxilwa ezibalweni. Abantwana abagqoke okubomvu, isibonelo,
baya endlini encane kuqala (umbala nenombolo esho isikhundla), umntwana ngamunye uthola ipuleti nesinkwa
(okukodwa nokukodwa okuqondanayo), UThandi angathanda isinkwa sesibili, uSipho akasithandi esesibili.
Lokhu kulekelela ekuboneni nasekufundiseni , Ngamanye amazwi kuba umxhumanisi wokufunda.
• Ngesikhathi sokudlala ngokukhululekile uthisha angathuthukisa ulwazi lwezibalo zokuqala ngokuhlela kahle
indawo yokudlala ngokukhululekile.Ukudlala okukhululekile okuphandle okunjengokugibela isitebhisi esenziwe
ngezingodo kungathuthukisa ulwazi lolimi lwezibalo olufana nophezulu/phansi, ngenhla/ ngenzansi, ukushesha
/ nokuhamba kancane, njll. Umdlalo wamanzi nesihlabathi kungathuthukisa ukuqonda ulwazi njenge isisindo,
umthamo nokumumethwe. Yonke lemisebenzi izothuthukisa amakhono okusebenza kwengqondo, okuholela
ekutholeni ukufunda okuhlelekile kolimi nezibalo. Izibonelo zalamakhono:
-- ukuthuthukiswa kolwazi lokuqonda isikhundla sakhe nendawo isib. Ngemuva, ngaphambili, ngaphansi
noma eceleleni kwento (lokhu kunga xhumana nesikhundla senombolo ezibalweni); kanye
-- ukuqonda izinkomba kanye nezinhlangothi (lokhu kungaxhumana nezinombolo nokwakheka kwezinhlamvu,
kanye nokufunda kusukela kwesokudla kuya kwesobunxele)
Ukwenza okuchazwe ngenhla kuchaza indlela yokusebenza kweBanga -R ekuxazululeni izinkinga ekucaBangani
okuhlelekile, kanye nemfundo yobuzwe egxile ekubambisaneni nasekuxoxisaneni. Ngokusebenzisa izikhathi
zokufundisa uthisha angagqugquzela abantwana ukubheka izinqumo abazenzayo nokuqagela okungase kwenzeke,
isib. Uma bebuka isitsha samanzi okudlala asetshenziswe emdlalweni wamanzi singamumatha amanzi amningi
ukunanoma isiphi esinye isitsha.
Ngokwenza izincomo ezilekelelayo nokumenza umntwana ukuba acabange ngezinye izindlela zokuxazulula izinkinga,
uthisha angagqugquzela abantwana ukuba bacabange kabanzi ngalento nokuthola izizathu ezifanele zezinqumo
ezifanele. Ngalendlela akuzona kuphela izibalo ezithuthukayo kodwa ukuthuthuka komntwana ngokuphelele
nezizinda ezisekele amaCAPS ziyasebenza.
Ukuhlolwa eBangeni – R kumele kungabi okuhlelekile nabafundi Bangakuzweli ukuhlolwa. Ngakho – ke akukho
ukuhlola eBangeni – R. Umsebenzi ngamunye kufanele ulungiselelwe kahle ukuze kuthuthukiswe amakhono.
Ukuhlola eBangeni – R kwenzeka ngenkathi uthisha ebabuka benza bese ebhala phansi akubonile ngokwenza
komfundi, kumele akwenze ngokusebenzisa uhlu lwezinto azibhekayo. Ngokuqhubeka konyaka uthisha uzokwakha
isithombe esiphelele somntwana, esiveza lokho akwazi ukukwenza nangakwazi ukukwenza. Lokhu kunika ithuba
lokuthi lokhu angakwazi ukukwenza kubhekisiswe nalokho akwazi ukukwenza kuthuthukiswe.
Ikilasi leBanga – R elihlelwe ngendlela yokubheka phambili, elilandela imigomo yokufunda ngendlela engaguquki
“nenemigomo emile” kufanele ligwenywe, njengoba ingavumeli ukutholakala kolwazi lwezibalo emntwaneni
weBanga –R. IBanga –R akufanele libe ikilasi elibukeka njengeleBanga-1. Linezinto zalo ezehlukile ezincike
16 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
ekutheni abantwana baleliBanga bazibona kanjani izinto emhlabeni wobuntwana bebebethola nolwazi, amakhono,
nezimfundiso ezizobavumela ukwenyusa amathuba atholakala eminyakeni yokufunda okuhlelekile.
Umbhalo 1: Uhlelo Lwansuku zonke IBanga R
(UKUSUKA ± 7:30 – 13:00)
IZIBALO
UKUFIKA NEMIDLALO EKHULULEKILE
• Imisebenzi ehlelwe
Ukubingelela Izindaba Izibalo nge-(caps) yezibalo
Ishadi lesimo sezulu Iregista • Imisebenzi yomculo namaculo
Ulimi, Amakhono empilo
Imizuzu: • Imisebenzi emayelana
36 nokucaBanga
UMSEBENZI OHOLWA UTHISHA
Izibalo; Ulimi; Amakhono Empilo • Imilolozelo enokubala
• Ingxoxo ngezihlokwana
• Ubuciko bokuhlola
• UMSEBENZI WAMAKHONO
• Ukudlala ngokukhululeka
(nsukuzonke: OKUMQOKA
oku-1 kanye 2/3 imisebenzana • Imidlalo yokuzenzisa • Inqubo
yokulekelela • Ukulingisa
Imizuzu:
50 • UKUDLALA • Ukudlala ngokwakha ULIMI
OKUKHULULEKILE • Amabhuloki • Imisebenzi ngokwe
• UKUHLANZWA • ukufunda nqutahlelo (ulimi
KWANGAPHAKATHI lwasekhaya)
• Amathoyisi
• Imidlalo ecabangisayo • Izindaba
• Iphazeli • Ukulingisa
Imizuzu: ISIKHATHI SOKUZIKHULULA ULimi,
30 Izibalo, Amakhono Empilo • Ikhona lezincwadi • Izincwadi / izithombe
• Isikhathi sokuthula • Ukufunda ngezithombe
• Indawo enokuthula • Ukuxoxa ngezithombe
Imizuzu: UMSEBENZI OHOLWA UTHISHA Izibalo;
• Imisebenzi emayelana
10 Ulimi; Amakhono Empilo
nokucaBanga
• Iphosta yabazali
Imizuzu: ISIKHATHI SOKUDLA Ulimi, Izibalo, Amak- • Incwadi yabazali
20 hono Empilo • Izindaba
• Umdlalo wamanzi
• Imilolozelo nezinkondlo
• Umdlalo wesihlabathi
• Okuqoshiwe
• Ukulingisa
Imidlalu ekhululekile • Ukuxoxa ngezihlokwana
• Umdanso
Imizuzu: ngaphandle nokuqoqa • Imidlalo yokunyakazisa
60 • Imijikelo/ozwingi
imizimba
• Amathoyizi
• Inqubo
anamasondo
• Imidlao ekhululekile
• Amathoyizi okufundisa
• Ukudlala ngokukhululeka
• Amathayi
Imizuzu: Isikhathi sokuzikhulula • Ukunyakaziswa
10 Izibalo, Ulimi, Amakhono Empilo komzimba AMAKHONO EMPILO
• Imidlalo • Imisebenzi ehlelwe ngokwe-
caps (amakhono empilo)
Imizuzu: UMSEBENZI OHOLWA UTHISH
• Imidlalo yokunyakazisa
30 Izibalo, Ulimi, Amakhono Empilo umzimba
• Ukucula namaculo
Imizuzu: • Imilolozelo nezinkondlo
INDABA nsuku zonke
30 • Ingxoxo ngezihlokwana
• Izinsuku zokuzalwa
Isikhathi sokuphumula/esokuthula kanye nosokuhamba • Inqubo
• Ukudlala ngokukhululeka
CAPS 17
Izibalo IBANGA 1-3
2.9 Izinsizakufundisa ezinconyiwe kumaBanga aphansi ekilasini lezibalo
• Izinto zokubala
• Idayisi elikhulu
• Ibhodi lezinombolo elikhulu
• Ishadi lobude
• Igridi enkulu tezinombolo esukela 1-100 nesuka ku 101-200 (amashadi-100)
• Imigqa yezinombolo ehlukene (ovundlile nosuka phezulu uya phansi)
• Amafuladi khadi
• Imali yokudlala-ewuhlweza nengamaphepha
• Ikhalenda yalowo nyaka
• Iwashi elikhulu lezinti lasodongeni
• Isilinganiso sokuzimelela
• Amabhuloki okwakha
• Ubumba lokudlala
• Izinhlobo ezahlukene zamabhokisi ezinezimo nobungako obungafani ezitholakala emakhaya
• Amabhodlela ayiplastiki anhlobonhlobo nezitsha zokuchaza nokuqhathanisa okumemethwe
• Izibonelo ezinhle zokuyindilinga (Ibhola), iprizimu ewunxande (ibhokisi), ikhiyubhu, ikhoni, iphiramadi
nesilinda.uthisha angazenzela lezinto ngokwakhe.
• Izikwele ezingamaplasitiki noma ezingamakhadibhodi, onxande abahlukene, izindilinga, onxantathu
abahlukene abawubungakho obuhlukene
• Imidlalo yezibalo, isib uLudo, Izinyoka nezitebhisi, amaphazili, amadomino, aTangrams njll.
• Okudingeka ebangeni R no 1
-- Izindawo zemidlalo yamanzi nesihlabathi
-- Izinto zokugibela, ezokuzimelela, ezokujikela nezokweqa
-- Isitolo sokudlala esinezinto zokuthengwa ngemali yokudlala
-- Izinhlobo zemidlalo ehlukene njengokuthi ‘yini esesikweleni?
-- Amabhuloki
18 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
ISIGABA SESI – 3: UKUCACISA OKUQUKETHWE NOKUQONDWE
NGQO
3.1 Isingeniso
Emfundweni yamazinga aphansi kunezingxenye ezinhlanu zolwazi lwezibalo:
• Izinombolo, izimpawu kanye nobudlelwano bazo
• Amaphethini, ukuxhumana kanye ne-Aljebhra
• Indawo nesimo (Ijiyometri)
• Isilinganiso
• Ukuqokelelwa kolwazi lwezibalo
Ezibalweni ingxenye ngayinye yolwazi yehlukaniswe ngezihlok , njenge ndawo nesimo emaBangeni aphansi
esinye isihloko singe zimo ezinhlangothi mbili.Isihloko ngasinye siluveza kahle ulwazi namakhono. Ingxenye yesi-3
kumaBanga aphansi kumaCAPS ezibalo iveza iphinde icacise ngolwazi oludingekayo.
3.2 OKUQUKETHWE OKUQONDWE NGQO OKUKHOMBISA INQUBEKELA PHAMBILI
Ithebula lolwazi oluqukethwe emaBangeni aphansi lukhombisa ngqo inqubekela phambili yolwazi namakhono kusuka
eBangeni R kuya eBangeni 3. Ithebula leBanga likhombisa inqubekela phambili yolwazi namakhono kuwona omane
amathemu onyaka.
Kwezinye izihloko ulwazi namakhono kuyafana kwamanye amaBanga amabili noma amathathu alandelanayo.
Incazelo yolwazi inika inqubomgomo emayelana nokuthi inqubekela phambili izohamba kanjani kulamaBanga.
Incazelo enemininingwane yolwazi kufanele ifundwe ngokuhlanganyela nencazelo yolwazi.
Ulwazi jikelele emaBangeni aphansi lukhombisa ingqubekela phambili yengxenye yolwazi; izinombolo, ukusebenza
kanye nobudlelwano bazo, amaphethini, imisebenzi kanye ne-aljibhra, indawo nesimo, isilinganiso, ukuqokelelwa
kolwazi lwezibalo kumaBanga aphansi kusetshenziswa lelithebula elilandelayo:
CAPS 19
ULWAZI JIKELELE EmaBangeni APHANSI
20 1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANO BAZO
INQUBEKELAPHAMBILI KWIZINOMBOLO, UKUSEBENZA KANYE NOBUDLELWANO
• Inqubekela phambili ebalulekile kwizinombolo, ukusebenza kanye nobudlelwano yenzeka ngezindlela ezintathu:
-- Uhlelo lwezinombolo luyakhula
-- Ukwethulwa kwezinhlobo ezahlukahlukene zezinombolo
-- Ukushintsha kwamasu okubala
• Ngesikhathi uhlelo lokuthuthukisa izinombolo lukhula kuze kufinyelele ebangeni le – 3, kulindeleke ukuthi abafundi bathuthuke kangcono kumasu okubala.
Izibalo IBANGA 1-3
• Izinkinga ezisesimweni esejwayelekile kumele zithathe uhla lwezinombolo zeBanga kanye nokubala kwabafundi okusezingeni elifanele.
ULWAZI IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO: Ukubala kusetshenziswa izinombolo eziphelele
1.1 Bala izinto eziphathekayo Bala izinto eziphathekayo Bala izinto eziphathekayo Bala izinto eziphathekayo
Bala izinto Qagela bese ubala izinto okungenani Qagela bese ubala izinto okungenani Qagela bese ubala izinto okungenani Qagela bese ubala izinto okungenani
eziyi – 10 ngokuyikho nsukuzonke. ezingama – 50 ngokuyikho ezingama – 200 ngokuyikho ezingama – 1000 ngokuyikho
nsukuzonke. Gqugquzela ukubala nsukuzonke. Gqugquzela ukubala nsukuzonke. Gqugquzela ukubala
ngamaqoqo. ngamaqoqo. ngamaqoqo.
1.2 Bala ukusuka phambili uye emuva Bala uya phambili ubuye uye emumva Bala uye phambili ubuye uye Bala uye phambili ubuye uye
ngakunye kusukela koku 1 – 10; ngakunye kusukela kunoma iyiphi emumva: emumva:
Bala uye
inombolo phakathi kuka 0 – 100; • Ngakunye kusukela kunoma iyiphi
phambili Sebenzisa imilolozelo efaka • Ngakunye kusukela kunoma iyiphi
nasemuva izinombolo kanye namaculo Bala uye phambili: inombolo phakathi kuka 0-kuya e inombolo phakathi kuka 0-kuya e
200 1000
• Bala ngama -10 phakathi kuka - 0 • Bala ngama – 10 kusukela kunoma • Bala ngama – 10 kusukela kunoma
kuya e – 100 iyiphi inombolo phakathi kuka -0 iyiphi inombolo phakathi kuka -0
kuya e – 200 kuya e – 1000
• Bala ngokuyisi – 5 phakathi kuka -0 • Bala ngokuyisi – 5 kusukela • Bala ngokuyisi – 5 kusukela
kuya e – 100 kunoma iyiphi inombolo phakathi kunoma iyiphi inombolo phakathi
kuka – 0 kuya e – 200 kuka – 0 kuya e – 1000
• Bala ngoku -2 phakathi kuka -0 • Bala ngaku – 2 kusukela kunoma • Bala ngaku – 2 kusukela kunoma
kuya e – 100 iyiphi inombolo phakathi kuka iyiphi inombolo phakathi kuka 0-
0-kuya e 200 kuya e-1000
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Bala ngaku – 3 kusukela kunoma • Bala ngaku – 3 kusukela kunoma
iyiphi inombolo phakathi kuka – 0 iyiphi inombolo phakathi kuka – 0
kuya e – 200 kuya e – 1000
• Bala ngaku – 4 kusukela kunoma • Bala ngaku – 4 kusukela kunoma
iyiphi inombolo phakathi kuka – 0 iyiphi inombolo phakathi kuka – 0
kuya e – 200 kuya e – 1000
• Ngama – 20, 25, 50, 100 kuze
kufike okungenani e – 1000
ULWAZI IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO: Okumele izinombolo eziphelele
1.3 Buka, ukhombe ubuye ufunde Buka, ukhombe ubuye ufunde Buka, ukhombe ubuye ufunde Buka, ukhombe ubuye ufunde
CAPS
izinombolo izimpawu zezinombolo izinombol izinombolo
Izimpawu
namagama • Buka, ukhombe ubuye ufunde • Buka, ukhombe ubuye ufunde • Buka, ukhombe ubuye ufunde • Buka, ukhombe ubuye ufunde
ezinombolo uphawu lwezinombolo kusukela uphawu lwezinombolo kusukela uphawu lwezinombolo kusukela ku uphawu lwezinombolo kusukela ku
koku – 1 kuya e – 10. koku – 1 kuya e – 100. – 0 kuya e – 200. – 0 kuya e – 1 000.
• Buka, ukhombe ubuye ufunde • Bhala izimpawu zezinombolo • Bhala izimpawu zezinombolo • Bhala izimpawu zezinombolo
amagama ezinombolo kusukela kusuka ko -1 kuya ema - 20 kusuka ko -1 kuya ema - 200 kusuka ko -1 kuya ema – 1 000
koku – 1 kuya e – 10
• Buka, ukhombe ubuye ufunde • Buka, ukhombe ubuye ufunde • Buka, ukhombe ubuye ufunde
amagama ezinombolo kusukela amagama ezinombolo kusukela ku amagama ezinombolo kusukela ku
koku – 1 kuya e – 10. – 0 kuya e – 100. – 0 kuya e – 1 000.
• Bhala amagama ezinombolo • Bhala amagama ezinombolo • Bhala amagama ezinombolo
kusukela koku – 1 kuya e - 10 kusukela ku – 0 kuya e - 100 kusukela ku – 0 kuya e – 1 000
• UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI L WEZINOMBOLO: Chaza, qhathanisa uphinde uhlele izinombolo eziphelele
1.4 Chaza, qhathanisa bese uhlela Chaza, qhathanisa bese uhlela izinto
iqoqo lezinto kuyofika e-10. kuyofika e-20.
Chaza,
qhathanisa ubuye • Chaza izinombolo eziphelele kuya • Chaza uqhathanise iqoqo lezinto
uhlele izinombolo e-10. ngokuningi, okuncane, okulinganayo
• Qhathanisa lezizinto ezimbili • Chaza uhlele iqoqo lezinto kusukela
ozinikiwe ngobukhulu, ngobuncane, kokuningi kuya kokuncane,
okuncane kunokunye, okukhulu nokuncane kuya kokuningi
kunokunye, okungaphezulu
kunokunye, okungaphansi
kunokunye, okulinganayo, okuningi
kakhulu, okuncane kakhulu,
okumbalwa kuze kufike e-10.
• Hlela izinto eziqoqiwe ezingaphezu
kokubili kusuka kokuncane kakhulu
kuya kokukhulu kakhulu kuze kufike
e-10.
21 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
1.4 Chaza, qhathanisa bese uhlela Chaza, uqhathanise ubuye uhlele Chaza, uqhathanise ubuye uhlele
22 izinombolo kuyofika e-20. izinombolo kuya ema – 99 izinombolo kuya ema – 999
Chaza,
qhathanisa ubuye • Chaza bese uqhathanisa izinombolo • Chaza bese uqhathanisa izinombolo • Chaza bese uqhathanisa izinombolo
uhlele izinombolo eziphelele ngokubancane eziphelele kuze ufike ema – 99 eziphelele kuze ufike ema – 999
ukunenye,enkulu ukunenye kanye usebenzisa okuncane kunokunye, usebenzisa okuncane kunokunye,
neningi ukunenye, nengaphansi okukhulu kunokunye, okungaphezulu okukhulu kunokunye, okungaphezulu
ukunenye, nelinganayo kunokunye, okungaphansi kunokunye, okungaphansi
kunokunye kanye nokulinganayo kunokunye kanye nokulinganayo
• Chaza bese uhlela izinombolo • Chaza bese uhlela izinombolo • Chaza bese uhlela izinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
kusukela kwencane kakhulu kuyofika eziphelele kuyofika ema-99 kusukela eziphelele kuze kufike ema - 999
kwenkulu kakhulu nakwenkulu kwencane kakhulu kuyofika kusukela kwezincane kakhulu
kakhulu kuyofika kwencane kakhulu kwenkulu kakhulu nakwenkulu kuya kwezinkulu kakhulu, ezinkulu
kakhulu kuyofika kwencane kakhulu kakhulu kuya kwezincane kakhulu.
Sebenzisa izinombolo ezisho Sebenzisa izinombolo ezisho Sebenzisa izinombolo ezisho Sebenzisa izinombolo ezisho
isikhundla ukukhombisa ukuhleleka, isikhundla ukukhombisa ukuhleleka, isikhundla ukukhombisa ukuhleleka, isikhundla ukukhombisa ukuhleleka,
indawo noma isikhundla. indawo noma isikhundla. indawo noma isikhundla. indawo noma isikhundla.
• Thuthukusa ukuqaphela izinombolo • Beka izinto emugqeni • Beka izinto emugqeni • Sebenzisa, ufunde uphinde ubhale
ezisho isikhumdla isib. Okokuqala, ngokulandelana kusukela ngokulandelana kusukela izinombolo ezimele isikhundla
okwesibili, okwesithathu kuyofika kweyokuqala kuya kweyeshumi kweyokuqala kuya kweyamashumi
kwesithupha nokokugcina noma eyokuqala kuya amabili noma eyokuqala kuya
kweyokugcina. Isib. Okokuqala, kweyokugcina. Isib. Okokuqala,
okwesibili, okwesithathu ... okwesibili, okwesithathu ...
okweshumi okwamashumi amabili
UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO: Ubungako benani lenombolo
1.5 Qala ukubona ubungako benani Qala ukubona ubungako benani Qala ukubona ubungako benani
benombolo okungenani izinombolo benombolo okungenani izinombolo benombolo okungenani izinombolo
Ubungako
ezingambili kufinyelela ema – 20 ezingambili kufinyelela ema – 99 ezingantathu kufinyelela ema – 999
benani
lenombolo • Hlakaza izinombolo ezihamba • Hlakaza izinombolo ezihamba • Hlakaza izinombolo ezihamba
ezingambili kubalwa ngamashumi ngambili kufinyelela ema – ngantathu kufinyelela kuma – 999
nangokukodwa /imivo. 99 kubalwa ngamashumi bebala ngamakhulu, ngamashumi
nangokukodwa /imivo. nangokukodwa/imivo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Ukukhomba ubuye usho ubungako • Ukukhomba ubuye usho ubungako
benombolo ngayinye. benombolo ngayinye
ULWAZI IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
XAZULULA IZINKINGA ezisesimweni ESEJWAYELEKILE
1.6 Sebenzisa lamasu kuze kufike e - 10: Sebenzisa lamasu alandelayo Sebenzisa lamasu alandelayo Sebenzisa lamasu alandelayo
CAPS
ukuxazulula izinkinga nokuchaza ukuxazulula izinkinga nokuchaza ukuxazulula izinkinga nokuchaza
Amasu
izixazululo zezinkinga: izixazululo zezinkinga: izixazululo zezinkinga:
okuxazulula
izinkinga • Izinsiza kufundisa eziphathekayo, • Izinsiza kufundisa eziphathekayo, • Imidwebo noma izinsiza kufundisa
Isib. Izinto zokubala isib. (izinto zokubala)Amatshe, eziphathekayo, isib. (izinto
ummbila, ubhontshisi njll. zokubala) amatshe, ummbila,
• Isitebhisi sezinombolo
ubhontshisi
esiphathekayo • Izithombe ukuze kudwetshwe
izibalo zengxoxo
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa
kabili ngokulingana kabili ngokulingana kabili ngokulingana
• Umugqa wezinombolo ohambisana • Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo
nezinto eziphathekayo
• Sondezela emashumini
1.7 Xazulula izibalo zamagama Xazulula izibalo zamagama Xazulula izibalo zamagama Xazulula izibalo zamagama
(izibalo zengxoxo) ngokwesimo ngokwesimo esejwayelekile ngokwesimo esejwayelekile ngokwesimo esejwayelekile
Ukuhlanganisa
esejwayelekile ubuye uchaze ubuye uchaze isixazululo sakho ubuye uchaze isixazululo sakho ubuye uchaze isixazululo sakho
nokususa
isixazululo sakho esifaka esifaka ukuhlanganisa nokususa esifaka ukuhlanganisa nokususa ezinkingeni ezifaka ukuhlanganisa
ukuhlanganisa nokususa esinezimpendulo ezifinyelela ema – esinezimpendulo ezifinyelela ema – nokususa eziholela ezimpendulweni
esinezimpendulo ezifinyelela e – 10. 20. 99 kufinyelela ema – 999
1.8 Xazulula izibalo zamagama Xazulula izibalo zamagama Xazulula izibalo zamagama
ngokwesimo esejwayelekile ubuye ngokwesimo esejwayelekile ubuye ngokwesimo esejwayelekile ubuye
Ukuhlanganisa
uchaze isixazululo sakho esifaka uchaze isixazululo sakho esifaka uchaze isixazululo sakho esifaka
okuphindaphin-
ukuhlanganisa okuphindaphindayo ukuhlanganisa okuphindaphindayo ukuhlanganisa okuphindaphindayo
dayo okuholela
okunemiphumela efinyelela ema – 20. okunemiphumela efinyelela ema – 50 okunemiphumela efinyelela e – 100
ekuphindaphinde-
ni
23 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
1.9 Chaza uxazulule izisombululo Xazulula uchaze izixazululo Xazulula uchaze izixazululo Xazulula uchaze izixazululo
24 ezimayelana nezibalo zamagama zezinkinga eziphathekayo kufaka zezinkinga eziphathekayo kufaka zezinkinga eziphathekayo kufaka
Ukuhlela nga-
ngokwesimo esejwayelikle (izibalo ukwahlukaniselana ngokulinganayo, ukwahlukaniselana ngokulinganayo, ukwahlukaniselana ngokulinganayo,
maqoqo nokuh-
zengxoxo) okufaka ukwahlukaniseana uhlele ngamaqoqo ezinombolo uhlele ngamaqoqo kufinyelela ema – uhlele ngamaqoqo kufinyelela e –
lukaniselana
ngokulinganayo, ukuhlele ngamaqoqo eziphelele kuze kufike ema – 20 50 kanye nezimpendulo ezingafaka 100 kanye nezimpendulo ezingafaka
okuholela ekwahl-
izinombolo eziphelele kuze kufike e kanye nezimpendulo ezingafaka izinsalela. izinsalela.
ukaniseni
10 kanye nezimpendulo ezingafaka izinsalela.
izinsalela.
UKUXAZULULA IZINKINGA ezisesimweni ESEJWAYELEKILE
Izibalo IBANGA 1-3
1.10 Xazulula uchaze izixazulo Xazulula uchaze izixazulo
ngezinkinga eziphathekayo ezifaka ngezinkinga eziphathekayo ezifaka
Ukuhlukaniselana
ukwabelana ngokulinganayo ukwabelana ngokulinganayo
okuholela
okuholela kwizixazululo ezifaka okuholela kwizixazululi ezifaka
kumaqhezu
ingxenye eyodwa kokuphelele. ingxenye eyodwa kokuphelele
kanye nezingxenye ezingaphezu
kweyodwa kokuphelele.
1.11 Thuthukisa ulwazi lwemali • Ukukwazi ukubona nokukhomba • Ukuwazi ukubona nokukhomba • Ukuwazi ukubona nokukhomba
esetshenziswa eNingizimu Afrika imali yaseNingizimu Afrika imali yaseNingizimu Afrika yonke imali ewuhlweza
Imali
ewuhlweza nengamaphepha. ewuhlweza (5c, 10c, 50c,R1, R2, ewuhlweza (5c, 10c, 50c,R1, nengamaphepha esetshenziswa
R5), nengamaphepha (R10, R20) R2, R5), nengamaphepha (R10, eNingizimu Africa
R20,R50)
• Ukuxazululwa kwezinkinga zemali • Ukuxazululwa kwezinkinga zemali • Ukuxazululwa kwezinkinga
ezifaka isamba noshintshi kulemali ezifaka isamba noshintshi kulemali zemali ezifaka isamba noshintshi
– 20c, R20 – 90c, R99 owuhlweza nemali yamaphepha
• Guqula imali ewuhlweza ibe
amaphepha; eyamaphepha ibe
uhlweza .
UKUBALA OKUKHULULEKILE
1.12 Sebenzisa lamasu alandelayo uma Sebenzisa lamasu alandelayo uma Sebenzisa lamasu alandelayo uma
ubala: ubala: ubala:
Amasu (izindlela
noma amaqhinga) • Imidwebo noma izinsiza kufundisa • Imidwebo noma izinsiza kufundisa
eziphathekayo zokubala eziphathekayo zokubala
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa
kabili ngokulingana kabili ngokulingana kabili ngokulingana
• Umugqa wezinombolo ohambisana • Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo
nezinto eziphathekayo. • Ukusondezela emashumini
ULWAZI IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
1.13 Xazulula ngomlomo izinkinga • Hlanganisa kuze kufike kuma – 20 • Hlanganisa kuze kufike kuma – 99 • Hlanganisa kuze kufike kuma –
zokuhlukanisa nokuhlanganisa 999
Ukuhlanganisa • Susa ema – 20 • Susa ema – 99
CAPS
ezinezixazululo ezifinyelela e-10.
nokususa • Susa ema – 999
• Sebenzisa izimpawu ezifanele (+, • Sebenzisa izimpawu ezifanele (+,
–, =, ) –, =, ) • Sebenzisa izimpawu ezifanele (+,
–, =, )
• Yenza uphindelela amabhondi kuze • Yenza uphindelela amabhondi kuze
kufike e – 10 kufike e – 20 • Yenza uphindelela amabhondi
kuze kufike ema – 30
1.14 • Hlanganisa inombolo efanayo • phindaphinda izinombolo kusukela • Phindaphinda noma iyiphi
Ukuhlanganisa ngokuphindelela kufinyelela ema kweyodwa kuya kwezilishumi ngoku inombolo ngoku -2,3,4,5,10 kuze
ngokuphindelela – 20 - 2,5,3 nangoku-4 kuze kufike ema kufike e– 100
okuholela • Sebenzisa izimpawu ezifanele (+, – 50 • Sebenzisa izimpawu ezifanele (x,
ezibalweni =, ) • Sebenzisa izimpawu ezifanele (+, )
zokuphindaphinda x, =, )
1.15 • Hlukanisa izinombolo kufinyelela
Ukwahlukanisa e - 100 ngalezi zinombolo:
2,3,4,5,10
• Sebenzisa izimpawu ezifanele (÷,
=, )
25 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
1.16 Ulwazi lwezinombolo: Uhla Ulwazi lwezinombolo: uhla Ulwazi lwezinombolo: uhla Ulwazi lwezinombolo: uhla
26 olufinyelela e-10 olufinyelela e – 20 olufinyelela e – 99 olufinyelela e –1000
Izibalo zekhanda
Umsebenzi ngamunye uqala • Shono inombolo engaphambi noma
ngezibalo zekhanda: emuva kwenombolo enikiwe. • Hlela iqoqo olinikwe lezinombolo • Hlela iqoqo olinikwe lezinombolo
• Bala izinto zansukuzonke • Hlela iqoqo olinikwe lezinombolo ezikhethiwe. ezikhethiwe.
• Bala uye phambili ubuye uye ezikhethiwe. • Qhathanisa izinombolo kufinyelela • Qhathanisa izinombolo kufinyelela
emumva • Qhathanisa izinombolo kufinyelela ema-99 bese usho ukuthi iyiphi ema-1000 usho ukuthi iyiphi
• Ukubala ngezinombolo ezisho ema-20 usho ukuthi iyiphi enkulu enkulu noma encane ngoku enkulu noma encane ngoku
isikhundla noma encane ngokukodwa noma -1.2,3,4,5,10 -1.2,3,4,5,10
Izibalo IBANGA 1-3
okubili.
• Shaya izandla kaningi/ kambalwa
• Ikuphi ukushaya okuningi/
okuncane/okungaphezulu/
okumbalwa
• Iyiphi inombolo eba ngaphambili/
ngemimva/ ephakathi
Ukukhumbula okusheshayo: Ukukhumbula okusheshayo: Ukukhumbula okusheshayo:
• Imigomo yokuhlanganisa nokususa • Imigomo yokuhlanganisa nokususa • Khumbula imigomo
ukufika e -10. kufika ema-20 yokuhlanganisa nokususa kufika
• Susa noma uhlanganise ubala ema-20
ngokuyishumi kusukela ku-0 kuya • Susa noma uhlanganise ubala
e-100 ngokuyishumi kusukela ku-0 kuya
e-100
• Imigomo yikuphindaphinda
usebenzisa:
-- Ithebula lokuphindaphinda
ngokubili kufika ema - 20
-- Ithebula lokuphindaphinda
ngokuyi - 10 kufika e – 100
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
1.16 • Imigomo yokuhlukanisa
izinombolo:
Izibalo zekhanda
CAPS
-- Hlukanisa ngokubili kufinyelela
ema – 20
-- Hlukanisa ngokuyi – 10
kufinyelela e – 100
Amaqhinga okubala: Amaqhinga okubala: Amaqhinga okubala:
Sebenzisa amaqhinga okuhlanganisa Sebenzisa amaqhinga okuhlanganisa Sebenzisa lamaqhinga alandelayo:
nokususa ngokuyikho: nokususa ngokuyikho:
• Beka inombolo enkulu kuqala
• Beka inombolo enkulu kuqala ukuze • Beka inombolo enkulu kuqala ukuze ukuze ubale uqhubeke noma
ubale uqhubeke noma ubala uya ubale uqhubeke noma ubala uya ubala uya emumva.
emumva. emumva.
• Umugqa wezinombolo.
• Umugqa wezinombolo. • Umugqa wezinombolo.
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulingana
kabili ngokulingana kabili ngokulingana
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Sebenzisa ubudlelwano phakathi
• Sebenzisa ubudlelwano phakathi kokuhlanganisa nokususa.
kokuhlanganisa nokususa.
• Sebenzisa ubudlelwano phakathi
kokuphindaphinda nokuhlukanisa.
27 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
1.17 • Sebenzisa bese usho ingxenye • Sebenzisa bese usho ingxenye
28 eyodwa kokuphelele kwizimo eyodwa kokuphelele kanye
Amaqhezu
ezejwayelekile ufaka ohhafu, nezingxenye ezingaphezulu
amakota, okukodwa kokuthathu kweyodwa kokuphelele
nokukodwa kokuhlanu. kwizimo ezejwayelekile kufaka
ohhafu, amakota, okukodwa
kokuyisishiyagalombili, okukodwa
kokuthathu, okukodwa kokuhlanu,
okukodwa kokuyisithupha.
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukukwazi ukubona amaqhezu • Ukukwazi ukubona amaqhezu
emidwebweni kwimidwebo
• Ukukwazi ukubona ukuthi
ohhafu ababili noma okuthathu
kokuthathu kwenza okuphelele,
nokuthi uhhafu owodwa kanye
namakota amabili kuyalingana.
• Bhala amaqhezu kahhafu o-1 • Bhala amaqhezu njengohhafu,
nokubili kokuthathu (Isib. ½)
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI JIKELELE EmaBangeni APHANSI
2. AMAPHETHINI, UkuxhumanaKANYE NE-ALJEBHRA
Inqubekela phambili kumaphethini, imisebenzi kanye ne-Aljebhra
CAPS
• Kumaphethini, Imisebenzi kanye ne-Aljebhra, abafundi bathola amathuba oku:
-- qedela bese uqhubeke amaphethini lela ezahlukene; kanye
-- nokukhomba nokuchaza amaphethini.
• Ukuchaza amaphethini kwenza isisekelo kubafundi bamaBanga Aphakathi (Intermediate Phase) ukuchaza imithetho yamaphethini. Lokho kuphenduka kube ngokuhleliwe
emsebenzini wama-aljebhra kumaBanga Aphezulu (Senior Phase).
IZIHLOKO IBanga- R IBanga-1 IBanga-2 IBanga-3
2.1 Kopisha bese uqhubeka Kopisha, uqhubeke bese uchaza Kopisha, uqhubeke bese uchaza Kopisha, uqhubeke bese uchaza
Amaphethini Kopisha bese uqhubeka Kopisha, uqhubeke bese uchaza Kopisha, uqhubeke bese uchaza Kopisha, uqhubeke bese uchaza
asejiyometri namaphethini alula usebenzisa • ngamagama • ngamagama • ngamagama
izinto eziphathekayo nemidwebo • Amaphethini alula enziwe • Amaphethini alula enziwe • Amaphethini alula enziwe
(Isib: usebenzisa imibala nezimo). ngezinto eziphathekayo. ngezinto eziphathekayo. ngezinto eziphathekayo
• Amaphethini alula enziwe • Amaphethini axube izinto eziningi • Amaphethini axube izinto eziningi
ngemidwebo yemigqa, izimo enziwe ngemidwebo yemigqa, ezenziwe ngemidwebo yemigqa,
noma izinto izimo noma izinto izimo noma izinto
Ukwakha amaphethini akho Ukwakha nokuchaza amaphethini Ukwakha nokuchaza amaphethini
Akha amaphethini akho akho akho
okusazibalo mdwebo
• Ngezinto eziphathekayo • Ngezinto eziphathekayo • Ngezinto eziphathekayo
• Ngokudweba imigqa, izimo noma • Ngokudweba imigqa, izimo noma • Ngokudweba imigqa, izimo noma
izinto izinto izinto
Amaphethini asizungezile Amaphethini asizungezile Amaphethini asizungezile
Khomba, uchaze ngamagama Khomba, uchaza ngamagama Khomba, uchaze ngamagama bese
ukopishe amaphethini okusazibalo ukopishe amaphethini okusazibalo ukopisha amaphethini okusazibalo
mdwebo mdwebo mdwebo
• emvelweni • emvelweni • emvelweni
• kusuka empilweni yesimanje • kusuka empilweni yesimanje • kusuka empilweni yesimanje
yansuku zonke, yansuku zonke. yansuku zonke.
• kusuka emasikweni ethu ayigugu • kusuka emasikweni ethu ayigugu • kusuka emasikweni ethu ayigugu
2.2 Kopisha, uqhubeke bese uchaza Kopisha, uqhubeke bese uchaza Kopisha, uqhubeke bese uchaza
Amaphethini Kopisha, uqhubeke bese Kopisha, uqhubeke bese Kopisha, uqhubeke bese
ezinombolo uchaza ukulandelana okulula uchaza ukulandelana okulula uchaza ukulandelana okulula
29 kwezinombolo okungenani kufike kwezinombolo okungenani kufike kwezinombolo okungenani kufike
e - 100 e - 200 e - 999
Ukwakha nokuchaza amaphethini Ukwakha nokuchaza amaphethini Ukwakha nokuchaza amaphethini
Izibalo IBANGA 1-3
akho akho akho
ULWAZI JIKELELE EmaBangeni APHANSI
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
30
Inqubekela phambili yendawo nesimo
Ingqubekela phambili ebalulekile kwindawo nesimo yenzeka ngoku:
• ngokugxila ezakhiweni ezintsha nasezimpawini zezimo nezinto kumaBanga onke; kanye
• noukusuka ekufundeni ulimi lwesikhundla kanye nokuqondanisa ukubukeka okwahlukene kwezinto ezifanayo kuya ekufundeni nasekulandeleni izinkomba kumabalazwe
angahlelekile.
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
Izibalo IBANGA 1-3
3.1 Ulimi lwesikhundla Ulimi lwesikhundla Ulimi lwesikhundla
Isikhundla, isimo Chaza isikhundla sento eyodwa Chaza isikhundla sento eyodwa Chaza isikhundla sento eyodwa
nokubukeka kwento kwenye. isib: phezu kwe-, phambi kwenye. isib: phezu kwe-, phambi kwenye. isib: phezu kwe-, phambi
kwe;ngemuva kwe-; kwesokunxele; kwe;ngemuva kwe-; kwesokunxele; kwe;ngemuva kwe-; kwesokunxele;
kwesokudla; phezulu; phansi; eduze kwesokudla; phezulu; phansi; eduze kwesokudla; phezulu; phansi; eduze
kwe- kwe- kwe-
Isikhundla nokubuka Isikhundla nokubuka Isikhundla nokubuka
• Bona bese uqondanisa ukubukeka • Bona bese uqondanisa ukubukeka • Bona bese uqondanisa ukubukeka
okwahlukene kwezinto ezifanayo okwahlukene kwezinto ezifanayo okwahlukene kwezinto ezifanayo
zansuku zonke zansuku zonke zansuku zonke
• Isho into yansuku zonke
uma ikhonjiswe ngendlela
engajwayelekile
• Funda, humusha bese udweba
ibalazwe elingahlelekile, noma
ukubuka ngaphezulu iqoqo lezinto.
• Thola izinto kubalazwe
Isikhundla nezinkomba
Isikhundla nezinkomba Isikhundla nezinkomba
• Landela izinkomba ulokhu uhamba
Isikhundla nezinkomba ekilasini nasesikoleni.
• Landela izinkomba ulokhu uhamba • Landela izinkomba ulokhu uhamba
• Landela izinkomba ulokhu uhamba ekilasini ekilasini
• Nika izinkomba zokulokhu uhamba
ekilasini
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Landela imiyalelo ukubeka into ekilasini nasesikoleni.
eyodwa enobudlelwano nokunye
• Landela izinkomba ezisuka
isib: beka ipeni emuva kwebhokisi
endaweni eyodwa kuya kwenye
ebalazweni elingahlelekile.
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
3.2 Uhla lwezinto Uhla lwezinto Uhla lwezinto Uhla lwezinto
Izinto ezinhlangothi Bona uphinde ubize izinto Bona uphinde ubize izinto Bona uphinde ubize izinto Bona uphinde ubize izinto
CAPS
ntathu (3-D) ezinhlangothi ntathu (3-D) ekilasini ezinhlangothi ntathu (3-D) ekilasini ezinhlangothi ntathu (3-D) ekilasini ezinhlangothi ntathu (3-D) ekilasini
Izinto ezisabhola nasezithombeni. nasezithombeni. nasezithombeni.
• Izinto ezisabhola (imbulunga) • Izinto ezisabhola (imbulunga) • Izinto ezisabhola
• Izinto ezisabhokisi • Izinto ezisabhokisi (iphrizimu) • Izinto ezisabhokisi (iphrizimu) • (imbulunga)
• isilinda • Izinto ezisabhokisi
• (iphrizimu)
• isilinda
Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto • iphiramidi
Chaza, hlela bese uqhathanisa izinto Chaza, hlela bese uqhathanise izinto Chaza, hlela bese uqhathanise izinto • ikhoni
ezinhlangothi ntathu (3-D) ngoku: ezinhlangothi ntathu (3-D) ngoku: ezinhlangothi ntathu (3-D) ngoku:
Izimpawu zezinto
• wobungako • wobungako • wobungako
• Chaza, hlela bese uqhathanise
• imibala • imibala • izinto eziginqikayo izinto ezinhlangothi ntathu (3-D)
ngoku:
• izinto eziginqikayo • izinto eziginqikayo • izinto ezishelelayo
• izimo ezinhlangothi mbili (2-
• izinto ezishelelayo • izinto ezishelelayo
D) ezenza ubuso bezinto
Imisebenzi okugxilwa kuyo Imisebenzi okugxilwa kuyo Imisebenzi okugxilwa kuyo ezinhlangothi ntathu
• Sebenzisa izinto ezinhlangothi • Bheka futhi wakhe izinto • Bheka futhi wakhe izinto • ingaphezulu lendawo endlalekile
ntathu (3-D) njengamabhuloki ezinhlangothi ntathu (3-D) ezinhlangothi ntathu (3-D) noma emagwingci
okwakha, okusetshenziswa usebenzisa izinto eziphathekayo usebenzisa izinto eziphathekayo,
Imisebenzi okugxilwa kuyo
kabusha, njll ukwakha izinto njengamabhuloki okwakha, izimo ezinhlangothi mbili,
ezakhiwe ngezinto ezahlukene. okusetshenziswa kabusha, izinto amabhuloki okwakha, • Bheka futhi wakhe izinto
Isib: umbhoshongo, ibhuloho njll zokwakha. okusetshenziswa kabusha, izinto ezinhlangothi ntathu (3-
zokwakha nezinto ezinhlangothi D) usebenzisa izinto
ntathu ezisazibalo mdwebo. eziphathekayo njengezimo
ezinhlangothi mbili ezisikiwe,
ubumba, izinti zokuvungula,
izinti zokuphuza,nezinye izinto
ezinhlangothi ntathu ezisazibalo
mdwebo.
31 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
3.3 Uhla lwezimo Uhla lwezimo Uhla lwezimo Uhla lwezimo
32
Izimo ezinhlangothi • Bona bese usho izimo Bona bese usho izimo ezinhlangothi Bona bese usho izimo ezinhlangothi Bona bese usho izimo ezinhlangothi
mbili (2-D) ezinhlangothi mbili (2-D) mbili (2-D) mbili (2-D) mbiliu (2-D)
• indilinga • indilinga • indilinga • indilinga
• unxantathu • unxantathu • unxantathu • unxantathu
Ukukhumbula, ukubona nokusho • isikwele • isikwele • isikwele
amagama ezimo ezinhlangothi mbili
• unxande • unxande
ekilasini nasezithombeni, ukufaka:
Izibalo IBANGA 1-3
Izimpawu zezimo Izimpawu zezimo Izimpawu zezimo
• izimpawu zabafundi
• Chaza, hlela bese uqhathanise • Chaza, hlela uphinde uqhathanise • Chaza, hlela uphinde uqhathanise
• igama lekilasi
izimo ezinhlangothi mbili (2-D) izimo ezinhlangothi mbili (2-D) izimo ezinhlangothi mbili (2-D)
• isikwele ngoko: ngoko: ngoko:
• bungako • wobungako • isimo
Izimpawu zezimo • imibala • isimo • amacala aqondile
• Chaza, hlela bese uqhathanise • amacala aqondile • amacala aqondile • amacala ayindilinga
izimo ezinhlangothi mbili (2-D)
• amacala ayindilinga • amacala ayindilinga
ngoko:
Dweba izimo
• bungako
• izindilinga
• imibala
• onxantathu
• amacala aqondile
• izikwele
• amacala ayindilinga
• onxande
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
3.4 Okufananse nxazombili Okufananse nxazombili Okufananse nxazombili Okufananse nxazombili
Okufana nse • Ukubona ukuhlukana komzimba • Ukubona ukuhlukana komzimba
CAPS
nxazombili wakhe kabili izingxenye ezifana wakhe kabili izingxenye ezifana
nse. nse.
• Bona uphinde udwebe umugqa • Bona uphinde udwebe umugqa • Bona uphinde udwebe umugqa
ohlukanisa izimo ezinhlangothi ohlukanisa izimo ezinhlangothi ohlukanisa izimo ezinhlangothi
mbili ezisazibalo mdwebo nalezo mbili ezisazibalo mdwebo nalezo mbili ezisazibalo mdwebo nalezo
ezingezona ijiyometri. ezingezona ijiyometri. ezingezona ijiyometri.
• Thola umugqa ohlukanisa izinto
phakathi zilingane ngokugoqa
iphepha phakathi nendawo
lihlukane kabili.
33 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI JIKELELE EmaBangeni APHANSI
34 4. ISILINGANISO
Ingqubekela phambili ekulinganiseni
• Ingqubekela phambili ebalulekile ekulinganiseni kuwo wonke amaBanga yenzeka ngokwethulwa kwalokhu:
-- Izindlela ezintsha zokulinganisa;
-- Amathulusi amasha okulinganisa, kuqala emathulizini angahlelekile kuya kumathuluzi ahlelekile kumaBanga 2 no 3;
-- Izikali ezintsha zokulinganisa, ikakhulukazi kumaBanga 2 no 3,
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukubala nokuxazululwa kwezinkinga zokulinganisa kumele kunakekekelwe ukuthi kusetshenziswe izinombolo esezifundiwe.
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
4.1 Ukudlula kwesikhathi Ukudlula kwesikhathi
Isikhathi Ukuxoxa ngokudlula kwesikhathi Ukuxoxa ngokudlula kwesikhathi
• Kuxoxwa ngezinto ezenzeke emini • Hlela izigameko ezenzeka
nasebusuku ezimpilweni zabo.
• Abafundi balandelanisa izigameko • Qhathanisa ubude besikhathi
ezenzeke emini usebenzisa ulimi isib. side kuna,
sifushane kuna, siyashesha kuna,
• Abafundi bahlela izigameko
sihamba kancane kuna.
ezenzeka njalo ezimpilweni zabo
• Hlela izigameko usebenzisa
ulimi njengokuthi izolo, namuhla,
kusasa.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
4.1 Ukusho isikhathi Ukusho isikhathi Ukusho isikhathi
Isikhathi • Chaza ukuthi into yenzeka nini
CAPS
ngokusebenzisa ulimi isib ekuseni,
ntambama, ebusuku, ngaphambi
kwesikhathi, ngemuva kwesikhathi.
• Shono bese ulandelanisa izinsuku • Shono bese ulandelanisa izinsuku • Funda izinsuku (umhlaka bani)
zesonto nezinyanga zonyaka. zesonto nezinyanga zonyaka. ekhalendeni
• Faka izinsuku zokuzalwa • Faka izinsuku zokuzalwa, • Faka izinsuku zokuzalwa,
ekhalendeni. imugubho yezenkolo, amaholidi, imugubho yezenkolo, amaholidi,
izigameko zomlando, izigameko izigameko zomlando, izigameko
zesikole ekhalendeni. zesikole ekhalendeni.
• Isho isikhathi ngokwa mahora, • Isho isikhathi ngokwa
isigamu sehora kanye nekota -- amahora
lehora.
-- uhhafu wehora
-- ikota lehora
-- amaminithi
usebenzisa iwashi lezinti
nelezinombolo nezinye
izinto zokukala isikhathi isib.
umakhalekhukhwini
Bala ubude besikhathi nokudlula Bala ubude besikhathi nokudlula
kwesikhathi kwesikhathi
• Sebenzisa ikhalenda ukubala • Sebenzisa ikhalenda ukubala
nokuchaza ubude besikhathi: nokuchaza ubude besikhathi:
-- Ngezinsuku, -- Ngezinsuku,
-- Ngamasonto -- Ngamasonto
-- Ngezinyanga
• Ukushintsha kusuka ezinsukwini
kuya evikini
• Ukushintsha kusuka emavikini
kuya ezinyangeni
• Sebenzisa iwashi ukubala ubude • Sebenzisa iwashi ukubala ubude
besikhathi: besikhathi:
-- Ngamahora -- ngamahora
35 -- Uhhafu wehora -- ngohhafu wehora
-- ngekota lehora
Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
4.2 Ukukala okungahlelekile Ukukala okungahlelekile Ukukala okungahlelekile Ukukala okungahlelekile
36
Ubude • Qhathanisa bese uhlela ubude, • Qhathanisa bese uhlela ubude,
ukuphakama noma ububanzi ukuphakama noma ububanzi
bezinto ezimbili noma ngaphezulu bezinto ezimbili noma ngaphezulu
ngokuzibeka eduze kwenye. ngokuzibeka eduze kwenye.
Sebenzisa ulimi ukukhuluma Sebenzisa ulimi ukukhuluma
ngokuqhathanisa Isib. Okude kuna, ngokuqhathanisa Isib. Okude kuna,
okufushane kuna, okude kuna, okufushane kuna, okude kuna,
okubanzi ngokuthe xaxa, okubanzi ngokuthe xaxa,
Izibalo IBANGA 1-3
• Qagela, linganisa, qhathanisa, • Qagela, linganisa, qhathanisa, • Qagela, linganisa, qhathanisa,
hlela bese ubhala phansi hlela bese ubhala phansi hlela bese ubhala phansi
ubude usebenzisa ukukala ubude usebenzisa ukukala ubude usebenzisa ukukala
okungenasilinganiso Isib. okungenasilinganiso Isib. okungenasilinganiso Isib.
ngezandla, amagxathu, ubude ngezandla, amagxathu, ubude ngezandla, amagxathu, ubude
bamapensela, nezinto zokubala bamapensela, nezinto zokubala bamapensela, nezinto zokubala
• Chaza ubude bezinto ngokubala • Chaza ubude bezinto ngokubala • Chaza ubude bento
bese usho ubude ngokwezikali bese usho ubude ngokwezikali ngokubala bese usho ukuthi
ezingahlelekile. ezingahlelekile. kude kangakanani ngesikali
esingahlelekile.
Ukwethulwa kokulinganisa Ukwethulwa kokulinganisa
ngokuhlelekile ngokuhlelekile
• Qagela, linganisa, qhathanisa, • Qagela, linganisa, qhathanisa,
hlela bese ubhala ubude hlela bese ubhala ubude
usebenzisa amamitha (induku usebenzisa amamitha (induku
eyimitha noma intambo eyimitha) eyimitha noma intambo eyimitha)
njengesikali esilinganisiwe sobude. njengesikali esilinganisiwe sobude.
• Qagela bese ulinganisa ubude
ngamasentimitha usebenzisa irula
(akudingekile ukuguqula amamitha
abe amasentimitha)
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
4.3 Isilinganiso okungahlelekile Isilinganiso okungahlelekile Isilinganiso okungahlelekile Isilinganiso okungahelekile
CAPS Isisindo • Qhathanisa bese uhlela isisindo • Qagela, linganisa, qhathanisa, • Qagela, linganisa, qhathanisa, • Qagela,linganisa,qhathanisa,hlela
sezinto ezimbili noma ngaphezulu hlela, bese ubhala hlela, bese ubhala ,bese ubhala isisindo usebenzise
ngokuzizwa noma usebenzise isisindo usebenzise isikali isisindo usebenzise isikali isikali sokuzimelela kanye
isikali sokuzimelela. sokuzimelela kanye nokukala sokuzimelela kanye nokukala nokukala okungenasilinganiso Isib.
okungenasilinganiso Isib. okungenasilinganiso Isib. amablokisi,izitena
amabhulokisi, izitini. amabhulokisi, izitini.
• Chaza isisindo sezinto ngokubala • Chaza isisindo sezinto ngokubala • Chaza isisindo sezinto ngokubala
ukhombise isisindo ngokwe zikali ukhombise isisindo ngokwe zikali ukhombise isisindo ngokwe zikali
ezingahlelekile. ezingahlelekile ezingahlelekile
• Sebenzisa ulimi ukuqhathanisa, • Sebenzisa ulimi ukuqhathanisa, • Sebenzisa ulimi ukuqhathanisa, • Sebenzisa ulimi ukuqhathanisa,
Isib. kulula, kuyesinda, kulula kuna, Isib. kulula, kuyesinda, kulula kuna, Isib. kulula, kuyesinda, kulula kuna, Isib. kulula, kuyesinda, kulula kune,
kusinda kune kusinda kune kusinda kune kusinda kune
Ukwethulwa kokulinganisa Ukwethulwa kokulinganisa
okukuhlelekiIe okukuhlelekiIe
• Qhathanisa, hlela ubhale isisindo • Qhathanisa, uhlele bese ubhala
sezinto ezithengisayo ezinesisindo isisindo sezimpahla ezipakishiwe
esikaliwe esingama khilogram sabhalwa:
Isib.2 amakhilogramu elayisi,1 -- ngamakhilogramu. isib 2
ikhilogramu ka fulawa. amakhilogramu wempuphu no 1
khilogramu washukela.
-- Amagramu isib 500g kasawoti
• Linganisa isisindo sakho • Linganisa isisindo sakho
ngamakhilogramu usebenzisa ngamakilogramu usebenzisa isikali
isikali sasendlini yokugeza sasendlini yokugeza..
Ayikho inguquko edingekayo
phakathi kwamagramu
namakhilogramu
4.4 Ukukala okungahlelekile Ukukala okungahlelekile Ukukala okungahlelekile Ukukala okungahlelekile
Umthamo / • Qhathanisa bese uhlela umthamo • Qhathanisa bese uhlele umthamo
okumumethwe woketshezi olusezitsheni ezimbili woketshezi olusezitsheni ezimbili
ezibekwe ndawonye. Abafundi ezibekwe ndawonye. Abafundi
bazohlola ngokuthi bathele bazohlola ngokuthi bathele
uketshezi esitsheni sesithathu. uketshezi esitsheni sesithathu.
• Qhathanisa bese uhlela umthamo • Qhathanisa bese uhlela umthamo
woketshezi olungamumathwa woketshezi olungamumathwa
izitsha ezimbili uma zigcwele. izitsha ezimbili uma zigcwele.
• Sebenzisa ulimi uqhathanise Isb. • Sebenzisa ulimi ukuqhathanise
37 okuningi kunokunye, okuncane Isib. okuningi kunokunye,
kunokunye, okugcwele, okungekho okuncane kunokunye, okugcwele,
lutho. okungekho lutho.
Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
4.4 • Qagela, linganisa, qhathanisa, • Qagela, linganisa, qhathanisa, • Qagela, linganisa, qhathanisa,
38 hlela bese ubhala umthamo hlela bese ubhala umthamo hlela bese ubhala umthamo
Umthamo /
wezitsha usebenzisa ukukala wezitsha (Isib.umthamo wezitsha (Isib.umthamo
okumumethwe
okungenasilinganiso Isib.izipuni ongagcwalisa isitsha) usebenzisa ongagcwalisa isitsha) usebenzisa
kanye nezinkomishi. ukukala okungenasilinganiso Isib. ukukala okungenasilinganiso Isib.
izipuni kanye nezinkomishi. izipuni kanye nezinkomishi.
• Chaza umthamo wesitsha • Chaza umthamo wesitsha • Chaza umthamo wesitsha
ngokubala bese usho ukuthi ngokubala bese usho ukuthi ngokubala bese usho ukuthi
ugcwala ngezikali ezingaki ugcwala ngezikali ezingaki ugcwala ngezikali ezingaki
ezingahlelekile Isib.ibhodlela ezingahlelekile Isib.ibhodlela ezingahlelekile Isib.ibhodlela
Izibalo IBANGA 1-3
lithatha umthamo wezinkomishi lithatha umthamo wezinkomishi lithatha umthamo wezinkomishi
ezine. ezine. ezine.
Ukuthulwa kokulinganisa Ukuthulwa kokulinganisa
okuhlelekile okuhlelekile
• Qagela, linganisa, qhathanisa, • Qagela, linganisa, qhathanisa,
uhlele bese ubhala umthamo uhlele bese ubhala umthamo
wezinto ezikalwe ngamalitha. wezinto ezikalwe ngamalitha,
uhhafu welitha nekota yelitha.
• Qhathanisa, hlela bese ubhalea • Qhathanisa, hlela bese ubhala
umthamo wezinto ezithengisayo umthamo wezinto ezithengisayo
ezikaliwe ezingamalitha Isib.2 ezikaliwe ezingamalitha isib 2
amalitha obisi, 1 ilitha lesiphuzo, 5 amalitha obibs, 1 ilitha lesiphuzo,
amalitha kapende. 5 amalitha kapende noma ibhalwe
ngamamililitha isib 500 amamililitha
wobisi, 340mamililitha wesiphuzo,
750 amililitha kawoyela
• Inkomishi yetiye ejwayelekile
ingamamililitha angama 250.
• Ithisipuni ejwayelekile
ingamamililitha ama 5.
(Ayikho inguquko edingekayo
phakathi kwamamililitha namalitha )
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
4.5 Ubude bengaphandle lento
CAPS Ubude Phenya iBanga lezimo ezinhlangothi
bengaphandle lento mbili 2-D nezinto ezinhlangothintathu
kanye nobubanzi 3-D usebenzisa ukuqhathanisa ngqo
bendawo noma isikali esingahlelekile.
Ububanzi bendawo
Phenya ububanzi bendawo
ngokusebenzisa amathayela
(aphansi / obondeni)
39 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI JIKELELE EmaBangeni APHANSI
40 5. UKUQOKELELWA KOLWAZI LWEZIBALO
Inqubekela phambili kokuqokelelwa kolwazi lwezibalo
• Inqubekela phambili ebalulekile ekuqokelelweni kolwazi lwezibalo kumaBanga ahlukene yenzeka ngoku:
-- Ukusuka ekusebenzeni ngezinto uye ekusebenzeni ngolwazi, futhi
-- Usebenza ngezindlela ezintsha zokukhombisa ulwazi lwezibalo.
• Abafundi kufanele basebenze ngolwazi lwezibalo oluphelele okungenani kanye ngonyaka – lokhu kufaka ukuqoqa kanye nokuhlela ulwazi, ukwethulwa kolwa, ukuhlaziya,
ukuhumusha kanye nombiko wolwazi.
Izibalo IBANGA 1-3
• Ezinye izingxenye zolwazi oluqokelelwe lungenzeka kweminye imisebenzi yezibalo.
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
5.1 Ukuqoqa nokuhlela izinto Ukuqoqa nokuhlela izinto
Ukuqoqa Qoqa bese uhlela izinto Qoqa bese uhlela izinto
nokuhlela izinto eziphathekayo zansukuzonke eziphathekayo zansukuzonke
5.2 Beka okumele iqoqo lezinto Beka okumele iqoqo lezinto
eziphathekayo ezihlelekile . eziphathekayo ezihlelekile
Okumele
iqoqo lezinto Dweba isithombe sezinto eziqoqiwe Dweba isithombe sezinto eziqoqiwe
eziphathekayo
ezihlelekile
5.3 Xoxa ubike ngeqoqo lezinto Xoxa nubike ngeqoqo lezinto
eziphathekayo ezihlelekile eziphathekayo ezihlelekile
Ukuxoxa nokubika
ngeqoqo lezinto • Nika izizathu ngokuthi okuqoqiwe
eziphathekayo kuhlelwe kanjani ;
ezihlelekile
• Phendula imibuzo ngoku: • Phendula imibuzo ngoku:
-- kuhlelwe kanjani okuqoqiwe -- Zihlelwe kanjani izinto (indlela
owenze ngayo)
-- kudwetshwe kanjani okuqoqiwe
-- Okuhleliwe kwaqoqwa kubukeka
kanjani
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Chaza okuqoqiwe / umdwebo
• Chaza ukuthi okuqoqiwe kuhlelwe
kanjani
IZIHLOKO IBanga R Ibanga loku-1 IBANGA LESI-2 IBANGA LESI-3
5.4 Qoqa uphinde uhlele ulwazi Qoqa uphinde uhlele ulwazi Qoqa uphinde uhlele ulwazi
lwezibalo lwezibalo
CAPS Ukuqoqa bese • Qoqa ulwazi ngekilasi noma isikole
uhlela ulwazi • Qoqa ulwazi ngekilasi noma isikole • Qoqa ulwazi ngekilasi noma isikole ukuze uphendule imibuzo ethulwa
ukuze uphendule imibuzo ethulwa ukuze uphendule imibuzo ethulwa uthisha
uthisha uthisha
• Hlela ulwazi olwethulwe uthisha
noma incwadi yomfundi noma
yokusebenza
• Hlela ulwazi lwezibalo kulokhu:
-- Uhla
-- amathalisi
-- amathebula
5.5 Ukubeka okumele ulwazi Ukubeka okumele ulwazi Ukubeka okumele ulwazi
Ukubeka okumele • Beka okumele ulwazi • Beka okumele ulwazi • Beka okumele ulwazi:
ulwazi ngokusebenzisa igrafu yezithombe ngokusebenzisa igrafu yezithombe
-- Ngokwenza igrafu yezithombe
• Sebenzisa igrafu yezithombe • Sebenzisa igrafu yezithombe (Sebenzisa igrafu yezithombe
okukodwa nokukodwa okukodwa nokukodwa okukodwa nokukodwa
okuhambisanayo. okuhambisanayo. okuhambisanayo)
-- amabhagrafu
5.6 Ukuhlaziya nokuhumusha ulwazi Ukuhlaziya nokuhumusha ulwazi Ukuhlaziya nokuhumusha ulwazi
Ukuhlaziya Phendula imibuzo ngolwazi kwigrafu Phendula imibuzo ngolwazi kwigrafu Phendula imibuzo ngokumele ulwazi
nokuhumusha yezithombe yezithombe ngo:
ulwazi
• Sebenzisa igrafu yezithombe • Sebenzisa igrafu yezithombe • Ngokwenza igrafu yezithombe
okukodwa nokukodwa okukodwa nokukodwa (Sebenzisa igrafu yezithombe
okuhambisanayo. okuhambisanayo. okukodwa nokukodwa
okuhambisanayo)
• Bhagrafu
41 Izibalo IBANGA 1-3
Izibalo IBANGA 1-3
3.3 Ukucacisa OKUQUKETHWA
Kulengxenye yokucaciswa kolwazi, othisha banikezwa lokhu:
• Ulwazi jikelele lweThemu lwamaBanga R - 3;
• Iziphakamiso zokulandelana kwezihloko ngokwamathemu: akuzona zonke izingxenye zezihloko
ezifundiswayo ithemu ngayinye; ezinye izingxenye zezinye izihloko kumele zifundiswe ngaphambili kwezinye
izingxenye zalezo zihloko.
• Iziphakamiso zezikhathi ezibekelwe izihloko onyakeni. Njengoba ezinye izingxenye zolwazi zidinga isikhathi
esiningi kezinye, ngakhoke ezinye izihloko zidinga isikhathi esiningi kunezinye; kanye
• NAmanothi Acacisayokanye nomhlahlandlela wokufundisa onezibonelo ezifanele.
Ingxenye ngayinye yolwazi ihlukaniswe ngezihloko. Zonke izingxenye zolwazi kufanele zifundiswe ngethemu.
Ukuhleleka kwezihloko ngamathemu kunika umqondo wokusabalalisa nokubukeza izihloko kuwona wonke amathemu
onyakeni. Akubalulekile ukufundisa zonke izihloko zendawo nesimo, isilinganiso kanye ukuqokelelwa kolwazi kuwo
wonke amathemu. Kodwa ke akuqikelelwe ukuthi zonke izihloko ziyafundiswa ngonyaka.
Kwingxenye ye – 2 (isigamu 2.6) unikeziwe isisindo sezingxenye zolwazi. Uma kuhlanganiswa amahora anikeziwe
onyakeni, ungakwazi ukubala isikhathi sokufundisa sengxenye ngayinye yolwazi.
Othisha Bangakhetha ukuhlela ulwazi balwabele isikhathi ngokwehlukile kunalokho okuphakanyisiwe kule sahluko.
Othisha Bangashintsha isikhathi esiphakanyisiwe sesahluko kancane Kodwa ke, kufanele kuqashelwe isisindo
esisondelene kanye namahora okufundisa izingxenye zolwazi lwezibalo emaBangeni aphansi.
• Ebangeni R izibalo zisemazingeni okuqala ngakhoke akumele zibe nezikhathi zokuzifundisa ezihleliwe.
Uthisha weBanga R kufanele afake ukufundiswa kwezibalo emisebenzini yansuku zonke nakuba izikhathi
uthisha kufanele abe nesikhathi lapho egxila khona emsebenzini yezibalo, ngaphandle kwalokho abafundi
bangeke bathuthuke olwazini namakhono adingekayo ezibalweni.
• Izikhathi zamaBanga R – 3 zibekwe ngalendlela:
-- Amahora ayisikhombisa kufanele asetshenziselwe izibalo ngesonto (amasonto ayi -10 x 4 amathemu
x 7 amahora = 280 amahora ngonyaka).
-- Isifundo ngasinye sezibalo kufanele sibe yihora eli-1 namaminithi angama 24 ngosuku kumaBanga
1 – 3.
-- Lokhu kusho ukuthi kunamathemu amane anamasonto ayi 10 anezifundo ezinhlanu ngesonto (uMsombuluko
kuya koLwesihlanu).
-- Banike isonto lokuqala ethemini ukuthi bajwayele futhi babukeze umsebenzi abawenzile, njengoba abafundi
bavame ukukhohlwa ulwazi abalufundile ngesikhathi samaholide babuye bakhohlwe inqubo abayejwayele
yesikole. Banike isonto lokugcina ethemini ukuba babukeze ulwazi abalufundile. Lokhu kunika 8 x 4 x 5 =
160 izifundo.
42 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
3.4 ISIVININI NOKULANDELANISA OKUQUKETHWE
Amathebula alandelayo awamaBanga R – 3:
• Ukulandelana kwezihloko onyakeni (kukhombisa ukuhlelwa kwezihloko ngamathemu kanye nokuncoma
ubude besikhathi isihlokweni ngasinye ingxenye yokuqukethwe)
• Ukulandelanisa kwezihloko onyakeni (kukhombisa ukuthi izihloko zifakwe kanjani ngamathemu nenqubekela
phambili yilwazi namakhono ngamathemu)
• Amanothi Acacisayoisihloko ngasinye - amathebhula anika incazelo yolwazi nomhlahlandlela wokufundisa
ngesihloko ngasinye ngokulandelana kwazo ngamathemu
Ukuhlelwa okuzofundiswa – Ukuhlelwa kwezihloko ngethemu
EmaBangeni aphansi isihloko sezinombolo yisona esisemqoka ekufundweni kwezibalo. Ezikhathini eziningi
ezifundweni zezibalo ngesonto, ngethemu nangonyaka kugxilwa ekufundweni kwi - Izinombolo, Ukusebenza kanye
Nobudlelwane bazo. Okungenani kathathu noma ngaphezulu ngesonto makugxilwe ezifundweni ze - Izinombolo,
Ukusebenza kanye Nobudlelwane bazo. Isikhathi esisele asihlukaniselwe ezinye izingxenye zolwazi lwezibalo.
INdawo neSimo kanye nokuLinganisa kudinga kunikwe isikhathi esiningi kunokuQokelelwa koLwazi, kanye
namaPhethini,Imisebenzi kanye ne Aljebhra. Amathebula alandelayo akhombisa ukuthi zingaki izifundo okufanele
zenziwe kwingxenye ngayinye yolwazi nesihloko ebangeni ngalinye kumaPhethini, Imisebenzi kanye neAljebhra;
Indawo neSimo; Isilinganiso kanye noKuqokelelwa koLwazi.
• IBanga R: Ukuhlelwa kwezingxenye zolwazi nezihloko zezifundo
Izibalo eBangeni R zisezingeni loqala kolwazi lwezibalo, ngakhoke isikhathi esiphakamisiwe sokufundisa
sisetshenziselwa ukufundiswa kwezibalo ezihleliwe nalezo ezixubene nezinye izifundo ezingahlelelwe.Lokhu
kwenzelwe ukukhombisa ukusebenzisa lonke ulwazi olumele lufundiswe. Imisebenzi yezibalo zokuqala ingaba
ukubala inani lamapuleti nezinkomishi abazokusebenzisa, imidlalo yokubala abayidlala ngaphandle, imidlalo
yasendlini njengamadomino namaphazili,njll. Uthisha kufanele ahlele imisebenzi, alungise izinsiza kufundisa kuye
ngokwezidingo zabafundi.
Indawo neSimo iyingxenye esemqoka ekuthuthukisweni kokufundwa kwezibalo kubafundi abasebancane,
okufanele isabalaliswe kwisonto lonke, lapho izingxenye ezithile ziholwa uthisha, kuthi amathuba amaningi
okwakha, imidlalo yasesihlabathini nasemanzini yenziwe abafundi.
Isilinganiso kufanele kuhlanganiswe nemisebenzi yokubala, njengokuqagela nokubala uma kukalwa iBanga
ngezandla, ngezinyawo namanyathelo.
Irejista yansukuzonke kanye neshadi lesimo sezulu kunikeza abafundi ithuba lokusebenza ngokuqokelela ulwazi.
CAPS 43
Izibalo IBANGA 1-3
Ithebula lesi- 3.1: ukwabiwa kwesikhathi sengxenye yolwazi ngalunye ngesonto
Isikhathi
Ingxenye yokuqukethwe Izihloko
Esiphakanyisiwe
Izinombolo Izimpawu kanye Ukubala
nobudlelwane bazo Ukubona izinombolo
Ukukhomba nokuchaza izinombolo 120 imizuzu
Ulwazi lwezinombolo
Ukuxazulula izinkinga zezibalo
Amaphethini, Ukuxhumana Ukukopisha, ukwandisa, ukwakha iphethini lakhe
80 imizuzu
kanye ne-Aljebhra
Indawo neSimo (Ijiyometri) Ukubona, ukukhomba nokusho izimo ezinhlangothi mbili/
izithombe
Izibalomdwebo
Ukwakha izinto ezinhlangothintathu ngokusebenzisa izinto 80 imizuzu
eziphathekayo
Ubudlelwane nendawo
Izinkomba
Isilinganiso Isikhathi
Ubude
80 imizuzu
Isisindo
Umthamo
Ukuqokelelwa kolwazi Qoqa, hlela, dweba, funda bese ubeka okumele ulwazi. 60 imizuzu
420 imizuzu
ISAMBA
7 amahora ngesonto
Ibanga 1: Ukwabiwa kwezingxenye zolwazi nezihloko ezifundweni zamaBanga loku-1 kuya kwele-3
1
Okungenani izifundo ezintathu (phakathi kwamahora ama - 4 kuya kwa 42) ngesonto azosetshenziswa ukufundisa
Izinombolo, izimpawu kanye nobudlelwane bazo emaBangeni oku-1, 2 nele-3. Izifundo ezimbili ezisele (phakathi
1
kwamahora 22 kuya kwa -3) ahlukaniselwa izihloko zezinye izinxenye zolwazi lwezibalo njengoba kunconyiwe nge-
zansi.
Ithebula lesi- 3.2: Inani lezifundo eliphakanyisiwe lengxenye ngayinye yeBanga loku- 1
Inani Lezifundo
Ingxenye yokuqukethwe Isihloko
Ithemu 1 Ithemu 2 Ithemu 3 Ithemu 4 Isamba
Izinombolo kanye Zonke izihloko zezinombolo kanye
22 30 28 25 105
nobudlelwane bazo nobudlelwane bazo
Amaphethini, Amaphethini ezinombolo 3 3 3 3 12
Ukuxhumana kanye ne-
Aljebhra Amaphethini ayizibalomdwebo 1 1 1 1 4
Izimo ezinhlangothi mbili 3 3 6
Indawo neSimo Izinto ezinhlangothi ntathu 3 2 1 6
(Ijiyometri) Isikhundla, isimo nokubukeka kwento 2 1 3
Okufana nse nxazombili 1 1 2
Isikhathi 2 2
Ubude 2 2 4
Isilinganiso
Isisindo 2 2 4
Umthamo / okumumethwe 1 2 1 4
Ukuqoqa, ukuhlela, ukubeka okumele
2 1 3
ulwazi nokuhlaziya izinto
Ukuqokelelwa kolwazi
Ulwazi oluphelele 3 3
Izingxenye zolwazi oluphelele 2 2
Inani Lezifundo 40 40 40 40 160
44 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
Ithebula lesi- 3.3: Inani lezifundo eliphakanyisiwe lengxenye ngayinye yeBanga lesi- 2
Inani Lezifundo
Ingxenye yokuqukethwe Isihloko
Ithemu 1 Ithemu 2 Ithemu 3 Ithemu 4 Isamba
Izinombolo kanye Zonke izihloko zezinombolo kanye
24 25 24 26 99
nobudlelwane bazo nobudlelwane bazo
Amaphethini, Amaphethini ezinombolo 3 3 3 3 12
Ukuxhumanakanye ne-
Aljebhra Amaphethini ayizibalomdwebo 1 1 1 1 4
Izimo ezinhlangothi mbili 3 3 6
Indawo neSimo Izinto ezinhlangothi ntathu 3 2 1 6
(Ijiyometri) Isikhundla, isimo nokubukeka kwento 2 1 3
Okufana nse nxazombili 1 1 2
Isikhathi 3 1 3 1 8
Ubude 3 1 4
Isilinganiso
Isisindo 3 1 4
Umthamo / okumumethwe 3 1 4
Ukuqoqa, ukuhlela, ukubeka okumele
ulwazi nokuhlaziya izinto
Ukuqokelelwa kolwazi
Ulwazi oluphelele 3 3 6
Izingxenye zolwazi oluphelele 1 1 2
Inani Lezifundo 40 40 40 40 160
Ithebula lesi- 3.4: Inani lezifundo eliphakanyisiwe lengxenye ngayinye yeBanga lesi- 3
Inani Lezifundo
Ingxenye yokuqukethwe Isihloko
Ithemu 1 Ithemu 2 Ithemu 3 Ithemu 4 Isamba
Izinombolo kanye Zonke izihloko zezinombolo kanye
26 22 19 27 94
nobudlelwane bazo nobudlelwane bazo
Amaphethini, Amaphethini ezinombolo 3 3 3 3 12
Ukuxhumana kanye ne-
Aljebhra Amaphethini ayizibalomdwebo 1 1 1 1 4
Izimo ezinhlangothi mbili 2 2 4
Indawo neSimo Izinto ezinhlangothi ntathu 3 3 1 7
(Ijiyometri) Isikhundla, isimo nokubukeka kwento 2 3 5
Okufana nse nxazombili 2 1 3
Isikhathi 3 2 3 2 10
Ubude 2 2 4
Isilinganiso
Isisindo 2 1 3
Umthamo 2 1 3
Ubude bengaphandle lento 1 1
Ububanzi bendawo 2 2
Ulwazi oluphelele 3 3 6
Ukuqokelelwa kolwazi
Izingxenye zolwazi oluphelele 1 1 2
Inani Lezifundo 40 40 40 40 160
CAPS 45
3.4.1 Ibanga 1 Ulwazi jikelele ngethemu
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 1
46 1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANO BAZO
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
UKUTHUTHUKISA ULWAZI LWEZINOMBOLO: Ukubala usebenzisa izinombolo eziphelele
1.1 Bala izinto eziphathekayo kuya Bala izinto eziphathekayo kuya Bala izinto eziphathekayo kuya Bala izinto eziphathekayo kuya
kweziyi-10 kwezingama-20 ngokuyikho. kuma-40 ngokuyikho. kuma-50 ngokuyikho.
Bala izinto
eziphathekayo Qagela inani lezinto esingazibala Qagela inani lezinto esingazibala Qagela inani lezinto esingazibala Qagela inani lezinto esingazibala
ngokuyikho. ngokuyikho. ngokuyiko. ngokuyiko.
Izibalo IBANGA 1-3
Gqugquzela ukubala izinto Gqugquzela ukubala izinto Gqugquzela ukubala izinto
ngamaqoqo ngamaqoqo. ngamaqoqo.
1.2 Bala uyaphambili ubuye uye Bala uyaphambili ubuye uye Bala uyaphambili ubuye uye Bala uyaphambili ubuye uye
emumva kanje: emumva kanje: emumva kanje: emumva kanje:
Bala uyaphambili
ubuye uye emumva • Ngakunye kusukela kunoma iyiphi • Ngakunye kusukela kunoma iyiphi • Ngakunye kusukela kunoma iyiphi • Ngakunye kusukela kunoma iyiphi
inombolo phakathi kuka -1 kuya inombolo phakathi kuka -1 kuya inombolo phakathi kuka -1 kuya inombolo phakathi kuka -1 kuya
kuma 20. kuma 50. kuma 80. kuma 100.
Bala uya phambili kanje: Bala uya phambili kanje: Bala uya phambili kanje:
• Ngama-10 kusuka kunoma iyiphi • Ngama-10 kusuka kunoma iyiphi • Ngama-10 kusuka kunoma iyiphi
inombolo phakathi kuka -0 kuya inombolo phakathi kuka -0 kuya inombolo phakathi kuka -0 kuya
kuma -50. kuma -80. kuma -100.
• Ngaku -5 kusuka kunoma iyiphi • Ngaku -5 kusuka kunoma iyiphi • Ngaku -5 kusuka kunoma iyiphi
inombolo phakathi kuka 0 kuya inombolo phakathi kuka 0 kuya inombolo phakathi kuka 0 kuya
kuma -50. kma -80 kma -100
• Ngaku -2 kusuka kunoma iyiphi • Ngaku -2 kusuka kunoma iyiphi • Ngaku -2 kusuka kunoma iyiphi
inombolo phakathi kuka 0 kuya inombolo phakathi kuka 0 kuya inombolo phakathi kuka 0 kuya
kuma -20 kuma -80 kuma -100
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
UKUTHUTHUKISA ULWAZI LWEZINOMBOLO: Beka okumele izinombolo eziphelele
1.3 Ukubona, akhombe nokufunda Ukubona, akhombe nokufunda Ukubona, akhombe nokufunda Ukubona, akhombe nokufunda
CAPS
izinombolo izinombolo izinombolo izinombolo
Uphawu negama
lenombolo • Bona, khomba bese ufunda • Bona, khomba bese ufunda • Bona, khomba bese ufunda • Bona, khomba bese ufunda
izimpawu zezinombolo kusukela izimpawu zezinombolo kusukela izimpawu zezinombolo kusukela izimpawu zezinombolo kusukela
koku -1 kuya kuma -20 koku -1 kuya kuma -50 koku -1 kuya kuma -80 koku -1 kuya kuma -100
• Bhala izimpawu zezinombolo • Bhala izimpawu zezinombolo • Bhala izimpawu zezinombolo • Bhala izimpawu zezinombolo
kusukela koku -1 kuya koku -5 kusukela koku -1 kuya koku -10 kusukela koku -1 kuya koku -20 kusukela koku -1 kuya koku -20
• Bona, khombea bese ufunda • Bona, khombea bese ufunda • Bona, khombea bese ufunda • Bona, khombea bese ufunda
amagama ezinombolo kusukela amagama ezinombolo kusukela amagama ezinombolo kusukela amagama ezinombolo kusukela
koku -1 kuya koku -5 koku -1 kuya koku -10 koku -1 kuya koku -10 koku -1 kuya koku -10
• Bhala amagama ezinombolo • Bhala amagama ezinombolo • Bhala amagama ezinombolo • Bhala amagama ezinombolo
kusuka koku - 1 kuya koku -5. kusuka koku - 1 kuya koku -10. kusuka koku - 1 kuya koku -10 kusuka koku - 1 kuya koku -10
UKUTHUTHUKISA ULWAZI LWEZINOMBOLO: Chaza, qhathanisa bese uhlela izinombolo eziphelele
1.4 Chaza, qhathanisa bese uhlela Chaza, qhathanisa bese uhlela Chaza, qhathanisa bese uhlela Chaza, qhathanisa bese uhlela
izinto kuye kufike koku -5 izinto kuye kufike koku -10 izinto kuye kufike koku -15 izinto kuye kufike koku -20
Chaza, qhathanisa
bese uhlela • Qhathanisa amaqoqo ezinto • Qhathanisa amaqoqo ezinto • Qhathanisa amaqoqo ezinto • Qhathanisa amaqoqo ezinto
izinombolo ngobuningi, okumbalwa; ngobuningi, okumbalwa; ngobuningi, okumbalwa; ngobuningi, okumbalwa;
ngokuningi kakhulu, okuncane ngokuningi kakhulu, okuncane ngokuningi kakhulu, okuncane ngokuningi kakhulu, okuncane
kakhulu; kuningi kuna, kunca kuna; kakhulu; kuningi kuna, kunca kuna; kakhulu; kuningi kuna, kunca kuna; kakhulu; kuningi kuna, kunca kuna;
kuyalingana, kuhlukile kuyalingana, kuhlukile kuyalingana, kuhlukile kuyalingana, kuhlukile
• Hlela iqoqo lezinto kusukela • Hlela iqoqo lezinto kusukela • Hlela iqoqo lezinto kusukela • Hlela iqoqo lezinto kusukela
kweziningi kakhulu kuya kweziningi kakhulu kuya kweziningi kakhulu kuya kweziningi kakhulu kuya
kwezincane kakhulu nakwezincane kwezincane kakhulu nakwezincane kwezincane kakhulu nakwezincane kwezincane kakhulu nakwezincane
kakhulukuya kweziningi kakhulu kakhulukuya kweziningi kakhulu kakhulukuya kweziningi kakhulu kakhulukuya kweziningi kakhulu
47 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
1.4 Chaza, qhathanisa bese uhlela Chaza, qhathanisa bese uhlela Chaza, qhathanisa bese uhlela Chaza, qhathanisa bese uhlela
48 izinomboli kuye kufike koku -5 izinombolo kuye kufike koku -10 izinombolo kuye kufike koku -15 izinombolo kuye kufike koku -20
Chaza, qhathanisa
bese uhlela • Chaza, qhathanisa izinombolo • Chaza, qhathanisa izinombolo • Chaza, qhathanisa izinombolo • Chaza, qhathanisa izinombolo
izinombolo ngokuthi inkulu kuna, incane kuna, ngokuthi inkulu kuna, incane kuna, ngokuthi inkulu kuna, incane kuna, ngokuthi inkulu kuna, incane kuna,
iningi kuna,kungaphansi kuna; iningi kuna,kungaphansi kuna; iningi kuna,kungaphansi kuna; iningi kuna,kungaphansi kuna;
kuyalingana kuyalingana kuyalingana kuyalingana
• Chaza bese uhlela izinombolo • Chaza bese uhlela izinombolo • Chaza bese uhlela izinombolo • Chaza bese uhlela izinombolo
- Kusukela kokuncane kakhulu - Kusukela kokuncane kakhulu - Kusukela kokuncane kakhulu - Kusukela kokuncane kakhulu
Izibalo IBANGA 1-3
kuya kokukhulu kakhulu, kuya kokukhulu kakhulu, kuya kokukhulu kakhulu, kuya kokukhulu kakhulu,
kusuka kokukhulu kakhulu, kuya kusuka kokukhulu kakhulu, kuya kusuka kokukhulu kakhulu, kuya kusuka kokukhulu kakhulu, kuya
kokuncane kakhulu kokuncane kakhulu kokuncane kakhulu kokuncane kakhulu
- Usebenzisa umugqa - engaphambi, engemumva, - engaphambi, engemumva, - engaphambi, engemumva,
wezinombolo kusuka ku 1 kuya ephakathi nendawo ephakathi nendawo ephakathi nendawo
kuoku -5
- Usebenzisa umugqa - Usebenzisa umugqa - Usebenzisa umugqa
wezinombolo kusuka ku 0 kuya wezinombolo kusuka ku 0 kuya wezinombolo kusuka ku 0 kuya
-10 -15 -20
Usebenzisa izinombolo
zesikhundla ukuhlela,
ukulandelana nangokwendawo
• Beka izinto emgqeni ngokulan-
delana kusukela kweyokuqala
kuya kweyeshumi. Isib okokuqala,
okwesibili, ikwesithathu,….okwe-
shumi, okokugcina.
• Ukuhlela izinombolo
ngokwesikhundla ngokulandelana
ukusuka kweyokuqala ukuya
kweyeshumi.
UKUTHUTHUKISA ULWAZI LWEZINOMBOLO: Ubungako benani lenombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
1.5 Ukubona ubungako benani Ukubona ubungako benani
lezinombolo usuka e-11 -kuya e-15. lezinombolo usuka e-11 -kuya e-19
Ubungako benani
lenombolo • Ukuhlakaza izinamba ezihamba Ukuhlakaza izinombolo ezihamba
ngambili uzise emashumini ngambili uzise emashumini
nasemiveni. Isib. 12 ungu 10 no 2 nasemiveni. Isib. 18 ungu 10 no 8
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
XAZULULA IZINKINGA ZEZIBALO ESIMWENI ESIJWAYELEKILE
1.6 Sebenzisa lamasu alandelayo Sebenzisa lamasu alandelayo Sebenzisa lamaqhinga alandelayo Sebenzisa lamaqhinga alandelayo
CAPS
ukuxazulula izinkinga zezibalo bese ukuxazulula izinkinga zezibalo bese ukuxazulula izinkinga zezibalo bese ukuxazulula izinkinga zezibalo bese
Amasu okuxazulula
uchaza isisombululo kanje: uchaza isisombululo kanje: uchaza isisombululo kanje: uchaza isisombululo kanje:
izinkinga zezibalo
• Sebenzisa izinsizakufunda • Sebenzisa izinsizakufunda • Sebenzisa izinsizakufunda • Sebenzisa izinsizakufunda
eziphathekayo njengezinto eziphathekayo njengezinto eziphathekayo njengezinto eziphathekayo njengezinto
zokubala. zokubala zokubala zokubala
• Sebenzisa izithombe ukubonisa • Sebenzisa izithombe ukubonisa • Sebenzisa izithombe ukubonisa • Sebenzisa izithombe ukubonisa
izibalo eziyingxoxo izibalo eziyingxoxo izibalo eziyingxoxo izibalo eziyingxoxo
• Sebenzisa umugqa wezinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
owakhiwe ngezinto eziphathekayo
• Phinda kabili ubuye uhlukanise • Phinda kabili ubuye uhlukanise • Phinda kabili ubuye uhlukanise
njengobuhlalu
kabili izinombolo kabili izinombolo kabili izinombolo
• Sebenzisa umugqa wezinombolo • Sebenzisa umugqa wezinombolo • Sebenzisa umugqa wezinombolo
owakhiwe ngezinto eziphathekayo owakhiwe ngezinto eziphathekayo owakhiwe ngezinto eziphathekayo
njengobuhlalu njengobuhlalu njengobuhlalu
1.7 Uxazulula izinkinga zezibalo Uxazulula izinkinga zezibalo Uxazulula izinkinga zezibalo Uxazulula izinkinga zezibalo
eziyingxoxo ezisesimweni zamagama ezisesimweni zamagama ezisesimweni zamagama ezisesimweni
Ukuhlanganisa
esijwayelekile bese uchaza esijwayelekile bese uchaza esijwayelekile bese uchaza esijwayelekile bese uchaza
nokususa
isisombululo usebenzisa isisombululo usebenzisa isisombululo usebenzisa isisombululo usebenzisa
ukuhlanganisa, ukususa ezibalweni ukuhlanganisa, ukususa ezibalweni ukuhlanganisa, ukususa ezibalweni ukuhlanganisa, ukususa ezibalweni
ezinika umphumela ofika esi -5. ezinika umphumela ofika esi -10. ezinika umphumela ofika esi -15 ezinika umphumela ofika esi -20
1.8 Uxazulula izinkinga zezibalo Uxazulula izinkinga zezibalo Uxazulula izinkinga zezibalo
zamagama ezisesimweni zamagama ezisesimweni zamagama ezisesimweni
Ukuhlanganisa
esijwayelekile bese uchaza esijwayelekile bese uchaza esijwayelekile bese uchaza
okuphindayo
isisombululo usebenzisa isisombululo usebenzisa isisombululo usebenzisa
okuholela
ukuhlanganisa okuphindayo ukuhlanganisa okuphindayo ukuhlanganisa okuphindayo
ekuphindaphindeni
ezibalweni ezinika umphumela ofika ezibalweni ezinika umphumela ofika ezibalweni ezinika umphumela ofika
e -10. e -15 e -20.
49 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
1.9 Uxazulula izinkinga zezibalo Uxazulula izinkinga zezibalo Uxazulula izinkinga zezibalo Uxazulula izinkinga zezibalo
50 zamagama ezisezimweni zamagama ezisezimweni zamagama ezisezimweni zamagama ezisezimweni
Ukwenza
ezijwayelekile bese bechaza ezijwayelekile bese bechaza ezijwayelekile bese bechaza ezijwayelekile bese bechaza
amaqoqo kanye
isisombululo besebenzisa ukwenza isisombululo besebenzisa ukwenza isisombululo besebenzisa ukwenza isisombululo besebenzisa ukwenza
nokuhlukaniselana
amaqoqo nokuhlukaniselana amaqoqo nokuhlukaniselana amaqoqo nokuhlukaniselana amaqoqo nokuhlukaniselana
okuholela
ezinombolo eziphelele ezibalweni ezinombolo eziphelele ezibalweni ezinombolo eziphelele ezibalweni ezinombolo eziphelele ezibalweni
ezibalweni
ezinemiphumela efika esi -5 ezinemiphumela efika esi -10 ezinemiphumela efika esi -15 ezinemiphumela efika esi -20
zokuhlukanisa
ezingaba nezinsalela.. ezingaba nezinsalela ezingaba nezinsalela.. ezingaba nezinsalela
1.11 • Ukubona bese ukhomba imali • Ukubona bese ukhomba imali • Ukubona bese ukhomba imali
Izibalo IBANGA 1-3
yaseNingizimu Afrika ewuhlweza yaseNingizimu Afrika ewuhlweza yaseNingizimu Afrika
Imali
5c, 10c, 20, 50c, R1, R2; R5 5c, 10c, 20, 50c, R1, R2; R5
- ewuhlweza 5c, 10c, 20, 50c, R1,
• Ukuxazulula izinkinga zemali • Ukuxazulula izinkinga zemali R2; R5
ezifaka isamba noshintshi kuyofika ezifaka isamba noshintshi kuyofika
- eyamaphepha R10 no R20
ku R10 no 20c ku R20 no 20c
• Ukuxazulula izinkinga zemali
ezifaka isamba noshintshi kuyofika
ku R20 no 20c.
UKUBALA NGOKUKHULULEKA
1.12 Sebenzisa amasu alandelayo uma Sebenzisa lamasu alandelayo uma Sebenzisa lamasu alandelayo uma Sebenzisa lamasu alandelayo uma
ubala: ubala: ubala: ubala:
Amasu
• Izinsizakufunda eziphathekayo Isib. • Sebenzisa izinsizakufunda • Sebenzisa izinsizakufunda • Sebenzisa izinsizakufunda
(izindlela zokwenza
izinto zokubala eziphathekayo. Isib.izinto zokubala eziphathekayo. Isib.izinto zokubala eziphathekayo. Isib.izinto zokubala
noma amaqhinga)
• Dweba izithombe • Dweba izithombe • Dweba izithombe • Dweba izithombe
• Umugqa wezinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
owenziwe izinto eziphathekayo
• Phinda kabili ubuye uhlukanise • Phinda kabili ubuye uhlukanise • Phinda kabili ubuye uhlukanise
njengobuhlalu.
kabili kabili kabili
• Sebenzisa umugqa wezinombolo • Sebenzisa umugqa wezinombolo • Sebenzisa umugqa wezinombolo
owakhiwe ngezinto eziphathekayo owakhiwe ngezinto eziphathekayo owakhiwe ngezinto eziphathekayo
njengobuhlalu njengobuhlalu njengobuhlalu
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
1.13 Uhla lwezinombolo: 1 - 5 Uhla lwezinombolo: 1 - 10 Uhla lwezinombolo: 1 - 15 Uhla lwezinombolo: 1 - 20
Ukuhlanganisa • Hlanganisa kuze kufike okuyi -5 • Hlanganisa kuyofika e- 10 • Hlanganisa kuyofika e- 15 • Hlanganisa kuyofika e- 20
CAPS
nokususa
• Susa kokuyi -5 • Susa koku -10 • Susa koku -15 • Susa koku -20
• Enza uphindelela amabhondi kuze • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele
kufike kwinombolo yesi -5 (+, –, =, ) (+, –, =, ) (+, –, =, )
• Enza uphindelela amabhondi kuze • Enza uphindelela amabhondi kuze • Enza uphindelela amabhondi kuze
kufike kwinombolo yesi - 7 kufike kwinombolo yesi - 9 kufike kwinombolo yesi - 10
1.14 • Izibalo zokuhlanganisa • Izibalo zokuhlanganisa • Izibalo zokuhlanganisa
okuphindayo (ukuphinda inombolo okuphindayo (ukuphinda inombolo okuphindayo 9 ukuphinda
Ukuhlanganisa
efanayo) kuyofika e -10. efanayo) kuyofika e -15. inombolo) kuyofika e -20.
okuphindayo
okuholela • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele
ezibalweni (+, –, =, ) (+, –, =, ) (+, –, =, )
zokuphindaphinda
51 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
1.16 Ulwazi Lwezinombolo: Uhla Ulwazi Lwezinombolo: Uhla Ulwazi Lwezinombolo: Uhla Ulwazi Lwezinombolo: Uhla
52 olufinyelela esi -5 olufinyelela esi -10 olufinyelela esi -15 olufinyelela esi -20
Izibalo Zekhanda
• Hlela iqoqo lezinombolo olunikiwe. • Hlela iqoqo lezinombolo olunikiwe. • Hlela iqoqo lezinombolo olunikiwe. • Hlela iqoqo lezinombolo olunikiwe.
• Qhathanisa izinombolo kusukela • Qhathanisa izinombolo kusukela • Qhathanisa izinombolo kusukela • Qhathanisa izinombolo kusukela
kweyo -1 kuya e -5,yisho ukuthi kweyo -1 kuya e -10,yisho ukuthi kweyo -1 kuya e -15,yisho ukuthi kweyo -1 kuya e -20,yisho ukuthi
iyiphi encane noma enkulu iyiphi encane noma enkulu iyiphi encane noma enkulu iyiphi encane noma enkulu
ngokukodwa noma ngokubili. ngokukodwa noma ngokubili. ngokukodwa noma ngokubili. ngokukodwa noma ngokubili.
Ukukhumbula okusheshayo: Ukukhumbula okusheshayo:
Izibalo IBANGA 1-3
• Amabhondi ezinombolo kuya e -5 • Amabhondi kuya e -10
• Khumbula izindlela zokuhlanganisa • Khumbula izindlela zokuhlanganisa
nokususa kuya e -5 nokususa kuya e -10
Amaqhinga okubala Amaqhinga okubala
Sebenzisa amaqhinga okuhlanganisa Sebenzisa amaqhinga okuhlanganisa
nokususa ngokugculisayo: nokususa ngokugculisayo:
• Beka inombolo enkulu kuqala • Beka inombolo enkulu kuqala
ukuze ubale uqhubeke noma uye ukuze ubale uqhubeke noma uye
emumva. emumva.
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa
kabili kabili
• Ukwakha nokuhlakaza inombolo • Ukwakha nokuhlakaza inombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
Izinhlobo zezinkinga zezibalo: Ibanga 1
Lezi yizibonelo zezinhlobo zezinkinga ezibalulekile okufanele ukuthi uthisha azethule ngokuziphindaphinda ekilasni
lakhe. Uma uthisha esebenza ngeqembu elincana, kufanele ayisho ngomlomo inkinga. Uma abafundi sebekwazi
ukufunda, usengabanikeza izinkinga zezibalo ezibhalwe phansi, kodwa futhi ayisho inking ngomlomo.
Izinkinga ezisesimweni esejwayelekile zingafakwa encwadini yokusebenzela, kodwa kube kufishane, iqonde ngqo
kube ejwayelekile, uthisha kufanele aqiniseke ukuthi bonke abafundi bayaziqonda lezinkinga.
Amaqoqo
Ukwenza amaqoqo, kulahlwa izinsalela
UNokwethaba uthengisa amahhabhula asezikhwameni ezinamahhabhula ngamathathu ngasinye. Unamahhabhula
ayi - 14. Zingaki izikhwama ezinamahhabhula amathathu angazenza?
Ukwenza amaqoqo, kufakwa nezinsalela ezimpendulweni
USimanga ufuna ukunikeza ugogo wakhe ibhokisi lamaqanda ayi - 15. Mangaki amabhokisi azowadinga ukufaka
amaqanda ayisithupha ibhokisi ngalinye?
Ukuhlukaniselana
Ukuhlukaniselana, kulahlwa insalela
Hlukanisa uswidi oyi - 14 kubafundi abathathu ukuze bonke bathole alinganayo.
Ukuhlanganisa okuphindayo
Mangaki amasondo emabhayisikilini amane?
Ukuhlanganisa nokususa
Kunezinhlobo eziyisisekelo okungenani ezintathu zokuhlanganisa nokususa, inhlobo ngayinye ingavezwa ngezindlela
ezehlukene.
Izinhlobo eziyisisekelo:
Ushintshol ekubekeni inkinga
UNoluthando ubenamahhabhula amahlanu. USipho umuphe amanye ayisishiyagalombili. Mangaki amahhabhula
kaNoluthando esewonke?
UNoluthando ubenamahhabhula ayi - 13, unikeze uSipho amahhabhula amahlanu. Mangaki amahhabhula asele
nawo manje?
Hlanganisa
UNomfundo unomabuli abahlanu abaluhlaza kanye nabayisishiyagalombili ababomvu. Unomabuli abangaki
sebebonke?
UNomfundo unomabuli abayi - 13. Abahlanu babo baluhlaza, bonke abanye babomvu. Bangaki omabuli ababomvu
anabo?
CAPS 53
Izibalo IBANGA 1-3
Qhathanisa
UNomfundo unobhanana abayi - 13. UThemba unobhanana abahlanu. Bangaki obhanana uNoluthando anabo
abangaphezulu kwabakaThemba?
Veza inkinga ngayinye ngezindlela ezahlukene
Izinkinga ingavezwa ngezindlela ezahlukene. Isibonelo, zombili lezizinkinga ezoshintsho, kodwa okungaziwa ku-
sezindaweni ezahlukene.
• UNoluthando ubekade enamahhabhula. UThemba wamupha amanye ayisishiyagolombili. Manje
usenamahhabhula ayi - 13. Ubekade enamahhabhula amangaki uNoluthando ekuqaleni?
• UNoluthando ubekade enamahhabhula amahlanu. UPhilasande wamupha amanye. Manje unamahhabhula
ayi - 13. Mangaki amahhabhula amnike wona uPhilasande?
Izimo zezinkinga ezinobudlelwano obusebenzayo obehlukene
UNokwethaba uthengisa amawolintshi abiza amarandi amane (R4) lilinye. Yenza ithebula lokumsiza ukuthola inani
lamaoda amakhulu.
Inani lamawolintshi 1 2 3 4 5 6 7
Inani ngokwamarandi 4 8
Sebenzisa ithebula ukuthola inani lamawolintshi ayisi - 7
Lezizinhlobo zezinkinga zezenzelwe ukusiza uthisha. Abafundi akumele baxinwe ngamagama alezizinkinga. Khum-
bula ukuthi abafundi bajwayele ukusebenzisa izindlela ezahlukene zokuxazulula izinkinga okungenzeka kungabi
yilokhu okulindelwe nguthisha.
54 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 1
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANE NE-ALJEBHRA
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
CAPS
2.1 Ukukopisha nokwandisa Ukukopisha, ukwandisa bese Ukukopisha, ukwandisa bese Amaphethini asizungezile
uchaza uchaza
OKUSEjiyometri Khomba, chaza nganagama bese
Ukukopisha nokwandisa amaphethini Ukukopisha, ukwandisa bese uchaza Ukukopisha, ukwandisa bese uchaza ukopisha amaphethini asejiyometri
alula usebenzisa: ngamagama. ngamagama.
• emvelo
• Izinto eziphathekayo; • Amaphethini alula enziwe ngezinto • Amaphethini alula enziwe ngezinto
• awesimamje
eziphathekayo eziphathekayo
• Izithombe (usebenzise imibala
• nasemasikweni nasemagugwini
nezimo) • Amaphethini alula enziwe • Amaphethini alula enziwe
ethu
ngokudweba imidwebo eyenziwe ngokudweba imidwebo eyenziwe
ngemigqa, ngezimo noma ngezinto ngemigqa, ngezimo noma ngezinto
eziphathekay eziphathekayo
Akha uchaze amaphethini akho
Akha uchaze amaphethini l akho Akha uchaze amaphethini l akho
• Akha amaphethini akho
• Akha amaphethini akho • Akha amaphethini akho asejiyometri
asejiyometri asejiyometri
- Usebenzisa izinto eziphathekayo
- Usebenzisa izinto eziphathekayo - Usebenzisa izinto eziphathekayo
- Ngokudweba imigqa, izimo noma
- Ngokudweba imigqa, izimo noma - Ngokudweba imigqa, izimo noma izinto eziphathekayo
izinto eziphathekayo izinto eziphathekayo
• Chaza amaphethini akho.
• Chaza amaphethini akho. • Chaza amaphethini akho.
Isiphakamiso sokulandelanisa
Qala ukopishe bese wandisa
amaphethini usebenzisa izinto
eziphathekayo. Uma abafundi
sebekwazi ukusebenzisa
amakhrayoni namapensela,
sebengaqala ukukopisha nokwandisa
amaphethini ngokuwadweba.
55 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
2.2 Ukukopisha, ukwandisa bese Ukukopisha, ukwandisa bese Ukukopisha, ukwandisa bese Ukukopisha, ukwandisa bese
56 uchaza uchaza uchaza uchaza
AMAPHETHINI
EZINOMBOLO Ukukopisha, ukwandisa nokuchaza Ukukopisha, ukwandisa nokuchaza Ukukopisha, ukwandisa nokuchaza Ukukopisha, ukwandisa nokuchaza
ukulandela okulula kwezinombolo ukulandela okulula kwezinombolo ukulandela okulula kwezinombolo ukulandela okulula kwezinombolo
kuyofika kuma 20. kuyofika kuma 50 kuyofika kuma 80 kuyofika kuma 100
Ukulandelana kwezinombolo Ukulandelana kwezinombolo Ukulandelana kwezinombolo Ukulandelana kwezinombolo kufanele
kufanele kokhombise ukubala uya kufanele kokhombise ukubala uya kufanele kokhombise ukubala uya kokhombise ukubala uya phambili
phambili nokubala uya emumva phambili nokubala uya emumva phambili nokubala uya emumva nokubala uya emumva kanye:
kanye: kanye: kanye:
Izibalo IBANGA 1-3
• Ngaku 1 usuka kunoma iyiphi
• Ngakunye usuka kunoma iyiphi • Ngaku 1 usuka kunoma iyiphi • Ngaku 1 usuka kunoma iyiphi inombolo phakathi kuka 1 no 100
inombolo phakathi kuka 1 kuya inombolo phakathi kuka 1 no 50 inombolo phakathi kuka 1 no 80
kuma -20
Ubala uya phambili ngo: Ubala uya phambili ngo: Ubala uya phambili ngo:
• Ngama 10 kusuka kunoma iyiphi • Ngama 10 kusuka kunoma iyiphi • Ngama10 kusuka kunoma iyiphi
inombolo ephakathi,kuka 0 kuya inombolo ephakathi,kuka 0 kuya inombolo ephakathi,kuka 0 kuya
ku 50 ku 80 ku 100
• Ngaku 5 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 5 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 5 kusukela kunoma iyiphi
inombolo ephakathi kuka 0 kuya inombolo ephakathi kuka 0 kuya inombolo ephakathi kuka 0 kuya
ku 50 ku80 ku 100
• Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi
inombolo ephakathi kuka o kuya inombolo ephakathi kuka o kuya inombolo ephakathi kuka o kuya
ku 50 ku 80 ku 100
Akha bese uchaza amaphethini Akha bese uchaza amaphethini Akhabese uchaza amaphethini
akho akho akho
• Akha uchaze iphethini lakho • Akha uchaze iphethini lakho • Akha uchaze iphethini lakho
lezinombolo lezinombolo lezinombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 1
3. INDAWO NEZIMO (IJIYOMETRI)
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
CAPS
3.1 Ulimi olusho ukuthi into ikuphi Ulimi olusho ukuthi into ikuphi
Isikhundla, Chaza ukuthi into ikuphi uma Chaza ukuthi into ikuphi uma
inkomba uqhathanisa nenye. Isibonelo: phezu uqhathanisa nenye. Isibonelo: phezu
nokubukeka kwe, phambili kwe, emumva kwe, kwe, phambili kwe, emumva kwe,
kwento kwesobunxele, kwesokudla, phezulu, kwesobunxele, kwesokudla, phezulu,
phansi, eduze kwe. phansi, eduze kwe.
Indawo nezinkomba Indawo nezinkomba
• Landela izinkomba ukunyakaza • Landela izinkomba ukunyakaza
ekilasini. ekilasini.
• Landela imiyalelo ukubeka into • Landela imiyalelo ukubeka into
uyiqhathanisa nenye. Isib. Faka uyiqhathanisa nenye. Isib. Faka
ipensela phakathi ebhokisini ipensela phakathi ebhokisini
Iziphakamisozokugxilwa kukho Iziphakamisozokugxilwa kukho
ngokulandelana komsebenzi ngokulandelana komsebenzi
wethemu yokuqala wethemu 4
• Ulimi lwesikhundla kufanele • Umsebenzi wesikhundla
lwethulwe ngemisebenzi lapho nezinkomba ungahlanganiswa
abafundi benyakazisa umzimba. ngokubhala njengokudweba,
ukufaka imibala noma
• Lokhu kungahlanganiswa
ukuqondanisa umdwebo negama.
nangemisebenzi yokubhala efana
nokudweba, ukufaka imibala • Amanye amagama amasha
noma ukuqondanisa amagama esikhundla angathulwa
nezithombe. ngemisebenzi efaka ukunyakaza
kwabafundi.
• Sebenzisa undile uma ulandela
izinkomba. • Izinkomba zingenziwa
ngokuphindelela ngokwenza
• Izinkomba zingenziwa
imisenzi lapho abafundi benyakaza
ngokuphindelela ngokwenza
noma benyakazisa izinto
imisenzi lapho abafundi benyakaza
ngokwemyalelo.
noma benyakazisa izinto
ngokwemyalelo.
Isikhundla nokubukeka kwento
• Qondanisa ukubukeka kwento
efanayo nsukuzonke.
57 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
3.2 Uhla Lwezinto Uhla Lwezinto Uhla Lwezinto
58
Izinto ezinhlangoth- Bona bese unika igama lezinto Bona bese unika igama lezinto Bona bese unika igama lezinto
intathu ezinhlangothi ntathu ezikhona ezinhlangothi ntathu ezikhona ezinhlangothi ntathu ezikhona
ekilasini kanye nasezithombeni ekilasini kanye nasezithombeni ekilasini kanye nasezithombeni
• Izinto eziyibhola nasezithombeni nasezithombeni
• Izinto eziyibhokisi • Izinto eziyibhola • Izinto eziyibhola
• Izinto eziyibhokisi • Izinto eziyibhokisi
Izibalo IBANGA 1-3
Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto
Chaza, uhlele bese uqhathanisa Chaza, uhlele bese uqhathanisa Chaza, uhlele bese uqhathanisa
izinto ezinhlangothi ntathu ngokwe: izinto ezinhlangoth intathu ngokwe: izinto ezinhlangothi ntathu ngokwe:
• ngokobungako • ngobungako • ngobungako
• ngokombala • umbala • umbala
Imisebenzi okugxilwa kuyo • izinto ezigingqikayo • izinto ezigingqikayo
Buka bese wakha izinto • iznto ezishelelayo • iznto ezishelelayo
ozinikiwe ezinhlangothi ntathu
usebenzisa izinto eziphathekayo
njengamabhuloki nezinye izinto
ezingabuye zisebenziseke., izinto
zokwakha
Iziphakamiso zemisebenzi Iziphakamiso zemisebenzi I Iziphakamiso zemisebenzi
okugxilwe kuyo ngokulandelana okugxilwe kuyo ngokulandelana okugxilwe kuyo ngokulandelana
eThemu 1: eThemu 3: eThemu 4:
• Imidlalo ekhululekile lapho • Sebenzisa izinto eziphathekayo
kusethenziswa izinto ezinhlangothi ezinomumo webhola, namabhokisi
ntathu. Ukwakha izinto ozithandayo ahlukene nokunye okunezimo
usebenzisa amabhuloki,izinto eziyiprizimu kanxande noma
zokwakha noma izinto ezingabuye eyekhiyubhu. Phenya ikuphi
zisebenziseke. Lokhu kungenziwa okukwazi ukugingqika, ukushelela
ngesikhathi sokusebenza kanye nongakubekwa phezulu
ngokuzimela. kokunye.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Kopisha isimo sento elethiwe • Khomba bese uchaza
uthisha.Lokhu kungenziwa izibalomdwebo kanye nezinye
ngesikhathi sokusebenza izinto bese usho ukthi zakheke
ngokuzimela. njengebhola noma njengebhokisi.
• Umsebenzi uphethwa Umsebenzi uphethwa ngomsebenzi
ngomsebenzi obhalwayo. obhalwayo.
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
• Qhathanisa ubungako bezinto
CAPS ezifanayo e. g. isho ukuthi iliphi
ibhola elikhulu
• Khuluma bese uhlela izinto
eziphathekayo ngokombala.
• Khomba bese uchaze
izibalomdwebo nezinye izinto usho
ukuthi zimi njengebhola noma
njengebhokisi.
• Umsebenzi uphethwa
ngomsebenzi obhalwayo.
3.3 Uhla lwezimo Uhla lwezimo
IZIMO Bona bese usho amagama ezinto Bona bese usho amagama ezinto
EZINHLANGOTHI ezinhlangothi mbili: ezinhlangothi mbili:
MBILI 2-D
• indilinga • indilinga
• unxantathu • unxantathu
• isikwele • isikwele
Izimpawu zezimo Izimpawu zezimo
Chaza, hlela bese uqhathanise izimo Chaza, hlela bese uqhathanise izimo
ezinhlangothi mbili kanje: ezinhlangothi mbili kanje:
• ngobungako • ngobungako
• ngombala • ngombala
• amacala aqondile • amacala aqondile
• amacala ayizindilinga • amacala ayizindilinga
Iziphakamiso zemisebenzi Iziphakamiso zemisebenzi
okugxilwe kuyo ngokulandelana okugxilwe kuyo ngokulandelana
eThemu 2 eThemu 4
• Qala ngokudlala okukhululekile
ngezimo ezahlukene okufaka
ukwenza izithombe ngezimo
eziyizibalo mdwebo ezisikiwe.
Lokhu kungenziwa ngesikhathi
sokusebenza ngokuzimela. Lokhu
59 kungenzeka ngesikha sezifundo
zamakhono empilo.
Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
• Kopisha isithombe esakhiwe
60 ngesimo esiyisibalomdwebo.
Lokhu kungenzeka ngesikhathi
sokusebenza ngokuzimela.
• Qhathanisa ubungako bezinto
ezifanayo njengengezikwele
zihlelwa kusukela kwesincane kuya
kwesikhulu, bese usebenzisa ulimi
lobungako ukuchaza izimo.
Izibalo IBANGA 1-3
• Xoxa ngemibala yezimo bese
uhlela izimo ngemibala yazo.
• Sebenzisa izindilinga, nezikwele • Sebenzisa izindilinga, izikwele
eziwungako obungafani nonxantathu bese ukuhlela
nonxantathu abayimo ezahlukene. ngokwamacala ayindilinga
Bahlele ngokuthi banamacala naqondile.
aqondile noma ayindilinga.
• Hlela ubeke izimo ngamaqoqo
• Hlela ubeke izimo ngamaqoqo njengonxantathu, izikwele,
njengonxantathu, izikwele, onxande noma izindilinga
izindilinga.
• Phetha lengxenye ngemisebenzi
• Phetha lengxenye ngemisebenzi ebhalwayo.
ebhalwayo.
3.4 Okufana nse nxazombili Okufana nse nxazombili
Okufana nse • Ukubona izinhlangothi ezimbili • Ukubona bese udweba
nxazombili zomzimba wakho ezifanayo. umugqa ohlukanisa kabili izimo
ezinhlangothimbili nokungezona
• Ukubona bese udweba
izibalomdwebo.
umugqa ohlukanisa kabili izimo
ezinhlangothimbili nokungezona
izibalomdwebo.
I Iziphakamiso zemisebenzi Iziphakamiso zemisebenzi
okugxilwe kuyo ngokulandelana okugxilwe kuyo ngokulandelana
eThemu 3 eThemu 4
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Bheka imigqa ehlukanisa izinto
kabili zifane nse
• Imisebenzi yokubhala akufanele • Imisebenzi yokubhala kufanele
ibe “dweba ingxenye enye” ifake izibonelo lapho umugqa ohlu-
kodwa kubekhona izibonelo kanisa kabili kufane ungabi osuka
lapho abafundi bedweba umugqa phezulu wehle kuphela.
ohlukanisa kabili kufane nse.
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 1
4. ISILINGANISO
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 TERM 3 TERM 4
CAPS
4.1 Ukudlula kwesikhathi Isikhathi siyafundwa ngenkathi Isikhathi siyafundwa ngenkathi Isikhathi siyafundwa ngenkathi
yezifundo zekilasi yezifundo zekilasi yezifundo zekilasi.
ISIKHATHI Khuluma ngokudlula kwesikhathi
• Hlela izehlakalo ezejwayelekile
ezenzeka ezimpilweni zabo.
• Qhathanisa ubude besikhathi
usebenzisa ulimi lwesikhathi njen-
gokuthi isikhathi eside / esifushane,
esisheshayo, esamba kancane
• Landelanisa ukwenzeka kwezinto
usebenzise amagama afana: izolo,
namuhla, kusasa,
Ukusho isikhathi
• Chaza ukuthi izinto zenzeke nini
usebenzisa amagama afana:
ekuseni, ebusuku, ntambama,
emva kwesikhathi, ngaphambi
kwsikhathi
• Isho ngokulandelana izinsuku zes-
into nezinyanga zonyaka.
• Faka izinsuku zokuzalwa zabafundi
kwikhalenda.
4.2 • UKULINGANISE esingahlelekile • UKULINGANISE esingahlelekile
Ubude • Qhathanisa bese uhlela ubude, • Qagela,l inganisa, qhathanisa,
ukuphakama noma ububanzi hlela bese ubhala ubude useben-
bezinto ezimbili noma ngaphezulu zisa ukukala okungenasilinganiso
ngokuzibeka enye eduze kwenye. njengezandla, ubude bepensela,
amagxathu, okokubala njll.
• Sebenzisa amagama akhuluma
ngokuqhathanisa njengikuthi: kude
kune, kufushane kune, okude
ngokuthe xaxa, okubanzi kune,
• Qagela, linganisa, qhathanisa,
hlela bese ubhala ubude useben-
61 zisa ukukala okungenasilinganiso
njengezandla, ubude bepensela,
amagxathu, okokubala njll.
Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 TERM 3 TERM 4
62 4.3 • UKULINGANISE esingahlelekile • UKULINGANISE esingahlelekile
Isisindo • Qagela, linganisa, qhathanisa, • Qagela, linganisa, qhathanisa,
hlela bese ubhala phansi isisindo hlela bese ubhala phansi isisindo
usebenzisa isikali sokuzimelela usebenzisa isikali sokuzimelela
kanye nokulinganisa okungenasi kanye nokulinganisa okungenasi
linganiso, njengebhuloki njll. linganiso, njengebhuloki njll.
• Sebenzisa amagama ukuqhathani- • Sebenzisa amagama ukuqhathani-
sa izinto. Isibonelo kulula, kuyasin- sa izinto. Isibonelo kulula, kuyasin-
Izibalo IBANGA 1-3
da, kulula kuna, kusinda kuna da, kulula kuna, kusinda kuna
4.4 • Ukulimganisa okungahlelekile • Ukulimganisa okungahlelekile • Ukulimganisa okungahlelekile
Umthamo/ oku- • Qhathanisa bese uhlela inani • Qhathanisa bese uhlela inani loket-
mumethwe loketshezi olusezitsheni ezimbili shezi olungena ezitsheni ezimbil
ezibekwe eduze nesinye. uma zigcwele (umthamo).
• Abafundi babheka ngokuthela • Sebenzisa amagama ukuqhatha-
esitsheni sesithathu nisa njengokuthi kuningi kuna,
kugcwele, kuncane kuna, aku-
nalutho
• Qagela, linganisa, qhathanisa, • Qagela, linganisa, qhathanisa,
uhlele bese ubhala umthamo uhlele bese ubhala umthamo
wezitsha usebenzisa isilinganiso wezitsha usebenzisa isilinganiso
esingenasilinganiso Isib izipuni esingenasilinganiso Isib izipuni
nezinkomishi. nezinkomishi.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 1
5. UKUQOKELELWA KOLWAZI
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
CAPS
5.1 Qoqa bese uhlela izinto Qoqa bese uhlela izinto
eziphathekayo ezisebenza eziphathekayo ezisebenza
Qoqa bese
nsukuzonke. nsukuzonke.
uhlela izinto
eziphathekayo
5.2 Dweba isithombe sezinto Dweba isithombe sezinto
esezihleliwe. esezihleliwe.
Okumele
iqoqo lezinto
eziphathekayo
ezihlelekile
• Chaza ukuthi amaqoqo ahlelwe • Chaza ukuthi amaqoqo ahlelwe
kanjani kanjani
5.3
Phendula imibuzo ngalokhu: Phendula imibuzo ngalokhu:
Ukuxoxa
- Zihlelwe kanjani izinto - Zihlelwe kanjani izinto
nokubika
ngeqoqo lezinto - Libukeka kanjani iqoqo elihleliwe - Libukeka kanjani iqoqo elihleliwe
eziphathekayo
• Chaza iqoqo elihleliwe • Chaza iqoqo elihleliwe
ezihlelekile
5.4 Okunconywayo:
Qoqa bese uhlela Ulwazi oluphelele lokwenza igrafu
ulwazi yezithombe yekilasi
5.5 • Qoqa bese uhlela ulwazi
Okumele ulwazi - Izinto eziphathelene nekilasi
noma nesikole
5.6 Hlaziya ulwazi olukwigrafu olubekiwe.
- Izimpendulo zemibuzo ebuzwe
Hlaziya bese uthisha. Okungenani abafundi abenze
uyahumusha amagrfu ezithombe amabili
ulwazi • Beka ulwazi kwigrafu yezithombe.
• Phendula imibuzo ngolwazi
lwegrafu yezithombe
63 Izibalo IBANGA 1-3
3.4.2 ULWAZI JIKELELE LEBANGA 2 ngethemu
64 ULWAZI JIKELELE LEBANGA 2
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANO BAZO
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO: Bala usebenzisa izinombolo eziphelele
1.1 • Bala ngokuyikho izinto • Bala ngokuyikho izinto • Bala ngokuyikho izinto • Bala ngokuyikho izinto
ezisetshenziswa njalo okungenani ezisetshenziswa njalo okungenani ezisetshenziswa njalo okungenani ezisetshenziswa njalo okungenani
Bala izinto
kuye kufike e -100 kuye kufike e -150 kuye kufike e -180 kuye kufike e -200
Izibalo IBANGA 1-3
eziphathekayo
• Qagela inombolo esondelela • Qagela inombolo esondelela • Qagela inombolo esondelela • Qagela inombolo esondelela
ngakhona yezinto ezingabhkwa ngakhona yezinto ezingabhkwa ngakhona yezinto ezingabhkwa ngakhona yezinto ezingabhkwa
ngokubala ngokubala ngokubala ngokubala
• Amaqhinga okubala ngamaqoqo • Amaqhinga okubala ngamaqoqo • Amaqhinga okubala ngamaqoqo • Amaqhinga okubala ngamaqoqo
kuyakhuthazwa. kuyakhuthazwa. kuyakhuthazwa. kuyakhuthazwa.
1.2 Bala uyephambili ubuye uye Bala uyephambili ubuye uye Bala uyephambili ubuye uye Bala uyephambili ubuye uye
emumva kanje: emumva kanje: emumva kanje: emumva kanje:
Bala uyephambili
ubuye emumva • Ngaku 1 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 1 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 1 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 1 kusukela kunoma iyiphi
inombolo ephakathi kuka -0 ne inombolo ephakathi kuka -0 ne inombolo ephakathi kuka -0 ne inombolo ephakathi kuka -0 ne
-100 -150 -180 -200
• Ngokuyi -10 kusukela kunoma • Ngokuyi -10 kusukela kunoma • Ngokuyi -10 kusukela kunoma • Ngokuyi -10 kusukela kunoma
iyiphi inombolo ephakathi 0 ne -100 iyiphi inombolo ephakathi 0 ne -150 iyiphi inombolo ephakathi 0 ne -180 iyiphi inombolo ephakathi 0 ne -200
• Ngokuyi -5 kusukela kunoma iyiphi • Nokuyi -5 kusukela kunoma iyiphi • Nokuyi -5 kusukela kunoma iyiphi • Nokuyi -5 kusukela kunoma iyiphi
inombolo ephakathi kuka 0 ne 100 inombolo ephakathi kuka 0 ne 150 inombolo ephakathi kuka 0 ne 180 inombolo ephakathi kuka 0 ne 200
• Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi
inombolo ephakathi kuka 0 kuya inombolo ephakathi kuka 0 kuya inombolo ephakathi kuka 0 kuya inombolo ephakathi kuka 0 kuya
koku 100 koku 150 koku 180 koku 200
• Ngoku 3 usukela kunoma iyiphi • Ngoku 3 usukela kunoma iyiphi • Ngoku 3 usukela kunoma iyiphi
inombolo ephakathi kuka 0 kuya inombolo ephakathi kuka 0 kuya inombolo ephakathi kuka 0 kuya
koku 99 koku 180 koku 200
• Ngoku4 kusukela kunoma iyiphi • Ngoku 4 kusukela kunoma iyiphi • Ngoku 4 kusukela kunoma iyiphi
inombolo ephakathi kuka 0 okuya inombolo ephakathi kuka 0 okuya inombolo ephakathi kuka 0 okuya
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
koku 100 koku 180 koku 200
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO: Ukumela izinombolo eziphelele
1.3 Khomba, ubone, bese ufunda Khomba, ubone, bese ufunda Khomba, ubone, bese ufunda Khomba, ubone, bese ufunda
CAPS
izinombolo izinombolo izinombolo izinombolo
Uphawu negama
lenombolo • Khomba, ubone, bese ufunda • Khomba, ubone, bese ufunda • Khomba, ubone, bese ufunda • Khomba, ubone, bese ufunda
izimpawu zezinombolo kusukela ku izimpawu zezinombolo kusukela ku izimpawu zezinombolo kusukela ku izimpawu zezinombolo kusukela ku
0 kuya e 100 0 kuya ema- 150 0 kuya ema- 180 0 kuya e 200
• Bhala uphawu lenombolo kusukela • Bhala uphawu lenombolo kusukela • Bhala uphawu lenombolo kusukela • Bhala uphawu lenombolo kusukela
ku 0 kuya e 100 ku 0 kuya ema- 150 ku 0 kuya ema- 180 ku 0 kuya e 200
• Khomba, ubone, bese ufunda • Khomba, ubone, bese ufunda • Khomba, ubone, bese ufunda • Khomba, ubone, bese ufunda
amagama ezinombolo kusuka ku 0 amagama ezinombolo kusuka ku 0 amagama ezinombolo kusuka ku 0 amagama ezinombolo kusuka ku 0
kuye ema 25 kuye ema -50 kuye ema -75 kuye e100
• Bhala amagama ezinombolo • Bhala amagama ezinombolo • Bhala amagama ezinombolo • Bhala amagama ezinombolo
kusuka ku 0 kuye ema 25 kusuka ku 0 kuye ema- 50 kusuka ku 0 kuye ema 75 kusuka ku 0 kuye e100
UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO: Chaza, qhathanisa, bese uhlele izinombolo
1.4 Chaza, qhathanisa, bese uhlela Chaza, qhathanisa, bese uhlela Chaza, qhathanisa, bese uhlela Chaza, qhathanisa, bese uhlela
izinombolo kuye kufike ema -25 izinombolo kuye kufike ema -50 izinombolo kuye kufike ema -75 izinombolo kuye kufike ema -99
Chaza, qhathanisa,
bese uhlela • Qhathanisa izinombolo eziphelele • Qhathanisa izinombolo eziphelele • Qhathanisa izinombolo eziphelele • Qhathanisa izinombolo eziphelele
izinombolo usebenzise amagama njenga usebenzise amagama njenga usebenzise amagama njenga usebenzise amagama njenga
okuncane kuna, okukhulu kuna, okuncane kuna, okukhulu kuna, okuncane kuna, okukhulu kuna, okuncane kuna, okukhulu kuna,
kungaphezulu kunokunye, kungaphezulu kunokunye, kungaphezulu kunokunye, kungaphezulu kunokunye,
okungaphansi kunokunye, okungaphansi kunokunye, okungaphansi kunokunye, okungaphansi kunokunye,
okulingana okulingana okulingana okulingana
• Hlela izinombolo eziphelele • Hlela izinombolo eziphelele • Hlela izinombolo eziphelele • Hlela izinombolo eziphelele
kusukela kwencane kakhulu kuya kusukela kwencane kakhulu kuya kusukela kwencane kakhulu kuya kusukela kwencane kakhulu kuya
kwenkulu kakhulu kanye nezinkulu kwenkulu kakhulu kanye nezinkulu kwenkulu kakhulu kanye nezinkulu kwenkulu kakhulu kanye nezinkulu
kakhulu kuya kwezincane kakhulu. kakhulu kuya kwezincane kakhulu. kakhulu kuya kwezincane kakhulu. kakhulu kuya kwezincane kakhulu.
Sebenzisa izinombolo zesikhundla Sebenzisa izinombolo zesikhundla
ukukhombisa ukuhleleka ukukhombisa ukuhleleka
kwezinombolo, ngokwesikhundla kwezinombolo, ngokwesikhundla
• Beka izinto eziphathekayo • Beka izinto eziphathekayo
ngokulandelana kusukela ngokulandelana kusukela
kweyokuqala kuya kweyamashumi kweyokuqala kuya kweyamashumi
amabili noma eyokuqala kuya amabili noma eyokuqala kuya
kweyokugcina Isib eyokuqala, kweyokugcina Isib
eyesibili, eyesithathu…eyeshumi.
Eyokuqala, eyesibili, eyesithathu
65 kuye kuyofika kweyamashumi
amabili.
Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO: Ubungako benani lenombolo
66
1.5 Ukubona ubungako benombolo Ukubona ubungako benombolo Ukubona ubungako benombolo Ukubona ubungako benombolo
kusuka kwi -11 kuya kuma -25 kusuka kwi -11 kuya kuma -50 kusuka kwi -11 kuya kuma -75 kusuka kwi -11 kuya kuma -99
Ubungako benani
lenombolo • Hlakaza izinombolo ezihamba • Hlakaza izinombolo ezihamba • Hlakaza izinombolo ezihamba • Hlakaza izinombolo ezihamba
ngazimbili sizise kumashumi ngazimbili sizise kumashumi ngazimbili sizise kumashumi ngazimbili sizise kumashumi
nemivo nemivo nemivo nemivo
• Khomba bese usho ubungako • Khomba bese usho ubungako • Khomba bese usho ubungako • Khomba bese usho ubungako
benani benombolo ngayinye benani benombolo ngayinye benani benombolo ngayinye benani benombolo ngayinye
Izibalo IBANGA 1-3
UKUXAZULULA IZINKINGA ZEZIBALO ESIMWENI ESIJWAYELEKILE
1.6 Sebenzisa lamasu alandelayo Sebenzisa lamasu alandelayo Sebenzisa lamasu alandelayo Sebenzisa lamasu alandelayo
ukuxazulula izinkinga zezibalo bese ukuxazulula izinkinga zezibalo bese ukuxazulula izinkinga zezibalo bese ukuxazulula izinkinga zezibalo bese
Amasu okuxazulula
uchaza isixazululo sakho: uchaza isixazululo sakho: uchaza isixazululo sakho: uchaza isixazululo sakho:
izinkinga zezibalo
• Imidwebo noma izinto • Imidwebo noma izinto • Imidwebo noma izinto • Imidwebo noma izinto
eziphathekayo Isib izinto zokubala eziphathekayo Isib izinto zokubala eziphathekayo Isib izinto zokubala eziphathekayo Isib izinto zokubala
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Ukphinda kabili nokuhlukanisa • Ukphinda kabili nokuhlukanisa • Ukphinda kabili nokuhlukanisa • Ukphinda kabili nokuhlukanisa
kabili kabili kabili kabili
• Umugqa wezinombolo osebenzisa • Umugqa wezinombolo osebenzisa • Umugqa wezinombolo. • Umugqa wezinombolo.
izinto eziphathekayo izinto eziphathekayo
1.7 Xazulula izinkinga zezibalo Xazulula izinkinga zezibalo Xazulula izinkinga zezibalo Xazulula izinkinga zezibalo
zamagama esimweni esijwayelekile zamagama esimweni esijwayelekile zamagama esimweni esijwayelekile zamagama esimweni esijwayelekile
Ukuhlanganisa
bese uchaza isisombululo bese uchaza isisombululo bese uchaza isisombululo bese uchaza isisombululo
nokususa
ngokusebenzisa ukuhlanganisa ngokusebenzisa ukuhlanganisa ngokusebenzisa ukuhlanganisa ngokusebenzisa ukuhlanganisa
nokususa. Izimpendulo zibe nokususa. Izimpendulo zibe nokususa. Izimpendulo zibe nokususa. Izimpendulo zibe
nezisombululo ezifika kuma -20. nezisombululo ezifika kuma -50. nezisombululo ezifika kuma -75. nezisombululo ezifika kuma -99.
1.8 Xazulula izinkinga zezibalo Xazulula izinkinga zezibalo Xazulula izinkinga zezibalo Xazulula izinkinga zezibalo
zamagama esimweni esijwayelekile zamagama esimweni esijwayelekile zamagama esimweni esijwayelekile zamagama esimweni esijwayelekile
Ukuhlanganisa bese uchaza isisombululo bese uchaza isisombululo bese uchaza isisombululo bese uchaza isisombululo
okuphindayo ngokusebenzisa ukuhlanganisa ngokusebenzisa ukuhlanganisa ngokusebenzisa ukuhlanganisa ngokusebenzisa ukuhlanganisa
okuholela okuphindayo okuholela ezibalweni okuphindayo okuholela ezibalweni okuphindayo okuholela ezibalweni okuphindayo okuholela ezibalweni
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ezibalweni zokuphindaphinda. Izimpendulo zibe zokuphindaphinda. Izimpendulo zibe zokuphindaphinda. Izimpendulo zibe zokuphindaphinda. Izimpendulo zibe
zokuphindaphinda nesisombululo ezifika kuma -20. nesisombululo ezifika kuma -30. nesisombululo ezifika kuma -40. nesisombululo ezifika kuma -50.
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
1.9 Xazulula izinkinga zezibalo Xazulula izinkinga zezibalo Xazulula izinkinga zezibalo Xazulula izinkinga zezibalo
zamagama esimweni esijwayelekile zamagama esimweni esijwayelekile zamagama esimweni esijwayelekile zamagama esimweni esijwayelekile
Ukwenza amaqoqo
CAPS
bese uchaza isisombululo bese uchaza isisombululo bese uchaza isisombululo bese uchaza isisombululo
nokuhlukaniselana
ngokusebenzisa ukwabelana ngokusebenzisa ukwabelana ngokusebenzisa ukwabelana ngokusebenzisa ukwabelana
okuholela
ngokulinganayo nokwenza amaqoqo ngokulinganayo nokwenza amaqoqo ngokulinganayo nokwenza amaqoqo ngokulinganayo nokwenza amaqoqo
ezibalweni
ukufika kuma 20. Izimpendulo ukufika kuma 30. Izimpendulo ukufika kuma 40. Izimpendulo ukufika kuma 50. Izimpendulo ezifaka
zokuhlukanisa
ezingafaka izinsalela. ezingafaka izinsalela. ezingafaka izinsalela. izinsalela.
1.10 Xazulula izinkinga zezibalo Xazulula izinkinga zezibalo Xazulula izinkinga zezibalo
zamagama esimweni esijwayelekile zamagama esimweni esjwayelekile zamagama esimweni esjwayelekile
Ukuhlukanisa
bese uchaza isisombululo bese uchaza isisombululo bese uchaza isisombululo
okuholela
ngokusebenzisa ukwabelana ngokusebenzisa ukwabelana ngokusebenzisa ukwabelana
emaqhezwini
ngokulingana okuholela okuholela kuzisombululo ezifaka okuholela kuzisombululo ezifaka
kuzisombululo ezifaka ingxenye ingxenye eyodwa yeqhezu.Isibonelo ingxenye eyodwa yeqhezu.Isibonelo
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1
eyodwa yeqhezu.Isibonelo 2 , 4 , 3 , 5 2 , 4 , 3 , 5 njll 2 , 4 , 3 , 5 njll
njll
1.11 • Ukubona bese ukhomba imli • Ukubona bese ukhomba imli • Ukubona bese ukhomba imli • Ukubona bese ukhomba imli
yaseNingizimu Afrika ewuhlweza yaseNingizimu Afrika ewuhlweza yaseNingizimu Afrika ewuhlweza yaseNingizimu Afrika ewuhlweza
Imali
5c, 10c, 20c, 50c, R1, R2, R5, 5c, 10c, 20c, 50c, R1, R2, R5, 5c, 10c, 20c, 50c, R1, R2, R5, 5c, 10c, 20c, 50c, R1, R2, R5,
neyamaphepha R10, R20, R50 neyamaphepha R10, R20, R50 neyamaphepha R10, R20, R50 neyamaphepha R10, R20, R50
• Xazulula izinkinga zezimali • Xazulula izinkinga zezimali • Xazulula izinkinga zezimali • Xazulula izinkinga zezimali
eziyisamba noshinntshi eziyisamba noshinntshi eziyisamba noshinntshi eziyisamba noshinntshi
ongamasenti ogcina ku 50c, ongamasenti ogcina ku 50c, ongamasenti ogcina ku 75c, ongamasenti ogcina ku 90c,
namarandi agcina ku R20. namarandi agcina ku R50. namarandi agcina ku R75. namarandi agcina ku R99.
UKUBALA ESIMWENI ESIKHULULEKILE
1.12 Ukusebenzisa amsu alandelayo uma Ukusebenzisa amasu alandelayo Ukusebenzisa amasu alandelayo Ukusebenzisa amasu alandelayo
uhlanganisa: uma uhlanganisa: uma uhlanganisa: uma uhlanganisa:
Amasu
• Ukudweba noma ukusebenzisa • Ukudweba noma ukusebenzisa • Ukudweba noma ukusebenzisa • Ukudweba noma ukusebenzisa
(izindlela noma
izinto eziphathekayo.Isib izinto izinto eziphathekayo. Isib izinto izinto eziphathekayo.Isib izinto izinto eziphathekayo. Isib izinto
amaqhimga)
zokubala zokubala zokubala zokubala
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa
kabili kabili kabili kabili
• Umugqa wezinombolo owenziwe • Umugqa wezinombolo owenziwe • Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo
izinto eziphathekayo izinto eziphathekayo
67 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
1.13 • Izibalo zokuhlanganisa ukuyofika • Izibalo zokuhlanganisa ukuyofika • Izibalo zokuhlanganisa ukuyofika • Izibalo zokuhlanganisa ukuyofika
68 ema 20 ema 50 ema 75 ema 99
Ukuhlanganisa
nokususa • Izibalo zokususa besukela kuma • Izibalo zokususa besukela kuma • Izibalo zokususa besukela kuma • Izibalo zokususa besukela kuma
20 50 75 99
• Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele
(+, –, =, ) (+, –, =, ) (+, –, =, ) (+, –, =, )
• Enza uphindelela amabhondi • Enza uphindelela amabhondi • Enza uphindelela amabhondi • Enza uphindelela amabhondi
ezinombolo kuyofika e 10 ezinombolo kuyofika e 15 ezinombolo kuyofika ema 20 ezinombolo kuyofika ema 20
Izibalo IBANGA 1-3
1.14 • Hlanganisa izinombolo ezifanayo • Phindaphinda izinombolo ngo 2 • Phindaphinda izinombolo ngo 2 u 5 • Phindaphinda izinombolo ngo 2,
ngokuphindayo kufika kuma 20 kanye no 5 kusukela ku 1kuya e 10 kanye no 4 kusukela ku 1kuya e 10 u 5, u3 kanye no 4 kusukela ku
Ukuhlanganisa 1kuya e 10
okuphindayo • Phindaphinda izinombolo ngoku 2 • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele
okuholela kusukela ku 1 kuya e 10 (+, x, =, ) (+, x, =, ) • Sebenzisa izimpawu ezifanele
ezibalweni (+, x, =, )
• Sebenzisa izimpawu ezifanele
zokuphindaphinda (+, x, =, )
1.16 Ulwazi Lwezinombolo: Uhla Ulwazi Lwezinombolo: Uhla Ulwazi Lwezinombolo: Uhla Ulwazi Lwezinombolo: Uhla
Lwezinombolo kufinyelela ku 25 Lwezinombolo kufinyelela ku 50 Lwezinombolo kufinyelela ku 75 Lwezinombolo kufinyelela ku 99
Izibalo zekhanda
• Hlela iqoqo lezinombolo ozinikiwe. • Hlela iqoqo lezinombolo. • Hlela iqoqo lezinombolo. • Hlela iqoqo lezinombolo.
• Qhathanisa izinombolo kuya kuma • Qhathanisa izinombolo kuya kuma • Qhathanisa izinombolo kuya kuma • Qhathanisa izinombolo kuya kuma
-25 usho ukuthi iyiphi: -50 usho ukuthi iyiphi: -75 usho ukuthi iyiphi: -99 usho ukuthi iyiphi:
- Eningi noma encane ngoku 1 - Eningi noma encane ngoku 1 - Eningi noma encane ngoku 1 - Ening noma encane ngoku 1
- Eningi noma encane ngoku 2 - Eningi noma encane ngoku 2 - Eningi noma encane ngoku 2 - Eningi noma encane ngoku 2
- Eningi noma encane nge 10 - Eningi noma encane ngoku 3 - Eningi noma encane ngoku 3 - Eningi noma encane ngoku 3
- Eningi noma encane ngoku 4 - Eningi noma encane ngoku 4 - Eningi noma encane ngoku 4
- Eningi noma encane ngoku 5 - Eningi noma encane ngoku 5 - Eningi noma nvane ngoku 5
- Eningi noma encane nge 10 - Eningi noma encane nge 10 - Eningi noma encane nge 10
Khumbula ngokushesha: Khumbula ngokushesha: Khumbula ngokushesha: Khumbula ngokushesha:
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Khumbula izindlela zokuhlanganisa • Khumbula izindlela zokuhlanganisa • Khumbula izindlela zokuhlanganisa • Khumbula izindlela zokuhlanganisa
nokususa kuyofinyelela e10 nokususa kuyofinyelela e10 nokususa kuyofinyelela e15 nokususa kuyofinyelela e15
• Ukuhlanganisa noma ususe • Ukuhlanganisa noma ususe
okubalwa ngamashumi kusukela okubalwa ngamashumi kusukela
ku 0 kuya ema 50 ku 0 kuya ema 50
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
1.16 Amaqhinga okuhlanganisa: Amaqhinga okuhlanganisa: Amaqhinga okuhlanganisa: Amaqhinga okuhlanganisa:
Izibalo zekhanda Sebenzisa amaqhinga okuhlanganisa Sebenzisa amaqhinga okuhlanganisa Sebenzisa amaqhinga okuhlanganisa Sebenzisa amaqhinga okuhlanganisa
CAPS
nokususa ngendlela efanele: nokususa ngendlela efanele: nokususa ngendlela efanele: nokususa ngendlela efanele:
• Beka inombolo enkulu kuqala • Beka inombolo enkulu kuqala • Beka inombolo enkulu kuqala • Beka inombolo enkulu kuqala
ukuze ubale uye phambili noma ukuze ubale uye phambili noma ukuze ubale uye phambili noma ukuze ubale uye phambili noma
emumva. emumva. emumva. emumva.
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo
• Phinda kabili ubuye uhlukanise • Phinda kabili ubuye uhlukanise • Phinda kabili ubuye uhlukanise • Phinda kabili ubuye uhlukanise
kabili kabili kabili kabili
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Sebenzisa ubudlelwano phakathi • Sebenzisa ubudlelwano phakathi • Sebenzisa ubudlelwano phakathi • Sebenzisa ubudlelwano phakathi
kokuhlanganisa nokususa kokuhlanganisa nokususa kokuhlanganisa nokususa kokuhlanganisa nokususa
1.17 • Sebenzisa ubuye unike amagama • Sebenzisa ubuye unike amagama • Sebenzisa ubuye unike amagama
amaqhezu njengo: uhhafu, ikota, amaqhezu njengo: uhhafu, ikota, amaqhezu njengo: uhhafu, ikota,
Amaqhezu
okukodwa kokuthathu, nokukodwa okukodwa kokuthathu, nokukodwa okukodwa kokuthathu, nokukodwa
kokuhlanu kokuhlanu kokuhlanu
• Bona amaqhezu asemidwebeni • Bona amaqhezu asemidwebeni • Bona amaqhezu asemidwebeni
• Bhala amaqhezu njenge okukodwa • Bhala amaqhezu njenge okukodwa • Bhala amaqhezu njenge okukodwa
kokubili, okubili kokuthathu. kokubili, okubili kokuthathu. kokubili, okubili kokuthathu.
69 Izibalo IBANGA 1-3
Izibalo IBANGA 1-3
Izinhlobo zezinkinga zebanga lesi - 2
Lezi yizibonelo zezinhlobo zezinkinga ezibalulekile okufanele ukuthi uthisha azethule ngokuziphinda ekilasni. Uma
uthisha esebenza ngamaqoqo amancane, kufanele ayisho ngomlomo inkinga. Uma abafundi sebekwazi ukufunda,
usengabanikeza izinkinga zezibalo ezibhalwe phansi, kodwa futhi akayisho inkinga ngomlomo.
Izinkinga ezisesimweni esejwayelekile zingafakwa ephepheni lokusebenzela, kodwa kube kufishane, iqonde ngqo
kube ejwayelekile, uthisha kufanele aqiniseke ukuthi bonke abafundi bayaziqonda lezizinkinga.
Amaqoqo
Ukwenza amaqoqo, kulahlwa izinsalela
UPhilasande uthengisa amahhabhula asezikhwameni, isikhwama ngasinye siphethe amahhabhula ayi - 10. Un-
amahhabhula angama - 81. Zingaki izikhwama zamahhabhula angazenza ngamahhabhula angama - 81?
Ukwenza amaqoqo, ukufakwa nezinsalela ezimpendulweni
Umlimi unamaqanda angama - 47. Mangaki amabhokisi amaqanda azowadinga uma ibhokisi ngalinye lifaka
amaqanda ayi - 6?
Ukuhlukanisa
Ukuhlukanisa, kulahlwa insalela
Hlukanisa ngokulinganayo uswidi ongama - 54 phakathi kwabangane abayisikhombisa.
Ukuhlukanisa, okuholela emaqhezwini
Hlukanisa amawolintshi ayi - 11 phakathi kwabangani ezine ukuze bonke bathole amawolintshi ngokulinganayo
kungasali lutho.
Iqhezu lokuqoqelwe ndawonye
Ugogo unikeze uNobuhle amawolintshi ayi - 12. UNobuhle wenza ujusi ngoku - 1/3 kwamawolintshi. Mangaki ama-
wolintshi awasebenzisile?
Loluhlobo lwezinkinga kufanele luvezwe kuphela uma abafundi sebexazulule izinkinga ezine noma ezinhlanu
zokuhlukaniselana, kuholela kwizinhlobo zamaqhezu kanye nokwazi amagama ezingcezu zamaqhezu.
Ukubekwa kwamaqhezu ndawonye
Umqeqeshi webhola lomnqakiswano unikeza abadlali abayi - 14 uhhafu wewolintshi umdlali ngamunye. Udinga
amawolintshi amangaki?
Loluhlobo lwezinkinga kufanele luvezwe kuphela uma abafundi sebexazulule izinkinga ezine noma ezinhlanu
zokuhlukaniselana, kuholela kwizinhlobo zamaqhezu kanye nokwazi amagama ezingcezu zamaqhezu.
Ukuhlanganisa okuphindayo
Mangaki amasondo kumabhayisikili angama - 20?
70 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
Izinga
UThami uhamba amabhuloki ayisithupha ngelanga. Uhamba amabhuloki amangaki ngesonto?
Igridi
Ubaba uKhumalo utshala imigqa eyi - 7 yamaklabishi. Umugqa ngamunye unamaklabishi ayisi - 8. Mangaki
amaklabishi esewonke?
Ukuhlanganisa nokususa
Kunezinhlobo okungenani ezintathu eziyisisekelo zezinkinga zokuhlanganisa nokususa, uhlobo ngalunye lungavezwa
ngezindlela ezahlukene. Izinhlobo eziyisisekelo:
Ushintshol ekubekeni inkinga
UNoluthando unamahhabhula angama - 25. USiphlo umuphe amanye ayi - 18. Mangaki amahhabhula kaNoluthando
esewonke?
UNoluthando unamahhabhula angama - 53, unikeza uSipho amahhabhula angama - 32. Mangaki amahhabhula
asele nawo?
Hlanganisa
Ibanga lesi - 2 linonxantathu abangama - 37 abaluhlaza kanye nabayi - 19 ababomvu. Bangaki onxantathu sebebonke?
Kunezindilinga ezingama - 63; ezingama - 27 ziluhlaza, bese kuthi zonke ezinye zibebomvu. Zingaki izindilinga
ezibomvu?
Qhathanisa
UNomfundo unobhanana abayi - 13. UThemba unobhanana abahlanu. Bangaki obhanana uNoluthando anabo
abangaphezulu kwabakaThemba?
Veza inkinga ngayinye ngezindlela ezahlukene
Izinkinga zingavezwa ngezindlela ezahlukene. Isibonelo, zombili lezizinkinga ezoshintsho, kodwa okungaziwa
kusezindaweni ezahlukene.
UNoluthando ubekade enamahhabhula. UThemba wamupha amanye ayi - 18, manje usenamahhabhula angama -
43. Ubekade enamahhabhula amangaki uNoluthando ekuqaleni?
UNoluthando ubekade enamahhabhula angama - 25. UPhilasande wamupha amanye. Manje unamahhabhula
angama - 43. Mangaki amahhabhula amnike wona uPhilasande?
Izimo zezinkinga ezinobudlelwano obusebenzayo obehlukene
UNokwethaba uthengisa amawolintshi abiza amarandi amane (R4) lilinye. Yenza ithebula lokumsiza ukuthola inani
lama oda amakhulu.
Inani lamawolintshi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Inani ngokwamarandi 4 8
CAPS 71
Izibalo IBANGA 1-3
Sebenzisa lelithebula ukuthola inani lamawolintshi ayisi - 7 kanye nayi - 15.
UNomusa ugada ingane. Ubiza amarandi angama - 20 imali yokuhamba, kube amarandi ama 5 ngehora ukugada
ingane. Qedela lelithebula lakhe.
Inani lamahora 1 2 3 4 5 10
Inani ngokwamarandi (R) 25 30
Qaphela ukuthi izinkinga zikaNokwethaba noNomusa zisebenza ngokungafani.
Lezizinhlobo zezinkinga zezenzelwe ukusiza uthisha. Abafundi akumele baxinwe ngalezizinkinga. Khumbula ukuthi
abafundi bajwayele ukusebenzisa izindlela ezahlukene zokuxazulula izinkinga okungenzeka kungabi yilokhu
okulindelwe nguthisha. Isibonelo,inkinga yokuhlukanisa ingaxazululwa ngokususa okuphindayo,ukuhlanganisa
noma ngokuphindaphinda. Izindlela ezisetshenziswa abafundi zingashintsha ngokuqhubeka konyaka ngokukhula
kolwazi nokujwayela izinhlobo zezinkinga,nokukhula kolwazi lwazi lwabo lwezinombolo.
72 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 2
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANE NE - ALJIBHRA
ISIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
CAPS
2.1 Kopisha, wandise bese uchaza. Kopisha, wandise bese uchaza. Kopisha, wandise bese uchaza. Amaphethini asizungezile
Okusejiyometri Kopisha, wandisa bese uchaza Kopisha, wandisa bese uchaza Kopisha, wandisa bese uchaza Bona,chaza ngamagama
usebenzisa amagama usebenzisa amagama usebenzisa amagama bese ukopisha amaphethini
okusazbalomdwebo
• Amaphethini alula enziwe izinto • Amaphethini alula enziwe izinto • Amaphethini alula enziwe izinto
eziphathekayo eziphathekayo eziphathekayo • Emvelweni
• Amaphethini alula enziwe • Amaphethini alula enziwe • Amaphethini alula enziwe • Empilweni yesimanje
ngemidwebo, izimo noma izinto ngemidwebo, izimo noma izinto ngemidwebo, izimo noma izinto
• emasikweni nasemagugwini ethu
eziphathekayo. eziphathekayo. eziphathekayo.
Uhla lwamaphethini: Uhla lwamaphethini: Uhla lwamaphethini:
Amaphethini alula anezimo noma Amaphethini alula anezimo noma
amaqoqo ezimo aphindaphindayo amaqoqo ezimo aphindaphindayo
Amaphethini lapho inani noma
ngendlela efanayo. ngendlela efanayo.
ubungako bezimo buyashintsha
Amaphethini lapho inani noma ngendlela engaqageleka okusho
ubungako bezimo buyashintsha ukuthi amaphethini aya ngokukhula.
ngendlela engaqageleka okusho
ukuthi amaphethini aya ngokukhula.
Akha bese uchaza amaphethini Akha bese uchaza amaphethini Akha bese uchaza amaphethini
akho: akho: akho:
• Akha amaphethini akho • Akha amaphethini akho • Akha amaphethini akho
okusamdwebo okusamdwebo okusamdwebo
- Usebenzisa izinto eziphathekayo - Usebenzisa izinto eziphathekayo - Usebenzisa izinto eziphathekayo
- Ngokudweba imigqa, izimo - Ngokudweba imigqa, izimo - Ngokudweba imigqa, izimo
noma izinto eziphathekayo noma izinto eziphathekayo noma izinto eziphathekayo
• Chaza amaphethini akho • Chaza amaphethini akho • Chaza amaphethini akho
73 Izibalo IBANGA 1-3
ISIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
74 2.2 Kopisha, wandisa bese uchaza. Kopisha,wandise bese uchaza. Kopisha,wandise bese uchaza. Kopisha,wandise bese uchaza.
Amaphethini Kopisha, wandise bese uchaza Kopisha, w andise bese uchaza Kopisha, w andise bese uchaza Kopisha, w andise bese uchaza
ezinombolo ukulandelana kwezinombolo ukulandelana kwezinombolo ukulandelana kwezinombolo ukulandelana kwezinombolo
ezilulakuya e 100. ezilulakuya e 150. ezilulakuya e 180. ezilulakuya e 200.
Ukulandelana kwezinombolo Ukulandelana kwezinombolo Ukulandelana kwezinombolo Ukulandelana kwezinombolo
kufanele ukhombise ukubala uya kufanele kukhombise ukubala uya kufanele kukhombise ukubala uya kufanele kukhombise ukubala uya
phambili ubuye uye emumva kanje: phambili ubuye uhlehle kanje: phambili ubuye uhlehle kanje: phambili ubuye uhlehle kanje:
Izibalo IBANGA 1-3
• Ngaku 1kusukela kunoma iyiphi in- • Ngaku 1 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 1 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 1 kusukela kunoma iyiphi
ombolo ephakathi kuka -0 ne -100 inombolo ephakathi kuka -0 ne inombolo ephakathi kuka -0 ne inombolo ephakathi kuka -0 nama-
-150 -180 200
• Ngokuyi -10 kusukela kunoma iy-
iphi inombolo ephakathi 0 ne -100 • Ngokuyi -10 kusukela kunoma iy- • Ngokuyi -10 kusukela kunoma iy- • Ngokuyi -10 kusukela kunoma
iphi inombolo ephakathi 0 ne -150 iphi inombolo ephakathi 0 ne -180 iyiphi inombolo ephakathi 0 nama
• Nokuyi - 5 kusukela kunoma iyiphi
-200
inombolo ephakathi kuka 0 ne 100 • Nokuyi - 5 kusukela kunoma iyiphi • Nokuyi - 5 kusukela kunoma iyiphi
inombolo ephakathi kuka 0 ne 150 inombolo ephakathi kuka 0 ne 180 • Nokuyi - 5 kusukela kunoma
• Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi
iyiphi inombolo ephakathi kuka 0
inombolo ephakathi kuka 0 kuya • Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi • Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi
nama200
koku 100 inombolo ephakathi kuka 0 kuya inombolo ephakathi kuka 0 kuya
koku 150 koku 180 • Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi
inombolo ephakathi kuka 0 nama
• Ngoku 3 usukela kunoma iyiphi • Ngoku 3 usukela kunoma iyiphi
200
inombolo ephakathi kuka 0 kuya inombolo ephakathi kuka 0 kuya
koku 150 koku 180 • Ngoku 3 usukela kunoma iyiphi in-
ombolo ephakathi kuka 0 nama200
• Ngoku 4 kusukela kunoma iyiphi • Ngoku 4 kusukela kunoma iyiphi
inombolo ephakathi kuka okuya inombolo ephakathi kuka okuya • Ngoku 4 kusukela kunoma iyiphi
koku 150 koku 180 inombolo ephakathi kuka 0 nama
200
Akha eyakho iphethini Akha eyakho iphethini
lezinombolo lezinombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 2
3. INDAWO NEZIMO (IJIYOMETRI)
CAPS IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
3.1 Ulimi lwesikhundla Isikhundla nokubukeka kwento
Isikhundla, inkomba • Chaza ukuthi into ikuphi uma • Qondanisa ukubukeka okwehlukene
nokubukeka kwento uqhathanisa nenye. Isibonelo kwento eyodwa yazozonke izinsuku.
phezu kwe, phambili kwe, emumva
kwe,kwesobunxele, kwesokudla,
phezulu, phansi, eduze kwe.
Indawo nezinkomba Indawo nezinkomba
• Landela izinkomba ukunyakaza • Landela izinkomba ukunyakaza
ekilasini. ekilasini.
3.2 Uhla lwezinto eziphathekayo Uhla lwezinto eziphathekayo Uhla lwezinto eziphathekayo
Izinto Bona bese usho izinto eziphathekayo Bona bese usho izinto eziphathekayo Bona bese usho izinto eziphathekayo
ezinhlangothintathu ezinhlangothintathu ezithombeni ezinhlangothintathu ezithombeni ezinhlangothintathu ezithombeni
nezisekilasini. nezisekilasini. nezisekilasini.
3-D
Izimo zamabhola (imbulunga) • okusabhola • okusabhola
• okusabhola • okusabhokisi • okusabhokisi
Izimo zamabhokisi (iphirizimu) • isilinda • isilinda
• okusabhokisi
izimpawu zezinto izimpawu zezinto izimpawu zezinto
Chaza, hlela bese uqhathanisa izinto Chaza, hlela bese uqhathanisa izinto Chaza, hlela bese uqhathanisa izinto
ezinhlangothintathu ngoku: ezinhlangothintathu ngoku:: ezinhlangothintathu ngoku::
• ubungako • ubungako • ubungako
• izinto ezigingqikayo • izinto ezigingqikayo • izinto ezigingqikayo
• izinto ezishibilikayo • izinto ezishibilikayo • izinto ezishibilikayo
imisebenzi okugxilwe kuyo
• Buka bese wakha izinto
ezinhlangothintathu usebenzisa
izinto eziphathekayo njengezimo
ezinhlangothimbili, amabhuloki,
nezinye izinto ongabuye
uzisebenzise, izinto zokwakha kanye
75 nezinto ezinhlangothi ntathu.
Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
3.2 Iziphakamiso zomsebenzi Iziphakamiso zomsebenzi Iziphakamiso okuzogxilwa kuzo
76 okuzogxilwa kuwo nokulandelana okuzogxilwa kuwo nokulandelana kwi themu 4
Izinto ezinhlangoth-
kwemisebenzi ku themu 1 kwemisebenzi ku themu 3
intathu
• Kopisha isimo sento oyinikwe
3-D
uthisha. Isimo sento singenziwa
ngamabhuloki, izinto ongabuye
uzisebenzise, izinto zokwakha,
ezinye izinto ezinhlangothi
ntathu 3-D, nokunye okuyizimo
Izibalo IBANGA 1-3
ezinhlangothi mbili 2-D ezisikiwe.
Lokhu kungenziwa ngesikhathi
sokusebenza ngokuzimela
• Qhathanisa bese uchaza ubungako
bezinto ezifanayo kusukela
kwenkulu kuya kwencane.
Isibonelo, beka amabhokisi kusuka
kwelikhulu kuya kwelincane.
Sebenzisa: Sebenzisa:
• Amabhola kanye nezinto ezinesimo • Amabhola kanye nezinto ezinesimo
samabhola. samabhola.
• Amabhokisi ahlukene nezinye • Amabhokisi ahlukene nezinye
izinto njengamaprizimu awunxande izinto njengamaprizimu awunxande
noma amakhiyubhu. noma amakhiyubhu.
Phenya ukuthi iziphi izinto Phenya ukuthi iziphi izinto
ezikwazi ukugingqika, ezishelelayo ezikwazi ukugingqika, ezishelelayo
nezingabekwa phezulu kwenye.. nezingabekwa phezulu kwenye..
Khomba bese uchaza Khomba bese uchaza
okuzibalomdwebo nezinto zansuku okuzibalomdwebo nezinto zansuku
zonke ngokusho ukuthi zakhiwe zonke ngokusho ukuthi zakhiwe
njengebhola, njengebhokisi noma njengebhola, njengebhokisi noma
isilinda. isilinda.
Phetha lengxenye yomsebenzi Phetha lengxenye yomsebenzi Phetha lengxenje yomsebenzi
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ngokunika umsebenzi wokubhala. ngokunika umsebenzi wokubhala. ngokunika umsebenzi wokubhala
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
3.3 Uhla Lwezimo Uhla Lwezimo
Izimo Bona bese usho igama lezimo Bona bese usho igama lezimo
CAPS
ezinhlangothimbili ezinhlangothimbili ezinhlangothimbili
2-D • indilinga • indilinga
• unxantathu • unxantathu
• isikwele • isikwele
• unxande • unxande
Izimpawu zezimo Izimpawu zezimo
Chaza, hlela bese uqhathanisa izimo Chaza, hlela bese uqhathanisa izimo
ezinhlangothimbili ngokwe: ezinhlangothimbili ngokwe:
• ubungako • ubungako
• umbala • umbala
• ngokwesimo • ngokwesimo
• izinhlangothi eziqondile • izinhlangothi eziqondile
• izinhlangothi eziyindilinga • izinhlangothi eziyindilinga
77 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
3.3 Ukulandelana komsebenzi Ukulandelana komsebenzi
78 okuzogxilwa kuwo kwi themu 2 okuzogxilwa kuwo kwi themu 4
Izimo
ezinhlangothimbili • Dlala ngokukhululekile usebenzisa
izimo ezahlukene kanye
2-D
nokwakha izithombe ngezimo
eziyizibalo mdwebo.Lokhu
kungenziwa ngesikhathi sokudlala
ngokukhululekile.
• Kopisha esenziwe izimo
Izibalo IBANGA 1-3
eziyizibalo mdwebo.Lokhu
kungenziwa ngezikhathi zokudlala
ngokukhululekile.
• Qhathanisa ubungako bezimo
ezifanayo isib. Hlela onxande
kusukela komncane kakhulu kuya
komkhulu kakhulu usebenzisa ulimi
lobungako ukuchaza izimo.
• Xoxa ngemibala yezimo bese
uhlela izimo ngemibala.
• Hlela izimo ngokuthi zinamacala • Hlela izimo ngokuthi zinamacala
aqondilie noma ayindilinga. aqondilie noma ayindilinga.
sebenzisa izindilinga nezikwele sebenzisa izindilinga nezikwele
ezinobumo obuhlukene nonxande ezinobumo obuhlukene nonxande
nonxantathu abanezimo nonxantathu abanezimo
ezihlukene. ezihlukene.
• Hlela bese wenza amaqoqo ezimo • Abafundi bahlela bese benza
ngokuthi angonxantathu, izikwele, amaqoqo ezimo ngokuthi ziwo
unxande noma izindilinga. nxantathu, izikwele, onxande noma
izindilinga.
• Phetha lengxenye ngemisebenzi
ebhalwayo. • Phetha lengxenye ngemisebenzi
ebhalwayo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
3.4 Okufana nse nxazombili Okufana nse nxazombili
Okufana nse Bona bese udweba umugqa Bona bese udweba umugqa
CAPS
nxazombili ohlukanisa kabili kufane ohlukanisa kabili kufane
nse nxazombili 2-D kwizimo nse nxazombili kwizimo
ezinhlangothimbili eziyizibalomdwebo ezinhlangothimbili eziyizibalomdwebo
nezingeziyizo izibalomdwebo. nezingeziyizo izibalomdwebo.
Ukulandelana komsebenzi Ukulandelana komsebenzi
okuzogxilwa kuwo kwi themu 2 okuzogxilwa kuwo kwi themu 4
• Dweba imigqa ehlukanisanisa ka- • Dweba imigqa ehlukanisanisa ka-
bili kufane nse izinto eziphathekayo bili kufane nse izinto eziphathekayo
nezithombe. nezithombe.
• Imisebenzi ebhalwayo kufanele • Imisebenzi ebhalwayo kufanele
ifake nezibonelo lapho umugqa ifake nezibonelo lapho umugqa
ohlukanisa kabili ungasuki phe- ohlukanisa kabili ungasuki phe-
zulu uya phansi kuphela. zulu uya phansi kuphela.
79 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 2
4. ISILINGANISO
80 IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
4.1 Ukufunda Isikhathi Ukufunda Isikhathi Ukufunda Isikhathi Ukufunda Isikhathi
Isikhathi • Isho igama bese ulandelanisa • Isho igama bese ulandelanisa
izinsuku zesonto. izinsuku zesonto.
• Isho bese ulandelanisa izinyanga • Isho bese ulandelanisa izinyanga
zonyaka. zonyaka.
• Faka izinsuku zokuzalwa, imigubho • Faka izinsuku zokuzalwa, imigubho
yokholo, izinsuku zokuphumula, yokholo, izinsuku zokuphumula,
Izibalo IBANGA 1-3
izinsuku zezigameko zomlando, izinsuku zezigameko zomlando,
imicimbi yesikole kwikhalenda. imicimbi yesikole kwikhalenda.
• Funda iwashi lezinti ngamahora • Funda iwashi lezinti ngamahora • Funda iwashi lezinti ngamahora • Funda iwashi lezinti ngamahora
nangesigamu sehora nangesigamu sehora nangesigamu sehora ayi-12 nangesigamu sehora nekota
yehora.
Bala ubude besikhathi nokudlula Bala ubude besikhathi nokudlula Bala ubude besikhathi nokudlula
kwesikhathi kwesikhathi kwesikhathi Bala ubude besikhathi nokudlula
• Sebenzisa ikhalenda ukubala kwesikhathi
nokuchaza ubude besikhathi
ngezinsuku noma ngamasonto.
• Sebenzisa iwashi ukubala ubude • Sebenzisa iwashi ukubala ubude
besikhathi ngamahora noma besikhathi ngamahora noma • Sebenzisa iwashi ukubala ubude • Sebenzisa iwashi ukubala ubude
ngesigamu sehora. ngesigamu sehora besikhathi ngamahora noma besikhathi ngamahora nesigamu
ngesigamu sehora sehora
4.2 Isilinganiso esingahlelekile
Ubude • Qagela, linganisa, qhathanisa, hlela
bese ubhala ubude usebenzisa
isilinganiso okungenasilinganiso
isibonelo. izandla, amagxathu, ubude
bepensela, izinto zokubala njll.
• Chaza ubude bezinto eziphathekayo
ngokubala usho nobude besilinganiso
usebenzisa amayunithi angahleliwe.
• Sebenzisa ulimi ukukhuluma
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ngokuqhathanisa isib. kude kuna,
kufushane kuna, kuphakeme kuna,
kubanzi kuna njll.
Ukuthula Isilinganiso esingahlelekile Ukuthula Isilinganiso esingahlelekile
• Qagela, linganisa, hlela bese ubhala • Qagela, linganisa, hlela bese ubhala
ubude usebenzisa amamitha (uthi ubude usebenzisa amamitha (uthi
oluyimitha, intambo eyimitha) oluyimitha, intambo eyimitha)
ngesikalo esilinganisiwe sobude. ngesikalo esilinganisiwe sobude.
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
4.3 Isilinganiso esingahlelekile
CAPS Isisindo • Qagela, linganisa, qhathanisa,hlela
bese ubhala isisindo usebenzisa
isikali sokuzimelela kanye nezikali
ezingenasilinganiso isibonelo.
njengamabhuloki, izitini.
• Chaza isisisindo sezinto
eziphathekayo ngokubala nokusho
ngama ngezilinganiso angahleliwe
• Sebenzisa ulimi ukukhuluma
ngokuqhathanisa isisindo isibonelo.
okulula, okusindayo, okulula kuno,
okusinda kuno.
Ukwethula Isilinganiso
esingahlelekile Ukwethula Isilinganiso
esingahlelekile
• Qhathanisa, hlela bese ubhala
isisindo sezinto ezithengiswayo afundi benza umsebenzi wokubhala
ezinesisindo esibhalwe ukuphetha okulandelayo kufaka
ngamakhilogramu,isib. 2kg nokufunda izithombe zalokhu
yempuphu ne 1kg kafulawa.
• Imikhiqizo enesisindo esibhaliwe
• Uma sikhona isikali sasendlini kuyo
yokugeza, abafundi bangazikala
• Izakali zasendlini yokugeza lapho
izisindo zabo besebenzisa isikali
uthi lwesikali lukhomba inombolo
sasendlini yokugeza. Okulindelekile
yesisindo.
ukuba abafundi bafunde isisindo
esisondelene nothi lwesikali..
bachaza isisindo sabo njengesicishe /
sisondelene / siseduze / sikhudlwana
/ esifanayo (amakhiligramu)
abawafunda esikalini.
81 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
4.4 Isilinganiso esingahlelekile
82 Umthamo • Qagela, linganisa, qhathanisa, hlela
bese ubhala umthamo wezitsha
• (Isibonelo. umthamo isitsha
esingawumumatha uma
sigcwele) ngokusebenzisa izikali
ezingenasilinganiso njengezipuni
nezinkomishi.
• Chaza umthamo wesitsha ngokubala
Izibalo IBANGA 1-3
nokusho ukuthi mangaki amayunithi
angahlelekile angagcwalisa lesisitsha
isibonelo.ibhodlela linomthamo
wezinkomishi ezine
Ukwethula Isilinganiso
esingahlelekile
Ukwethula Isilinganiso
• Qagela, linganisa, qhathanisa, esingahlelekile
hlela bese uyabhala umthamo
wezinto ngokulinganisa ngamalitha Imisebenzi yokubhala ukuphetha
usebenzisa: okulandelayo, ifaka nokufunda
izithombe zalokhu
- Amabhodlela anomthamo welitha
• Imikhiqizo enomthamo obhaliwe
- Ujeke wokukala onamagabelo kuyona ukuze ikwazi ukuhleleka
akhombisa ilitha ngokulandelana
• Qhathanisa, hlela bese ubhala • Izithombe zojeke lapho
umthamo wezinto ezithengisayo okumumethwe kucishe kufike
umthamo wazo obhalwe ngamalitha emgqeni wegabelo lelitha elilodwa
isibonelo. 2 amalitha obisi, 1 ilitha noma amabili
yesiphuzo, 5 amalitha kapende.
• Funda ngokusondezela emgqeni
wegabelo elilandelayo, chaza
umthamo wazo njengokucishe,
okuningana, okuningi noma
okuncane noma okulingana
ncamashi (namalitha)
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 2
5. UKUQOKELELWA KOLWAZI
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
CAPS
5.4 Izincomo:
Qoqa bese Ukusebenzisa ulwazi oluphelele
uhlela ulwazi ngekilasi ukwenza igrafu yezithombe
usebenzisa okukodwa nokukodwa
5.5 okuhambisanayo
Okumele Ulwazi • Qoqa ulwazi ngezinto ezisekilasini
5.6 noma esikoleni ukuze uphendule Hlaziya ulwazi lwezithombe ezimele
imibuzo ebuzwe uthisha. izinto ezibonakalayo.
Hlaziya bese Hlaziya ulwazi olumele olunikiwe
uhumusha • Ukubeka ulwazi kwigrafu Izincomo Izincomo:
Ulwazi yezithombe usebenzisa okukodwa • Okungenani akwenziwe igrafu
nokukodwa okuhambisanayo. • Okungenani akwenziwe igrafu Yenza igrafu yakho yezithombe eyodwa yezithombe usebenzisa
eyodwa yezithombe usebenzisa ngolwazi olunikiwe oluyizithombe okukodwa nokukodwa
• Phendula imibuzo ngegrafu okukodwa nokukodwa noma ithebula.. okuhambisanayo.
yezithombe usebenzisa okukodwa okuhambisanayo. • Qoqa ulwazi ngezinto ezisekilasini
nokukodwa okuhambisanayo.
noma esikoleni ukuze uphendule
imibuzo ebuzwe uthisha.
• Ukubeka ulwazi kwigrafu
yezithombe usebenzisa okukodwa
nokukodwa okuhambisanayo.
Phendula imibuzo ngegrafu
yezithombe usebenzisa okukodwa
nokukodwa okuhambisanayo.
83 Izibalo IBANGA 1-3
3.4.3 IBANGA LESI-3 Ulwazi jikelele ngethemu
84 ULWAZI JIKELELE LEBANGA 3
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANO BAZO
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 ITHEMU YE - 2 ITHEMU YE - 3 ITHEMU YE - 4
UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO: Bala usebenzisa izinombolo eziphelele
1.1 Yenza iqoqo lezinto okungenani Yenza iqoqo lezinto okungenani Yenza iqoqo lezinto okungenani Yenza iqoqo lezinto okungenani
ezingama - 200 ukuze uqagele ubuye ezingama - 500 ukuze uqagele ubuye ezingama - 700 ukuze uqagele ubuye ezingama - 1000 ukuze uqagele
Bala izinto
ubale ngokuyikho. ubale ngokuyikho. ubale ngokuyikho. ubuye ubale ngokuyikho.
Izibalo IBANGA 1-3
eziphathekayo
Qagela inombolo yezinto Qagela inombolo yezinto Qagela inombolo yezinto Qagela inombolo yezinto
ezingabhekwa ngokubala. ezingabhekwa ngokubala. ezingabhekwa ngokubala. ezingabhekwa ngokubala.
Gqugquzela amaqhinga okusebenza Gqugquzela amaqhinga okusebenza Gqugquzela amaqhinga okusebenza Gqugquzela amaqhinga okusebenza
ngamaqoqo. ngamaqoqo. ngamaqoqo. ngamaqoqo5
1.2 Bala uye phambili nasemumva Bala uye phambili nasemuva ngoku: Bala uye phambili nasemuva ngoku: Bala uye phambili nasemuva ngoku:
ngoku:
Bala uye phambili • 1, kusukela kunoma iyiphi inombolo • 1, kusukela kunoma iyiphi inombolo • 1, kusukela kunoma iyiphi inombolo
ubuye uye emumva • 1, kusukela kunoma iyiphi inombolo phakathi kuka - 0 kuya ema - 500 phakathi kuka - 0 kuya ema - 700 phakathi kuka - 0 kuya ema - 1000
phakathi kuka - 0 kuya ema - 200
• Ngama - 10, kusukela kunoma • Ngama - 10, kusukela kunoma • Ngama - 10, kusukela kunoma
• Ngama - 10, kusukela kunoma iyiphi indlela yokuphindaphinda iyiphi indlela yokuphindaphinda iyiphi indlela yokuphindaphinda
iyiphi indlela yokuphindaphinda izinombolo eziphakathi kwe - 0 izinombolo eziphakathi kwe - 0 izinombolo eziphakathi kwe - 0
izinombolo eziphakathi kwe - 0 nama - 500 nama - 700 nama -1000
nama - 200
• Ngaku 5 kusukela kunoma • Ngaku 5 kusukela kunoma • Ngaku 5 kusukela kunoma
• Ngaku 5 kusukela kunoma iyiphi indlela yokuphindaphinda iyiphi indlela yokuphindaphinda iyiphi indlela yokuphindaphinda
iyiphi indlela yokuphindaphinda izinombolo eziphakathi kwe - 0 izinombolo eziphakathi kwe - 0 izinombolo eziphakathi kwe - 0
izinombolo eziphakathi kwe - 0 kuya ema - 500 kuya ema - 700 kuya ema -1000
kuya ema - 200
• Ngaku 2 kusukela kunoma • Ngaku 2 kusukela kunoma • Ngaku 2 kusukela kunoma
• Ngaku 2 kusukela kunoma iyiphi indlela yokuphindaphinda iyiphi indlela yokuphindaphinda iyiphi indlela yokuphindaphinda
iyiphi indlela yokuphindaphinda izinombolo eziphakathi kwe - 0 izinombolo eziphakathi kwe - 0 izinombolo eziphakathi kwe - 0
izinombolo eziphakathi kwe - 0 kuya ema - 500 kuya ema - 700 kuya ema - 1000
kuya ema - 200
• 10 Ngaku 3 kusukela kunoma • 10 Ngaku 3 kusukela kunoma • 10 Ngaku 3 kusukela kunoma
• 10 Ngaku 3 kusukela kunoma iyiphi indlela yokuphindaphinda iyiphi indlela yokuphindaphinda iyiphi indlela yokuphindaphinda
iyiphi indlela yokuphindaphinda izinombolo eziphakathi kwe - 0 izinombolo eziphakathi kwe - 0 izinombolo eziphakathi kwe - 0
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
izinombolo eziphakathi kwe - 0 kuya ema - 500 kuya ema - 700 kuya ema - 1000
kuya ema - 200
• Ngaku 4 kusukela kunoma • Ngaku 4 kusukela kunoma • Ngaku 4 kusukela kunoma
• Ngaku 4 kusukela kunoma iyiphi indlela yokuphindaphinda iyiphi indlela yokuphindaphinda iyiphi indlela yokuphindaphinda
iyiphi indlela yokuphindaphinda izinombolo eziphakathi kwe - 0 izinombolo eziphakathi kwe - 0 izinombolo eziphakathi kwe - 0
izinombolo eziphakathi kwe - 0 kuya ema - 500 kuya ema - 700 kuya ema - 1000
kuya ema - 200
• Ngama 50, 100 kufinyelela • Ngama - 20, 25, 50 nge - 100 • Ngama - 20, 25, 50 nge - 100
• Ngama 100 kufinyelela okungenani okungenani ema - 1 000 kufinyelela okungenani ema - 1 000 kufinyelela okungenani ema - 1 000
ema - 500
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 ITHEMU YE - 2 ITHEMU YE - 3 ITHEMU YE - 4
UKUTHUTHKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO: Ukumela inombolo ephelele
1.3 Khomba, bona, ufunde izinombolo Khomba, bona, ufunde izinombolo Khomba, bona, ufunde izinombolo Khomba, bona, ufunde izinombolo
CAPS
Uphawu negama • Khomba, bona, ufunde uphawu • Khomba, bona, ufunde uphawu • Khomba, bona, ufunde uphawu • Khomba, bona, ufunde uphawu
lwenombolo lwezinombolo eziphakathi kwe - 0 lwezinombolo eziphakathi kwe - 0 lwezinombolo eziphakathi kwe - 0 lwezinombolo eziphakathi kwe - 0
kuya ema - 500. kuya ema - 1 000. kuya ema - 1 000. kuya ema - 1 000.
• Bhala uphawu lwezinombolo • Bhala uphawu lwezinombolo • Bhala uphawu lwezinombolo • Bhala uphawu lwezinombolo
eziphakathi kwe - 0 kuya ema - 500 eziphakathi kwe - 0 kuya ema - 1 eziphakathi kwe - 0 kuya ema - 1 eziphakathi kwe - 0 kuya ema - 1
000 000 000
• Khomba, bona ufunde amagama
ezinombolo eziphakathi kwe - 0 • Khomba, bona ufunde amagama • Khomba, bona ufunde amagama • Khomba, bona ufunde amagama
nama - 250 ezinombolo eziphakathi kwe - 0 ezinombolo eziphakathi kwe - 0 ezinombolo eziphakathi kwe - 0
nama - 250 nama - 500 nama - 1 000
• Bhala amagama ezinombolo
eziphakathi kwe - 0 ne - 100 • Bhala amagama ezinombolo • Bhala amagama ezinombolo • Bhala amagama ezinombolo
eziphakathi kwe - 0 ne - 250 eziphakathi kwe - 0 ne - 500 eziphakathi kwe - 0 ne - 1 000
UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO: chaza, qhathanisa uhlele izinombolo eziphelele
1.4 Chaza, uqhathanise bese uhlela Chaza, uqhathanise bese uhlela Chaza, uqhathanise bese uhlela Chaza, uqhathanise bese uhlela
izinombolo kuze kufinyelele ema-99 izinombolo kuze kufinyelele ema-500 izinombolo kuze kufinyelele ema-700 izinombolo kuze kufinyelele ema-999
Chaza, uqhathanise
bese uhlela • Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo
izinombolo eziphelele kuze kufinyelele eziphelele kuze kufinyelele eziphelele kuze kufinyelele eziphelele kuze kufinyelele
ema - 99 usebenzisa okuncane ema - 500 usebenzisa okuncane ema - 700 usebenzisa okuncane ema - 999 usebenzisa okuncane
kunokunye, okukhulu kunokunye, kunokunye, okukhulu kunokunye, kunokunye, okukhulu kunokunye, kunokunye, okukhulu kunokunye,
okungaphansi kunokunye okungaphansi kunokunye okungaphansi kunokunye okungaphansi kunokunye
nokulingana nokunye. nokulingana nokunye. nokulingana nokunye. nokulingana nokunye.
• Hlela izinombolo eziphelele • Hlela izinombolo eziphelele • Hlela izinombolo eziphelele • Hlela izinombolo eziphelele
kufinyelela ema-99 kusukela kufinyelela ema-500 kusukela kufinyelela ema-700 kusukela kufinyelela ema-999 kusukela
kokuncane kakhulu kuya kokukhulu kokuncane kakhulu kuya kokukhulu kokuncane kakhulu kuya kokukhulu kokuncane kakhulu kuya kokukhulu
kakhulu kanye nokukhulu kakhulu kakhulu kanye nokukhulu kakhulu kakhulu kanye nokukhulu kakhulu kakhulu kanye nokukhulu kakhulu
kuya kokuncane kakhulu. kuya kokuncane kakhulu kuya kokuncane kakhulu kuya kokuncane kakhulu
Sebenzisa izinombolozesikhunbdla
ukukhombisa ukuhleleka, indawo
noma isikhundla.
• Sebenzisa, funda bese ubhale
izinombolo zesikhundla kufinyelela
ema - 31
85 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 ITHEMU YE - 2 ITHEMU YE - 3 ITHEMU YE - 4
UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO: Ubungako benani lenombolo
86
1.5 Ukubona ubungako bezinombolo Ukubona ubungako bezinombolo Ukubona ubungako bezinombolo Ukubona ubungako bezinombolo
kufinyelela ema - 99 kufinyelela ema - 500 kufinyelela ema - 700 kufinyelela ema - 999
Ubungako benani
lenombolo • Ukukwazi ukubona ukuthi inombolo • Ukukwazi ukubona ukuthi inombolo • Ukukwazi ukubona ukuthi inombolo • Ukukwazi ukubona ukuthi inombolo
ngayinye imeleni ngayinye imeleni ngayinye imeleni ngayinye imeleni
• Hlakaza izinombolo ezihamba • Hlakaza izinombolo ezihamba • Hlakaza izinombolo ezihamba • Hlakaza izinombolo ezihamba
ngazimbili kufinyelela ema - 99 ngantathu kufinyelela ema - 500 ngantathu kufinyelela ema - 700 ngantathu kufinyelela ema - 999
ngamashumi nemivo ngama - khulu, -shumi ngemivo ngama - khulu, -shumi ngemivo ngama - khulu, -shumi ngemivo
Izibalo IBANGA 1-3
• Khomba usho ubungako bedijithi • Khomba usho ubungako bedijithi • Khomba usho ubungako bedijithi • Khomba usho ubungako bedijithi
ngayinye ngayinye ngayinye ngayinye
UKUXAZULULA IZINKINGA ZEZIBALO ESIMWENI ESIJWAYELEKILE
1.6 Sebenzisa lamasu alandelayo uma Sebenzisa lamasu alandelayo Sebenzisa lamasu alandelayo Sebenzisa lamasu alandelayo
uxazulula izinkinga zezibalo: ukuxazulula lezinkinga zezibalo: ukuxazulula lezinkinga zezibalo: ukuxazulula lezinkinga zezibalo
Amasu okuxazulula
ubuye uchaze izixazululo zezinkinga:
izinkinga zezibalo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa
kabili kabili kabili • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa
kabili
ngokulinganayo ngokulinganayo ngokulinganayo
ngokulinganayo
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo
• Umugqa wezinombolo
• Ukusondezela emashumini • Ukusondezela emashumini
• Ukusondezela emashumini
1.7 Xazulula izibalo zamagama Xazulula izibalo zamagama Xazulula izibalo zamagama Xazulula izibalo zamagama
ezimweni ezijwayelekile, ezimweni ezijwayelekile, ezimweni ezijwayelekile, ezimweni ezijwayelekile,
Ukuhlanganisa
ezinezimpendulo ezifinyelela ema - ezinezimpendulo ezifinyelela ema - ezinezimpendulo ezifinyelela ema - ezinezimpendulo ezifinyelela ema -
nokususa
99, uchaze isixazululi sakho kufaka 400, uchaze isixazululi sakho kufaka 800, uchaze isixazululi sakho kufaka 999, uchaze isixazululi sakho kufaka
ukuhlanganisa nokususa ukuhlanganisa nokususa ukuhlanganisa nokususa ukuhlanganisa nokususa
1.8 Xazulula izibalo zezinombolo Xazulula izibalo zezinombolo Xazulula izibalo zezinombolo Xazulula izibalo zezinombolo
Ukuhlanganisa ezimweni ezijwayelekile, ezimweni ezijwayelekile, ezimweni ezijwayelekile, ezimweni ezijwayelekile,
okuphindayo ezinezimpendulo ezifinyelela ema - ezinezimpendulo ezifinyelela ema - ezinezimpendulo ezifinyelela ema - ezinezimpendulo ezifinyelela ema -
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
okuholela 50, uchaze isixazululi sakho kufaka 75, uchaze isixazululi sakho kufaka 75, uchaze isixazululi sakho kufaka 100, uchaze isixazululi sakho kufaka
ezibalweni ukuphindaphinda ukuphindaphinda ukuphindaphinda ukuphindaphinda
zokuphindaphinda
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 ITHEMU YE - 2 ITHEMU YE - 3 ITHEMU YE - 4
1.9 Xazulula izibalo zezinombolo Xazulula izibalo zezinombolo Xazulula izibalo zezinombolo Xazulula izibalo zezinombolo
ezimweni ezijwayelekile, uchaze ezimweni ezijwayelekile, uchaze ezimweni ezijwayelekile, uchaze ezimweni ezijwayelekile, uchaze
Ukwenza amaqoqo
CAPS
isixazululi sakho okufaka isixazululi sakho okufaka isixazululi sakho okufaka isixazululi sakho okufaka
nokuhlukaniselana
ukuhlukaniselana ngokulinganayo ukuhlukaniselana ngokulinganayo ukuhlukaniselana ngokulinganayo ukuhlukaniselana ngokulinganayo
okuholela
nangokwenza amaqoqo kuze nangokwenza amaqoqo kuze nangokwenza amaqoqo kuze nangokwenza amaqoqo kuze
ezibalweni
kufinyelele ema - 50 kube kufinyelele ema - 75 kube kufinyelele ema - 75 kube kufinyelele ema - 100 kube
zokuhlukanisa
nezimpendulo ezingafaka izinsalela. nezimpendulo ezingafaka izinsalela. nezimpendulo ezingafaka izinsalela. nezimpendulo ezingafaka izinsalela.
1.10 Xazulula uchaze izixazululo Xazulula uchaze izixazululo Xazulula uchaze izixazululo Xazulula uchaze izixazululo
zezinkinga eziphathekayo kufaka zezinkinga eziphathekayo kufaka zezinkinga eziphathekayo kufaka zezinkinga eziphathekayo kufaka
Ukuhlukanisa
ukuhlukaniselana ngokulinganayo ukuhlukaniselana ngokulinganayo ukuhlukaniselana ngokulinganayo ukuhlukaniselana ngokulinganayo
okuholela
okuholela kwizixazululo ezifaka okuholela kwizixazululo ezifaka okuholela kwizixazululo ezifaka okuholela kwizixazululo ezifaka
emaqhezwini
izingcezu ezizodwa namaqhezu izingcezu ezizodwa namaqhezu izingcezu ezizodwa namaqhezu izingcezu ezizodwa namaqhezu
anezingcezu ezingaphezu kolulodwa, anezingcezu ezingaphezu kolulodwa anezingcezu ezingaphezu kolulodwa anezingcezu ezingaphezu kolulodwa
1 1 3 1 1 3 2 1 1 3 2 1 1 1 3 2
Isib. 2 , 4 , 4 , njll. Isib. 2 , 4 , 4 , 5 , njll. Isib. 2 , 4 , 4 , 5 , njll. Isib. 2 , 3 , 4 , 4 , 5 ,njll.
1.11 • bona bese ukhomba imali • Ukubona bese ukhomba imli • Ukubona bese ukhomba imli • Ukubona bese ukhomba imli
yaseNingizimu Afrika ewuhlweza yaseNingizimu Afrika ewuhlweza yaseNingizimu Afrika ewuhlweza yaseNingizimu Afrika ewuhlweza
Imali
kanye neyamaphepha kanye neyamaphepha kanye neyamaphepha kanye neyamaphepha
• Xazulula izinkinga zezimali • Xazulula izinkinga zezimali • Xazulula izinkinga zezimali • Xazulula izinkinga zezimali
eziyisamba noshinntshi eziyisamba noshinntshi eziyisamba noshinntshi eziyisamba noshinntshi
ongamarandi noma namasenti. ongamarandi noma namasenti. ongamarandi noma namasenti. ongamarandi noma namasenti.
• Guqula phakathi kwamarandi • Guqula phakathi kwamarandi
namasenti nasenti
UKUBALA ESIMWENI ESIKHULULEKILE
1.12 Sebenzisa amasu alandelayo uma Sebenzisa amasu alandelayo uma Sebenzisa amasu alandelayo uma Sebenzisa amasu alandelayo uma
ubala: ubala: ubala: ubala:
Amasua (izindlela
noma amaqhinga) • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa
kabili kabili kabili kabili
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo
• Ukusondezela emashumini • Ukusondezela emashumini • Ukusondezela emashumini
87 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 ITHEMU YE - 2 ITHEMU YE - 3 ITHEMU YE - 4
1.13 • Izibalo zokuhlanganisa ukuyofika • Izibalo zokuhlanganisa ukuyofika • Izibalo zokuhlanganisa ukuyofika • Izibalo zokuhlanganisa ukuyofika
88 ema 99 ema 400 ema 800 ema 999
Ukuhlanganisa
nokususa • Izibalo zokususa besukela kuma 99 • Izibalo zokususa besukela kuma • Izibalo zokususa besukela kuma • Izibalo zokususa besukela kuma
400 800 999
• Sebenzisa izimpawu ezifanele
(+, –, =, ) • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele
(+, –, =, ) (+, –, =, ) (+, –, =, )
• Yenza amabhondi ezinombolo
kuyofika e 20 • Yenza amabhondi ezinombolo • Yenza mabhondi ezinombolo kuy- • Yenza amabhondi ezinombolo
kuyofika e 30 ofika e 30 kuyofika e 30
Izibalo IBANGA 1-3
1.14 • Phindaphinda izinombolo kusukela • Phindaphinda ngoku 2, 4, 5, 10, 3 • Phindaphinda ngoku 2, 3, 4, 5, 10, • Phindaphinda ngoku 2, 3, 4, 5, 10,
kwe - 1 kuya kwezi - 10 ngo 2, 5, kuya kwisamba esingama - 50 kuya kwisamba esiyi - 100 kuya kwisamba esiyi - 100
Ukuhlanganisa
3, 4
okuphindayo • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele
okuholela • Sebenzisa izimpawu ezifanele (x, =, ) (x, =, ) (x, =, )
ezibalweni (x, =, )
zokuphindaphinda
1.15 • Hlukanisa izinombolo kufinyelela • Hlukanisa izinombolo kufinyelela • Hlukanisa izinombolo kufinyelela • Hlukanisa izinombolo kufinyelela
ema - 50 ngo 2, 5, 10 ema - 50 ngo 2, 4, 5, 10 ema - 99 ngo 2, 3, 4, 5, 10 ema - 99 ngo 2, 3, 4, 5, 10
Ukuhlukanisa
• Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele • Sebenzisa izimpawu ezifanele
(÷, =, ) (÷, =, ) (÷, =, ) (÷, =, )
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 ITHEMU YE - 2 ITHEMU YE - 3 ITHEMU YE - 4
1.16 Ulwazi Lwezinombolo: Uhla Ulwazi Lwezinombolo: Uhla Ulwazi Lwezinombolo: Uhla Ulwazi Lwezinombolo: Uhla
Lwezinombolo kufinyelela ku 200 Lwezinombolo kufinyelela ku 500 Lwezinombolo kufinyelela ku 750 Lwezinombolo kufinyelela ku 999
Izibalo zekhanda
CAPS
• Hlela izinombolo ezikhethiwe • Hlela izinombolo ezikhethiwe • Hlela izinombolo ezikhethiwe • Hlela izinombolo ezikhethiwe
ngokwamaqoqo. Uhla ngokwamaqoqo. Uhla ngokwamaqoqo. ngokwamaqoqo.
lwezinombolo kufinyelela ema - lwezinombolo kufinyelela ema -
• Qhathanisa izinombolo kuya ema - • Qhathanisa izinombolo kuya ema -
200 500
200 bese uyasho ukuthi eyiphi: 1 000 bese uyasho ukuthi eyiphi:
• Qhathanisa izinombolo kuya ema - • Qhathanisa izinombolo kuya ema -
- Eningi noma encane ngoku 1 - Eningi noma encane ngoku 1
200 bese uyasho ukuthi eyiphi: 500 bese uyasho ukuthi eyiphi:
- Eningi noma encane ngoku 2 - Eningi noma encane ngoku 2
- Eningi noma encane ngoku 1 - Eningi noma encane ngoku 1
- Eningi noma encane ngoku 3 - Eningi noma encane ngoku 3
- Eningi noma encane ngoku 2 - Eningi noma encane ngoku 2
- Eningi noma encane ngoku 4 - Eningi noma encane ngoku 4
- Eningi noma encane ngoku 3 - Eningi noma encane ngoku 3
- Eningi noma ncane ngoku 5 - Eningi noma nvane ngoku 5
- Eningi noma encane ngoku 4 - Eningi noma encane ngoku 4
- Eningi noma encane nge 10 - Eningi noma encane nge 10
- Eningi noma nvane ngoku 5 - Eningi noma nvane ngoku 5
- Eningi noma encane nge 10 - Eningi noma encane nge 10
Khumbula ngokushesha: Khumbula ngokushesha: Khumbula ngokushesha: Khumbula ngokushesha:
• Khumbula izindlela zokuhlanganisa • Khumbula izindlela zokuhlanganisa • Khumbula izindlela zokuhlanganisa • Khumbula izindlela zokuhlanganisa
nokususa kuyofinyelela ema - 20 nokususa kuyofinyelela ema - 20 nokususa kuyofinyelela ema - 20 nokususa kuyofinyelela ema - 20
• Hlanganisa noma ususe okubalwa • Hlanganisa noma ususe okubalwa • Hlanganisa noma ususe okubalwa • Hlanganisa noma ususe okubalwa
ngama 10 kusukela ku 0 kuya e ngama 10 kusukela ku o kuya e ngama 10 kusukela ku o kuya e ngama 10 kusukela ku o kuya e
100 100 100 100
• Izindlela zokuphindaphinda
nokuhlukanisa:
- Ithebula lika 2 kufinyelela 2 x 10
- Ithebula lika 10 kufinyelela ku 10
x 10
89 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 ITHEMU YE - 2 ITHEMU YE - 3 ITHEMU YE - 4
1.16 Amaqhinga okubala ngekhanda: Amaqhinga okubala ngekhanda: Amaqhinga okubala ngekhanda: Amaqhinga okubala ngekhanda:
90
Izibalo zekhanda Sebenzisa amaqhinga okubala: Sebenzisa amaqhinga okubala: Sebenzisa amaqhinga okubala: Sebenzisa amaqhinga okubala:
• Beka inombolo enkulu kuqala • Beka inombolo enkulu kuqala • Beka inombolo enkulu kuqala • Beka inombolo enkulu kuqala
ukuze ubale uye phambili noma ukuze ubale uye phambili noma ukuze ubale uye phambili noma ukuze ubale uye phambili noma
emumva. emumva. emumva. emumva.
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo
• Phinda kabili ubuye uhlukanise • Phinda kabili ubuye uhlukanise • Phinda kabili ubuye uhlukanise • Phinda kabili ubuye uhlukanise
kabili kabili kabili kabili
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Sebenzisa ubudlelwano phakathi • Sebenzisa ubudlelwano phakathi • Sebenzisa ubudlelwano phakathi • Sebenzisa ubudlelwano phakathi
kokuhlanganisa nokususa kokuhlanganisa nokususa kokuhlanganisa nokususa kokuhlanganisa nokususa
• Sebenzisa ubudlelwano phakathi • Sebenzisa ubudlelwano phakathi
kokuphindaphinda nokuhlukanisa kokuphindaphinda nokuhlukanisa
1.17 • Sebenzisa ubuye unike • Sebenzisa ubuye unike • Sebenzisa ubuye unike • Sebenzisa ubuye unike
amagama izingcezu ezizodwa amagama izingcezu ezizodwa amagama izingcezu ezizodwa amagama izingcezu ezizodwa
Amaqhezu
ezifaka: uhhafu, ikota, okukodwa zifaka: uhhafu, ikota, okukodwa zifaka: uhhafu, ikota, okukodwa zifaka: uhhafu, ikota, okukodwa
kokuthathu, nokukodwa kokuhlanu kokuyisishiyagalombili, kokuyisishiyagalombili, kokuyisishiyagalombili,
nokukodwa kokuthathu, okukodwa nokukodwa kokuthathu, okukodwa nokukodwa kokuthathu, okukodwa
kokuyisithupha, okukodwa kokuyisithupha, okukodwa kokuyisithupha, okukodwa
kokuhlanu kokuhlanu kokuhlanu
• Bona amaqhezu asemidwebeni • Bona amaqhezu asemidwebeni • Bona amaqhezu asemidwebeni • Bona amaqhezu asemidwebeni
• Bhala amaqhezu abe ngokukodwa • Bhala amaqhezu abe ngokukodwa • Qala ukubona ukuthi ohhafu • Qala ukubona ukuthi ohhafu
kokubili, okukodwa kokuthathu. kokubili, okukodwa kokuthathu. ababili noma okuthathu kokuthathu ababili noma okuthathu kokuthathu
kwenza okukodwa okuphelele, kwenza okukodwa okuphelele,
uhhafu owodwa namakota amabili uhhafu owodwa namakota amabili
kuyalingana kuyalingana
• Bhala amaqhezu abe ngokukodwa • Bhala amaqhezu abe ngokukodwa
kokubili, okubili kokuthathu. kokubili, okubili kokuthathu.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
Izinhlobo zezinkinga zeBanga lesi - 3
Lezi yizibonelo zezinhlobo zezinkinga ezibalulekile okufanele ukuthi uthisha azethule ngokuziphinda ekilasni. Uma
uthisha esebenza ngamaqoqo amancane, kufanele ayisho ngomlomo inkinga. Uma abafundi sebekwazi ukufunda,
usengabanikeza izinkinga zezibalo ezibhalwe phansi, kodwa futhi akayisho inkinga ngomlomo.
Izinkinga ezisesimweni esejwayelekile zingafakwa ephepheni lokusebenzela, kodwa kube kufishane, iqonde ngqo
kube ejwayelekile, uthisha kufanele aqiniseke ukuthi bonke abafundi bayaziqonda lezizinkinga.
Amaqoqo
Ukwenza amaqoqo, kulahlwa izinsalela
Ibhikawozi lithengisa izinkwa eziyi - 12 esikhwameni ngasiynye. Banezinkwa eziyi - 118. Zingaki izikhwama ezifaka
izinkwa eziyi 12 abazozenza?
Ukwenza amaqoqo, kufakwa izinsalela ezimpemdulweni
Umlimi unamaqanda angama - 227. Mangaki amabhokisi amaqanda azowathola uma ibhokisi ngalinye lifaka
amaqanda ayi - 6?
Ukuhlukanisa
Ukuhlukanisa, kulahlwa insalela
Abangane bahlukaniselana ibhokisi elinamaswidi angama - 84 ukuze bonke bathole amaswidi alinganayo.
Ukuhlukanisa okuholela emaqhezwini
Hlukanisa amawolintshi ayi - 15 phakathi kwabangane abayisithupha ukuze bonke bathole amawolintshi
ngokulinganayo kungabibikho asalayo.
Ingxenye yeqoqo
Ugogo unikeza uNoluthando imali engamarandi ayi - 12. UNoluthando ufuna ukonga ingxenye yokukodwa kokuthathu.
Malini azoyonga?
Ukubekwa kwamaqhezu ndawonye
Umqeqeshi webhola lomnqakiswano unikeza umdlali ngamunye uhhafu wewolintshi. Kunabadlali abayi - 14. Udinga
amawolintshi amangaki?
Loluhlobo lwezinkinga kufanele luvezwe kuphela uma abafundi sebexazulule izinkinga ezine noma ezinhlanu
zokuhlukaniselana, kuholela kwizinhlobo zamaqhezu kanye nokwazi amagama ezingcezu zamaqhezu.
Ukwabelana ngokulingana
UnoMfundo mncane kunoNokwethaba. Uma uNomfundo edla ucezu olulodwa lwesinkwa uNokwethaba ufuna
izingcezu ezimbili. Uma uNomfundo edla izingcezu ezimbili, uNokwethaba ufuna izingcezu ezine. Ngemumva
kwezinsukwana, bazobe bedle izingcezu eziyi - 12. Zingaki izingcezu ezidliwe nguNomfundo, zingaki ezidliwe
nguNokwethaba?
CAPS 91
Izibalo IBANGA 1-3
UThemba noSimanga benza umsebenzi othile ndawonye. UThemba usebenza amahora amathathu, uSimanga
usebenza ihora elilodwa. Bakhokhelwe imali engangamarandi - 60. Bazoyihlukanisa kanjani lemali?
Ukuhlanganisa okuphindayo
Mangaki amasondo ezimotweni ezingama - 36?
Izinga
UThami ukwazi ukugcina imali engango - 35c ngesonto. Malini akwazi ukuyigcina ngamasonto ayisi - 8?
Igridi
Umnumzane uKhumalo utshale imigqa yezihlahla zamawolintshi engama - 20. Kunezihlahla eziyi - 12 umugqa
ngamunye. Zingaki izihlahla ezitshaliwe sezizonke?
Ukuhlanganisa nokuhlukanisa
Kunezinhlobo okungenani ezintathu zezinkinga zokuhlanganisa nokuhlukanisa. Uhlobo ngalunye lungavezwa
ngezindlela ezahlukene. Izinhlobo eziyisisekelo yilezi:
Ushintsho
UNoluthando uqoqe izivalo zamabhodlela ezingama - 234. UPhilasande umnikeze ezingama - 80 ngaphezulu.
Zingaki izivalo zamabhodlela anazo?
Bekunabagibeli abangama - 500 esitimeleni. Kwehla abayi - 176. Bangaki abagibeli abasele esitimeleni?
Hlanganisa
UNomali uqoqela isikole sakhe amabhodlela namathini. Uqoqe amabhodlela ayi - 124 kanye namathini angama -
268. Mangaki amabhodlela namathini awaqoqile?
Isitolo sinamaphakethe angama - 368 amakhekhe; angama - 82 asonakele. Mangaki angakonakali?
Qhathanisa
IBanga lesi 2 liqoqe imali engango R446. IBanga lesi 3 laqoqa imali engango R729. Ingakanani imali eqoqwe yiBanga
lesi 3 ngaphezulu kunaleyo eqoqwe yiBanga lesi 2?
Ukuvezwa kwenkinga ngayinye ngezindlela ezahlukene
Izinkinga kufanele zivezwe ngezindlela ezahlukene. Isibonelo, zombili lezizinkinga ezoshintsho, kodwa okungaziwa
kusezindaweni ezahlukene.
Isitolo sinamasaka empuphu, bathenga amanye angama - 55. Isitolo manje sesinamasaka ayi - 170. Mangaki
amasaka empuphu ebekade esesitolo ekuqaleni?
Isitolo besinamaphakethe angama - 500 kashukela. Ngemuva kokuthengisa amanye alamaphakethe,
babenamaphakethe angama - 324 asele. Bathengise amaphakethe amangaki?
92 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
Izimo zezinkinga ezinobudlelwano obusebenzayo obehlukene
UNokwethaba uthengisa amawolintshi abiza amarandi amane (R4) lilinye. Yenza ithebula lokumsiza ukuthola inani
lama oda amakhulu.
Inani lamawolintshi 1 2 3 4 5 10 20
Inani ngokwamarandi 4 8
Sebenzisa lelithebula ukuthola inani lamawolintshi ayisi - 7 kanye nangama - 23.
UNomusa ugada ingane. Ubiza amarandi angama - 20 imali yokuhamba, kube amarandi ama 5 ngehora ukugada
ingane. Qedela lelithebula lakhe.
Inani lamahora 1 2 3 4 5 10
Inani ngokwamarandi (R) 25 30
Qaphela ukuthi izinkinga zikaNokwethaba noNomusa zisebenza ngokungafani.
Lezizinhlobo zezinkinga zezenzelwe ukusiza uthisha. Abafundi akumele baxinwe ngalezizinkinga. Khumbula ukuthi
abafundi bajwayele ukusebenzisa izindlela ezahlukene zokuxazulula izinkinga okungenzeka kungabi yilokhu
okulindelwe nguthisha. Isibonelo,inkinga yokuhlukanisa ingaxazululwa ngokususa okuphindayo,ukuhlanganisa
noma ngokuphindaphinda. Izindlela ezisetshenziswa abafundi zingashintsha ngokuqhubeka konyaka ngokukhula
kolwazi nokujwayela izinhlobo zezinkinga,nokukhula kolwazi lwazi lwabo lwezinombolo.
CAPS 93
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 3
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANE, I-ALJEBHRA
94
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 ITHEMU YE - 2 ITHEMU YE - 3 ITHEMU YE - 4
2.1 Kopisha, wandise bese uchaza. Kopisha, wandise bese uchaza. Kopisha, wandise bese uchaza. Amaphethini asizungezile
Amaphethini Kopisha, wandise bese uchaza use- Kopisha, wandise bese uchaza use- Kopisha, wandise bese uchaza use- Bona,chaza ngamagama bese ukopi-
ejiyometri benzisa amagama benzisa amagama benzisa amagama sha amaphethini asejiyometri
• Amaphethini alula enziwe ngezinto • Amaphethini alula enziwe ngezinto • Amaphethini alula enziwe ngezinto • emvelweni
eziphathekayo eziphathekayo eziphathekayo
• empilweni yesimanje yansuku
Izibalo IBANGA 1-3
• Amaphethini alula enziwe imidwe- • Amaphethini alula enziwe imidwe- • Amaphethini alula enziwe imidwe- zonke
bo, izimo noma izinto eziphathek- bo, izimo noma izinto eziphathek- bo, izimo noma izinto eziphathek-
• kumasiko namagugu ethu
ayo. ayo. ayo.
Uhla lwamaphethini: Uhla lwamaphethini: Uhla lwamaphethini:
• Amaphethini alula lapho izimo • Amaphethini alula lapho izimo
noma amaqoqo ezimoephindiwe. noma amaqoqo ezimo ephindiwe.
• Amaphethini lapho inombolo noma • Amaphethini lapho inombolo noma
usayizi wesimo ushintsha ngendle- usayizi wesimo ushintsha ngendle-
la eqagelekayo, Isib. amaphethini la eqagelekayo, Isib. amaphethini
akhulayo akhulayo
Akha bese uchaza amaphethini Akha bese uchaza amaphethini Akha bese uchaza amaphethini
akho: akho: akho:
• Akha amaphethini okusamdwebo • Akha amaphethini okusamdwebo • Akha amaphethini okusamdwebo
- Usebenzisa izinto eziphathekayo - Usebenzisa izinto eziphathekayo - Usebenzisa izinto eziphathekayo
- Ngokudweba imigqa, izimo noma - Ngokudweba imigqa, izimo noma - Ngokudweba imigqa, izimo noma
izinto eziphathekayo izinto eziphathekayo izinto eziphathekayo
• Chaza amaphethini akho • Chaza amaphethini akho • Chaza amaphethini akho
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 ITHEMU YE - 2 ITHEMU YE - 3 ITHEMU YE - 4
2.2 Kopisha, wandise bese uchaza. Kopisha, wandise bese uchaza. Kopisha, wandise bese uchaza. Kopisha, wandise bese uchaza.
Iphethini Kopisha wandise bese uchaza Kopisha wandise bese uchaza Kopisha wandise bese uchaza Kopisha wandise bese uchaza
CAPS
yezinombolo ukulandelana okulula kwezinombolo ukulandelana okulula kwezinombolo ukulandelana okulula kwezinombolo ukulandelana okulula kwezinombolo
okungenani kuyofika kuma 200. okungenani kuyofika kuma 200. okungenani kuyofika kuma 200. okungenani kuyofika kuma 200.
Ukulandelana kwezinombolo Ukulandelana kwezinombolo Ukulandelana kwezinombolo .
kufanele kukhombise ukubala uya kufanele kukhombise ukubala uya kufanele kukhombise ukubala uya
Ukulandelana kwezinombolo
phambili ubuye uye emumva kanje: phambili ubuye uye emumva kanje: phambili ubuye uye emumva kanje:
kufanele kukhombise ukubala uya
• sebenzisa izikhawu njengoba • sebenzisa izikhawu njengoba • sebenzisa izikhawu njengoba phambili ubuye uye emumva kanje:
kuchaziwe eBangeni le - 2 nohla kuchaziwe eBangeni le - 2 nohla kuchaziwe eBangeni le - 2 nohla
• sebenzisa izikhawu njengoba
lwezinombolo olukhulayo lwezinombolo olukhulayo lwezinombolo olukhulayo
kuchaziwe eBangeni le - 2 nohla
• ngama 100 kuya okungenani • ngama 50,100 kuya okungenani • ngama 20, 25, 50,100 kuya lwezinombolo olukhulayo
kwangama - 500 kwangama - 1000 okungenani kwangama - 1000
• ngama 20, 25, 50,100 kuya
akha uchaze iphethini yakho okungenani kwangama - 1000
yezinombolo
akha uchaze iphethini yakho
yezinombolo
95 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 3
3. INDAWO NEZIMO (IJIYOMETRI)
96
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
3.1 Isikhundla nokubukeka kwento Isikhundla nokubukeka kwento
Isikhundla, inkomba • qondanida ukubukeka kwezinto • Funda, humusha bese udweba
nokubukeka kwento ezifanayo zansuku zonke ibalazwe elingahlelekile noma.
• Isho into yansuku zonke • Thola izinto kwibalazwe
uma iboniswa ngendlela
Indawo nezinkomba
engajwayelekile.
Izibalo IBANGA 1-3
• Landela izinkomba usuka
Isikhundla nezinkomba
endawieni eyodwa uya kwenye
• Landela izinkomba uma unyakaza usebenzisa ibalazwe
ekilasini nasesikoleni
• Nika izinkomba zokunyakaza
ekilasini nasesikoleni.
3.2 Uhla lwezinto Eziphathekayo Uhla lwezinto Eziphathekayo Uhla lwezinto Eziphathekayo
Izinto Bona bese usho izinto ezinhlangothi Bona bese usho izinto ezinhlangothi Bona bese usho izinto ezinhlangothi
ezinhlangothintathu ntathu ezitholakala ekilasini ntathu ezitholakala ekilasini ntathu ezitholakala ekilasini
nasezithombeni nasezithombeni nasezithombeni
3-D
• Okusabhola • Okusabhola • Okusabhola
• Okusabhokisi • Okusabhokisi • Okusabhokisi
• Amasilinda • Amasilinda • Amasilinda
• Iphiramidi • Iphiramidi
• Ikhoni • Ikhoni
Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto
Chaza, hlela bese uqhathanisa izinto Chaza, hlela bese uqhathanisa izinto Chaza, hlela bese uqhathanisa izinto
ezinhlangothi ntathu ngokuthi: ezinhlangothi ntathu ngokuthi: ezinhlangothi ntathu ngokuthi:
• Usebenzise izimo ezinhlangothi • Usebenzise izinto ezinhlangothi • Usebenzise izinto ezinhlangothi
mbili ukwenza ubuso bezinto mbili ukwenza ubuso bezinto mbili ukwenza ubuso bezinto
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ezinhlangothi ntathu ezinhlangothi ntathu ezinhlangothi ntathu
• Usebenzise izicaba noma • Usebenzise izicaba noma • Usebenzise izicaba noma
okugwingcizayo. okugwingcizayo. okugwingcizayo.
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
3.2 Umsebenzi Okugxilwa kuwo Umsebenzi Okugxilwa kuwo
Izinto • Bona bese wakha izinto • Bona bese wakha izinto
CAPS
ezinhlangothintathu ezinhlangothi ntathu ozinikiwe ezinhlangothi ntathu ozinikiwe
usebenzisa izinto eziphathekayo usebenzisa izinto eziphathekayo
njengezimo ezinhlangothi mbili, njengezimo ezinhlangothi mbili,
ubumba, izinti zokuphuza, izinti ubumba, izinti zokuphuza, izinti
zokuvungula nezinye izinto zokuvungula nezinye izinto
ezinhlangothi ntathu. ezinhlangothi ntathu.
Ukulandelana komsebenzi Ukulandelana komsebenzi Ukulandelana komsebenzi
okuzugxilwa kuwo eThemu 2 okuzugxilwa kuwo eThemu 3 okuzugxilwa kuwo eThemu 4
Sebenzisa okusamabhola, Sebenzisa okusamabhola,
okusamabhokisi, amasilinda okusamabhokisi, amasilinda
njengoenzile eBangeni 2; nika njengoba senzile eBangeni 2;
amagama azo beseuwenza nika amagama azo beseuwenza
amaqoqo. amaqoqo.
Gxila ebusweni bohlobo ngalunye Gxila ebusweni bohlobo ngalunye
lwento. Bheka ukuthi ubuso lwento. Bheka ukuthi ubuso
buyisicaba noma buyagwingciza. buyisicaba noma buyagwingciza.
Xoxa ngobuso obuyisicaba
obukumaprizimu namasilinda bese
uyabuchaza ukuthi buyindilinga,
buyisikwele, buwunxande noma
buwunxantathu.
Nika igama bese wenza iqoqo
Sebenzisa izingqwembe ezisikwe lezinto ezinhlanothi ntathu
izikwele ukwenza ibhokisi. Khuluma ezingenhla.
ngobuso obuyisicaba obusesimweni
esisabhokisi nakwisilinda bese
uchaza ukuthi ayindilinga, isikwele Sebenzisa izinti zokvungula, izinti
noma unxande. zokuphuza noma iphepha eligoqiwe
laba umbhobho ukwenza iphiramidi.
Qedela lengxenye yomsebenzi Qedela lengxenye yomsebenzi Qedela lengxenye yomsebenzi
ngokwenza umsebenzi obhalwayo. ngokwenza umsebenzi obhalwayo. ngokwenza umsebenzi obhalwayo.
97 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
3.3 Uhla Lwezimo Uhla Lwezimo
98
Izimo • Indilinga • Indilinga
ezinhlangothimbili
• Unxantathu • Unxantathu
2-D
• Isikwele • Isikwele
• Unxande • Unxande
Izimpawu Zezimo Izimpawu Zezimo
Chaza, uhlele bese uqhathanisa Chaza, uhlele bese uqhathanisa
Izibalo IBANGA 1-3
izimo ezinhlangothimbili ngoku: izimo ezinhlangothimbili ngoku:
• izimo • izimo
• amacala aqondile • amacala aqondile
• amacala ayindilinga • amacala ayindilinga
Ukulandelana komsebenzi Ukulandelana komsebenzi
okuzugxilwa kuwa eThemu 1 okuzugxilwa kuwa eThemu 3
Nika amagama bese ubeka izimo Nika amagama bese ubeka izimo
ngamaqoqo. ngamaqoqo.
Gxila ezinhlobeni zamacala Gxila ezinhlobeni zamacala
akumumo ngamunye. Hlukanisa akumumo ngamunye. Hlukanisa
izimo ngokubuka ukuthi amacala izimo ngokubuka ukuthi amacala
ayindingila noma aqondile. ayindingila noma aqondile.
Dweba indilinga, isikwele, unxande, Dweba indilinga, isikwele, unxande,
nonxantathu. nonxantathu.
Qedela lengxenye yomsebenzi Qedela lengxenye yomsebenzi
ngokwenza umsebenzi obhalwayo. ngokwenza umsebenzi obhalwayo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IZIHLOKO ITHEMU YOKU - 1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
3.4 Okufana nse nxazombili Okufana nse nxazombili
Okufana nse Thola lapho kuhamba khona • Bona bese udweba umugqa
CAPS
nxazombili umugqa ohlukanisa phakathi ohlukanisa kabili ezintweni
nendawo ngoku eziyizimo ezinhlangothi mbili
eziyizibalo mdwebo nezingeyizo
Imisebenzi yokugoqwa
izibalo mdwebo.
kwamaphepha goqa amaphepha
Okugxilwa kukho eThemu 2 Okugxilwa kukho eThemu 4
ithuthukisa ulwazi lokuhlukanisa
Imisebenzi yokubhala kufanele ifake
kabili kufane futhi kulingane
izibonelo lapho:
nxazombili lufaka:
• Umugqa ohlukanisa kabili kufane
• imisebenzi lapho upende omanzi
nse nxa zombili akumele kube
unindwa ephepheni ngaphambi
osuka phezulu uye phansi
kokugoqa iphepha.
kuphela.
• Imisebenzi lapho iphepha lisikwa
• Umugqa ohlukanisa kabili kufane
noma lidatshulwa emgqeni
ingaba sezindaweni ezahlukene
eligoqwe kuwo.
kwezinye izimo nima izinto.
99 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 3
4. ISILINGANISO
100
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
4.1 Ukufunda Isikhathi Ukufunda Isikhathi Ukufunda Isikhathi Ukufunda Isikhathi
Isikhathi • Funda izinsuku kukhalenda • Funda izinsuku kukhalenda • Funda izinsuku kukhalenda • Funda izinsuku kukhalenda
• Faka izinsuku zokuzala, imigubho • Faka izinsuku zokuzala, imigubho • Faka izinsuku zokuzala, imigubho • Faka izinsuku zokuzala, imigubho
yokholo, izinsuku zokuphumula, yokholo, izinsuku zokuphumula, yokholo, izinsuku zokuphumula, yokholo, izinsuku zokuphumula,
izigameko zomlando, imicimbi izigameko zomlando, imicimbi izigameko zomlando, imicimbi izigameko zomlando, imicimbi
yesikole kwikhalenda. yesikole kwikhalenda. yesikole kwikhalenda. yesikole kwikhalenda.
Izibalo IBANGA 1-3
• Yisho isikhathi ngamahora • Yisho isikhathi ngamahora • Yisho isikhathi ngamahora • Yisho isikhathi ngamahora
ayishumi nambili ayishumi nambili ayishumi nambili ayishumi nambili
- amahora - amahora - amahora - amahora
- isigamu sehora - isigamu sehora - isigamu sehora - isigamu sehora
- ikota yehora - ikota yehora - ikota yehora - ikota yehora
- imizuzu - imizuzu - imizuzu - imizuzu
Sebenzisa iwashi lezinti Sebenzisa iwashi lezinti Sebenzisa iwashi lezinti Sebenzisa iwashi lezinti
nelezinombolo nezinye nelezinombolo nezinye nelezinombolo nezinye nelezinombolo nezinye
izinto ezikhombisa isikhathi izinto ezikhombisa isikhathi izinto ezikhombisa isikhathi izinto ezikhombisa isikhathi
njengomakhalekhukhwini. njengomakhalekhukhwini. njengomakhalekhukhwini. njengomakhalekhukhwini.
Bala ubude nokudlula kwesikhathi Bala ubude nokudlula kwesikhathi Bala ubude nokudlula kwesikhathi
Sebenzisa ikhalenda ukubala bese Sebenzisa ikhalenda ukubala bese Sebenzisa ikhalenda ukubala bese
uchaza ubude besikhathi usebenzise uchaza ubude besikhathi usebenzise uchaza ubude besikhathi usebenzise
izinsuku, amasonto noma izinyanga. izinsuku, amasonto, izinyanga kanye izinsuku, amasonto, izinyanga kanye
noku: noku:
• Sebenzisa iwashi ukubala ubude
besikhathi ngamahora noma • ukushintsha usuka ezinsukwini uya • ukushintsha usuka ezinsukwini uya
ngesigamu samahora. emasontweni emasontweni
• Ukushintsha usuka emasontweni • Ukushintsha usuka emasontweni
uya ezinyangeni. uya ezinyangeni.
Sebenzisa iwashi ukubala ubude Sebenzisa iwashi ukubala ubude
besikhathi ngamahora, ngesigamu besikhathi ngamahora, ngesigamu
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
samahora nangekota lamahora. samahora nangekota lamahora
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
4.2 Isilinganiso esingahlelekile
Ubude • Qagela, linganisa, qhathanisa,
CAPS
hlela bese ubhala ubude
usebenzisa ukukala
okungenasilinganiso njengezandla,
amagxathu, ubude bepensela,
izinto zokubala njll.
• Chaza ubude bezinto
eziphathekayo ngokubala usho
nobude usebenzisa amayunithi
angahleliwe.
• Sebenzisa ulimi olukhuluma
ngokuqhathanisa ubude;
njengokuthi kude kuna, kufushane
kuna, kuphakeme kuna, kubanzi
kuna
Ukwethula Isilinganiso Ukwethula Isilinganiso
esingahlelekile esingahlelekile
• Qagela, linganisa, hlela bese • Qagela, linganisa, hlela bese
ubhala ubude usebenzisa ubhala ubude usebenzisa
amamitha (irula eliyimitha, amamitha (irula eliyimitha,
intambo eyimitha) njengesikali intambo eyimitha) njengesikali
esilinganisiwe sobude. esilinganisiwe sobude.
• Qagela bese ukala ubude • Qagela bese ukala ubude
ngamasentimitha usebenzisa irula. ngamasentimitha usebenzisa irula.
(Akudingekile ukushintsha
amasentimitha aye kumamitha.)
101 Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
4.3 Isilinganiso esingahlelekile
102
Isisindo • Qagela, linganisa, qhathanisa, hle-
la bese ubhala isisindo usebenzisa
isikali sokuzimelela kanye nokukala
okungenasilinganiso njengamabhu-
loki, izitini njll
• Sebenzisa ulimi ukukhuluma
ngokuqhathanisa isisisindo njen-
gokuthi kulula, kuyasinda, kulula
Izibalo IBANGA 1-3
kuna, kuyasinda kuna
Ukwethula Isilinganiso esihleliwe Ukwethula Isilinganiso esihleliwe
• Qhathanisa, hlela bese ubhala Abafundi kufanele benze imisebenzi
isisindo sezinto ezithengiswayo yokubhala ukuphetha lokhu, okufaka
ezinesisindo esibhaliwe esinan- nokufundwa kwezithombe:
gamakhilogramu, njengokuthi 2kg • Imikhiqizo enesisisindo esibhaliwe
yempuphu ne 1kg kafulawa noma kuyo
ngamagramu Isib. 500g zikasawoti
• Izikali zasendlini yokugeza lapho
• Uma sikhona isikali sasendlini uthi lukhomba amagabelo esikali.
yokugeza, abafundi bangazikala
izisindo zabo besebenzisa isikali
sasendlini yokugeza. Okulindelekile
ukuba abafundi bafunde isisindo
esisondelene nothi lwesikali.. bac-
haza isisindo sabo njengesicishe
/ sisondelene / siseduze / sikhudl-
wana / esifanayo (amakhiligramu)
abawafunda esikalini.
• Lapho kukhona izikali zokuzimelela
ezikhombisa amagramu, abafundi
bangakala isisindo noma izinto
ezahlukene.
(Akudingeki ukushinntsha amagramu
abe amakhilogramu)
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
4.4 ISILINGANISO okungahlelekile
umthamo • Qagela, kala, qhathanisabese
CAPS
u hlela umthamo wezitsha
(umthamo ongamumathwa isitsha
uma sigcwele) usebenzisa izikali
ezingenasilinganiso njengezipuni
nezinkomishi
• Chaza umthamo wesitsha
ngokubala usho ukuthi kungena
okungaki okuyizilinganiso
ezingahleliwe ukugcwalisa
isitsha Isib ibhodlela linomthamo
wezinkomishi ezine.
Ukwethulwa kokukala Okuhleliwe Ukwethulwa kokukala Okuhleliwe
• Qagela, kala, qhathanisa, Abafundi kufanele benze imisebenzi
hlela bese uyabhala umthamo yokubhala ukuphetha lokhu, okufaka
usebenzisa izikalo zamalitha, nokufundwa kwezithombe:
isigamu selitha nekota lelitha.
• Imikhiqizo yokudayisa enomthamo
- Usebenzisa amabhodlela obhaliwe kuzo ukuze bakwazi
angumthamo we 1 litha, noma ukuzihlela ngokulandelana
izitsha ezinomthamo obhalwe
• Ojeke lapho okumumethwe
ngamamililitha. Isib. Amakani
kucishe kulingane namagabelo
esiphuzo.
akhombisa 1 litha noma 2 amalitha
- Ujeke onamagabelo akhombisa noma isigamu selitha noma ikota
amalitha, uhhafu welitha nekota lelitha
yelitha
• Ojeke lapho okumumethwe
- Ujeke onamagabelo akhombisa kucishekulingane
amamililitha namagabeloakhombisa
amamililitha. Okulindelekile ukuthi
- Izinkomishi zokukala kanye
abafundi abafunde ukufunda
namathisipuni akhombisa
besondezela kumagabelo.
umthamo.
Bachaze umthamo njengocishe
• Qhathanisa, hlela bese ubhala / kusondele / kuthi ukuba
umthamo obhaliwe ezintweni ngaphezulu / ungaphezulu noma
ezipakishelwe ukudayisa ngaphansi / noma olingana
lakusetshenziswe amalitha. (amalitha) abakufanda kujeke.
Isibonelo 5 amalitha kapendi,
1 litha wesiphuzo, 2 amalitha
103 ob noma ngamamililitha noma
amamililithaIsib. 500 ml yobisi,
340ml yesiphuzo, 750ml yamafutha
Izibalo IBANGA 1-3
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
• Azi ukuthi inkomishi ekaliwe Akudingeki ukushinntsha amagramu
104 ingamamililitha angama -250 abe amakhilogramu
• Azi ukuthi isipuni singamamililitha
ayisi -5
Akudingeki ukushintsha amagramu
abe amakhilogramu
4.5 Ubude obungaphandle bento
Ubude Phenya ubude obuzungeze
Izibalo IBANGA 1-3
obungaphandle izimo ezinhlangothi mbili nezinto
bento ezinhlangothi ntathu kusetshenziswa
ukuqhathanisa ngqo noma
amayunithi angahleliwe.
4.6 Ububanzi bendawo
Ububanzi bendawo Phenya ububanzi bendawo
usebenzisa amathayela.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI JIKELELE LEBANGA 3
5. UKUQOKELELWA KOLWAZI
IZIHLOKO Ithemu loku-1 Ithemu lesi-2 Ithemu lesi-3 Ithemu lesi-4
CAPS
5.4 Izincomo: Izincomo:
Qoqa bese uhlele Ukusebenzisa ulwazi oluphelele Hlela kabusha ulwazi olunikiwe
ulwazi ukwakha ibar grafu. olusohlwini noma kumathalisi noma
amathebula noma i bar grafu.
5.5 Qoqa ulwazi ngekilasi noma nge-
sikole bese uphendula imibuzo Bhala ulwazi kwi bar grafu
Okumele Ulwazi ebuzwe uthisha.
Phendula imibuzo ngolwazi olukwi
5.6 Sebenzisa amathalisi ukubhala ul- Hlaziya okumele ulwazi okunikiwe. bar grafu. Hlaziya okumele ulwazi olunikiwe.
wazi ngezigaba zalo ezinikiwe kanje:
Hlaziya bese Izincomo Izincomo
uhumusha ulwazi • amathebula
• Abafundi abenze okungenani eyo- • Abafundi abenze okungenani eyo-
• Bar grafu dwa igrafu yezithombe okukodwa dwa igrafu yezithombe okukodwa
Xoxa bese uphendula imibuzo nokukodwa okuhambisanayo. nokukodwa okuhambisanayo.
ngolwazi olukumathebula nakwi bar • Okungenani eyodwa ibar grafu. • Okungenani eyodwa ibar grafu.
grafu.
105 Izibalo IBANGA 1-3
3.5 AMANOTHI ACHAZAYO KANYE NOMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
106 Amathebula angezansi anikeza uthisha lokhu:
• Ingxenye yolwazi nezihloko kw iBanga ngalinye neThemu ngayinye;
• Ulwazi namakhono okuphakanyisiwe okuzogxilwa kukho eThemu ngayinye;
• Amanothi achazayo nomhlahlandlela wokufundisa;
Izibalo IBANGA 1-3
• Isikhathi esabelwe isihloko ngasinye sezifundo ezethulwa nge 1hora namaminithi angama - 24.
3.5.1 AMANOTHI ACHAZAYO: Ibanga 1
ithemu YOKU-1 YEbanga LOKU- 1
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANO BAZO
Ngethemu yokuqala isikhathi sisetshenziselwa ukuthuthukisa ulwazi lokuqala lwezinombolo. Amakhono okuqalwa ngawo awokuthuthukiswa kwamaphethini, indawo nesimo, ISILIN-
GANISO nolwazikha isisekelo samakhono okufunda ngokuvulelekile namakhono ezinombolo ngokukhethekile.
Ukuqondanisa
Ukuqondanisa kuholela ekuqondeni ulwazi lokufunda ukuqondanisa okukodwa nokukodwa okuhambisanayo, okwakha isisekelo sokuqhathanisa inani lezinto eqoqweni.
Uma umfundi ekwazi ukubona “okufanayo”, kwenza kubelula ukuqondanisa amasethi amabili. Ukufanisa kuyisiqalo sokwazi ukugcina ulwazi. Ukugcina ulwazi kuyikhono elibalulekile
ekulinganiseni, inombolo nendawo nesimo.
Ukuhlela
Uma kuhlelwa, abafundi babheka okufanayo nokwehlukile. Abafundi babuye bathuthukise ukukwazi ukuchaza nokukhomba. Ukuchaza kusho ukuthi abafundi bangakwazi ukubona
nokusho izinto ezibazungezile. Ukukhomba kusho ukuthi abafundi bangakwazi ukuthatha into uma ichaziwe. Abafundi bakhomba ngokwezakhiwo ezithile. Abafundi bahlela izinto
ngokobungako, umbala, isimo, ubude, isisindo, umthamo nokumumethwe. Ukuhlela kwenziwa ngoku:
• Uk ukuqokelelwa kolwazi lwez izinto zansuku zonke;
• Izimo ezisejiyometri nezinto eziphathekayo kwisimo nendawo; kanye
• Izakhiwo zezinto zokulinganisa.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ukuqhathanisa
Uma abafundi beqhathanisa izinto eziphathekayo babhekisisa okwenza umehluko phakathi kwezinto ezimbili. Abafundi bangagxila kulokhu
• Kukhulu noma kuncane;
• Kuyasinda noma kulula;
• Kude noma kufishane;
• Kuyashisa noma kuyabanda;
ithemu YOKU-1 YEbanga LOKU- 1
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANO BAZO
• Akukho noma kugcwele;
CAPS
• Kuningi noma kumbalwa; kanye
• Okokuqala, okokugcina noma kuphakathi.
Ukufunda ukuqhathanisa kuyinto okugxilwa kuyo:-
• Imisebenzi yokuqala yokulinganisa;
• Imisebenzi yokuqala yezimo nendawo (kufaka imisebenzi yesikhundla) kanye
• nemisebenzi yokuqala uma kwenziwa amaphethini.
Emisebenzini yezinombolo, abafundi baqondanisa izinto eziphathekayo ngamaqoqo ahlukene. Bafunda ukubona amaqoqo anezinto ezilinganayo ngenani, nokuhlukanisa amaqoqo
anezinto eziningi noma ezimbalwa kunezinye.
Ukuhlela ngokulandelanisa
Ukuhlela ngokulandelanisa kuyisisekelo somsebenzi wezinombolo. Ukubeka nokubala izinto ngokulandelana kwazo kusiza abafundi abasebancane ukuqinisekisa ukuthi into bayibala
kanye. Ukubeka izinto ngokulandelana kwacha isisekelo solwazi lokulandelanisa izinombolo.
Umsebenzi wokuqala wamaphethini ofaka izimo noma izinto usiza abafundi bagxile ekulandelaniseni izinombolo. Abafundi bazolisebenzisa lelikhono ukwenza amaphethini.
Ukuqagela inani lezinto eqoqweni
Ukuqagela inani lezinto eziyiqoqo ngaphandle kokuzibala. Lokhu kusiza abafundi ukubona iqoqo elincane njengento eyodwa.
Lokhu kunika abafundi ulwazi lokuqala oluyisisekelo sokusebenza ngezinombolo.
107 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO KWI AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
108 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
THEMU 1
KONYAKA engu -24)
1.1 Bala izinto ngokuyikho Bala izinto ngokuyikho Ukubala kusiza abafundi ukuthuthukisa ukwazi ubungako bezinombolo bese
kufika ema -50. Nikeza kufika e -10. kwenza isisekelo sokubala ngezinombolo eziphelele. Ngethemu yokuqala abafundi
Bala izinto
inombolo oyiqagele bathuthukisa lamakhono:
Nikeza inombolo
ngokusondelele oyiqagele ngokusondelele • Ukubala konke
nengatholakala ngokubala. nengatholakala ngokubala.
• Ukubala ngokuqhubeka
Izibalo IBANGA 1-3
• Indlela yokusebenza kwezinombolo ezijwajelekile
• Ukusebenza ngokubhaliwe
Ngethemu yoku - 1 ukubala kugxila ekuthuthukiseni amakhono okubala. Ukuthuthuka
kwamakhono okubala kubasiza ukuba:
• Ukubala izinto ezingamaqoqo nezingewona amaqoqo;
• Ukubalal uyaphambili nasemumva;
• Ukubala ngokwenza;
• Ukubalala ngokulandelanisa kumugqa wezinombolo;
• Ukuthuthukisa ulwazi lobungako benombolo ngokuzihlela nangokuziqhathanisa;
kanye
• Ukuhlawumbisela nokuqagela.
Ukubala izinto
Ngaphambi kokuba abafundi babale izinto badinga amathuba okubala ngokwenza
ngokuphindelela bekhuluma. Abafundi kufanele bathole uhla lwezinombolo
ngamagama ngokulandelana: kunye, kubili, kuthathu kuze kufike kuma -20. Khuthaza
abafundi ukusho imilolozelo enezinombolo badlale nemidlalo ezogxilisa ukushiwo
kwezinombolo. Lelikhono lokubala ngokuphimisa libalulekile ukuthuthukisa ulwazi
lwezinombolomagama kanye nomuzwa wesigqi / iphethini ezinombolweni.
Abafundi bazobe sebebala into ngayinye baqondanise igama lenombolo nenani
lezinto. Lokhu kusho ukuthinta nokunyakazisa into ube usho igama lenombolo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Kubalulekile ukuthi abafundi baqonde ukuthi inombologama yokugcina isho inombolo
yento yokugcina eqoqweni. Kumele baqonde ukuthi inombolo magama yokugcina
ikhombisa inani lezinto eqoqweni noma isikhundla seqoqo. Akubona bonke abafundi
abakwazi ukubala ngokuphimisa izinombolomagama ngendlela ezilandelana ngayo
abangakwazi ukunikeza umqondo entweni ebalwayo. Bangeqa izinombolo bese bethi
zine izinto zokubala kodwa zibe zinhlanu.
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO KWI AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
1.1 Bala izinto ngokuyikho Bala izinto ngokuyikho Kubalulekile ukuthi abafundi babale inombolo efanayo yezinto ezihlukene.
kufika ema -50. Nikeza kufika e -10.
Bala izinto Isibonelo:
inombolo oyiqagele
Nikeza inombolo
ngokusondelele oyiqagele ngokusondelele • Bala izinto eziyisithuph zokubala
nengatholakala ngokubala. nengatholakala ngokubala. • Letha amapensela ayisithupha
• Bala izinkinobho eziyisithupha
Ukulondoloza / Ukugcina
Abafundi bazoqala ukubona uma bebala inombolo yezinto, ukuthi inamba
ayiphazamiswa ubungako noma isikhundla ekuyo. Omunye angabuza: zingaki
izinkanyezi ekhadini ngalinye?
Isikhumdla noma ukuhlelwa kwezinkanyezi akufani kodwa inombolo yezinkanyezi
ilingana ncimishi.
Kubalulekile ukuthi uma ubala izinto eziphathekayo, abafundi babone izinto
ezimbalwa ngaphandle kokubala.
Isibonelo, ukubona
• Okuhlanu, njengenombolo yeminwe emihlanu esandleni.
• Izinto zokubala ezintathu, zihlelwe noma ngayiphi indlela.
• Okukodwa ukuya kokuyisithupha, kubukwa indlela okuhlelwe ngayo amachashazi
edayisini
• Lokhu kwaziwa njengokuqagela inani lezinto eqoqweni
Ngakho ke:
Ulwazi lwezinombolo eziyisisekelo luthuthukiswa ngokubala izinto eziphathekayo.
Abafundi bafunda:
• Ukuhlanganisa amagama ezinombolo neqoqo lezinto;
• Ukwakha isithombe sengqondo ukuthi inombolo isho ukuthini okuwukuthi inkulu
kangakanani; kanye
109
• Ukuthi igama lenombolo lento yokugcina ebaliwe imela inombolo yeqoqo lezinto.
Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO KWI AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
110 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
THEMU 1
KONYAKA engu -24)
1.1 Bala izinto ngokuyikho Bala izinto ngokuyikho Imiyalelo nemibuzo yokulekelela ukubalwa kwezinto
kufika ema -50. Nikeza kufika e -10.
Bala izinto • Bala 10 izinduku zokubala. Zihlele uzibeke ngomugqa.
inombolo oyiqagele
Nikeza inombolo
ngokusondelele oyiqagele ngokusondelele • Phinda uzihlele ngenye indlela izinduku bese uyazibala. Inamba isafana na?
nengatholakala ngokubala. nengatholakala ngokubala. • Bala lezi zivalo zamabhodlela ngaphandle kokuzithinta.
Izibalo IBANGA 1-3
• Ngabe inamba isafana yini?
• Mangaki amakhilayoni ocabanga ukuthi akhona?
• Maningi noma ambalwa kunalokho obokucabanga?
• Wazi kanjani ukuthi unaleyo nombolo?
• Wazi kanjani ukuthi ubale wonke amakhilayoni?
• Ungayihlola kanjani impendulo yakho?
Ukudlulela emsebenzini obhalwayo
Abafundi kudingeka banikwe amathuba okubala imidwebo yezinto.
isibonelo:
Kungaki?
Ukubala uqhubeka
Uma abafundi sebakwazi ukubala ngokuzethemba zonke izinto kusukela kweyodwa,
sebengabala ebaqhubeka kusuka eqoqweni abanalo. isibonelo:
Yalela abafundi babale izinto eziyisikhombisa bese, beqala kweyesikhombisa, balale
ezintathu ngaphezulu baze bafike kweziyi 10.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ukubala uqhubeka yiqhinga elisebenza kangcono kunokubala konke futhi abafundi
bazobenzisa ukubala beqhubeka uma benza izibalo.
Izinsizakufunda:
Kuyasiza ukwakha iqoqo elinezinto ezingafani abafundi abangazisa njengezinto
zokubala.
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO KWI AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
1.1 Bala izinto ngokuyikho Bala izinto ngokuyikho Isibonelo:
kufika ema -50. Nikeza kufika e -10.
Bala izinto • Izinti zikamentshisi
inombolo oyiqagele
Nikeza inombolo
ngokusondelele oyiqagele ngokusondelele • izinti za -ayisikhilimi
nengatholakala ngokubala. nengatholakala ngokubala. • izinhlamvu zepentshisi
• ubhontshisi
• izivalo zamabhodlela
111 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO KWI AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
112 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
THEMU 1
KONYAKA engu -24)
1.2 Ukubala uye phambili Ukubalal uyaphambili Ukubala uyaphambili ngakunye
ubuye uye emumva ubuye uye emumva
Ukubala uye Ukubala ngokuphimisela kuyisinyathelo esisemqoka uma usho amagama ezinombolo
ngakunye kusukela ngakunye kusukela
phambili ngokulandelana. Uma abafundi bekwazi ukwenza loku, akusho ukuthi bayabazi
kunoma yiphi inombolo kunoma iyiphi inombolo
ubuye uye ubungako benombolo abayishoyo. Abukho ubudlelwano phakathi kwenombolo nenani
ephakathi kuka 0 ne 100 ephakathi kuka 1 no 20
emumva noma ubungako benombolo.
Ukubala uye phambili
Izibalo IBANGA 1-3
kanje EThemu 1 kulindeleke ukuthi abafundi bakwazi ukubala beyaphambili nasemumva
ngakunye kuze kufike kuma 20.
• bala ngama 10 ukusuka
kunoma iyiphi inom- Ukubala uya phambili nasemumva kungenziwa abafundi bonke ekilasini.
bolo ebala ngama 10 Makwenziwe isiqinesikiso sokuthi abafundi abasho nje bengaqondi ukuthi bathini.
phakathi kuka 0 no 100 Emaqenjini okugxilwe kuwo nasemsebenzini wokuzimela lemsebenzi elandelayo
ingenziwa ukunika umqondo ekubaleni:
• bala ngoku 5 ukusuka
kunoma iyiphi inombolo • Qala kokubili ubale uye kokuyisishiyagalombili
ebala ngoku 5 phakathi • Bala kusukela kokune uya e 10
kuka 0 no 100
• Bala kusukela kokubili kuya kokuyisishiyagalombili. Zingaki izinombolo ozibalile?
• bala ngoku 2 ukusuka
kunoma iyiphi inombolo Ukubala kufinyelela e 10
ebala ngoku 5 phakathi Abafundi bazoqala ukubala kufinyelela eshumini bese benza bephinda amagama
kuka 0 no 100 ezinombolo ngokulandelana.
Abafundi bangakhathala ukubala ngokuphimisela badinga ukubala besebenzisa
izindlela eziningi ezahlukene, ngaphandle kwaloko bayasho nje okungenamqondo.
Ukubala ngokuphimisela kudinga ukulekelelwa ngokufunda izimpawu zezinombolo
nokubala izinto eziphathekayo.
Abafundi badinga ukuboniswa imifanekiso yezinombolo ngokulandelana.
Lemifanekiso elandelayo ingasetshenziswa:
• Ubuhlalu bokubala
• I-abhakhasi
• Umugqa wezinombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ekuqaleni umugqa wezinombolo kufanele ukhombise zonke izinombolo, emuva
kwalokho ungasetshenziswa unezinombolo ezingakhonjisiwe noma ezeqiwe. Lokhu
kusho ukuthi abafundi kufanele bazazi izinombolo ngokulandelana ukuze bakwazi
ukugcwalisa izikhala.
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO KWI AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
1.2 Ukubala uye phambili Ukubalal uyaphambili Ukubala uya emumva
ubuye uye emumva ubuye uye emumva
Ukubala uye Ukubala uya emumva kuyikhono elibukhuni kubafundi kanti ukulokhu benza
ngakunye kusukela ngakunye kusukela
phambili bephindelela kuyadingeka. Qala ukubala uye emumva kusukela enombolweni
kunoma yiphi inombolo kunoma iyiphi inombolo
ubuye uye abafundi abayijwayele,isibonelo sukela ku 2 uye emumva, uma sebemazi u 3 sukela
ephakathi kuka 0 ne 100 ephakathi kuka 1 no 20
emumva kuye uye emumva njll.
Ukubala uye phambili
kanje Ukubala kufinyelelwa ema 20
• bala ngama 10 ukusuka Ukubala udlule eshumini kungadinga abafundi ukuba basho kulandelana
kunoma iyiphi inom- kwezinombolo emva kukathisha. Kubaluleke kakhulu ukukhuthaza abafundi ukuthi
bolo ebala ngama 10 baqale ukubala kunoma iyiphi inombolo. Ukuqala koku -8 kuthanda ukubanzima
phakathi kuka 0 no 100 kunokuqala koku -1. Abafundi bazolisebenzisa lelikhono uma sebebala beqhubeka
lapho behlanganisa.
• bala ngoku 5 ukusuka
kunoma iyiphi inombolo Izinsiza kufundisa
ebala ngoku 5 phakathi • Ubuhlalu bokubala kufinyelele ku 20
kuka 0 no 100
• I-abhakhasi
• bala ngoku 2 ukusuka
kunoma iyiphi inombolo • Igridi yezinombolo isiza ukuthuthukisa izinga lokufunda imininingwane ethebulini.
ebala ngoku 5 phakathi Ngoba abafundi babala bafinyelele eshumini, igrid kufanele iveze kuphela leminin-
kuka 0 no 100 ingwane:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
• Umugqa wezinombolo okhombisa kufinyelele ema-20
113 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO KWI AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
114 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
THEMU 1
KONYAKA engu -24)
1.3 Khomba, bona bese Khomba, bona bese Ukufunda nokubhala izimpawu zezinombolo namagama.
ufunda izinombolo ufunda izinombolo
Izimpawu Abafundi kufanele bafunde ukuthi kwenziwa kanjani uku:
zezinombolo • Khomba, bona bese • Khomba, bona bese
• Bhala izimpawu zezinombolo namagama
namagama ukufunda izimpawu ukufunda izimpawu
ezinombolo zezinombolo oku 1kuya zezinombolo oku 1kuya • Ukufunda izimpawu zezinombolo
e 100 e 20 • Ukusho izinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
• bhala izimpawu • bhala izimpawu Ukufunda nokubhala izimpawu zezinombolo namagama kufanele kuxhumane
zezinombolo oku 1kuya zezinombolo oku 1 kuya nemisebenzi yokubala.Abafundi kufanele banikezwe amathuba ukuqondanisa
kuma 20 e- 5 uphawu lwenombolo negama lenombolo ezintweni eziqoqiwe abazibalayo.
• Khomba, bona bese • Khomba, bona bese Ngalendlela abafundi bahlanganisa uphawu lenombolo, igama lenombolo, okumele
ufunda amagama ufunda amagama inombolo nokuchazwa inombolo.
ezinombolo oku 1 kuya ezinombolo oku 1 kuya Eminye imisebenzi
e- 10 e- 5
Ukuzijwayeza ukubhala
• Bhala amagama • Bhala amagama
Abafundi bangazijwayeza ukubhala izimpawu zezinombolo ngezindlela ezehlukene
ezinombolo oku 1 kuya ezinombolo oku 1 kuya
ngoku:
e- 10 e -5
• Ngokubhala ngaphezu kwezinombolo
• Ukubhala ‘ukuhlanganisa amachashaza’ imisebenzi enemigqa elandela ukubhaleka
kwenombolo
• Ukubhala esihlabathini
• Ukubhala ebhodini noma kusimende
• Ngokupenda
• Ukuthunga izinombolo kusetshenziswa iwuli. Konke loku kugcizelela lapho kuqala
khona ukubhalwa kwenombolo.
• Ngokubhala ngaphezulu kwenombolo enkulu eyakhiwe ngephepha elinamathiselwe
isihlabathi noma endwangwini
Ukufunda izinombolo
Lokhu kungenziwa ngoku:
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Ukukhomba inombolo emugqeni wezinombolo noma kugridi yezinombolo
• Ukufunda amakhadi ezinombolo
Ukuqondanisa izimpawu zezinombolo eqoqweni lezinto
Kungenziwa kanje:
• Ukuqondanisa inombolo nenani lezinto
• Ukubala iqoqo lezinto ngokukhetha ikhadi lenombolo elifanele lenani lezinto.
• Ukubala izinto ezisesithombeni bese ubhala upawu lwenombolo.
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO KWI AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
1.4 Chaza, uqhathanise, bese Chaza, uqhathanise, bese Ukuqhathanisa nokuhlela izinombolo kusiza abafundi ukuhlaziya ukuqonda
uhlela izinto kufinyelela uhlela izinto kufinyelele e 5 nobungako bezinombolo. Kuzobasiza ukuthuthukisa umqondo wokuthi inkulu noma
Chaza,
e- 20 incane kunezinye. Uma abafundi beqonda ubungako bezinombolo, bazothola
qhathanisa • Chaza bese uqhathanisa
izimpawu zokubala zilula. Emabangeni aphansi loku kubizwa ngokuthi ukwakheka
bese uhlela • Chaza bese uqhathanisa amaqoqo ezinto ngoku:
kwenombolo. Amakhono okubala abalulekile ukuqhathanisa nokuhlela izinombolo.
izinombolo iqoqo lezinto ngoku: ningi, kuncane, okuningi
Ukuhlelwa kwezinombolo kufaka:
ningi, okumbalwa, kakhulu, okuncane
okufanayo kakhulu, kulingana, • ukufunda ngezinombolo ezimele inani lenombolo (cardinal numbers)
kuningi ngango, akufani.
• Usebenzisa, ukufunda nokubhala amagama nezimpawu zezinombolo
• Chaza bese uhlela • Ulumi lokuqhathanisa izinombolo
iqoqo lezinto • Chaza bese uhlela
Ukuqhathanisa inombolo yezinto
kusukela kokuningi iqoqo lezinto
kuya kokumbalwa kusukela kokuningi Loku kwenzeka kaningi ngokusebenzisa okukodwa kokukodwa okuhambisanayo.
nokumbalwa kuya kuya kokumbalwa Abafundi babala izinto eziqoqiwe bese beqondanisa amagama ezinombolo nezinto
kokuningi nokumbalwa kuya ngokukodwa nokokukodwa okuhambisanayo. Ukuqhathanisa izinto eziqoqiwe
kokuningi kuncike olwazini lokubala lwabafundi.
• Uhla lwezinto Kubalulekile ukugxila olwazini loku ‘kuningi no kuncane’ uma uqhathanisa amanani.
ezifinyelela esihlanwini. Uma uqhathanisa izinto ulimi lokuqhathanisa luyathuthuka.
Chaza, uqhathanise,
Chaza, uqhathanise Isibonelo: okuningi njenge, okuyinani elilingana noku, kulingana ne, kuningi kune,
bese uhlela izinombolo
bese uhlela izinombolo kuncane kune, kumbalwa kune
kufinyelela e 20.
kufinyelela e- 5.
• Chaza bese uqhathanisa Ukuhlela amaqoqo ezinto
• Chaza bese
izinombolo eziphelele Ekubaleni nokuqhathanisa izinto ezingamaqoqo amabili, abafundi bathola bese
uqhathanisa izinimbolo
ngokuthi encane kuno. befunda ubudlelwano obubili obubalulekile:
eziphelele kufinyelela
enkulu kune, okuningi
e- 5 usebenzisa ulimi. • Izinto ezingamaqoqqo amabili ziyalingana uma zinenani lezinto ezilinganayo yize
kuno,okumbalwa
Isib. okuncane kuna, okuqoqiwe kungahleliwe ngendlela efanayo.
kuno,kulingana ne
okukhulu kuna, okuningi
kuna, okumbalwa kuna • Ukubala izinombolo kumela ukulandelana kwezinombolo eziya ngokukhula
ngokukodwa njalo, isib. Okuhlanu kuza emva kokune, njengoba izinto ezinhlanu
• Chaza bese uhlela • Chaza bese uhlela: eziqoqiwe ziningi ngeyodwa kunezine noma iqoqo lezinto ezine lincane ngeyodwa
izinombolo kusukela kwezinhlanu.
- Izinombolo eziqala
kwencane kakhulu
kwezincane kakhulu Ukuhlela nokuqhathanisa izinombolo
kuye kufike kokukhulu
kuya kwezinkulu
kakhulu kanye Uma abafundi behlela izinombolo, bangasebenzisa ukulandelana kwezinombolo
kakhulu nakwezinkulu
nokukhulu kakhulu kuya ukubona ukuthi iyiphi inombolo enkulu. Isibonelo, bangathi oku 5 kukhulu kuno 2
kakhulu kuya
kokuncane kakhulu ngoba oku 5 kuza emva koku 2. Abafundi badinga ukubona ukuxhumana ekubaleni
kwezincane kakhulu
izinto bese beqhathanisa iqoqo lezinto eziyisishiyagalolunye nalelo elinezinto ezimbili.
- Usebenzisa ulumi isib. EBangeni lesi 2 nele 3abafundi bazohlela baqhathanise izinombolo ngokuthi bachaze
115 Ngaphambi, emumva, ubungako bezinombolo. Abafundi bangahlela basebenzisa izithombe ezahlukene.
maphakathi nendawo/
Izibalo IBANGA 1-3
phakathi naphakathi
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO KWI AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
116 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
THEMU 1
KONYAKA engu -24)
1.4 Chaza, uqhathanise, bese Chaza, uqhathanise, bese Abafundi futhi bangahlela izinombolo ngokusebenzisa umugqa wezinombolo.
uhlela izinto kufinyelela uhlela izinto kufinyelele e 5
Chaza, isibonelo:
e- 20
qhathanisa • Chaza bese uqhathanisa
• Thatha inombolo 3 uyibeke emgqeni wezinombolo
bese uhlela • Chaza bese uqhathanisa amaqoqo ezinto ngoku:
izinombolo iqoqo lezinto ngoku: ningi, kuncane, okuningi • Khetha inombolo eza emumva kuka 4 uyibeke endaweni yayo efanele emugqeni
ningi, okumbalwa, kakhulu, okuncane wezinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
okufanayo kakhulu, kulingana,
• Khetha inombolo ephakathi kuka 3 no 5 uyibeke endaweni yayo efanele emugqeni
kuningi ngango, akufani.
wezinombolo
• Khetha inombolo eza ngaphambi kuka 2 uyibeke endaweni yayo efanele emugqeni
• Chaza bese uhlela • Chaza bese uhlela wezinombolo
iqoqo lezinto iqoqo lezinto
kusukela kokuningi kusukela kokuningi • Khetha inombolo eza ngaphambi kuka 3 uyibeke endaweni yayo efanele emugqeni
kuya kokumbalwa kuya kokumbalwa wezinombolo
nokumbalwa kuya nokumbalwa kuya Amakhadi ezinombolo
kokuningi kokuningi
Isibonelo: Abafundi bangabeka amakhadi ngokulandelana.
• Uhla lwezinto
ezifinyelela esihlanwini.
1 2 3 4 5
Chaza, uqhathanise, Chaza, uqhathanise
bese uhlela izinombolo bese uhlela izinombolo
kufinyelela e 20. kufinyelela e- 5.
Ukudlulela emsebenzini obhaliwe
• Chaza bese uqhathanisa • Chaza bese
Abafundi bangaphetha ulwazi lwabo ngokuqedela umsebenzi ezincwadini zabo
izinombolo eziphelele uqhathanisa izinimbolo
zokusebenzela. Loku kungenziwa ngesikhathi somsebenzi wokuzimela.
ngokuthi encane kuno. eziphelele kufinyelela
enkulu kune, okuningi e- 5 usebenzisa ulimi. Izinombolo ezejwayelekile nezinombolo ezisho isikhundla (cardinality and
kuno,okumbalwa Isib. okuncane kuna, ordinality)
kuno,kulingana ne okukhulu kuna, okuningi
kuna, okumbalwa kuna Izinombolo ezejwayelekile zisho inani lezinto eqoqweni. Izinombolo ezisho isikhundla
sento eqoqweni. Ukuxhumana phakathi kwezinombolo ezejwayelekile kanye nezisho
• Chaza bese uhlela • Chaza bese uhlela: isikhundla kufanele kwakhiwe. Abafundi bazokubona lapho bebala iqoqo lezinto
izinombolo kusukela bese bazi ukuthi uma bethinta into yesihlanu bazobe sebebale izinto eziyisihlanu.
- Izinombolo eziqala
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
kwencane kakhulu Izinombolo ezisho isikhundla zizokwenziwa kuphela ngethemu yesi 4.
kwezincane kakhulu
kuye kufike kokukhulu
kuya kwezinkulu
kakhulu kanye
kakhulu nakwezinkulu
nokukhulu kakhulu kuya
kakhulu kuya
kokuncane kakhulu
kwezincane kakhulu
- Usebenzisa ulumi isib.
Ngaphambi, emumva,
maphakathi nendawo/
phakathi naphakathi
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
UKUXAZULULA IZI NKINGA EZISESIMWENI ESIJWAYELEKILE
1.6 Sebenzisa amasu Sebenzisa amasu Kulethemu abafundi bazoqala ukuxazulula izinkinga zamagama besebenzisa
alandelayo uma alandelayo uma lamasu alandelayo:
Amasu uxazulula izinkinga bese uxazulula izinkinga bese
okuxazulula uchaza izixazululo: uchaza izixazululo: • Izinto eziphathekayo
izinkinga
• Izinto eziphhathekayo • Izinto eziphhathekayo • imidwebo
isib. Izinto zokubala isib. Izinto zokubala • imigqa yezinombolo
• Izithombe zokwakha • Izithombe zokwakha Imidwebo nezinsiza kufundisa eziphathekayo
izibalo zengxoxo izibalo zengxoxo
Abafundi bazodweba izithombe besebenzisa izinto eziphathekayo ukuxazulula
• Ukwakha nokuhlakaza • Imigqa yezinombolo izinkinga. Ngasekupheleni kwethemu abafundi bangadweba izithombe
izinombolo ilekelelwa izinto ezinezinombolo ukuchaza ukusebenza nezixazululo. Kubalukekile ukuthi
eziphathekayo isb. izithombe noma imidwebo ibe nezinombolo ukuchaza ukusebenza nezixazululo
• Ukuphinda kabili
Ubuhlalu bokubala nge:
nokuhlukanisa kabili
ngokulingayo • ngezinto ezikhombisa igabelo elimele into eyodwa
• Imigqa yezinombolo • izinombolo
Imigqa yezinombolo
Ukusebenzisa imigqa yezinombolo kuzobasiza ukubala nokubhala imicabango
yabo ukulandelela kulokho abasukele kukho. Kuphinde kuvumele abafundi
ukuthi babhale izithombe abangazisebenzisa ukuchaza ukuthi bazixazulule
kanjani izinkinga. Kulethemu abafundi bazothulelwa umugqa wezinombolo
baqale nokusebenzisa loku uma besebenzisa amaqhinga okubala. Uma uqala
ukusebenzisa umugqa wezinombolo ubuhlalu obusentanjeni bungabekwa
ngenhla noma ngezanzi ukulekelela abafundi ekubaleni.
Ngaphambi kokuba abafundi basebenzise umugqa wezinombolo njengeqhinga
lokubala kufanele bayisebenzisele:
• ukubala uya phambili nasemuva
• ukufunda izimpawu zezinombolo
• ukubhala izimpawu zezinombolo
• ukubeka izinombolo esikhundleni esifanele emugqeni wezinombolo
• ukuhlela nokuqhathanisa izinombolo
Uma usebenzisa umugqa wezinombolo njengesithombe sokubala, ulwazi
loku ‘gxuma’ lungafundwa ngokusebenzisa iminwe noma ngokwakha umugqa
117 ngaphandle noma ukugxuma usuka kwenye inombolo uya kwenye. Lezizinhlobo
zemisebenzi zisiza abafundi ukubona ukuthi zikuphi izinombolo kwezinye.
Kufanele bakwazi ukuthi: ukusuka koku 3 kuya 5 kulingana nokugxuma ka 2”.
Izibalo IBANGA 1-3
Abafundi kufanele banikezwe amathuba okuqagela ukuthi kugxunywe kangaki,
kusuka ku 2 kuya 5.
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
118 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
1.6 Sebenzisa amasu Sebenzisa amasu Isibonelo sokuthi abafundi bangawusebenzisa kanjani umugqa wezinombolo
alandelayo uma alandelayo uma kulethemu:
Amasu uxazulula izinkinga bese uxazulula izinkinga bese
okuxazulula uchaza izixazululo: uchaza izixazululo: Kunabafana abathathu namantombazane amabili abenza izifundo
izinkinga zobuchwepheshe ezengeziwe esikoleni. Bangaki abafundi abenza isifundo
• Izinto eziphhathekayo • Izinto eziphhathekayo sobuchwepheshe?
isib. Izinto zokubala isib. Izinto zokubala
Izibalo IBANGA 1-3
Abafundandi bangasebenzisa umugqa wezinombolo ngalendlela ukufinyelela
• Izithombe zokwakha • Izithombe zokwakha empendulweni.
izibalo zengxoxo izibalo zengxoxo
• Ukwakha nokuhlakaza • Imigqa yezinombolo
izinombolo ilekelelwa izinto
eziphathekayo isb.
• Ukuphinda kabili 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9
Ubuhlalu bokubala
nokuhlukanisa kabili
ngokulingayo Bheka amanothi engezansi ‘izindlela zokwenza noma amaqhinga’ ukwethula
• Imigqa yezinombolo umugqa wezinombolo.
Khumbula ukuthi abafundi bangaxazulula izinkinga ngendlela engalindelwe
uthisha.
Isibonelo, ukuxazulula inkinga engenhla, abafundi bangakhetha ukuqala ukubala
ngenombolo yamantombazana, 2, bese befaka ama 3. Indlela esetshenziseswa
abafundi ingashintsha uma kuqhubeka unyaka njengoba bejwayela abafundi
ukuxazulula izinhlobo zezinkinga, nolwazi lwabo lwezinombolo luthuthuka.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
1.7 Xazulula izikinga Xazulula ngokwenza Izibalo zamagama zijwayele ukusetshenziswa njengendlela yokuqala
zezibalo zamagama izinkinga zezibalo yokusebenzisa izimpawu zezibalo. Abafundi baqala ngokusebenzisa izinto
Ukuhlanganisa
nokususa ezimweni ezijwayelekile zamagama ezimweni eziphathekayo ukuxazulula izinkinga; okube sekuthuthukisa:
bese uchaza izixazululo ezijwayelekile bese
• Ukudweba izithombe;
ngokusebenzisa uchaza izixazululo
ukuhlanganisa nokususa zezinkinga ezifaka • Ukudweba izithombe nokubhala izinombolo ukuchaza izimpawu ezisebenzile;
okunezixazululo ukuhlanganisa nokususa noku
ezifinyelela kuma - 20. nezixazululo ezifika
• sebenzisa izinombolo kuphela.
kokuyisihlanu.
Isibonelo:
Kunabantwana abahlanu kuginqi-gonqo. Abathathu babo basohlangothini
olulodwa. Bangaki abakolunye uhlangothi?
Ngethemu yokuqala abafundi bengabhala izinkinga zamagama ngalendlela.
Amaqhinga okubala
Usebenzisa ukubala ukuxazulula inkinga kaginqi-gonqo
1, 2, 3
kuloluhlangothi ku 2
kuloluhlangothi
Lapha abafundi babala iqoqo ngalinye kanye neqembu lonke seliphelele, ngakho-
ke babala okungenani kathathu.
Ukusebenzisa ukubala ukuxazulula inkinga kaginqi-gonqo.
Abafundi babala baqhubeke ukusukela kokuthathu baze bafike kokuhlanu. Leli
iqhinga elisebenza kahle.
“ngiyazi ukuthi kunezingane ezintathu uma kungena enye kwenza ezine,
kuphinde kungene enye kwenze ezinhlanu. Zimbili izingane ezikolunye
uhlangothi”.
Ukusebenzisa ukuhlanganisa nokususa kusetshenziswa izinsizakufunda
119 eziphathekayo
Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
120 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
1.7 Xazulula izikinga Xazulula ngokwenza Abafundi basebenzisa izinto eziphathekayo ngezindlela ezithile ukuthola
zezibalo zamagama izinkinga zezibalo impendulo. Abafundi basebenzisa izinto eziphathekayo ukwakha umqondo
Ukuhlanganisa
nokususa ezimweni ezijwayelekile zamagama ezimweni wokuhlanganisa nokususa besebenzisa izinto abangazithinta, bazibambe futhi
bese uchaza izixazululo ezijwayelekile bese bezinyakazisa. Indlela abafundi abasebenzisa ngayo izinto eziphathekayo
ngokusebenzisa uchaza izixazululo ilawulwa ingxoxo yesibalo.
ukuhlanganisa nokususa zezinkinga ezifaka
Ukubhala izithombe zokuhlanganisa nokususa
Izibalo IBANGA 1-3
okunezixazululo ukuhlanganisa nokususa
ezifinyelela kuma - 20. nezixazululo ezifika • Ukubhala besebenzisa izinto eziphathekayo
kokuyisihlanu.
Abafundi bangasebenzisa izinto eziphathekayo ukubala konke noma bebala
beqhubeka. Yize abafundi bengakwazi ukusebenzisa lamaqhinga ngokudweba
izithombe ukuveza imicabango yabo, kanye namaqhinga okubala nezixazilulo.
• Ukubhala kusetshenziswa izithombe kuphela
Isibonelo
Ukubhala kusetshenziswa izithombe nezinombolo
Ukuze abafundi basebenzise izithombe nezinombolo ukuveza imicabango yabo
badinga uku:
• Ukwazi ukubona izinombolo 1-5
• Ukubala izinto ezinhlanu bese bekwazi ukubona ukuthi oku 5 kumele izinto
ezibalwe zanhlanu.
• Ukubhala izinombolo
• Ukuhlela nokuqhathanisa izinombolo
Kunezingane ezinhlanu ezigibele uginqi-gonqo. Abathathu bagibele ohlangothini
elilodwa. Bangaki abagibele kolunye uhlangothi lukagiqi-gonqo?
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izinhlobo zezinkinga zokuhlanganisa nokususa
Kunezinhlobo okungenani ezintathu eziyisisekelo sezinkinga zokuhlanganisa
nokususa, ngayinye ingathulwa ngezindlela ezahlukene. Izinhlobo eziyisisekelo
yilezi:
Ushintsho
UNoluthando ubenama apula amabili. USilo wamnika amanye amathathu.
Mangaki ama apula asenawo esephelele?
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
1.7 Xazulula izikinga Xazulula ngokwenza UNoluthando ubenama apula amahlanu. Ube esenikeza uSilo amane. Mangaki
zezibalo zamagama izinkinga zezibalo ama apula asenawo esephelele?
Ukuhlanganisa
nokususa ezimweni ezijwayelekile zamagama ezimweni
Ukuhlanganisa
bese uchaza izixazululo ezijwayelekile bese
ngokusebenzisa uchaza izixazululo UNolwazi unamamabula amabili aluhlaza okotshani namabili aluhlaza
ukuhlanganisa nokususa zezinkinga ezifaka okwesibhakabhaka. Mangaki amamabula asenawo esephelele?
okunezixazululo ukuhlanganisa nokususa
UNolwazi unamamabula amane. Amathathu aluhlaza okotshani amanye aluhlaza
ezifinyelela kuma - 20. nezixazululo ezifika
okwesibhakabhaka. Mangaki amamabula aluhlaza okotshani anawo esephelele?
kokuyisihlanu.
Ukuqhathanisa
UNoma unamaswidi amahlanu. UThemba unoswidi owodwa. Manngaki amaswidi
uNoma anawo owedlula okaThemba?
Izinsiza kufunda:
Abafundi bengasebenzisa izinto zokubala ezihamba ngazodwana, ukuze
zibasize ukubona ukuthi kwenzekani uma bebeka inani elithile ndawonye, noma
bezihlukanisa.
Izinto zokubala ezihamba ngazodwana zibasiza ukuthi babone ukuthi kwenzekani
uma bezibala zonke.
• Izibonelo zezinto zokubala ezahlukene kungaba:
• Izinto zokubala
• Izinti zokubala
• Izivalo zamabhodlela
• Izinhlamvu zamapetshisi
• Amatshe
• Amabhulokisi axhumanayo
• Ukusebenza ngohla lwezinombolo1 kuya 5, abafundi bangasebenzisa iminwe
yabo njengezinto zokubala ezihamba ngazodwana.
121 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
122 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
1.9 Xazulula bese uchaza Xazulula bese uchaza EBangeni 1ulwazi lokuhlukanisa lwethulwa ngokunika abafundi izinkinga
izixazululo zezinkinga izixazululo zezinkinga eziphathekayo ezifaka ukuhlukaniselana nokwenza amaqoqo. KuseBangeni lesi
Ukwakha amaqoqo eziphathekayo ezifaka eziphathekayo ezifaka
nokuhlukaniselana -3 lapho uphawu lokuhlukanisa lwethulwa khona.
ukuhlukaniselana ukuhlukaniselana
okuholela ngokulingana ngokulingana Ngezansi izibonelo zezinhlobo zezinkinga zamagama ezingenziwa
ekuhlukaniseni nokuhlukanisa nokuhlukanisa
Ukwakha amaqoqo
ngamaqoqo izinombolo ngamaqoqo izinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
eziphelele ezifinyelela eziphelele ezifinyelela Ukwakha amaqoqo, kulahlwa izinsalela
kuma - 20 nezimpendulo e 5 nezimpendulo
ezingaba nezinsalela. ezingaba nezinsalela. USiza udayisa amapentshisi asephaketheni elinapentshisi amabili ngalinye.
Usalelwe amapentshisi amahlanu. Zingakai izikhwama zamapentshisi amabili
isikhwama ngasinye ezingenziwa?
Ukwakha amaqoqo, ufaka izinsalela ezimpendulweni
Kunamapulamusi amane.Zingaki izikhwama ezinamapulamusi amabili ngasinye
ezingenziwa?
Ukuhlukaniselana
Ukuhlukaniselana, kulahlwe insalela
Hlukanisa amaswidi amahlanu kubangani abathathu bonke bathole ngokulingana.
Ukubhala ngemifanekiso ukwakha amaqoqo nokuhlukaniselana
Uma kukhonjiswa izinkinga zokuhlukaniselana zezibalo zamagama, abafundi
“bazohlukaniselana’” into eyodwa ngesikhathi.
Abafundi bebanga 1 bangakwazi ukuhlukaniselana into eyodwa ngesikhathi lokhu
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola kuzokhonjiswa emidwebeni yabo.
Ngokuqhubeka konyaka abafundi bazokwazi ukubhala besebenzisa izithombe
nezinombolo ukukhombisa inombolo ehlukaniswayo.
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
UKUBALA ESIMWENI ESIKHULULEKILE
Ziningi izindlela zokucabanga ngokulungiselela ukufundisa nokufunda ukubala. Enye indlela ukucabanga ngohla lwezinombolo ozosebenza ngalo. Uhla
lwezinombolo osebenzela ngalo luzosho izinhlobo zezinsiza kufunda ezizosetshenziswa nokuthi zizobhalwa kanjani izixazululo.
Ngakhoke enye indlela yokucabanga ngokubala emabangeni aphansi indlela okukhonjiswe ngayo ukubala. Loku kwenziwa ngoku:
• Ukusebenzisa izinto eziphathekayo;
• Ukudweba izithombe;
• Ukusebenzisa izithombe nezimpawu;
• Ukusebenzisa izinombolo nezinkomba; noma
• Izibalo eziyimisho.
Abafundi basuka ekusebenziseni izinto eziphathekayo baye ekusebenzeni ngengqondo uma besebenza ngezimpawu zezinombolo nezibalo zemisho. Ukubala
kungena ngaphansi kwezimo zokuxazulula izinkinga.Abafundi bathuthukisa amakhono okuxazulula izinkinga ukuze bakwazi ukusebenza ngezinombolo. Abafundi
kudinga babale esimweni esikhululekile.
1.12 Sebenzisa lamasu Sebenzisa lamasu Ngethemu yokuqala abafundi bazoxazulula izinkinga besebenzisa izinto
alandelayo uma alandelayo uma eziphathekayo.kubalulekile ukuthi abafundi basebenzise izinsiza kufunda
Amasu (izindlela kwenziwa izibalo: uxazulula izinkinga ezahlukene ezikhethwe ngokucopheIela ukulekelela ukuthuthukisa ulwazi
noma amaqhinga) nalapho uchaza
• Izinto eziphathekayo olufundiswayo.
izixazululo zezinkinga:
isib. Izinto zokubala Njengoba abafundi bekhula ekuzethembeni ukusebenzisa izinsiza kufunda,
• Izinto eziphathekayo ukukhombisa imicabango yabo bangabhala ukubala kwabo besebenzisa
• Ukudweba izithombe isib. Izinto zokubala imidwebo.lindela ukuthi imidwebo yabo ikhombise izinsiza kufundisa
• Ukwakha nokuhlakaza • Izithombe zokudweba eziphathekayo. Kungabakhona abanye abafundi abangavele bakhombise
izinombolo izibalo zengxoxo ukubala kwabo ngokudweba bengasebenzisi zinto eziphathekayo.
• Ukuphinda kabili • Imigqa yezinombolo Imigqa yezinombolo elekelelwa izinto eziphathekayo
nokuhlukanisa kabili ehambisana nezinto
ngokulinganayo Uma kusetshenziswa imigqa yezinombolo njengesu lokubala abafundi kufanele
eziphathekayo isib. ukuba baqale basebenzise:
• Imigqa yezinombolo Ubuhlalu bokubala
• Ezinye izinsiza kufundisa zomugqa (‘line apparatus’) isib. ubuhlalu bokubala;
• Umugqa wezinombolo ukubala uya phambili noma uya emumva; kanye
• Umugqa wezinombolo ukuze kunikwe izikhundla bese kuhlelwa izinombolo.
Umugqa wezinombolo ohlelekile ungasetshenziswa (kanti ulungele kakhulu)
uma abafundi benza ukuhlanganisa nokususa. Umugqa wezinombolo ohleliwe
kufanele ukhombise zonke izinombolo ezikuwo.
123 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
124 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
1.12 • Thula ukuhlanganisa usebenzisa umugqa wezinombolo
Amasu (izindlela a) Uthisha ubeka umugqa wezinombolo ebhodini oqala ku 0 kuya 10.
noma amaqhinga) Ukhombisa abafundi ukuthi ixazululwa kanjani inkinga 3 + 2 esebenzisa
umugqa wezinombolo. Ubeka isithombe sikanogwaja ku 0.
Isibonelo: unogwaja ugxuma usuka ku 0 kuya 5 bese ebuya egxuma kabili.
Ugxume kangaki sekukonke?
Izibalo IBANGA 1-3
b) Abafundi bazosebenzisa iminwe yabo ukugxuma emugqeni wabo
wezinombolo osemadeskini abo, njengoba uthisha ebanikeza imisho
yezinombolo enezimpendulo ezifinyelela e 10, Isibonelo: 1 + 2 =3.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
1.13 Uhla lwezinombolo: 1 -20 Uhla lwezinombolo: 1 -5 Ngethemu 1 abafundi bazi ukuhlanganisa njengokuhlanganisa amaqoqo
nanjengokubala uqhubeka. Basebenzisa ulwazi lwabo lokuthi ukuhlanganisa
Ukuhlanganisa • Hlanganisa ukuya 20 • Hlanganisa kufinyelele
kungenziwa noma ngayiphi indlela ukukhetha ukuthi ubala kanjani. Basebenzisa
nokususa ku 5
• Ukususa ku 20 ubuhlalu obusentanjeni, ukudweba izithombe noma umugqa wezinombolo
• Susa ku 5 ukwenza izibalo njenge 3 + 2 noma 1 + 4 ngokubala uqhubeka. Bangahlakaza
• Sebenzisa izmpawu
izinombolo ukuze bahlanganise.
ezifanele (+, –, =, ) • Sebenzisa amabhondi
ukuya 5 Ngethemu 1 abafundi bahumusha ukususa njengoku’khipha’. Basebenzisa
• Sebenzisa amabhondi
ukubonakalisa “ukususa” ngokusebenzisa izinto eziphathekayo noma ukudweba
ezinombolo ukuya ku
izithombe kanye nezibalo eziyimisho. Bakhumbula ukuthi inombolo yezinto
10
ezisalile iyimpendulo esibalweni. Bangabhala ukuhlanganisa nokususa
besebenzisa:
• Izinto eziphathekayo;
• Izithombe noma nemidwebo; noma
• Izithombe nezinombolo.
Ukusebenza ngohla lwezinombolo 1 - 5
Uma abafundi besebenza noma bebala kuloluhla lwezinombolo bangakha ulwazi
lokuhlanganisa nelokususa ngalendlela:
• Ukusebenzisa izinto eziphathekayo ukumela inombolo nokubala
• Ukubhala okubalwayo kusetshenziswa izithombe nemifanekiso
• Ukubhala okubalwayo ngokusebenzisa inhlanganisela yezithombe nezinom-
bolo
Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
Ukuhlanganisa nokususa eBangeni 1 kugxile ekutheni abafundi abacabange
ngezinombolo ngokuthi zakhiwe ezinye izinombolo. Isikhathi esiningi abafundi
benza ingxenye-nengxenye yemisebenzi ephelele. lemisebenzi igxile
enombolweni ehamba ngayodwa. Isibonelo, uma usebenza ngenombolo 4
abafundi bazo:
125 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
126 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
1.13 Uhla lwezinombolo: 1 -20 Uhla lwezinombolo: 1 -5 • Hlakaza oku 4 ngezindlela ezahlukene;
Ukuhlanganisa • Hlanganisa ukuya 20 • Hlanganisa kufinyelele • bazosho noma bafunde izingxenye kuzwakale; noma
nokususa ku 5
• Ukususa ku 20 • badwebe noma babhale phansi.
• Susa ku 5
• Sebenzisa izmpawu
ezifanele (+, –, =, ) • Sebenzisa amabhondi
1
Izibalo IBANGA 1-3
ukuya 5
• Sebenzisa amabhondi 4
ezinombolo ukuya ku
10 3
Abafundi bangasebenzisa namakhadi ezinombolo ukukhombisa izingxenye
zezinombolo. Ukukhombisa oku 4, amanye alamakhadi alandelayo
angasetshenziswa:
1 3
2 2
Lolu lwazi lungalekelelwa ngokubhala ezincwadini zokusebenzela ngesikhathi
sokusebenza ngokuzimela.
4
1 3
Uma kwenziwa ukususa abafundi bajwayele ukwenziswa izibalo sengxoxo
ukuthuthukisa ukuqonda ukususa njengokuthi ‘khipha’ noma ‘ukubala ukhipha’.
Abafundi badinga ukwenza nemisebenzi yokulahlekile. Lemisebenzi ilekelela
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ukuqonda ukususa futhi kufuna enye ingxenye ifihlakale noma ingazeki.
Isibonelo:
Ngina ngifisa ukuba bengino- 5
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
1.13 Uhla lwezinombolo: 1 -20 Uhla lwezinombolo: 1 -5 Uphawu alwethulwa kulethemu. Abafundi kufanele bakhonjiswe ngezindlela
eziningi ukubhalwa kwemisho okuzosiza abafundi uma sekuthulwa uphawu
Ukuhlanganisa • Hlanganisa ukuya 20 • Hlanganisa kufinyelele
ngethemu 2.
nokususa ku 5
• Ukususa ku 20
• Susa ku 5
Isibonelo
1
Isibonelo
2
• Sebenzisa izmpawu
ezifanele (+, –, =, ) • Sebenzisa amabhondi
ukuya 5
• Sebenzisa amabhondi
ezinombolo ukuya ku
10
no
kwenza
3
no
kwenza
2
Amabhondi ezinombolo
Ngalethemu abafundi bazokwenza baphindelele amabhondi ezinombolo kuya ku
5. Lokhu kungavezwa ngezithombe nangemisho yezinombolo kusetshenziswa
imifanekiso ehlukene.
Ukuhlanganisa
Isibonelo:
Ukwakha oku 5 noma uthole abangani aba 5 kusetshenziswa izithombe
nezinombolo
Faka imibala ezikweleni ukwakha oku 5
Isibonelo:
________ no __________ kwenza 5
________ no __________ kwenza 5
________ no __________ kwenza 5
________ no __________ kwenza 5
127
Ulimi lokuhlanganisa nokususa
Abafundi kufanele basebenzise ulimi lokuhlanganisa nokususa.
Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
128 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
1.13 Uhla lwezinombolo: 1 -20 Uhla lwezinombolo: 1 -5 Ukuhlanganisa:
Ukuhlanganisa • Hlanganisa ukuya 20 • Hlanganisa kufinyelele Hlanganisa bese wandise, konke ndawonye, akha,isamba
nokususa ku 5
• Ukususa ku 20 Ukususa:
• Susa ku 5
• Sebenzisa izmpawu Susa,khipha, umehluko, okuphakathi koku, okungaphansi, okunciphisiwe ngoku
ezifanele (+, –, =, ) • Sebenzisa amabhondi
Izibalo IBANGA 1-3
EThemu 2 abafundi bazohumusha ngokusebenzisa ulimi lokuhlanganisa
ukuya 5
• Sebenzisa amabhondi nokususa ngezimpawu.
ezinombolo ukuya ku
Abafundi bazokwazi ukwenza belandela imiyalelo ehlukene elandelayo:
10
• Akha okungaphezulu ngoku 3
• Yengeza oku 1 ngaphezulu
• Susa oku 3
• Nciphisa ngoku 1
• 3 no 2 ngaphezulu
• 4 ususe oku 2
• 3 yengeza 1
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
1.16 Ulwazi lwezinombolo: Ulwazi lwezinombolo: Isikhathi sezibalo zekhanda zithuthukisa abafundi:
uhla kuya ku 20 uhla kuya koku 5
Izibalo zekhanda • Olwazini lwezinombolo;
• Hlela iqoqo elinikiwe • Hlela iqoqo elinikiwe
• Olimini lwezibalo;
lezinombolo lezinombolo
ezikhethiwe ezikhethiwe. • Kumakhono okucabanga; kanye
• Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo • nakumakhono okulalela.
kufinyelele e 100 kufinyelele e 10
Ngesikhathi sezibalo zekhanda abafundi kufanele banikezwe amathuba
bese besho ukuthi bese besho ukuthi
okuchaza izindlela abazisebenzisile. Isikhathi sezibalo zekhanda sakha ukwazi
ikuphi okuningi noma ikuphi okuningi noma
kangcono ngezinombolo (ukuba ‘nomuzwa’lwezinombolo) kuqale nokufundisa
okumbalwa okumbalwa
abafundi ukuthi kusetshenzwa kanjani ngokukhululekile ngezinombolo. Inombolo
• Ukwazi ukuthi iyiphi • Ukwazi ukuthi iyiphi 5 akuyona nje kuphela inombolo.
inombolo enkulu ngoku inombolo enkulu ngoku
isibonelo, inombolo 5, abafundi mabazi lokhu:
1 noma encane ngoku 1 noma encane ngoku
1 1 • iza ngemumva kuka 4;
• Ukwazi ukuthi iyiphi • Ukwazi ukuthi iyiphi • iza phambi kuka 6;
inombolo enkulu inombolo enkulu
ngoku 2 noma encane ngoku 2 noma encane • ingahambisana nezinto ezi 5;
ngoku 2 kunenombolo ngoku 2 kunenombolo • bangabhala uphawu; kanye
enikeziwe. enikeziwe.
• negama lenombolo.
• Ukwazi ukuthi iyiphi
inombolo enkulu nge Ulwazi lwenombolo
10 noma encane nge Izibonelo zemibuzo nemisebenzi engebuzwa noma engenziwa:
10 kwenikeziwe
• abafundi bama umugqa bese ubuza: ubani owokuqala, owesibili, owesithathu
Ukukhumbula noma owokugcina?
ngokushesha:
• Ikuphi okungaphansi,oku 3 noma 5?
• Amabhondi
ezinombolo kufike e-10 • Ikuphi okuningi, oku 2 noma 4?
• Ukukhumbula • Nginike inombolo ephakathi koku 1 noku 3,
ukuhlanganisa • Nginike inombolo ephakathi koku 2 noku 5. Kunenombolo eyodwa kuphela?
nokususa kufike e-10
• Beka lamakhadi ezinombolo ngokuhlelekile kusuka kwencane kakhulu ukuya
Amaqhinga okubala kwenkulu kakhulu.
ngekhanda
Imibuzo yokubala ingabuzwa:
Sebenzisa amaqhinga
129 okuhlanganisa nokususa • Qala ngoku 3 bese ubala uye phambili ngokukodwa kuya e 10.
ngokufanele:
Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
130 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
• Beka inombolo enkulu
kuqala ukuze ubale
uqhubeka noma uya
emumva
• Umugqa wezinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukuphinda kabili
nokuhlukanisa kabili
ngokulinganayo
• Ukwakha nokuhlakaza
inombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YOKU- 1 YEBANGA LOKU-1
2. AMAPHETHINI, IMISEBEZI NE ALJEBHRA
ISIKHATHI
CAPS ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
2.1 Kopisha,wandise bese Kopisha,bese wandisa Ukukopisha iphethini kusiza abafundi ukuthi babone ukuthi iphethini yakhiwe
uchaza kanjani.
Amaphethini Kopisha bese wandisa
asazibalo- Kopisha,wandise bese amaphethini alula Ukwandisa iphethini kusiza abafundi ukuthi baqonde kahle ukuthi iphethini
mdwebo uchaza ngamagama usebenzisa: lakhiwe kanjani.
• Amaphethini alula • izinto eziphathekayo Abafundi bangakopisha bese bandisa amaphethini enziwe ngezinto
enziwe ngezinto eziphathekayo nangaphambi kokuthi bakhululeke ukusebenzisa amakhilayoni
• imidwebo (isib.
eziphathekayo noma ipensela ukuqala ukukopisha nokwandisa amaphethini ngokudweba.
usebenzisa imibala
• Amaphethini alula nezimo) Amaphethini angenziwa ngezinto zansuku zonke ezikhona ekilasini, njengezinto
enziwe ngemigqa zokubala, umentshisi, amabhokisi amentshisi, izimo ezisejiyometri, ubuhlal
yemidwebo, u,amabhokisi,amabhola,amakhirayoni,amapensela njll. Abafundi bengenza
izimo noma izinto izinto ngobumba noma badlale ngenhlama futhi loku kungasebenza ukwenza
eziphathekayo amaphethini.
Akha awakho EBangeni loku -1 abafundi bangagxila kumaphethini lapho izimo noma izinto
amaphethini eziphathekayo (noma amaqoqo ezimo noma ezinto eziphathekayo) ziphindwe
ngendlela efana ngqo.
Akha awakho
amaphethini asejiyometri Isibonelo 1:
• Ngezinto Kwamanye amaphethini ubungako bezinto eqoqweni kuyashintshana, kodwa
eziphathekayo amaqoqo aphinda ngendlela efana ngqo
• Ngokudweba
imigqa,izimo noma
izinto eziphathekayo Isibonelo 2:
Amaphethini Amaphethini angakhiwa ngokusebenzisa into oyodwa kodwa imibala yayo
asizungezile ishintshane ngendlela ethile.
Khomba,chaza
ngamagama bese
ukopisha amaphethini
asejiyometri
Isibonelo 3:
• ngokwemvelo
Kwamanye amaphethini izinto ezahlukene ziyasetshenziswa ukwakha iqoqo,
• empilweni yesimanje kodwa amaqoqo ezinto aphindwa ngendlela efana ngqo
131 • emasikweni namagugu
Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
132 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
2.1 Kopisha,wandise bese Kopisha,bese wandisa Ukusiza abafundi bebanga 1 ukubona ukuthi iliphi iqoqo eliphindwayo, Isifundo - 1
uchaza kuyasebenza ukubeka iqoqo ephepheni elehlukile kwelinye noma ukhombise
Amaphethini Kopisha bese wandisa
iqoqo ebhokisini ngalinye.
asazibalo- Kopisha,wandise bese amaphethini alula
mdwebo uchaza ngamagama usebenzisa: Isibonelo 4:
• Amaphethini alula • izinto eziphathekayo Amaphethini angenziwa ngokuphinda amaqoqo ezinto. Amaqoqo angenziwa
Izibalo IBANGA 1-3
enziwe ngezinto izinto eziningi ezifanayo ezibekwe ngezindlela ezahlukene.
• imidwebo (isib.
eziphathekayo
usebenzisa imibala
• Amaphethini alula nezimo)
enziwe ngemigqa
yemidwebo,
izimo noma izinto
eziphathekayo
Amaphethini ayingxenye ebalulekile emfundo yokuqala, ngakho ke enzeka
Akha awakho
esifundweni soLimi, Amakhono Empilo neziBalo.
amaphethini
Isibonelo, amaphethini ayingxenye yamaculo nomculo, imilolozelo, ukudansa
Akha awakho
njengenye indlela yesifundo sobuciko obubonakalayo. Kunamathuba kubafundi
amaphethini asejiyometri
ukwenza amaphethini abonakalayo namakhono okusebenzisa izibalo uma
• Ngezinto befunda isifundo samakhono Empilo ikakhulu ekutshutsheni ubuhlalu noma
eziphathekayo ukudweba amaphethini.
• Ngokudweba
imigqa,izimo noma
izinto eziphathekayo
Amaphethini
asizungezile
Khomba,chaza
ngamagama bese
ukopisha amaphethini
asejiyometri
• ngokwemvelo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• empilweni yesimanje
• emasikweni namagugu
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
2.2 Kopisha,andisa bese Kopisha,andisa bese Emabangeni aphansi, amaphethini ezinombolo athuthukisa ulwazi lwezinombolo Izifundo ezi 3
uchaza uchaza kubafundi. Amaphethini ezinombolo axhumene nezinombolo, izimpawu
Amaphethini
nobudlelwano bazo.
ezinombolo Kopisha,wandise bese Kopisha,wandise bese
uchaza ukulandela uchaza ukulandela Ukulandelana kwezinombolo kungaxhumana nokubala. Ukulandelanisa kahle
okulula kwezinombolo okulula kwezinombolo izinombolo kuthuthukisa futhi kuhlanganise amakhono okubala kwabafundi.
kufinyelele okungenani kufinyelele okungenani Njengoba amakhono okubala abafundi eshintsha futhi ethuthuka kanjalo
e-100 e-20 nokulandelana kwezinombolo.
Akha awakho Ukulandelana Uma abafundi bebala bekhuluma bangakhonjiswa ukulandelana kwezinombolo
amaphethini makukhombise ukubala kubhalwe phansi ngezindlela ezahlukene isib.
uya phambili nokuya
Akha awakho
emumva ku:
amaphethini ezinombolo
· ngakunye kusuka
kunoma iyiphi
inombolo ephakathi
koku 1 noku 20
Abafundi bangagcwalisa izinombolo ezingekho ezinikeziwe kunoma iyiphi indlela
kulezi ezinikwe ngenhla.
Khumbula, ukuthi abafundi babhala izinombolo kufinyelela ku 5. Abafundi
bangafaka izinombolo ezisele ngokuphimisela bese besebenzisa amakhadi
ezinombolo ukuqedela ukulandelana kwazo. Bheka amanothi okuchaza,
uqhathanise, uhlele.
Isibonelo 1: igridi yezinombolo
Isibonelo 2: ukulandelana kwezinombolo
1 2 4 5 6 8
Ngasekupheleni kwethemu, uhla lwezinombolo ezibekiwe lufinyelelela ku 20.
Abafundi bangasebenza ngokulandelana kwezinombolo kusuka ku 1 - 20 noma
izingxenye zokulandelana kwezinombolo.
isibonelo 3: umugqa wezinombolo
133 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 15 17 18 20
Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YOKU- 1 YEBANGA LOKU-1
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
134
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
3.1. Ulimi lwesikhundla Ulimi lwesikhundla Ulimi lwesikhundla Izifundo 2
Isikhundla, Chaza isikhundla sento Chaza isikhundla sento Ulimi lwesikhundla kufane luthulwe ngemisebenzi eyenziwayo efaka
inkomba eyodwa nokuhlobana eyodwa nokuhlobana ukunyakazisa umzimba kwabafundi njengamaculo nemilolozelo enokunyakazisa
Izibalo IBANGA 1-3
nokubukeka nenye isib. Ngaphezulu, nenye isib. Ngaphezulu, imizimba kanye namagama anyakazisayo.Lokhu kungenziwa ngesikhathi
kwento ngaphambili, ngaphambili, ufundisa ikilasi lonke.noma uqondanise ngesikhathi sokufundisa amaqembu.
ngemuva, kwesokudla, ngemuva, kwesokudla, Kungakuhle uchithe isikhathi sezifundo ezimbili ngemisebenzi yesikhundla
kwesokunxele, phezulu, kwesokunxele, phezulu, ngethemu 1,kodwa uqhubeke ukwethula nokwenza uphindelela amagama
phansi, eceleni kwe. phansi, eceleni kwe. ezikhundla ngezikhathi ezimfishane zekilasi lonke, amagqembu, nomfundi
ngamunye.Ulimi lwesikhundla lungabuye lusetshenziswe nangesikhathi
Isikhundla nokubukeka
sokufundisa ulimi namaKhono empilo.
kwento
Kuyasiza ukwethula amagama ahambisanayo ezikhundla ngesikhathi esisodwa
Qondanisa ukubukeka
isib. Phansi naphezulu, phakathi nangaphandle.
ngokwehlukile kwento
eyodwa yansukuzonke. Amagama ezikhundla angakusiza kungayilawa:
Izikhundla nezinkomba Isikhundla nezinkomba • Kwesokudla/kwesokunxele,
• Sebenzisa ulimi • Ngaphambili /ngemuva,
lwesikhundla olufudwe
• ngemuva kwe/ngaphambi kwe
ngenkathi ulandela
izinkomba • ngaphezulu/ngaphansi;
• Landela izinkomba • Landela izinkomba • phakathi/phandle
unyakaze ekilasini. unyakaze ekilasini.
• ngaphansi/ngale kwe
• Landela imiyalo • Landela imiyalo
• ngaphansi /ngaphezu kwe
ukubeka into eyo- ukubeka into eyo-
dwa ngokuhlobana dwa ngokuhlobana • eduze/kude
nenye isb. Beka ipeni nenye isb. Beka ipeni
• phakathi kwe
phakathi ebhokisini phakathi ebhokisini
Ulimi lwesikhundla lungaphethwa ngemisebenzi ebhalwayo njengokudweba,
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ufaka imibala noma baqondanise imidwebo ngamagama.
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
3.1 Isikhundla nezinkomba
Isikhundla, Abafundi bangaqala ukufunda amagama ezikhundla bese usebenzisa lolulwazi
inkomba kanje
nokubukeka
• Imiyalezo yokunyakaza noma ukubeka izinto ngokuhlobana kwazo isib.beka
kwento
ikrayoni eduze netafula; beka ikhadi lezinombolo phezu kwesitulo
• Izinkomba ezizobenza banyakaze ekilasini.isib. Wozani ngaphambili
kwekilasi;yima eduze nesitulo sakho; gxumela ngale komgqomo wezibi njll.
Ukufundisa abafundi ukulandela izinkomba kufanela kwenziwe ngemisebenzi
yokwenza ezokwenza abafundi banyakaze noma benyakazisa izinto belandela
imiyalelo
3.2 Uhla lwezinto Uhla lwezinto Imisebenzi eminingi yezinto ezinhlangothi ntathu eBangeni 1 kumele yenziwe Izifundo 3
ngezinto eziphathekayo.Sifunda umhlaba ngezinto ezinhlangothi ntathu
Izinto Bona bese usho izinto Bona bese usho izinto
ngokho ke ukuqala ngezinto eziphathekayo kusiza abafundi ukwakha ulwazi
ezinhlangothi zonhlangothi ntathu zonhlangothi ntathu
abazolusebenzisa esikoleni.
ntathu ekilasini nasezithombeni ekilasini nasezithombeni
Abafundi abaningi bayehluleka ukuhumusha izinto ezinhlangothi ntathu
• Ezisabhola • Ezisabhola
esisejiyometri ezisezithombeni.Ukusebenza ngezinto eziphathekayo
• Ezisabhokisi (iprizimu) • Ezisabhokisi (iprizimu) kuyabasiza abafundi bakwazi ukuhumusha izithombe zezinto ezisazibalodwebo
ngokuhamba kweskhathi.Uma umfundi ebona izinto eziphathekayo angazibuka
Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto
aziphenduphendule ebuka macala onke, bese ekwazi ukusho ukuthi lesosimo
Chaza uhlele bese Chaza uhlele bese simi kanjani ngasemumva nangaphansi.
uqhathanise izinto uqhathanise izinto
Uma unesithombe kuphela kufanele uzakhele emqondweni izingxenye
ezinhlangothi ntathu ezinhlangothi ntathu
ezingabonakali emdwebeni.Akulula ukubona lokhu kubafundi abansebancane.
ngoku: ngoku:
uma abafundi benikwe incazelo yento ngaphandle kokuyibona noma ukuyithinta
• Ubungako • Ubungako akulula ukwazi izingxenye zento ngokugcwele.
• umbala • umbala
• izinto eziginqikayo
• izinto ezishibilikayo
135 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
136 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
3.2 Imisebenzi okugxilwa Imisebenzi okugxilwa Ukwakha izinto ezinhlangothi ntathu 3-D
kuyo kuyo
Izinto Abafundi baqala ngokudlala ngezinto ezinhlangothi ntathu ezahlukene bese
ezinhlangothi Buka bese wakha Buka bese wakha bakha izinto abazithandayo besebenzisa amabhuloki okwakha noma izinto
ntathu izinto esinhlangothi izinto esinhlangothi zokwakha.Kungenziwa ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela.
ntathu 3-D usebenzisa ntathu usebenzisa
Ungasebenzisa izinto ezike zasebenza njengebhokisi likametshisi noma
izinto eziphathekayo izinto eziphathekayo
Izibalo IBANGA 1-3
amabhuloki okwakha noma izinto zokwakha ukubumba noma ukwakha
njengamabhuloki njengamabhuloki
okuthile isib. Umbhoshongo, irobhothi, isitimela, imoto, inqaba njll.abafundi
okwakha;izinto okwakha;izinto
bangenza umfanekiso wokwenziwe. Lokhu kungenziwa ngesikhathi somsebenzi
ezingabuye ezingabuye
wokuzimela, kodwa kusemqoka ukuxoxa nabafundi ukuthi kungani kuyizinhlo
zisetshenziswe;izinto zisetshenziswe;izinto
ezithile zezinto ezisetshenziselwa ukwakha imifanekiso.Lokhu kusiza abafundi
zokwakha zokwakha
bagxile ezimpawini ezisambhalomdwebo zezinto.isib.uma umbhoshongo
ungakhiwa ngamabhokisi noma ngamabhuloki, ungababuza abafundi ukuthi
‘”Ungawakha umbhoshongo ngamabhola kuphela?”kufanele bachaze
izimpendulo zabo.
Ukuwabona nokunika amagama okusamabhola nokusamabhokisi (iprizimu)
Abafundi babona bese bechaza izimo ezisabhola nezisamabhokisi
Abafundi kumele bachaze izinto zansukuzonke ngokusho ukuthi zinesimo
esisabhola noma esisabhokisi isib. Isitini simise okwebhokisi noma iwolintshi
limise okwebhola.
Kusemqoka ukuthi abafundi babone futhi basebenze ngezibonelo eziningi
ezisabhola nezamabhokisi.
Abafundi kumele banikwe uhla lwezinto zezimo zezimbulunga ukusebenza
ngazo isib.amabhola anobungako obuhlukene, izimabuli, amawolintshi njll.
Abafundi kumele banikwe uhla lwezinto zezimo zeprizimu ukuze basebenze
ngazo isb, izitini, amabhuloki, namabhokisi anobungako obuhlukene
Abafundi kumele bathole babuye bahlele izimo njengamabhola, okusambulunga
noma amabhokisi iprizimu uma benikiwe iqoqo lezinto.Abafundi bangathola
bakhombise bese benika amagama ezinto ezinesimo esisabhokisi ekilasini.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Abafundi bangayalelwa ukuba benze izinto ezinezimo ezisabhola noma
ezisabhokisi besebenzisa ubumba.
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engu -24)
3.2 Ukuqhathanisa nokuchaza izinto ezinhlangothi ntathu 3-D: ubungako
Izinto Abafundi baqhathanisa ubungako bezinto ezifanayo
ezinhlangothi
Isibonelo:
ntathu
• Hlela amabhola ngobungako bawo
• Sebenzisa ulimi olukhuluma ngobungako “ibhokisi likhulu kunebhola ngoba
uyakwazi ukufaka ibhola phakathi ebhokisini”.
Chaza izinto ezinhlangothi ntathu 3-D: umbala
Abafundi baxoxa ngemibala yezinto bese behlela izinto ngokwemibala
Ukubona bese besho amagama ezinto kanye nemibala yazo kanye
nokuqhathanisa ubungako bezinto kungenziwa ngokuphindelela ngesikhathi
benza amaphethini
imisebenzi yokubhala
Nakuba imisebenzi yezinto ezinhlangothi ntathu yenziwa ngokwenza,umsebenzi
kufanele uphethwe ngemisebenzi ebhalwayo.
Ulimi
Kusemqoka ukuthuthukisa ikhono labafundi ukuthi bakhulume ngezinto
ezinhlangothi ntathu
• Ulimi lobungako: kukhulu,kukhudlwana,kukhulu kakhulu,kuncane,kuncanyana,
kuncane kakhulu
• Imibala
• Ulimi lwezinto;amabhokisi,amabhola(abafundi akumele bazi
amagamausphere,no prizimu)
• Ulimi lwesikhundla lokuchaza isakhiwo
137 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (ezifundweni ze
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
138 NGOKUPHELA 1 ihora nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engu -24)
3.2 isibonelo:
Izinto - Ngaphezu kwe; ngaphansi
ezinhlangothi
- Ngaphambili,ngemuva
ntathu
- Eceleni kwe,kuhambisana
Izibalo IBANGA 1-3
- Ngaphansi,ngale
- Eduze,phakathi kwe
- Ngaphakathi, ngaphandle
Ulimi lobungako nemibala lungathuthukiswa ngesikhathi kufundiswa izifunod
zoLimi noma zamakhono eMpilo bese kwenziwa ngokuphindelela ngesikhathi
sesifundo sezibalo.ULimi lwesikhundla lungathuthukiswa ngesikhathi sesifundo
soLimi noma samaKhono eMpilo nangesikhathi abafundi begxile nqo
esikhundleni.kungasetshenziswa noma kwenziwe ngokuphindelela ngesikhathi
abafundi besebenza ngezinto ezinhlangothi ntathu.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
iThemu YOKU- 1 YEbanga LOKU- 1
4. isilinganiso
ISIKHATHI
CAPS
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (esifundweni
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA sehora eli 1
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1 nemizuzu engama
KONYAKA
24)
4.1 Abafundi abafunde ukukhuluma ngalokhu:
ISIKHATHI • Ukulandelanisa izigameko kanye
• Ubude besikhathi
Umsebenzi omningi wenziwa nsukuzonke ngesikhathi ufundisa ikilasi noma
ngesikhathi samaqembu.
Abafundi abakhulume bese bephendula imibuzo uma izinto zenzeka besebenzisa
uLimi olufana; ekuseni, ntambama, ebusuku, usheshile, uphuzile.
Ukudlula kwesikhathi Ukudlula kwesikhathi Ukudlula kwesikhathi
Khuluma ngokudlula Khuluma ngokudlula Abafundi balandelanisa izigameko besebenzisa uLimi oluna njengo-izolo,
kwesikhathi kwesikhathi namuhla, kusasa.
• Hlela izigameko • Hlela izigameko Abafundi baqhathanisa ubude besikhathi besebenzisa uLimi olufanele njenga;
ezejwayelekile ezejwayelekile ubude obuthe xaxa, isikhathi esifishanyana, esishesha kakhudlwana, esihamba
ezimpilweni zabo ezimpilweni zabo kancane.
• Qhathanisa ubude • Qhathanisa ubude Abafundi balandelanisa izigameko ezenzeka ezimpilweni zabo.Babuye
besikhathi usebenzisa besikhathi usebenzisa balandelanise izithombe njenge
uLimi olufanele isib. uLimi olufanele isib.
Ubude obuthe xaxa, Ubude obuthe xaxa, • Izindlela zokwenza inkomishi yetiye
isikhathi esifishanyana, isikhathi esifishanyana, • Izithombe zengane ikhula ize ibe umuntu omdala
esishesha esishesha
kakhudlwana, kakhudlwana, • Impilo yokukhula kwezilwane isib. Kusuka eqandeni kuya enkukhwini ephelele
esihamba kancane esihamba kancane noma iqanda kuya kwixoxo eliphelele noma iqanda kuya kwimpukane; kanye
• Landelanisa izigameko • Landelanisa izigameko • Nezigameko ezijwayelekile zosuku (evuka, eya esikoleni, edlala, edla,elala).
usebenzisa ulimi usebenzisa ulimi
olufanele njega izolo, olufanele njega izolo,
namuhla, kusasa. namuhla, kusasa.
139 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (esifundweni
ADINGEKAYO
140 IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA sehora eli 1
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1 nemizuzu engama
KONYAKA
24)
4.1 Khuluma ngesikhathi Khuluma ngesikhathi Khuluma ngesikhathi
ISIKHATHI • Chaza ukuthi • Chaza ukuthi • Abafundi bafunda ngezinsuku zesonto becula besho nemilolozelo. Lokhu
kwenzeke nini kwenzeke nini kwenziwa nsukuzonke.
usebenzisa uLimi usebenzisa uLimi
• Izinsuku zabo zokuzalwa zifakwa ekhalendeni ngosuku olufanele.
olufanele isib. olufanele isib.
Izibalo IBANGA 1-3
ekuseni, ntambama, ekuseni, ntambama, • Abafundi bafunda ngezinyanga zonyaka ngomculo nangemilolozelo
ebusuku,ngaphambi ebusuku,ngaphambi
kwesikhathi,ngemumva kwesikhathi,ngemumva
kwesikhathi kwesikhathi
• Shono bese • Shono bese
ulandelanisa isizinsuku ulandelanisa isizinsuku
zesonto zesonto
• Shono bese • Shono bese
ulandelanisa izinyanga
• ulandelanisa izinyanga
zonyaka
zonyaka
• Faka izinsuku
• Faka izinsuku
zokuzalwa zabafundi
zokuzalwa zabafundi
ekhalendeni
ekhalendeni
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (esifundweni
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA sehora eli 1
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
CAPS
KONYAKA nemizuzu engama
24)
4.2 Isilinganiso Isilinganiso Zonke izilinganiso eBangeni l azihleliwe.Azikho izilinganiso ezihleliwe zokukala Izifundo ezi-2
esingahlelekile esingahlelekile ubude ezenziwayo
UBUDE
• Qhathanisa • Qhathanisa Kuyanconywa ukuthi izifundo zezibalo ezifundisa ngobude zifundiswe kabili
bese uhlela bese uhlela ngonyaka.(iThemu 1 neThemu 3.NgeThemu 1 kugxilwa ekuqhathaniseni
ubude,ukuphakama, ubude,ukuphakama, bese kuthi ngoThemu 3 abafundi ngezikali ezingahleliwe.Abafundi bangenza
noma ububanzi noma ububanzi ngokuphindelela bese bephetha loluLwazi ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela
bezinto ezimbili bezinto ezimbili unyaka wonke.
noma ngaphezulu noma ngaphezulu
Ukuqhathanisa okuqondile kobude ngezinto eziphathekayo
ngokuzibeka eduze ngokuzibeka eduze
nenye nenye Thuthukisa ulwazi lobude nolimi lokukhuluma ngakho.
• Sebenzisa uLimi • Sebenzisa uLimi Abafundi baqale bacabange ngakho babuye baxoxe ngobude baphinde
olufanele ukukhuluma olufanele ukukhuluma baqhathanise izinto ezimbili (imidwebo yezinto ezimbili) ngokwazi ukubona
ngokuqhathanisa isib. ngokuqhathanisa isib. umehluko obonakalayo wobude.
kude kune, kufushane kude kune, kufushane
Izibonelo
kune, kuphakeme kune, kuphakeme
kune, kubanzi kune. kune, kubanzi kune. • Intambo ende nentambo emfishane
• Qagela, linganisa, • Isihlahla eside nesifishane
qhathanisa bese
ubhala ubude • Umfula ovulekile nowumngcingo
usebenzisa izikalo Abafundi bangenza noma badwebe izibonelo njenge
esingenasilinganiso
isib.izandla, • Sebenzisa ubumba ukwenza inyoka ende nemfishane
amagxathu, ubude • Sebenzisa amabhuloki ukwenza umbhoshongo omude nomfishane
bepensela, okokubala
njll. • Dweba uthisha omude nomfishane
• Chaza ubude bezinto Uma abafundi sebengakhuluma ngobude ngamagama aphikisayo, usengathula
ngokubala usho ulimi lokuqhathanisa isib, Mina ngenze isitimela eside kodwa uSihle wenza
ubude ngesilinganiso isitimela eside ngokuthe xaxa.
ezingahlelekile. Qhathanisa ubude ngokubeka izinto eduze kwenye
141 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (esifundweni
ADINGEKAYO
142 IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA sehora eli 1
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1 nemizuzu engama
KONYAKA
24)
4.2 Uma abafundi sebekwazi ukukhuluma ngobude obudlulele (phakama,fishane
njll)bese beqhathanisa ubude bezinto lezo ezibonakalayo nezisobala.,
UBUDE
bangaqhubeka nezinye izibonelo ezilukhunyana nezidinga ukucabanga bese
zibekwa eduze kwezinye kuqhathaniswa isib.
• Thola ukuthi iyiphi phakathi kwalezizingane ende kunenye uma bema
Izibalo IBANGA 1-3
behlangene ngemihlane’
• Beka amakrayoni amabili uwaqhathanise ubuka amakhanda amakrayoni
ukuthola ukuthi yiliphi elifishane kunelinye.
Abafundi kumele bathole ithuba lokuqhathanisa izibonelo ezimbili zezinto eziningi
ezahlukene njengezinduku, amapensela, izintambo ezinde, amaphepha asikiwe,
njll. Imidwebo yezinto ezimbilii ingaqhathaniswa ume zibekwe zasondelana futhi
ziqondanisiwe ngezansi noma ngenhla.
Abafundi bangaqhubeka baqhathanise futhi bahlele izinto ezintathu noma
ngaphezulu.Lokhu kubizwa ngokuthi ukuhlela izinto ngobude bazo (seriation)
izibonelo zifaka
• Amaqembu abafundi bemi imihlane yabo ihlangene emugqeni ngababili ukuze
kubonakale ukuthi ubani omude nomfishane kunomunye
• Ukuhlela amaqoqo ezinto ezintathu noma ngaphezulu kusuka kokude kakhulu/
okuphakeme kuya kokufishane kakhulu/ okubanzi kuya kokumngcingo.Izinto
ezifanelekile njengamapensela, amakrayoni,amabhodlela, izinti, izicathulo,
izintambo,njll.
Abafundi bathuthuka kulwazi lobude ngesikhathi bethuthuka olimini lokuchaza
ubude.
Njegoba lokhu kungazidingi izinombolo, kungafundiswa ekuqaleni kweThemu 1
ngaphambi kokuba abafundi baphethe ulwazi lwezinombolo nokusebenza kwazo
kuze kufinyelele ku 5.
Noma ISILINGANISO kuyikhono lokwenza, abafundi kufanele benze imisebenzi
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
yokubhala efaka ukudweba nokufaka imibala, ukuze bazijwayeze ukusebenzisa
amakrayoni noma amapensela bese bezijwayeza nokubhala uma bekala.
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (esifundweni sehora
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA eli 1 nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engama 24)
4.3 Isilinganiso Isilinganiso Zonke izilinganiso eBangeni l azihleliwe.Azikho izilinganiso ezihleliwe zokukala izifundo ezi-2
esingahlelekile esingahlelekile isisindo ezenziwayo
Isisindo
• Qagela, linganisa, • Qagela, linganisa, Kuyanconywa ukuthi izifundo zezibalo zigxile kwisisindo zifundiswe kabili
qhathanisa, hlela qhathanisa, hlela ngonyaka.(iThemu 1 neThemu 4.NgeThemu 1 kugxilwa ekuqhathaniseni
bese ubhala isisindo bese ubhala isisindo bese kuthi ngoThemu 4 abafundi ngezikali ezingahleliwe.Abafundi bangenza
usebenzisa isikalo usebenzisa isikalo ngokuphindelela bese bephetha loluLwazi ngesikhathi sokusebenza
esingalinganisiwe esingalinganisiwe ngokuzimela unyaka wonke.
nokuzimelela. isib. nokuzimelela. isib.
Ukuqhathanisa okuqondile kwesisindo sezinto eziphathekayo
amabhuloki, izitini njll. amabhuloki, izitini njll.
• Ukuthuthukisa ulwazi lwesisindo kanye nolimi olusetshenziswayo.
• Sebenzisa ulimi • Sebenzisa ulimi
olufaneleyo olufaneleyo Abafundi baqala ukucabanga babuye bakhulume ngesisindo
ukukhuluma ukukhuluma ngokuqhathanisa izinto ezisindayo nezilula.Bazophakamisa into elula
ngokuqhathanisa isib. ngokuqhathanisa isib. kakhulu babuye baphakamise into esinda kakhulu. Lokhu kungaphethwa
kulula, kuyasinda, kulula, kuyasinda, ngokukhombisa imidwebo eqhathanisa izinto ezisinda kakhulu nezilula
kulula kune. kulula kune. kakhulu.
• Chaza isisndo sezinto Uma abafundi sebekwazi ukukhuluma ngesisindo ngokusebenzisa amagama
ngokubala bese usho aphikisayo isib, kulula noma kuyasinda, abafundi bangaqhathanisa izinto
isindo ngamayunithi ezimbili,bese basho ukuthi iyiphi ekulula kakhulu noma esinda kakhulu.Lokhu
angahleliwe. kungenziwa ngokukuphatha izinto ezehlukene esandleni ngasinye bese
uqhathanisa ukuthi iyiphi esinda kakhulu noma elula kunenye.
Abafundi kumele bakubhale phansi lokho abakutholile ngemisebenzi
yokudweba noma yokuqondanisa
• Qhathanisa isisindo usebenzisa isikali sokuzimelela
Isilinganiso sesindo esithengwayo singasetshenziswa. uma ungenaso
ungazenzela esakho ungasebenzisa ikhothenga okubili kwalokhu:
inkomishi yeyogathi (yoghurt), isinqe sebhodlela lamalitha ama 2 noma
isinqe sebhodlela lobisi eliyilitha (izitsha ezifanayo zifakwa emacaleni
omabili ekhothenga)
- Abafundi bangaqala babeke izinto ezifanayo emacaleni womabili esikali,
ukubona ukuthi ikhothenga lima liqonde uma isisindo sezinto silingana.
- Abafundi bangaqhathanisa izinto ezehlukene ngokuzibeka ezitsheni zombili
esikalini ukubona ukuthi iyiphi esindayo nelula.
143 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (esifundweni sehora
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
144 NGOKUPHELA eli 1 nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engama 24)
- Abafundi bangaqhqthanisa izinto ngokubeka izinto ezingaphezulu kweyo-
dwa esitsheni esisodwa noma zombili ukubona ukuthi zingaki izinto
zohlobo olulodwa ezinesisindo esifanayo njengesinye.isib.amakrayoni ayi 5
anesisindo esilingana nesesikelo.
- Lokhu kungaqhubeka kwenziwe ngezinye izinto ezihamba ngazimbili
kuze kulandelanise izinto ngazintathu noma ngaphezulu kusukela kwelula
Izibalo IBANGA 1-3
kakhulu kuya kwesinda kakhulu noma kwesinda kakhulu kuya kwelula
kakhulu.
Izinto ezingasetshenziswa zingakhethwa zifake izinto ezilula nezinto ezincane
kodwa ezisindayo njengalokhu 250g iphakethe leswayi uliqhathanisa no
500g iphakethe letiye. Lokhu kuyosiza abafundi ukuqonda ukuthi isisindo
siyahambisana nobungako bokukaliwe.
Abafundi bathuthukisa ulwazi lwesisindo ngesikhathi bethuthukisa ulimi
lokuchaza isisindo.
Njegoba lokhu kungazidingi izinombolo.
Kungafundiswa ekuqaleni kweThemu 1 ngaphambi kokuba abafundi baphethe
ulwazi lwezinombolo nokusebenza kwazo kuze kufinyelele ku 5.
Ukubhala
Noma ISILINGANISO kuyikhono lokwenza, abafundi kufanele benze imisebenzi
yokubhala efaka ukudweba nokufaka imibala, ukuze bazijwayeze ukusebenzisa
amakrayoni noma amapensela bese bezijwayeza nokubhala uma bekala.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (esifundweni sehora
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA eli 1 nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
engama 24)
4.4 Isilinganiso Isilinganiso Yini umthamo? Umthamo ubungako obungamumathwa ilesositsha (ukuvuleka 1 lisifundo
esingahlelekile esingahlelekile kwaleso sitsha sokuthwala okusaketshezi) ubungako beisikhala esithathwa
Umuthamo/
okusaketshezi.Ibhodlela lingaba nomthamo wezinkomishi ezigcwele ezi-4
okumumethwe • Qhathanisa • Qhathanisa
kodwa kwesinye isikhathi ingaba noketshezi olungangenkomishi eyodwa.
uhlele umthamo uhlele umthamo
Abafundi beBanga 1 akulindelekile ukwazi umehluko phakathi komthamo
wokusaketshezi, wokusaketshezi,
nokumumethwe.
bezintsha ezimbili bezintsha ezimbili
uzibeke eduze uzibeke eduze Zonke izilinganiso eBangeni l azihleliwe.Azikho izilinganiso ezihleliwe zokukala
Kwesinye. Abafundi Kwesinye. Abafundi umthamo ezenziwayo
bathela okusaketshezi bathela okusaketshezi
Kuyanconywa ukuthi izifundo zezibalo zigxile kumthamo zifundiswe kumathemu
esitsheni sesithathu esitsheni sesithathu
amathathu ngonyaka (iThemu 1, 2 no 4.) NgeThemu 1 kungagxilwa
uma kunesidingo uma kunesidingo
ekuthuthukiseni ulimi bese uqhathanisa umthamo, eThemu 2 kungenziwa
• Qhathanisa • Sebenzisa uLimi ukuqhathanisa okuqondile bese eThemu 3 abafundi bangasebenzisa
uhlele umthamo olufanele ukukhuluma izilinganiso ezingahleliwe. Abafundi bangenza ngokuphindelela bese bephetha
wokusaketshezi ngokuqhathanisa isib. loluLwazi ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela unyaka wonke.
olungamumathwa
kuningi kune, Ukuqhathanisa okuqondile komthamo wezitsha
izitsha ezimbili uma
zigcwele. kuncane kune, Ukuthuthukisa ulwazi lwesisindo kanye nolimi olusetshenziswayo.Abafundi
baqala ukucabanga babuye bakhulume ngomthamo ngokuqhathanisa izintsha
• Sebenzisa uLimi kugcwele.,akunlutho ezimbili ezifanayo (noma imidwebo yezitsha ezimbili ezifanayo) gxila kulokhu;
olufanele ukukhuluma
ngokuqhathanisa isib. • Kugcwele /akunalutho
kuningi kune, • Kuningi kuno/ kuncane kuno
kuncane kune, • Kuyalingana
Abafundi abagcwalise izitsha ezingenalutho besbenzisa amanzi noma
kugcwele,akunalutho
isihlabathi njll. Kungafundiswa ekuqaleni kweThemu 1 ngaphambi kokuba
• Qagela, linganisa, abafundi baphethe ulwazi lwezinombolo nokusebenza kwazo kuze kufinyelele
qhathanisa, hlela ku 5.
bese ubhala Ukubhala
umthamo wezitsha
ngokusebenzisa izikali Noma ukulinganisa kuyikhono lokwenza, abafundi kufanele benze
ezingenasilinganiso imisebenzi yokubhala efaka ukudweba nokufaka imibala, ukuze bazijwayeze
isib. Izipuni ukusebenzisa:
nezinkomishi. • amakrayoni noma amapensela; kanye
• nokubhala uma bekala.
145 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (esifundweni sehora
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
146 NGOKUPHELA eli 1 nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engama 24)
• Chaza umthamo
wesitsha ngokubala
bese usho ukuthi
mangaki amayunithi
angahleliwe
istsha esikwazi
Izibalo IBANGA 1-3
ukuwamumatha isib.
ibhodlela ligcwaliswa
ngezinkomishi ezi-4
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YOKU- 1 YEBANGA LOKU-1
5. ukuqokekelwa kolwazi
ISIKHATHI
CAPS ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO (esifundweni sehora
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA eli 1 nemizuzu
KWI THEMU 1
KONYAKA engama 24)
Ukusebenza ngamaqoqo ezinto
5.1 Qoqa bese uhlela izinto Qoqa bese uhlela Ukuhlela,okumele okuqoqiwe,nokuchaza okuqoqiwe kwahlelwa kungamakhono izifundo ezi 2
izinto alusizo oluzothuthukisa abafundi besaqala ukufika esikoleni (bheka amanothi
Ukuqoqa nohlela Qoqa bese uhlela
amakhono okuqalisa izinombolo ekuqaleni kwamanothi achazayo)Lokhu
izinto izinto eziphathekayo Qoqa bese uhlela
kwenza kuthuthuke amakhono kubafundi ngesikhathi sebeqala ukwenza
zansukuzonke. izinto eziphathekayo
ukuqokelela ulwazi oluqoqiwe.
zansukuzonke.
Abafundi banganikwa izinto ezinhlobonhlobo bacelwe ukuba bazihlele.isib.
Beka okumele iqoqo
5.2 Beka okumele iqoqo nika amaqembu izinto zokubala ezifanayo bese ubacela ukuba bazihlele
lezinto eziqoqiwe
lezinto eziqoqiwe ngokwemibala, ubanike izinhlobo ezehlukene zezinto zokubala njengobuhlal
Beka okumele zahlelwa
zahlelwa u,umetshiso,izinhlavu zamapentshisi,izivalo zamabhodlela kuhlangene bese
iqoqo lezinto Dweba isithombe ubacela bakuhlele ngamaqoqo ahlukene.
eziqoqiwe zahlelwa Dweba isithombe sezinto sezinto eziqoqiwe
eziqoqiwe Abafundi badweba isithombe samaqoqo abawenzile. Ngalendlela babhala
Chaza okuqoqiwe
abakwenzile. Baphendula imibuzo ngamaqoqo.
5.3 Xoxa bese ubika nemidwebo.
ngeqoqo lezinto Isibonelo
Xoxa ubike Xoxa bese ubika
ezihleliwe ngeqoqo lezinto Uwenze kanjani amaqoqo ezinto zokubala? Ngihlele ngemibala
ngezinto eziqoqiwe
zahlelwa • Nika izizathu zokuthi ezihleliwe
Iqoqo elikhulu lezinto zokubala linombala onjani? Iqoqo elikhulu linombala
iqoqo lihlelwe kanjani • Nika izizathu zokuthi obomvu
• Phendula imibuzo iqoqo lihlelwe kanjani
Unemibala emingaki ezintweni zakho zokubala? Nginemibala emihlanu
ngalokhu; • Phendula imibuzo eyahlukene.
- Kuhlelwe kanjani ngalokhu;
Bangabuye bazitholele ezinye izindlela zokuthola amaqoqo ahlukene isib.
- Kubukeka kanjani - Kuhlelwe kanjani Bangaqoqa amacembe egcekeni lesikole noma balethe amathini ahlukene
lokhu okuhleliwe angenalutho emakhaya.
- Kubukeka kanjani
• Chaza okuqoqiwe lokhu okuhleliwe
nemidwebo • Chaza okuqoqiwe
• Chaza ukuthi nemidwebo
okuqoqiwe kuhlelwe • Chaza ukuthi
kanjani okuqoqiwe kuhlelwe
kanjani
147 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-2 YEBANGA 1
1. IZINOMBOLO UKUSEBENZA KANYE NOBUDLELWANO BEZINOMBOLO
148
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
UKUTHUTHUKISWA KOLWAZI LWEZINOMBOLO:Bala ngezinombolo eziphelele
1.1 Bala izinto eziphathekayo Bala izinto eziphathekayo Kuyini okwehlukile eThemu 2?
ngokuyiko kuya kuma-50. ngokuyiko kuya kuma-20
Bala izinto EThemu 2, luyakhula uhla lwezinombolo lokubala Kusagxilwa elwazini lokuthi
Izibalo IBANGA 1-3
eziphathekayo • Qagela • Qagela inombolo yokugcina eshiwo ikhomba inani lezinto eqoqweni. Abafundi babala
ngokusondezela inani ngokusondelela inani izinto eziningi bese kuthi eThemu 2 kufanele bafunde ukumisa izinto ngendlela
lezinto ezingabhekwa lezinto ezingabhekwa ukuze uma behlola ukubala kwabo kubasize babale kalula.
ngokubala. ngokubala.
Isibonelo:
• Ukubala ngokwenza
amaqoqo
kuyakhuthazwa.
Kulethemu abafundi baqhubeka nokwandisa amakhono abo okubala nokwenza:
• Ukubala konke;
• Ukubala beqhubeka;.
• Indlela yokusebenza yezinombolo ezejwayelekile; kanye
• Nokusebenza ngokubhaliwe.
Ngethemu yesibili abafundi baqala uku:
• Ukubala izinto abangeke bazithinte noma baziphathe.
Isibonelo:
Sibuza abafundi:
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Zingaki izingxenye ezisefasiteleni?
• Bala ngokulingisa
Isibonelo:
Shaya izandla izikhathi eziyi-15.
Phakamisa iminwe eyi-8.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.1 Ukuqagela
Bala izinto Ukuqagela inombolo yezinto kumaqoqo kuthuthukisa amakhono abalulekile
eziphathekayo okuqagela. Kusiza abafundi ukubona noma baqagele ngokuyikona. Kubalulekile
lokhu uma bebala: bangazibhekela ukuqinisekisa ukuthi baphendule ngokuyikho.
Kuyabasebenzela abafundi ukubala imidwebo yezithombe ezingamaqoqo
kanye nokungewona amaqoqo. Zama ukuphambanisa amaqoqo ezinto
ahleliwe nangahleliwe bese abafundi beqagela ukuthi iliphi iqoqo elinezinto
eziningi. Abafundi bangaqagela inani lezinto esithombeni ngasinye. Abafundi
sebengabala. Kufanele baqhathanise nombolo abayithole beqagela naleyo
abayithole sebebala izinto. Abafundi mabakhulume ngendlela ababale ngayo.
Zama ukuthola noma abanye abafundi babale ngamaqoqo.
Ukuqagela inombolo eyakha iqoqo
Abafundi bakhulisa amakhono abo okubona iqoqo elincane lezinto.
Ukubala ngamaqoqo
Ukusiza abafundi ukubala ngezikhawu zoku-2, 5, nokuyi-10 kufanele benze
amaqoqo ezinto ezinga-2,-5,nokuyi-10. Amakhadi ezinombolo kufanele
akhonjiswe eduze kweqoqo ngalinye ukuze kubonakale inani lezinto ezibaliwe.
Ukubala ngamaqoqa kulungiselela abafundi ukuqonda ukuphindaphinda
kumazinga aphezulu.
Izinsiza kufundisa
Qaphela ukubheka izinhlobo zezinsiza kufundisa ezisetshenziswayo.
• Izinsiza kufundisa ezihleliwe njenge ubuhlalu obusentangeni
• iAbhakhasi ukuzilungiselela ukubala ngamaqoqo ngokuyishumi
• ukwenza izinyanda zoku-2, izinyanda zoku-5 nokuyishumi kanye nokubala
konke.
149 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
150 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.2 Bala uya phambili Bala uya phambili Yimuphi umehluko eThemu 2?
ubuye uye emumva ubuye uye emumva
Bala uya phambili EThemu 2 abafundi manje babala kufinyelela ema-50 ngokukodwa.
ngoku: ngoku:
ubuye uye
Bangabala ngezikhawu zokuyi-10, 5, kanye noku-2.
emumva • ngokukodwa kusukela • ngokukodwa kusukela
kunoma iyiphi kunoma iyiphi Ukubala ngokweqa bekhuluma
inombolo phakathi inombolo phakathi
Ukubala ngokweqa elinye igama lokubala ngamaqoqo. Lokhu kusiza
Izibalo IBANGA 1-3
kuka 1 - 100 kuka 0 - 50
ukuthuthukisa ukuqonda amaphethini ezinombolo.Ukubala ngokweqa kukhuthaza
Bala uya phambili Bala uya phambili abafundi ukubala bacabange ngamaqoqo okubenza babe nekhono lokubala
ngama- ngama- ngokuzethemba. Lokhu kubasiza ukuba bathuthuke kamakhono abo okuqagela.
• 10 kusukela kunoma • 10 kusukela kunoma Ukubala ngamaqoqo kwenza bazi ubudlelwano phakathi kwezinombolo
iyikuphi inombolo iyikuphi inombolo ezingalandelani. Kubanika isisekelo sokwenza amaphethini ezinomolo kanye
ephindaphinda ngama- ephindaphinda ngama- nokuphindaphinda.
10 phakathi koku- 10 phakathi koku-
1kanye ne- 100 1kanye nama- 50 Eminye Imisebenzi
• 5 kusukela kunoma • 5 kusukela kunoma Nazi ezinye iziphakamiso zezindlela ezihlukene zokubala ngokweqa.:
iyikuphi inombolo iyikuphi inombolo • Qala ngokubala izinombolo ezilandelanayo kodwa ugcizelela njalo kweyesibili.
ephindaphinda ngoku- ephindaphinda ngoku- Isib.Abafundi bashaya izandla besho kakhulu njalo uma bebiza inombolo
5 phakathi koku- 5 phakathi koku- yesibili. Cela abafundi babale kodwa m basho inombolo yesibili ngekhanda.
1kanye ne- 100 1kanye nama- 50 Lokhu kungandiswa ngokuthi abafundi basho inombolo yesithathu, eyesine,
• 2 kusukela kunoma • 2 kusukela kunoma noma eyesihlanu.
iyikuphi inombolo iyikuphi inombolo • Ungahlukanisa ikilasi ngamaqoqo, iqoqo ngalinye lingashintshana namaye
ephindaphinda ngoku- ephindaphinda ngoku- ngokusho inombolo elandelayo.Isib. ungahlukanisa ikilasi libe ngamaqoqo
2 phakathi koku- 2 phakathi koku- amahlanu iqoqo ngalinye kufanele libable njalo inombolo yesihlanu.
1kanye ne- 100 1kanye nama- 20
• Cela abafundi benzae amaphethini ngemizimba yabo njengokuthinta
amakhanda abo ngokubala kokuqala,baphambanisa izandla bese bethinta
amahlombe ngokubala kwesibili, bese bezishaya amathanga bememeza njalo
inombolo yesithathu..
• Ukushaya izandla ngesigqi somculo kungasetshenziswa nokubala ngokweqa.
Ukubala izinto kungathuthukisa amakhono okubala ukhuluma.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Imisebenzi yokubala ekilasini ithuthukisa amakhono ahlukene. Ukubala
ngokweqa kwethuleka kangcono uma benza amaqoqo ezinto eziphathekayo.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.2 Eminye Imisebenzi
Bala uya phambili Ishadi lezinombolo
ubuye uye
Cela abafundi bagqamisa izinombolo abakwazi ukuzibona ngenkathi bebala
emumva
ngaku- 2, 5, 10. Buza abafundi abakuqaphele ngezinombolo. Shintsha izinombolo
abafundi abaqala kuzo uma bebala.
Ukuqhubekela kokubhalwayo
• Umugqa wezinombolo -abafundi bakhombisa ukubala ngokweqa besebenzisa
umugqa wezinombolo.
• Ukulandelana kwezinombolo- ngasekupheleni kweThemu abafundi bangaqede-
la izinombolo ezilandelanayo ezilula (bheka amanothi amaphethini ezinombolo)
Isibonelo:
- 2, 4, 6, 8, –
- 5, 10, 15, 20, –
- 10, 20, 30, 40, –
1.3 Bona, khomba,bese Bona, khomba,bese Yimuphi umehluko eThemu - 1?
ufunda izinombolo ufunda izinombolo
Izimpawu EThemu yesi- 2 luyakhula uhla lwezinombolo: ukwazi, ukufunda, nokubhala
namagama • Bona, khomba, bese • Bona, khomba, bese izimpawu zezinombolo.
ezinombolo ufunda izimpawu ufunda izimpawu
zezinombolo - 1 kuya zezinombolo - 1 kuya Ukubala emugqeni wezinombolo nakwishadi lezinombolo kunika abafundi
e- 100. e- 100. ithuba lokuzilungiselela ukukhomba, ukubona, ukusho nokufunda izimpawu
zezinombolo.
• Bhala izimpawu • Bhala izimpawu
zezinombolo - 1kuya zezinombolo - 1kuya Nika abafundi amathuba okuzilungiselela uqhaphele ukubagxilisa kwizimpawu
ema- 20. ema- 20. zezinombolo kwindawo abakuyo nokokubhaliwe.
• Bona, khomba, bese • Bona, khomba, bese Isibonelo:
ufunda amagama ufunda amagama • Babheka emakhasini ezincwadi.
ezinombolo - 1 kuya ezinombolo - 1 kuya
e-10. e-10. • Bakhomba izinsuku zokuzalwa kwikhalenda.
• Bhala amagama • Bhala amagama
ezinombolo - 1 kuya ezinombolo - 1 kuya
e- 10. e- 10.
151 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
152 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.3 Eminye Imisebenzi
Izimpawu • Uthisha unika lemiyalelo elandelayo ukuthola inombolo, bese abafundi
namagama basebenzisa amafuladi khadi (flard card) ukukhombisa izimpendulo..
ezinombolo
- Thola inombolo engaphambi kokuyi-12
- Thola inombolo engemuva kokuyi- 12
Izibalo IBANGA 1-3
- Inombolo engaphezulu ngokuthathu kokuyi-11
- Inombolo encane ngokukodwa kokuyi-14
1.4 Chaza, qhathanisa, Chaza, qhathanisa, Yimuphi umehluko eThemu - 1?
bese uhlela izinto bese uhlela izinto
Chaza, qhathanisa kufinyelela ema- 20 kufinyelela ema- 10 EThemu-2 abafundi baqhubeka noku:
bese uhlela
• Chaza, bese • Chaza, bese • Hlela bese uqhathanisa izinto;
izinombolo.
uqhathanisea iqoqo uqhathanisea iqoqo • Hlela bese uqhathanisa izinombolo; kanye
lezinto ngoku - lezinto ngoku -
okuningi, okuncane, okuningi, okuncane, • nokusebenzisa ulimi lokuhlela nokuqhathanisa.
okuningi kakhulu, okuningi kakhulu, Ngalethemu abafundi bayaqhubeka nokuhlela bese beqhathanisa izinto. Abafundi
okuncane kakhulu, okuncane kakhulu, bangaqala ukwenza ubudlelano phakathi kwezinombolo ngokugxila kokukodwa
okuningi kunokunye, okuningi kunokunye, nokubili okungaphezulu, okukodwa nokubili okuncane.
okuncane kunokunye, okuncane kunokunye,
• Uma beqhathanisa amaqoqo kufanele bakwazi ukuchaza ngokusho lokhu,
okulinganayo, okulinganayo,
“nginezinto zokubala ezingaphezulu ngokubili kunaye” noma, “unokuncane
nokuhlukile. nokuhlukile.
ngokukodwa kunokwami”.
• Chaza bese uhlela • Chaza bese uhlela
• Uma beqhathanisa izinombolo kufanele bakwazi ukuthi “okukodwa ngaphezulu
iqoqo lezinto kusukela iqoqo lezinto kusukela
kokune kuhlanu’ noma okuyisikhombisa kungaphezulu ngokubili kokuhlanu”
kokuningi kakhulu kuya kokuningi kakhulu kuya
kokuncane kakhulu kokuncane kakhulu Ukwakha ulwazi “lokungaphezulu gokukodwa “
kanye nokuncane kanye nokuncane
Ulwazi lokungaphezulu kuna nokungaphansi kuna kuwukuqa kuhlanganisa
kakhulu kuya kokuningi kakhulu kuya kokuningi nokususa okungahlelwe.Lokhu kusiza abafundi ukwazi ubungako benombolo
kakhulu. kakhulu. kanye nokuhlelwa kwezinombolo.
• Yalela abafundi ukuthi babeke into yokubala eyodwa esikhaleni sokuqala esin-
genalutho ekhadini lokubala elinezikhala ezinhlanu “5 frame card”.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Yalela abafundi babeke enye into eyodwa yokubala eduze kwento yokuqala
yokubala
Buza:
Kungaki onakho manje?
Kungaki osekungaphezulu ngokukodwa kokukodwa?
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.4 Chaza, uqhathanise, Chaza, uqhathanise, • Yalela abafundi ukuthi babeke into yokubala eyodwa ngaphezulu ekhadini loku-
bese uhlela izinombolo uhlele izinombolo bala elinezikhala ezinhlanu “5 frame card”.
Chaza, qhathanisa kufinyelela ema-20 kufinyelela e-10
bese uhlela
izinombolo. • Chaza bese • Chaza bese
uqhathanisa uqhathanisa
Buza:
izinombolo eziphelele izinombolo eziphelele
ngoku -okungancane ngoku -okungancane Kungaki ongako manje?
kunokunye, okukhulu kunokunye, okukhulu
Kungakanani okungaphezulu ngokukodwa kokubili?
kunokunye, okuningi kunokunye,
kunokunye, okuncane okuningi kunokunye, • Yalela abafundi babeke into eyodwa ngaphezulu ekhadini lokubala elinezikhala
kunokunye, okuncane kunokunye, ezinhlanu “5 frame card”.
okulinganayo. okulinganayo.
• Chaza bese uhlele • Chaza bese uhlele
izinombolo: izinombolo: Buza imibuzo:
- Kusukela kokuncane - Kusukela kokuncane kungaki onakho manje?
kakhulu kuya kakhulu kuya Kungakanani okungaphezulu ngokukodwa kokuthathu?
kokukhulu kakhulu kokukhulu kakhulu
nokukhulu kakhulu nokukhulu kakhulu Zingaki izinto zokubala ozidingayo ukwenza okuhlanu?
kuya kokuncane kuya kokuncane Buza, “ Yini ongangitshela kona ngenombolo- 4?(kuncane ngokukodwa
kakhulu. kakhulu. kokuhlanu.)
- Ngaphambi, - Ngaphambi, Yini ongangitshela yona ngenombolo- 2? (kuncane ngokuthathu kokuhlanu 5.)
emumva, emumva,
Ukuhlela izinombolo
okuphakathi okuphakathi
nendawo / phakathi. nendawo / phakathi. Abafundi kufanele bahlele izinombolo besebenzisa izinhlobo ezahlukene
zemifanekiso.
- Sebenzisa umugqa - Sebenzisa umugqa
wezinombolo wezinombolo • Benza amaqoqo emifanekiso.
kusukela koku- 0 kusukela koku- 0
Abafundi baqhathanisa iqoqo lezinto eziyi-9 neqoqo lezinto ezi-2.
- 20 - 10
• Umugqa wemifanekiso.
• Chaza uhlele • Chaza uhlele
usebenzisa ulimi Isib. usebenzisa ulimi Isib. Uma abafundi behlela izinombolo bangasebenzisa ibanga phakathi kwezinombolo
ngaphambi, emumva, ngaphambi, emumva, ukwazi ukuthi iyiphi inombolo enkulu ngokuthe xaxa. Isibonelo, bazosho ukuthi
okuphakathi nendawo / okuphakathi nendawo / okuyi-9 kukhulu ngokuthe xaxa kunoku-2 ngoba okuyi-9 kuza emuva koku-2.
phakathi. phakathi.
Ukuhlelwa kwezinombolo kungenziwa ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela /
ngayedwa.
153 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
154 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.4 Eminye Imisebenzi
Chaza, qhathanisa Ukuhlela izinombolo
bese uhlela
Abafundi bahlela amakhadi ezinombolo -1 kuya kokuyi-13 kusukela kokuncane
izinombolo.
kakhulu kuya kokukhulu kakhulu.
Abafundi babhekisa phansi amakhadi abo ezinombolo. Bakhetha amakhadi
Izibalo IBANGA 1-3
ama-4, bawahlele kusuka kokuncane kakhulu kuya kokukhulu kakhulu bese ucela
umngani abheke ukuthi abekwe ngakho yini.Uma sebewaqonda amakhadi ama-4
bangakhetha amakhadi ama-5. Bawahlele ngendlela efanele bese bekopisha
izinombolo kusuka kwencane kakhulu kuya kwenkulu kakhulu.
Imisebenzi ebhalwayo
Abafundi kufanele baphethe ulwazi lwabo ngokwenza imisebenzi ebhalwayo.
Izibonelo:
Kufanele kuthi kuphela iThemu babe bekwazi ukuqedela imisho efanayo:
Okuningi ngoku-1 koku- 3 ________
Okuningi ngoku-1 koku- 4 _______
Okuncane ngoku-1 koku-2 ________
____ okuningi ngoku- 1 koku- 4
____ okuncane ngoku-1 koku- 3
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.6 Sebenzisa lamasu Sebenzisa lamasu Yimuphi umehluko eThemu - 2
alandelayo ukuxazulula alandelayo ukuxazulula
Amasu izinkinga bese uchazea izinkinga bese uchazea NgaleThemu kwethulwa kubafundi ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
okuxazulula izixazululo: izixazululo: ngokulingana okokuqala. Bheka amanothi ngaphansi kwengxenye yezibalo.
izinkinga Kufanele kuthi kuphela iThemu abafundi baqale ukuxazulula izinkinga zamagama
• Izinsiza kufundisa • Izinsiza kufundisa
besebenzisa lamasu:
eziphathekayo Isib. eziphathekayo Isib.
Izinto zokubala. Izinto zokubala. • Imidwebo noma izinto eziphathekayo.
• Izithombe zokudweba • Izithombe zokudweba • Ukwakha noma ukuhlakaza izinombolo.
izibalo zengxoxo. izibalo zengxoxo.
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo.
• Ukwakha nokuhlakaza • Ukwakha nokuhlakaza
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulingana.
izinombolo. izinombolo.
• Umugqa wezinombolo
• Ukuphinda kabili • Ukuphinda kabili
nokuhlukanisa kabili nokuhlukanisa kabili Imidwebo noma izinsiza kufundisa eziphathekayo
ngokulingana. ngokulingana. Abafundi baqhubeka nokudweba izithombe nokusebenzisa izinsiza kufundisa
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinom- eziphathekayo ukuxazulula izinkinga. Kubalulekile ukuthi izithombe noma
bolo ilekelelwa izinto imidwebo ibe nezinombolo kanye nomusho wezinombolo.
eziphathekayo. Isib. Ukwakha nokuhlakaza
Ubulalo bokubala
Kuyisuqhinga elibaluleke kakhulu emazingeni aphansi. Ukusebenzisa lelisu
kuvumela abafundi ukuhlukanisa babuye bahlanganise izinombolo ukusiza
ukwenza ukubala kubelula.
Isibonelo
6 + 4 → 5 + 1 + 4 → 5 + 5 → 10
Lelisu lisetshenziswa kaningi emazingeni aphakathi.
Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulingana
Lelisu linobucayi obuthile lidinga ulwazi lwezinombolo olujulile.Abafundi abakwazi
ukukhetha lelisu bayakwazi ukusebenzisa amaqhinga ngokhululeka.
NgaleThemu abafundi baqala ukuphinda kabili izinombolo ngoba babala
kufinyelela e-10. Ngaphambi kokusetshenziswa kokuphinda kabili nokuhlukanisa
kabili ngokulingana njengeqhinga kufanele abafundi bakufundiswe.
155 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
156 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.6 EBangeni 2 abafundi bethulelwa ngomusho wezinombolo bese bebuzwa: “
Singazisebenzisa kanjani izinombolo eziseduze kweziphindeke kabili ukuthola
Amasu impendulo yoku- 5 + 6 = ?”Abafundi bayaqonda ukuthi oku-5 kanye nokuyi-6
okuxazulula kusondelene nokunye. Izinsiza kufundisa eziphathekayo ziyasetshenziswa
izinkinga ukukhombisa ukuthi “Ngizokwenza oku-5 okuphindwe kabili okungamaqoqo
amabili okuhlanu. Ngihlanganisa okubili okuhlanu ngithole okuyishumi bese
ngisala nokukodwa okufanele ngikwengeze. Impendulo kube okuyi-11.
Izibalo IBANGA 1-3
Besebenzisa ulimi lwabo noma imidwebo, abafundi bangalisebenzisa lelisu.
Uma abafundi befika eBangeni-3 bazokwazi ukusebenzisa lelisu uma bebala
izinombolo ezinamadijithi amathathu.
NgaleThemu abafundi bazosebenzisa ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
ngokulingana ngalendlela:
ukuphinda kabili:
• Amabhayisekili amabli amasondo mathathu, anamasondo amangaki?
• USipho noThemba banomabuli aba-4 eyedwa. Bangaki omabuli bebonke?
Abafundi bangadweba izithombe basebenzise izinsiza kufundisa eziphathekayo
ukukhombisa ukuthi inombolo iphindwe kabili.
Ukuhlukanisa kabili ngokulingana:
• EThemu 2 abafundi benza ngokuphindelela ukuhlukaniseni kabili ngokulingana
ukuze basebenzise lelesu eThemu 3.
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulingana kufanele bakwenze ngoku-
phindelela kwizimo ezikhululekile.
Umugqa wezinombolo
Ukubala usebenzisa umugqa wezinombolo kusiza abafundi uku:
• Babhala ukucabanga kwabo;
• Bahlale belandelela imicamango yabo; kanye
• Babe nesithombe abangasisebenzisa ukuchaza indlela abaxazulule ngayo
inkinga.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Abafundi kade besebenzisa umugqa wezinombolo kusukela eThemu 1
Njengoba abafundi beqhubekela phambili emazingeni aphansi kufanele
bakhuthazwe ukusebenzisa umugqqa wezimombolo ngendlela ekhombisa
inqubekela phambili ekusebenziseni umugqa wezinombolo.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.6 EThemu 1 abafundi babala ngakunye, lokhu kukhonjiswa kumugqa wezinombolo
ngokugxuma ngakunye.
Amasu
okuxazulula Isibonelo 1:
izinkinga Kunabafana aba-5 kanye namantombazana ama-4 benza izifundo ezengeziwe
zobuciko esikoleni. Bangaki abafundi abasekilasini lezifundo zobuciko?
EThemu 2 abafundi basangabala ngakunye, kepha bangakhuthazwa
ukusebenzisa umugqa wezinombolo ukukhombisa ukubala uqhubeka
ngamaqoqo.
Isibonelo 2:
Abafundi bangahlakaza oku-4 kube ngamaqoqo ama-2. Umugqa wezinombolo
uzokhombisa ngokugxuma kabili kusuka koku-5.
1.7 Xazulula izinkinga Xazulula izinkinga Yimuphi umehluko eThemu 1?
zamagama ezimweni zamagama ezimweni
Ukuhlanganisa KuleThemu abafundi benza bephindelela izinkinga zamagama besebenzela
nokususa ezijwayelekile uchaze ezijwayelekile uchaze
ukuzethemba ekusebenziseni amanye amasu uma bexazulula izinkinga.
isixazululo ezinkingeni isixazululo ezinkingeni
KuleThemu kufanele kugxilwe ekubhaleni phansi, abafundi kufanele babhale
ezifaka ukuhlanganisa ezifaka ukuhlanganisa
phansi imisho yezinombolo njengezinkinga ezibhalwe phansi kufinyelela koku-
nokususa nezimpendulo nokususa nezimpendulo
5. Abafundi bazoqhubeka nokusebenzisa izinsiza kufundisa eziphathekayo
ezifinyelela ema-20. ezifinyelela ema-10.
nemidwebo ukwethula izibalo zabo kusukela esi-5 kufinyelela e-10.
Bheka amanothi eThemu 1 izinhlobo zezinkiga ezingenziwa ngaleThemu, uhla
lwezinombolo luyakhula kufinyelela e-10.
157 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
158 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.8 Xazulula izinkinga Xazulula izinkinga Uhla lwezinombolo ekubalwa ngazo kuleThemu luvumela abafundi ukuqala
zamagama ezimweni zamagama ezimweni ukuhlanganisa okuphindayo. Ukwenza izibalo ezifinyelela e-10 kuvumela
Ukuhlanganisa
ezijwayelekile uchaze ezijwayelekile uchaze ukubhala phansi.
ngokuphindel-
isixazululo ezinkingeni isixazululo ezinkingeni
ela okuholela eku- Isibonelo:
ezifaka ukuhlanganisa ezifaka ukuhlanganisa
phindaphindeni
ngokuphindelela ngokuphindelela • 1+1+1
kufinyelela ema-20. kufinyelela e-10.
Izibalo IBANGA 1-3
• 2+2+2+2
• 3+3+3
EThemu 1 kwakhiwa umqondo wokuqonda ukuhlanganisa, bese abafundi
kufanele bakwazi ukuhlanganisa amaqoqo alinganayo.
KuleThemu abafundi basebenza ngezinkinga zamagama ezizovumela
imifanekiso yokuhlanganisa ngokuphindayo.
Ukuhlanganisa ngokuphindayo kwethulwa kubafundi ngamaqoqo ezinombolo
ezilinganayo. Ekuqaleni kngethulwa ngamaqoqo alinganayo ansukuzonke.
Izinkinga ezifaka ukuhlanganisa ngokuphindaphinda:
• Amaqoqo oku-2: izandla, amasokisi, izicathulo, amehlo,izinyawo, amasondo
ebhayisikili.
• Amaqoqo oku-3: amasondo ebhayisikili elinamasondo amathathu, unqenqema
kunxantathu.
• Amaqoqo oku-4: amasondo emoto, imilenze yezihlalo.
• Amaqoqo oku-5: iminwe, izinzwane.
Ulimi lokuhlanganisa ngokuphindayo lubalulekile. Kufanele abafundi banikwe
ithuba lokuchaza ngokukhuluma abakubonayo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.11 • Bona, bese ukhomba • Bona, bese ukhomba Fundisa abafundi ngemali, uchaza lolulwazi olulandelayo:
imali yaseNingizimu imali yaseNingizimu
Imali • yini imali
Afrika Afrika
• ibaluleke ngani imali
- uhlweza 5c, 10c, - uhlweza 5c, 10c,
20c, 50c, R1, R2 20c, 50c • isetshenziswa kanjani imali empilweni yansukuzonke
- amaphepha R10 • Xazulula izinkinga • bayibala kanjani abafundi imali
kanye R20 zezimali kufaka isamba
Abafundi bafunda ngemali phambi kokuya esikoleni. Abanye abafundi bangaba
noshintshi oluhlweza
• Xazulula izinkinga nalo ulwazi lwenani lemali bese bekwazi ukubona basho uhlweza nemali
kufinyelela ema- 20c
zezimali kufaka isamba engamaphepha.
noma amarandi
noshintshi oluhlweza
kufinyelela kwayi-R10. KuleThemu kufanele abafundi bafunde ulwazi oluyisisekelo lokusebenzisa imali
kufinyelela ema- 20c
ngokwenza. Lokhu kungenziwa ngokudlala umdlalo wesitolo.
noma amarandi
kufinyelela kwangama- • Leha uhlweza kanye nemali engamaphepha -R20 kanye ne-R10 yaseNingizimu
R20. Afrika esikoleni. Abafundi bathinta unqenqema lohlweza bachaze indlela
oluhluka ngayo. Bachaza izimpawu ezisohlwezeni ngalunye nemali
yamaphepha.
• Abafundi babeka uhlweza ngaphansi kwephepha elilula usebenzise okokubhala
okuthambile uhlikihle ngaphezu kwalo Isib.amapeni okufaka umbala.basika
amakhophi, banamathisele ezincwadini zabo babhale igama lohlweza.
• Basika izithombe zohlweza olungo- 5c, 10c kanye no- 20c. Banamathisela
yonke inhlanganisela yohlweza oluzokwenza-20c kanye no- 10c Isib. 20c = 10c
5c 5c
• 20c = 5c 5c 5c 5c
• Isamba kufinyelela e- 20c -uhlweza kuphela.
• Abafundi sebeyakwazi ukubala ngoku-5 nokuyi-10 bazobenzisa lolu lwazi
ukuthola isamba.
• Uthisha unika umfundi ngamunye ikhophi lephepha lohlweza olungo-5c, 10c
kanye nama-20c.
Ubatshela ukuthi iluphi uhlweza okufanele balukhiphe Isib.uhlweza oluthathu
lama-5c.
159 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
160 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.11 Babala ngoku-5 noma benze ukuhlanganisa okuphindayo, 5c+5c+5c.
Imali - Uthisha ucela abafundi bakhiphe uhlweza olungama-20c besebenzisa
izinhlobo ezihlukene zohlweza. Bazobona ukuthi bakhiphe uhlweza olubili
olungo-5c nohlweza olulodwa lo-10c.
- Abafundi bagcwalisa iphepha lokusebenzela bekhombisa uhlweza
abaludingayo ukwenza isamba sohlweza olungama-20c.
Izibalo IBANGA 1-3
Isibonelo: 20c = 10c + 10c noma 5c+ 5c + 5c + 5c= 20c noma 5c+5c + 10c =20c
• Nika ushintshi usebenzisa uhlweza kuphela
- Uthisha wenza izibalo zokususa esebenzisa uhlweza kanye nabafundi Isib.
Bakhipha uhlweza olungo-5 olwenza ama-20c.
- Uthisha uyabuza: “uma ukhokhela umthengisi imali ama-15c kusele malini?”
abafundi abakuthola kunzima ngohlweza kuphela basebenzisa izinto
zokubala ukubasiza.
- Abafundi bagcwalisa amaphepha okusebenzela lapho bebala ushintshi
wezinto abazithengile ngama-20c noma ngaphansi.
Isibonelo:
- 10c - 5c = 5c
- 20c - 10c =10c - amashumi aphelele
- 20 -5c - 5c - 5c = 5c -ukususa ngokuphindelela
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
UKUBALA EZIMWENI EZIKHULULEKILE
1.12 Sebenzisa lamaqhinga Sebenzisa lamaqhinga Yimuphi umehluko kuThemu 2?
alandelayo uma wenza alandelayo uma wenza
Amasu (izindlela izibalo: izibalo: EThemu 2, abafundi baqala ukubala kufinyelela e-10.Ukusebenza phakathi
noma amaqhinga) kwaloluhla lwezinombolo kusho ukuthi amasu okwenza izibalo angathuthukiswa
• Izinsiza kufundisa • Izinsiza kufundisa enziwe ngokuphindelela.
eziphathekayo Isib. eziphathekayo Isib.
izinto zokubala izinto zokubala Lamaqhinga angeziwa ngokuphindelela kwingxenye yezinkinga zezinombolo.
• Dweba izithombe • Ukwakha nokuhlakaza Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
izinombolo. Imisebenzi yokwakha nokuhlakaza kuthuthukisela phambili ulwazi lwabafundi
• Ukwakha nokuhlakaza
izinombolo. • Ukuphinda kabili lobungako bezinombolo ezisondelene. Lemisebenzi yenza isisekelo sokufundwa
nokuhlukanisa kabili kwezibalo. Ukuhlakaza nokwakha izinombolo kusiza ukwenza izibalo zibelula.
• Ukuphinda kabili Ukwenza ngokuphindelela kuloluhlobo lwemisebenzi kugqugquzela abafundi
ngokulingana
nokuhlukanisa kabili ukukusebenzisa njengeqhinga kufunda izibalo.
ngokulingana • Umugqa wezinombolo
wesekwa izinsiza ku- Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
• Umugqa wezinombolo
fundisa eziphathekayo Ngaphambi kokusetshenziswa kokuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
Isib.ubuhlalu bokubala ngokulingana njengeqhinga lokwenza izibalo kufanele kuqondwe futhi kwenziwe
ngokuphindelela kuqala.
• Sebenzisa izinsiza kufundisa eziphathekayo.
Lokhu kungenziwa ngokunika imiyalelo eqondile.Yisho bese ukhombisa
abafundi ukuthi kunenduku zokubala ezinhlanu nokuthi uzokwazi ukuziphinda
kabili ngokubeka izinduku zokubala ezinhlanu ngaphezulu.
• Qhubekela kokubhalwayo usebenzisa izithombe.
• Abafundi banganikezwa imifanekiso yokuphinda kabili bangabuye bayikhom-
bise ngezithombe.
• Ukusebenzisa izinombolo
Abafundi bangaqala ngokuqedela imisho njengo:
• Phinda kabili oku- 1 kwenze...
• Phinda kabili oku- 2 kwenze...
• Phinda kabili oku- 3 kwenze...
• Phinda kabili oku- 4 kwenze...
161 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
162 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.12 Umugqa wezinombolo wesekwa izinsiza kufundisa eziphathekayo
Amasu (izindlela Uma usebenzisa umugqa wezinombolo njengesu ukwenza izibalo, abafundi
noma amaqhinga) kufanele babebeqale ngokusesebenzisa:
• Ezinye ezinsiza kufundisa ezisemgqeni Isib. ubuhlalu bokubala
• Umugqa wezinombolo ubale uya phambili ibuye uye emumva; kanye
Izibalo IBANGA 1-3
• Nomugqa wezinombolo ukuze abeke abuye ahlele izinombolo ngokwendawo.
Umugqa wezinombolo ohlelekile kufanele usetshenziswe uma abafundi
behlanganisa noma besusa. Umugqa wezinombolo ohlelekile kufanele
ukhombise zonke izinombolo okusetshenzwa ngazo.
1.13 Uhla lwezinombolo: 1 -20 Uhla lwezinombolo: 1 -10 Yimuphi umehluko eThemu 1?
Ukuhlanganisa • Hlanganisa kufinyelela • Hlanganisa kufinyelela EThemu 2 uhla lwezinombolo luyakhula kusuka koku-5 kufinyelela e-10.
nokususa ema-20 e-10 NgaleThemu abafundi bazoqala ukwazi:
• Susa kusuka ema- 20 • Susa kusuka e- 10 • Ukuguquguqulwa kwezinombolo uhlanganisa (The commutative property of
addition); kanye
• Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu
ezifanele (+, –, =, ) ezifanele (+, –, =, ) • Nobudlelwano phakathi kokuhlanganisa nokususa
• Yenza uphindelela • Yenza uphindelela Ngaphambi kokwethula abafundi kwizimpawu zokuhlanganisa nokususa kufanele
amabhondi ezinombolo amabhondi ezinombolo abafundi babe nolwazi olwanele:
kufinyelela e-10 kufinyelela e-7
• Ukubala konke;
• Ukubala uqhubeka kusukela kwinombolo enkulu kakhulu;
• Ukusebenzisa nokuqonda ulimi lokuhlanganisa nokususa;
• Nokuhlela nokuqhathanisa izinombolo.
KuleThemu, abafundi baqhubeka nokukhulisa ukuqonda ukuhlanganisa
nokususa.
Ukuhlanganisa nokususa kusahlobene ngokuqinile nokubala. Ulwazi lokukodwa
ngaphezulu nokubili ngaphansi lusasetshenziswa ngoba luhambisana nenombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
elandelayo uma kubalwa ngokulandelana.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.13 NgaleThemu abafundi basosebenzisa izimpawu ukubhala imisho yezinombolo
njalo nangokuzethemba. Inqubekelaphambili ekusebenziseni izimpawu kufanele
Ukuhlanganisa
kusetshenziswe ngokukhulu ukucophelela. Kubalulekile ukuthi abafundi baqonde
nokususa
izincazelo ezahlukene ezihambisana nezimpawu. Abafundi kufanele bakwazi
ukuqonda basebenzise amagama njengo: engeza, hlanganisa, sekukonke,
konke, susa, okuhlukile phakathi, nokususa ngaphambi kophawu ayethulwa
kubafundi.
Abafundi kufanele baqale bakwazi ukuphendula imibuzo efana njengo: oku-3
noku-2; oku-5 uthathe oku-3; ngaphambi kokusebenzisa uphawu.
Ukubhala phansi imifanekiso
Ukwenza izibalo kufinyelela e-10 kusho ukuthi abafundi basazibhala phansi
izibalo zabo besebenzisa:
• Imidwebo noma izinsiza kufundisa eziphathekayo;
• Izithombe kanye nezinombolo; noma
• Izinombolo kuphela.
Ngasekupheleni kweThemu ngaphakathi kohla lwezinombolo oku-1 kufinyelela
koku-5 abafundi kufanele babenokuzethemba ekusebenziseni izinombolo kuphela
bengadwebi izithombe ukumela izibalo zabo.
Amaqhinga okwenza izibalo uma uhlanganisa noma ususa
Ukuhlanganisa ngokubala konke.
Abafundi bazoqala koku-1 babale kufinyelela koku-5 baqhubeke bebala
kufinyelela kokuyi-7.
ukuhlanganisa ubala uqhubeka.
5
Abafundi bazobala kusukela koku-5 kufinyelela kokuyi-7
Lelisu lisebenza kangcono kakhulu kunokubala uqhubeka ngokukodwa. Abafundi
bazosebenzisa lelisu kakhulu uma uhla lwezinombolo zokubala lukhula.
163 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
164 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.13 Bala uqhubeka kusukela kwinombolo enkulu kakhulu.
Ukuhlanganisa 6
nokususa
Abafundi babala beqhubeka kusukela kwinombolo enkulu kakhulu oku-6 babale
beqhubeka kufinyelela esi-8
Izibalo IBANGA 1-3
Benza ukususa ngokukhipha okunye
7-3=
7- 3 = 4
Uma bebhala phansi izibalo zokususa abafundi bangadweba umugqa phezu
komfanekiso ukukhombisa ukususa.
Susa ngokubala uqhubeka
6–2=
Abafundi bangabala beqhubeka kusukela koku-2 kufinyelela kokuyi-6. Kufanele
baqaphele ukuthi zingaki izinombolo abazibalile kusuka koku-2 kufinyelela
kokuyi-6.
Susa ngokubala uya emuva
8–2=
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Abafundi bangaqala kwizinombolo ezinkulu kakhulu okungoku-8, babale beya
emuva ngezinyathelo ezi-2 kufinyelela kokuyi-6.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.13 Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
Ukuhlanganisa Lokhu kungenziwa ngezindlela ezinhlobonhlobo.
nokususa
7=4+3
7=4+3
Amabhondi ezinombolo
NgaleThemu abafundi benza ngokuphinda amabhondi ezinombolo kufinyelela
kokuyi-7. Lokhu kungethulwa ngezithombe nemisho yezinombolo kusetshenziswa
izinhlobonhlobo zemifanekiso.
165 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
166 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.13 Ukuhlanganisa
Ukuhlanganisa Isibonelo:
nokususa
ukwenza okuyi-6 noma uthole abangane abayi-6 usebenzisa izithombe
nezinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
Isibonelo
1
noku
kwenza
6
Isibonelo
2
noku
kwenza
6
Isibonelo
3
noku
kwenza
6
Ukwenza okuyi- 6 usebenzisa izithombe nezinombolo
Faka umbala ukukhombisa okuyisi-6 ngezindlela ezihlukene.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
__________ noku ________ kwenza 6
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.13 Sebenzisa izinombolo kuphela
Ukuhlanganisa Qondanisa izinomblo ezihamba ngambili ukwenza okuyi- 6:
nokususa
1 2
3 4
5 5
4 3
2 1
Ukushintsha izikhundla zezinombolo
Ngalethemu abafundi bazoqala ukubona ukusebenza ngezinombolo ngendlela
yokushintsha izikhundla behlanganisa ngaphandle kokuthi bazi igama ukubizwa
ngalo lelohlelo.
Isibonelo:
Bala onxantathu
6+2=
2+6=
Ukubhala okuhlobene nokuhlanganisa nokususa imisho yezinombolo - ukuqonda
ubudlelwane phakathi kokuhlanganisa nokususa.
KuleThemu abafundi bafunda ukuthi bangabhala umugqa wezinombolo
wokususa nokuhlanganisa.
Isibonelo:
4+2=6 noku 6 – 2 = 4
167 2+4=6 noku 6 – 4 = 2
Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
168 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.13 Uphawu lokulinganisa
Ukuhlanganisa Uphawu lokulinganisa akufanele lwethulwe / lufundiswe masishane.
nokususa
Kungaba usizo ukusebenzisa izimpawu ngendlela ekhululekile bese unika
abafundi ithuba lokusebenzisa imicibisholo endaweni yophawu lokulinganisa.
Isibonelo:
Izibalo IBANGA 1-3
kukonke kwenza
4 noku 2 →
6
Ukusebenzisa umugqa wezinombolo
Yethula / fundisa ukususa kufinyelela e-10 emugqa wezinombolo.
Uthisha usebenzisa umugqa wezinombolo ukususa izinombolo kufinyelela e-10
Isib. 5 – 2 =
Isibonelo: unogwaja ugxuma kuya ku-5, waphinde wagxuma izinombolo ezimbili
ukuya emumva wabe esema koku-3. Ngakhoke oku 5 – 2 = 3
Umsebenzi obhaliwe
Abafundi kufanele banikwe izinhlobonhlobo zemifanekiso ukubasiza ukuqonda
ukuhlanganisa nokususa.
Badinga ukwenza umsebenzi obhaliwe obuza ngokucacile:
• Ukubala beqhubeka;
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Ukuhlanganisa ngokubala beqhubeka kusukela kwinombolo enkulu; noma
• Ukususa ngokudweba umugqa phezu komfanekiso ukukhombisa ukususa
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.13 Ulwazi lokuphinda kabili
Ukuhlanganisa Uhla lwezinombolo abafundi abasebenza ngalo lubavumela ukuthi baqale
nokususa ukuphinda kabili. Lokhu kungethulwa ngezindlela eziningi futhi kungenziwa uma
abafundi bebala izinto.
Isibonelo:abafundi bangenza amaqoqo ezinto zokubala ezi-2, ezi-4, eziyisi-6,
8,10. Imisho yezinombolo kufanele ihambisane nemifanekiso.
Phinda kabili Phinda kabili Phinda kabili
oku 1…… oku 2…… oku 3……
Phinda kabili Phinda kabili
oku 4…… oku 5……
169 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
170 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.14 • Ukuhlanganisa • Ukuhlanganisa Yimuphi umehluko eThemu 1?
okuphindayo okuphindayo
Ukuhlanganisa EThemu 2 abafundi baqala ukwenza ukuhlanganisa okuphindayo kufinyelela
(i.e.izinombolo (i.e.izinombolo
okuphindayo e-10.
ezifanayo) kufinyelela ezifanayo) kufinyelela
okuholela
ema- 20 e-10 Uma abafundi sebenolwazi oluqinile lwezinombolo 1 kufinyelela esi-5,
ekuphindaphindeni
ukuhlanganisa uphindayo kuzokwenza umqondo kubafundi.
• Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu
Izibalo IBANGA 1-3
ezifanele (+, –, =, ) ezifanele (+, –, =, ) Ukuhlanganisa okuphindayo kufanele kwethulwe kubafundi ngamaqoqo
ezinombolo ezilinganayo.
Ukusebenza ngezinto ezingamaqoqo kubalulekile ukwazi ukuphindaphinda.
Abafundi kufanele bakwazi uku:
• Ukwenza amaqoqo ezinto ezilinganayo;
• Chaza ukuhleleka; bese
• ubala inani eliphelele lezinto.
Okokuqala abafundi bazobala ngakunye uma sebebala ngokukhulleka beqa
izinomboli kufanele babale izinto ezihlelwe ngakubili, ngakuhlanu, noma
ngamashumi.
Abafundi kufanele bavezelwe izinhlobo eziningi zemifanekiso ehlukile ukubasiza
baqonde ukuhlanganisa bephindayo.
Kungaba usizo ukwethula izithombe kubafundi zansukuzonke zezinto
eziqoqelwe ndawonye ezilinganayo.Isib.
• Amaqoqo oku-2: izandla, amasokisi, izicathulo, amehlo,izinyawo, amasondo
ebhayisikili.
• Amaqoqo oku-3: amasondo ebhayisikili elinamasondo amathathu, unqen-
qema kunxantathu.
isibonelo:
Mangaki amasondo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
esewonke?
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
KWI THEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.14 Mingaki iminwe?
Ukuhlanganisa Qedela lomusho
okuphindayo wezinombolo ongenzansi.
okuholela
+ + = 15
ekuphindaphindeni
Ukubhala phansi iukubhala phansi imifanekiso yokuhlanganisa
okuphindayo
kugxilwa ekuthuthukiseni ulimi ukulekelela ulwazi lokuphindaphinda. Abafundi
bazobhala phansi ulwazi lwabo besebenzisa izithombe. Abafundi kufanele
banikwe izithombe zezinto eziqoqiwe badwebe izindilinga bazizungeze
ukukhombisa amaqoqo ezinto.
Ulimi olungasetshenziswa lungathi amaqoqo ama 2 oku 3. Uma abafundi
sebenokuzethemba lapho bechaza kumelwe ngezithombe besebenzisa ulimi
sebengakwazi kuchaza lokhu ngomusho wezinombolo.
Umusho wezinombolo: 3 + 3 = 6
171 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
NGOKUPHELA
172 KWI THEMU 1
KONYAKA
1.16 Ulwazi lwezinombolo: Ulwazi lwezinombolo: Yimuphi umehluko kuThemu 1?
Uhla- 20 Uhla- 10
Izibalo zekhanda Kuthemu 2 uhla lwezinombolo luyakhula kusukela koku-5 kuya e-10.
• Hlela uhla lweziombolo • Hlela uhla lweziombolo
Izibonelo zemibuzo kanye nemisebenzi engabuzwa nengenziwa:
ezikhethiwe ezikhethiwe
ozinikezwe. ozinikezwe. • Qala koku-3 ubale uya phambili ngokukodwa kufinyelela e-10.
• Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo • Yikuphi okuncane oku- 8 noma oku-5?
Izibalo IBANGA 1-3
kufinyelela e-20 kufinyelela e-10
• Yikuphi okuningi oku- 8 noma oku- 4?
usho ukuthi iyiphi usho ukuthi iyiphi
engaphezulu noma engaphezulu noma • Yikuphi okuncane oku- 2 noma oku 9?
ngaphansi ngoku - 1, 2 ngaphansi ngo - 1, no
ne-10. ku 2. • Yikuphi okungaphezulu ngoku- 2 koku 3?
Ukukhumbula • Nginike inombolo ephakathi koku-1 noku- 3.
ngokushesha: • Nginike inombolo ephakathi kokuyi -6 nokuyi -10.
• Amabhondi • Nginike inombolo ephakathi koku 6 ne 10. Ngabe iyodwa yini inombolo?
ezinombolo kufinyelela
e- 10 • Beka lamakhadi ezinombolo ngokulandelana kusukela enombolweni encane
kakhulu kuya kwenkulu kakhulu.
• Khumbula amaphuzu
okuhlanganisa
nokususa kufinyelela
e- 10
Amqhinga okubala
ngekhanda
Sebenzisa amaqhinga
okwenza izibalo
zokuhlanganisa
nokususa ngendlela
eyiyo:
• Beka inombolo enkulu
kuqala ukuze babale
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
beqhubeka noma beya
emumva.
• Umugqa wezinombolo
• Ukuphinda kabili
nokuhlukanisa kabili
kulingane
• Ukwakha nokuhlakaza
izinombolo
ITHEMU YESI- 2 YEBANGA LOKU 1
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANE, KANYE NE-ALJIBHRA
UMQONDO KANYE UMQONDO
CAPS
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
2.1 Kopisha, uqhubeke Kopisha, uqhubeke Ukukopisha amaphethini kusiza abafundi ukubona indlela yokuthi iphethini Isifundo esi-1
bese uchaza bese uchaza yenziwe kanjani.
Amaphethini
okusejiyometri Kopisha, uqhubeke bese Kopisha, uqhubeke bese Ukuqhubeka nephethini kusiza abafundi ukubheka ukuthi bayiqonda kahle
uchaza uchaza indlela iphethini eyenziwe ngayo.
ngamagama ngamagama Ukuchaza iphethini kusiza abafundi ukuthuthukisa amakhono abo olimi kanye
nokukhuluma. Kuyakusiza ukubona indlela abafundi abahumushe ngayo
• Amaphethini alula • Amaphethini alula
iphethini.
enziwe ngezinto enziwe ngezinto
eziphathekayo. eziphathekayo. EBangeni 1 abafundi bangagxila kumaphethini lapho izinto noma amaqoqo ezinto
eziphindwe ngendlela efanayo.
• Amaphethini alula • Amaphethini alula
enziwe ngemidwebo enziwe ngemidwebo NgeThemu ye-2 abafundi abaningi sebesebenzisa ngokukhululeka amakrayoni
yemigqa, izimo noma yemigqa, izimo noma noma ipeni lomsizi ukudweba. Abafundi bangaqhubekela phambili ukukopisha
izinto izinto nokuqhubeka namaphethini enziwe ngezithombe esikhundleni sezinto
eziphathekayo. Kufanele bagxile ekuchazeni amaphethini. Akulula kubafundi
Akha amaphethini akho Akha amaphethini akho
ukuchaza iphethini. Ungabasiza bafunde okulindeleke bakhulume ngako
Akha amaphethini Akha amaphethini ngokubuza imibuzo efana no:
okusejiyometri okusejiyometri
“Yiziphi izimo ozibonayo kulephethini?”
• Ngezinto • Ngezinto
“Ziwumbala ofanayo zonke yini?”
eziphathekayo eziphathekayo
“Ubona isimo esisodwa noma ngaphezulu kwiphethini?”
• Ngokudweba imigqa, • Ngokudweba imigqa,
izimo noma izinto izimo noma izinto “Ingabe zonke izinto zibheke endaweni efanayo?”
Amaphethini “Ngabe kunenombolo efanayo yezinto kwiqoqo ngalinye?”
asizungezile
“Zingaki izinto kwiqoqo ngalinye?”
Khomba, chaza
“Ingabe zonke izimo zinkulu ngokulinganayo?” njll.
ngamagama bese
nikopisha amaphethini EThemu ye-2 okunye okungagxilwa ekusebenziseni izimo zokunhlangothi
okusejiyometri mbili nezinto zokunhlangothi ntathu abafundi abafunde ngakho eThemu yo-1.
Abafundi bangenza izimo ezinhlangothimbili ngokusika iphepha noma ikhadi,
• kwimvelo
noma bangakudweba. Bangenza amaphethini ngamabhokisi noma amabhola
• kusuka kwimpilo abawenze ngobumba noma inhlama.
yesimanje,
Amaphethini angenziwa ngokusebenzisa isimo esisodwa kepha umbala wento
• kusuka emasikweni ushintshe njalo.Isib.
173 ayigugu
Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
174
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
2.1 Kuyasiza eBangeni 1 ukusiza abafundi babone ukuthi iliphi iqoqo eliphindayo,
ngokubeka iqoqo ngalinye ephepheni lalo, noma ukukhombise ebhulokini lalo
Amaphethini
ekhasini.
okusejiyometri
Amaphethini angenziwa ngamaqoqo afana nse aphindayo, lapho iqoqo ngalinye
linohlobo olulodwa lwezinto kepha isikhundla sezinto siyashintsha, amaqoqo
afana nse ayaphinda.Isib.
Izibalo IBANGA 1-3
Kwamanye amaphethini kusetshenziswa izinto ezihlukene ukwenza iqoqo, kepha
amaqoqo ezinto aphindwe ngendlela efanayo.Isib.
Kwamanye amaphethini ubungako bezinto eqoqweni buyashintsha, kepha
amaqoqo aphindwe ngendlela efanayo.
Abafundi bangenza amaphethini ngokutshu0tsha ubuhlalu, amaphethini
angabuye enziwe kwisifundo samakhono empilo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
CAPS
2.2 Kopisha, uqhubeke Ukulandelana Ukulandelana kwezinombolo kungahlanganiswa nokubala. Uma amakhono
bese uchaza kwezinombolo kufanele abafundi okubala esintsha futhi ethuthuka, izinhlobo zezinombolo ezilandelanayo
Amaphethini
kukhombise ukubala uya abafundi abasebenza ngazo zingathuthuka.
ezinombolo Kopisha, uqhubeke bese
phambili nokubala uya
uchaza Ukulandelana kwezinombolo kufanele kukhombise ukubala uya phambili
emumva kanye:
nokubala uya emumva kanye:
izinombolo ezilula
• Ngaku 1 usuka
ngokulandelanisa • Ngakunye usuka kunoma iyiphi inombolo phakathi kuka 1 no 50
kunoma iyiphi
okungenani ufike ku- 100
inombolo phakathi • Ngamashumi kusuka kunoma iyiphi inombolo ephakathi,kuka 0 kuya ku 50
kuka 1 no 50
• Ngakuhlanu kusukela kunoma iyiphi inombolo ephakathi kuka 0 kuya ku 50
Uya phambili:
• Ngakubili kusukela kunoma iyiphi inombolo ephakathi kuka o kuya ku 20
• Ngama 10 kusuka
Uma abafundi bebala bephimisa bangakhonjiswa ukulandelana kwezinombolo
kunoma iyiphi inombolo
okubhalwe phansi ngezindlela ezihlukile. Bangakhomba inombolo ebalwayo.Isib.
ephakathi,kuka 0 kuya
ku 50
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
• Ngaku 5 kusukela
11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
kunoma iyiphi
inombolo ephakathi Abafundi sebengagcwalisa izinombolo ezishiyiwe ku noma iyiphi indlela
kuka 0 kuya ku 50 yokulandelana engenhla.
• Ngaku 2 kusukela Khumbula abafundi babhala izimpawu zezinombolo kuphela kufinyelela e-10.
kunoma iyiphi Abafundi bangagcwalisa izinombolo ezishiyiwe ngokulandelana ukwedlula e-10
inombolo ephakathi uma:
kuka o kuya ku 20
• Bekwenza bekhuluma / bephimisa;
Akha amaphethini akho Akha amaphethini akho
• Banikwa amakhadi ezinombolo ukuba bawafake ezikhaleni; noma
Akha amaphethini akho Akha amaphethini akho
ezinombolo. ezinombolo • Banikezwa uhla lwezimpawu zezinombolo. Abafundi bangadweba umugqa
besusela kwinombolo ekhethiwe iye kwisikhundla okufanele kusona.
Ezinye izibonelo ozinekeziwe:
Umugqa wezinombolo onezinombolo ezeqiwe
30
31
32
34
36
38
40
41
43
46
47
48
50
Ukulandelana okukhombisa ukubala uya phambili nasemumva ngokukodwa
ezinye izinombolo zishiyiwe.
175 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
176
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
2.2 Abafundi baqondanisa izinombolo kuhla abalunikiwe. Badweba umugqa Izifundo ezi-3
ukukhombisa lapho inombolo ekhethiwe izofakwa khona.
Amaphethini
ezinombolo 40, 41, 42, __, 44; __, __, 47, ___, 49, 50.
50, 49, 48, __, __, 45, 44, ___, ____, 41, 40
Okubhalwe ngolulandelana kuya phambili ngokuphindaphinda okushiwo ngenhla
Izibalo IBANGA 1-3
ezinye izinombolo zeqiwe
Umugqa wezinombolo okhombisa ukuqala kwezikhawu, abafundi bagcwalisa
ezinye.
0
2
4
6
8
Igridi yezinombolo ezibalwa ngoklandelana ezinye zivaliwe noma ezeqiwe.
1 3 5 7 9
11 13 15 17 19
Abafundi bangafaka umbala noma bamboze izinombolo lapho bebala ngokweqa.
Uma kuphela iThemu uhla lwezinombolo luyakhuphuka kufinyelela ema-50.
Abafundi bangasebenza ngokulandelanisa okuphelele 1-50 noma ngezingxenye
zokulandelanisa.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YE - 2 YEBANGA LOKU - 1
3. INDAWO NESIMO(IJIYOMETRI)
UMQONDO ISIKHATHI
CAPS UMQONDO KANYE
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
3.1. ULimi oluchaza ukuthi ULimi oluchaza ukuthi into ikusiphi isikhundla olwathuthukiswa eThemu
into ikusiphi isikhundla yokuqala kufanele lwenziwe njalo ngesikhathi sokufundiswa kwekilasi lonke
Isikhundla,
nangesikhathi sokufunda ngokugxila kumaqoqo kuze kuphele iThemu; chitha
ukubonisa kanye Chaza isikhundla
izikhashana nenza lolulimi lwesikhundla.
nendlela into sento ngayinye ukuthi
ebukeka ngayo ikuphi kunenye, isib. Umsebenzi woLimi lwesikhundla ungaphethwa ngmsebenzi wokubhala
ngaphezulu kwe-, njengokudweba, ukufaka umbala noma ukuqondanisa imidwebo namagama.
ngaphambi kwe- Lokhu kungenziwa ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela.
, ngemuva kwe,
Olunye uLimi lwesikhundla lungasetshenziswa uma abafundi besebenza
ngakwesonxele,
ngezimo ezinhlangothimbili. (2-D)
ngakwesokudla, phezulu,
phansi, eduze kwe-
Isikhundla nendlela
into ebukeka ngayo
Qondanisa izindlela
ezahlukene into efanayo
yansuku zonke ebukeka
ngayo.
Isikhundla kanye
nezinkomba
Landela izinkomba
ukunyakaza ekilasini.
Landela imiyalelo
ukubeka into ngayinye
ngokuhlobana nokunye.,
isib. faka ipensela
ebhokisini.
177 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
178 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
3.2 Bona bese usho izinto Abafundi bangaqhubeka bakhe izinto besebenzisa izinto esezike zasebenza
ezinhlangothintathu noma amabhuloki noma amabhokisi kamentshisi noma izinto zokwakha
Izinto
ezisekilasini kanye ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela.
ezinhlangothintathu
nasezithombeni
(3-D)
• okuyimbulunga
(spheres)
Izibalo IBANGA 1-3
• iprizimu (prisms)
Izimpawu zezinto
chaza, hlela bese
uqhathanisa izimo
ezinhlangothintathu ngo-
• bungako
• ngombala
• izinto ezigingqikayo
• izinto ezishelelayo
Imisebenzi okugxilwa
kuyo
Buka bese wakha izinto
ezinhlangothintathu
usebenzisa izinto
eziphathekayo ezifana
namabhuloki, izinto
esezike zasebenza,
izinto zokwakha.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
3.3 Uhla lwezimo Uhla lwezimo Umsebenzi omningi wezimo oseBangeni lokuqala wenziwa ngezinto Izifundo - 3
eziphathekayo. Wonke umsebenzi kumele uphethwe ngokwenza imisebenzi
Izimo Bona bese usho izimo Bona bese usho izimo
ebhalwayo.
ezinhlangothimbili ezinhlangothimbili ezinhlangothimbili
(2-D) Abafundi baqala ngokudlala bekhululekile ngezimo ezahlukene, kufaka ukwenza
• izindilinga • izindilinga
izithombe ezenziwe ngezimo ezisejiyometri. Lokhu kungenziwa nagesikhathi
• onxantathu • onxantathu sezifundo zamakhono empilo.
• izikwele • izikwele Abafundi bakopisha izithombe ezenziwe ngezimo ezisejiyometri. Lezizithombe
zingavela kuthisha noma encwadini. Lokhu kwenza abafundi babone izindilinga
Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto
nezikwele ezinobungako obehlukene, izikwele nonxantathu abasezikhundleni
Chaza, hlela, bese Chaza, hlela, bese ezahlukene, kanye nonxantathu abanezimo ezahlukene. Lokhu kungenziwa
uqhathanisa izimo uqhathanisa izimo ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela.
ezinhlangothimbili ngo: ezinhlangothimbili ngo:
Lokhu kungenziwa nagesikhathi sezifundo zamakhono empilo.
• bungako • bungako
Ukuqhathanisa nokuchaza izimo ezinhlangothimbili: ubungako
• ngombala • ngombala
Abafundi baqhathanisa ubungako bezimo ezifanayo, isib.
• ngezimo • ngezimo
• hlela izindilinga kusukela kwencane kahkulu kuya kwenkulu kakhulu;bese
• izinhlangothi eziqondile • izinhlangothi
• ufaka zonke izikwele noma okulinanayo ndawonye.
eziqondile
• amacala ayindilinga
Sebenzisa uLimi oluchaza ubungako ukuqhathanisa izimo ezahlukene, isib.
• amacala ayindilinga
“Ngidwebe unxantathu phakathi esikweleni, ngakhoke unxantathu mncane
kunesikwele”.
Ukuchazwa izimo ezinhlangothimbili: umbala
Abafundi bakhuluma ngemibala yezimo bese behlela izimo ngokwemibala yazo.
Ukukhomba bese usho izinto nemibala yazo, kanye nokuqhathanisa ubungako
bezinto kungenziwa ngesikhathi kwenziwa amaphethini.
Ukubona bese usho izindilinga, onxantathu nezikwele
Abafundi kufanele basebenze ngezindilinga nezikwele ezinobungako
obehlukene, kanye nonxantathu abame ngezindlela ezingafani.
Kubalulekile ukuthi abafundi bangaboni kuphela isibonelo esisodwa sesimo.
Amasethi amaningi athengiswayo ezimo anikeza isibonelo esisodwa vo
sikanxantathu. Abafundi kufanele bakwazi ukubona:
179 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
180 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
3.3 • Onxantathu abame ngezindlela ezahlukene babuye babheke ezindaweni
ezahlukene. Abanye onxantathu bafaka laba abalandelayo:
Izimo
ezinhlangothimbili
(2-D)
Izibalo IBANGA 1-3
• Izikwele zobungako abehlukene zibekwe ezindaweni ezahlukene. Lezi
ngezinye zezikwele:
• Izindilinga zobungako obehlukene:
Kuyasiza ukuthi abafundi basebenze ngezimo zemifanekiso esezisikiwe. Lokhu
kuvumela abafundi ukuthi babone onxantathu abehlukene nezikwele ezibekwe
kwizikhundla ezahlukene.
Abafundi bahlela izimo ngokuma kwazo, njengokuthi: zinamacala ayindilinga
noma aqondile.
Abafundi bahlela baqoqele ndawonye izimo ngokuma kwazo: izikwele
ndawonye, ngonxantathu, izindilinga izikwele, njll.
Umsebenzi uphethwa ngokuthi babhale. Lemisebenzi ingafaka umsebenzi
wokufaka umbala, ukuqondanisa amagama nezimo njll.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YESI - 2 YEBANGA LOKU-1
4. ISILINGANISO
UMQONDO ISIKHATHI
CAPS UMQONDO KANYE
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
4.1 Ukudlula kwesikhathi Abafundi kufanele bafunde ukukhuluma ngalokhu:
Isikhathi Khuluma ngokudlula • Ukulandelana kwezigameko
kwesikhathi
• Ubude besikhathi
• Hlela izigameko
Abafundi baqhubeka nokufunda izindlela zokukhuluma ngesikhathi nsukuzonke
ezivamile empilweni
ngesikhathi sokufundiswa kwekilasi lonke noma iqembu okugxilwe kulo.
yabo (abafundi)
Abafundi bakhuluma babuye baphendule imibuzo uma kwenzeka izinto
• Qhathanisa ubude
besebenzisa ulimi njengokuthi: ekuseni, ntambama, ebusuku.
besikhathi usebenzisa
ulimi, isib. okude Abafundi balandelanisa izigameko besebenzisa ulimi njengokuthi: izolo, namuhla,
ngokuthe xaxa, kusasa, izinsuku zesonto kanye nezinynga zonyaka.
okushesha ngokuthe
Abafundi baqhathanisa ubude besikhathi besebenzisa ulimi njengokuthi: esikhathi
xaxa, kuhamba
eside ngokuthe xaxa, esifushane ngokuthe xaxa, nesishesha ngokuthe xaxa,
kancane
esihamba kancanyana.
• Hlela izigameko
Abafundi bakhuluma ngokuhlelwa kwezigameko ezenzeka empilweni yabo.
usebenzisa ulimi
Babuye bahlele izithombe ngokulandelana kwazo njengokuhti:
njengokuthi: izolo,
namuhla, kusasa • Izindlela zokwenza itiye;
Ukusho isikhathi • Izithombe ezikhombisa ukukhula kwengane ize ibe ndala;
• Sebenzisa ulimi • Ukukhula kwesilwane;
ukuchaza isikhathi
uma into yenzeka, isib. • Izigameko ezejwale ukwenzeka ngosuku (ukuvuka, ukuba sesikoleni, ukudlala,
ekuseni, ntambama, ukudla isidlo santambama, ukulala).
ebusuku, ngaphambi Abafundi bayaqhubeka bakhombise izinsuku zabo zokuzalwa kwikhalenda
kwesikhathi, unyaka wonke.
ngemumva kwesikhathi
• Ukukwazi izinsuku
zesonto
• Ukwazi izinyanga
zonyaka
• Ukufaka izinsuku
181 zabo zokuzalwa
kwikhalenda
Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
182 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
4.2 Ukukala
Ubude okungahlelekile
• Qhathanisa bese
uhlela ubude,
ukuphakama, noma
ububanzi bezinto
Izibalo IBANGA 1-3
ezimbili nangaphezulu
ngokuzibeka eduze
kwezinye
Zonke izilinganiso eBangeni 1 azihlelekile. Asikho isikali sobude esinesilinganiso
• Sebenzisa ulimi esenziwayo.
ukukhuluma
EThemu yokuqala, isiphakamiso wukuthi abafundi kumele bagxile kulokhu:
ngokuqhathanisa, isib.
okude ngokuthe xaxa, • Ukuqhathanisa okuqondile kwezinto ngokuzibeka eduze kwenye;
okufishane kakhulu, • Ukuhlela nokuqhathanisa ubude noma ukuphakama kwezinto ezintathu
okude kakhulu, nangaphezulu, ngokubeka izinto ezihamba ngazimbili eduze kwenye kuze kube
okubanzi ngokuthe zonke izinto sezilandelaniswe kahle; kanye
xaxa • Ukuthuthukiswa kolimi ukuze kuxoxwe ngobude, ngokuphakama, ngobubanzi,
• Qagela, linganisa, njll.
qhathanisa, hlela, Ngesikhathi sokusebenza ngayedwa ithemu yonke, abafundi bangenza babuye
bese ubhala phansi bahlanganise ukuhlela nokuqhathanisa ubude, ububanzi, bezinto ezihamba
ubude bento ngantathu nangaphezulu nokubeka izinto ezihamba ngakubili eduze kwenye
usebenzisa isikali ukuze zonke izinto zibekeke ngokulandelana.
esingenasilinganiso,
isib. izandla, izinto Wonke umsebenzi kufanele ubhalwe phansi.
zokubala, njll.
4.3 ISILINGANISO
okungahlelekile Zonke izilinganiso eBangeni 1 azihlelekile. Asikho isikali sobude esinesilinganiso
Isisindo
esenziwayo.
• Qagela, linganisa,
qhathanisa, hlela bese EThemu yokuqala, isiphakamiso wukuthi abafundi kumele bagxile kulokhu:
ubhal phansi isisindo • Qhathanisa ngokuqondile isisndo sezinto;
usebenzisa isikali • Ukuhlela nokuqhathanisa isisindo sezinto ezintathu nangaphezulu ngokuthi
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
esingenasilinganiso abeke izinto ezihamba ngazimbili kuze kulingane nxazombili, kuze kuhlelke
nokukala zonke izinto;
ngokulinganisa
• Ukuthuthukiswa kolimi ngokukhuluma ngokwehluna kwezisindo.
• Sebenzisa ulimi
ukukhuluma Ngesikhathi sokusebenza ngayedwa iThemu yonke, abafundi bangenza babuye
ngokuqhathanisa, isib. bahlanganise ukuhlela nokuqhathanisa ubude, ububanzi, bezinto ezihamba
kulula, kuyesinda, ngantathu nangaphezulu nokubeka izinto ezihamba ngakubili eduze kwenye
kulula kakhulu, kusinda ukuze zonke izinto zibekeke ngokulandelana.
kakhulu Wonke umsebenzi kufanele ubhalwe phansi.
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
4.4 Isilinganiso Isilinganiso Zonke izilinganiso eBangeni 1 azihlelekile. Asikho isikali sobude esinesilinganiso Izifundo 2
esingahlelekile esingahlelekile esenziwayo.
Umthamo
• Qhathanisa ubuye • Qhathanisa uhlele Isiphakamiso sokugxilwa kukho ngeThemu yoku - 1 kusekuthuthukisweni koLimi
uhlele inani lomthamo inani lomthamo ngokuxoxa ngokuqhathanisa umthamo
kwizitsha ezimbili osezitsheni ezimbili
NgeThemu yei - 2, kugxilwa ekuqhathanisweni okuqondile.
ezibekwe eduze ezibekwe ndawonye.
kwesinye. Abafundi Abafundi bahlola NgeThemu yesi - 4 kugxilwa ekusebenzeni ngamaunithi angahlelekile
baqinisekisa ngokuthi umthamo ngokuthi okulinganisa. Abafundi benza bahlanganise imiqondo ngesikhathi sokusebenza
babuye bathele bathele esitsheni ngabodwa unyaka wonke.
esitsheni sesithathu sesithathu uma
Ukuqhathaniswa okuqondile komthamo osezitsheni
uma kunesidingo kunesidingo
• Ukuthuthukiswa kokuqonda umthamo kusetsheenziswa uLimi.
• Qhathanisa ubuye • Qhathanisa uhlele
uhlele inani lomthamo inani lomthamo Abafundi baqala ukucabanga nokukhuluma ngomthamo ngokuqhathanisa
ongathathwa izitsha elingathathwa izitsha umthamo osezitsheni ezimbili (noma imidwebo yezitsha emibili efanayo).
ezimbili ezigcwele ezimbili uma zigcwele Kugxilwa kulokhu:
• Sebenzisa ukukhuluma • Sebenzisa uLimi - Kugcwele noma akunalutho;
ngokuqhathanisa, isib. ukukhuluma
okungaphezu kokunye, ngokuqhathanisa, isib. - Okungaphezu kwe / okungaphansi kwe-;
okungaphansi okungaphezu kwe-, - Okufana ne-.
kokunye, okugcwele, okugcwele
okungenalutho Abafundi bagcwalisa babuye bathulule izitsha
• Hlawumbisela,
• Qqgela bese ulinganise, • Qhathanisa umthamo wokubili nokungaphezulu kwizitsha ezingafani ngokuthi
ulinganisa, uqhathanise, uhlele bathele kwesesithathu isitsha.
uqhathanisa ubuye ubhale phansi Uma abafundi sebengakhuluma ngemithamo (kugcwele, akunalutho njll), bese
ubuye uhlele umthamo wezitsha beqhathanisa imithamo (ebonakalayo ukuthi ayifani uma uyibuka) esezitsheni
umthamo wezitsha ngokusebenzisa isikali ezifanayo, bangaqhubeka baqhathanise umthamo osezitsheni ezimbili
usebenzisa isikali esingenasilinganiso, ezingafani. Gxila ikakhulukazi ezitsheni ezibanzi neziwumtshumo, isib.
esingenasilinganiso, isib. izinkomishi, izipuni
isib. izipuni, izinkomishi - Gcwalisa ngokufanayo amabhodlela angamalitha amabili kanye nebhodlela
elinguhhafu welitha;
- Buza abafundi ukuthi yimaphi amabhodlela aphethe okuningi.
Abafundi bahlola ngokuthi bathele uketshezi esitsheni sesithathu bese bebeka
umaka.
183 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
184 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
4.4 Abafundi abancane esikhathini esiningi abakubheki ububanzi besitsha
uma bephawula ngomthamo; esikhathini esiningi babheka ukuthi kugcwele
Umthamo
kangakanani.
Abafundi kufanele banikezwe ulwazi olwanele ekuqhathaniseni umthamo
ezitsheni ezinobubanzi obehlukene.
Izibalo IBANGA 1-3
Ukubhala phansi
Abafundi kufanele babhale phansi wonke umsebenzi abawenzile.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ibanga 1 ITHEMU YESI - 2
5. UKUQOKELELWA KOLWAZI
UMQONDO
CAPS UMQONDO KANYE ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho
KUPHELA UNYAKA enga - 24 isifundo)
ngeThemu ye - 2
Ukusebenza ngezinto eziqoqiwe
5.1 Qoqa bese uhlela izinto Qoqa bese uhlela izinto Bheka amanothi kathemu 1 Isifundo 1
Qoqa bese uhlela Qoqa bese uhlela izinto Qoqa bese uhlela izinto NgeThemu yesi - 2 abafundi bayaqhubeka basebenze ngezinto eziqoqiwe
izinto nsukuzonke nsukuzonke ngendlela efanayo kodwa usizo lube luncane.
5.2 Okumele iqoqo lezinto Okumele iqoqo lezinto Uma abafundi sebenikeziwe umhlahlandlela ngokuhlela nokumela okuqoqiwe
eziqoqiwe eziqoqiwe ngesikhathi sokufunda ngamaqoqo.
Okumele iqoqo
lezinto eziqoqiwe Dweba isithombe sezinto Dweba isithombe sezinto Uma abafundi sebezilolongile ukuphendula imibuzo ngamaqoqo, sebengaqala
eziqoqiwe. eziqoqiwe ukubuzwa nokuchazwa kwamaqoqo ezinto ngaphandle kokubanikeza
izinkombandlela zemibuzo.
5.3 Xoxa ubuye ubike Xoxa ubuye ubike
ngezinto eziqoqiwe ngezinto eziqoqiwe
Xoxa ubuye ubike
ngezinto eziqoqiwe • Nika izizathu zokuthi • Nika izizathu zokuthi
okuqoqiwe kuhlelwe okuqoqiwe kuhlelwe
kanjani kanjani.
• Phendula imibuzo • Phendula imibuzo
ngalokhu ngalokhu
- Zihlelwe kanjani - Zihlelwe kanjani
izinto izinto
- Lokhu okuqoqiwe - Lokhu okuqoqiwe
kubukeka kanjani kubukeka kanjani
• Chaza ukuqoqeka • Chaza ukuqoqeka
nokudwetshwa nokudwetshwa
kwezinto. Chaza ukuthi kwezinto
kuhlelwe kanjani Chaza ukuthi kuhlelwe
kanjani
Okuphakanyisiwe: ukusebenza ngokuqokelelwa nokuhlelwa kolwazi lwezibalo kugxilwa kukho ngeThemu yes - 3 neye - 4
185 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI - 3 YEBANGA LOKU-1
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANE BAZO
186
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
UKUTHUTHUKISA ULWAZI LWEZINOMBOLO: Ukubala usebenzisa izinombolo eziphelele
Izibalo IBANGA 1-3
1.1 Bala izinto eziphathekayo Bala izinto eziphathekayo Yimuphi umehluko ku-Themu 2?
kuya ezingama-50 kuya ezingama-40
Bala izinto Kuthemu 3, abafundi bangeza uhla lokubala. Kusekhona ukubheka ngokuqonda
eziphathekayo Qagela inani lezinto Qagela inani lezinto indlela emiselwe yokusenza kwenombolo nhloko. Ngalethemu abafundi kumele
esingaziibala ngokuyikho. esingaziibala bafunde indlela yokubeka izinto eziphathekayo ngokulandelana uma bebala
ngokuyikho. ukuze uma bebheka ukubala, amalungiselelo abasiza ekubaleni kakhulu kalula.
Isibonelo, ukubala kubekwe emgqeni.
Ngalethemu abafundi baqhubeka nokwengeza amakhono okubala nokufunda.
• Ukubala konke
• Ukuqhubeka nokubala
• Indlela emiselwe yokusenza kwenombolo nhloko kanye
• Ukusebnza ngethekisthi ebhaliwe.
Ukuqagela inombolo eyakhe iqoqo
Abafundi baqhubeka nokufunda nokubona iqoqo elincane lezinto.
ukubala ngamaqembu
Ukuze kusizwe abafundi ukubala ngezikhawu ezimbili, ezinhlanu nezi - 10,
kudingeka bahlanganise izinto ngokubili, ngokuhlanu kanye nokuyi- 10 ukuze
kubalwe iqoqo lezinto. Amakhadi ezinombolo kufanele abonise kuko konke
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
okuqoqiwe ukubonisa izinombolo zezinto ezibaliwe. Ukubala ngamaqembu
kuzolungiseslela abafundi ekwazini ukuphindaphinda.
Izinsiza:
Qaphela ukubheka izinhlobo zezinsiza ezisetshenziswayo.
• Izinsiza ezihlelekile, ubuhlalo bokubala obusentanjeni bungasetshenziswa.
• I-abhakhasi ingasetshenziswa ukufunda ukubala ngeqembu leshumi.
• Bangenza inyanda yokubili, inyanda yoku-5 kanye neyeshumi ngezinti
zikamentshisi noma ngezingodo zokubala bese uzibala zonke.
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
CAPS
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.2 Bala uyaphambili Bala uyaphambili Yimuphi umehluko ku-Themu 1?
Bala uyaphambili ubuye uhlehle kanje ubuye uhlehle kanje Ku-Themu 3, abafundi babala ukufika ku-80
ubuye uhlehle • Ngakunye kusukela • Ngakunye kusukela Baqhubeka nokubala ngokuphindiwa oku-2, 5 noku- 10.
kunoma iyiphi kunoma iyiphi Umsebenzi oqhubekayo:
inombolo phakathi inombolo phakathi Umsebenzi wekilasi lonke
kuka -0 kuya ku-100. kuka -0 kuya kuma 80. Bala uyaphambili ubuye uhlehle kuya kuma- 80
Bala uya phambili Bala uya phambili • Abafundi babala baye phambili babuye bahlehle.
kanje: kanje: • Uthisha ukhomba izinombolo eziseshadini abafundi bebala kuya ku-70.
• Ngama-10 kusuka • Ngama-10 kusuka
• Abafundi babala ngokuhlanu kusuka kuma-25 kuya ku- 60.
kunoma iyiphi kunoma iyiphi
inombolo phakathi inombolo phakathi • Abafundi babala ngeshumi beya phambili kusoka ku- 0 kuya ku- 80.
kuka -0 kuya kuma kuka -0 kuya kuma -80. Ukubala wenqa usebenza ngokuhlanu nangeshumi kuya kuma- 80.
-100.
• Ngaku -5 kusuka • Abafundi babala ngeshumi kuya kuma - 50 uthisha ekhomba ishadi lezinombolo.
• Ngaku -5 kusuka kunoma iyiphi
• Uthisha ukhomba ukuphindaphinda ngokuhlanu kushadi le - 100 abafundi
kunoma iyiphi inombolo kuya kma -80
bebala.
inombolo kuya kma
• Ngaku -2 kusuka
-100 • Abafundi babala baye phambili babuye bahlehle ngeshumi.
kunoma iyiphi
• Ngaku -2 kusuka inombolo kuya kuma Basebenzisa ishadi le -100, kumele basebenzise imiyalelo efanayo:
kunoma iyiphi -80 • Ukubala ngeshumi uqale kuma-20.
inombolo kuya kuma
-100 • Ukubala uhlehle ngokukodwa kusuka kuma-56.
• 80, 70, 60: shono izinombolo ezintathu ezilandelayo usebenzisa ishadi le-100.
Ukusebenza ngokuzimela
Amakhono okubala ngokwenqa kufanele asetshenziswe emsebenzini obhaliwe.
Isibonelo:
Abafundi bazobuka behambisa amehlo:
• Beqedela uhla lwezinombolo ngokulandelana; kanye
• Gcwalisa ngezinombolo ezishodayo emgqeni olandelanayo kanye nasemgqeni
wezinombolo.
• Bhala ezinye izinombolo ezimbili 66, 65, 64,__, __,
187 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
188 IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.3 Ukufunda nokwazi Ukufunda nokwazi Yimuphi umehluko ku-Themu 2?
izinombolo izinombolo
Uphawu negama Ku-Themu 3, uhla lwezinombolo lukhulu kuya ku-80. Kulindeleke ukuthi
lenombolo • Ukufunda nokwazi • Ukufunda nokwazi abafundi babhale izimpawu zezinombolo ukufika ku-20. Kudingeka ukuthi
uphawu lwezinombolo uphawu lwezinombolo bakwazi ukwenza lokhu ngoba bazobala bafike kuma- 20 bese bebhala izibalo
Izibalo IBANGA 1-3
kusuka ku-0 kuya kusuka ku-0 kuya eziwumugqa. Abafundi baqhubeka nokufunda nokubhala amagama ezinombolo.
kwi-100. ku-80 Kumele bakwazi ukuqhathanisa izimpawu emagameni ezinombolo. Imisebenzi
esencwadini yokusebenzela kanye nokubhalwa kwaseklasini - imisebenzi
• Bhala izimpawu • Bhala izimpawu
esencwadini ingenziwa ngesikhathi sokukhululeka.
zezinombolo kusuka zezinombolo kusuka
ku-0 kuya kwi-100 ku-0 kuya ku-80 Isibonelo somsebenzi obhaliwe:
• Ukufunda nokwazi • Ukufunda nokwazi Qondanisa amagama ezintweni
amagama ezinombolo amagama ezinombolo
kusuka ku-1 kuya kusuka ku-1 kuya Kanye
kwi-10 kwi-10 Kubili
• Bhala amagama • Bhala amagama Kuthathu
ezinombolo kusuka ezinombolo kusuka
ku-1 kuya kwi-10 ku-1 kuya kwi-10 Kune
Kuhlanu
Isithupha
Isikhombisa
Isishiyagalombili
Shumi
Yini okulindelekile kubafundi?
• Ukuthi bangafunda izimpawu zezinombolo kuya ku-50
• Ukuthi bangabhala izimpawu zezinombolo kuya ku-20
• Ukuthi bangafunda amagama ezinombolo kuya ku-10
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Ukuthi bangabhala amagama ezinombolo kuya ku-10
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
CAPS
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.4 Hlela uqhathanise Hlela uqhathanise Yimuphi umehluko ku-Themu 2?
izinto izinto eziyi-15
Chaza, qhathanisa Ku-Themu 3, abafundi baqhubeka:
bese uhlela • Qhathanisa amaqoqo • Qhathanisa amaqoqo
ezinto ngobuningi ezinto ngobuningi / • Hlela uqhathanise ukuqoqwa kwezinto;
izinombolo
/ okumbalwa; okumbalwa; ngokuningi • Hlela uqhathanise izinombolo; uphinde
ngokuningi kuno; kuno; okuncane kuno;
okuncane kuno; kuningi ngango, • Usebenzise ulimi lokuhlela nokuqhathanisa.
kuningi ngango, okuhlukene Umsebenzi oqhubekayo:
okuhlukene
• Qoqa uhllele izinto Uthisha uzosho izinamba isibonelo: 12
• Qoqa uhllele ngokuningi kuya
Uthisha uzobuza imibuzo: Iphi inamba emgqeni wezinombolo?
izinto ngokuningi kokuncane nokuncane
kuya kokuncane kuya kokuningi. Iyiphi inamba eza ngaphambi kwe-12?
nokuncane kuya
• Uhla kufinyelela Iyiphi inamba eza ngemuva kwe-12
kokuningi.
ezintweni eziyi-15 i-12 likhulu ngoku-1 kune _________
• Uhla kufinyelela
ezintweni eziyi-100 i-12 lincane ngoku-1 kune ________
Hlela uqhathanise Hlela uqhathanise
izinamba izinamba ufike ku-15
• Hlela izinamba • Hlela izinamba
- Kusukela - Kusukela kokuncane
kokuncane kuya kuya kokukhulu;
kokukhulu; kusuka kusuka kokukhulu
kokukhulu kuya kuya kokuncane
kokuncane
- engaphambi li,
- engaphambi li, engmuva, ephakathi
engmuva, ephakathi nendawo
nendawo
- Usebenzisa umugqa
- Usebenzisa wezinombolo ka 0
umugqa kuya kuoku -80
wezinombolo ka 0
kuya kuoku -100
189 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
190 IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.4 • Qhathanisa • Qhathanisa izinombolo
izinombolo ngokuthi ngokuthi inkulu kuna
Chaza, qhathanisa
inkulu kuna / incane / incane kuna ining
bese uhlela
kuna ining kuna / kuna / kumbalwa kuna;
izinombolo
kumbalwa kuna; kulingana na
Izibalo IBANGA 1-3
kulingana na
• Okukodwa nokukodwa
• Okukodwa okuhambisanayo
nokukodwa
• Uhla lwezinombolo
okuhambisanayo
kufinyelela kweziyi-15
• Uhla lwezinombolo
kufinyelela
kweziyi-100
Sebenzisa izinombolo Sebenzisa izinombolo
ezijwayelekile ezijwayelekile
ukubonisa ukuhleleka, ukubonisa ukuhleleka,
indawo noma indawo noma
isikhundla isikhundla
• Hlela izinto • Hlela izinto
ngokulandelana ngokulandelana
kusukela kusukela kweyokuqala
kweyokuqala kuya kuya kweyeshumi,
kweyeshumi. yokugcina (izinombolo
ezilandelanayo).
Hlela izinombolo
ngokulandelana
ukusuka kweyokuqala
ukuya kweyeshumi
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
CAPS
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.5 Ukubona ubungako Ukubona ubungako Yimuphi umehluko ku-Themu 2?
benani lezinombolo benani lezinombolo
Ubungako benani Kuleli Themu abafundi baqala ukuhlukanisa izinombolo ngeshumi nangokukodwa
ezimbili zedigithi -kuya ezimbili zedigithi -kuya
lenombolo usebenzisa:
ku-20. ku-15.
• Amaqoqo ezinto eziyishumu
• Hlukanisa izinombolo • Hlukanisa izinombolo
ezingamadigithi ezingamadigithi • Indlela yokubhala 14 = 10 no 4.
ahamba ngamabili ahamba ngamabili
Ukuqonda okuphelele kobungakho benani kuthuthuka kudlulele eBangeni eliphan-
ngeshumi ngeshumi
si naseBangeni eliphakathi. Ku-Banga 1 abafundi baqala ukucabanga ngamaqo-
nangokukodwa kuya nangokukodwa kuya
qoq ezinto eziyishumu noma izinto ezingamaqoqoq. Baqala ukwenza ushintsho
ku-20 Isib: i-12 yi-10 ku-15 Isi: i-12 yi-10
ekuboneni okuyishumi iqoqo elilodwa noma ishumi elilodwa.
kanye no-2 kanye no-2
Ukuqala ukuqonda ubungakho benani kuleli - Themu, abafundi kudingeka:
• Bazi amagama ezinombolo bazibale ngokulandelana ngokuzethemba okunge-
nani kuya ku-20
• Bhala ufunde uphawu lwezinombolo,
• Yenza ukubala nokususa okulula;
• Ukubala izinto eziphathekayo ngokuzibeka ngamaqoqo, kanye
• Ukwazi ukwethula ngamaqoqoqo.
Ukuhlakaza izinombolo ngamashumi nangokukodwa ngamaqoqo
Ku-Banga 1 kubhekwa ukwenza amaqoqo ezinto eziyishumi nokukodwa okusece-
leni.
Ngaphambi kokuhlakaza izinombolo ngamashumu nangokukodwa, abafundi
kumele bazilungiselele ngokwanele ukuhlakaza izinombolo ngokuhlukana ku-
Themu 1 no-2. Lokhu kumele kwenziwe nangendlela yokubhalwa.
Sebenzisa izinsizakufunda eziphathekayo
Izinto eziphathekayo zisebenza kangcono ukuqonda kwabo izinombolo, ukumela
izinombolo nendlela okumele zisebenze ngayo nobungakho benani. Uma ubala
ngamashumi uhlele amaqoqoqo ngamashumi, abafundi bazoqala ukuqonda ukuthi
ukuphindaphinda kwe-10 kuholela olwazini lokubala isib: 26, 27, 28, 29, 30, 31.
Kumele babenolwazi kuqala lokuthi amagama nezimpawu eziyi-10 zimele oku-
kodwa.
191 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
192 IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.5 Ukusebenza ngezinsizakufunda eziphathekayo ngokwamaqoqoqo ezinto ukwakha
ngamashumi kokukodwa ukwazi ukuthi - 10 iqembu leshumi nokukodwa okuse-
Ubungako benani
celeni. Bonisa abafundi kalula amaqoqoq ngokweshumu batshelwe ukuthi u-14
lenombolo
okuyishumi kanye no-4 nokukodwa okuseceleni. Amaqoqoqo ezinto eziseceleni
enza amaqoqoqo okuyishumi okuletha umqondo.
Izibalo IBANGA 1-3
Ukusebenzisa i-abacus, abafundi bakwazi:
Ishumi elilodwa,
ishumi elilodwa nemivo e-2,
ishumi elilodwa nemivo e-3
ishumi elilodwa nemivo e-4
Lindela abafundi ukuthi babale umuvo ukwenza amaqoqoqo alishumi. Kwabaningi
kuzoba yiyona ndlela yamagama ezinombolo noma uthi mangakhi.
Kunezinduku eziyi-11. Abafundi bazokwakha inyanda yezinduku eyi-10 bese
kusala induku eyodwa eceleni.
Amabhulokhi angaxhunywa ukwakha umbhoshongo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ubungakho benani lamakhadi kungasetshenziswa ukubonisa okuyishumi noku-
kodwa.
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
CAPS
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.5 Baqhubekela kokubhalwayo
Ubungako benani Izithombe ezizomela izinto eziyishumi nokuseceleni
lenombolo
Abafundi bangavezwa nezithombe ezivumela amaqoqoqo ayishumi nokuseceleni
okusele. Isibonelo:
Ekupheleni kwe-Themu abafundi kumele bakwazi ukubhala:
13 = 1 okuyishumu noku- 3 nokukodwa okusecelelni
13 = 10 noku- 3
Izinsiza ezinconywayo
Izinto zingahlelwa ngamaqoqoqo:
• Izinduku zokubala
• Okubalwayo okubhekwayo
• Izinti zikamentshisi
• Izinti zika-ayisikhilimu
• Amabhulokhi ahlanganayo
• Ubuhlalu bokubala
• Ama-abakhasi
193 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
194 IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.6 Sebenzisa lamaqhinga Sebenzisa lamaqhinga Yimuphi umehluko ku-Themu 2?
alandelayo ukuxazulula alandelayo ukuxazulula
Amaqhinga okuxa- Amaqhinga okubala uqhubeke nokuphindaphinda.
izinkinga zezibalo bese izinkinga zezibalo bese
zulula izinkinga Ukuphinda kabili nokuhlukanisa phakathi kokubili kungasetshenziswa kumaqhinga
uchaza isisombululo uchaza isisombululo
zezibalo okubala kule-Themu. Abafundi baqhubeke bephindaphinda kabili nokuhlukanisa
kanje: kanje:
Izibalo IBANGA 1-3
ezinkingeni zamagama ezimo ezijwayelekile ezimweni ezikhululekile.
• Sebenzisa • Sebenzisa
izinsizakufunda izinsizakufunda Ekuqcineni kwaleli-Themu abafundi baqala ukucazulula izinkinga zamagama
basebenzisa lamaqhinga
eziphathekayo eziphathekayo
• Dweba noma izinsizakufunda
• Sebenzisa izithombe • Sebenzisa izithombe
ukubonisa izibalo ukubonisa izibalo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
eziyingxoxo eziyingxoxo
• Phindaphinda kabili ubuye uhlukanise kabili
• Ukwakha • Ukwakha nokuhlakaza
nokuhlakaza izinombolo • Umugqa wezinombolo
izinombolo Bheka amanothi e-Themu 2
• Phinda kabili ubuye
• Phinda kabili ubuye uhlukanise kabili
uhlukanise kabili
• Sebenzisa umugqa
• Sebenzisa umugqa wezinombolo
owakhiwe ngezinto
eziphathekayo
1.7 Uxazulula izinkinga Uxazulula izinkinga Yimuphi umehluko ku-Themu 2?
zezibalo zamagama zezibalo zamagama
Ukuhlanganisa Buka amanothi e-Themu 2 kodwa usebenze ngezinombolo kuya ku-15.
nokususa ezisesimweni ezisesimweni
esijwayelekile bese esijwayelekile bese
uchaza isisombululo uchaza isisombululo
esebenzisa esebenzisa
ukuhlanganisa ukuhlanganisa nokususa
nokususa ezibalweni ezibalweni ezinika
ezinika umphumela umphumela ofika ku-15.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ofika ku-20.
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
CAPS
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.8 Uxazulula izinkinga Uxazulula izinkinga Buka uThemu 2 isibonelo senkinga kodwa sebenza ngezinombolo kuya ku- 15.
zezibalo zamagama zezibalo zamagama
Ukuphindaphinda
ezisesimweni ezisesimweni
ukuhlanganisa
esijwayelekile bese esijwayelekile bese
okuzoholela
uchaza isisombululo uchaza isisombululo
ekuphindaphindeni
esebenzisa esebenzisa
ukuhlanganisa ukuhlanganisa nokususa
nokususa ezibalweni ezibalweni ezinika
ezinika umphumela umphumela ofika ku-15
ofika ku -20
1.9 Uxazulula izinkinga Uxazulula izinkinga Buka uThemu 2 isibonelo senkinga kodwa sebenza ngezinombolo kuya ku- 15
zezibalo zamagama zezibalo zamagama
Ukwenza ezisesimweni esij- ezisesimweni esij-
amaqoqo kanye wayelekile bese uchaza wayelekile bese uchaza
nokuhlukaniselana isisombululo esebenzisa isisombululo esebenzisa
okuholela ukuhlanganisa noku- ukuhlanganisa noku-
ezibalweni susa ezibalweni ezinika susa ezibalweni ezinika
zokuhlukanisa umphumela ofika ku-20 umphumela ofika ku-15
kanye nezimpendulo kanye nezimpendulo
ezifaka izinsalela ezifaka izinsalela.
195 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI - 3 YEBANGA LOKU-1
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANE BAZO
196
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
• Ukubona ukhombe • Ukubona ukhombe Inani - eliwuhlweza
imali yaseNingizimu imali yaseNingizimu
Izibalo IBANGA 1-3
Abafundi basebenza ngama- R1, R2, R5, R10 no R20 yephepha. Bahlanganisa
Afrika Afrika ewuhlweza 5c,
inani elifika ku-R20 ngokusebenzisa umdlalo wumali.
10c, 20, 50c, R1, R2;
- ewuhlweza 5c, 10c,
R5 Isibonelo:
20, 50c, R1, R2; R5
• Ukuxazulula izinkiknga R5 + R10 = R15
- yephepha R10 no
zemali eziyingxoxo ezi-
R20 R10 + R10 + R10 =R30 - ukuhlanganisa okuphindiwe
faka isamba noshintshi
• Ukuxazulula izinkiknga kuyofika ku R20 no 20c R5 +R2 + R8 = R15 - gcwalisa kuya ku- 10
1.11
zemali eziyingxoxo ezi-
Ushintshi owuhlweza
Imali faka isamba noshintshi
kuyofika ku R20 no 20c Abafundi basebenza ngama- R1, R2, R5, R10 no R20 yephepha. Bakhipha inani
ngokusebenzisa imali yephepha.
Abafundi baqedela umsebenzi lapho besebenza ngoshintshi wezinto
abazithengile ngo-R20 nama ngemali engaphansi.
Isibonelo:
R10 - R8 =R2
R15 - R5 =R10
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
CAPS
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
UKUBALA
1.12 Sebenzisa lamaqhinga Sebenzisa lamaqhinga Kulindeleke ukuthi abafundi baxazulule ukubala esimweni esikhululekile
alandelayo ukuxazulula alandelayo ukuxazulula basebenzisa amaqhinga alandelayo:
Amaqhinga
izinkinga zezibalo bese izinkinga zezibalo bese
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
(izindlela noma uchaza isisombululo uchaza isisombululo
amasu) kanje: kanje: • Phindaphinda kabili ubuye uhlukanise kabili
• Sebenzisa • Sebenzisa • Umugqa wezinombolo
izinsizakufunda izinsizakufunda
Bheka amanothi e-Themu 2
eziphathekayo eziphathekayo
• Ukwakha nokuhlakaza • Ukwakha nokuhlakaza
izinombolo izinombolo
• Phinda kabili ubuye • Phinda kabili ubuye
uhlukanise kabili uhlukanise kabili
• Sebenzisa umugqa • Sebenzisa umugqa
wezinombolo wezinombolo
owakhiwe ngezinto
eziphathekayo
njengobuhlalu
197 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
198 IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.13 Uhla lwezinombolo: Uhla lwezinombolo: Yimuphi umehluko ku-Themu 3?
0 - 20 0 - 15
Ukuhlanganisa Ku-Themu 2, uhla lwezinamba zokubala lwengezeke kusuka ku-10 kuya ku- 15
nokususa • Izibalo hlanganisa • Izibalo hlanganisa
Ukuze usebenze ngezimpawu zokuhlanganisa nokukhipha abafundi kumele babe
kuyofika ku- 20 kuyofika ku- 15
nolwazi oluthuthukile.
Izibalo IBANGA 1-3
• Izibalo zokususa ku 20 • Izibalo zokususa ku 15
• Sebenzisa uqonde ulimi lokuhlanganisa nelokususa.
• Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu
• Bala konke
ezifanele (+, –, =, ) ezifanele(+, –, =, )
• Bala uqhubeke kuzinombolo ezinkulu
• Enza uphindelela • Enza uphindelela
amabhondi kuze kufike amabhondi kuze kufike • Hlela uqhathanise izinombolo
ku-10 ku 9
Amaqhinga okubala uma uhlanganisa noma ukukhipha
Kuleli Themu abafundi bazoqhubeka nokusebenzisa lamaqhinga
• Wenze ukuhlanganisa ngokubala konke.
• Wenze ukuhlanganisa ngokubala ngokuqhubeka
• Bala uqale ngezinombolo ezinkulu
• Sebenzisa ukususa ngokukhipha
• Susa ngokubala uhlehla
Kuleli-Themu abafundi bazo:
Shintsha inombolo kuya eshumini baphinde basebenzise ukuhlanganisa
okuyimivo.
Lamaqhinga angafundiswa kusetshenziswa uhla lwezinombolo olusezingeni
oluphansi asetshenziswa nasezingeni eliphezulu..
Isibonelo:
9+6=
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Abafundi bangazitshela ukuthi: “Ngizosusa okukodwa kokuyi-6 ngikuhlanganise
nokuyi-9 kuzokwenzwa i-10”
Kuwukuthi i-9 + 6 kungabhalwa kube i- 10 + 5 = 15
Isibonelo:
8+5=
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
CAPS
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.13 Abafundi bangazithsela ukuthi: “Ngizosusa oku-2 kokuyi-5 ngihlanganise nokuyi-
8 kuzokwenza i- 10
Ukuhlanganisa
nokususa Kuwukuthi 8 + 5 kungabhalwa kube i-10 + 3 = 13
Uma ufunda lamaqhinga, abafundi bazosebenzisa izinsizakufunda eziphathekayo
ukuqonda iqhinga. Isibonelo:
Enza iqoqo ngezinja ukwenza i-10
9+4
10 + 3
9 + 4 = 10 + 3 = 13
Hlakaza inombolo ibe izicucu ezincane ukuze ukubala kube lula
Abafundi bazohlukanisa izinombolo ngezinxenye ezahlukene. Bazohlukanisa
izinxenye zezinombolo ezisebenzisekayo kubona.
199 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
200 IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.13 • Ukusebenzisa imicibisholo nezinombolo ukubonisa ukucabanga.
Ukuhlanganisa 8+6=
nokususa
8+2+4
Izibalo IBANGA 1-3
8 + 2 → 10 + 4 = 14
8+7=V
8+2+5
8 + 2 → 10 + 5 = 15
15 - 9 =
15 - (5+4)
15 - 5 → 10 - 4 = 6
Sebensisa ulwazi lwngaphambili lube amaqhinga
Amaqhinga aboniswe ngenhla avumela abafundi ukuthi bazi ukubala izinombolo
ngokunikeza umqondo. Enza uphindelela amaqhinga ngaphansi kuzogqugquzela
abafundi ukuthi babonise ubudlelwano phakathi kwezinombolo nokufundisa
abafundi ukuthi basebenzise ulwazi ukuze bahlanganise.
Beka izinombolo ezinkulu kuqala ukuze kubalwe kuya phambili noma kuh-
lehle
4 + 12 =
Hlela 4 + 12 as 12 + 2 uphinde ubale oku-4 uqale 12.
Ukubona izinombolo eziseduze kweziphindeke kabili “ Identify near dou-
bles”
7+6
Abafundi bangachaza izibalo ezingabhaleka kanje: 6 + 6 -1 noma 7 + 7 - 1
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Abafundi bangahle babhale amaqhinga besebenzisa imicibisholo
6 + 6 → 12 + 1 = 13
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
CAPS
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.13 Sebenzisa ulwazi lokuphikisa phakathikokuhlanganisa nokususa
Ukuhlanganisa 15 - 9 =
nokususa
Abafundi bayazi ukuthi ukubala kungabhalwa ngokuhlanganisa: “ngiyazi ukuthi 9
+ = 15.”
Abafundi bangase basebenzise ukubala ukuze bakwazi ukwenza izibalo
Izinombolo ezakha inombolo
Ukuze usebenze uphindelele izinombolo ezakha izinombolo abafundi okumele
banikezwe imisebenzi ehlukahlukene abazoyenza. Lokhu kwenziwa ngesikhathi
sokukhululeka.
Umugqa wezinombolo ungasetshenziswa enza uphindelela amabhondi kuze
kufike ku 9
Umqondo wokuphindaphinda
Abafundi kumele babhale umusho wezinombolo kule-Themu..
1+1= 2-1=
2+2= 4-2=
3+3= 6 - 3=
4+4= 8-4=
Abafundi kumele baphendule imibuzo elandelayo:
• Okuphindwe 3.
• Yini okubili 3s?
• Uginqike ka-6 okuphindwe kabili. Ufake okungaki?
• Mangakhi amasokisi kumapheya ama-5?
201 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
202 IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.14 • Ukuhlanganisa • Ukuhlanganisa Yimuphi umehluko ku-Themu 2?
ngokuphindaphinda ngokuphindaphinda
Ukuphindaphinda Ku-Themu 3, abafundi baqhubeka nokwakha ulimi ngokuphindaphinda
(izinombolo ezifanayo) (izinombolo ezifanayo)
kokuhlanganisa kokuhlanganisa. Isibonelo:
kuya ku- 20 kuya ku- 15
okuholela
• Amaqoqo ama-2 ezinto ezi-3
Izibalo IBANGA 1-3
ezibalweni • Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu
zokuphindaphinda ezifanele (+, –, =, ) ezifanele (+, –, =, ) • Amaqoqo ama-4 ezinto ezi-2
Abafundi baqhubeka nokubhala imisho yezinombolo okwethulwa okusazithombe.
Ukubala okweqayo kumele kuqhubeke ukuze kusize abafundi ekubala izinto
eziqoqelwe ezithombeni. Uma izithombe noma izinto eziqoqwe ngokubili abafundi
kumele babale ngokubili hhayi ngokukodwa ukuze bathole isamba sezinto.
1.16 Ulwazi Lewzibalo: Uhla Ulwazi Lewzibalo: Uhla Yimuphi umehluko ku-Themu 2?
olufinyelela ku-20 olufinyelela kwi -15
Izibalo Zekhanda Ku-Themu, uhla lwezinombolo lukhula kusuka ku-10 kuya ku-15
• Hlela iqoqo • Hlela iqoqo
Isibonelo semibuzo kanye nomsebenzi engahle ibuzwe futhi yenziwe:
lezinombolo olunikiwe. lezinombolo olunikiwe.
• Qala ngoku-3 ubale uya phambili ngakunye kuya kwi-10.
• Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo
kusukela ku-20 ngokusho ukuthi iyiphi • Abafundi bama umugqa babuze: ngubani owokuqala, owesibili, owesithathu
yisho ukuthi iyiphi encane noma enkulu noma wokugcina?
encane noma enkulu ngokukodwa noma
• Ikuphi okuncane oku-14 noma ku-8?
ngokukodwa noma ngokubili.
ngokubili. • Ikuphi okuningi oku-8 noma oku-4?
• Yazi ukuthi iyiphi
• Yazi ukuthi iyiphi encane noma enkulu • Yini okuncane ngoku-2 ukunokuyi-13?
encane noma enkulu ngoku-1.
ngoku-1. • Yini okuningi nkoku-2 ukunokuyi-8?
• Yazi ukuthi iyiphi
• Yazi ukuthi iyiphi encane noma enkulu • Nginike inombolo ephakathi koku-1 noku-3.
encane noma enkulu ngoku-2. • Nginike inombolo ephakathi kwe-10 ne-13. Ingabe kunenamba eyodwa?
ngoku-2.
• Hlela lezi zinombolo zamakhadi ngokuyikho usuka kwezincane uya kwezinkulu.
• Yazi ukuthi iyiphi
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
encane noma enkulu
ngoku-10.
ISIKHATHI
UKUQONDA UKUQONDA
(ezifundweni
OKUFUNDWAYO OKUFUNDWAYO
ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
CAPS
Okudingekayo Okubhekwayo
amaminithi
ekupheleni konyaka ku-Themu 1
angama-24)
1.16 Ukukhumbula Ukukhumbula Ukukhumbula ngokushesha
Izibalo Zekhanda ngokushesha ngokushesha Bonisa izinombolo zokuhlanganisa ezenza oku-5 (zibhale phansi noma
• Izinombolo ezakha • Izinombolo ezakha usebenzisa ubungakho benani lezinombolo noma amakhadi okusebenza
inombolo kufika kwi-10 inombolo kufika okwakha izinombolo)
• Khumbula izindlela kwezi-5 • 1
zokuhlanganisa • Khumbula • 2
nokususa kuya e -10 izindlela okuyizo
zokuhlanganisa • 3
nokususa kuya ku-5 • 4
Amasu okubala
Amasu okubala Bonisa izinombolo ngakwesokunxele uma....kususiwe kusuka ku-5 (zibhala
Sebenzisa amasu phansi noma usebenzisa ubungakho benani lezinombolo noma amakhadi
okuhlanganisa nokususa Sebenzisa amaqhinga
ngekhono lokusebenzisa okusebenza okwakha ubungako bezinombolo)
ngokugculisayo:
ukubala kokuhlanganisa • 1
• Beka inombolo enkulu nokususa
kuqala ukuze ubale • 2
uqhubeke noma • Beka inombolo enkulu • 3
uhlehle kuqala ukuze ubale
uqhubeke noma • 4
• Umugqa wezinombolo uhlehle 1 + 2 = 3 yini oku- 2 + 1? Ingabe impendulo iyafana?
• Ukuphinda kabili • Umugqa wezinombolo 3 + 1 = 4 yini oku- 1 + 3? Ingabe impendulo iyafana?
nokuhlukanisa kabili
inombolo • Ukuphinda kabili Amasu okubala
nokuhlukanisa kabili Sebenzisa amasu okuhlanganisa nokususa ngokugculisayo:
• Ukwakha nokuhlakaza inombolo
inombolo Hlanganisa okulandelayo ngokufaka izinombolo ezinkulu kuqala bese uqhubeka
• Ukuphinda kabili nokubala:
nokuhlukanisa kabili
inombolo 1+2
• Ukwakha nokuhlakaza 2+3
inombolo 1+4
Okuphindwe 1
Yini okubili 2s?
Yini okuyinxenye we-4?
Sebenzisa umugqa wezinombolo
Ugxuma kangakhi ukusuka koku-3 kuya koku-5?
203 Ugxuma kangakhi usuhlehla usuku koku-5 uya koku-2?
Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI- 3 YEBANGA LOKU-1
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANE NE-ALJIBHRA
204
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO (ezifundweni
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
OKUDINGEKAYO ama- 2 ihora
OKUBHEKWAYO amaminithi
EKUPHELENI
KU-THEMU 3 angama-24)
KONYAKA
2.1 Ukukopisha, ukuqhuba Ukukopisha, ukuqhuba eBangni 1 abafundi bangagxila kumaphethini lapho izinto ziphindwe ngendlela Isifundo esisodwa
Izibalo IBANGA 1-3
AMAPHETHINI bese uchaza bese uchaza eqondile.
OKUSEjiyometri Ukukopisha, ukuqhubeka Ukukopisha, ukuqhubeka
nokuchaza ngamagama nokuchaza ngamagama
• Amaphethini alula • Amaphethini alula
enziwe ngezinto enziwe ngezinto
eziphathekayo eziphathekayo
• Amaphethini alula • Amaphethini alula
enziwe ngokudweba enziwe ngokudweba
imidwebo eyenziwe imidwebo eyenziwe
ngemigqa, ngezimo ngemigqa, ngezimo
noma ngezinto noma ngezinto
eziphathekayo eziphathekayo
Akha amaphethini akho Akha amaphethini
Akha amaphethini akho lakho
asejiyometri Create own Akha amaphethini akho
geometric patterns asejiyometri
• Izinto eziphathekayo • Izinto eziphathekayo
with physical objects • Ngokudweba olayini,
• Ngokudweba olayini, izimo noma izinto
izimo noma izinto eziphathekayo
eziphathekayo
Amaphethini
asizungezile
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Khomba, uchaze
ngamagama uphinde
ukope amaphethini
asejiyometri
• Kwimvelo
• Empilweni yesimanje
yansuku zonke
• Emasikweni ethu
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO (ezifundweni
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO ezingamahora
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ama- 2 ihora
CAPS
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO amaminithi
EKUPHELENI
KU-THEMU 3 angama-24)
KONYAKA
2.2 Ukukopisha, ukuqhuba Ukukopisha, ukuqhuba Ukulandelana kwezinombolo kungahlanganiswa nokubala. Njengoba abafundi Izifiundo ezintathu
bese uchaza bese uchaza bebala amakhono ayashintsha aphinde akhekhe njengezinhlobo zezinombolo
AMAPHETHINI
ezilandelanayo abafundi basebenza ngolwazi lokwakha.
EZINOMBOLO Ukukopisha, ukuqhubeka Ukukopisha, ukuqhubeka
nokuchaza ngamagama nokuchaza ngamagama Ukulandelana kwezinombolo kufanele kokhombise ukubala uya phambili
alula ngokulandelana alula ngokulandelana nokubala uhlehla kanye:
okungenani ufike ku-100. okungenani ufike ku-80.
Ukulandelana akuveze ukubala uya phambili uphinde uhlehle:
Akha amaphethini Ukulandelana akuveze
• Ngakunye usuka kunoma iyiphi inombolo phakathi kuka 1 no 80
lakho ukubala uya phambili
uphinde uhlehle: • Ngamashumi kusuka kunoma yikuphi ukuphindana kwe-10 okuphakathi,kuka 0
Akha amaphethini akho
kuya ku 80
ezinimbolo • Ngakunye usuka
kunoma iyiphi • Ngakuhlanu kusukela kunoma yikuphi ukuphindana kwe-5 okuphakathi kuka 0
inombolo phakathi kuya ku80
kuka 1 no 80
• Ngokubili kusukela kunoma yikuphi ukuphindana kwe-2 okuphakathi kuka 0
Ukubala uya phambili kuya ku80
kulokhu:
Uma abafundi bebala bephimisa bangabonisa ukulandelana kwezinombolo
• Ngamashumi kusuka ezibhalwe phansi ngezindlela ezahlukene. Bangakhombisa izinombolo
kunoma yikuphi ezibalwayo.
ukuphindana kwe-10
Isibonelo 1: Sebenzisa ishadi lezinombolo
okuphakathi,kuka 0
kuya ku 80 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
• Ngakuhlanu kusukela 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
kunoma yikuphi
ukuphindana kwe-5 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30
okuphakathi kuka 0 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40
kuya ku80
• Ngokubili kusukela Isibonelo 2: Sebenzisa umugqa wezinombolo ukuchaza iphethini
kunoma yikuphi
ukuphindana kwe-2 Bala ngama- 10 uqale kuma-50 kuya kuma- 80
okuphakathi kuka 0
kuya ku80
205 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO (ezifundweni
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO ezingamahora
206 IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
OKUDINGEKAYO ama- 2 ihora
OKUBHEKWAYO amaminithi
EKUPHELENI
KU-THEMU 3 angama-24)
KONYAKA
2.2 Akha amaphethini Abafundi bafunda izinombolo ukufika ku-80, kodwa ukubhala kuphela izinombolo
lakho kusuka kokukodwa kuya kwi-15. Amaphethini ezinombolo anezinombolo
AMAPHETHINI
ezingaphezulu kwe-15 zingenziwa ngoku:
EZINOMBOLO Akha amaphethini akho
ezinimbolo • Ukufaka imibala ehlukene kumaphethini, kugridi yezinombolo,
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukukokelezela izinombolo kumaphethini, kugridi yezinombolo noma emgqeni
wezinombolo;
• Ukusebenzisa amakhadi ezinombolo ukuqoqa isinombolo ngokulandelana;
• Ukusebenzisa amakhadi ezinombolo abonisa izinombolo ezingekho
embhalweni onikiwe olandelanayo; noma
• Ukusebenzisa uhla lwezimpawu zezinombolo ezilethelwe ukudweba umugqa
kwizinombolo ezikhethiwe ezilungile endaweni okumele zibe kuyona.
• Abafundi banganikezwa ukubhalwa okulandelanayo kwezinombolo
okunezinombolo ezingekho. Kumele banikezwe uhla lwezinombolo
ezingasetshenziswa, kulokho abangakhetha impendulo okuyiyona.
Abafundi bazogcwalisa izinombolo ezingekho ezinikiwe zilandelana ngaphezulu,
bagcwalise izinombolo ezingekho ngendlela yokubhala izinombolo zilandelana,
isibonelo: 2, 12, 22, ___, 42, 52, 62.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YESI-3 YEBANGA LOKU - 1
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
ISIKHATHI
CAPS UKUQONDA
UKUQONDA
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
IZIHLOKO ADINGIKAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
OKUGXILWA KUWO
EKUPHELENI kumaminithi anga
NGETHEMU 3
KONYAKA 24)
3.1 Ulimi oluchaza ukuthi Ulimi oluchaza isikhundla olwakheke eThemini 1 kufanele abafundi balwenze
leyonto ikusiphi njalo ngesikhathi sokufunda beyiqoqo eliphelele nangesikhathi befunda
Isikhundla,
isikhundla. kugxilwe emaqoqweni kuze kuphele iThemu. Kumele kube nesikhashana
ukubonisa
sokuzilugisela ukusetshenzisa ulimi.
into nendlela Chaza isikhundla sento
okubonakala ngayo usiqhathanisa nenye. Olunye ulimi oluchaza isikhundla lungafundwa ngesikhathi abafundi befunda
Isibonelo: ingaphezulu, ngesimo ezinhlangothintathu.
ingaphambi, ingemumva,
Umsebenzi okhuluma ngesikhundla nangezinkomba uqoqwa ugoqwe
ingakwesokunxele,
ngomsebenzi obhalwayo. Isibonelo: imidwebo, ukufaka imibala, noma
ingakwesokudla, iphansi,
ukuqondanisa imidwebo namagama. Abafundi bangenza lomsebenzi
iseduze kwalokhu, njll.
ngesikhathi sokusebenza ngamunye
Isikhundla sento
nokubukeka kwayo.
• Qondanisa ukubukeka
kwento eyodwa
efanayo ngokubukeka
kwayo okwahlukene.
Isikhundla nezinkomba
• Landlela izinkomba
ukunyakaza uzungeza
ekilasini. Landela
imiyalelo ukubeka
into ibe nobudlelwane
nenye. Isibonelo:
Faka ipeni phakathi
ebhokisini.
207 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
208 IZIHLOKO ADINGIKAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
OKUGXILWA KUWO
EKUPHELENI kumaminithi anga
NGETHEMU 3
KONYAKA 24)
3.2 Uhla lwezinto Uhla lwezinto Ukugxila ezimpawini zezinto ezinhlangothintathu Izifundo ezimbili
Isimo Ukubona ashonizinto Ukubona ashonizinto Abafundi basebenzisa amabhola nezimo ezisabhola, amabhokisi
esinhlangothintathu ezinhlangothintathu ezinhlangothintathu ahlukahlukene nezinye izinto ezinizimo ezingonxande, amaphrizimu
ekilasini nasezithombeni. ekilasini nasezithombeni. namabhuloki. Abafundi bangakha izinto ezishelelayo noma eziginqikayo
bese bezibeka endaweni ephakeme ukuze babone bazitholele okushelelayo
Izibalo IBANGA 1-3
• Isimo esiyibhola • Isimo esiyibhola
nokugingqikayo.
(imbulunga) (imbulunga)
• Isimo esiyibhokisi • Isimo esyiibhokis
(iphrizimu) (iphrizimu)
Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto
Chaza,uhlele bese Chaza,uhlele bese Abafundi bangathola ukuthi bangakwazi ukwakha umbhoshongo besebenzisa
uqhathanisa izimo uqhathanisa izimo amabhola odwa noma amabhokisi odwa..
ezinhlangothintathu ezinhlangothintathu
Ngesikhathi sokusebenza ngabodwa abafundi bangaqhubeka nokwenza
ngokwe: ngokwe:
lomsebenzi:
• ubungako • ubungako
• ukuhlela izinto ngobungako;
• umbala • umbala
• ukuhlela izinto ngokwemibala;
• izinto eziginqikayo • izinto eziginqikayo
• ukwakha ngezinto ezikhona eklasini
• izinto esishibilikayo • izinto esishibilikayo
• ukwakha amabhola noma amabhokisi ngobumba noma ngenhlama.
Imisebenzi okugxile
Ukubona nokusho amabhola (okuyimbulunga)namabhokisi(amaphrizimu)
kuyo.
Abafundi bayaqhubeka bakhombe bese bechaza okusejiyometri nokutholakala
Buka bese wakha isimo
ezimpilweni zansukuzonke, basho ukuthi kunesimo esisabhola noma
esinhlangothintathu
esisabhokisi. Isibonelo: isitini sime njengebhokisi, noma iwolintshi limi
usebenzisa izinto
njengebhola.
eziphathekayo
njengamabhulokhi, Umsebenzi obhalwayo
nokuphinde
Umsebenzi owenziwayo wezinto ezinezimo ezinhlangothintathu ungasongwa
kusebenziseke
uphethwe ngomsebenzi obhalwayo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
kabusha, nokunye
okuyizinsizakufundisa
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
IZIHLOKO ADINGIKAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
OKUGXILWA KUWO
EKUPHELENI
CAPS
NGETHEMU 3 kumaminithi anga
KONYAKA 24)
3.3 Uhla lwezimo Azikho izimo ezinxambili ezinconywe ukuba kugxilwe kuzo kuthemu 3, kodwa abafundi bangaqhubeka
ngokwakha izithombe ezinhlangothimbili noma benze umsebenzi obhalwayo ngesikhathi sokusebenza
Izimo Ukubona bese esho
ngabodwa. Lokhu bangakwenza ngesikhathi sezibalo nangesamakhono empilo.
ezinhlangothimbili izimo ezinhlangothimbili
• indilinga
• unxantathu
• izkwele
Izimpawu zezimo
Chaza, uhlele bese
uqhathanisa izimo
ezinhlangothimbili
ngokwe
• bungakho
• umbala
• isimo
• amacala aqondile
• amacala ayindinga
3.4 Okufana nse Okufana nse Abafundi abathole umugqa ohlukanisa izinto eziphathekayo nezithombe kufane Isifundo esisodwa
nxazombili nxazombili nse nxazombili.
Okufana nse
nxazombili • ukubona okufana • ukubona okufana Umsebenzi obhalwayo akumele ube imidwebo kodwa kufanele ufake
nxazombili emzimbeni nxazombili emzimbeni umsebenzi wokudweba umugqa ohlukanisa phakathi kufane nse nxazombili
wakhe. wakhe. emidwebeni eyizibalomdwebo. Isibonelo: unxantathu, imidwebo engesizo
izibalo nokudweba umugqa ohlukanisa umzimba kufane nse nxazombili
• Ukubona bese edweba • Ukubona bese edweba
umugqa ohlukanisa umugqa ohlukanisa
kabili kufane nse kabili kufane nse
nxazombili izimo nxazombili izimo
ezinhlangothimbili ezinhlangothimbili
eziyizibalomdwebo eziyizibalomdwebo
nengezibalomdwebe. nengezibalomdwebe.
209 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI- 3 YEBANGA LOKU- 1
4. ISILINGANISO
210
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
IZIHLOKO ADINGIKAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
OKUGXILWA KUWO
EKUPHELENI kumaminithi anga
NGETHEMU 3
KONYAKA 24)
4.1 UKUDLULA Abafundi kumele bafunde ukukhuluma ngalokhu:
KWESIKHATHI
ISIKHATHI • Ukulandelana kwezigameko
Izibalo IBANGA 1-3
Ukuxoxa ngokudlula
• Ubude besikhathi
kwesikhathi
Abafundi bayaqhubeka nokuhlanganisa izindlela zokukhuluma ngesikhathi
• Ukuhlela kwezigameko
nsukuzonke ngesikhathi sokufunda bebonke njengekilasi noma ngesikhathi
ezejwayelekile
sokufundiswaa ngamaqembu.
ezimpilweni zabo
ngokulandelana. Abafundi baxoxa baphendule imibuzo ngokwenzeka kwezinto besebenzisa
amagama afana nokuthi ekuseni,ebusuku, emini, njll
• Ukuqhathanisa
ubude besikhathi Abafundi balandelanisa izigameko besebenzisa ulimi olufana nokuthi izolo,
kusetshenziswa ulimi namuhla, kusasa, izinsuku zesonto nezinyanga zonyaka.
oluchazayo
Abafundi baqhanisa ubude besikhathi nobufushane baso nokushesha kwaso
• Ukuqhanisa ubude
Abafundi baxoxa ngokuhlela izigameko zempilo yabo.
besikhathi usebenzisa
ulimi olufanele. Balandelanisa bahlele izithombe ezifana
Isibonelo:kude
ngokuthe xaxa, • Izinyathelo ozilandelayo uma wenza inkomishi yetiye.
kufushane ngokuthe • Izithombe ezikhombisa ingane ekhulayo ize ibe umuntu omdala
xaxa kuyashesha,
kuhamba kancane njll • Impilo nokukhula kwezilwane. Isibonelo iqanda liba inkukhu.
• Ukulandelanisa • Izehlakalo ezenzeka njalo ngosuku ukusuka ekuseni kuze koshona ilanga.
izigameko usebenzisa Abafundi baqhubeka nokukhombisa izinsuku zabo zokuzalwa kwikhalenda
ulimi olufanele unyaka wonke.
njengokuthi: izolo,
namuhla kusasa.
Ukusho isikhathi
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Ukuchaza
ukwenzeka kwezinto
kusetshenziswa ulimi
olufanele. Isibonelo:
Ekuseni, ntambama,
ebusuku.
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
IZIHLOKO ADINGIKAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
OKUGXILWA KUWO
EKUPHELENI
CAPS
NGETHEMU 3 kumaminithi anga
KONYAKA 24)
4.1 • Ukwazi izinsuku zeviki
ISIKHATHI • Ukwazi izinyanga
zonyaka.
• Ukukhombisa izinsuku
zabo zokuzalwa
kwikhalenda
ngezindlela
ezahlukene.
4.2 Isilinganiso Isilinganiso Yikuphi okwahlukile eThemini 3? Izifundo ezimbili
esingahlelekile esingahlelekile
UBUDE Konke ukukala eBangeni 1 akunasilinganiso. Ubude abulinganiswa
• ukuqhathanisa • Ukuhlawumbisela, ngesilinganiso esihleliwe nesilinganisiwe.
nokuhlela ubude, ISILINGANISO,
EThemini 1 kunconywa ukuba abafundi bagxile kulokhu:
ukuphakama, noma ukuqhathanisa,
ububanzi phakathi ukuhlela, • Ukuqhathanisa ubude beizinto ezibekwe zasondelana
kwezinto ezimbili nokubhala ubude
• Ukuhlela nokuqhanisa ubude nokuphakama nobubanzi bezinto ezintathu
nezingaphezulu ukusebenzisa izikali
nangaphezulu ngokuzibeka ngambili ezinye eduze kwezinye.
bese ezibeka ezingenasilinganiso.
ngokulandelana enye Isibonelo: ubude • Ukukhulisa ulimi olukhuluma ngomehluko okhona uma kukhulunywa ngobude,
emva kwenye. bezandla, amagxatho, ukuphakama ububanzi, njll
ubude bepensela,
• Ukusebenzisa Ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela ngeThemu abafundi bangazilungiselela
nezinto zokubala, njll
ulimi olufanele ngokuphindelela behlanganisa behlela bese beqhathanisa ubude, ukuphakama
ukuqhathanisa. noma ububanzi bezinto ezintathu nangaphezulu ngokuzibeka ngazimbili ezinye
Isibonelo: kude eduze kwezinye zize zilandelane ngokufanele.
ngokuthe xaxa,
kufishane ngokuthe Umsebenzi wonke kumele ubhalwe, abafundi bebhala abakutholayo nothisha
xaxa, kubanzi ebhala ukusebenza kwabafundi.
ngokuthe xaxa, njll EThemini lesi 3 abafundi bangagxila ekulinganiseni okungenasilinganiso
belinganisa ubude.
211 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
212 IZIHLOKO ADINGIKAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
OKUGXILWA KUWO
EKUPHELENI kumaminithi anga
NGETHEMU 3
KONYAKA 24)
4.2 • Ukuhlawumbisela, Ukulinganisa okungahlelekile kobude kusetshenzisa isilinganiso Izifundo ezimbili
Ukulinganisa, okungenasilinganiso sobude.
UBUDE
ukuqhathanisa,
Abafundi bangafunda imigomo nemikhuba yokulinganisa besebenzisa ukukala
ukuhlela,
okunganasilinganiso. Ukukala ngesilinganiso esingahlelekile akumele kuthathwe
nokubhala ubude
njengokungenasidingo.
Izibalo IBANGA 1-3
ukusebenzisa izikali
ezingenasilinganiso. Ukulinganisa ubude ngesikalo esingahlelekile kufaka ukubala izilinganiso
Isibonelo: ubude ezilinganayo bese kubalwa izinto ebekulinganiswa ngazo. Isibonelo: ubude
bezandla, amagxatho, bedesiki buyizandla eziyi 8.
ubude bepensela,
Abafundi kumele balinganise izinto ezahlukene besebenzisa uhla lwezinto
nezinto zokubala, njll
belinganisa ngesilinganiso esingalinganisiwe.
Zintathu izindlela zokulinganisa okungahlelekile;
• Qoqa ubeke ngomugqa izinto ezizolinganiswa eziwubude obufanayo
njengamabhokisi kamantshisi,izivalo zamabhodlela ezinezimo ezifanayo,njll
ungasebenzisa lokhu kulinganisa ubude bedesiki. Kusemqoka ukuthi:
• Konke okuzosetshenziswa kuwubude obufanayo. Ungeke usho ukuthi incwadi
iyizivalo eziyi 12 ngoba nazo azilingani futhi
• Azikho izikhala ezishiywa phakathi kwezinto ezilinganisayo, izinto ziqoqwa
kungasali sikhala phakathi kwazo
• Ukusebenzisa izinto ezifana nse ukukala ngesilinganiso esingahlelekile. Lokhu
ungakwenza uma ulinganisa ubude bezinyawo..
• Ukusebenzisa into eyodwa kuphela njengesilinganiso esingahlelekile
noma uyiphendulele kolunye uhlangothi ukuyenza umkhawulo ngaphambi
kokuyishishilizisa.
Abafundi abafundiswe ukuchaza ukukala abakusebenzisile okungalinganisiwe.
Isibonelo: ikilasi liyizinyawo ezingama 38
Uma abafundi sebelinganise izikhashana bangajwayezwa ukuhlawumbisela
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ubungako bobude bento elinganiswayo. Ukuhlawumbisela ngaphambi
kokulinganisa kusemqoka kodwa abafundi bangakwenza emva kokuba sebeke
balinganisa ngaleso silinganiso.
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
IZIHLOKO ADINGIKAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
OKUGXILWA KUWO
EKUPHELENI
CAPS
NGETHEMU 3 kumaminithi anga
KONYAKA 24)
4.2 Abafundi kumele bafunde ukukwazi ukuqhathanisa ubude, nokuphakama
nobubanzi kusetshenziswa izilinganiso ezifanayo. isibonelo: uma umnyango
UBUDE
uyizandla ezingama 20 ububanzi kanti idesiki lingamapensela ayisi 8 lokho
akusho ukuthi ububanzi bomnyango bukhulu kunobedesiki.
Abafundi badinga ukulinganisa ngohla lwezilinganiso ukuze:-
• Bazi ukuthi uma isilinganiso sisincane isilinganiso siba siningi kanti uma
sisikhulu isilinganiso isilinganiso siba sincane. Isibonelo: ububanzi beklasi
amanyathelo angama20 kodwa libe anagxatho angama 48 ukuphapama futhi
• Bazi uksebenzisa izilinganiso ezifanele zokulinganisa. Isibonelo: ukusebezisa
izivalo zamabhodlela okulinganisa ububanzi beklasi kuchitha isikhathi.
Ukubhala isilinganiso
Ukulinganisa kuyikhono elenziwayo kodwa abafundi bangakubhala njalo phansi
abakuthola uma kade belinganisa.
Ukulinganisa ubude esimweni sokuxazulula izinkinga nezokubala
Ngesikhathi sokusebenza ngezinombolo, ubudlelwane nokusebenza kwazo
abafundi bangaxazulula izinkinga zokulinganisa okungahlelekile kobude.
Isibonelo: ubude bebhokisi lensipho lingaba izinti eziyi 8 zikamentshisi.
Ibhokisi lamakhekhe liyizinti eziyi 13 zikamentshiso. Lide kangakanani
ibhokisilamakhekhe kwelensipho?
Makunakekelwe uhla lwezinombolo ezisetshenziswa eThemu ngokwazi izinhlobo
zezinkinga ezihambisana neThemu.
213 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
214 IZIHLOKO ADINGIKAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
OKUGXILWA KUWO
EKUPHELENI kumaminithi anga
NGETHEMU 3
KONYAKA 24)
4.3 ISILINGANISO Konke ukulinganisa eBangeni 1 akuhlelekile. Akukho ukulinganiswa kwesisindo
okungahlelekile okuhlelekile nokusebenzisa ukulinganisa okungahlelekile.
ISISINDO
• ukuhlawumbisele, EThemini 1 kunconywa ukuba abafundi bagxile
isilinganiso,
• Ekuqhathaniseni isisindo sezinto
ukuqhathanisa,
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukuhlela bese uqhathanisa izisindo zezinto ezintathu nezingaphezulu
• ukuhlela,
ngokuzibeka ngambili uzilinganisa zilandelane ngokwesisindo.
nokubhala isisindo
besebenzisa izikali • Ukukhulisa ulimi olukhuluma ngomahluko wesisindo.
ezingalinganisiwe
Ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela ngeThemu abafundi bangazilungiselela
nokulinganisa macala
ngokuphindelela behlanganisa behlela bese beqhathanisa ubude, ukuphakama
onke. Isibonelo:
noma ububanzi bezinto ezintathu nangaphezulu ngokuzibeka ngazimbili ezinye
amabhulokisi, nezitini,
eduze kwezinye zize zilandelane ngokufanele.
njll
Wonke umsebenzi uyabhalwa abafundi nothisha
• Ukusebenzisa
ulimi olufanele
ukuqhathanisa.
Isibonelo: kuyasinda,
kulula, kulula kakhulu,
kusinda kakhulu.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
IZIHLOKO ADINGIKAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
OKUGXILWA KUWO
EKUPHELENI
CAPS
NGETHEMU 3 kumaminithi anga
KONYAKA 24)
4.4 Isilinganiso Konke ukulinganisa eBangeni 1 akuhlelekile. Akukho ukulinganisa isisindo
esingahlelekile okuhlelekile nokusebenzisa ukulinganisa okulingahlelekile.
UMTHAMO /
OKUMUMETHWE • ukuqhathanisa Ngalesisikhathi sonyaka kugxilwa kokumumethwe nomthamo ngoku
nokuhlela ukungako
• Khulisa ulimi oluqondene nokumumethwe nomthamo
boketshezi
olumumethwe izitsha • Qhathanisa umthamo wezitsha ezimbili ezifanayo; bese
ezimbili ezibekwe
• Qhathinisa umthamo wezitsha ezinobubanzi obungafani ngokuthela esitsheni
zasondelana.
sesithathu
Abafundi bangathola
ubungako boketshezi Bheka amanothi eThemu 2.
ngokuluthela esitsheni
sesithathu. Abafundi bangahlanganisa ulwazi abaluzuzile ngesikhathi sokufunda
ngokuzimela .
• Ukuqhathanisa
nokuhlela ubungako
boketshezi
olungamumathwa
izitsha ezimbili.
• Ukusebenzisa
ulimi olufanele
ukuqhathanisa.
Isibonelo:kugcwele
kunokunye,
akunalutho.
• Ukuhlawumbisela
bese ukala uhlele
umthamo wezitsha
usebenzisa ukukala
okungalinganisiwe.
Isibonelo:amathisipuni
nezinkomishi.
215 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-3 YEBANGA LOKU -1
5. UKUQOKELELWA KOLWAZI
216
UKUQONDA
UKUQONDA
ABAKUFUNDAYO ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi-
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO hora nemizuzu
OKUGXILWA KUWO
NGOKUPHELA engama-24)
NGETHEMU -I
KONYAKA
Ukusebenza ngeqoqo lezinto
Izibalo IBANGA 1-3
5.1 Qoqa bese uhlela izinto Ukuhlela izinto eziqoqiwe
akuyona into okugxilwa
Qoqa bese uhlela Qoqa bese uhlela
kuyo ngesigamu sesibili
izinto izinto eziphathekayo
sonyaka kodwa ingenziwa
nsukuzonke
ngesikhathi semisebenzi
5.2 Okumele izinto yokuzimela
ezihleliwe eziqoqiwe Izincomo zokugxila kukho
Okumele izinto
ezihleliwe Dweba isithombe sezinto ngeThemu 3 indlela
eziqoqiwe eziqoqiwe. ukuqokelelwa kolwazi
okusebenza ngayo
5.3 Ukuxoxa bese kubikwa kusuka ekuqaleni kuze
ngezinto ezihleliwe kuyofika ekugcineni.
Ukuxoxa bese
eziqoqiwe
kubikwa ngezinto Bheka isibonelo olunikiwe
ezihleliwe • Nika isizathu sokuqoqa ngezansi.
eziqoqiwe izinto nokuzihlela
ngendlela ezihlelwe
ngayo.
• Phendula imibuzo
- Ukuthi ukuhlela
kwenziwe kanjani.
(inqubo)
- Izinto ezihleliwe
zibukeka Kanjani.
(umkhiqizo)
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Chaza iqoqo
nemidwebo.
• Nikeza incazelo
yokuhlela kezinto
Ukusebenza ngolwazi
UKUQONDA
UKUQONDA
ABAKUFUNDAYO ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi-
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO hora nemizuzu
CAPS
OKUGXILWA KUWO
NGOKUPHELA engama-24)
NGETHEMU -I
KONYAKA
5.4 Qoqa bese uhlela Qoqa bese uhlela Izincomo zokugxila kukho: ukusebenza ngolwazioluqokelelwe oluphelele Izifundo ezi-3
ulwazi ulwazi kusuka ekuqaleni kuze kube sekugcineni.
Qoqa bese uhlela
ulwazi Qoqa ulwazi ngekilasi Qoqa ulwazi ngekilasi Ulwazi oluqokelelwe oluphelele
noma ngesikole noma ngesikole
abafundi baqoqa ulwazi ukuphendula imibuzo. EmaBangeni Aphansi
ukuphendula imibuzo ukuphendula imibuzo
nasemazingeni Aphakathi imibuzo itholakala kuthisha noma encwadini
ebuzwa uthisha ebuzwa uthisha
okufundwa ngayo.
Okumele ulwazi
• Abafundi bahlela babhale okumele ulwazi ngendlela elula ukuluhlaziya.
Okumele ulwazi kwi Abafundi beBanga -1 banendlela yokubhala okumele ulwazi ngokbhala igrafu
grafu yezithombe yezithombe
Hlaziya bese • Abafundi bahlaziya ulwazi lwegrafu yezithombe ngokuphendula imibuzo
uhumusha ulwazi ebuzwa uthisha.
• ukuphendula imibuzo Igrafu yezithombe yekilasi
ngegrafu yezithombe.
eBangeni -1 kuyasiza ukuqala ulwazi oluqokelelwe ngokwenza igrafu
yesithombe sekilasi. Ukusebenza ndawonye kubenza basizane besebenza
bonke bengasali ndawo.
Ukwenza igrafu yezithombe kwenza uthisha agxile ezingxenyeni ezimqoka
esifundweni solwazi oloqokelelwe. Uthisha akafundise abafundi ukubona
izimpawu zegrafu yezithombe
• Ukulebhelwa kwegrafu(izihloko zegrafu)
• Ukulebhela izingxenye zegrafu
• Izithombe kumele zibe nencazelo yezikumele
• Kumele kube nezikhala phakathi phakathi kwezithombe
• Izithombe kufanele zibe nobukhulu obulinganayo
• Ukufundwa kwegrafu
Ukusebenza ngolwazi oluqokelelwe oluphelele kusuka ekuqaleni kuya ekugcineni
kuthatha izifundo eziningana.
217 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONDA
ABAKUFUNDAYO ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ezifundweni eziyi-
218 IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO hora nemizuzu
OKUGXILWA KUWO
NGOKUPHELA engama-24)
NGETHEMU -I
KONYAKA
5.4 Ukuqoqa, uhlele bese ubhala okumele ulwazi oluphelele
Qoqa bese uhlela Othisha emeBangeni aphansi kumele basebenzise izihloko ezahlukahlukene
ulwazi eziqokwa ukufundisa
kuqoqwa ulwazi nokuluhlaziya ezingeni nasezingeni ngalinye. izibonelo ezifanele
Izibalo IBANGA 1-3
zifaka ukuhlela ishadi
lesimo sezulu lenyanga edlule bese kwenziwa igrafu yezithombe. Noma ukwakha
igrafu yezithombe
yezinsuku zokuzalwa zabafundi
Ukuhlaziya ulwazi
Abafundi baphendula imibuzo efana nalena:
Iluphi uhlobo lwezulu olube luningi kulenyanga ?
Iluphi uhlobo lwezulu olube luncane kulenyanga?
Zibe zingaki ezibe nelanga elibalele?
Ukusebenza ngolwazi oluqokelelwe oluphelele kusuka ekuqaleni kuya ekugcineni
kuthatha izifundo eziningana.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YESI-4 YEBANGA LOKU -1
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANE BAZO
UKUQONDA
CAPS
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
UKUTHUTHUKISA ULWAZI LWEZINOMBOLO: Ukubala usebenzisa izinombolo eziphelele
1.1 Bala izinto eziphathekayo Bala izinto eziphathekayo Yimuphi umehluko ku-Themu 2?
Bala izinto kuya ezingama-50 kuya ezingama-50 Ku-themu 4, abafundi bangeza uhla lokubala. Kusekhona ukubheka ngokuqonda
eziphathekayo Qagela inani lezinto Qagela inani lezinto indlela emiselwe yokusenza kwenombolo nhloko. Ngalethemu abafundi kumele
esingaziibala esingaziibala bafunde indlela yokubeka izinto eziphathekayo ngokulandelana uma bebala
ngokuyikho. ngokuyikho. ukuze uma bebheka ukubala, amalungiselelo abasiza ekubaleni kakhulu kalula.
Isibonelo, ukubala kubekwe emgqeni.
Ngalethemu abafundi baqhubeka nokwengeza amakhono okubala nokufunda.
• Ukubala konke
• Ukuqhubeka nokubala
• Indlela emiselwe yokusenza kwenombolo nhloko kanye
• Ukusebnza ngethekisthi ebhaliwe.
Abafundi badinga ukuxhumana phakathi kokubala okujwayelekile nezinombolo
ezisho isikhundla. Lokhu kwenzeka uma bethola ukuthi ukugcina ukubala kufike
ku-50 wezinto kusho ukuthi babale izinto ezingama-50.. Futhi bayazi ukuthi
indlela umuntu abala ngayo izinto ayithikamezi ukubala.
ukubala ngamaqoqo
Ukuze kusizwe abafundi ukubala ngezikhawu ezimbili, ezinhlanu nezi - 10,
kudingeka bahlanganise izinto ngokubili, ngokuhlanu kanye nokuyi- 10 ukuze
kubalwe iqoqo lezinto. Amakhadi ezinombolo kufanele abonise kuko konke
okuqoqiwe ukubonisa izinombolo zezinto ezibaliwe. Ukubala ngamaqembu
kuzolungiseslela abafundi ekwazini ukuphindaphinda. Ekupheleni kwe-Themu
abafundi kumele bakwazi ukubona ukuqoqwa ngokuhlukanisa izinombolo.
Isibonelo: “Ngiyazi ukuthi kuyi-10 ngoba ngibeka oku-4 kwelinye icala ngibeke
okuyi-6 kwelinye icala”
Izinsiza:
Qaphela ukubheka izinhlobo zezinsiza ezisetshenziswayo.
• Izinsiza ezihlelekile, ubuhlalo bokubala obusentanjeni bungasetshenziswa.
219 • I-abhakhasi ingasetshenziswa ukufunda ukubala ngeqembu leshumi.
• Abafundi bangenza inyanda yoku-2, inyanda yoku-5 neyeshumi bese bezibala
Izibalo IBANGA 1-3
zonke.
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
220 IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.2 Bala uyaphambili Bala uyaphambili Yimuphi umehluko ku-Themu 1?
ubuye uhlehle kanje ubuye uhlehle kanje
Bala uyaphambili Ku-Themu 4, abafundi babala izikhawu ze-10, 5 ne-2 ukufika ku-100. Ukubala
ubuye uhlehle • Ngakunye kusukela • Ngakunye kusukela ngezikhawu kuba ikhono elibalulekile abafundi abazolisebenzisa ku-Banga 2 ne 3
kunoma iyiphi kunoma iyiphi kubasize uma benza izibalo.
Izibalo IBANGA 1-3
inombolo phakathi inombolo phakathi
Ekupheleni kwe-Themu abafundi bazokwazi lokhu:
kuka -0 kuya ku-100. kuka -0 kuya ku-100.
Ukubala uphimisa uphinde uphendule imibuzo enjengale:
Bala uya phambili Bala uya phambili
kanje: kanje: • Qala kuma- 52, bala uqhubeke ngokubala ngakunye ufike kuma-70
• Ngama-10 kusuka • Ngama-10 kusuka • Qala kuma- 88, bala uqhubeke ngokubala uhlehle ngakunye ufike kuma-70
kunoma iyiphi kunoma iyiphi
• Qala kuma- 38, uphinde uqhubeke ngokubala ngakubili ufike kuma-50
inombolo phakathi inombolo phakathi
kuka -0 kuya kuma kuka -0 kuya ku-100. • Qala kuma-45, uphinde uqhubeke ngokuhlanu ufike ku-100
-100.
• Ngaku -5 kusuka • Qala ku-10, uphinde uqhubeke ngokuyishumi ufike ku-100
• Ngaku -5 kusuka kunoma iyiphi
kunoma iyiphi inombolo ku-100 Abafundi kumele bakwazi ukusebenzisa amakhono okubala emsebenzini
inombolo kuya kma obhalwayo. Isibonelo:
• Ngaku -2 kusuka
-100 • Kopisha wenabe izinombolo ezilula ngokulandelana okungenani kuya ku-100.
kunoma iyiphi
• Ngaku -2 kusuka inombolo kuya ku-100 Bheka ingxenye kumaphethini ezinombolo
kunoma iyiphi
inombolo kuya kuma
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola -100
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
CAPS IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.3 Ukufunda nokwazi Ukufunda nokwazi Yimuphi umehluko ku-Themu 3?
izinombolo izinombolo
Uphawu negama Ku-Themu 4, uhla lwezinombolo luthuthuka kuya ku-100. Ukubhala izimpawu
lenombolo • Ukufunda nokwazi • Ukufunda nokwazi zezinombolo nezinombolo magama ziyahlanganiswa ngaleli-Themu. Alukho
uphawu lwezinombolo uphawu lwezinombolo olwazi olusha olufundwayo. Kubalulekile ukuthi ukuqagela inombolo eyakhe
kusuka ku-0 kuya kwi- kusuka ku-0 kuya kwi- iqoqo nokubala kuncike kwenzeni ngokucophelela nokusebenzisa izinombolo
100. 100. zamagama. Abafundi kumele basebenzise babhale izinombolo zamagama
zezinhlobo ezahlukene zesimo.
• Bhala izimpawu • Bhala izimpawu
zezinombolo kusuka zezinombolo kusuka Ekugcineni kwe-Themu kufanele bakwazi ukwenza lemisebenzi elandelayo:
ku-0 kuya ku-20 ku-0 kuya ku-20
Uqondanisa izimpawu, izithombe noma izinto zezithombe
• Ukufunda nokwazi • Ukufunda nokwazi
amagama ezinombolo amagama ezinombolo Leli khadi lith ku--6 Leli kadi lithini?
kusuka ku-1 kuya kusuka ku-1 kuya
kwi-10 kwi-10 6 11
• Bhala amagama • Bhala amagama
ezinombolo kusuka ezinombolo kusuka Qondanisa amagama nezinto
ku-1 kuya kwi-10 ku-1 kuya kwi-10
Kanye
Kubili ã ã ã
Kuthathu ì
Kune ëëëëë
Kuhlanu
Isithupha õõ
Isikhombisa ðððððð
Isishiyagalombili ø ø ø ø
Shumi ööööööö
221 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
222 IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.4 Hlela uqhathanise Ngokuhlela nokuqhathanisa izinto nezinombolo abafundi bafunda ukuthi:
izinto zifike ku-20
Chaza, qhathanisa • Izinombolo ezisho isikhundla zisetshenziswa ukuchaza izinamba eziseqoqweni.
bese uhlela • Qhathanisa amaqoqo
ezinto ngobuningi / Yimuphi umehluko ku-Themu 3?
izinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
okumbalwa; ngokuningi Abafundi baqala ukufundiswa ukubala okujwayelekile.
kuno; okuncane kuno;
kuningi ngango, Ekupheleni kwe-Themu nasekupheleni konyaka abafundi kumele bakwazi
okuhlukene. ukusebenzisa ulimi oluhlelekile noluqhathanisayo ezindleleni ezithile:
• Qoqa uhllele izinto Okokuqala, okwesibili, okwesithathu, okwesine, okwesihlanu,
ngokuningi kuya okuyisithupha.............
kokuncane nokuncane Bangakhi..........
kuya kokuningi.
Okuningi njenge, izinombolo ezifanayo njenge.....
• Uhla kufinyelela
ezintweni ezi-20 Okulingana no, kukhulu kuno, kuncane kuno, kuyingcosana kono, kuningi kuno,
Hlela uqhathanise Hlela, okokuqala, okokugcina, ngaphambi, emva, eduze, phakathi
izinamba Izinombolo
• Hlela izinamba Okokuqala, okwesibili, okwesithathu, okwesine, okwesihlanu,
- Kusukela kokuncane okuyisithupha.............
kuya kokukhulu; Bangakhi..........
kusuka kokukhulu
kuya kokuncane Okuningi njenge, izinombolo ezifanayo njenge.....
- engaphambi li, Okulingana no, kukhulu kuno, kuncane kuno, kuyingcosana kono, kuningi kuno,
engmuva, ephakathi
Hlela, okokuqala, okokugcina, ngaphambi, emva, eduze, phakathi
nendawo
- Usebenzisa umugqa
wezinombolo ka 0
kuya ku -20 Faka umbala ophuzi endilingeni yesihlanu.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Qhathanisa izinombolo Faka umbala obomvu endilingeni yokuqala.
ngokuthi inkulu kuna Faka umbala oluhlaza okwesibhakabhaka endilingeni yesishiyagalombili
/ incane kuna ining
kuna / kumbalwa kuna;
kulingana na
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
CAPS IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.4 • Okukodwa nokukodwa Abafundi abaphendule imibuzo enjenga le
okuhambisanayo
Chaza, qhathanisa Ubani owokuqala emugqeni?
bese uhlela • Uhla lwezinombolo
Ubani owesibili emgqeni?
izinombolo kufinyelela kwezi-20
UMthunzi unamakhilayoni ama-5. UCally unamakhilayoni ayisi-8
Sebenzisa izinombolo
ezijwayelekile Ubani onamakhilayoni ambalwa?
ukubonisa ukuhleleka,
indawo noma Nginike inombolo ephakathi kwe-15 no- 17?
isikhundla Bhala phansi izinombolo eziphakathi kwe-4 neziyi- 10
• Hlela izinto 1, 2, 3, 4, _, _, _, _, _, 10
ngokulandelana
Gcwalisa izinombolo ezingekho
kusukela kweyokuqala
kuya kweyeshumi. Ngaphambili Izinombolo Ngemuva
Hlela izinombolo 17
ngokulandelana ukusuka
kweyokuqala ukuya 12
kweyeshumi 14
9
6
Bhala lezi zinombolo zihleleke kusuka kwezinkulu uya kwezincane
Bhala lezi zinombolo usuka kwezincane uye kwezinkulu
Kopisha ugcwalise usebenzise amagama “ngaphansi” noma “ngaphezulu”:
• 35 anga _______ kunama- 38
• 79 anga __________kunama 65
Ukwazi ukuthi inombolo eza ngaphambili ingaphansi ngokukodwa kanti inomba
eza ngemuva ingaphezulu ngenamba eyodwa.
Iyiphi inamba efika ngaphambi kwe-17?
Iyiphi inamba eza ngemuva kwama-82?
223 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
224 IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.4 Gcwalisa izinombolo ezingekho emgqeni wezinombolo
Chaza, qhathanisa
bese uhlela 85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
izinombolo Beka isinombolo zamakhadi ezilandelayo ngohlelo:
Izibalo IBANGA 1-3
yiziphi izinombolo eziphakathi kwama-25 no 30
Nginikeze inamba enkulu ngokukodwa engaphezulu kuka-76
Nginikeze inamba enkulu ngokubili engaphezulu kuka-76
Iyiphi inombolo engaphansi ngokukodwa kuno-45?
Iyiphi inombolo engaphansi ngokubili kuno-39?
1.5 Ukubona ubungako Yimuphi umehluko ku-Themu 3?
Ubungako benani benani lezinombolo Kuleli Themu abafundi baqhubeka nokwakha nokukhulisa ukuqonda ubungakho
lenombolo ezimbili zedigithi -kuya benani lenombolo
ku-20.
Ku-Themu 4, abafundi basebenza ngohla lwezinombolo ezinkulu baqhubeke:
• Hlukanisa izinombolo
ezingamadigithi • Bala wenze amaqoqo ezinto ezilishumi nokukodwa okuseceleni;
ahamba ngamabili • Bhala oku-18 = 1 okulishumi noku- 8 nokukodwa okuseceleni;
ngeshumi
• Bese ubhala oku- 14 = 10 no 4.
nangokukodwa kuya
ku-20 Isi: i-12 yi-10 Abafundi kumele baqhubeke nokusebenza bethinta izinsizakufunda
kanye no-2 eziphathekayo ngokwamaqoqoqo ezinto ukwakha ngamashumi kokukodwa
ukuze bakhe ukuqonda ukuthi iqembu leshumi nokukodwa okuseceleni
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Besebenzisa iabhakhasi (abucus)abafundi kufane bakwazi ukukhomba:
• Ishumi elilodwa
• Ishumi elilodwa nemivo emihlanu
• Ishumi elilodwa nemivo eyisithupha
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
CAPS IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.5 Lindela abafundi ukubala ngemivo ukwenza amaqoqo okuyishumi.kwabaningi
kuphela kwendlela yokusho inombolo noma zingaki izinto ezilapho.
Ubungako benani
lenombolo Amakhadi asho ubungako benombolo (Place value cards/Flard cards)
Amakhadi asho ubungako benombolo kufanele asetshenziswe ngaleThemu
ukukhombisa indlela okwakhiwe ngayo inombolo.amakhadi asho ubungako
benombolo angakhhonjiswa eceleni kwezinyanda noma amaqoqo ezinto.
Izinsiza
Izinto ezingaqoqwa:
• Izinduku zokubala
• Izinto zokubala ezingantshuntshwa
• Izinti zikamentshisi
• Izinti zika-ayisikhilimu
• Amabhulokhi ahlanganayo
• Amakhadi amele ubungakho benombolo
• Imali yokudlala
Kuyasiza ukuba namaqoqo okuyishumi ahlezi elungile abafundi abawaqoqile
bawagcina ezitsheni.
225 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
226 IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.6 Sebenzisa lamaqhinga Yini okwehlukile eThemu ye-3?
Amaqhinga alandelayo ukuxazulula Uma kuphela leThemu abafundi baqala ukuxazulula izinkinga zamagama
okuxazulula izinkinga zezibalo bese besebenzisa lamaqhinga:
izinkinga uchaza isisombululo
• Dweba noma izinsizakufunda
Izibalo IBANGA 1-3
kanje:
• Sebenzisa • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
izinsizakufunda • Phindaphinda kabili ubuye uhlukanise kabili
eziphathekayo • Umugqa wezinombolo
• Sebenzisa izithombe Bheka amanothi e-Themu 2
ukubonisa izibalo
eziyingxoxo
• Ukwakha nokuhlakaza
izinombolo
• Phinda kabili ubuye
uhlukanise kabili
• Umugqa wezinombolo
1.7 Uxazulula izinkinga Uma kuphela leThemu abafundi kufanele babe bekwazi ukwenza / ukuxazulula
Ukuhlanganisa zezibalo zamagama izinkinga ezifana nalezi ezingaphansi.
nokususa ezisesimweni ushintsho
esijwayelekile bese
uchaza isisombululo uNoluthando unama apula ama- 5. uSilo umunika ama apula ayi- 8. Mangaki
esebenzisa ama apula anowo manje?
ukuhlanganisa nokususa Noluthando ubenama apula ayi-13. wanika uSilo ama apula ama- 5. mangaki
ezibalweni ezinika ama apula asenawo manje?
umphumela ofika ku-20.
hlanganisa
Nosisi unomabuli aba-5 aluhlaza satshani kanye nayisi-8 aluhlaza
sasibhakabhaka. Bangaki omabuli anabo?
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Nosisi unomabuli abayi- 13. aba-5 baluhlaza satshani abanye bonke baluhlaza
sasibhakabhaka. Bangaki omabuli abaluhlaza sasibhakabhaka uNosisi anabo?
Qhathanisa
uNosisi unobhanana abayi-13. uThemba unobhanana aba- 5. bangaki
ngaphezulu obhanana Nosisi anabo kunoThemba?
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
CAPS IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.8 Uxazulula izinkinga Uma kuphela iThemu abafundi kufanele babe bekwazi ukwenza izinkinga
Ukuphindaphinda zezibalo zamagama ezifana nalezi ezingaphansi.
ukuhlanganisa ezisesimweni Ukuhlanganisa ngokuphindelela
okuzoholela esijwayelekile bese
uchaza isisombululo Amabhayisikili ama-4 anamasondo amangaki?
ekuphindaphindeni
esebenzisa Izinga
ukuhlanganisa nokususa
UThami uphuza izinkomishi ezi-2 zobisi nsuku zonke. Zingaki izinkomishi zobisi
ezibalweni ezinika
aziphuzayo ngesonto?
umphumela ofika ku -20.
amaGridi
uMnu Khumalo utshala imigqa emi-3 yeklabishi. Kunezithombo ezi-5 emugqeni.
Zingaki izithombo zeklabishi zizonke?
1.9 Uxazulula izinkinga Umakuphela iThemu kufanele abafundi babe bekwazi ukwenza izinkinga
Ukwenza zezibalo zamagama ezifana nalezi ezishiwo ngezansi.
amaqoqo kanye ezisesimweni
esijwayelekile bese Ukwenza amaqoqo
nokuhlukaniselana
okuholela uchaza isisombululo Ukwenza amaqoqo, ulahle izinsalela
ezibalweni esebenzisa
ukuhlanganisa nokususa uStella ama apula angama-3 esikhwameni sisinye. Unama apula ayi-13. Zingaki
zokuhlukanisa izikhwama ezinama apula ama-3 agazenza?
ezibalweni ezinika
umphumela ofika ku-20 Ukwenza amaqoqo, ufaka insalela kwimpendulo
kanye nezimpendulo
ezifaka izinsalela uBen ufuna ukuthatha amaqanda ayi- 15 awayise kugogo wakhe. Mangaki
amabhokisi angathahta amaqanda ayi-6 lilinye awadingayo ukupakisha wonke
amaqanda?
Ukwehlukanisa ngokulinganayo
Hlukanisa, ulahle insalela
Hlukanisela abangani aba-3 ngokulingana oswidi abayi - 14 bathole inombolo
elinganayo yoswidi.
Hlukanisa, okuholela emaqhezwini
Hlukanisela abangani aba-3 oshokoledi aba-4 bathole ngokulinganayo
bonke kungasali lutho. (abafundi abavumelekile ukubiza ingxenye yeqhezu
ngokukodwa kokuthathu.bangayichaza ingxenye yeqhezu kalula ngokuth:i “
okuncane”.)
227 Amaqoqo amaqhezu Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
228 IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.11 • Ukubona ukhombe Uma kuphela iThemu abafundi kufanele babe bekwazi ukwenza izinkinga
imali yaseNingizimu ezifana nalezi ezishiwo ngezansi.
imali
Afrika ewuhlweza 5c,
uJohn uthenge isinkwa ngama- R8. Usikhokhele nge- R10 eliphepha. Yimalini
10c, 20, 50c, R1, R2; ushintshi awutholile?
Izibalo IBANGA 1-3
R5 yephepha R10 no
R20 Umama kaRosy’s uthenge isikhafu ngama- R17.usikhokhele ngamarandi
ayishumi ama-2 anhamaphephayimalini ushintshi awutholile?
• Ukuxazulula izinkiknga
zemali ezifaka isamba Usuku lokuzalwa lukaJudy lwalungesonto. Uthole ama- R5 kudade wabo,
ama-R2 umfowabo kanye nayi-R10 kumza wakhe.yimalini iyonke ayitholile?
noshintshi kuyofika ku
R20 no 20c
UKUBALA
Sebenzisa lamaqhinga Yimuphi umehluko eThemu 3?
alandelayo ukwenza
Abafundi kulindeleke baxazulile izibalo esimweni esikhululekile besebenzisa
izibalo: lamaqhinga alandelayo:
1.12 • Imidwebo noma • imidwebo noma izinsizakufunda eziphathekayo
izinsizakufunda
Amaqhinga eziphathekayo • imidwebo yabafundi iqala ukubukela ngokohlelo kufanele bakwazi ukuchaza
(izindlela noma izibalo zabo esekelwe kwimidwebo yabo.
• Ukwakha nokuhlakaza
amasu) izinombolo • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• ukuphinda kabili • ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulingana
nokuhlukanisa kabili • umugqa wezinombolo
ngokulingana
bheka amanothi eThemu ye-2.
• umugqa wezinombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
CAPS IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.13 • Hlanganisa kufike Ukuhlanganisa nokususa phakathi kohla lwezinombolo 0 - 20 abafundi bazo:
ema- 20
Ukuhlanganisa • Baqala ukuthuthukisa ulwazi lobumeli bungako bamashumi nemivo;
nokususa • Susa kusukela ema-
• Baqhubeka ukubala ngamaqoqo; kanye noku
20
• Kuqala ukubona ukuthi ukubala uqhubeka ngemivo akulona isu eliphusile.
• Sebenzisa izimpawu
ezifanele (+, –, =, ) Abafundi bazoqhubeka Learners will continue to:
• Enza uphindelela • Bala izinto;
amabhondi ezinombolo
• Ukubona, ukufunda nokubhala izinombolo;
kuze kufike ku-10
• Ukuqhqthanisa nokuhlela izinombolo.
Ukuze usebenze ngezimpawu zokuhlanganisa nokususa; abafundi kufanele
babe nolwazi oluphusile loku:
• Bala konkecount all;
• Bala uqhubeka kusukela kwinombolo enkulu ngokuthe xaxa;
• Ukusebenzisa nokuqonda ulimi lokuhlanganisa nokususa; kanye
• Hlela nokuqhathanisa izinombolo.
Abafundi bazoqhubeka nokwakha ukuqonda ukuhlanganisa nokususa.
Uma kuphela unyaka kufanele abafundi bakwazi uku:
• Ukusebenzisa amagama asetshenziswayo ahlobene nokuhlanganisa
nokususa kanye nezimpawu ukuchaza nokubhala phansi imisho yezinombolo
yokuhlanganisa nokususa;
• Sebenzisa izindlela ezingahleliwe ukwenza kanye nokubhala ukuhlanganisa
nokususa;
• Xazulula izibalo zokuhlanganisa nokususa kanye nokubhala phansi
izimpendulo zabo ngemisho yezinombolo;
• Ukuqonda ukuthi ukuhlanganisa akufani nokususa kanye nokususa akufani
nokuhlanganisa ukusebenzise ukuthola nokubhala phansi izibalo.
229 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
230 IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.13 Ukuqonda ukuhlanganisa nokususa sbafundi kufanele bakwazi uku:
Ukuhlanganisa • Kukwazi ukusebenzisa iphuzu lokuthi indlela ukuhlanganisa oukuhleleke
nokususa ngayo akusho lutho;
Izibalo IBANGA 1-3
• ukusebenzisa izimpawu +, - kanye =;
• ukwazi ukuthi kumele inombolo engaziwa;
• ukuqonda ukususa njengo “kuthahta konako” kanye “nokuthola umehluko
phakathi”’; kanye
• ukusho nokubhala namaphuzu ezinombolo ezihambisanayo kwiphuzu
elinikeziwe lokuhlanganisa ngokuguquka.Isib.
8 + 6 = 14 kusho ukuthi 14 - 6 = 8.
Ukubhala phansi imifanekiso yokuhlanganisa nokususa:
Ngenkathi abanye abafundi besafuna ukubhala phansi nokubala
ngemivo,badinga ukusizwa ukuqala ukubhala nokubala ngamaqoqo.
Kufanele bakwazi uku:
Dweba izithombe nokusebenzisa izinombolo,ngokugqamile bekhombisa
amaqoqo.
Ukuhlakaza izinombolo kube yizingxenye ezincane ukwenza izibalo zibe
lula
Abafundi bazohlakaza izinombolo kube izingxenye ezihlukene eziphathekayo.
Abafundi bazoqala ngokuhlakaza okuyisikhombisa ngemivo; kepha ngesikhathi
amaphuzu enombolo kufinyelela e-10 esesemqondweni abafundi bangasebenza
ngezinombolo kwizinga eliphezulu, kufanele bahlakaze okuyisikhombisa kube
izingxenye ezihlukene.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
CAPS IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.13 Sebenzisa imicibisholo kanye nezinombolo ukukhombisa ukucabanga
Ukuhlanganisa 11 + 7 =
nokususa
11 + 4 + 3
11 + 4 → 15 + 3 = 18
11 + 7 =
11 + 5 + 2
11 + 5 → 16 + 2 = 18
17 - 9 =
17 - (7 + 2)
17 - 7 → 10 - 2 = 8
Amabhondi ezinombolo
Ukuzijwayeza amabondi ezinombolo, kufanele abafundi banikezwe imisebenzi
ehlukahlukene ukuba bayenze,lokhu kwenzeka kahle ngesikhathi esikhululekile.
Umugqa wezinombolo ungasetshenziswa ukuzijwayeza amabondi kufinyelela
e-10.
Basebenzisa ulwazi abaluthole ngaphimbilini njengeqhinga
Lamaqhinga okhonjiswe ngezansi kuvumela abafundi ngokuhlela ukubala
kwabo kanye nomqondo wezinombolo.ukuzilungiselela lamaqhinga engezansi
azokhuthaza abafundi ukucabanga ngobudlelwane phakathi kwezinombolo
kanye nokufundisa abafundi ukusebenzisa ulwazi ukubasiza ukwenza izibolo.
Beka inombolo enkulu kakhulu kuqala ukuze ubale uqhubeka noma uye
emuva.
4 + 12 =
Hlela kabusha 4 + 12 njenga 12 + 4 ubale uqhubeka kusukela e-12.
231 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
232 IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.13 Bala uqhubeka kusukela kwinombolo enkulu kakhulu
Ukuhlanganisa Abafundi kufanele bakwazi kubala beqhubeka kusukela kwinombolo enkulu
nokususa kakhulu.lokhu kuyiqhinga elilunge kakhulu kunokubala ngemivo kufiytelela e-14
kanye nokubala ngokuhlanu nangaphezulu.
Izibalo IBANGA 1-3
14 + 5 =
Abfundi babala kusukela kokuyi 14, kuqhubeke kuye 15, 16, 17, 18, 19.
Khomba izinombolo eziseduze kweziphindeke kabili
8+7
Abafundi bangachaza ukuthi isibalo singabhalwa kanje 8 + 8 -1 (okuphindwe
kabili 8 hlanganisa 1) noma 7 + 7 + 1 (okuphindwe kabili 7 hlanganisa 1).
Abafundi bangabhala phansi amasu abo besebenzisa imicibisholo:
8 + 8 → 16 + 1 = 17
Shintsha inombolo iye eshumini bese ususa noma wengeze okukodwa
Lelisu lingafundiswa ngezinombolo ezisohleni oluphansi lungasetshenziswa
kwizinombolo eziphezulu.
9+6=
Abafundi bangasho: “ngikhipha okukodwa kokuyi-6 ngiyokwengeza ngokuyi-9
ukwenza okuyi-10.”
Okuyi- 9 + 6 kungabhalwa kanje 10 + 5 = 15
8+5=
Abafundi bangasho kuboThe learners can say to themselves: “ngikhipha okubili
koku-5 ngiyokwengeza kokuyi-8 ukwenza okuyi-10.”
Okuyi- 8 + 5kungabhalwa kanje 10 + 3 = 13
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
CAPS IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.13 Sebenzisa ulwazi ekuphambaneni kobudlelwane phakathi kokuhlanganisa
nokususa
Ukuhlanganisa
nokususa 15 - 9 =
Umfundi uyazi ukuthi isibalo singaphinde sibhalwe njengesibala sokuhlanganisa
“ngiyazi ukuthi 9 + = 15.”
Umfundi angasebenzisa ukubala ukwenza izibalo.
Umugqa wezinombolo
Kufanale bakwazi ukusebenzisa umugqa wezinombolo ukweseka ukwenza
kwabo izibalo.Isib.
13 + 6
1.14 • hlanganisa inombolo Yimuphi umehluko eThemu 3?
efanayo ngokuphin-
Ukubala Ku-Themu 4, abafundi baqhubeka nokwakha ulimi ngokuphindaphinda
daphinda kufinyelela
ngokuphindaphinda kokuhlanganisa. Isibonelo:
ema- 20
okuholela
• Amaqoqo ama-2 ezinto ezi-3
ekuphindaphindeni • sebenzisa izimpawu
ezifanele (+, =, ) • Amaqoqo ama-4 ezinto ezi-2
Abafundi baqhubeka nokubhala imisho yezinombolo okwethulwa
okusazithombe. Ukubala okweqayo kumele kuqhubeke ukuze kusize abafundi
ekubala izinto eziqoqelwe ezithombeni. Uma izithombe noma izinto eziqoqwe
ngokubili abafundi kumele babale ngokubili hhayi ngokukodwa ukuze bathole
isamba sezinto.
Ukuphela kweThemu abafundi kufanele bakwazi uku:
• Ukuqonda ukuhlanganisa ngokuphindaphinda njengokwenza amaqoqo okul-
inganayo;
• Khombisa ukuhlanganisa ngokuphindaphinda usebenzisa izinto eziphathek-
ayo kanye nemidwebo;
• Bhala phansi imisho yezinombolo ezihambisanayo nokwenziwayo noma
imidwebo;
• sebenzisa umugqa wezinombolo ukufinyelela kwimpendulo.
233 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
234 IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.16 Number concept: Yimuphi umehluko eThemu 3?
Range 20
Izibalo zekhanda eThemu 4, uhla lwezinombolo luyakhula kusuka e-15 kufinyelela ema- 20.
• isho inombolo
Isibonelo semibuzo nemisebenzi engabuzwa noma yenziwe:
engaphambi
Izibalo IBANGA 1-3
kanye nasemuva • Qala ngoku-3 ubale uya phambili ngakunye kuya kwi-10.
kwenombolo
• Abafundi bama umugqa babuze: ngobani wokuqala, wesibili, wesithathu noma
oyinikeziwe.hlela
wokugcina?
iqoqo lezinombolo
ozinikeziwe • Ngubane ongaphansi kuka-14 noma ku-8?
ezikhethiwe.
• Ngubane ongaphezulu ku-8 noma ko-4?
• Qhathanisa izinombolo
kufinyelela ema- • Yini oku-2 okuncane kunaku-13?
20 usho okuphi • Yini oku-2 okwedlula u-8?
okungaphezu
nokungaphansi. • Nginike inombolo ephakathi kuka-1 no-3.
• Yazi ukuthi iyiphi • Nginike inombolo ephakathi kwe-10 ne-13. Ingabe kunenamba eyodwa?
inombolo engaphezu • Hlela lezi zinombolo zamakhadi ngokuyikho usuka kwezincane uya kwezinkulu.
ngokukodwa noma
ngaphansi. Ukukhumbula ngokushesha
• Yazi ukuthi iyiphi Bonisa izinombolo zokuhlanganisa ezenza okuyi-10 (zibhale phansi noma
inombolo engaphezu usebenzisa ubungakho benani lezinombolo noma amakhadi okusebenza
noma ngaphansi okwakha izinombolo)
ngoku-2 nangaphansi a) 1
Ukukhumbula b) 2
ngokushesha:
c) 3
• Amphuzu
okuhlanganisa d) 4
nokususa kufinyelela
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
-10
UKUQONDA
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO
CAPS IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
OKUDINGEKAYO
OKUBHEKWAYO
EKUPHELENI
KU-THEMU 1
KONYAKA
1.16 Amaqhinga okubala Bonisa izinombolo ngakwesokunxele uma....kususiwe kusuka kuyi-10 (zibhala
phansi noma usebenzisa ubungakho benani lezinombolo noma amakhadi
Izibalo zekhanda Sebenzisa amasu
okusebenza okwakha izinombolo)
okuhlanganisa nokususa
ngokugculisayo: a) 1
• Beka inombolo enkulu b) 2
kuqala ukuze ubale
c) 3
uqhubeke noma
uhlehle d) 4
• Umugqa wezinombolo e) 6+ 4 = 10 yini oku- 4 + 6? Ingabe impendulo iyafana?
• Ukuphinda kabili f) 5 + 2 = 7 yini oku- 2 + 5? Ingabe impendulo iyafana?
nokuhlukanisa kabili
Amasu okubala
inombolo
Sebenzisa amasu okuhlanganisa nokususa ngokugculisayo:
• Ukwakha nokuhlakaza
inombolo Hlanganisa okulandelayo ngokufaka izinombolo ezinkulu kuqala bese uqhubeka
nokubala:
1+9
2+6
1+4
Okuphindwe 1
Yini okubili 2s?
Yini okuyinxenye we-4?
Sebenzisa umugqa wezinombolo
Ugxuma kangakhi ukusuka koku-3 kuya koku-5?
Ugxuma kangakhi uhlehla usuka koku-5 kuya koku-2?
235 Izibalo IBANGA 1-3
236 ITHEMU YESI-4 YEBANGA LOKU -1
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANE, NE - ALJEBHRA
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
2.1 Kopisha, uqhubeke Amaphethini atholakala Abafundi bazosebenza ngamaphethini akwimvelo, ngokwempilo ephilwa manje Isifundo 1
Izibalo IBANGA 1-3
uchaze lapho siphila khona nangokwamasiko kusukela eBangeni loku - 1 kuya kwelsi - 6. Lokhu kusho ukuthi
Amaphethini
akudingeki uchithe isikhathi esiningi kulesisihloko. Kumele ukhethe imisebenzi
okusejiyometri Kopisha, uqhubeke Bona, uchaze
namaphethini alungele ibanga ngalinye.
uchaze ngamagama ngamagama ubuye
ukopishe amaphethini EBangeni loku - 1 abafundi bangenza amaphethini abawathathela kwamanye.
• Amaphethini alula
okusejiyometri
enziwe ngezinto Ezinye zezibonelo zamaphethini amacembe ezihlahla, amagxolo, insoli
ezphathekayo • kwimvelo yezicathulo, amathayi, njll.
• Amaphethini alula • kusuka kwimpilo Inhlobo eyodwa yephethini izingane ezingabuka kuyo okufana nse nxa zombili
enziwe ngokudweba yesimanje (symmetry) isib.amacembe amaningi afana nse nxa zombili.
imigqa, izimo, noma
• kusuka emasikweni Abafundi bangabuye babuke amaphethini ocingweni (ucingo, ukhuni)
izinto
ayigugu
Izitini ezisebhilidini kanye nesiyingi esinamathayili;
Akha amphethini akho
Akha amphethini akho
Izingubo nezinto;
Akha amaphethini
Akha amaphethini
okusejiyometri Amapuleti, izinkomishi, amasoso;
okusejiyometri
• Ngezinto Amabhola;
• Ngezinto
eziphathekayo
eziphathekayo Izilwane ezifana nezinkomo, ibhu, umvemvane, idumbe, indlulamithi, izinyoni,
• Ngokudweba imigqa, izintethe, izimbali, izinto ezenziwe ngobumba
• Ngokudweba imigqa,
izimo noma izinto
izimo noma izinto Kunezindlela ezahlukene zokuchaza amaphethini atholakala endaweni
Amaphethini atholakala eseduzane. Amaphethinin amaningi atholakala eduze / kalula enziwe ngemigqa,
lapho siphila khona ngezimo noma ngezinto. Izimo noma izinto azidingi ukuxhunyaniswa nezimo
zezinto ezisejiyometri ezinhlangothimbili esenziwe eBangeni 1. Abafundi
Bona, uchaze
bangabheka bachaze
ngamagama ubuye
ukopishe amaphethini • Ukuthi yikuphi ngokuphindelela, isib. imigqa, noma iyiphi inhlobo yesimo,
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
okusejiyometri amachashaza
• kwimvelo • Olayini abaphindaphindiwe isib. ingabe olayini bayaphambana njengalabo
abakwindwang yezitsha, ngabe amachasha angosayizi abalinganayo, ngabe
• kusuka kwimpilo
imibala iyefana, ingabe babheke endaweni eyodwa, njll.
yesimanje
• kusuka emasikweni
ayigugu
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
2.2 Kopisha, qhubezela, Kopisha, qhubezela, Ukulandelana kwezinombolo kungahlanganiswa nokubala. Njengoba ikhono Izifundo ezi - 3
chaza chaza labafundi lokubala liya ngokuthuthuka nangokushintsha, izinhlobo zokuhlelwa
Amaphethini
kwezinombolo abafundi abasenza ngazo zingathuthuka.
ezinombolo Kopisha, qhubezela Kopisha, qhubezela
uchaze ukuhlelka uchaze ukuhlelka Ukulandelana kwezinto kufanele zikhombise:
kwezinombolo ezilula kwezinombolo ezilula
• Ukubala uye phambili nasemuva ngoku - 1 kusukela kunoma iyiphi inombolo
kufinyelela okungenani kufinyelela okungenani
phakathi koku 1 kuya e - 100
e - 100. e - 100.
• Ukubala uye phambili ngama-:
Akha amaphethini akho Ukulandelana kwezinto
kufanele zikhombise: - Shumi kusukela kunoma yiziphi izinombolo eziphinda ngama - 10s phakathi
Qamba amaphethini
kwe - 0 kuze kufike e - 100
akho ezinombolo. • Ukubala uye phambili
nasemuva ngoku - 1 - Ngoku - 5s kusukela ku - 5 kuya e - 100
kusukela kunoma iyiphi
- Ngoku - 2s phakathi kwe - 0 ne - 100
inombolo phakathi
koku 1 kuya e - 100 Abafundi bangakhomba izinombolo ezisemgqeni wezinombolo, kwigridi
yezinombolo, noma ngokulandelana kwezinombolo okubhalwe phansi.
• Ukubala uye phambili
ngama-: Abafundi bangagcwalisa izinombolo ezimgekho kuhlelo lwezinombolo, emgqeni
wezinombolo noma kwigridi yezinombolo ukuzilungiselela ukubala. Abafundi
- Shumi kusukela
babhala kuze kufike ema - 20. Bheka amanothi eThemu yes - 3 ukutze ubone
kunoma yiziphi
ukuthi abafundi bangasebenza kanjani ngohlelo lwezinombolo ukwedlula ema -
izinombolo ez-
20.
iphinda ngama - 10s
phakathi kwe - 0
kuze kufike e - 100
- Ngoku - 5s kusukela
ku - 5 kuya e - 100
- Ngoku - 2s phakathi
kwe - 0 ne - 100
Akha awakho
amaphethini akho
Akha izinombolo
zamaphethini akho.
237 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-4 YEBANGA LOKU -1
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
238
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
NAMAKHONO
NAMAKHONO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA (ezifundweni eziyi
ULWAZI ALINDELEKILE
OKUQXILWA KUWO WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
EKUPHELENI
NGETHEMU 3 kumaminithi anga 24)
KONYAKA
3.1 Ulimi oluchaza ukuthi Ulimi oluchaza ukuthi Isikhundla nezinkomba Isifundo esisodwa
leyonto ikusiphi leyonto ikusiphi
Isi Isikhundla, Bheka amanothi aku Themu 1
isikhundla. isikhundla.
Izibalo IBANGA 1-3
inkomba
Ulimi olusha olusetshenziselwa isikhundla kumele luthulwe kusebenzisiswa
nokubukeka Chaza isikhundla sento Chaza isikhundla sento
imisebenzi enezinto eziphathekayo ezizokwenza abafundi banyakazise
kwento usiqhathanisa nenye. usiqhathanisa nenye.
imizimba yabo. Lokhu kungenziwa ngesikhathi befunda beliklasi lonke
Isibonelo: ingaphezulu, Isibonelo: ingaphezulu,
bephelele noma befunda besemaqoqweni.
ingaphambi, ingemumva, ingaphambi, ingemumva,
ingakwesokunxele, ingakwesokunxele, Izinkombandlela zifundwa ngokufundisa abafundi isifundo esenza
ingakwesokudla, iphansi, ingakwesokudla, iphansi, banyakaze noma basebenzisa izinto eziphathekayo ngokuyalela kukathisha.
iseduze kwalokhu, njll. iseduze kwalokhu, njll. Kungafundwa lokhu abafundi bafunda bephelele noma ngesikhathi
sokufunda ngamaqembu.
Isikhundla nezinkomba Isikhundla nezinkomba Isikhundla sento nokubukeka kwayo.
• Landela izinkomba • Landela izinkomba Abafundi abasemazingeni ayisisekelo kumele bakwazi ukuthi izinto zibukeka
ukunyakaza uzungeza ukunyakaza uzungeza ngezindlela ezingafani uma ukwesinye isikhundla. Abafundi bangacabanga
ekilasini. ekilasini. ukuthi izinto zibukeka ngokufana noma uzibuka ungakuliphi icala. Isibonelo
imoto ingabukeka incane uma ukude. Abafundi noma besebenzisa izincwadi
• Landela imiyalelo • Landela imiyalelo
kumele bakwazi ukubona isithombe engaphambili sinesithombe esikhulu
ukubeka into ibe ukubeka into ibe
kunesingemumva. Uma sekufundwa ngamaqoqo abafundi bengenza
nobudlelwane nenye. nobudlelwane nenye.
belinganisa ngokubeka izandla phambi kwaboe ukusitha ukubo na into
Isibonelo: Faka ipeni Isibonelo: Faka ipeni
enkulu ekude. EBangeni -I abafundi kumele banikwe umsebenzi wokubuka
phakathiebhokisini. phakathiebhokisini.
izinto zisesikhundleni esihlukile. (Isibonelo: Ukubuka ungaphezulu, ukubuka
Isikhundla sento Isikhundla sento useceleni,ukubuka ungaphambili) ezintweni abazibona nsukuzonke.
nokubukeka kwayo. nokubukeka kwayo.
Lokhu kungaholela ekutheni abafundi bakwazi ukuhumusha iimidwebo
Qondanisa ukubukeka Qondanisa ukubukeka eyizibalomdwebo zenziwa ngezindlela ezahlukahlukene.
kwento eyodwa efanayo kwento eyodwa efanayo
ngokubukeka kwayo ngokubukeka kwayo
okwahlukene okwahlukene
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
NAMAKHONO
NAMAKHONO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA (ezifundweni eziyi
ULWAZI ALINDELEKILE
OKUQXILWA KUWO WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
EKUPHELENI
CAPS
NGETHEMU 3 kumaminithi anga 24)
KONYAKA
3.2 Uhla lwezinto Uhla lwezinto Ukusebenza ngezinto ezinhlangothintathu (3-D) ukuhlanganisa kunenziwa Isifundo esi-1
ngomsebenzi obhalwayo.
Izinto ezinhlang- Ukubona bese esho Ukubona bese esho
othintathu 3-D izinto ezinhlangothintathu izinto ezinhlangothintathu
ekilasini nasezithombeni. ekilasini nasezithombeni.
• Izimo esiyibhola • Izimo esiyibhola
(izimbulunga) (izimbulunga)
• Izimo zisamabhokisi • Izimo zisamabhokisi
(iphrizimu) (iphrizimu)
Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto
Chaza, uhlele bese Chaza, uhlele bese
uqhathanisa izinto uqhathanisa izinto
ezinhlangothintathu ezinhlangothintathu
ngoko: ngoko:
• Bungako • Bungako
• Mbala • Mbala
• Izinto eziginqikayo • Izinto eziginqikayo
• Izinto esishelelayo • Izinto esishelelayo
Imisebenzi okugxilwa
kuyo
Buka bese wakha izinto
ezinhlangothintathu
usebenzisa izinto
eziphathekayo
njengamabhuloki
okwakha
nokusebenziswa
kabusha nezinto
ezisekhithini yokwakha.
239 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
NAMAKHONO
NAMAKHONO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA (ezifundweni eziyi
ULWAZI ALINDELEKILE
240 OKUQXILWA KUWO WOKUFUNDISA awa elilodwa kuya
EKUPHELENI
NGETHEMU 3 kumaminithi anga 24)
KONYAKA
3.3 Uhla lwezimo Uhla lwezimo Bheka amanothi akuThemu 2 Izifundo ezi-3
Izinto ezinesimo Ukubona usho izimo Ukubona usho izimo Abafundi basebenza ngendilinga nangezikwele zobungako obungafani
esinhlangothimbili ezinhlangothimbili ezinhlangothimbili onxande abanezimo ezingafani. Bawahlela ngokwamacala aqondile
nayindilinga.
• Okuzindilinga • Okuzindilinga
Abafundi bahlela bese bebeka ngamaqoqo izimo ngokuthi
Izibalo IBANGA 1-3
• unxantathu • unxantathu
ziwunxande,isikwele noma indilinga.
• izikwele • izikwele
Ukusebenza ukuhlanganisa kungenziwa ngomsebenzi obhalwayo.
Izimpawu zezimo Izimpawu zezimo
Chaza, uhlele bese Chaza, uhlele bese
uqhathanisa izimo uqhathanisa izimo
ezinhlangothimbili ngoko: ezinhlangothimbili ngoko:
• bungako • bungako
• mbala • mbala
• amacala aqondile • amacala aqondile
• amacala ayindilinga • amacala ayindilinga
3.4 Okufana nse nhlangathi Okufana nse nhlangothi Abafundi kufanele bathole umugqa ohlukanisa izinto eziphathekayo Isifundo esi-1
zombili nezithombe kulingane kufane nse nhlangothi zombili.
Okufana nse • Ukubona bese
nhlangothi zombili • Ukubona umugqa udweba umugqa Imisebenzi ebhalwayo
ohlukanisa umzimba ohlukanisa kufane nse
• Akufanele ibe imiyalelo yokudweba ” ingxenye esele” kodwa
phakathi nendawo nhlangothizombili izimo
izinhlangothi zombili ezinhlangothimbili • Ayifake izibonelo ezifuna abantwana badwebe umugqa ohlukanisa izinto
zifane nse. ezintweni kulingane nse nhlangothi zombili.umugqa ohlukanisa kabili kufane nse
eziyizibalomdwebo akumele uhlale njalo usuka phezulu uya phansi.
• Ukubona bese
nezingejiyometri.
udweba umugqa
ohlukanisa kufane nse
nhlangothizombili izimo
ezinhlangothimbili
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ezintweni
eziyizibalomdwebo
nezingejiyometri.
Ibanga 1 ITHEMU YE - 4
4. ISILINGANISO
UMQONDO ISIKHATHI
CAPS UMQONDO KANYE
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
4.1 Ukwedlula kwesikhathi Ukwedlula kwesikhathi Abafundi kumele bakwazi ukukhuluma ngalokhu: Isifundo esi-2
Isikhathi Khuluma ngokwedlula Khuluma ngokwedlula • Ukuhleleka kwezigameko
kwesikhathi kwesikhathi
• ngesikhathi.
• Hlela izigameko • Hlela izigameko
Abafundi bayaqhubeka bahlanganise izindlela zokukhuluma ngesikhathi
ezivamise ukwenzeka ezivamise ukwenzeka
nsukuzonke ngesikhathi sokufunda kwekilasi lonke noma iqoqo okugxilwa kulo
empilweni (yakhe empilweni (yakhe
umfundi) umfundi) Abafundi bakhuluma ngezimpendulo ngokwenzekile, kusetshenziswa uLimi
olufana nalolu: ekuseni, ntambama, ebusuku.
• Qhathanisa ubude • Qhathanisa ubude
besikhathi usebenzisa besikhathi usebenzisa Abafundi bahlela izigameko besebenzisa uLimi olufana nalolu: izolo, namuhla,
uLimi, isib. okude uLimi, isib. okude kusasa, izinsuku zesonto kanye nezinyanga zonyaka.
ngokuthe xaxa, ngokuthe xaxa,
okushesha ngokuthe okushesha ngokuthe
xaxa, kancane kahulu xaxa, kancane kahulu Abafundi baqhathanisa ubude besikhathi kusetshenziswa uLimi olufana nalolu:
okude kunku-, okufishane kune-, okusheshayo, okuhamba kancane
• Hlela izigameko • Hlela izigameko
usebenzisa uLimi usebenzisa uLimi Abafundi bahuluma ngokuhlela izigameko bezisusela ezimpilweni zabo. Babuye
njengokuthi: izolo, njengokuthi: izolo, bahlele izithombe ezifana nalezi:
namuhla, kusasa namuhla, kusasa
• izindlela zokwenza itiye;
Ukusho isikhathi Ukusho isikhathi
• izithombe ezikhombisa ukukhula kwengane ize ndala;
• Sebenzisa uLimi • Sebenzisa uLimi
ukuchaza uma into ukuchaza uma into • impilo yezilwane - kusukela zizalwa zize zibendala,
yenzeka, isib. ekuseni, yenzeka, isib. ekuseni, • izigameko ezejwayelekile nosuku (ukuvuka, ukuba sesikoleni, ukudla isidlo
ntambama, ebusuku ntambama, ebusuku sasebusuku, ukudlala, ukulala).
• Ukukwazi izinsuku • Ukukwazi izinsuku Abafundi bayaqhubeka babhale izinsuku zokuzalwa kwabo kwikhalenda.
zesonto zesonto
• Ukukwazi izinyanga • Ukukwazi izinyanga
zonyaka zonyaka
• Ukukhombisa izinsuku • Ukukhombisa izinsuku
zabo zokuzalwa zabo zokuzalwa
kwikhalenda kwikhalenda
241 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
242 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
4.2 Ukukala Zonke izilinganiso
okungahlelekile eBangeni 1azihlelekile.
Ubude
Azikho izilinganiso
• qhathanisa uhlele
ezihlelekile
ubude, ukuphakama,
zobude ezinezikali
noma ububanzi bezinto
ezinesilinganiso
ezimbili nangaphezulu
Izibalo IBANGA 1-3
ezenziwayo.
ngokuzibeka eduze
kwezinye Ngesikhathi sokusebenza
ngokuzimela iThemu
• Sebenzisa uLimi
yonke, abafundi
ukukhuluma
bangenza bahlanagnise
ngokuqhathanisa, isib.
isilinganiso sobude,
okude ngokuthe xaxa,
ububanzi, kanye nokuya
okufishane kakhulu,
phezulu okunamaunithi
okude kakhulu,
ahlelekile. Wonke
okubanzi ngokuthe
umsebenzi kufanele
xaxa
ubhalwe phansi. Bheka
• Hlawumbisela, amanothi aeThemu yesi
linganisa, qhathanisa, - 3.
hlela, ubuye ubhale
phansi ubude bento
usebenzisa isikali
esingenasilinganiso,
isib. Izandla, izinto
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola zokubala, njll.
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
4.3 Isilinganiso Isilinganiso Konke ukulinganisa eBangeni 1 akuhlelekile. Akukho ukulinganisa okuhlelekile 2 izifundo
esingahlelekile esingahlelekile kwesisindo okwenziwa ngesikali esihlelekile.
Isisindo
• hlawumbisela, • Hlawumbisela, Yini okwehlukile kuThemu yesi - 4?
linganisa, qhathanisa, qhathanisa, hlela
ngThemu yoku - 1 kwaphakamiswa ukuthi abafundi kumele kugxilwe kulokhu:
hlela ubuye ubhale ubuye ubhale phansi
phansi isisindo usebenzisa izikali • Ukuqhathanisa ngqo isisndo sezinto;
usebenzisa isikali ezingenasilinganiso
• Hlela ubuye uqhathanise izisindo zezinto ezintathu nangaphezulu ngokubeka
esingenasilinganiso nokuzimelela, isib.
izinto ngazimbili zizimelele kuze kube zonke izinto zihleleke ngokwezisindo
nokukala amabhuloki, izitini njll.
ngokulinganisa • Ukuthuthukiswa koLimi ukukhuluma ngezisindo ezahlukene.
• Sebenzisa uLimi
• Sebenzisa uLimi ukuhuluma NgeThemu yesi - 4 abafundi bagxila ekwenzeni ukulinganisa okungahlelekile
ukukhuluma ngokuqhathanisa, kusetshenziswa isikali esingenasilinganiso.
ngokuqhathanisa, isib. isib. kulula, kusinda
kulula, kuyesinda, kakhulu, kulula kakhulu Ukulinganisa okungahlelekile kwesisindo kusetshenziswa isikali
kulula kakhulu, kusinda esingenasilinganiso ukukala amayunithi
kakhulu Abafundi bangafunda yonke imigomo nokwenza kokulinganisa kusetshenziswa
isikali esingenasilinganiso smaunithi. Ukulinganisa ngesikali esingenasilinganiso
samaunithi akufanele sithathwe njengesingabalulekileukulinganisa ngesikali
esinesilinganiso.
ukulinganisa isisndo ngesikali esingenasilinganiso kufaka ukubala ukuthi mangaki
amaunithi anesisindo esifanayo uma kukalwa amaunithi. Isib. irula linesisindo
esifanayo namabhuloki ayisi - 9.
Abafundi kufanele balinganise izinto ezihlukene besebenzisa uhla lwezinto
ezinamayunithi angahlelkile.
Abafundi kufanele bafundiswe izindlela zokuthi bekwazi ukusho uma iyunithi
ikhombisa isisindo, isib. incwadi inesisindo esifanayo nomabuli abangama - 34.
Uma abafundi selinganisile amayunithi izikhathi eziningana, kufanele
bahlawumbisele ukuthi mangaki amayunithi alingana nesisindo sento ethile
ekaliwe. Ukuhlawumbisela kubalulekile, kodwa kungenziwa kuphela uma
abafundi sebeke benza ukulinganisa ngaleyoyunithi.
243 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
244 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
4.3 Abafundi kufanele bafundiswe ukuze bakwazi ukuqhathanisa isisndo sezinto
ezihlukene, abafundi kufanele bafundiswe ukuze bakwazi ukuqhathanisa
Isisindo
izinto ezahlukene, kufanele kube iyunithi efanayo. Isib. uma irula
linesisindosamabhuloki esingama - 20 nesikelo esinesisindo somabuli abagama
20, angeke ukwazi ukusho ukuthi kuesisindo esifanayo noma qha,noma yikuphi
okusinda ukwedlula okunye.
Izibalo IBANGA 1-3
Ukubhalwa phansi kokulinganisa
Nakuba ukulinganisa kuyikhono elenziwayo, abafundi kufanele babhale
izilinganiso zabo.
Ukulinganiswa kwesisindo ngesimo esejwayelekile ukuze kubalwe kubuye
kuxazululwe izinkinga zezibalo
Ngesikhathi esinikezwe inombolo, ukusebenza kanye nobudlelwane
bezinombolo, abafundi bangaxazulula izinkinga ezisebenzisa isimo
esejwayelekile sokulinganisa isisind. Isib. Indwango yokwesula ibhodi inesisindo
somabuli abayi -11. Ibhokisi lamakhrayoni linesisindo somabuli abayi - 8.
Sekukonke kunesisindo somabuli abangaki?
Bheka uhla lwezinombolo lweThemu, nohla lwezinhlobo zezinkinga ezilungele
iThemu.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
4.4 Isilinganiso Isilinganiso Konke ukulinganisa eBangeni 1 akuhlelekile. Akukho ukulinganisa okuhlelekile Isifundo esi - 1
esingahlelekile esingahlelekile kwesisindo okwenziwa ngesikali esihlelekile.
Umthamo
• Qhathanisa ubuye • Hlawumbisela, Yini okwehlukile kuThemu yesi - 4?
uhlele inani lomthamo qhathanisa, hlela,
ngeThemu yoku - 1 kwaphakamiswa ukuthi abafundi kumele kugxilwe kulokhu:
kwizitsha ezimbili ubuye ubhale phansi
ezibekwe eduze umthamo osezitsheni • Ukuthuthukiswa koLimi ukuxoxa umehluko phakathi komthamo;
kwesinye. Abafundi ngokusebenzisa isikali
• Ukuqhathaniswa komthamo osezitsheni ezifanayo ezitsheni
baqinisekisa ngokuthi esingenasilinganiso,
babuye bathele isib. izipuni, izinkomishi • Qhathanisa umthamo osezitsheni ezimbili ezibukeka ngokufana, ikakhulukazi
esitsheni sesithathu lezo ezibanzi neziwumncingo.
uma kunesidingo
NgeThemu yesi - 4 abafundi bagxila ekwenzeni ukulinganisa okungahlelekile
• Qhathanisa ubuye kusetshenziswa isikali esingenasilinganiso somthamo.
uhlele inani lomthamo
ongathathwa izitsha Yini umthamo?
ezimbili ezigcwele Ibhodlela lingathatha umthamo oyizinkomishi ezine, kodwa kunokwenzeka
• Sebenzisa ukukhuluma lingagcwali nswi, lingathatha umthamo wenkomishi eyodwa yamanzi ngesikhathi
ngokuqhathanisa, isib. esithile.
okungaphezu kokunye, Umthamo inani elingathathwa into ethile (noma ubungako bendawo ngaphakathi
okungaphansi kwento ethile).
kokunye, okugcwele,
okungenalutho Uthamo yinani lendawo elithathwa yilokho okuthelwe entweni.
• Hlawumbisela ubuye Ngesinye isikhathi anafundi bangalinganisa ukuthi ungakanani umthamo
ulinganise, qhathanisa wonketshezi osesitsheni. Lokhu kulinganisa umthamo wokusaketshezi
ubuye uhlele okusesitsheni.
umthamo wezitsha Kokunye abafundi bazobe belinganisa ukuthi isitsha singathatha umthamo
usebenzisa isikali ongakanani.
esingenasilinganiso,
isib. izipuni, izinkomishi Ukulinganisa okungahlelekile kobude kusetshenziswa isikali
esingenasilinganiso
Abafundi bangafunda imigomo babuye benze ngokuphindaphinda ukulinganisa
kusetshenziswa isikali esingenasilinganiso ngamayunithi. ukulinganisa
amayunithi ngesikali esingenasilinganiso akufanele kunakwe uma kulinganiswa
ngesikali esinesilinganiso ngokwamayunithi.
Abafundi kufanele banikezwe ithuba lokulinganisa umthamo besbenzisa
uhla lwezinto ngamayunithi angahlelekile, isib. Izinkomishi, izipuni, izivalo
zamabhodlela, amathini, amabhodlela, njll.
245 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
246 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
4.4 Ukulinganisa umthamo ngesikali esingenasilinganiso ngamayunithi kufaka
ukubala izikhathi ogcwalisa ngazo into kuze kufike kumthamoofunekayo.
Umthamo
Abafundi kufanele bafundiswe ngasosonke iskhathi ukusho amayunithi, isib.
Kunezipuni ezingama 48 zamanzi ebhodlelni.
Uma abafundi sebelinganisile amayunithi izikhathashana, kufanele
Izibalo IBANGA 1-3
bahlawumbisele ngaphambi kokulinganisa umthamo weyunithi. Ukuhlawumbisela
kubaluleke kakhulu, kodwa kungenzeka kuphela uma abafundi sebeke benza
ukilinganisa ngamayunithi.
Abafundi kufanele bafundiswe ukuthi ukuze bakwazi ukuqhathanisa umthamo,
kufanele kusetshenziswe iyunithi efanayo. Isb. Uma ingilazi ithatha umthamo
ongamathesipuni angama 20 amanzi kanye nezinkomishi ezingathatha
amathesipuni ayi - 10 amanzi, angeke uthi ingilazi ithatha umthamo omkhulu
wamanzi.
Abafundi badinga ukulinganisa uhla lwamayunithi angahlelekile ukuze:
• Baqala ukuqonda ukuthi uma amayunithi amancane kakhulu udinga isikhathi
esithe xaxa ukuwagcwalisa. Isib. Umthamo webhodlela ungaba amathesipuni
angama -20.
• Qala ukusebenzisa amayunithi afanele kulokho okulinganiswayo isib. Ukulin-
ganiswa kwebhodlela elingamalitha amabili kusetshenziswa ithispuni kuwuku-
chitha isikhathi.
Ukubhalwa phansi kokulinganisa
Nakuba ISILINGANISO kulikhono, abafundi kufanele babhale phansi lokho
abakulinganisile ngasosonke isikhathi.
Ukulinganiswa kwesisindo ngesimo esejwayelekile ukuze kubalwe kubuye
kuxazululwe izinkinga
Ngesikhathi esinikezwe iainombolo, ukusebenza kanye nobudlelwane
bezinombolo, abafundi bangaxazulula izinkinga ezisebenzisa isimo
esejwayelekile sokulinganisa isisind. Isib. Indwango yokwesula ibhodi inesisindo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
somabuli abayi -11. Ibhokisi lamakhrayoni linesisindo somabuli abayi - 8.
Sekukonke kunesisindo somabuli abangaki?
YEBANGA LOKU- 1 ITHEMU YESI-4
5. UKUQOKELELWA KOLWAZI
ISIKHATHI
CAPS UKUQODA NANKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ALINDELEKILE (ezifundweni eziyi
ULWAZI OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYONNOMA UMHLAHLANDLELA
EKUPHELENI awa elilodwa kuya
NGETHEMU -4
KONYAKA kumaminithi anga- 24
Ukusebenza ngezinto eziqoqiwe
5.1 Qoqa bese uhlela izinto Ukuhlela izinto eziqoqiwe akuseyiyo into okugxilwa kuyo kulengxenye yesibili
yonyaka. Inganikezwa imisebenzi engenziwa ngesikhathi sokusebenza
Qoqa bese uhlela Qoqa bese uhlela
ngokuzimela.
izinto izinto eziphathakayo
zansukuzonke Izincomo okugxilwa kuzo ngeThemu 4 elokufunda kuhlaziywe igrafu
lezithombe..
5.2 Bhala okumele izinto
eziqoqiwe
Bhala okumele
izinto eziqoqiwe Dweba igrafu yezinto
zahlelwa eziqoqiwe.
5.3 Xoxa bese ubika
ngezinto eziqoqiwe
Xoxa bese ubika
zahlelwa
ezinto eziqoqiwe
• nika izizathu zokuhlela
izinto
• phendula imibuzo
ngalokhu
- zihlelwe kanjani
izinto
- kubukeka kanjani
okuqoqiwe
kwahlelwa
• chaza okuqoqiwe
nemidwebo
• nika incazelo yokuhlela
kokuqoqiwe
247 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQODA NANKHONO ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ALINDELEKILE (ezifundweni eziyi
ULWAZI OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYONNOMA UMHLAHLANDLELA
248 EKUPHELENI awa elilodwa kuya
NGETHEMU -4
KONYAKA kumaminithi anga- 24
Ukusebenza ngezinto eziqoqiwe
5.4 Ukuqoqa bese uhlela
ulwazi
Qoqa bese uhlela
izinto • Qoqa ulwazi ngeklasi
noma ngesikole
Izibalo IBANGA 1-3
ukuphendula imibuzo
ebuzwa uthisha.
5.5 Bhala okumele ulwazi
Bhala okumele Bhala ulwazi kwigrafu
ulwazi yezithombe
5.6 Hlaziya bese uhumusha Hlaziya ulwazi olunikiwe. Uma abafundi sebenolwazi oluphelele ukusuka ekuqaleni kuya ekugcineni Izifundo ezi-2
ulwazi. (okunconywe eThemini 3) bangagxila ekuhlaziyeni imifanekiso abayinikiwe.
Analyse and
Interpret data Phendula imibuzo Kuyanconywa ukuthi ngeThemu 4 abafundi bahlaziya (ngokuphendula
ngolwazi olukwigrafu imibuzo) ngamagrafu ezithombe okungenani amabili.
yezithombe.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
3.5.2 UKUCHAZA OKUQUKETHWE KWEBANGA 2
ithemu YOKU-1 YEbanga LESI-2
CAPS
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANO BEZINOMBOLO
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
UKUSEBENZISA IZINOMBOLO EZIMWENI EZIJWAYELEKILE: Bala usebenzise izinombolo eziphelele
1.1 ukubala izinto Ukubala ngokuyikho Bheka amanothi ebanga 1,ithemu 3 no 4
eziphathekayo okungenani ukuya e 100
Ukubala izinto Ithemu 1 eBangeni 2 ukuhlanganiswa komsebenzi owenziwe ngethemu
kwezinto zansukuzonke.
ukuqagela nokubala 4yebanga 1.
okuyikho kuze kufinyelele Nikeza ukuqagela
okulindelekile kwezinto Ukubala ngamaqoqo
ema 200 ezinto zansuku
zonke. Isu lokwakha ezingabhekwa ngokuthi Kulethemu kugxilwe ekubaleni nangamaqoqo.
amaqoqo liyakhuthazwa. zibalwe.
Lekelela abafundi ukubala izinombolo ezinkulu ngezinto, ukugqugquzela
ekwenzeni amaqoqo okubala ngakubili, ngakuhlanu, nangamashumi.
Amakhadi ezinombolo kufanele abekwe eduze kweqoqo ngalinye akhombise
inani lezinto. Ukubala ngamaqoqo kulungiselela abafundi ukubala
ngokuphindaphinda.
Abafundi kufanele banikezwe amathuba okubala ngamaqoqo e 100 ingenziwa
ngezindlela ezahlukene,isibonelo:
• 10 amaqoqo ezinto eziyishumi;
• 100 wezinto ezehlukene; noma
• 2 amaqoqo oku- 50.
Ukubala ukuqhubeka
Abafundi bazodinga uukukhonjiswa amaqoqo ezinto bese beqhubeka nokubala.
Izinsiza kufunda:
Ukubhekisisa kahle izinto eziphathekayo ukukhuthaza abafundi ukubala
ngamaqoqo. Izinsiza ezilungile zifaka nalezi:
• Izinto eziphathekayo ezihlelekile, njengobuhlalu bokubala obusentanjeni
• I - abhakhasi ukujwayeza ukubala ngama qoqo amashumi
249 • Ukwakha izinyanda ngoku 2, izinyanda yoku 5 nokuyishumi besekubalwa
konke ngezinti noma umentshisi
• Imali yokudlala
Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
250 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.1 Uma abafundi beke babona izinto zokubala ezihleliwe noma ezenziwe amaqoqo,
bakhuthaze ukuba benze amaqqoqo ngezinto ngesikhathi bebala.
Ukubala izinto
Abafundi kufanele benze ukuxhumana ezinombolweni ezejwayelekile nezinom-
bolo ezisho isikhundla uma bebala ‘ ordinal and cardinal’. Loku kucaca kahle
Izibalo IBANGA 1-3
uma bema ema-50 ukubala izinro ezingama- 50 ukuthi sebebale izinto ezin-
ga-50. Ngokuphela kwethemu abafundi bazobe sebekwazi uku:
• Ukubala izinto abangazithinta noma bazibambe;
• Ukubala izinto zokubala ezenziwe amqoqo ezinto ezi 5 nezingama 10; kanye
• Ukuhlela kabusha baphinde babale. Abafundi kufanele bakwazi ukuphendula
imibuzo: “izinto ezikhona zisalingana nezasekuqaleni?”
Eiminye imisebenzi:
Abafundi kufanele baphendule lemiyalelo nemibuzo:
• Kunezinto zokubala eziyi 100. Ukuzibala ngokwenza amaqoqo ezinto ezin-
gamashumi. Ubheke ngokubala ngakunye. Ngaphambi kokuqala, ucabanga
ukuthi impendulo izofana?
• Ukubala izinto zokubala eziyi 100,ungakhetha ukubala ngamaqoqo ama
20noma25?Ngobani ?
• Khetha ukuthi iyiphi indlela yokubala amapensela aqoqiwe.
• Kunezinto zokubala ezinga 80. Uma sibala ngakubili noma ngamashumi,
ucabanga ukuthi impendulo izofana?
• Bala izinto zokubala ezi 46 ngokwenza amaqoqo okubili.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.2 Ukubala kuyiwe phambili Ukubala kuyiwe phambili Ithemu 1 eBangeni 2 kusuke kuhlanganiswa umsebenzi owenziwe kuthemu 4
Ukubala kuyiwe nasemumva ngo: nasemumva ngo: eBangeni 1.
phambili nase
• nga1, kusukela • nga1, kusukela Ukubala weqe izinombolo kuzohlala kubalulekile ukulekelela abafundi uma
muva
kunoma iyiphi kunoma iyiphi benza izibalo. Ukusho izinombolo ngokulandelana kuzohlala kuyikhono
inombolo ephakathi inombolo ephakathi elidingekayo uma kubalwa. Ukubala kufanele kuqhubeke nokuba yimpilo
kuka 0 no 200 kuka 0 no 100 yansukuzonke yabafundi nemilolozelo, amaculo nezindaba okungabamba
iqhaza ekubaleni.
• nga10, kusukela • nga10, kusukela
kunoma iyiphi kunoma iyiphi EBangeni 1 abafundi kufanele bathuthukise lolwazi lokuqonda ekubaleni:
inombolo ephakathi inombolo ephakathi
• Ukuqonda ngokulondoloza
kuka 0 no 200 kuka 0 no 100
• Imigomo yezinombolo - ukusho okuqoqiwe
• nga 5, kusukela • nga 5, kusukela
kunoma iyiphi kunoma iyiphi • Ukuqagela inombolo eyakhe iqoqo
inombolo ephakathi inombolo ephakathi
• Ukuqondanisa okukodwa nokukodwa
kuka 0 no 200 kuka 0 no 100
Ukubala ngokweqa
• nga2, kusukela • nga2, kusukela
kunoma iyiphi kunoma iyiphi Ukubala ngokweqa elinye igama lokubala ngamaqoqo. Kusiza ukuthuthukisa
inombolo ephakathi inombolo ephakathi ukuqaphela amaphethini. Ukubala ngokweqa kukhuthaza abafundi ukucabanga
kuka 0 no 200 kuka 0 no 100 ngamaqoqo, okwenza kube yimpumelelo. Kuphinde kubasize ukuthuthukisa
amakhono ukuqagela.
• nga3, kusukela
kunoma iyiphi Ukubala ngamaqoqo kwenza banake ubudlelwano phakathi kwezinombolo
inombolo ephakathi ezingalandelani. Kwenza isizinda samaphethini ezinombolo nokuphindaphinda.
kuka 0 no 200
Abafundi kufanele baqhubeke nokulekelelwa ngemifanekisoukubasiza ekubaleni
• nga1, kusukela ngokweqa. isibonelo:
kunoma iyiphi
inombolo ephakathi 2 4 6 8 10
kuka 0 no 200 12 14 16 18 20
• nga 4, kusukela 22 24 26 8 30
kunoma iyiphi 32 34 36 38 40
inombolo ephakathi 42 44 46 48 50
kuka 0 no 200 52 54 56 58 60
62 64 66 68 70
72 74 76 78 80
82 84 86 88 90
251 92 94 96 98 100
Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
252 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.2 Imisebenzi eqhubekayo:
Ukubala kuyiwe
Ukubala uyephambili nasemumva kufinyelela ku 100 usebenzise ishadi
phambili nase
elikhulu elifinyelela e 100: (5 - 7 imizuzu ngosuku) qala ukubala nekilasi
muva
lonke kanyekanyeume enombolweni ethile isib. 24. Abafundi bayashintshana
Izibalo IBANGA 1-3
ngokubala beqhubeka kuleyonombolo benza ngamaqoqo / ngababili / ngamunye
njengoba kusho uthisha ukubhala, ukubhala inombolo abama kuyo.
Ubuze imibuzo efana nokuthi iyiphi iphethini oyibonayo? Igcina kuphi iphethini
yokuqala? (isibonelo: iphethini yokubala nga 2s: 2; 4; 6; 8; 10)
Ngokuphela kwethemu abafundi kufanele bakwazi uku:
Ukubala ngokuphimisa nokuphendula emibuzweni efana nokuthi:
• Qala e-52, ubale ngakunye ufinyelele e-72
• Qala e-88, ubale ngakunye uye emumva ufinyelele e-70
• Qala e-38, ubale ngakubili ufinyelele e-50
• Qala e-45, ubale ngakuhlanu ufinyelele e-100
• Qala e-10, ubale ngamashumi ufinyelele e-100
Abafana kufanele basebenzise amakhono abo okubala emsebenzini obhalwayo.
Isibonelo,emsebenzini wokuzimela bengaqedela ukulandelana kwezinombolo:
Abafundi ababukele baqedele ukulandelana kwezinombolo okwahlukene iaib.
• 76; 75; 74; __; 72; __; __; __; 68 (kuyiwa emumva ngakunye)
• 27; 28; 29; __; __; 32; __ (ngakunye kuyaphambili)
• 8; 10; __; 14, __ (ngakubili noma ngezinombolo ezihamba ngazimbili)
• 5; 10, 15; 20; 25; ____ (ngakuhlanu)
• 90; __; 70 60; __ (kubalwa kuyiwa emumva ngamashumi)
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• 10, 20, 30, 40, ___, 60, 70, ___ (ukubala kuyiwa phambili ngamashumi).
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.3 Ukwazi nokufunda Ukwazi nokufunda Ngalethemu abafundi baqhubeka no
izinombolo izinombolo
Izimpawu • Bhala ufunde iizimpawu zezinombolo kufinyelele e 100; bese
zezinombolo nezi- • Ukwazi nokufunda • Ukwazi nokufunda
• Bhala ufunde izinombolomagama kufinyelele ema-25.
nombolomagama izimpawu zezinombolo izimpawu zezinombolo
0 - 200 0 - 100 Ngokuphela kwe themu abafundi bazobe sebekwazi uku:
• Ukubhala izimpawu • Ukubhala izimpawu Bhala uphawu lwenombolo ebekwe ngenombolomagama:
zezinombolo 0-200 zezinombolo 0- 100
• Ishumi nesikhombisa
• Ukwazi nokufunda • Ukwazi nokufunda
• Amashumi amabili nantathu
izinombolomagama izinombolomagama
0-100 0- 25 Qondanisa uphawu nenombolomagama
• Ukubhala izinombolo- • Ukubhala izinombolo-
66 Amashumi ayisishiyagalolunye nanye
magama 0-100 magama 0- 25
8 Amashumi amahlanu nantathu
172 Amashumi amane
109 Amashumi amathathu nesishagalombili
91 Ikhulu namashumi ayisikhombisa nambili
40 Amashumi ayisithupha nesithupha
53 Isishiyagalombili
38 Ikhulu nesishiyagalolunye
Funda izinombolo ekhadini ngalinye:
253 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
254 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.4 Hlela bese uqhathanisa Hlela bese uqhathanisa Uhla lwezinombolo ukuhlela nokuqhathanisa kuhambisana nokubala izinombolo
izinombolo kufinyelele izinombolo kufinyelele ezisehlwini. Loku kusho ukuthi ukuze ubale kufinyelele ema 99,abafundi
Chaza,
99 ema 25 ngendlela abaqonda ngayo izinombolo kufanele kuthuthukiswe ukufinyelela
uqhathanise, nkuh-
esixazululweni. Uma umfundi engehlela aqhathanise ngokuzethemba ngaphezu
lela • Hlela izinombolo • Hlela
kokudingekayo kuzobe sekukhuphuka ukuqonda inombolo nokuyisebenzisa.
Izibalo IBANGA 1-3
izinombolo eziphelele kufinyelele izinomboloeziphelele
ema -99 kusukela kusukela kokuncane Abafundi kufanele baqhubeke nokusebenzisa ulimi lokuhlela nokuqhathanisa:
kokuncane kakhulu kakhulu kuya
• Okokuqala, okwesibili, okwesithathu, okwesine, okwesihlanu,
kuya kokukhulu kokukhulu kakhulu.
okwesithupha…………..
kakhulu, nokukhulu
• Qhathanisa izinombolo
kakhulu kuya • kungaki…………
eziphelele usebenzisa
kokuncane kakhulu.
okuncane okune, • kuningi njenge, inombolo efanayo ne…
• Qhathanisa izinombolo kukhulu ukune,kuningi
• kulingana ne, kuningi ukune, kungaphansi ukune, okumbalwa ukune, okukhulu
eziphelele kufinyelele ukune, kungaphansi
ukune, kuncane kune, okubanzi ukune………
ema 99 usebenzisa ukune, kulingana ne.
okuncane okune, • Okokuqala, okokugcina, emva, okulandelayo, phakathi ne
kukhulu ukune,kuningi
ukune, kungaphansi Ngokuhlela nokuqhathanisa izinto nezinombolo abafundi bafunde lokhu:
ukune, kulingana ne. • Indawo ethile yezinombolo isetshenziswa ukuchaza inombolo eziseqoqweni;
Sebenzisa izinombolo • Indawo ethile yezinombolo ezisho indawo nobudlelwano ngendawo ekuyo
ukukhombisa eqoqweni. Isibonelo: mfaka umbala ophuzi endilingeni yesithathu.
ukuhleleka, indawo
noma nesikhundla Imisebenzi eqhubekayo
Beka izinto emugqeni • Izinombolo ezisho isikhundla: chaza umehluko phakathi kwamagama
kusukela kokokuqala ‘kunye’ no ‘okokuqala’; ‘kubili’ ‘okwesibili’ njll: ungalisebenzisa kanjani igama
kuya kokweshumi ‘okuthathu’ nanini ‘okwesithathu’?
mona okokuqala kuya • Hlukanisa ikilasi amaqoqoq amathathu noma amane alinganayo: umfundi
kokokugcina isib. ngamunye uthola ikhadi azobhala kulo igama lakhe. Iqoqo lizobe selibeka
Okokuqala, ukwesibili, amakhadi ngokulandelana kokuhleleka kwezinhlamvu. Uthisha nomfundi
okwesithathu.... bangabuza umbuzo, isib. Ubani owesine eqoqweni lenu?
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
okwamashumi amabili.
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.5 Ukubona ubungako Ukubona ubungako Yini ehlukile eBangeni 1?
benombolo benombolo
Ubungako benani Ngethemu 1,abafundi basebenza ngohlu lwezinombolo ezinkulu uku:
yezinombolo ezihamba yezinombolo ezihamba
lenombolo
ngambili kufinyelele ngambili kufinyelele • Ukubala nokuqoqa amaqoqo amashumi nokuhamba ngakodwana; kanye
ku 99 ku 25
• Bhala i-18 = ishumi eli-1 noku -8 okuhamba ngakodwana
• Ukwazi ukuthi idigithi • Ukwazi ukuthi idigithi
13 = 10 no-3.
ngayinye imeleni ngayinye imeleni
Ngalethemu abafundi bazoqhubeka nokwenza ngezindlela ezahlukene
• Ukuhlakaza izinombolo • Ukuhlakaza izinombolo
nokusebenzisa Ishumi njengento ewumkhawulo nokukodwa okuseceleni. ishumi
ezingama digit amabili ezingama digit
okuyi-10 okukodwa. ‘Ishumi elejwayelekile nokukodwa’ (24 kusho 2 amaqoqo
kufinyelele ema amabili ngokuphinda
okuyi- 10 noku- 4 okuyimivo noma 2 amashumi nku- 4 okuyimivo) kudingwa
-99 ngokuphinda ngamashumi
ukusetshenziswa njalo ukugcina ulimi oolusho ukucaza nokuhlanganisa.
ngamashumi nokungezinombol
nokungezinombol ezingazodwana Ukusebenza ngezinto eziphathekayo
ezingazodwana
• Ukukhomba usho • Izinti zokubala / izinti zamentshisi
• Ukukhomba usho nesimo senani ledijithi
nesimo senani ledijithi Izinti zokubala noma umentshisi ongaqoqelwa ndawonye ukukhombimbisa
izinto eziqoqelwe ndawonye inyanda yezinto eziyishuminokungakodwana.
Isibonelo:
Kukhombisa i- 12 Kukhombisa i- 18 Kukhombisa ama- 25
• I - abhakhasi
Abafundi kufanele baqedele ngokusebenzisa izinto eziphathekayo ngokwenza
amaqoqo lezinto eziyishumi ukuqonda ukuthi iqoqo lenziwa okuyishumi
okungakodwana.
255 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
256 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.5 Ukusebenzisa i -abhakhasi, umfundi makakwazi ukukhombisa:
Ubungako benani - Ishumi elilodwa;
lenombolo
- Ishumi elilodwa noku 5 okungakodwana;
Izibalo IBANGA 1-3
- Ishumi elilodwa noku 6 okungakodwana;
- Ishumi elilodwa noku 7 okungakodwana;
- Ishumi elilodwa noku 8 okungakodwana; ne
- Ishumi elilodwa noku 9 okungakodwana.
• Amabhuloki kaDienes
Ngalethemu izinsiza kufundisa zingandiswa ukufundisa ubungako benani
lenombolo.Beka ishumi lamabhuloki (part of the Dienes blocks) ingathulwa
ingathulwa ukuthuthukisa umcabango weshumi njengento eyodwa kanye loko:
- 10 elilodwa lenza ishumi eli 1;
- 20 elilodwa lenza amashumi ama 2; kanye
- 16 okungakodwana kwenza 1 ishumi 6 okungakodwana.
Yize abafundi besadinga ukubala nokwenza amaqoqo
amashumi,bengaphinde bakhombise ama-18 ngokubeka ishumi lokuqala
lamabhuloki nayisishiyagalombili angawodwana ukukhombisa izinombolo.
Abafundi kuzofanele benze amaqoqo ukukhombisa ama-20.
• Okumele okulingene
Ngalethemu kugxilwe ekukhombiseni okumele okulingene inombolo efanayo.
Amashumi amababili angachazwa ngokuthi 2 amashumi (kusetshenziswe
inyanda noma amaqoqo ezinto) nomaamaqoqo amashumi. Kubalulekile
ukukhombisa abafundi ukuthi 20 ungabukeka ngendlela ehlukene. Ngakho
khombisa 20 izinto ezihlakazekile, iqoqo leshumi kanye ne10 lokungakodwana
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
namaqoqo ama 2 amashumi. Abafundi mabanikezwe amathuba okuchaza
indlela okuhlelwe ngayo, suusho ukuthi yini ehlukile nefanayo.
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.5 • Amakhadi obungako benani
Ubungako benani Amakhadi obungako benani angathulwa asetshenziswe ngalethemu
lenombolo ukukhombisa ukuthi zakheke kanjani izinombolo amakhadi obungako benani
lezinombolo ahambisane nenyanda noma iqoqo lezinto.
• Ubungako bedijithi
Abafundi kufanele baqale ukusho ukuthi idijithi imelelni. Buza abafundi:
• Imeleni inombolo 7 ema- 27?
• Imeleni inombolo 2 ema- 29?
Abafundi kufanele basebenzise ikhadi lobungako benombolo ukufakazela
abakushilo.
• Ukudlulela kokubhaliwe
Ngesikhathi esikhululekile abafundi kufanele benziswe imisebenzi ebhalwayo
ukwakha nokuhlanganisa:
- Umqondo weqoqo leshumi nokungakodwana; kanye
- Ubungako bedujithi.
Isibonelo:
Faka umbala ebuhlalwini obu-12
Faka umbala ebuhlalwini obu-16
Faka inombolo engekho (loku kungenziwa noma kuchazwe ngokusebenzisa
izinto eziphathekayo)
18 = 1 ishumi ne ____ okungakodwana
23 = __ amashumi ne 3 okungakodwana
257 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
258 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.5 Izinsiza ezinconywayo
Ubungako benani Izinto ezingenziwa amaqoqo:
lenombolo
• Izinti zokubala
Izibalo IBANGA 1-3
• Izinto zokubalwa ezingatshutshwa
• Izinti zamentshisi
• Izinti zokumunca
• Amabhuloki axhumanayo
1.6 Sebenzisa amasu Sebenzisa amasu Abafundi kulindeleke ukuthi baxazulue izinginga zamagama usebenzise lamasu
alandelayo uma alandelayo uma alandelayo:
Amasu okuxazulula
uxazulula uchaze uxazulula uchaze
izinkinga • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
izixazululo enkingeni: izixazululo enkingeni:
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
• Imidwebo nezinto • Imidwebo nezinto
ezibambekayo isib. ezibambekayo isib. • Umugqa wezinombolo
Izinto zokubala Izinto zokubala Imidwebo noma izinto eziphathekayo
• Ukwakha nokuhlakaza • Ukwakha nokuhlakaza Abafundi bazoqhubeka nokudweba izithombe nokusebenzisa izinto
izinombolo izinombolo eziphathekayo ukuxazulula izinkinga. Kubalulekile ukuthi izithombe kubalulekile
• Ukuphinda kabili • Ukuphinda kabili ukuthi izithombe nemidwebo enezinombolo kanye nemisho yezinombolo.
nokuhlukanisa kabili nokuhlukanisa kabili Ukwakha nokuhlakaza
ngokulinganayo ngokulinganayo
Leli elinye lamasu abaluleke emabangenini abansi. Lelisu libavumela
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo ukuhlakaza (decompose) nokuhlanganisa ukuze babale kalula. Bazolisebenzisa
kakhulu lelisu emabangeni aphakathi.
Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
Lelisu libucayi lidingalidinga ukuqonda okujulile kwezinombolo. Abafundi
bayakwazi ukukhetha isu elikhululekile emaqhingeni abawasebenzisayo:
Inking yamagama: ngelinye ilanga emtholampilo abantwana abayi- 17 bathola
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
imjovo womkhuhlane. Ngosuku olulandelayo abantwana abayi- 16 bajovwa.
Bangaki abantwana abajovwa uma sebebonke?
Inkinga ingaxazululwa ngokusebenzisa ukuphinda kabili. Umfundi angathi
ukuphinda kabilli i- 16 uhlangana no1 noma ukuphinda kabili 17 ususa 1.
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.6 Umugqa wezinombolo
Amasu okuxazulula Ukusebenzisa umugqa wezinombolo ukuze ukulekelele ukubala okungasiza
izinkinga abafundi ukubhala imicabango yabo baphinde bayilandelele. Kuvumela abafundi
ukubhala ngemifanekiso leyo abangayisebenzisa ukuchaza ukuthi inking
bayixazulule kanjani inkinga.
Abafundi baqale eBangeni lokuqala eBangeni 1. Njengamanje sebeyakwazi
ukwakha umugqa wezinombolo ongenazo izinombolo la befaka inombolo
yokuqala bese bephokophelela ukuqala bese beqhubekele kwenye.
Ngalethemu kuzobakhona ukuqhubekela phambili nokwakhiwa komugqa
wezinombolo.
Isibonelo zokukhombisa ukuthi abafundi bangasebenzisa maphi amaqhinga
okubala:
UZonke umamathoyizi ayi- 6 antofontofo. UZola unamaningi ngayi- 6
ukunakaZonke.UZola unamathoyizi amangaki antofontofo?
Abafundi bazokwenza umugqa wezinombolo ukubasiza bafinyelele
empendulweni.
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15
Abafundi bengaphinde bahlakaze okuyi- 6 kube amaqoqoq ama 2. Umugqa
wezinombolo uzokhombisa ukugxuma ngaku- 2s kusukela koku 6.
isibonelo:
Uma abafundi sebenokuzethemba ekubaleni besukela enombolweni
zabayinikeziwe.Umugqa wezinombolo izoqala enombolweni eyi- 6. Indlela
yomugqa wezinombolo eyenziwa ihambisana nomqondo wokubala beqhubeka.
Kubalulekile ukuthi abafundi bawubone umugqa wezinombolo oqala kunoma
iyiphi inombolouma bebala noma behlela izinombolo. Usenga hlukanisa
inombolo eyi -6 enze amaqoqo ezinto ezihamba ngambili aphinde ahlanganise
259 esukela enombolweni eyi-6 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
260 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.6 Isibonelo:
Amasu okuxazulula
izinkinga
Izibalo IBANGA 1-3
6 ungahlukaniswa kabili ngokulinganayo bese kugxunywa ka 2 kubhalwe oku3.
Isibonelo:
Abafundi kufanele banikezwe ithuba eliningi ukusho ukuthi bangafinyelela
kanjani enombolweni besebenzisa umugqa wezinombolo.
Kungabuzwa ukuthi:yikuphi ukugxuma okuhlukene esingakwenza ukze
sifinyelele e - 15? Ukuze kugxunywe kusondelwe ezinombolweni, abafundi
kufanele bazi amabhondi afinyelela e- 15noma bakwazi ukusebenzisa umugqa
wezinombolo ukufinyelela empendulweni. Kubalulekile ukuthi abafundi
bakhulume ngokuthi kube kukhulu kangakanani ukugxuma. Ukwenza loluhlobo
lalomsebenzi kulungiselela abafundi ukuthi bakwazi ukusebenzisa imigqa
engenalutho.
Uma kusetshenzwa ngomugqa wezinombolo,abanye abafundi bangadinga
ukubamba ubuhlalu obusentanjeni ngaphezu noma ngaphansi komugqa
wezinombolo ukubasiza ukubala. Vumela abfundi ukuthi abafundi benze iqhinga
elibasebenzela kangcono. Bese kuthi uma abafundi besebenzisa iqhinga
elingasebenzi kahle balekelelwe ngelingabasebenzela kangcono. Abafundi
bayawasebenzisa lamasu akufanele baze babe yizingcweti ukuze bakwazi
ekuwasebenziseni.
Khumbula ukuthi abafundi banokusebenzisa izindlela ezehlukene ukuxazulula
izinkinga okungenzeka kungabi yilezo ezilindelwe uthisha. Isibonelo. Inkinga
yokuhlukanisa ingaxazululwa ngokusebenzisa ukususa ngokuphindelela,
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ukuhlanganisa, noma ukuphindaphinda. Izindlela ezisetshenziswa abafundi
zizishintsha ngokuqhubeka konyaka njengoba ukujwayela nokuqonda
kwaboizinhlobo zezinkinga kukhula
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.7 Xazulula izinking a Xazulula izinking a Yini ehlukile eBangeni loku- 1
zezibalo zamagama zezibalo zamagama
Ukuhlanganisa Ngalethemu abafundi bazokwenza ngokuphindelela izinkinga zamagama
nokususa esimweni esijwayelekile, esimweni esijwayelekile,
nokusebenzela ukuzethemba ekusebenziseni amaqhinga alandelayo uma
uchaze nendlela uchaze nendlela
kuxazululwa izinkinga:
oxazulule ngayo oxazulule ngayo
inking okufakaka inking okufakaka • Imidwebo noma izinto eziphathekayo
ukuhlanganisa, ukususa, ukuhlanganisa, ukususa,
• Ukwakha nokuhlakaza
izimpendulo ezifinyelela izimpendulo ezifinyelela
ema -99. ema -20. • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulingana nse
• Umugqa wezinombolo
Kulethemu, lekelela abafundi kakhudlwana emizamweni yabo yokubhala
nokwethula izibalo zabo. Abafundi badinga ukulekelelwa okuningi emizamweni
.
yabo yokubhala nokwethula izibalo zabo. Abafundi kufanele babhale phansi
imisho yezinombolo njengendlela yokuqopha inkinga exazululiwe. Kubalulekile
ukubona ukuthi ibaphi abantwana abasebenza kanzima ukubhala imisho
yezinombolo ukubona inkinga ethize.
Inhlobo yenkinga 1: Ushintsho
Ukuxhuma Hlukanisa
Imiphumela UMoeketsi unamaswidi ayi Kunamaswidi ayi 15.
engaziwa 6. UMahlodi umnika ayi 9 UMoeketsie wadla 6. Mangaki
ngaphezulu. UMoeketsi asalele uMahlodi?
unamaswidi amangaki
esewonke?
Ushintsho UMoeketsi unamaswidi ayi 6. UMoeketsi unamaswidi ayi-
olungaziiwa mangaki amanye awadingayo 15. UMahlodi udla amanye.
ukuze abe yi -15? Kusele ayi- 9. Mangaki adliwe
uMahlodi?
Ukuqala UMoeketsi ubenamaswidi. UMoeketsi udla amanye.
okungaziwa UMahlodi umunika ayi - 9. Unikeze uMahlodi ayi -6. Manje
Manje usenangama 15. unamaswidi ayi - 8 asele.
Mangaki uMoeketsi aqale Mangaki aqale enaye?
ngawo?
261 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
262 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.7 Inhlobo yenkinga 2: Qhathanisa
Ukuhlanganisa Ukuxhuma Hlukanisa
nokususa Imiphumela UMoeketsi unamaswidi ayi - 6. UMahlodi unamaswidi ayi -15.
engaziwa
Izibalo IBANGA 1-3
Ushintsho UMahlodi une 9. Mangaki UMahlodi unamaswidi ayi - 6.
olungaziiwa amanye amaswidi uMahlodi Awakhe angaphansi ngayi- 9
anawo ngaphezu kuka ukunaka Moeketsi. UMahlodi
Moeketsi? unamaswidi amangaki?
Ukuqala UMahlodi unamaswidi ayi- 15. UMahlodi unamaswidi ayi -16.
okungaziwa Unamaswidi amaningi ngayi- 9 UMoeketsi unamaswidi ayi- 9
ukunaka Moeketsi. Unamaswidi angaphansi kuka Mahlodi.
amangaki uMoeketsi? Mangaki amaswidi anawo
uMahlodi?
Unhlobo yenkinga 3: Linganisa
Ukuxhuma Hlukanisa
Imiphumela UMahlodi unamaswidi ayi -16. UMahlodi unamaswidi ayi-
engaziwa 16. UMoeketsi unamaswidi
UMoeketsi unayi - 6. Mangaki
ayi- 6. Kufanele aphinde adle
amaswidiHow many more
amangaki amaswidi UMahlodi
sweets must Moeketsi get to
ukuze alingane naka Moeketsi?
have as many as Mahlodi?
Ushintsho UMoeketsi unamaswidi ayi- 6. UMoeketsi unamaswidi
olungaziiwa Uma ethenga amaswidi ayi- 9 ayi -6. Uma uMahlodi edla
uzoba namaningi njengaka amaswidi ayi 9 uzoba
Mahlodi. Unamangaki nenombolo yamaswidi efana
uMahlodi? neka. Unamangaki amaswidi
uMoeketsi?
Ukuqala UMahlodi unamaswidi UMahlodi unamaswidi ayi- 16.
okungaziwa ayi-15. Uma uMoeketsi Uma edla amaswidi ayi- 9
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ethengaamaswidi ayi - 9 uzoba nenombolo yamaswidi
ngaphezulu uzoba nenombolo efanayo neka Moeketsi.
yamaswidi efanayo neka Unamangaki amaswidi
Mahlodi. Mangaki amaswidi uMoeketsi?
uMoeketsi?
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.8 Ukuxazulula izinkinga Ukuxazulula izinkinga Ukuphindaphinda
Ukuhlanganisa zezibalo ezisesimweni zezibalo ezisesimweni
ngokuphindelela esejwayelekile esejwayelekile Ukuqala ukuqonda ukuphindaphinda kulelibanga amaqoqo. Ukwenza amaqoqo
kuholela kuchazwe nendlela kuchazwe nendlela kungasiza umfundi ezimweni zokumela ukuphindaphinda.
ekuphindaphindeni okuxazulwe ngayo okuxazulwe ngayo
inking kusetshenziswa inking kusetshenziswa Kunezinhla ezintathu eziyisisekelo zezimo zenkinga ezifaka ukuphindaphinda
ukuhlanganisa ukuhlanganisa ngezinombolo eziphelele:
ngokuphindaphinda ngokuphindaphinda
• Amaqoqo alinganayo (isib.amatafula amathathu, lilinye linabafundi abane):a
noma ukuphindaphinda okuholela
mele amaqoqo aphindaphindiwe
kufinyelela e- 50. ukuphindaphindeni
kufinyelela e- 20. • Ukuqhathanisa ngokuphindelela (isib. Okuphindwe kathathu njengobuningi
babafana namantombana): okumele okuningi kokuvumelanayo
• Izinhlelo ezinxande (isib. Imigqa emithathu yabantwana abane): emelwe uhla
uluvundlile nolwehlayo
Isimo ngasinye kulezi singahlanganiswa nezindlela ezithile zokubuza imibuzo
(bheka Izinhlobo Ukuxazululwa Kwezinkinga IBANGA LESI-2 lsahluko 2).
Izimo zezinkinga zokuphindaphinda ezifaka izinombolo ezintantunubudlelanweni
bezibalo:
• Inombolo yezinto kwisethi ngayinye
• Inombolo yamasethi
• Inombolo ephelele
Izibonelo zezinkinga ezingenziwa kulethemu
Kulindelekile ukuthi uma kuxazululwa izinkinga ezingezansi, abafundi
bazosebenzisa izithombe, imidwebo noma izinto eziphathekayo ukulekelela
ukubala. Uma abafundi bedweba izithombe ukubasiza ukubala, imidwebo
ayiveze isimo samaqoqo.abafundi kumele bakhuthazwe ukubhala imisho
yezinombolo kuzona zonke izinkinga zezibalo zamagama. Labo bafundi
abanolwazi olukhulu basebenzise izibalo eziyimisho zokuhlanganisa
ngokuphindaphinda ukukhombisa isixazululo.
263 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
264 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.8 Izibonelo zezinkinga ezingenziwa:
Ukuhlanganisa
Ukuhlanganisa ngokuphindaphinda
ngokuphindelela
kuholela • Amabhayisikili ama- 4 anamasondo amangaki?
ekuphindaphindeni
Izibalo IBANGA 1-3
• Abantwana abayi- 7 banamehlo amangaki? Abafundi bangayixazulula inkinga
ngalendlela:
• Izithombe noma imidwebo mayikhombise amaqoqo.
Abafundi mabakhuthazwe ukubala ngaku - 2 bafinyelele empendulweni.
Kufanele bakhuthazwe ukukhombisa ukubala kwabo ngomusho wezinombolo.
2
+
2
+
2
+
2
+
2
+
2
+
2
=
14
Isilinganiso
UThami uphuza izinkomishi ezi- 3 zobisi nsukuzonke. Zingaki izinkomishi zobisi
aziphuzayo ngesonto?
Amagridi nezinhlelo
UMnu. Khumalo itshala imigqa emi- 3 yezithombo zeklabishi. Kunezithombo ezi-
5 emugqeni. Zingaki izithombo zamaklabishi ezikhona zizonke?
• Ingadi yemifino inemigqa emi - 5 yezithombo. Yonke imigqa inenombolo elin-
ganayo yezithombo. Uma kunesamba sezithombo ezi -15, zingaki izithomnbo
emugqeni ngamunye?
• Ingadi yemifino inezithombo ezi- 18 ezitshalwe emigqeni. Kunezithombo eziyi-
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
6 emgqeni ngamunye. Mingaki imigqa ekhona?
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.9 Xazulula uchaze Xazulula uchaze Njengoba kwenzeka ekuphindaphindeni, ukuqonda ukuhlukanisa okuyisizinda
izixazululo ezinkingeni izixazululo ezinkingeni kulelibanga, ukucazelana ngokulingana, nokwakha amaqoqo
Amaqoqo nokucaza ezenzekayo ezifaka
kuholela ezibalweni ezenzekayo ezifaka
ukucazelana ukucazelana • Ukwenza amaqoqo (isib. Izingane eziyishuminambili ematafuleni amane,
zokuhlukanisa ngokulingana namaqoqo
ngokulingana namaqoqo mangaki amatafula)
kufinyelela ema -99
kufinyelela ema -99 • ukucazelana (isib. Abantwana abayishuminambili ematafuleni amane, bangaki
anezimpendulo ezingaba
anezimpendulo ezingaba nezinsalela. kwelilodwa)
nezinsalela.
abanye abafundi bafika esikoleni bekwazi ukutshengisa kokubili ukwenza
amaqoqo nokucaza izinkinga zokuhlukanisa nezinto eziphathekayo.
Izimo zezinkinga zokuphindaphinda nokuhlukanisa zifaka izinombolo ezintathu
ezilandelayo ebudlelwaneni bezibalo:
• inombolo yezinto kwisethi
• inombolo yamasethi
• isamba senombolo
Izinombolo zezinkinga ezingenziwa kulethemu
Ukucaza
• nginamapensela ayi- 12 ukucaza ngokulinganayo phakathi kwethu
sobathathu; umuntu emunye uzothola amangaki?
• Kunezimoto zamathoyizi eziyi -18; ningawahlukanisa kanjani ngokulinganayo
phakathi kwenu nobabili?
• Kunamapulamisi ayi - 16 nezingane eziyi - 8 ezihlukaniselana ngokulinganayo.
Mangaki amapulamusi azotholwa yingane eyodwa?
• UNaomi unezimbali ezi - 20. Uwafake emavazini ama- 2. Zingaki izimbali
evazini eyodwa?
• UTom ubhake amakhekhe ayi -8. unamaSmarties angama- 40. Mangaki
amaSmarties angawafaka ekhekheni?
265 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
266 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.9 Ukwenza amaqoqo
Amaqoqo nokucaza • Zingaki izimoto ongazenza uma unamasondo ayi- 8? Zingaki izithuthuthu?
kuholela ezibalweni
zokuhlukanisa • Kunama apula ayi - 18 ebhokisini. Zingaki izikhwama zama apula ama- 3
angagcwaliswa?
Izibalo IBANGA 1-3
• Umbhaki ubhake amabhanisi. Ufaka amabhanisi a-6 kuwona wonke
amabhokisi. Mangaki amabhokisi angawagcwalisa?
• Kunezingane eziyi-16 lapha namuhla. Mangaki amaqembu ezingane ezine
esingawenza?
Ukuhlela
UMongezi uqoqe izinto zokubala ezi- 20 zakha imigqa eyi- 10. Zingaki izinto
zokubala emugqeni?
1.11. • Ukukhumbula • Ukukhumbula Yini ehlukile ebange lokuqala 1
nokubona imali nokubona imali
Imali Ngalethemu abafundi bazilungiselela ukubona imali bayihlakaze ibe amanani
ewuhlweza yase ewuhlweza yase amancane.
South Africa, 5c, 10c, South Africa, 5c, 10c,
20c, 50c, R1, R2, R5, 20c, 50c, R1, R2, R5, Izibonelo zezinkinga ezingenziwa kulethemu
nengamaphephaR10, nengamaphephaR10, • Ungasicaza isi- 50c ngokulinganayo ezinganeni ezine? Chaza kanjani.
R20, R50 R20, R50
• Ushingamu ubiza u- 10c umunye. UBusi usebenziseisi-50c. Uthenge
• Xazulula • Xazulula oshingami abangaki?
izinkinga zemali izinkinga zemali
ezimbandakanya ezimbandakanya • UThenje ukhokhe ama-R5 ukuhamba ngetekisi ukuya esikoleni ekuseni.
isamba noshintshi isamba noshintshi Wakhokha ngamarandi anga- R20ayiphepha. Uthola ushintshi ongakanani?
kufinyelele ema- R99 kufinyelele ema- R20 Imalini azobe esele nayo uma ephindela ekhaya?
amasenti kufinyelele amasenti kufinyelele • Ufizipopo ubiza ama-R2, 50. UPalesa ufuna ukuthenga ufizipopo o- 4. Unama-
90c 50c R8,00. Unemali eyanele? Uma kungenjalo, imalini ayidingayo?
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.12 Sebenzisa lamasu Sebenzisa lamasu Yini ehlukile eBangeni 1
alandelayo uma ubala: alandelayo uma ubala: Abafundi balindeleke ukuxazulu izinkinga ezisesimweni esejwayelekile
Amasu (izindlela
zokwenza • Imidwebo noma izinto • Imidwebo noma izinto ezinokubala okukhululekile besebenzisa lamasu alandelayo:
namaqhinga) eziphathekayo isib. eziphathekayo isib. Imidwebo noma izinto eziphathekayo isib. Izinto zokubala
Izinto zokubala Izinto zokubala
Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Ukwakha nokuhlakaza • Ukwakha nokuhlakaza
Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili okulingana nse
izinombolo izinombolo
Umugqa wezinombolo
• Ukuphinda kabili • Ukuphinda kabili
nokuhlukanisa kabili nokuhlukanisa kabili • Imidwebo noma izinto eziphathekayo
okulingana nse okulingana nse Abafundi bayaqhubeka nokudweba izithombe basebenzise nezinto
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo eziphathekayo ukuxazulula izinkinga. Kubalulekile ukuthi isithombe noma
imdwebo ibe nezinombolo kanye nemisho yezinombolo.
Ukwakha nokuhlakaza
Lena enye yezindlela ezibaluleke kakhulu emabangeni aphansi (abafundi
bangasebenzisa ukuhlakaza ngokuqhubekayonemabangeni aphakathi).
Ukusebenzisa lelisu kuvumela abafundi ukuhlukanisa nokuzihlanganisa
izinombolo ukulekelela kubelula ukubala.
Ngalethemu abafundi bazo:
• Ukuhlakaza ibreak up numbers using place value;
• Hlakaza izinombolo usebenzisa ukuphinda nga-10; noku
• Ukuhlakaza inombolo ukwakha izinombolo ezimili ezifanayo nezihambisanayo
isib. Ipheya elenza 20.
Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulingana nse
Abafundi bayaqhubeka nokusebenzisa ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
ngokulinganayo njengeqhinga lokuballa.
Umugqa wezinombolo
Bheka amanothi ezinye izibonelo zokwenza umugqa wezinombolo ekuxazululeni
izinkinga.
• Ukuhlanganisa nokususa
Abafundi kufanele bakhe izinombolo owabo umugqa wezinombolo behlakaza
izinombolo zibe ngezikhonekayo.
267 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
268 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.12 Isibonelo:
Amasu (izindlela 8 + 12
zokwenza Umugqa wezinombolo kumele uqale kwisi- 8 nabafundi bangakha:
namaqhinga)
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukugxuma ka-2 ka- 6
• Ukugxuma ka-4 ka- 3
• Ukugxuma ka-3 ka- 4
• Ukugxuma ka-10 ka- 2
• ukuphindaphinda
umugqa wezinombolo kumele uqhubeke nokusebenza ukulekelela
ukuhlanganisa ngokuphindaphinda. Ukugxuma okulinganayo kuyabhalwa
emugqeni wezinombolo nemisho elekelelayo ingabhalwa.
Isibonelo:
5 + 5 + 5 + 5 + 5 = 25
Ukugxuma ka-5 oku- 5 kwenza 25
5 amaqoqo ka 5 = 25
5 x 5 = 25
Ukuphindaphinda okunikeziwe, abafundi kufanele bakwazi ukuchaza ukuthi
bagxume kanjani ukwenza umugqa wezinombolo.
Vumela abafundi ukukhetha amasu abazizwa kangcono ngawo. Kodwa-ke,
uma abafundi besebenzisa amasu angasebenzi kahle badinga ukulawulwa
ukusebenzisa ukuba basebenzise angasebenza kangcono. Khumbula ukthi
abafundi bangaxazulula inking ngendlela engalindelwe uthisha. Isibonelo,inking
yesibalo sokuhlukanisa ingaxazululwa ngokususa ngokuphindelela,
ukuhlanganisa, noma ukuphindaphinda. Indlela umfundi ayisebenzisayo
ingashintsha ngesikhathi unyaka uqhubeka njengoba ukwazi nokujwayela kwabo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
izinkinga kukhula, kanye nokuqonda kwabo izinombolo kuthuthuka.
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.13 • hlanganisa kufinyelele • hlanganisa kufinyelele Yini eyehlukile eBangeni 1?
e- 99 e- 20
Ukuhlanganisa Kugxilwe kakhulu ekuthuthukiseni amasu namaqhinga okubala kulethemu. Uku-
nokususa • susa kusukela e- 99 • susa kusukela e- 20 hlakaza izinombolo ukuze ukubala kube iqhinga elibalulekile abafundi abangaj-
wayezwa lona.
• ukusebenza • ukusebenza
kwezimpawu ezifanele kwezimpawu ezifanele Lethemu igxile kwi:
(+, -, =, ) (+, -, =, )
Ukusebenzisa ukuhlakaza nokwakha imisebenzi yezinombolo engasiza
• ukuzijwayeza ukuzijwayeza amabhondi ekuthuthukisweni kokwazi ukuhlanganisa nokususa
amabhondi ezinombolo ezinombolo kufinyelele
Abafundi benza bephindelela izibalo zokuhlanganisa nezokususa kufinyelele
kufinyelele e- 20
e- 20. Kuphakathi kwalezizilinganiso sezinombolo lapho abafundi bangaqala
bathuthukise ukuqonda ubungako benombolo ngamashumi nangemivo. Ukubala
ngamaoqo kuzohlala kubalulekile nabafundi bangaqala ukubona ukuthi ukubala
ngakunye akulona isu elisebenza kangcono. Kukulesi silinganiso senombolo lap-
pho abafundi okumele abafundi bacabange kanzima ngamasu abazowaseben-
zisa. Ukukhetha indlela yokubala eyiyonayona kusiza abafundi ukuba baphume-
lele ekubaleni.
Ukuze babale esilinganisweni senombolo esukela e- 0-20 ulwazi lwabafundi
lungafaka:
• ukubala izinto;
• ukubona,ukufunda nokubhala izinombolo;
• ukuqhathanisa nokuhlela izinombolo;
• ukwakha nokubhidliza izinombolo;
• ukwenza ngokuphindelela ukuhlanganisa nokususa kufinyelele e- 20;
• ukuphindaphinda nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo; noku
• ukuzikhumbuza okubalulekile ngezinombolo.
Amasu angenzeka uma kuhlanganiswa noma kususwa
Amasu akhonjiswe ngezansi avumela abafundi ukuba bazinzise ukubala noku-
qonda kwabo izinombolo. Ukuzijwayeza amasu angezansi azokhuthaza abafun-
di ukubheka ubudlelwano phakathi kwezinombolo nokufundisa abafundi ukuthi
bangakwazi ukusebenzisa ulwazi ukuze babale.
269 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
270 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.13 Beka inombolo enkulu kuqala ukuze kubalwe kuqhubeke noma kuhlehlwe
Ukuhlanganisa 4 + 12 =
nokususa
Hlela kabusha 4 + 12 njengo 12 + 2 uqhubeke nokubala usukela e- 12.
Izibalo IBANGA 1-3
Ukubona okungaseduze kokuphindwe kabili
8+7
Umfundi engachaza ukuthi isibalo singabhalwa kanje 8 + 8 -1 (phindaphinda i- 8
susa oku- 1) noma
7 + 7 + 1 (phindaphinda i- 7 uhlanganise oku- 1).
Abafundi bangabhala amasu besebenzisa imicibisholo
8+ 8 →16, 16− 1→ 15
Shintsha inombolo iye eshumini bese ususa noma uhlanganise noku-
kodwa
Lelisu lingafundiswa nezimombolo ezisezingeni eliphansi lisebenze kuyofinyelela
ezinombolweni ezinkulu.
9+6=
Abafundi bangathi kubo: “ngithatha indlela eyodwa ukusuka ku- 6 ngawengeza
ku- 9 ukwakha i-10.”
Ngakho-ke 9 + 6 angabhalwa njengo 10 + 5 = 15.
8+5=
Abafundi bangathi kubo: “ngizothatha izindlela ezimbili ukusukela ku 5 nga-
wengeza ku 8 ukwakha i10.”
Ngakho-ke 8 + 5 angabhalwa njenge 10 + 3 = 13.
Ukuhlakaza inombolo ibe izingxenye ezincane ukwenza ukubala kube lula
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Abafundi bangahlakaza inombolo kube izingxenye ezikhonekayo kubo.
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.13 Ukubala kuqhubeka ngokuhlakaza inombolo
Ukuhlanganisa 11 + 7 =
nokususa
11 + 4 + 3
11 + 4 15 + 3 = 18
11 + 7 =
11 + 5 + 2
11 + 5 16 + 2 = 18
17 - 9 =
17 - (7 + 2)
17 - 7 10 - 2 = 8
12 + 7 =
10 + 2 + 7
7 + 2 9 + 10 = 19
Sebenzisa ulwazi lokusebenza ngokuhlanekezela phakathi kokuhlanganisa
nokususa
15 - 9 =
Umfundi uyazi ukuthi isibalo singaphinde sibhalwe njengesibalo sokuhlanganisa:
“ngiyazi ukuthi 9 + = 15.”
Umfundi angasebenzisa ukubala ukuze ukwazi ukubala.
Amabhondi ezinombolo
Ukuze kwenziwe amabhondi ezinombolo, izinhlobonhlobo zemisebenzi kufanele
zinikezwe abafundi. loku kulungele kahle ukwenziwa ngesikhathi sokusebenza
ngokuzimela.
Umugqa wezinombolo ungasetshenziswa ukuzijwayeza amabhondi kufinyelele
e 10.
271 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
272 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.14 • hlanganisa • hlanganisa Ulaphi umehluko eBangeni loku-1
inombolo efanayo inombolo efanayo
Ukuhlanganisa Abafunsi bazokwenza ushintsho ukusukela eekuhlanganiseni
ngokuphindaphinda ngokuphindaphinda
ngokuphindaphin- ngokuphindaphinda kuya ezibalweni zokuphindaphinda. Baqala ukwazi
kufinyelele ema- 50 kufinyelele ema- 20
da okuholela umqondo wezibalo zokuphindaphinda. Bazokwenza umsebenzi obavumela
Izibalo IBANGA 1-3
ezibalweni • ukuphindaphinda • ukuphindaphinda ukubona ubudlelwano phakathi kwezinombolo:
zokuphindaphinda izinombolo izinombolo
• inombolo yezinto eqoqweni
e-1kufinyelele e-10 ngo e-1kufinyelele e-10
1, 2, 5, 3 no 4 ngo 2, • inombolo yamasethi noma amaqoqo
• sebenzisa izimpawu • sebenzisa izimpawu • inombolo eyisamba
ezifanele(+, x, =, ) ezifanele(+, x, =, )
abafundi bafika eBangeni lesibili bekwazi ukuhlanganisa ngokuphindelela.
Ngasekupheleni kwethemu kumele bebesebekwazi uku:
• ukuhlobanisa ukubala ngokweqa nokuhlanganisa ngokuphindelela ekwazini
ukuphindaphinda;
• sebenzisa, ukufunda nokubhala uphawu lokuphindaphinda;
• bhala izibalo zemisho zokuphinda; kanye
• phindaphinda izinombolo 1 kuya 10 ngo 2.
Uma kuxazululwa izinkinga zezibalo zamagama abafundi bazothanda
ukusebenzisa ukuhlanganisa nokuphindelela, ngaphandle kwalezo zibalo
ezinomfanekisa wokuhleliwe. Kusesimweni esijwayelekile sezimo ezikhululekile
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola yezimo ezikhululekile eminye imifanekiso yokuphindaphinda ingasetshenziswa.
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.14 Ukuhlela
Ukuhlanganisa Njengoba abafundi bethola ulwazi ngezinhlobo ezahlukene zezibalo
ngokuphindaphin- zokuphindaphinda, ukubeka amaqoqo kuhleleke kunganikezela uhlelo
da okuholela lokukhombisa ukwakheka kokuphindaphina isib. 2 x 4 kufana nokuthi 4 x 2.
ezibalweni
zokuphindaphinda
¥ ¥
¥ ¥
¥ ¥
¥ ¥
4+4=8
¥ ¥ ¥ ¥
¥ ¥ ¥ ¥
2 + 2 + 2 + 2 = 8Ukusebenzisa uhlelo kukuvumela uku:
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo;
• ukuxhumanisa ukuphindaphinda nokuhlanganisa ngokuphindelela;
• ukucabanga ngokuphindaphinda njengohlelo; noku
• lukundlala isizinda semithetho yokuphindaphinda
Gxilisa ukuthi abafundi banake inombolo yemigqa nenombolo yezinto zokubala
emigqeni.
¥ ¥
¥ ¥
¥ ¥
¥ ¥
4+4=8
273 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
274 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.14 kukhona 4 imigqa yoku 2, okuyi 8 sekukonke.
Ukuhlanganisa Abafundi kufanele babhale ngalendlela elandelayo:
ngokuphindaphin-
da okuholela ¥ ¥ ¥ ¥
Izibalo IBANGA 1-3
ezibalweni
zokuphindaphinda
¥ ¥ ¥ ¥
2+2+2+2=8
kukhona 2 imigqa yoku 4 yoku 8 sekukonke.
Igama “isikhathi” sebengathulelwa: 4 kuphindwa 2 kwakha 8.
Uma abafundi sebenolwazi olwanele, uphawu lokuphindaphinda lungathulwa
kanye nolimi olulandelayo useluthuthukisiwe:
• 4 amaqoqo ka 2
• 4 okungakubili
• 2+2+2+2=8
• 4 amaqoqo okubili noma 4 kuphindwa 2 yi 8
Ngisho noma uphawu seluthuliwe, amagama, izithombe zokuphindaphinda
imifanekiso yokulekelela ukuqondisisa uphawu kuhlale kubalulekile.
Imifanekiso yokuqondisisa ukuphindaphinda:
• Amabhuloki axhumekayo angasetshenziswa axhunywe abe uhla loku 4 ohleni
ngalunye kungaba amabhuloki a 2. Loku kuvumela abafundi ukuba bathi:
there are four stacks and there are 2 in each stack.. Kubavumela ukubhala 2
+2 + 2 + 2 namaqoqo a- 4 oku 2 kusho 4 x 2.
• Umugqa wezinombolo ungasetshenziswa ukukhombisa ukuhlanganisa
ngokuphindelela noma amaqoqo ezinombolo. Loku kuxhunyaniswa nokubala
ngokweqa.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Abafundi kufanele bakwazi ukubhala loku okulandelayo:
1 iqoqo lika 2 kwakha 2 noma 1 kuphindwe ka 2 kwakha 2 noma 1 x 2 = 2
2 iqoqo lika 2 kwakha 4 noma 2 kuphindwe ka 2 kwakha 4 noma 2 x 2 = 4
3 iqoqo lika 2 kwakha 6 noma 3 kuphindwe ka 2 kwakha 6 noma 3 x 2 = 6
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
1.16 Ulwazi Lwezinombolo: Ulwazi Lwezinombolo: Ulaphi umehluko eBangeni 1
Uhla Lwezinombolo Uhla Lwezinombolo
Izibalo zekhanda Lethemu igxile kulokhu:
kufinyelela ku 99 kufinyelela ku 99
Izibalo zekhanda kumele zithuthukiswe ngendlela ethile onyakeni.
• Hlela iqoqo • Hlela iqoqo
Abafundi akufanele batshelwe ukwenza ukubala okungaheliwe ngelanga.
lezinombolo. lezinombolo.
Njengoba abafundi bafunda izihloko nokuthuthukiswa kwamasu okubala
• Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo engxenyeni enkulu yesifundo, ezinye izinto ezenziwayo zingafakwa ohlelweni
kuya kuma -99: kuya kuma -99: lwezibalo zekhanda ukuthuthukisa ukuqonda namakhono esifundweni
sezibalo,okwenziwayo ngesinye isikhathi ngezinombolo elisezingeni elincane,
• Eningi noma encane • Eningi noma encane
ezibalweni zekhanda.
ngo 1 ngo 1
Ungayigcina inombolo iphansi ngethemu 1 bese uyinyusa maphakathi nonyaka.
• Eningi noma encane • Eningi noma encane
Ekuqaleni konyaka, izinga lezinombolo namasu okubala angancika kulawo
ngo 2i ngo 2
athuthukiswa eBangeni 1.
• Eningi noma encane • Eningi noma encane
Umqondo wezinombolo:
ngo 3 nge10
Izibonelo zemibuzo engabuzwa:
• Eningi noma encane
ngo 4 Izinombolomagama nezimpawu
• Eningi noma encane Bamba uphakamise ikhadi noma ubhale phansi inombolomagama. Khetha
ngo 5 umfundi ozoqondanisa nenombolo.
• Eningi noma encane Okungaphezulu nokungaphansi
nge10
Yini
• 1 ngaphansi kwe 15
• 1 ngaphezu kwe 9
• 10 ngaphezu kwe 15
• 10 ngaphansi kwe 16
Iyiphi i-alfabheti ye 5th ?
Iyiphi inyanga ye- 9th yonyaka?
Ukuhlela nokuqhathanisa
Ikuphi okungaphezulu: 12 noma 21?
275 Nginike inombolo ephakathi kuka 17 no 19. Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
276 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
Khumbula Khumbula Amaphuzu okuhlanganisa nokususa:
ngokushesha: ngokushesha:
• Ukwazi ngengqondo wonke amabondi okuhlanganisa nokususa kufinyelele e
• Khumbula izindlela • Khumbula izindlela 10
zokuhlangani sa zokuhlangani sa
+ r = 10
Izibalo IBANGA 1-3
nokususa kuyofinyelela nokususa kuyofinyelela
e 20 e 10 +r=8
• Hlanganisa noma Okuyiko ngokuhlanganisa nokususa zonke izinombolo kufinyelele e 10
ususe kusukela ngama
1 + 9 = 10 9 + 1 = 10
10 kusukela e-0
kufinyelele e 100 2 + 8 = 10 8 + 2 = 10
Amasu okubala Amasu okubala
8-4=4 8-4=4
Sebenzisa amasu Sebenzisa amasu
8-5=3 8-3=5
okubala ukuhlanganisa okubala ukuhlanganisa
nokususa ngempumelelo: nokususa ngempumelelo: Ukukhumbula ngokushesha okuphindwe kabili kufinyelele e 10. Lokhu kumele
kufake okuhambisana nokuyikho ngokususa.
• Beka inombolo enkulu • Beka inombolo enkulu
kuqala ukuze ubale kuqala ukuze ubale • 1+1=2
uqhubeke noma uye uqhubeke noma uye
emuva • 2+2=4
emuva
• Umugqa wezinombolo • 3+3=6
• Umugqa wezinombolo
zekhanda • 4+4=8
• Ukuphinda kabili
nokuhlukanisa kabili • Ukuphinda kabili • 5 + 5 = 10
ngokulinganayo nokuhlukanisa kabili
ngokulinganayo Ngikhombise inombolo okufanele ngihlanganise nayo...... ukwakha i- 10 (bhala
• Ukwakha nokuhlakaza phansi noma sebenzisa amakhadi enani lezinombolo nama Flard cards)
• Ukwakha nokuhlakaza
• Sebenzisa ubudlel- • 8
wane phakathi kokuh- • Sebenzisa
langanisa nokususa ubudlelwane phakathi • 2
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
kokuhlanganisa • 9
nokususa
• 5
• 3
UKUQONDA
UKUQONGA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (ihora nemizuzu
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO enga - 24
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA isifundo)
NGETHEMU 1
KONYAKA
Ngikhombise inombolo esele uma …. Kususwe e 10(bhala phansi noma
sebenzisa amakhadi enani lezinombolo nama Flard cards)
• 5
• 3
• 6
• 1
• 7
Ezinye izibalo zekhanda zingenziwa ngaphandle kokusebenzisa izinsiza, kodwa
njalo kuyasebenza ukwenza izibalo zekhanda ngezinsiza nokubhala okwenziwe.
Izinsiza ezinconywayo
• Umugqa wezinombolo (ohleliwe nongenalutho)
• igrid yezinombolo
• amakhadi enani lenombolo (Flard cards)
• ubuhlalu bokubala
277 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YOKU-1 YEBANGA LESI-2
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANE NE ALJEBHRA
278
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONGA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora eli-
ADINGEKAYO
ABHEKWA 1 nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
2.1 Ukubukela, Ukubukela, Ukubukela kusiza abafundi ukubona ukuthi iphethini yakheke kanjani. 1 isifundo
ukuqhubeka nokuchaza ukuqhubeka nokuchaza
Izibalo IBANGA 1-3
Amaphethini Ukuqhubeka nephethini kusiza abafundi ukuba babheke ukuthi bayiqondisisa
okusejiyometri ukubukela, ukuqhubeka ukubukela, ukuqhubeka kahle yini iphethini nokulandelana kwayo.
nokuchaza ngamagama nokuchaza ngamagama
Ukuchaza iphethini kusiza abafundi ukuthuthukisa ulimi lwabo namakhono
• amaphethini alula • amaphethini alula okukhuluma. Kuphinda kusize nawe ukubona ukuthi abafundi bayihumusha
enziwe ngezinto enziwe ngezinto kanjani iphethini.
eziphathekayo eziphathekayo
Kuhlale kulula kufafundi ukukhuluma ngephethini uma yenziwe yibona. Abafundi
• amaphethini • amaphethini badinga ukuqeqeshwa ukuthi yini abayibhekayo nokuthi bayichaza kanjani
elulaenziwe elulaenziwe iphethini. Ungabakhombisa loku ngokubuza imibuzo efana nale.
ngemidwebo yemigqa, ngemidwebo yemigqa,
“iziphi izakhiwo ozibonayo kulephethini?” “
izimu noma izinto. izimu noma izinto.
“ngabe wonke anombala ofanayo?”
Ukwakha nokuchaza Ukwakha nokuchaza
amaphethini amaphethini “ubuna isimo esisodwa noma eziningi kulephethini?”
angawakho angawakho “ngabe zonke izinto zibheke endaweni efanayo?”
Ukwakha amaphethini Ukwakha amaphethini “ngabe inombolo yezinto iyafana eqoqweni ngalinye?”
akho ngokusejiyometri akho ngokusejiyometri
“zingaki izinto ezikhona eqoqweni ngalinye?”
• ngezinto • ngezinto
eziphathekayo eziphathekayo “ngabe zonke izimo nobungako kuyafana?”njll.
• ngokudweba imigqa, • ngokudweba imigqa, Ukufaka okunhlangothimbili (2-D) izimo ezisejiyometri nokunhlangothi
izimo noma izinto izimo noma izinto ntathu (3-D) izinto ezisazibalo mdwebo abafundi okufanele bafunde ngazo.
Abafundi bangazakha izimo ezi 2-D ngokusika amaphepha noma amakhadi,
Amaphethini noma bengazidweba. Bengakaha amaphethini ngezimo zamabhokisi, izimo
asizungezile zamabhola namasilinda lezo abazenze ngobumba noma inhlama yokudlala.
Khomba, uchaze Amaphethini angenziwa ngokusebenzisa into eyodwa kodwa imibala yazo
ngamagama ishintsha ngendlela efanayo.
ubukele amaphethini
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
okusejiyometri Isibonelo:
• ngokwemvelo
• empilweni yesimanje
yansukuzonke
• emagugwini amasiko
ethu
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONGA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora eli-
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA 1 nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
2.1 Amaphethini angenziwa kusetshenziswa amaqoqo afanayo aphindaphindayo,
lapho iqoqo ngalinyelinenhlobo eyodwa yento kodwa isikhundla sento
Amaphethini
sishintshe. Amaqoqo afanayo ayaphindwa.
okusejiyometri
Isibonelo:
Kwamanye amaphethini izinto ezahlukene ziyasetshenziswa ukwakha iqoqo,
kodwa iqoqo lezinto liphindwe ngendlela efanayo.
Isibonelo:
Amaphethini angenziwa lapho ubungako bezinto zishintshashintsha ngendlela
efanayo.
Abafundi bengenza amaphethini ngokutshutsha ubuhlalu. Amaphethini
angenziwa nasesifundweni saMakhono Empilo.
279 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONGA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni
NAMAKHONO
280 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora eli-
ADINGEKAYO
ABHEKWA 1 nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
2.2 Ukubukela, Ukubukela, Ukulandelana kwezinombolo kungaxhunyaniswa futhi kulekelelwe ukubala. 3 izifundo
ukuqhubeka nokuchaza ukuqhubeka nokuchaza Njengoba amakhono abafundi okubala eshintsha futhi ethuthuka, izinhlobo
Amaphethini
zezinombolo ezilandelayo abafundi abasebenza ngazo zingathuthuka.
ezinombolo Ukubukela, ukuqhubeka Ukubukela, ukuqhubeka
nokuchaza izinombolo nokuchaza izinombolo Ukulandelana kufanele kukhombise ukubala okuqhubekayo nokuya emumva
Izibalo IBANGA 1-3
ezilula ezilandelanayo ezilula ezilandelanayo ngo:
kufinyelele e 200 kufinyelele e 100
• Nga-1 ukuphindaphinda kusukela kunoma iyiphi inombolo ephakathi kuka 1
Ukwakha nokuchaza Ukulandelana kubalwa no 100
amaphethini kuyiwa phambili
• Nga-10 ukuphindaphinda kusukela kunoma iyiphi inombolo ephakathi kuka 1
okungawakho nasemuva ngo:
no 100
Ukwakha awakho • nga-1 kusukela ku-
• Nga-5 ukuphindaphinda kusukela kunoma iyiphi inombolo ephakathi kuka 1
amaphethini ezinombolo noma iyiphi inombolo
no 100
ephakathi 1 and 100
• Nga-2 ukuphindaphinda kusukela kunoma iyiphi inombolo ephakathi kuka 1
• nga-10 ukuphinda
no 100
nga10 kusukele ku-
noma iyiphi inombolo EBangeni lesi- 2 abafundi babala baye emuva nga10, 5, no 2 okokuqala.
phakathi kuka 1 no 100 Abafundi bangakhomba izinombolo ngesikhathi bebala. Kuyasebenza ukunika
• nga-5 ukuphinda nga 5 abafundi izinombolo ezilandelanayo ekuthuleni okuhlukahlukene isib.
kusukele kunoma iyiphi • Ukulandelana okubhaliwe kwezinombolo 100; 99; 98.97; 96, ……
inombolo phakathi
kuka 1 no 100 • umugqawezinombolo
• nga-2 ukuphinda nga 2 • igridi lezinombolo
kusukele kunoma iyiphi • iketanga lezinombolo
inombolo phakathi
Abafundi bangenza, umbala, nokuzungezela izinombolo bebebebala beqhubeka
kuka 1 no 100
emugqeni wezinombolo negrid yezinombolo.
Abafundi bangagcwalisa izikhala ezinezinombolo ezingekho emugqeni
wezinombolo, igrid yezinombolo,ukulandelana kwezinombolo eketangeni
lezinombolo. Isib.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ngasekupheleni kwethemu abafundi babala umsebenzi onezinombolo
ezilandelanayo uksuka nokufinyelela e 100.
ITHEMU YOKU-1 YEBANGA LESI- 2
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
UKUQONDA ISIKHATHI
CAPS
OKUFUNDWAYO UKUQONDA
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (ezifundweni
IZIHLOKO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora eli-
ADINGEKAYO NAMAKHONO
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU 1 nemizuzu
KONYAKA engama-24)
3.2 Uhla lwezintoezi-3-D Uhla lwezintoezi-3-D Yini okwehlukile eBangeni 1 3 lessons
Onhlangothintathu Buka bese usho izinto Buka bese usho izinto • Amasilinda masha eBangeni 2 kodwa angafundiswa ethulwe ngoThemu 3.
ezi-3-D lapha ekilasini ezi-3-D lapha ekilasini
3-D KuThemu 1abafundi babukeziswa futhi kulanganiwse nalokho abakwenzile
nasezithombeni. nasezithombeni.
nabakufundile eBangeni 1.Abafundi mabagxiliswe kumasilinda ngoThemu 3
• Izimo ezisabhola, • Izimo ezisabhola,
Umsebenzi omningi wonhlangothintathu 3-D useBangeni 2 kumele wenziwe
(imbulunga) (imbulunga)
ngezinto eziphathekayo.Thina siwazi umhlaba ngezindlela ezintathu ngakho
• Okusabhokisi (iprizimu) • Okusabhokisi (iprizimu) kuyasisa ukuqala ngokusebenzisa izinto eziphathekayo ukuze umfundi
asebenzise ulwazi analo alulethe esikoleni.
• Amasilinda • Amasilinda
Abafundi abaningi bayehluleka ukuhumusha onhlangothintathu 3-D nezinto
Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto
ezisazibalombhalo ezithombeni.Ukusebenza ngezinto eziphathekayo
ezi3-D ezi3-D
kuyabasiza abafundi ukuthi bakwazi ukuhumusha kahle izithombe ezinezinto
Chaza, uhlele ubuye Chaza, uhlele ubuye ezisazibalombhalo ngokuhamba kwesikhathi.Uma uphethe into ephathekayo
uqhathanise izinto ezi- uqhathanise izinto ezi- bese ulokhu uyibukabuka kuwowonke amacala,yilapho ubona khona ukuthi lento
3-D ngokwe; 3-D ngokwe; oyibukayo ngaphansi nangemumva ifana nani.
• ubungako • ubungako Uma unesithombe unakho ukubuka ngoqondo ubone izingxenye ezingabonakali
entweni edwetshiwe,lokhu akulula kubafundi abasebancane ukwenzeka.Uma
• izinto ezigingqikayo • izinto ezigingqikayo
abafundi bangatshelwa incazelo yaleyonto ngaphandle kokuthi bayibone noma
• izinto ezishelelayo • izinto ezishelelayo bayithinte,yingakho kulukhuni ukuthi aziqonde izimpawu zaleyonto ngokugcwele.
Imisebenzi okugxilwe Imisebenzi okugxilwe Ukwakha izinto ngonhlangothintathu 3-D
kuyo kuyo
Abafundi abakopele umfanekiso wento abayikwe uthisha isib.umbhoshongo,iro
Buka bese wenza Buka bese wenza bhothi,isitimela,inqaba,njll.Imifanekiso noma okokwakhiwe kungasetshenziswa
izinto ezi-3-D usebenzisa izinto ezi-3-D usebenzisa amabhuloki,izinto ezike zasebenza, ikhithi yokwakha,neziny izinto
izinto eziphathekayonjen- izinto eziphathekayonjen- zezibalombhalo ze 3-D Kusikwe izimo zo2-D Lokhu kungenzeka ngesikhathi
gokusika ukhipha gokusika ukhipha sokufunda ngokuzimela. Kusemqoka ukuthi abafundi bakhulume ngalemifanekiso
onhlangothimbili 2-D, onhlangothimbili 2-D, abayenzile, njengokwakha umbhoshongo owakhiwe ngamabhuloki
amabhulokI amabhulokI nangamabhokisi. Ubabuzu imibuzo “Ungakwazi ukwakha umbhoshongo
okwakha, izinto ezike okwakha, izinto ezike ngamabhola?Bazochaza bephendula imibuzo.
zasebenza,ikhithi zasebenza,ikhithi
Chaza uqhathanise izinto eziingo 3-D
yokwakha,onhlangothi- yokwakha,onhlangothi-
ntathu-3-D nezinto ntathu-3-D nezinto Abafundi baqhathanisa ubungako bezinto ezifanayo ezi- 3-D isib.
281 ezisazibalombhalo, ezisazibalombhalo,
• Hlela amabhola ngobungako bawo
• Sebenzisa uLimi lobungako nokuqhathanisa izinto. Ibhokisi likhulu kunebhola
Izibalo IBANGA 1-3
ngoba ngiyakwazi ukufaka ibhola ebhokisini
UKUQONDA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO UKUQONDA
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (ezifundweni
282 IZIHLOKO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora eli-
ADINGEKAYO NAMAKHONO
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU 1 nemizuzu
KONYAKA engama-24)
3.2 Chaza izinto 3-D;Imibala
Onhlangothintathu Abafundi bakhuluma ngemibala yezinto bese behlela izinto ngemibala
3-D Khomba ubuye usho izinto ngemibala yazo babuye baqhathanise ngobungako
bezinto kubuye kjwenziwe ngesikhathi sokufunda ngamaphethini.
Izibalo IBANGA 1-3
Izinto ezi-3-D zeBanga 2
Abafundi basebenza ngalokhu
• Amabhola nezinto ezisabhola
• Izinhlobo zamabhola nezinye izimo ezime njengonxande amaprizimu noma
amakhiyubhi.Abafundi bazozifunela ukuthi yiziphi izinto eziginqikayo nezi shele-
layo.
Ukugqamisa izimpwu zezinto ze-3-D
Abafundi bakha int eshelelayo noma utshekise ibhokisi ngokulibeka ngaphansi
kwengxenye yencwadi.Yilapho bezobona khona ukuthi abakubekayo kuzoshelelela
noma kuginqike
Lapha, siqhubeka kumsebenzi esiwenze eBangeni 1 kodwa manje sifaka
namasilinda.
Abafundi bathola ithuba lokuziphenyela ukuthi bangazenza yini izitaki noma
umbhoshongo usebenzisa amabhola noma amabhokisi kuphela.
Ukubona nokusho amabhola (okusambulunga)
Abafundi bathola izinto ezinhlobonhlobo ukuze bazisebenzise
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Izimo njengokusambulunga isib.amabhola anobungako obungalingani, izimabuli,
amawolintshi njll.
• Izimo ezinjengamaprizimu njengamabhuloki, izitini, amabhokisi isib. Amabhokisi
kametshiso, etiye, noma yiliphi ibhokisi elingenalutho elingakusiza.
UKUQONDA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO UKUQONDA
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (ezifundweni
IZIHLOKO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora eli-
ADINGEKAYO NAMAKHONO
CAPS
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU 1 nemizuzu
KONYAKA engama-24)
3.2 Abafundi bathola izinto ezisabhola (imbulunga,) noma okumise okusabhokisi
(okweprizimu) ngenkathi bethola amaqoqo ezinto.Abafundi bazothola noma
Onhlangothintathu
batshengise ngezinto ezisabhokisi (iprizimu) ezisekilasini isib. Isitini simi noma leli
3-D wolintshi lifana nebhola.njengebhokisi.
Ngesikhathi sokufunda ngokuzimele bangaqhubeka benze lokhu;
• Hlela izinto ngobungako
• Hlela izinto ngemibala;
• Yakha izinto ezithiile
• Benza amabhola nangamabhokisi (iprizimu) ngodongwe /ubumba
Imisebenzi ebhalwayo
Noma imisebenzi eminingi ephathekayo seyenziwe ngo3-D makuhlanganiswe
nomsebenzi wokubhala.
uLimi
Kusemqoka ukuthuthukisa amakhono okukhuluma ngezimo
ezingonhlangothintathu-3-D
• ULimi olufanele lobungako; amazing a okukhula
• Imibala
• ULimi lwezinto olufanele; amabhokisi, amabhola, (Asikho isidingo sokuthi
abafundi bazi igama (imbulunga)
• ULimi lwesikhundla olufanele ukuchaza ukwakha isisb. Ngaphezu
kwe...,ngaphansi.ngemumva,ngphambili, Eduze kwe, okuhambisana nen-
gaphansi, ngale eduze, phakathi nengaphakathi, ngaphandle
ULimi olufanele lobungako nemibala kungathuthukiswa ngesikhathi kufundiswa
uLimi kanye namaKhono eMpilobese isetshenziswa nangenkathi kufundiswa
iziBalo.ULimi lwesikhundla olufanele luthuthukiswe ngesikhathi sokufundisa
izifundo zoLimi nesifundo samaKhono eMpilo nangesikhathi abafundi begxile
kakhulu ngokufunda ngesikhundla.Lungasetshenziswa futhi lwenziwe ngesikhathi
benza izinto zo 3-D
283 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YOKU- 1 YEBANGA LESI- 2
4. ISILINGANISO
284
UKUQONDA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO UKUQONDA
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (ezifundweni
IZIHLOKO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora
ADINGEKAYO NAMAKHONO
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU eli-1 nemizuzu
KONYAKA engama-24)
4.1 UKUKHULUMA UKUKHULUMA EBangeni 1abafundi bakhulume ngalokhu 2 izifundo
NGESIKHATHI NGESIKHATHI
Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI • Ukulandelanisa izigameko
• Ukwazi ngezinsuku • Ukwazi ngezinsuku
• Isikhathi esingakanani.
zeviki
• Ukwazi ngezinyanga
Abafundi bafundile ngezinsuku zeviki nangezinyanga zonyaka bakusebenzisa
zonyaka • Ukwazi ngezinyanga
nakwezinye iziLimibelandelanisa izigameko ngezimpilo zabo.Bakhuluma besho
zonyaka
• Beka ishadi lokuzalwa, ukuthi izinto zenzeka isikhathi esingakanani, besbenzisa ulimi njengokudana,
imigubho yezinkolo, • Beka ishadi lokuzalwa, kufishane, kusheshilenoma kunensile kune..
amaholide, izigameko imigubho yezinkolo,
Abafundi bahlela ukulandelana kwezzithombe
eziwumlando, izigameko amaholide,izigameko
zesikole kuyikhalenda eziwumlando, izigameko • Iizindlela zokwenza inkomishi yetiye;
zesikole kuyikhalenda
• Batshele ngamahora • Izithombe zokukhula komuntu azabe mdalanphotographs
ayi-12, uHafu • Batshele ngamahora ayi
• Impilo yovemvane
wehora,iKota yehora 12, uHafu wehora,iKota
yehora • izigameko ezejwayelekile zosuku (ukuvuka,ukuba
UKUBALA UBUDE
sesikoleni,udlala,udla,ulala).
NOKUDLULA
KWESIKHATHI Babeka izinsuku zabo zokuzalwa kwikhalenda unyaka wonke
Sebenzisa ikhalenda EBangeni 2 abafundi bayaqhubeka bekhuluma ngbude besikhathi
ukubala nokuchaza ubude nangokulandelana kwaso.Ngesikhathi kufundiswa ikilasi lonke nesikhathi
besikhathi ngezinsuku samaqembu abafundi bayaqhubeka bekhuluma ngezinsuku zesonto
noma ngamasonto. nangezinyanga zonyaka nokuthi ulwesingaki namhlanje,kusasa ulwesingaki.
Sebenzisa iwashi Abafundi bayayijwayela ikhalenda beqhubeka bebeka.
ukubala ubude besikhathi • izinsuku zokuzalwa;
ngamahora, nangohafu
wehora noma ikota yehora • imigubho yezenkolo
. • iziigameko eziwumlando
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• izigameko zesikole
• amaholide kuyikhalenda
Ngesikhathi abafundi befunda ngokuzimela bayaqhubeka bebelandelanisa
izigameko ezenzeka nsuku zonke ezimpilweni zabo nokulandelanisa izigameko
bezihlela ngezithombe.
UKUQONDA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO UKUQONDA
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (ezifundweni
IZIHLOKO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora
ADINGEKAYO NAMAKHONO
CAPS
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU eli-1 nemizuzu
KONYAKA engama-24)
4.1 Yini umehluko eBangeni loku-1?
ISIKHATHI Lapha eBangeni lesi- 2 kuyakhulunywa ngesikhathi ikakhulukazi
ukufunda ngewashi.KuThemu 1 abafundi bagxilisa ukukhuluma
ngesikhathi,amahora,iwashi elinezinti. Noma kunjalo abaqhubeke bakhulume
ngezigigaba zosuku. Isib, abasho iukuthi isikole siqla nini,isikhathi
sokuphumula,ufika nini ekhaya,noma isifudo sithatha isikhathi esingakanani.
Khetha isikhathi lapho iwashi lishaya nqo ihora.Kuyasiza ukuba newashi
elikhulu obondeni, ukuze abafundi balibone bakhombe kulo.Bayazakhela
imifanekiso yamawashi.Ungabacela bakutshele ezinye izinhlobo zezikhathi.
bafake nokubala.isib.Ngitshengise ihora leshumi.Ngitshene ukuthi kuzobe
kusikhathi bani emva kwamahora ama-2 uma manje kuyihora le-10
4.2 sikali esingenasiliganiso Isikali esingenasiliganiso Yini umehluko eBangeni loku-1?
UBUDE • Hlawumbisela, • Hlawumbisela, EBangeni loku-1 abafundi bagxiliswe -
isilinganiso,uqhathanise, isilinganiso,uqhathanise,
• Ngokubeka izinto maduze nezinye ukuqhathanisa ubude, ukuphakama,
uhlele bese ubhala ubde uhlele bese ubhala ubde
kanye nobubanzi placing
usebenzisa amayunithi usebenzisa amayunithi
angalinganisiwe isib. angalinganisiwe isib. • Isikali esingenasilnganiso kanye namayunithi angalinganiselwe obude
Isandla, izinyathelo, Isandla, izinyathelo,
Ithemu 1 eBangeni 2 abafundi bayaqhubeka bagxile kuso
ipensela, ubude, ipensela, ubude,
isikaliesingenasilinganiso kusetshenziswa amayunithi angalinganisiwe, futhi
okokubala njll. okokubala njll.
kungathulwa amamitha njengeyunithi yokulinganisa
• Usebenzisa amayunithi • Usebenzisa amayunithi
Isikali esingalinganisiwe sobude usebenzisa amayunithi angalinganisiwe
angahleliweChaza angahleliwe.Chaza
ubude bezinto ubala ubude bezinto ubala Abafundi bangafunda yonke imigomo yokulingnisa futhi bayisebenzise
usebenzisa amayunithi usebenzisa amayunithi ngamayunithi angalinganisiwe.ISILINGANISO ngesikali esingalinganisiwe
amade angahleliwe amade angahleliwe angeke usibukele phansi kunesikali samayunithi alinganisiwe
• Ukusebenzisa • Ukusebenzisa Ukukala ubude ngesikali samayunithi angenasilinganisio ubuye ubale ukhetha
uLimi ukhuluma uLimi ukhuluma amayunithi obude obulinganayo ngesikhathi leyonto ikalwa isib. Ubude
ngokuqhathanisa isib. ngokuqhathanisa isib. bedesiki buyizandla eziyi-8.
kude kune..., kufushane kude kune..., kufushane
kune...., kuphakeme kune...., kuphakeme Abafundi kumele bakale izinto ezinhlobonhlobo besebenzisa uhla lwezinto
kune..., kubanzi kune... kune..., kubanzi kune... njenamayunithi angalinganisiwe.
285 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO UKUQONDA
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (ezifundweni
286 IZIHLOKO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora
ADINGEKAYO NAMAKHONO
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU eli-1 nemizuzu
KONYAKA engama-24)
4.2 IUkwethula isikali Zintathu izindlela zokusebenzisa amayunithi angalinganisiwe,ubude, ibanga
esingenasilinganiso nokuphakama
UBUDE
Hlawumbisela,isilinganiso, • Layisha izinto uzimake lezo osuzikalile emgqeni izinto eziningi zobude
uqhathanise, uhlele bese obulinganayo njengamabhokisi kametshisi,amabhodlela anezimo nezivalo
Izibalo IBANGA 1-3
ubhala ubde usebenzisa ezifanayo, noma okokubala amapensela njll.isib. ukukala ubunzi bedesiki,
amamitha (induku umthwalo wamapensela amasha uwabeke ekugcineni nasekuvundleni
yamamitha noma intambo kwedesiki
ende) njengendlela
Nakhu okusemqoka,
ehleliwe yobude
• zonke izinto zinobude obulinganayo,Angeke usho ukuthi ibhuku linobubanzi
obulingana nezivalo zamabhodlela ayi-12 uma izivalo zamabhodlela zi-
nobungako obungafani.isib.Izivalo zamabhodlela obisi,izivalo zamabhodlela
kajusi,izivalo zamabhodlela ewuthayela.
• Azikho izikhala ezisele phakathi kwezinto;Badinga ukubekwa ngandawonye
ukuze bathintane.
Sebenzisa izinto ezifanayo njengamayunithi angalinganisiwe. Beka enye eduze
kwenye, susa eyokuqala, uyigudlukisele kwelinye icala lesibili.Lokhu kwenzeka
ngesikhathi ukala ngesandla, nangobude bonyawo noma amagxathu.
• Sebenzisa into eyodwa njengesikali esingalinganisiwe, yenza uphawu lokut-
shengisa, lapho ugcine khona.
Abafundi kumele bafundise njalo basho iyunithi leyo. Isib.incwadi inobubanzi
obungangezivalo zamabhodlela ayi-12, ikilasi lona lide ngamagxathu angama
38.
Uma abafundi sebeke balinganisa ngamayunithi izikhathi eziningana, kumele
baqagele ukuthi zingaki izinto ezinamayunithi amade akaliwe.Ukuqagela
isilinganiso ngaphambili kusemqoka kodwa kungenziwa uma sebeke bazenza
ezinye izilinganiso ngamayunithi.
Abafundi badinga ukufundiswa ukuze bakwazi ukuqagela ubude, ukuphakama,
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
noma ububanzi iyunithi afanayo kumele isetshenziswe.isib. Uma ububanzi
bomnyango bulinganiswa ngezandla ezinga-20 bese kuthi ububanzi bedesiki
sibe amapensela ayi- 8 ubude,ungeke usho ukuthi umnyango unobubanzi
obuvulekile kunedesiki
UKUQONDA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO UKUQONDA
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (ezifundweni
IZIHLOKO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora
ADINGEKAYO NAMAKHONO
CAPS
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU eli-1 nemizuzu
KONYAKA engama-24)
4.2 Abafundi kumele bakale ngohla ngamayunithi angenasilinganiso,yingakho; Izifundo ezi-3
UBUDE • Baqala ukuqonda ukwazi amayunithi amancane,amade adinga isikhathi
esiningi sokukwenza.isib.ububanzi bekilasi bungalingana namagxathu an-
gama-20 bese ubude bube iznyawo ezingama-48
• Baqala ukusebenzisa amayunithi okuyiwonawona kulokho abakukalayo isib.
Ukukala ububanzi bekilasi usebenzisa izivalo zamabhodlela kuwukuchitha
isikhathi
Ukwethula isilinganiso esihleliwe
Isikhathi esiningi eBangeni 2 kumele sisichithwe ngsikali esingalinganisiwe.
Abafundi abathole ithuba lokuthuthukisa ulwazi lokubona ubude bemitha.Lokhu
kwenzeka kahle uma abafundi sebekala besenzisa ubude bemitha”ithulusi”
(njengeirula eliyimitha,induku engangemitha ubude).Ngokubona ubude
bemitha kusiza abafundi bakwazi ukuba nesithombe sokwazi ukuthi imitha lide
kangakanani.Kuyenzeka ukukala ngamamitha ngesondo lamamitha,kodwa
ubude bemitha akulula ukububona
Abafundi sebengaqala ukuthola izinto ezifana ncimishi nobungako bemitha.
Kuyasiza ukuba nezinto esingaqhathanisa ngazo izilinganiso ezehlukene. Isib.
Ububanzi bomnyango nokuphakama kwefasitela kunaba imtha 1m. Lokhu
kungasiza abafundi bakwazi ukusebenzisa lobobude babone ngokuqagela
ubude bezinto abangazikala..
Uma abafundi sebenolwazi lokukala ngamamitha sebengaqagela ngaphambi
kokwazi isilinganiso.
Abafundi sebengathola izinto ezindana noma ezimfishana kune mitha elilodwa.
Ekugcineni sebengakala izinto ezinobude nobubanzi obuhlukene ngamamitha.
Ukubhala izilinganiso
Ukulinganisa kulikhono eliphathekayo, abafundi kumele babhale izilinganiso
abazitholile.(zombili zamayunithi angahleliwe namamitha) ngazozonke izikhathi
Ukukala ubude njengesimo esijwayelekile ukuxazulula izinkinga nokubala
Ngesikhathi esinikeziwe sezinombolo,ukusebenza kanye nokusebenza kwazo
abafundi baxazulula izinkinga besebenzisa isimo esijwayelekile njenge-
• Isikali esingahlelekile sobude isib.idesiki lika Lebo liyizandla ezi 11 ubude,
idesiki likathisha liyizandla ezingu -19 ubude. Lide kangakanani idesiki
likathisha?
287 • Ukukala ubude ngamamitha
Qikelela ubheke uhla lwezinombolo eziqondene neThemu, bese ubheka uhla
Izibalo IBANGA 1-3
lwezinhlobo zezinkinga eziqondene naleyo themu..
UKUQONDA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO UKUQONDA
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (ezifundweni
288 IZIHLOKO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora
ADINGEKAYO NAMAKHONO
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU eli-1 nemizuzu
KONYAKA engama-24)
4.3 Isilinganiso EBangeni loku-1 bekuncomeka ukuthi abafundi bagxiliswe ngokusebenzisa
Isisindo esingahlelekile isilinganiso sesisindo
• Hlawumbisela, • Qhathanisa isisindo sezinto bezibona;
ulinganise, • Hlela bese uqhathanisa isisindo sezinto ezintathu noma
uqhathanise, uhlele
Izibalo IBANGA 1-3
ngaphezulu,ngokubeka phezu kwesisindo izinto ezihamba ngakubili,uze
bese ubhala isisindo ubeke zonke izinto ngokulandelana
usebenzisa amayunithi
• Thola isisindo sento usebenzisa amayunithi angenasilinganiso.
angalinganisiwe isib.
Amabhuloki, izitini njll. Abafundi bagxila ekuthuthukisweni ulimi lokukhuluma ngesisindo.
• Ukusebenzisa Ngesikhathi benza umsebenzi wokuzimela bangasebenzisa ukuqhathinisa,
uLimi ukhuluma balinganise, bahlele, bese bebhala isisindo ngokusebenzisa ukuzimelela
ngokuqhathanisa isib. namayunithi angenasilinganiso.
kulula,kuyasinda,kulula Ukulinganisa ubude njengesimo esijwayelekile sokuxazulula izinkinga
kakhulu, kusinda nokubala
kakhulu njll Ukuxazulula izinkinga nukubala kungqhubeka usebenzisa isisindo esimeni
Ukwethula isikali esijwayelekile
esingenasilinganiso Ngesikhathi esinikeziwe sezinombolo, ukusebenza kanye nokusebenza kwazo
• Qhathanisa, uhlele abafundi baxazulula izinkinga besebenzisa isimo esijwayelekile sesisindo isib..
bese ubhala,i sisindo Indwangu yokwesula ibhodi inesisindo sezimabuli eziyi-11,Ibhokisi lamakrayoni
salezizimpahla linesisindo sezimabuli ayi-8.Sekuhlangene kuzoba nesisindo sezimabula
ezidayisayo ezinesisindo ezingaki?
esibhalwe kuyona Qikelela ubheke uhla lwezinombolo eziqondene neThemu, bese ubheka uhla
ngamakilogramu isib. lwezinhlobo zezinkinga eziqondene naleyo themu..
2kg erayisi, no 1kg
kafulawa
• Bazilinganisa, izisindo
zabo besebenzisa
isilinganiso sasendlini
yokugeza.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO UKUQONDA
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (ezifundweni
IZIHLOKO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora
ADINGEKAYO NAMAKHONO
CAPS
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU eli-1 nemizuzu
KONYAKA engama-24)
4.4 Isikali esingenasiliganiso EBangeni 1 bekuncomeka ukuthi abafundi bagxiliswe kulokhu
Umthamo/ • Qagela bese ulinganisa, • Ukuthuthukisa ulimi lokukhuluma ngamithamo eyahlukene
okumumethwe qhathanisa bese uhlela
• Ukuqhathanisa imithamo yezitsha ezifanyo
umthamo wezitsha
(isib, inani lomthamo • Ukuqhathanisa umthamo wezitsha ezibukeka zingafani, nengobubanzi
ongaphathwa isitsha nangokuncipha kwazo.
uma sigcwalisiwe). • Ukulinganisa umthamo ngezilinganiso namayunithi angalinganiswe.
• Chaza umthamo Yini umthamo? Yini okumumethwe?
wezitsha ngokubala
nokusho ukuthi Ibhodlela lingaba nomthamo wazinkomishi ezine agcwele, kodwa ngeke
mangaki amayunithi ligcwale lidlulele, lingafaka umthamo wenkomishi eyodwa ngesikhathi.
angenasilinganiso Okumumethwe kuwubungako baleyonto ethwalwayo (isikhala esingaphakathi
akwazi ukugcwalisa kuleyonto)
isitsha isi. Ibhodlela
Umthamo ubungako bendawo engathathwa okuthile
linezinkomishi ezinel
(Kwesinye isikhathi abafundi bayolinganisa okusaketshezi (noma
Ukwethula isikali
isihlabathi,noma ngabe yini) okusesitsheni.Lokhu kuwukulinganisa
esingenasilinganiso
okumumethwe kulesositsha.
• Qagela, linganisa,
Ngezikhathi ezithile abafundi bazolinganisa ukuthi isitsha leso singamumatha
chathanisa, hlela
sigcwalise umthamo ongaphezulu)
bese ubhala umthamo
wezinto ngokulinganisa Ngesikhathi sokwenza ngokuzimela bangazijwayeza ukuqagela, balinganise,
ngamalitha bahlele, bese bebhala umthamo nokumumethwe ngezlinganso nangamayunithi
angalinganisiwe. isib. Ukupheka nokubhaka kuyizimo ezijwayelekile lapho
• Qhathanisa, uhlele,
abafundi bazokwenza balinganise umthamo.Khetha isu lapho uzosebenzisa
bese ubhala umthamo
khona izilinganiso kuzoba izinkomishi,amathisuni kanye namayunithi
wezinto ezipakishelwe
angenasilinganiso.
ukuthengisa
ezinesisindo esichazwe Ukulinganisa umthamo njengesimo esijwayelekile sokuxazulula izinkinga
ngamalitha isib, amalitha nokubala
ama-2 obisi, ilitha e-1 Ngesikhathi esinikeziwe sezinombolo, ukusebenza kanye nokusebenza kwazo
yesiphuzo esibandayo, abafundi baxazulula izinkinga besebenzisa isimo esijwayelekile somthamo
amalitha ama-5 noma isib.Ugogo usebenzisa izinkomishi ezimbili zobisi ukwenza uphudingi.
kapende. Uma efaka izinkomshi ezimbili, uzodinga ubisi olungakanani?.
Qikelela ubheke uhla lwezinombolo eziqondene neThemu, bese ubheka uhla
lwezinhlobo zezinkinga.
289 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YOKU-1 YEBANGA LESI- 2
5. UKUQOKELELWA KOLWAZI
290 UKUQONDA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO UKUQONDA
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (ezifundweni
IZIHLOKO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora
ADINGEKAYO NAMAKHONO
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU eli-1 nemizuzu
KONYAKA engama-24)
5.4 ukuqoqa nokuhlela ukuqoqa nokuhlela Yini umahluko eBangeni 1
Ukuqoqa ulwazi ulwazi • abafundi abasasebenzisi amaqoqo ezinto
Izibalo IBANGA 1-3
nokuhlele ulwazi • Qoqa ulwazi ngekilasi Qoqa ulwazi ngekilasi
• Abafundi bayaqhubeka ngokusebenza ngegrafu yezithombe - ngokunikezwa
noma ngesikole noma ngesikole
zona zombili zibe yingxenye yolwazi oluphelele nokuhlaziya amagrafu yez-
uphendule imibuzo uphendule imibuzo
thombe.
ebuzwe uthisha ebuzwe uthisha
ukubhala okumele Ulwazi olwanele oluqokelelwe ngokuphelele
ulwazi Ulwazi oluqokelelwe ngokuphelele,
Bhala okumele ulwazi • Abafundi baqoqa ulwazi ukuphendula umbuzo. Emazingeni aphansi naphakathi
Ukuhlaziya lombuzo uyabuzwa uthisha noma incwadi.
nokuhumusha ulwazi • Abafundi bayahlela babhale okumele ulwazi ngendlela ezokwenza kube lula
Phendula kubafundi ukuthi bakwazi ukuyihlaziya. Indlela yokubhala okumele ulwazi
imibuzongegrafu yikuthi abafundi beBanga 2 bayisebenzise igrafu yesithombe.
yezithombe
• Abafundi bahlaziya ulwazi ngegrafu yesithombe ngokuphendule imibuzo
ezobuzwa uthisha.
Igrafu yesithombe yekilasi
Kuyancomeka ukuthi eBangeni 2 abafundi basebenza ngolwazi olwanele
lokuqokelelwe ngokuphelele, ukwenza igrafu yesithombe yekilasi kabili
ngonyaka(kanye ngethemu1 nethemu 3)Ukusebenza ndawonye njengekilasi
kusiza abafundi bambandakanye kuzozonke izigaba ngaphandle kokulahlekelwa
esinye isigaba.isib.dweba zonke izithombe.Benza igrafu yekilasi ezokwenza
uthisha akwazi ukubamba abafundi banakisise ukuze babheke ukuqokelela
kolwazi kulokho abafuna ukukwazi ngezimpawu ezisemqoka zegrafu
yesithombe.
Izimpawu zegrafu yesithombe abafundi okumele bazifundiswe:
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• igrafu ilebulwa kuphi nakanjani (isihloko segrafu)
• imikhakha ibebulwa kuphi nakanjani.
• igrafu yesithombe idinga ube nendlela yokuchaza isithombe ngasinye sisho
ukuthiniThe
• izithombe noma izikhala zazo kumele zibe nobungako obulinganayo
• zibekwa kanjani izithombe ziqonde emgqeniHow
• ifundwa kanjani igrafu
UKUQONDA ISIKHATHI
OKUFUNDWAYO UKUQONDA
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (ezifundweni
IZIHLOKO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA zehora
ADINGEKAYO NAMAKHONO
CAPS
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU eli-1 nemizuzu
KONYAKA engama-24)
5.4 Abafundi bayadinga ukwazi ubumqoka bokuqala ngokufunda isihloko, ukuze 3 lessons
Ukuqoqa bakwazi ukuthi igrafu ikhuluma ngani. Bayadinga ukwazi ukufunda amagama
nokuhlele ulwazi asuka phansi uye phezulu nalawo asuka kwesokudla kuya kwesokunxele.
Abafundi abadingi ukwazi ulimi olunobuchwepheshe oluthile ukuze alusebenzise
ukuchaza izingxenye zegrafu, kuphela uma bezofunda ngaphansi nasemaceleni
ukuthola ukuthi igrafu ikhuluma ngani.
Uma sifunda siqala kwesokunxele siya kwesokudla, kodwa uma abafundi
befunda igrafu bayifunda kusuka phansi kuya phezulu.Lokhu kudinga abafundi
bachazelwe.Abafundi kumele bawenze lamakhono.
Khetha isihloko ubuye ubabuze imibuzo ngokuqokelela ulwazi
EBangeni 2 kumele babuzwe lemibuzo, isib. Yiziphi izinhlelo zeTV enizikhonzile?
Othisha balelozinga kumele baqikelele ukuthi akufundiswe izihloko ezahlukene
ezikhethiwe ukuze ulwazi oluqoqiwe luhlaziwe kulelo nalelobanga. Iziihloko
ezifanele kumele zifake ezemidlalo iziphuzo engizithandayo,imibala
engiyithandayo,izinkathi ezedlule,ukudla engikuthandayo,izinhlelo zeTV
engizithandayo njll
Ukuhlela imikhakha yokuqoqa ulwazi
Nika abafundi uhlelo lwemikhakha lapho bezokhetha khona.
Ukubhala okumele ulwazi
Abafundi abathole iphepha elinobungako obufanayo lapho bezodweba noma
babhale izimpendulo khona.
Imidwebo kumele ihlelwe ngemigqa lapho bezodweba khona igrafu yezithombe.
izihloko ziyengezwa ezimpambanweni negrafu.
Ukuhlaziya nokuhumushe ulwazi
Abafundi baphendula imibuzo leyo ebuziwe ngegrafu yezithombe isib.
Yiziphi izinhlelo ezaziwayo zeTV ekilasini lakho.?
Yiziphi izinhlelo abafundi abambalwa abazithandayo ekilasini lakho?
Abafundi abaningi bathanda...noma...?
Baningi bangakanani abathanda...ne...?
5.5 ukubhala okumele
ukubhala okumele ulwazi
ulwazi Bhala okumele ulwazi
ngegrafu yezithombe
5.6 Ukuhlaziya
Ukuhlaziya nokuhumusha ulwazi
291 nokuhumusha Phendula imibuzo
ulwazi ngolwazi ngegrafu
Izibalo IBANGA 1-3
yezithombe
ITHEMU YESI - 2 YEBANGA LESI-2
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANE BEZINOMBOLO
292
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.1 Ukubala izinto Bala okungenani Yini okwehlukile kunakuThemu 1?
eziphathekayo ufinyelele e- 150
Bala izinto ngokwethembeka NgeThemu lesi - 2 uhla lwezinombolo seluthe ukuthuthuka nabafundi sebebala
Hlawumbisela ubuye izinto eziyi - 150. Ngenxa yokuthi lena inombolo enkulu ukuyibala, kufanele
Izibalo IBANGA 1-3
nsukuzonke.
ubale ufinyelele kugxilwe ekubaleni ngamaqembu. Leli yikhono abafundi abalenze kusukela
okungenani ema - 200 Nikeza eBangeni loku - 1, manje osekufanele basisebenzise kwizinga eliphakeme lohla
izinto zansukuzonke ngokuhlawumbisela inani lwezinombolo.
ngokwethembeka. lezinto ezingahlolwa
ngokubala. Kubalulekile ukuthi kuphela iThemu abafundi babe sebelibonile iqoqo lezinto eziyi
Aligqugquzelwe isu
- 150 bangenza isiphakamiso sendlela yokubala ebasizayo.
lokusebenza ngamaqoqo
Ukubalwa kwezinto kuleThemu kusekela:
• Ikhono lokubala elidingekayo ukuqonda ubungako benombolo;
• Ukubala bephimisela;
• Ukushiwo kwamagama ezinombolo;
• Ukubona izimpawu zezinombolo;
• Ikhono lokubala elidingekayo ekubaleni
Izinsizakufundisa:
Kufanele kubhekelelwe izinhlobo zezizinsiza ezisetshenzisiwe.
• Izinsiza ezihleliwe, njengobuhlalu bokubala obusentanjeni
• I-abhakhasi ukuzilungiselela ukubala ngamaqembu
• Inyanda yoku - 2, inyanda yoku - 5 kanye nenyanda yokuyi - 10 bese kuy-
abalwa konke.
• Amabhuloki
• Imali yokudlala
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.2 Bala uye phambili ubuye Bala uye phambili ubuye Yikuphi okwahlukile kusukela kwiThemi - 1
uye emuva ngo: uye emuva ngo:
Bala uyephambili NgeThemu yesi - 2 uhla lokubala izinombolo seluthe ukuthi xaxa nabafundi
abuye uye emuva • Nakunye kunoma iyiphi • Nakunye kunoma iyiphi baqala ukubala ngakuthathu nangakune okokuqala.
inombolo ephakathi inombolo ephakathi
Ngokuphela kweThemu abafundi kufanele babe bekwazi ukuphendula imibuzo
kwe - 0 kuya ema - 200 kwe - 0 kuya ema - 150
efana nale:
• Ngokuyi - 10 • Ngokuyi - 10
• Qala e - 132, bala uye phambili ngakunye uze ufinyelele e - 150.
okuphakathi kwe - 0 okuphakathi kwe - 0
kuya ema - 200 kuya ema - 150 • Qala e - 120 ubale uye emuva ngakunye uze ufinyelele ema - 98.
• Ngokuyisi - 5 • Ngokuyisi - 5 • Qala ema - 60 ubale ngakubili uze ufinyelele e - 100.
okuphakathi kwe - 0 okuphakathi kwe - 0
• Qala e - 100 ubale ngakubili uze ufinyelele e - 138.
kuya ema - 200 kuya ema - 150
• Qala koku - 3 ubale ngakuthathu uze ufinyelele ema - 30.
• Ngaku - 2 phakathi • Ngaku - 2 phakathi
koku - 0 kuya ema - koku - 0 kuya ema - • Qala ema - 60, ubale uye emuva ngakuthathu uze ufinyelele ema - 42.
200 150
• Qala kokune ubale ngakune uze ufinyelele ema - 40.
• Ngaku - 3 phakathi • Ngaku - 3 phakathi
koku - 0 kuya ema - koku - 0 kuya ema - 99 • Qala ema - 84 ubale uye emuva ngakune uze ufinyelele ema - 68.
200 • Qala ema - 45 ubale ngakuhlanu uze ufinyelele e - 100.
• Ngaku - 4 phakathi
• Ngaku - 4 phakathi koku - 100 • Qala e - 100 ubale uya emuva ngamashumi ngamashumi uze ufinyelele
koku - 0 kuya - 200 eshumini.
Abafundi kufanele babale beya emuva ukusukela kunoma iyiphi inombolo.
293 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
294 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.3 Bona, ufunde Bona ufunde Yini eyahlukile ukusukela eThemu loku - 1?
izinombolo izinombolo
Uphawu Abafundi bayqhubeka bafunde babuye babhale izimpawu izimpawu zezinombolo
lwezinombolo • Bona ufunde izim- • Bona ufunde izim- ngokhla lwezinombolo oluthe thuthu. Abafundi bazobe bebona, befunda, bebhala
kanye namagama pawu zezinombolo pawu zezinombolo izimpawu ezingaphezu kwekhulu babuye babhale amagama ezinombolo kuze
ezinombolo eziphakathi kwe - eziphakathi 0 - 150. kufinyelele ema - 50.
nama - 200.
Izibalo IBANGA 1-3
• Bhala izimpawu zezi- Kufanele kuqashelwe uma kukhulunywa ngezinombolo ezinamadijithi amathathu,
• Bhala izimpawu zezi- nombolo eziphakathi njengokuthi: amakhulu amathathu namashumi amabili nantathu.
nombolo eziphakathi 0 -150.
Uma sibhala izinombolo ezinamadijithi amathathu eziphakathi kwekhulu nekhulu
0 - 200
• Bona ufunde amag- neshumi, idijitji emele amashumi u - 1. Abanye abafundi baba nobunzima
• Bona ufunde amag- ama ezinombolo ukubhala lezizinombolo benikezwe izimpawu ezingamagama. Isib. Ukubhala -
ama ezinombolo eziphakathi 0 - 50. 102 kungaba nzima kwabanye abafundi, bangabhala - 1002. Amakhadi amele
eziphakathi 0 - 100 isikhundla senombolo ayabasiza abafundi ukuqonda ukuthi ungazisebenzisa
• Bhala amagama
kanjani izikhundla zezinombolo. Abafundi kufanele babuye banikezwe ithuba
• Bhala amagama ezinombolo aphakathi
elanele loubhala lezizinombolo.
ezinombolo phakathi 0 - 50.
0 - 100. Izibonelo zokubhalwe phansi:
• Bhala izimpawu zezinombolo.
Ikhulu namashumi amathathu nantathu
Ikhulu nashumi amne nesikhombisa
• Qondanisa amagama ezinombolo nezimpawu zakhona
• Qedela uhla lwezinombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola • Qedela umugqa wezinombolo nokulandelana kwazo
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.4 Chaza, Chaza, qhathanisa Yini eyahlukile ukusukela eThemu loku - 1?
Chaza, qhathanisa qhathanisa,uhlele uhlele izinombolo uze NgaleThemu abafundi bayaqhubeka bahlele baqhathanise izinombolo.
izinombolo kuze ufinyelele ema - 50
ubuye ubhale Umugqa wezinombolo uhlala uyisithombe esibalulekile esilusizo ekuhloleni
izinombolo kufinyelele ema - 99 • Chaza uuqhathanise
izikhundla zezinombolo ngokuhlobana nezinye iznombolo.
• Chaza uqhathanise izinombolo eziphelele
usebenzisa okuncane Imisebenzi yokuzimela eyengeziwe:
izinombolo ezigcwele
kuze kufinyelele kune-, okukhulu kune-, Babhala ngokuphindaphinda izinombolo ngokwezikhundla zazo.
ema - 99 useben- okungaphezulu kune-, Bhala phansi lokhu okulandelayo ekilasini encwadini yakho yokusebenzela:
zisa okuncane kune-, okulinganayo
• Iyiphi inombolo eza ngaphambi kwama - 46?
okungaphezulu kwe-, • Chaza uhlele izinom-
• Iyiphi inombolo eza ngemuva kwama - 48?
okungaphansi kwe-, bolo eziphelele
okulingana ne-. • Iziphi izinombolo eziphakathi kwalezi - 45 no 47?
Kusukela kwencane
• Chaza uhlele izinom- kuya kwenkulu, kusukela • Sebenzisa umugqa wezinombolo onikezwe wona uqedela ngezinombolo ez-
bolo eziphelele kwenkulu kuya kwencane ishodayo.
Kusukela kwencane • Bhala okukodwa ngaphezulu kwenombolo ngayinye:
kuya kwenkulu, kusukela - Okukodwa ngaphezulu kwama - 23 ___
kwenkulu kuya kwencane Sebenzisa izinombolo - Okukodwa ngaphezulu kwama - 29 ___
Sebenzisa izinombolo zesikhundla
ukuhombisa ukuhleleka - Okukodwa ngaphezulu kwama - 42 ___
zesikhundla
ukukhombisa kwezinombolo, indawo • Bhala okukodwa ngaphezulu kwenombolo ngayinye:
nesikhundla sazo - Okukodwa ngaphansi kwama - 20 ___
ukuhleleka, indawo
nesikhundla Beka izinto ezisemgqeni - Okukodwa ngaphansi kwama - 31 ___
ngezikhundla zazo
Isikhundla sezinto - Okukodwa ngaphansi kwama - 42 ___
kusukela kweyokuqala
ezisemgqeni • Bhala okuyishumi ngaphezulu kwenombolo ngayinye:
kuya kweyeshumi
ngokulandelana kwazo
nanhlanu, kanje: - Okuyishumi ngaphezu kwama - 20 ___
kusukela kowokuqala,
okokuqala, okwesibili, - Okuyishumi ngaphezu kwama - 30 ___
owesibili, owesithathu,
njll.
owesine, owesihlanu, njll. • Bhala okuyishumi ngaphansi kulezizinombolo ezilandelayo
- Bhala okuyishumi okungaphansi kwama - 50 ____
- Bhala okuyishumi okungaphansi kwama - 40 ____
• Bhala lezizinombolo uzihlele kusukela kwenkulu kuya kwencane. (130, 133,
123, 143, 103, 113)
• Qedela lomusho. Gcwalisa ngokuningi nokuncane:
- Ama - 26 ma _______ kunama - 24
- Ama - 36 ma _______ kunama - 19
295 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
296 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.5 Bona ubungako Bona ubungako Yini eyahlukile ukusukela eThemu loku - 1?
benombolo okungenani benombolo okungenani
Ubungako inombolo enamadijithi inombolo enamadijithi NgaleThemu uhla lwezinombolo luyakhula lusuke ema - 25 kuya ema - 50.
benombolo amabili kuze amabili kuze Abafundi manje basebensiza ulwazi nomqondo wobungako bezinombolo ukuya
kufinyelele ema - 99 kufinyelele ema - 50 kwizinga eliphezulu lohla lwezinombolo.
• Bona ukuthi idijithi • Bona ukuthi idijithi ngaleThemu abafundi bayaqhubeka uku:
Izibalo IBANGA 1-3
ngayinye imeleni ngayinye imeleni • Bala ubuye uhlele ngamaqoqo ukhombise amashumi nemivo ngezindlela
• Hlakaza inombolo • Hlakaza inombolo ezahlukene
enamadijithi amabili enamadijithi amabili • Bala izinto ezingamaqoqo ezihleliiwe
anamashumi nemivo anamashumi nemivo
(TU) (TU) • Sebenzisa amakhadi obungako benombolo ukukhombisa inombolo ekwiqoqo
naleyo ebaliwe, isib. ama - 35 angakhonjiswa ngezinto ezingama - 35 ezih-
• Bheka usho ubungako • Bheka usho ubungako lukene, ngamashumi (3 tens) nokuyisihlanu okwahlukene kubekwe ngakunye,
bedjithi ngayinye bedjithi ngayinye amaqoqo amashumi
• Shono ubungako bedijithi ngayinye.
Lomsebenzi ongenhla wenziwa emaqenjini okugxilwa kuwona, ngesikhathi
esikhululekile abafundi bangabhala lokhu okulandelayo:
48 = namaqembu a - 4 awamashumi kanye nesi - 8 sokuhlukene
48 = 40 kanye nesi - 8
Lokhu kwelekelelwa ukusetshenziswa kwaflathi khadi.
Ubungako bamadijithi
Abafundi kufanele baqale basho ukuthi idijithi ngayinye imeleni. Buza abafundi:
• Iyiphi inombolo emelwe yi - 7 ku - 27?
• Iyiphi inombolo emelwe o- 4 ku - 49?
Abafundi kufanele basebenzise amakhadi obungako benombolo ukufakazela
izitatimende zabo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
UKUXAZULULWA KWEZINKINGA ZESIMO ESEJWAYELEKILE
1.6 Sebenzisa lamaqhinga Sebenzisa lamaqhinga Kulindeleke ukuthi abafundi baxazulule izinkinga besebenzisa lamaqhinga
alandelayo uma alandelayo uma alandelayo:
Amaqhinga uxazulula izinkinga
uxazulula izinkinga
okuxazulula ubuye uchaze uchaze • Imidwebo noma izinto eziphathekayo, isib. izinto zokubala
ubuye uchaze uchaze
izinkinga izixazululo zezinkinga:
izixazululo zezinkinga: • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Imidwebo nezinto • Imidwebo nezinto • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
eziphathekayo isib. eziphathekayo isib.
izinto zokubala • Umugqa wezinombolo
izinto zokubala
• Ukwakha nokuhlakaza Imidwebo noma izinto eziphathekayo
• Ukwakha nokuhlakaza
izinombolo izinombolo Abafundi bazoqhubeka nokudweba izithombe nokusebenzisa izinto
eziphathekayo ukuxazulula izinkinga. Ukudweba izinto kusukela kwezingama - 30
• Ukuphinda kabili • Ukuphinda kabili
noma kwezingama - 50 ngamunye kufanele kungagqugquzelwa. Gqugquzela
nokuhlukanisa kabili nokuhlukanisa kabili abafundi ukuthi bafake izimpawu zezinombolo uma bebhala phansi kufaka
ngoklinganayo ngoklinganayo nalokho okumele izithombe. Abafundi bangabuye bagqugquzelwe ukuthi babhale
• Umugqa wezinombolo umusho wezinombolo.
• Umugqa wezinombolo
Bheka amanothi Themu yoku - 1
1.7 Xazulula izibalo Xazulula izibalo Yini okwehlukile kuThemu loku - 1
zenxoxo ngokwe simo zenxoxo ngokwe simo
Ukuhlanganisa NgaleThemu abfundi bayaqhubeka benze ngokuphindaphinda izinkinga zezibalo
esejwayelekile ubuye esejwayelekile ubuye
nokususa zamagama babuye basebenzise lamaqhinga alandelayo uma bexazulula
uchaze izixazululo uchaze izixazululo
izinkinga:
zezinkinga kufaka zezinkinga kufaka
ukuhlanganisa, ukususa, ukuhlanganisa, ukususa, • Imidwebo noma nezinto eziphathekayo
kanye nezinmpendulo kanye nezinmpendulo
• Ukwakha nokuhlakazwa kwezinombonolo
kufinyelela ema - 99. kufinyelela ema - 50.
• Ukuphindaphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
• Umugqa wezinombolo
Imidwebo noma izinto eziphathekayo
Abafundi bazoqhubeka nokudweba izithombe nokusebenzisa izinto
eziphathekayo ukuxazulula izinkinga. Ukudweba izinto kusukela kwezingama - 30
noma kwezingama - 50 ngamunye kufanele kungagqugquzelwa. Gqugquzela
abafundi ukuthi bafake izimpawu zezinombolo uma bebhala phansi kufaka
nalokho okumele izithombe. Abafundi bangabuye bagqugquzelwe ukuthi babhale
umusho wezinombolo.
297 Bheka amanothi aeThemu yoku - 2 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
298 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.8 Xazulula izinkinga Xazulula izinkinga Yini eyahlukile eThemu yoku - 1
zezibalo ezisesimweni zezibalo ezisesimweni
Ukuhlanganisa Uhla lwezinombolo selukhulile lwafinyelela ema - 30. Abafundi kufanele
esjwayelekile ubuye esjwayelekile ubuye
okuziphindaphin- bagqugquzelwe ukubhala umusho wezinombolo kuzona zonke izinkinga
uchaze izixazululo zakho uchaze izixazululo zakho
dayo okuholela zezibalo ezibhalwayo. Kulindeleke ukuthi abafundi basebenzise ukuhlanganisa
ezinkingeni usebenzisa ezinkingeni usebenzisa
ekuphindaphindeni ngokuphindelela emgqeni wezinombolo ukukhombisa izixazululo. NgaleThemu
ukuhlanganisa ukuhlanganisa
abafundi kufanele babhale umugqa wokuphindaphinda wezinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
ngokuphindelela noma ngokuphindelela noma
wezimpendulo zabo. Abafundi sebelwenzile uphawu lokuphindaphinda eThemu
ukuphindaphinda ukuphindaphinda
yoku - 1 kufanele basebenzise ulwazi lwangaphambili uma bexazulula izinkinga
kanye nezimpendulo kanye nezimpendulo
zokuphindaphinda izinkinga zezinombolo. Ukuhlanganisa ngokuphindelela
ezifinyelela ema - 50. ezifinyelela ema - 30.
kanye nenhlobo yegridi, izinkinga kufanele zikhombise umusho wezinombolo.
Kunabanye abafundi asebenokuzethemba okukhulu ekubhaleni phansi
imiphumela kusetshenziswa ukuhlanganisa ngokuphindelela kodwa hhayi
ukuphindaphinda.
Izibonelo zezinkinga ezingenziwa kuleThemba
Ukuhlanganisa ngokuphindelela
a) Mangaki amasondo asemabhayisikilini ayisi - 8?
b) Mangaki amehlo ezinganeni eziyi - 9?
Izinga
UThami uphuza izingilazi eziyisi - 6 zamanzi ngosuku. Zingaki izingilazi zamanzi
aziphuzayo ngesonto?
Igridi /ukuhleleka (array)
Umnumzane uKhumalo utshale imigqa yamakhabishi eyisi - 6. Kunezihlahla ezi -
5 umugqa ngamunye. Mangaki amakhabishi atshalwe uKhumalo eswonke?
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.9 Uxazulula achaze Uxazulula achaze Izibonelo zezinkinga ezingenziwa kuleThemu
izixazululo ezifaka izixazululo ezifaka
Ukwenza amaqoqo NgaleliThemu bavumele abafundi ukuthi ukuthi basebenzise imidwebo kanye
ukuhlukaniselana ukuhlukaniselana
nokuhlukanisa nezinto eziphathekayo ukukhombisa izixazululo zabo. Umusho wezinombolo
ngokulinganayo ngokulinganayo
okuholela ungasetshenziswa. Umfundi angasebenzisa ukususa ngokuphindelela
nokwenza amaqoqo nokwenza amaqoqo
ekwehlukaniseni ukukhombisa ukuthi bafike kanjani kwimpendulo.
kuze kufinyelele ema - kuze kufinyelele ema -
99 kanye nezimpendulo 50 kanye nezimpendulo ukuhleleka (array) / igridi
ezifaka izinsalela. ezifaka izinsalela.
UMongezi uqoqa izinto zokubala ezingama - 20 ngemigqa eyi - 10. Zingaki izinto
zokubala umugqa ngamunye?
Ukwenza amaqoqo
Ukwenza amaqoqo, ukulahlwa kwensalela
UPhilasande uthengisa amahhabhula asezikhwameni, isikhwama ngesinye
sinamahhabhula ayisi - 6. Unamahhabhula angama - 40, zingaki izikhwama
samahhabhula angazenza uma isikhwama ngasinye sifaka amahhabhula ayi - 6?
Ukwenza amaqoqo, ukuhlanganiswa kwensalela kwimpendulo
USimanga ufuna ukuthatha amaqanda angama - 35. Mangaki amabhokisi
amaqanda azowadinga uma ibhokisi ngalinye lifaka amaqanda ayisithupha?
Ukwahlukanisa
Ukwahlukanisa, nokulahlwa kwensalela
Hlukanisela izingane ezinengokulinganayo amaswidi angama - 45.
UPhilasande noNothando basebenza ndawonye. UPhilasande usebenza
amahora ama - 3, unoThando usebenze ihora elilodwa. Bakhokhelwe imali
engangama - R40. Bazohlukaniselana kanjani lemali?
299 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
300 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.10 Xazulula ubuye uchaze Xazulula ubuye uchaze Yini eyahlukile kunaseBangeni loku - 1
izixazululo ezinkingeni izixazululo ezinkingeni
Ukwahlukanisa Enye yezinhloso ekuthuthukisweni kwamaqhezu kufanele kube ukusiza
okuholela ezifaka ukuhlukaniselana ezifaka ukuhlukaniselana
abafundi ukwenza umqondo wezingxenye zamaqhezu okuphelele - izingxenye
emaqhezwini ngokulinganayo ngokulinganayo
eziphumayo uma okugcwele kwehlukaniswa ngokulinganayo noma
okuholela kwizixazululo okuholela kwizixazululo
ngokwenelisayo. Abafundi babonakala bekuqonda ukwahlukanisa umthamo
ezifaka iqhezu elilodwa ezifaka iqhezu elilodwa
wezingxenye kabili nangaphezulu ngokulinganayo phakathi kwabafundi.
Izibalo IBANGA 1-3
1 1 1 1
kokuphelele, isib. 2 , 4 , kokuphelele, isib. 2 , 4 , Bagcina benza ukuxhumana phakathi kokuqonda phakathi kokuhlukanisa
1 1 ngokwanelisayo izingxenye zamaqhezu. Imisebenzi eyahlukanisiwe iyindawo
5 , njll. 5 , njll.
enhle ukuqala umqondo wamaqhezu. Inqubomgomo yethu ingenisa umqondo
wokwahlukaniselana oholela ezingxenyeni zamaqhezu.
Imisebenzi yokwahlukaniselana ivezwa ngokujwayelekile ngendlela elula
yamagama. Uma kuqalwa abafundi benza imisebenzi yokwahlukaniselana,
bathola ukwahlukanisa noma ukwahlukaniselana kushiya izinsalela. Babuye
bahlukanise izinsalela futhi. ULimi lwamaqhezu lungethulwa - ke. Sebengabhala
amagama amaqhezu, isib. Uhhafu oyedwa, ikota elilodwa, okukodwa kokuthathu.
Uma kubhala ngezingxenye zamaqhezu, isib. Ohhafu abathathu, amakota
amathathu, bhala lokhu njenganombolo nangamagama. U 3 ∕2 noma 3∕ 4
akachazi lutho futhi, ngakho ke kungcono ukuwayekelela izinga lamabanga
amaphakathi ((Intermediate Phase).
Ukwahlukanisa
Kwizibonelo ezingezansi isimo sokwahlukanisa ngokulinganayo esinezinselela
esingabuye sehlukaniselwane singasetshenziswa Izingane ezimbili
zehlukaniselana oshokoledi abathathu ukuze umuntu ngayedwa athole
okulinganayo. Angathola amangaki umuntu ngamunye? Abafundi bazonikeza
umfundi ngamunye amabili bese kuthi amanye ahlukaniswe kabili.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.10 Izinsalela
Ukwahlukanisa Kubalulekile ukuthi abafundi badwebe izimpendulo zabo. Qala uvumele
okuholela abafundi ukuthi bachaza ngamazwi abo ingxenye abayihlakazile. Lindela
emaqhezwini ukuthi uma abafundi besika izicucu ezisele, kunokwenzeka ukuthi lezocucu
zingalingani. Lokhu akufanele kube nomthelela kwindlela okuchazwa
indlela yokwahlukaninselana. Uma abafundi sebkwazi ukwahlukaniselana
ngokwanelisayo, amagama amaqhezu anganikezwa izingxenye.
Ukwedlula ezinkingeni zokuhlukanisa ezinezixazululo ezinezinsalela kwizixazululo
zezinombolo eziphelele nezingxenye zamaqhezu. Lokhu kusho ukuthi abafundi
kumele bakhonjiswe / baboniswe amaqhezu mbumbulonezinombolo ezixubene.
Akulindelekile ukuthi abafundi bazi babuye basebenziseulwazimagama. Isib.
okubili nohhafu kungabhalwa kanj: 2 ½, okuyinombolo exubile.
Ukuhlukanisa imisebenzi kanye noLimi lwamaqhezu
Ingxoxo yezixazululo zabafundi yisikhathi esihle sokubangenisa kulwazi magama
lwezingxenye zamaqhezu. Uma ushokoledi uqheshulwe ngamaqhezu alinganayo,
vele uthi “lokhu sikubiza ngamakota”. Ikhekhe lehlukaniswe izingxenye ezine.
Zonke izingxenye zinobungako obulinganayo. Abafundi kumele bazi izingxenye
ezimbili zamaqhezu:
• Inani lezingxenye
• Izinga lezingxenye.
Ukuhlukaniswa kwemisebenzi kuyabasiza abafundi ukuthi bathuthukise lemiqon-
do elandelayo:
• Uma sihlukanisa into izingxenye ezimbili ezilinganayo, lezozingxenye zibizwa
ngokuthi ohhavu.
• Uma sihlukanisa into ngezingxenye ezintathu ezilinganayo, lezingxenye zibizwa
ngokuthi izingxenye zokuthathu.
• Uma sihlukanisa into ngezinxenye ezine ezilinganayo, lezozingxenye zibizwa
ngokuthi amakota.
• Uma sihlukanisa into ngezinxenye ezinhlanu ezilinganayo, lezozingxenye sizi-
biza ngokuthi okuhlanu
301 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
302 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.10 Ukugxila kwezinkinga zamagama amaqhezu kuleThemu zivumela abafundi ukuthi
ba-:
Ukwahlukanisa
okuholela • Bahlukanise babuye bahlele ngamaqembu izinto ngokulinganayo;
emaqhezwini
• Basho izingxenye zamaqhezu;
• Ukuthola amaqhezu okuphelele ezinto; kanye
Izibalo IBANGA 1-3
• Nokubona ukuthi iiqhezu liyingxenye yokuphelele.
Izibonele zezinkina ezifanele iThemu yesi - 2
• UThemba, uSimanga, kanye noNdalwenhle kufanele bahlukaniselane os-
hokoledi ababili ngokulinganayo. Umuntu emunye uzothola oshokoledi aban-
gaki? Dweba isithombe ukukhombisa impendulo yakho.
• UNothando, uNokwethanba, uNomfundo, kanye noNdaweni behlukaniselana
amawolintshi amahlanu. Bangawahlukanisa kanjani ukuze bathole alinganayo?
Dweba isithombe ukukhombisa impendulo yakho
• UPhilasande noNomfundo bahlukaniselana ihhabhula. UNomfundouthi emunye
kufanele athole uhhafu, ingabe uqinisile? Dweba isithombe ukukhombisa im-
pendulo yakho.
Kubalulekile ukthi uma abafundi bedweba izixazululo, bakwazi nokuchaza ukuthi
bahlukaniselane kanjani. Qalangokusebenzisa uLimi labafundi olungahlelekile
ukuchaza izingxeneye zamaqhezu. Uma sebzethemba futhi bewuqonda umqon-
do “wokuphelele nokuyimbijana” igama leqhezu lingangeniswa noma lingaset-
shenziswa.umuntu usengalibhala igama leqhezu, isib. uhhafu, ikota elilodwa,
okukodwa kokuthathu. Uphawu lweqhezu alukafundiswa, ngenxa yokuthi uma
sikhuluma ngo 1∕5, kungakasho lutho futhi kungcono ukuyeka lokhu baze bakut-
hole emaBangeni alandelayo ngokuhamba kwesikhathi.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.11 • Bona ubalule/ukhombe • Bona ubalule/ukhombe Yini eyahlukile kusukela kwiThemi yoku - 1
imali ewuhlweza imali ewuhlweza
Imali NgaleThemu abafundi benza bephindelela ukubona imali babuye bayihlakaze ibe
yaseNingizimu Afrika yaseNingizimu Afrika yizingxenye ezincane.
5c, 10c, 20c, 50c, 5c, 10c, 20c, 50c,
R1, R2, R5, kanye R1, R2, R5, kanye Iziboneleo zezinkinga ezingenziwa kuleliThemu
nengamaphepha R10, nengamaphepha R10, • Ungakwazi ukuhlukanisa imali engango - 50c ngokulinganayo kubafundi
R20, R50 R20, R50 amane? Chaza ukuthi kanjani.
• Xazulula izinkinga • Xazulula izinkinga • UMthandazo usebenzise u - 50c ukuthenga uswidi obiza u - 10c.Bangaki oswidi
zemali kufaka zemali kufaka abathengile?
nezamba noshintshi nezamba kanye
kufinyelela emalini noshintshi • USipho ukhokha u - R5 ukuya esikoleni ngetekisi ekuseni. Ukhokhe ngo R20.
engangamarandi ngemali ewuhleza Malini ushintshi azowuthola? Malini azosala nayo uma esebuyela ekhaya?
angama - R99 nengamaphepha • UMondli ukhokhela itekisi uR5,50. Uzothola ushintshi wamalini uma ekhokha
kufinyelela ku - 90c kufinyelela emalini ngoR10?
engangama- 50c
ornemali eyiphepha • UZandile ukhokhe uR38. Ubekade eno R50. Malini asele nayo?
efinyelela emarandini
angama - R50
303 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
304 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
ISIMO ESEJWAYEKILE - UKUBALA OKUKHULULEKILE
1.12 Sebenzisa lamaqhinga Sebenzisa lamaqhinga Yini okwehlukile eThemu loku - 1
alandelayo ukubala: alandelayo uma
Amaqhinga uxazulula izinkinga Kulindeleke ukuthi abafundi baxazulule ukubala okukhuluklekile kwizimo
Imidwebo noma izinto ubuye uchaze izixazululo ezejwayelekile besebenzisa lamaqhinga alandelayo:
eziphathekayo, isib. ezinkingeni: • Ukwakhiwa nokuhlakazwa kwezinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
izinto zokubala
• Imidwebo noma izinto • Ukuphindaphinda kabili nokwehlukanisa kabili ngokulinganayo
• Ukwakhiwa eziphathekayo, isib.
nokuhlakazwa izinto zokubala • Umugqa wezinombolo
kwezinombolo
• Ukwakhiwa Imidwebo noma izinto eziphathekayo
• Ukuphindaphinda kabili nokuhlakazawa Abafundi bazoqhubeka badwebe izithombe babuye basebenzise izinto
nokwehlukanisa kabili kwezinombolo eziphathekayo ukuxazulula izinkinga. Kubalulekile ukuthi izithombe noma
ngokulinganayo imidwebo ibe nezinombolo kanye nemisho yezinombolo.
• Ukuphindaphinda kabili
• Umugqa wezinombolo nokwehlukanisa kabili Ukwakha nokuhlakaza
ngokulinganayo Leli ngelinye lamaqhinga abalulekie kakhulu kwimfundo yeSisekelo (ibuye
• Umugqa wezinombolo isetshenziswe kaningana kumaBanga amaphakathi) ukusebenzisa leliqhinga
kuvumela abafundi ukuthi bahlakaze babuye bahlanganise izinombolo ukwenza
ukubala kube lula.
Kubalulekile ukuthi abafundi basebenzise ulwazi abanalo uma behlakaza
izinombolo, isib.
• Ukuhlakazwa kwenombolo kusetshenziswa ubungako benombolo;
• Ukuhlakaza izinombolo kusetshenziswa iziphindaphindi zokuyishumi; kanye
• Nokuhlakaza izinombolo zihambe ngambili isib. izinombolo ezihamba ngambili
ema - 20 ziyaziwa kanti futhi zingahlakazwa ngezindlela ezahlukene.
Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
Abafundi bakuthola kulula ukuphinda kabili, kodwa futhi kubalulekile ukubenza
ukuthi bakwazi ukusebenzisa ulwazi labanalo lokuphinda kabili:
• Sebenzisa ulwazi lokubona ukuphinda kabili ukuze babone izinombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
eziseduze kweziphindeke kabili
Ukuphinda kabili izinombolo eziseduze kweziphindeke kabili
12 + 12 12 + 13
25 + 25 25 + 24
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.12 • Sebenzisa indlela yokuphinda kabili bese unxephezela ukwehlukana kwazo,
isib. 13 + 14 = phinda kabili u - 13 uhlanganise nokukodwa
Amaqhinga
Leliqhinga linobucayi obuthile futhi lifuna ukuthi umfundi abe nolwazi lwezinom-
bolo olusezingeni eliphezulu. Abafundi akakwazi ukuzikhethela leliqhinga kusho
ukuthi bayakwazi ukusebenzisa amaqhinga amaningi ngokuwashintshashintsha.
Isibonelo:
Ngelinye ilanga ekliniki abantwana abangama - 24 banikezwa umjovo womkhuh-
lane. Ngelanga elilandelayo abanye abangama - 25 bajova. Bangaki abantwana
abajova sebebonke?
Inking ingaxazululwa ngokusebenzisa ukuphinda kabili. Umfundi angasho ukuthi
phinda u - 24 kabili uhlanganise nokukodwa noma phinda u - 25 kabili ususe
okukodwa.
Umugqa wezinombolo
Ukusebenzisa umugqa wezinombolo ukusiza abafundi ngokubala kuzobanikeza
indlela yokubhala phansi abakucabangayo babuye bakulandele futhi. Ibuye isize
abafundi ukuthi babe nomfanekiso wokubhala phansi abangawusebenzisa ukuc-
haza ukuthi bazixazulule kanjani izinkinga.
Abafundi bebesebenzisa umugqa wezinombolo kusukela eBangeni loku - 1.
Kulindeleke ukuthi manje bebe bekwazi ukwakha umugqa wezinombolo on-
genalutho lapho bezokwazi khona ukufaka inombolo yokuqala bese bebona
ukuthi baqhubeka kanjani nokufaka ezinye izinombolo.
Isibonelo esikhombisa ukuthi abafundi banngawusebenzisa kanjani umugqa
wezinombolo:
• Ukuhlanganisa nokususa
Abafundi kufanele bakhe eyabo imigqa yezinombolo babuye bahlakaze izinom-
bolo ngezingxenye eziphathekayo noma ezisebenzisekayo.
Isibonelo:
45 + 27
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
305 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
306 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.12 • Ukuphindaphinda
Amaqhinga Umugqa wezinombolo kufanele uqhubeke usetshenziswe ukwelekelela
ekuhlanganiseni ngokuphindelela. Amagxathu alinganayo angabhalwa phansi
emgqeni wezinombolo kanye nemisho eyelekelelayo nayo ingabhalwa futhi.
isibonelo:
Izibalo IBANGA 1-3
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
8 + 8 + 8 = 24
3 ukukheleza oku - 8 kwenza ama - 24
3 amaqoqo oku - 8 = 24
3 x 8 = 24
Ekuphindahindeni okunikeziwe abafundi kufanele bakwazi ukuchaza ukuthi
angenziwa kanjani amagxathu emgqeni wezinombolo.
1.13 • Hlanganisa uze • Hlanganisa kufinyelele Yini eyahlukile eThemu yoku - 1?
ufinyelele ema - 99 ema - 50
Ukuhlanganisa Abafundi beBanga lesi - 2 bazoqhubeka basebenzise izinto eziphathekayo
nokususa • Susa kuze kufinyelele • Susa ema - 50 neminye imifanekiso ukusiza ekwakheni umqondo wezinombolo nasekubaleni.
ema - 99 Ukusebenza kwalemifanekiso kuzoya ngokuya kube lukhuni ngokuhamba
• Sebenzisa izimpwu
kwesikhathi. Uma kuphela unyaka eBangeni lesi - 3, abafundi kufanele bekwazi
• Sebenzisa izimpawu ezifanele (+, –, =, )
ukubala kuze kufinyelele kwizinombolo ezinamadijitji amathathu ngaphandle
ezifanele (+, –, =, )
• Sebenzisa kokusebenzisa izinto zokubala eziphathekayo. Abafundi bebanga lesi - 2
• Sebenzisa ngokuphindelela bayaqhubeka basebenzise babuye bapholishe amaqhinga abo okubala. Badinga
ngokuphindelela amabhondi ezinombolo ukusizwa ukuqinisekisa ukuthi lokho abakubhala phansi kuhamba ngokohlelo
amabhondi ezinombolo kufinyelela e - 15 ukuze bakwazi ukukufunda nabanye abafundi bakwazi ukukufunda. Ibanga
kuze kufinyelele ema lesi - 2 lizosebenzisa izindlela ezahlukene zokubhala phansi babuye babe
- 20 nokuzethemba ekusebenziseni izinombolo nezimpawu njengendlela yokubhala
phansi.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Abafundi kufanele bakwazi “ukucabanga” ngombuzo obuziwe babuye
babheke inking yohla lwezinombolo ukuze bacabange iqhinga elingcono.
Ngokuxazulula izinkinga abafundi kufanele baqale ukuthuthukisa amaqhinga
abo okubala nendlela yokubhala phansi. EBangeni lesi - 2 bazokuthuthukisa
lokho. ngaleThemu, kufanele babe nokuzethemba ngendlela yokubhala phansi
abyisebenzisayo babuye bachaze ukuthi bafike kanjani kwimpendulo.
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.13 Abafundi kufanele bakwazi ukwenza lokhu okulandelayo ngokuhlanganisa noku-
susa:
Ukuhlanganisa
nokususa Nakuba abafundi besebenzisa izinto zokbala eziphathekayo nemifanekiso
ukwelekelela ukubala kwabo, uma kufika ekusebenzeni ngezinombolo, kufanele
bakwazi ukubala ngendlela esezingeni eliphezulu.
NgaleThemu abafundi kufanele baqhubeke babale ngokuphindaphinda imibuzo
ngezindlela ezahlukene ukuze bakwazi ukusebenzisa izinombolo eziseduze
kweziphindeke kabili njengeqhinga lokubala.
Isibonelo:
Phinda ama - 20 kabili. Kubhale lokhu njengomusho wezinombolo
Kopisha uqedele:
• 12 + 12 =
• 14 + 14 =
• 15 + = 30
• 16 + = 32
• 17 + 17 =
• 36 = 18 +
• 38 = + 19
Izindlela ezinga khombisa ukubala ngokhlangansia nokususa.
Ukuhlakaza inombolo ngezingxeneye ezincane ukwenza ukubala kube lula
Ukusebenzisa ulwazi lobungako benomboloukuhlakaza izinombolo nga-
mashumi nangemivo
Ukuhlanganisa izinombolo ezinamadijithi amabili ngokuzihlakaza zombili
23 + 36 =
23 + 36 = (20 + 3) + (30 + 6)
= (20 + 30) + (3 + 6)
= 50 + 9
307 = 59 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
308 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.13 Ukuhlanganisa ngokuhlakaza inombolo eyodwa
Ukuhlanganisa Ukuhlanganisa izinombolo ezinamadijithi amabili ngokuhlakaza inombolo eyodwa
nokususa
23 + 36 =
23 + (30 + 6)
Izibalo IBANGA 1-3
23 + 30 → 53 + 6 = 59
Abafundi bangahlakaza inombolo ngezindlela ezizokwenza kubelula ukusebenza
kwabo. Lokho kusho ukuthi bazokwenza ngezindlela ezhlukene:
23 + 36 =
23 + (10 + 10 + 10 + 6)
23 + 10 → 33 + 10 → 43 + 10 → 53 + 6 = 59
Ukususa
• Ukuhlakazwa kwezinombolo zombili
47 - 26 =
47 - 26 = (40 + 7) - (20 + 6)
= (40 - 20) + (7 -6)
= 20 + 1
= 21
42 - 26 =
42 - 26
(30 + 12) - (20 + 6)
30 - 20 = 10
12 - 6 = 6
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
10 + 6 = 16
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.13 • Ukususa ngokuhlakaza inombolo eyodwa
Ukuhlanganisa 47 - 26 =
nokususa
47 - (20 + 6)
47 - 20=27
27 - 6 = 21
42 - 26 =
(30 + 12) - 26
30 - 26 = 4
12 + 4 = 16
• Kulindele ukuthi abanye abafundi kungenzeka bahlakaze inombolo ngezindlela
ezenza kube lula kubo ukubala:
47 - 26 =
47 - (10 + 10 + 6)
47 - 10 → 37 -10 → 27 - 6 = 21
Ukusebenzisa ulwazi oluqoqiwe njengamaqhinga
Amaqhinga akhonjisiwe ngezansi avumela abafundi ukuthi bahlele ukubala
kwabo nolwazi lwezinombolo. Ukwenza amaqhinga alandelayo azogqugquzela
abafundi ukuthi bakhombise ubudlelwane phakathi kwezinombolo abuye afundise
abafundi ukuthi bangasebenzisa ulwazi abaluqoqile ukubasiza uma bebala.
Ukubala uye phambili nokubala uye emuva
48 - 39 =
Ukubala ngakunye kusukela ema - 9 kuyiqhinga elifanele ngoba izinombolo
zisondelene.
Bona izinombolo eziseduze kweziphindeke kabili
24 + 25 chaza ukuthi u - 24 uphindeke kabili kwahlanganiswa nokukodwa noma
u - 25 ususa okukodwa
24 + 24 + 1
309 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
310 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.13 Abafundi bangabhala phansi amaqhinga besebnzisa imicibisholo
Ukuhlanganisa 24 + (20 + 4) + 1
nokususa
24 + 20 → 44 + 4 → 48 + 1 = 49
Ukusebenzisa ukuhlukanisa kabili ukubhidliza inombolo
Izibalo IBANGA 1-3
29 + 12
29 + (6 + 6)
29 + 6 → 35 + 6 = 41
Shintsha inmbolo ibe ibe yisiphindaphindi sokweshumi bese uyasusa noma
uhlanganise ngokukodwa
Bala wenyuke noma wehle usondele eshumini
28 + 19 =
Lapha abafundi kufanele bazitshele ukuthi bayakhetha phakathi kwezinto ezimbili.
Ukushintsha ama - 28 noma i - 19 babe seduze kweshumi, bayazikhethela.
Isibalo singabhalwa kanje: 28 + 19 = 28 + 20 - 1
28 + 20 → 48 - 1 = 47
Abanye abafundi bangabhidliza u - 20 abe ngamaqoqo amabili anezinto eziyishu-
mi iqoqo ngalinye ukuze babale kahle.
Kusiza abafundi ukuthi babe nesibindi nokuzimela ezibalweni uma benamaqhinga
• Ukuhlola izixazululo zabo;kanye
• Nokwahlulela izixazululo zabo ngendlela ezwakalayo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.14 • Phindaphinda • Phindaphinda Yini eyahlukile eThemu lesi - 2?
izinombolo kusukela izinombolo kusukela
Ukuhlanganisa NgeThemu yes - 2, abafundi benza ngokuphindelela nangokuqonda
kweyodwa kufinyelela kweyodwa kufinyelelle
ngokuphindaphin- ukuphindaphinda. Phindaphinda okukodwa kufinyelela e - 10 ngoku - 5
e - 10 ngo - 1, 2, 5, 3, 4 e - 10 ngo- 2, 5
da kuholela eku- kuyethulwa.
phindaphindeni • Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu
Ukwethulwa kokuphindaphinda ngoku - 5, bheka amanothi okuphindaphinda
ezifanele (+, x, =, ) ezifanele (+, x, =, )
ngakubili eThemu yoku - 1
Ekupheleni kweThemu abafundi kufanele bakwazi ukubhala phansi lokhu
okulandelayo:
1 iqoqo loku 5 ngu 5 noma 1kuphindwaphindwa ngaku - 2 kwenza - 2
Noma 1 x 2 = 4
2 iqoqo lokubili 2 nga - 4 noma 2 kuphindwa ngoku - 2 kwenza 4 2x2=4
3 iqoqo loku - 2 kukunikeza oku -6 3 uphindaphinda 2 kwenza oku - 6 noma 3 x
2=6
Akugxilwa ekukhumbuleni kwamathebula kodwa ekwakhiweni komqondo
wokuphindaphinda. Abafundi babuye bafunde ukufunda baqonde
nokuphindaphinda umusho wezinombolo.
Imifanekiso eminingi yokuphindaphinda kufanele ibekhona nokubhala okuningi
kwenziwe encwadini yomsebenzi wasekilasini.
Isibonelo somsebenzi obhalwayo
Ukubhala phansi ngethebula:
Inombolo yezingane 1 2 3 4 5 6 7 8 9
Inombolo yemilenze
Umfanekiso ogelezayo
1
2
3
4
× !
5
311 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
312 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.14 Uma usebenza ngamaphethini ezinombolo, ukuphindaphinda kungahlanganiswa
nokweqa ube ubala ngokuphenya amaphethini okuphindaphinda kwigridi
Ukuhlanganisa
yezinombolo.
ngokuphindaphin-
da kuholela eku- Isibonelo: abafundi bangabhala phansi okungakubili nokungakuhlanu kwigridi
phindaphindeni yezinombolo. Bankakhuluma ngokuthi yiziphi izinombolo ezisebenza kwithebula
lokubili nelokuhlanu.
Izibalo IBANGA 1-3
1.16 Uhla lomqondo Uhla lomqondo Umqondo wezinombolo:
wezinombolo wezinombolo:
Izibalo zekhanda Amaqhinga okubala, umqondo wezinombolo, ulwazi kanye namaphuzu
kufinyelela ema - 99: kufinyelela ema - 50
ezinombolo aziwayo kuyathuthukiswa ngokubala nokuxazululwe izinking.
• Hlela isethi • Hlela isethi Lokhu kwenziwa ngokuphindelela ngesikhathi sezibalo zekhanda. Lokhu kusiza
yezinombolo yezinombolo abafundi ukuthi babenolwazi babuye bakwazi ukulusebenzisa kalula uma bebala
ezikhethiwe ezikhethiwe noma bexazulula izinkinga zesimo esejwayelekile.
• Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo Izibonelo zemibuzo engahle ibuzwe:
kufinyelela ema - 99 kufinyelela e - 100
Amagama ezinombolo kanye nezimpawu
ubuye usho ukuthi ubuye usho ukuthi
iyiphi 1, 2, 3, 4, 5, iyiphi kulezi: 1, 2, 3, 4, Phakamisa ikhadi noma ubhale phansi igama lezinombolo. Khetha umfundi ukuthi
nokuyi - 10 ngaphezulu 5, 10 ezingaphezulu abhale izinombolo eziqondanayo.
nma ngaphansi nangaphansi
Okungaphezulu noma ngaphansi
Khumbula Khumbula
Yini?
ngokushehsa: ngokushehsa:
• Oku-1 okungaphansi kwama - 50
• Ukuhlanganisa Khumbula ukuhlanganisa
nokususa kufinyelela nokususa kufinyelela • Oku-1 okungaohezulu kwama - 39
ema - 20 e - 10
• Oku-3 ngaphansi kwama - 27
• Hlanganisa noma usue
iziphindaphindi zokwe • Oku-10 okungaphezu kwama - 20
- 10 kusukela e - 0 Iluphi uhlamvu okungolwesi-5 ezinhlamvini zamagama?
kufinyelela e - 100
Iyiphi inyanga engeyesi-9 onyakeni?
Ngaphambili nangasemuva
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Iziphi izinombolo eziza ngaphambi kwama - 37?
Iyiphi inombolo eza ngemuva kwama - 39?
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.16 Amaqhinga okubala Amasu engqondo Ukuhlela nokuqhathanisa
Izibalo zekhanda Sebenzisa amaqhinga Sebenzisa amaqhinga Yikuphi okuningi: 21 noma 41?
ukuhlanganisa ngendlela ukuhlanganisa ngendlela Ngiphe inombolo ephakathi kwama - 37 kanye nama - 39.
efanele: efanele:
Amaphuzu okuhlanganisa nokususa:
• Beka inombolo enkulu • Beka inombolo enkulu
Bona amanothi aeThemu yoku - 1
kuqala ukubala kuqala ukubala
uyephambii nasemuva uyephambii nasemuva Amaqhinga okubala:
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo Sebenzisa amaqhinga okubala ukuhlanganisa nokususa ngendlela.
• Ukuphinda kabili • Ukuphinda kabili Hlanganisa izinombolo ngokusebenzisa amaqhinga afana nalokhu:
nokwehlukanisa nokwehlukanisa • Buka izinombolo ezihamba ngambili ezenza ishumi bese usebenzisa lezi
ngokulinganayo ngokulinganayo ezilandelayo kuqala:
• Ukwakha • Ukwakha 2+7+8
nokubhidlizwa nokubhidlizwa 2 + 8 kwenza I - 10 bese wengeza ngo - 7
kwezinombolo kwezinombolo
Beka inombolo enkulu kuqala ukuze ubale uye emuva naphambili
• Sebenzisa • Sebenzisa
• Qala ngenombolo enkulu kakhulu
ubu phakathi ubu phakathi
kokuhlanganisa kokuhlanganisa 3+6
nokususa nokususa Phinda usho umusho wezinombolo: 6 + 3 ubuye ubale ufinyelele esi - 9
• Sebenzisa ukuphinda kabili njengesu lokubala ngekhanda
Bona izinombolo eziseduze kweziphindene kabili.
Isibonelo:
5 + 4 = 9 chaza ukuthi okune kuphindeke kabili wengeze ngokukodwa, noma
okuhlanhu okuphindeke kabili ususe okukodwa
Bona ukuthi uma izinombolo zisondelene ngokobungako bazo kulula ukthola
umehluko ngokuthi ubaleuye phambili kunkuya emuva. 8 - 6 = 2 ubuye uchaze
ukuthi ukubala kusukela kwisi - 6 kuya kwisi - 8 kukunika okubili.
E izibalo zekhanda zingenziwa ngaphandle kwezinsiza kufunda, kodwa ijwale
ukusetshenziswa ukwenza izibalo zekhanda kusetshenziswa izinsiza.
Izinsiza ezinconyiwe
• Umugqa wezinombolo (enesimo nengenzso)
• Igridi yenombolo
• Amakhadi obungako benombolo
• Ubuhlalu bokubala
313 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
314 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
1.17 • Sebenzisa ubuye usho • Sebenzisa ubuye usho leThemu igxila kulokhu:
igama lamaqhezu igama lamaqhezu
Amaqhezu NgaleThemu abafundi bafundiswa amaqhezu. Abafundi bazofundiswa amaqhezu
afaka ohhafu, ikota, afaka ohhafu, ikota,
ngokwehlukaniselana izinkinga zagama nemissebenzi.
okuthathu, okuhlanu okuthathu, okuhlanu
Umqondo wezingxenye zamaqhezu ubalulekeile ukuthi ithuthukise imisebenzi
• Bona amaqhezu • Bona amaqhezu
yokuhlanganisa.
asesimweni asesimweni
Izibalo IBANGA 1-3
esisamdwebo esisamdwebo • Yenza uhhafu noma ikota lesimo ngokugoqa ubuye usike
• Bhala amaqhezu • Bhala amaqhezu Abafundi bangagoqa iphepha libe uhhafu bese benikeza ingxenye ngayinye
ngohhafu owodwa, ngohhafu owodwa, igama. Kubalulekile ukuthi baqonde ukuthi uma wenza izingxenye ezimbili
okubili kokuthathu okubili kokuthathu ezilinganayo entweni. Bangabuye bagoqe futhi iphepha libe nguhhafu.
Okubalulekile la ukugoqa ikhasi ngezindlela ezahlukene ukuthola izindlela
ezahlukene zokubukeka kohhafu.
or
Buza njalo abafundi ukuthin zingaki izingcezu abazozithola ubuye ubavumele
ukuqaq ikhasi bahlole. Qhathanisa izimo zohhafu ababili abehlukene noma izimo
zamakota amabili kungaholela kwingxoxo emnandi ngezimo nangobungako.
Ungababuza abafundi:
Ngizibiza lezizimo ngegama lezinombolo elifanayo, uhhafu owodwa?
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
Ngikhombise ukuthi ngingazibiza lezimo ezimbili ngegama lezinombolo “ikota
elilodwa”.
Abafundi kufanele basho ingxenye ngayinye, lokho kungenziwa ngokubhala
amaqhezu. Isibonelo:
Ikota
Uhhafu owodwa
• Ukuhlanganisa ukwenza okugcwele
Abafundi abasebenzise izindilinga zamaqhezu noma izindilinga ezisikwe ephep-
heni ukuthola ukthi isimo sikahhafu nekota singahlanganiswa kanjani ukwenza
okukodwa okugcwele.
• Ukufaka umbala noma ukufaka umbala emaqhezwini
Lezizinhlobo zemisebenzi zigqugquzela:
• Ukwazi ukuthi amaqhezu izingxenye ezilinganayo;
• Ukubona izingxenye zamaqhezu kanye nokuzisho.
Ukubhala amagama amaqhezu
Asibangenisi abafundi ekubhaleni izimpawu zamaqhezu. Abafundi bafunda
ukuthi balebula kanjani izingxenye zamaqhezu ngokubhala uhhafu owodwa
noma ikota elilodwa.
315 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI- 2 YEBANGA LESI- 2
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANO, KANYE NE-ALJIBHRA
316
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
2.1 Kopela, uqhubeke Kopela, uqhubeke Bangeni 1 kanye naeThemu1 kwBanga 2 kwanconywa ukuthi abafundi Isifundo esi-1
uphinde uchaze uphinde uchaze basebenze ngamaphethini anezingxenye (izimo, imigqa noma izinto)
Amaphethini
eziphindaphindayo ngendlela efanayo. eThemu 2 yeBanga 2 abafundi bangaqala
ejiyometri Kopela, uqhubeke Kopela, uqhubeke
ukusebenza ngamaphethini lapho khona ubungakho besimo noma inombolo
Izibalo IBANGA 1-3
uphinde uchaza uphinde uchaza
yesimo ishintsha ngendlela engaqageleka.
ngamagama ngamagama
Amanye amaphethini amaqoqo ezimo noma izinto ezifanayo aphindaphindayo,
• Amaphethini alula • Amaphethini alula lapho ubungakho besimo kwiqoqo ngalinye lishintsha ngendlela ejwayelekile
enziwe ngezinto enziwe ngezinto neqagelekayo.Isib.isimo siya ngokuba sincane.
eziphathekayo. eziphathekayo.
• Amaphethini alula • Amaphethini alula
enziwe ngemidwebo enziwe ngemidwebo
yemigqa, izimo noma yemigqa, izimo noma
izinto izinto
Amanye amaphethini enziwe kusukela kuhlobo olulodwa lwesimo, kepha
Ukwakha nokuchaza Ukwakha nokuchaza
isibonelo ngasinye sesimo siyakhula nona siyehla ngokobungakho.
amaphethini akho amaphethini akho
Isibonelo
ukwakha nokuchaza ukwakha nokuchaza
amaphethini akho amaphethini akho
ejiyometri ejiyometri
• Ngezinto • Ngezinto
eziphathekayo eziphathekayo Amanye amaphethini enziwe ngamaqoqo lapho khona izimo zezinto ezingafani
• Ngokudweba imigqa, • Ngokudweba imigqa, enzeka,kepha inombolo yenhlobo ngayinye yesimo noma into iyakhula noma
izimo noma izinto izimo noma izinto iyehla ngendlela ejwayelekile.Isib.
Amaphethini
asizungezile
Khomba, uchaza Ukukopisha iphethini kusiza umfundi ukubona indlela iphethini eyenziwe ngayo.
ngamagama ukopela Ukuqhubeka nephethini kusiza abafundi ukubheka ukuthi bayiqonde ngendlela
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
amaphethini ejiyometri efanele indlela yokwenza yephethini.
• kwimvelo Ukuchaza iphethini kusiza abafundi ukuthuthukisa amakhono abo olimi
• kusuka kwimpilo nokukhuluma. Kuyakusiza ukubona indlela abafundi abawahumushe ngayo
yesimanje, amaphethini.kuyane kube lula kubafundi ukukhuluma ngephethini uma
sebeyenzile.ngalenkathi abafundi kufanele bakwazi ukuchaza iphethini
• kusuka emasikweni ngaphandle kosizo lwemibuzo eholayo.qhubeka nokugxila ekuthuthukiseni ulimi
ayigugu abaludingayo ukuchaza amaphethini.
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
CAPS
2.2 Kopela, uqhubeke Kopela, andisa bese Bheka amanothi eThemu 1, kepha ukhulise uhla lwezinombolo kufinyelele e-150 Izifundo ezi 3
uphinde uchaze uchaza.
Amaphethini
ezinombolo Kopela, uqhubeke Kopela andisa bese
uphinde uchaza uchaza ukulandelana
kwezinombolo
izinombolo ezilula
ezilulakuya e 150.
ngokulandelanisa
okungenani ufike ku- 200 Ukulandelana
kwezinombolo kufanele
Ukwakha nokuchaza
kukhombise ukubala uya
amaphethini akho
phambili ubuye uhlehle
Ukwakha awakho kanje:
amaphethini ezinombolo
• Ngakunye kusukela
kunoma iyiphi
inombolo ephakathi
kuka -0 ne -150
• Ngokuyi -10 kusukela
kunoma iyiphi inombolo
ephindaphindayo nge-
10 ephakathi 0 no -150
• Nokuyi - 5 kusukela
kunoma iyiphi inombolo
ephindaphindayo nga-
5 ephakathi kuka 0 no
150
• Ngakubili kusukela
kunoma iyiphi inombolo
ephindaphindayo nga-
2 ephakathi kuka 0
no-150
• Ngokuthathu nokune
usukela kunoma
iyiphi inombolo
ephindaphindayo nga-
3; 4 ephakathi kuka 0
kuya no- 150
317 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI- 2 YEBANGA LESI-2
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
318
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
3.1 Amagama asho ukuthi Amagama asho ukuthi Okunconyiwe okufanele kugxilwe kukho eThemu 2: ulimi lwendawo, Izifundo ezi 2
into ikuphi into ikuphi ulandela izinkomba
Isikhundla,
inkomba Chaza ukuthi into ikuphi Chaza ukuthi into ikuphi Okugxilwa kukho eThemu 2 kungaba ukusho ukuthi into ikuphi.eThemu
Izibalo IBANGA 1-3
nokubukeka uma uqhathanisa nenye. uma uqhathanisa nenye. 3 abafundi bangasebenza ngokubuka izinto, qala ngokuhlola okwaziyo
kwento Isibinelo phezu kwe, Isibinelo phezu kwe, nobakukhumbulayo abafundi ngesikhundla nokubukeka kwento.
phambili kwe, emuva phambili kwe, emuva
Yimuphi umehluko eBangeni 1
kwe, kwesobunxele, kwe, kwesobunxele,
kwesokudla, phezulu, kwesokudla, phezulu, EBangeni 2 abafundi bahlanganisa umsebenzi abawenzile ngesikhundla nokusho
phansi, eceleni. phansi, eceleni. ukuthi into ikuphi eBangeni 1.
Isikhundla nokubuka Indawo nezinkomba Ulimi olusho isikhundla
into
Landela izinkomba Ulimi lwesikhundla lungethula baphindaphinde imisebenzi eyenziwayo efaka
Qhathanisa ukubuka unyakaza ekilasini. abafundi ngokunyakazisa imizimba, kufaka imilolozelo namaculo ayankazisayo
okuhlukene into efanayo nemidlalo enamagama eminyakazo.lokhu kungenziwa ngesikhathi sokufundiswa
nsukuzonke. kwekilasi lonke noma ngesikhathi sokufundisa kugxilwe emaqoqweni.
kuphakanyiswa ukuthi wenze izifundo ezimbili wenza imisebenzi ngesikhundla
Isikhundla nezinkomba
eThemu 2,kepha qhubeka wethule / ufundise bazilungiselele amagama
Landela izinkomba akhuluma ngesikhundla kusetshenziswa izingxenye ezimfishane ekilasini.lolu limi
unyakaza ekilasini. lungasetshenziswa kwizifundo zolimi kanye nezamakhono empilo.
Ulimi lwesikhundla lungahlanganiswa ngokwenza okubhalwayo njengo, ukufaka
umbala noma ukuqondanisa imidwebo namagama, ukudweba into noma isimo
uma utsheliwe isikhundla sayo uma uyiqhathanisa nenye into noma isikhundla.
ukufaka umbala noma ukuqondanisa imidwebo namagama.
Isikhundla nezinkomba
Ukufundisa abafundi ukulandela izinkomba fanele kwenziwe ngokwenza
lapho abafundi benyakaza belandela imiyalelo kathisha.eBangeni 2 abafundi
banganikwa izinkomba ngokukhuluma noma ebhaliwe ukumyakaza ekilasini,
Isib. “woza ngaphambili ekilasini”; “ ima eduze kwesihlalo sakho”; “gxuma weqe
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
umgqomo wezibi”.
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
CAPS
3.2 Uhla lwezinto Akukho okuthize okugxilwa kuko kwizinto ezi-3-D nokunconyiwe eThemu 2,
eziphathekayo kepha umsebenzi ngezinto ezi-3-D ungahlanganiswa ngemisebenzi ebhalwayo.
Izinto ezi-3-D
abafundi bangaqhubeka nokwakha izinto ezi-3-D besebenzisa izinto esezike
Ukubona futhi asho
zasebenza ngsikhathi sokusebenza esikhululekile.
amagama ezinto
eziphathekayo ezi-
3-D ezithombeni
nezisekilasini.
• okusabhola
• okusabhokisi
• amasilinda
Izimpawu zezinto
Chaza, hlela bese
uqhathanisa izinto ezi-
3-D ngoku::
• ubungako
• izinto ezigingqikayol
• izinto ezishibilikayo
Ukulandelana
komsebenzi
okuzogxilwa kowo
kuthemu 1
Kopela isimo sento
oyinikwe uthisha. Isimo
sento singenziwa
ngamabhuloki, izinto
ongabuye uzisebenzise
nokunye.
319 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
320
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
3.3 Uhla Lwezimo Uhla Lwezimo Yini okusha eBangeni 2
Izimo-2-D Bona bese unika igama Bona bese unika igama • unxande
lezimo ezi-2-D lezimo ezi-2-D
Omningi ngezimo eBangeni 2 bayenza ngokusebenza ngezinto eziphathekayo,
• indlinga • indlinga yonke imisebenzi ingahlanganiswa ngemisebenzi ebhalwayo.
• unxantathu • unxantathu Abafundi baqala ukudlala ngokukhululekile ngezimo ezihlukene kufaka izithombe
Izibalo IBANGA 1-3
ezisikiwe zezimo zejiyometri.ilokhu kungenziwa ngesikhathi esikhululekile, lokhu
• isikwele • isikwele
kungenziwa kwizifundo zamakhono empilo.
• unxande • unxande
Abafundi bakopisha izithombe ezenziwe ngezimo zejiyometri, lezi zithombe
Izimpawu zezimo Izimpawu zezimo zinganikezwa uthisha noma ezincwadini, kusiza abafundi ukukwazi ukukhomba.
Chaza, uhlele bese Chaza, uhlele bese • Izindilinga nezikwele zobungako obungafani;
uqhathanisa izimo ezi- uqhathanisa izimo ezi-
• Izikwele, onxande kanye nonxantathu kwizikhundla ezihlukene. and,
2-D ngokwe: 2-D ngokwe:
• Onxantathu nonxande okunezimo ezihlukene, lokhu kungenziwa ngesikhathi
• ubungako • ubungako
esikhululekile nangesikhathi sezifundo zamakhono empilo.
• umbala • umbala
Qhathanisa uchaze izimo ezinhlangothimbili: ubungako
• ngokwesimo • ngokwesimo
Abafundi baqhathanisa ubungako bezimo ezifanayo Isib.
• izinhlangothi eziqondile • izinhlangothi eziqondile
• Uhlela izindilinga kusukela kokuncane kakhulu kuya kokukhulu kakhulu,
• izinhlangothi • izinhlangothi
• Beka zonke izikwele zobungakho okulinganayo ndawonye,
eziyindilinga eziyindilinga
Sebenzisa ulimi lobungakho ukuqhathanisa izimo ezihlukene Isib.“ ngidwebele
unxantathu phakathi kwesikwele, unxantathu mncane kunesikwele.”
Ukuchaza izimo ezi-2-D: umbala
Abafundi bakhuluma ngemibala yezimo bahlele izimo ngokwemibala.
Khomba usho izimo nemibala yazo; uqhathanise ubungako bezinto, lokhu
kungaphindaphindwa uma kusetshenzwa ngamaphethini.
Ukubona nokusho izindilinga, onxantathu, izikwele kanye nonxande
Babfundi kufanele basebenze ngezindilinga nezikwele eziwubungako obehlukile
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
kanye nonxantathu abanezimo ezehlukile.
Kubalulekile ukuthi abafundi bangaboniswa isibonelo esisodwa sesimo ngasinye.
izinsiza kufundisa eziningi ezithengiswayo zikhombisa uhlobo olulodwa lwesimo.
abafundi kufanele bakwazi ukubona:
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
CAPS
3.3 • Onxantathu abayizimo ezihlukene kwizikhundla ezihlukene.lezi ezinye izibonelo Izifundo ezi 3
zonxantathu:
Izimo-2-D
• Izikwele eziwubungako obuhlukene kwizikhundla ezihlukene. Lezi ezinye
izibonelo zezikwele:
• Onxande obayizimo ezihlukene kwizikhundla ezihlukene. Lezi ezinye izibonele
zonxande:
• Izindilinga eziwubungako obuhlukene. Lezi ezinye izibonelo zezindilinga:
noma
Kuyabasiza abafundi ukusebenza ngezimo zezinto esezisikiwe kusetshenziswa
amakhalibhodi anemifanekiso ezimo.loku kuvumela abafundi ukubona
onxantathu, izikwele, nonxande abahlukene kwizikhundla ezihlukene.
Abafundi bahlela izimo ngokwezinhlangothi eziqondile noma eziyindilinga.
Abafundi bahlela benze amaqoqo ezimo ngoko nxantathu, izikwele noma
izindilinga.
Kuhlanganiswa umsebenzi ngokwenza umsebenzi obhalwayo, lemisebenzi
ingafaka ukufaka umbala, ukuqhathanisa amagama nezimo njll..
321 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
322 ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
3.4 Okufana nse Okufana nse Abafundi kufanele babuka umugqa ohlukanisa kufane nse nxazombili kwizinto Isifundo esi 1
nxazombili nxazombili eziphathekayo nezithombe.
Okufana nse
nxazombili Bona bese udweba Bona bese udweba Imisebenzi ebhalwayo
umugqa ohlukanisa kabili umugqa ohlukanisa kabili
• Akungabi umyalelo othi “ dweba ingxenye esele’; kuphela.
izimo ezinhlangothimbili. izimo ezinhlangothimbili.
• Kufanele kubandakanye izibonelo lapho abafundi bedweba umugqa ohlukanisa
Izibalo IBANGA 1-3
okufana nse nxazombili.umugqa ohlukanisa okufana nse nxazombili akufanele
uhlezi udweba umugqa oya eceleni noma osuka phezulu uye phansi.
• Kufaka izibonelo lapho umugqa ohlukanisa okufana nse nxazombili ungaphezu
kowodwa.
Uma abafundi bengaqinisekile noma isithombe / isimo sinawo yini umugqa
ohlukanisa okufana nse nxazombili, bangakuhlola ngokugoqa iphepha babuke
noma ohhafu ababili baqondene nse, uma kuqondene nse la zihlangana khona
umugqa wokufana nse nxazombili.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YESI-2 YEBANGA LESI- 2
ISILINGANISO
UMQONDO KANYE UMQONDO
CAPS
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
4.1 Ukufunda isikhathi Ukufunda isikhathi Abafundi baqhubeka nokuzilungiselela bekhuluma ngobude besikhathi kanye isifundo1
nokulandelana kwesikhathi.
Isikhathi • Ukwazi izinsuku zeviki • Ukwazi izinsuku zeviki
Ngesikhathi sokufundiswa kwekilasi lonke nesokugxila emaqoqweni abafundi
• Ukwazi izinyanga • Ukwazi izinyanga
baqhubeka nokukhuluma ngezinsuku zeviki, izinyanga zonyaka kanye nosuku
zonyaka zonyaka
lwangalelolanga kanye nezinsuku ezandulelayo nezizolandela.abafundi
• Faka izinsuku • Faka izinsuku bayalijwayela ikhalenda ngokulisebenzisa njalo ngokufaka lokhu:
zokuzalwa, imigubho zokuzalwa, imigubho
• Izinsuku zokuzalwa;
yokholo, izinsuku yokholo, izinsuku
zokuphumula, izinsuku zokuphumula, izinsuku • Imigubho yokholo;
zezigameko zomlando, zezigameko zomlando,
• Izinsuku zezigameko zomlando;
imicimbi yesikole imicimbi yesikole
kwikhalenda. kwikhalenda. • Imicimbi yesikole, kanye
• Ukufunda ngokusho • Ukufunda iwashi • Izinsuku zokuphumula
isikhathi ngamahora lezinti ngokusho
Kwikhalenda.
nangesigamu sehora isikhathi ngamahora
nangesigamu sehora Ngesikhathi sokusebenza esikhululekile abafundi baqhubeka nokulandelelanisa
Bala ubude besikhathi
izigameko ezenzeka nsuku zonke ezimpilweni zabo kanye nokulandelelanisa
nokudlula kwesikhathi Bala ubude besikhathi
izithombe zezigameko.abafundi benza imisebenzi ehlobene nokusho isikhathi
nokudlula kwesikhathi
• Sebenzisa ikhalenda ngamahora.
ukubala uchaze ubude • Sebenzisa iwashi
Yini okwehlukile kuThemu 1?
besikhathi ngezinsuku ukubala ubude
noma amasonto. besikhathi ngamahora eThemu 2 kugxilwa ekufundiseni isikhathi ngamahora kanye nesigamu sehora
noma isigamu sehora. kusetshenziswa iwashi lezinti.lokhu kungaba isifundo okuzogxilwa kuso,
• Sebenzisa iwashi
kufanele kufake ukukhuluma ngaso besebenzisa isikhathi sasekuseni (a.m.)
ukubala ubude
kanye nantambama (p.m.) ukusho isikhathi kufanele kwenziwe njalo ngethemu
besikhathi ngamahora
ngokuqhubekayo. Isib.abafundi bangecelwa ukusho isikhathi uma kugena isikole,
nesigamu sehora
ngesikhathi sekhefu, isikhathi sokugoduka, noma beshintsha isifundo beya
kwesinye. Khetha isikhathi lapho iwashi likhombisa ihora noma isigamu sehora.
kuyasiza ukukhombisa iwashi elikhulu ekilasini ukuze abafundi bamane bebheka
kulo.abafundi bangenza imifanekiso yamawashi. Ungabacela bakhombise
izikhathi ezihlukene kufaka nezibalo.Isib. “Ngikhombise ihora leshumi ngqo.”
“Ngikhombise ukuthi kuzobe kuyisikhathi sini emuva kwesigamu sehora.”
323 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
324
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
4.2 ISILINGANISO Okun- NgeThemu 1 kwakunconyiwe ukuthi abafundi bagxile ekuhlawumbiseleni, linganisa, qhathanisa kanye nokubhala phansi ubude,
gahlelekile ububanzi kanye nokuphakama ngezikali ezingahlelekile kepha bangakwenza okuye ukuhlawumbisela, ukuqhathanisa kanye nokub-
ubude
hala phansi ISILINGANISO ngamamiyha.
• Qagela, linganisa,
Qhathanisa, hlela Zombili lezindlela zokulinganisa ngobude kungenziwa ngokuphindaphinda ngesikhathi sokwenza umsebenzi ngokuzimela ithemu
bese ubhala ubu- yonke.wonke umsebenzi kufanele ubhalwe phansi.
deusebenzisa ukukala
Ngesikhathi esabelwe izinombolo,izimpawu nobudlelwane abafundi bangaxazulula izinkinga zezibalo ezisesimweni ngoku;
Izibalo IBANGA 1-3
okungenasilinganiso
njengezandla, izinyat- • ukulinganisa okungahlelekile kobude; kanye
helo, ubude bepensela
• Nokulinganisa ubude ngamamitha.
njll.
Qaphela uhla lwezinombolo olulungele leyo Themu,kanye nohla lwezinhlobo zezinkinga zezinkinga zezibalo ezilungele iThemu.
• Chaza ubude bezinto
eziphathekayongoku-
bala usho nobude be-
silinganiso usebenzisa
amayunithi angalingan-
isiwe
• Sebenzisa ulimi ukhu-
luma uqhathanisa Isb.
Okude ngokuthe xaxa,
okufishane ngokuthe
xaxa, okuphakeme
ngokuthe xaxa, ku-
banzi
Ukukala okulinganisiwe
• Qagela, Linganisa,
qhathanisa,hlela bese
ubhala ubude useben-
zisa amamitha (irula
eliyimitha, intambo
eyimitha)
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
CAPS
4.3 Isilinganiso Isilinganiso Yini okuhlukile eBangeni 2?
esingahlelekile esingahlelekile
Isisindo eBangeni 1 kwakunconyiwe ukuthi abafundi bagxile ekusebenzeni ngokulinganisa
• Qagela, linganisa, • Qagela, linganisa, nokuzimelela
qhathanisa, hlela qhathanisa, hlela
• Ukulinganisa ngqo isisindo sezinyo,
ubhale phansi isisindo ubhale phansi isisindo
usebenzise amayunithi usebenzise amayunithi • Ukuhlela nokuqhathanisa isisindo sezinto ezi-3 noma ngaphezulu, ngokubeka
angalinganisiwe angalinganisiwe izinto ezihamba ngambili entweni yokuzimelela, kuze zonke izinto zilandelane.
nokuzimelela Isib. nokuzimelela Isib.
• Thola isisindo sezinto usebenzisa amayunithi esisindo esingahlelekile.
Amabhuloki nezitina Amabhuloki nezitina
njll. njll. Abafundi bagxila ekuthuthukiseni ulimi bekhuluma ngesisindo.
• Sebenzisa amagama • Sebenzisa amagama Abafundi kufanele baqale ukuhlanganisa abakwaziyo besebenzisa ukuzimelela
ukhuluma uqhathanisa ukhuluma uqhathanisa nama unithi angahlelekile ukulinganisa isisindo.
Isib.okulula, Isib.okulula,
okusindayo,okulula okusindayo,okulula Sebengavezelwa isisindo ngamakhilogremu.
kakhulu, okusinda kakhulu, okusinda Ukulinganisa okungahlelekile kwesisindo usebenzisa ukuzimelela kanye
kakhulu. kakhulu. namayunithi angahleliwe.
Yethula Isilinganiso Yethula Isilinganiso Abafundi bangafunda yonke imigomo benze bephindaphinda ulinganisa bese-
esihleliwe esihleliwe benzisa amayunithi angahleliwe,ukulingani ngamayunithi angahleliwe akufanele
• Qhathanisa, hlela, • Qhathanisa, hlela, sithathelwe phansi njengesingabalulekile kunamayunithi alinganisiwe.
ubhale phansi ubhale phansi Izizimeleli ezithengisayo zesisindo zingasetshenziswa, uma ungenazo izizimeli
isisindo sezinto isisindo sezinto ezithengisayo ungazenzela ngokubeka izinto ezihamba ngambil zalokhu oku-
eziqoqelwe ndawonye eziqoqelwe ndawonye landelayo: inkomishi kayogathi, ingxenye yangaphansi yebhodlela lobisi noma
ezithengisayo ezithengisayo isiphuzo esibandayo (izitsha ezifanayo zingafakwa kuhlangothi ngalunye kwinto
ezinesisindo esibhalwe ezinesisindo esibhalwe yokulengisa izimpahla).
ngamakhilogremu ngamakhilogremu
Isib. Amakhilogremu Isib. Amakhilogremu Ukulinganisa isisindo ngamayunithi angahleliwe kufaka ukubala ukuthi mangaki
amabili elayisi kanye amabili elayisi kanye amayunithi akhethiwe anesisindo afanayo uma izinto zilinganiswa.Isibonelo. Irula
nekhilogremu eyodwa nekhilogremu eyodwa inesisindo esilinganayo namabhuloki ayisi-9.
yofulawa. yofulawa. Abafundi fanele balinganise izinhlobo ezihlukene zezinto usebenzisa uhla lwez-
• Balinganisa isisindo into njengamayunithi ahleliwe.
sabo ngamakhilogremu Abafundi fanele bafundiswe kusho iyunithi njalo uma benika isisindo.Isib.incwadi
besebenzisa isikali inesisindo esilinganayo nezezimabuli ezinga-34.
sasendlini yokugeza.
Uma abafundi sebelinganisile nanoma ngayiphi iyunithi izikhathi eziningana, ku-
fanele bahlawumbisele ukuthi mangaki amayunithi anesisindo esilinganayo nento
elinganiswayo / ekalwayo.ukuhlawumbisela ngaphambi kokulinganisa kubalulekile
kepha kungenziwa kuphela uma abafundi sebenze ukulinganisa ngaleyo yunithi.
325 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
326
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
4.3 • Lapho isikali sasendlini Abafundi fanele bafundiswe ukuze bakwazi ukuqhathanisa isisindo esihlukene
yokugeza sikhona, sezinto lapho amayunithi afanayo kufanele asetshenziswe.Isib.uma irula inesisin-
Isisindo
abafundi balinganisa do samabhuloki ayi-20, isikele sinesisindo somabuli abangama-20, ngeke ukwazi
isisindo sabo ukusho ukuthi kunesisindo esilinganayo noma cha,noma okuphi okusinda kakhulu
ngamakhilogremu kunokunye.
besebenzisa isikali
Ukubhala phansi izilinganiso
sasendlini yokugeza.
Izibalo IBANGA 1-3
okulindelekile ukuthi Nakuba ukulinganisa kuyikhono lokwenza abafundibakwazi ukukala kodwa ku-
abafundi bafunde fanele babhale phansi izilinganiso zabo zonke izikhathi.
kuphela ukusondezela
Ukusebenza ngamakhilogremu
kwikhilogremu
eliphelele. Abafundi bangaqala ukwethulwa / ukufundiswa ngamakhilogremu ngokusebenza
ngokudla okuthengiswa ngamakhilogremu, lapho inombolo yekhilogremu ishiwo
empahleni.
Isib.abafundi bangaqathanisa isisindo sezimpahla ezinezinto ezingafani (njenge
layisi, impuphu, ushukela, ufulawa noma insipho yokuwasha) okuthengiswa
ngesilinganiso esingamakhilogremu a-1.bangafaka lokhu kwisizimeleli ukubona
ukuthi noma ubungako bezimpahla bungafani kepha kunesisindo okungenani
esingaphezulu noma esingaphansi.
Abafundi banganikezwa uhla lwezimpahla lwezinto ezihlukene bazilandelelanise
ezisinda kakhulu kuya kwezilula kakhulu,lapho bezilandelelanisa ngokwesisindo
esizempahleni Isib.ilayisi 2 kg, ushukela 1 kg, impuphu 5 kg, isitambu 10 kg.
Ukufunda isikali sasendlini yokugeza
Uma izikali zasendlini yokugeza zikhona abafundi bangazisebenzisa ukufunda
isisindo sabo.
Kunezinhlobo ezimbili zamamitha esisindo: isikali sezinti nesezinombolo.
Isikalisilinganiso sezinombolo kulula ukusifunda ngoba isisindo sibhalwe ngezi-
nombolo.uma unesikali sezinombolo sasendlini yokugeza bheka ukuthi isisindo
singamakhilogremu aphelele, ezinye izikalisilinganiso uyazicupha ziveze ama-
khilogremu aphelele kuphela, uma ungakwazi ukusicupha siveze amakhilogremu
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
aphelele, fundisa abafundi ukuzishaya indiva izingxenye zamakhilogremu okwa-
manje.
Iningi lezikali zezinti zasendlini yokugeza zonke zinezinombolo ezingama- 10 kg,
nomugqa omude okhomba isikhundla sama-5 kg. Imigqa yama-1 kg ngokuvamile
ayinazo izinombolo.lokhu kuyafana nendlela imigqa nezinombolo ezisebenza
ngayo kwirula.
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
CAPS
4.3 Ithi abafundi baqale ngokubala ukubona ukuthi kunezikhala eziyi-10 phambi ko- Izifundo 3
phawu lwama 10 kg, ukuze isikhala ngasinye simele ikhilogremu elilodwa, ubude
Isisindo
bomugqa bumele amakhilogremu amahlanu.
Abafundi bangafunda isilinganiso sezikali zasendlini yokugeza nakwizithombe
zezikali zasendlini yokugeza kunezokwangempela.
Ukubhala izilinganiso
Noma ukulinganisa kuyikhono lokwenza, abafundi kufanele babhale phansi isilin-
ganiso sabo nkathi zonke.
Sebenzisa ukulinganisa isisindo njengengqikithi yokuxazulula izinkinga
zezibalo
Ngesikhathi esabelwe izinombolo, ukusebenza, nobudlelwane bezinombolo
abafundi bangaxazulula izinkinga kwizimo:
• Ukulinganis okungahlelekile kwesisindo.
Isibonelo: indwangu yokusula ibhodi inesisindo somabuli abayi-11.ibhokisi
lokhirayoni linesisindo somabuli abayi-8, kukonke kunganesisindo somabuli
abangaki?
• Isilinganiso sesisindo ngamakhilogremu
Isibonelo: uSipho uthenge impuphu engama-12 kg, ushukela ama-5 kg, ilayisi
ama-2 kg.singakanani isisindo sezimpahla ezithengiwe zizonke?
Bhekelela uhla lwezinombolo olulungele iThemu, kanye nohla lwezinhlobo zezink-
inga zokulinganisa ezilungele iThemu.
327 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
328
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
4.4 Isilinganiso Uhla lokwenza kufaka olokubhaka luyasiza kwisimo lapho abafundi benza bephindaphinda isilinganiso.khetha uhla lapho izithako
Umthamo esingahlelekile zinikeziwe ngezinkomishi, izipuni noma amayunithi angahleliwe.
• Qagela ulinganise, Kulonyaka kunconyiwe ukuthi abafundi bagxile eku:
qhathanisa uhlele • Thuthukiseni ulimi bekhuluma ngomehluko womthamo.
umthamo wezitsha
• Qhathanisa umthamo osezitsheni ezimbili ezifanayo,
(Isib.umthamo
ongathwalwa isitsha • Qhathanisa umthamo osezitsheni ezimbili ezifanayo kakhulukazi okubanzi ngokuthe xaxa nokungumcingo
Izibalo IBANGA 1-3
uma sigcwele) • Ukulinganisa umthamo nokumumethwe ngezinsiza ezingahleliwe namayunithi.
usebenzisa izikali Ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela abafundi bangahlawumbisela, baqhathanise, bahlele babhale phansi umthamo
ezingahleliwe Isib. nokumumethwe ngezinsiza ezingahleliwe kanye namayunithi angahleliwe omthamo.ukubhaka nokupheka kuyisimo esisizayo lapho
izipuni nezinkomishi. abafundi bengenza bephindaphinda ukulinganisa umthamo. Khetha uhla lapho izilinganiso zinikezwe ngezinkomishi, izipuni kanye
• Chaza umthamo namayunithi angahleliwe.
wesitsha ngokubala Sebenzisa isilinganiso njengengqikithi yokuxazulula izinkinga zezibalo
usho ukuthi zingaki
Ngesikhathi esabelwe izinombolo, ukusebenza, nobudlelwane bezinombolo abafundi bangaxazulula izinkinga kwizimo
izikali ezingahleliwe
zokulinganisa okungahlelekile zomthamo / okumumethwe Isib.uGogo usebenzise izinkomishi ezimbili zobisi ukweza iyite, uma
ezingagcwalisa
ephinda kabili loku,angadinga ubisi olungakanani ?
isitsha Isib.ibhodlela
linomthamo Bhekelela uhla lwezinombolo olulungele iThemu, kanye nohla lwezinhlobo zezinkinga zokulinganisa.
wezinkomishi ezine.
Yethula Isilinganiso
esihleliwe
• Qagela, uqhathanisa,
hlela, ubhale phansi
umthamo wezinto
ngokulinganisa
ngamalitha.
• Qhathanisa,
hlela ubhale
phansi umthamo
wezinto eziyiqoqo
ezithengisayo
umthamo wazo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ochaziwe ngamalitha
Isib.amalitha
amabili obisi, ilitha
eyodwa yesiphuzo
esibandayo,amalitha
amahlanu opened.
ITHEMU YESI-2 YEBANGA LESI-2
5. UKUQOKELELWA KOLWAZI
UMQONDO KANYE UMQONDO
CAPS
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
5.4 Qoqa bese uhlela
ulwazi
Qoqa bese uhlela
ulwazi • Qoqa ulwazi ngezinto
ezisekilasini noma
esikoleni ukuze
aphendule imibuzo
ebuzwe uthisha..
• Hlela ulwazi
ngamathali
5.5 Okumele Ulwazi
Okumele Ulwazi yethula lwazi ngegirafu
yezithombe emele
izithombe.
5.6 • Hlaziya bese Hlaziya ulwazi lwezinto Abafundi kufanele babenolwazi lwakHo konke okuqokelelwe eThemu 1, Isifundo 1
uhumusha Ulwazi ezinikeziwe. bangagxila ekuhlaziyeni okumelwe abakunikeziwe.yo yonke.
Hlaziya bese
Phendula imibuzo
uhumusha Ulwazi Kuyanconywa ukuthi kwThemu 2 abafundi bahlaziye (baphendule imibuzo ngezi:)
ngolwazi kwigrafu okungenani igrafu yezithombe eyodwa.
yezithombe.
Abafundi baphendula imibuzo ebuzwa nguthisha ngegrafu yezithombe Isib.
• “yiluphi uhlelo lwamabonakude oluthandwa ngabaningi ekilasini?”
• “yiluphi uhlelo oluthandwa ngabafundi abambalwa ekilasini?”
• “ngabe abafundi abaningi abaningi bathanda …. noma …..?”
• “bangaki ngaphezulu abafundi abathanda …. kuna ….?”
329 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-3 YEBANGA LESI- 2
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANE BAZO
330
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
KONYAKA
1.1 Ukubala izinto Ukubala okungenani Ikuphi okwahlukile kuThemu 2?
eziphathekayo izinto zansukuzonke eziyi
Bala izinto - 180 ngokuyikho EThemu 2 uhla lwezinombolo olusetshenziswayo luyenyuka, nabafundi babala
Qagela bese ubala izinto kuyofika e 180. Ukubala izinto kulethemu kuyaqhubeka ukweseka:
Izibalo IBANGA 1-3
okungenani izinto Nika ukuqagela
okusondelele kwezinto • Amakhono okubala adingekile ekuqondeni ubungako besikhundla senombolo;
zansukuzonke ezingama
-200 ngokuyikho. Iqhinga ezingatholwa ngokubala • Ukubala uphimisela;
lokubala ngamaqoqo
• Ukusho amagama ezinombolo;
liyagqugquzelwa.
• Ukubona izimpawu zezinombolo; kanye
• namakhono okubala adingekelayo ukubala.
Kugxilwa ekubaleni ngamaqoqo kusetshenziswa izinto zokubala ezahlukahlukene
ezibekwe ngamaqoqo. Kuyasiza ukusebenzisa izinto ezihlelekile uma sifundisa
ubungako bezinombolo, Isibonelo: abafundi bangasebenzisa amabhuloki ahamba
ngama 10 ukubala ngamashumi bese ukhombisa amaqoqo okuyi 10.
Imibuzo ewusizo engabuzwa abafundi uma kubalwa ngezinto
• Wazi kanjani ukuthi usuyibalile leyo nombolo ?
• Ungayibona ngani impendulo yakho ukuthi iyiyo ?
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
KONYAKA
CAPS
1.2 Bala uya phambili bese Bala uya phambili bese Ikuphi okwahlukili kokukwaThemu 2?
uya emumva ngoku: uya emumva:
Ukubala uya EThemu 3 uhla lwezinombolo olusetshenziswayo luyenyuka kubafundi
phambili ubuye • Ngoku -1 ukusuka • Ngoku -1 ukusuka sebebabala ukusuka e 150 ukuyofika e 180.
uye emumva kunoma iyiphi kunoma iyiphi
Uma abafundi bebala bephimisela kusemqoka ukwenza abafundi bagxile
inombolo phakathi inombolo phakathi
ezinombolweni abazibalayo. Isibonelo, buza: Uma sibala ngakubili ukusuka e-
kuka 0 nama 200. kuka 0 nama 180.
120 ukufika e 140 siyambala yini u 121? kungani singambali ?
• Ngama - 10 ukusuka • Ngama - 10 ukusuka
Kusesemqoka ukusebenzisa umugqa wezinombolo neshadi lezinombolo eziyi
kunoma iyiphi kunoma ikuphi ukubala
-100 ukuze babone ukuthi amagama abashoyo ahambisana kanjani nesakhiwo
inombolo ephinda ngamashumi phakathi
sezinombolo. Abafundi kumele babe negridi yezinombolo esukela e 100 kuya e
ephinda ngamashumi kuka o ukuya kuma
200 ukuthi bayisebenziseukukhomba nokubala.
phakathi kuka o ukuya 180
kuma 200. Bheka amanothi kaThemu 2
• Ngoku -5 kusuka
• Ngoku -5 kusuka kunoma ikuphi ukubala
kunoma iyiphi ngasihlanu phakathi
inombolo ephinda kuka 0 nama 180
ngokuyisihlanu
• Ngoku -2 kusuka
phakathi kuka 0 nama
kunoma ikuphi ukubala
200
ngabili phakathi kuka 0
• Ngoku -2 kusuka nama 180
kunoma iyipi inombolo
• Ngoku -3 kusuka
ephinda ngokubili
kunoma ikuphi ukubala
phakathi kuka 0 nama
ngakuthathu phakathi
200
kuka 0 nama 180
• Ngoku -3 kusuka
• Ngoku -4 kusuka
kunoma iyiphi
kunoma ikuphi ukubala
inombolo ephinda
ngakune phakathi kuka
ngakuthathu phakathi
0 nama 180
kuka 0 nama 200
• Ngoku -4 kusuka
kunoma iyiphi ukubala
ngakune phakathi kuka
0 nama 200
331 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
332 NGETHEMU 3
KONYAKA
UKUMELA IZINOMBOLO EZIPHELELE
1.3 Ukwazi nokufunda Ukwazi nokufunda Ikuphi okwahlukile kuThemu 2?
izinombolo izinombolo
izimpawu Uhla lwezinombolo;
namagama • Ukwazi nokufunda • Ukwazi nokufunda
• Ukukwazi, ukufunda nokubhala izimpawu zezinombolo kukhula kuyofika e 180;
ezinombolo. izimpawu zezinombolo izimpawu zezinombolo
kanye
ukusuka ku 0 - 200 ukusuka ku 0 - 180
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukukwazi, ukufunda nokubhala kuyofika e 75
• Ukubhala izimpawu • Ukubhala izimpawu
zesinombolo ukusuka zesinombolo ukusuka Abafundi kumele bakwazi ukubona izinombolo bakwazi nokuchaza umehluko
ku 0 kuya ema -200. ku 0 kuya ema -180 ngawabo amagama.
• Ukwazi nokufunda • Ukwazi nokufunda Isibonelo: Kufanele babheke kulamakhadi ezinombolo alandelayo bese bekwazi
izinombolo ukusuka ku izinombolo ukusuka ku ukubona umehluko phakathi kwanoma iziphi izinombolo ezimbili:
0 kuya ema 100 0 kuya ema 75.
16 11 16 13 16
• Ukubhala amagama • Ukubhala amagama
ezinombolo ukusuka ezinombolo ukusuka
ku 0 kuya e- 100 ku 0 kuya ema -75
Bheka amanothi kaThemu 2
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
KONYAKA
CAPS
1.4 Hlela bese uqhathanisa Hlela bese uqhathanisa Ikuphi okwahlukili kuThemu 2?
izinombolo kuyofika izinombolo ukofika
Chaza, uqhatha- KuleThemu abafundi bahlela bese beqhathanisa izinombolo ukuya e -75.
kuma -99 kuma -75
nise bese uhlela
Kuze kufike manje abafundi bebeqhathanisa bese behlela izinombolo ukukhulisa
izinombolo • Hlela izinombolo • Hlela izinombolo
ulwazi lobungako bezinombolo uma uziqhathanisa nezinye. Imibuzo esezibalweni
eziphelele kuyofika eziphelele ukusuka
kumele ikhethwe ngokucophelela ukuze abafundi bakhuliswe emakhonweni
kuma -99 ukusuka kwencane ukuya
okucabanga okufaka izinombolo nobungako bazo. Abafundi kumele babuzwe
kwencane ukuya kwenkulu nakwenkulu
imibuzo yezinga eliphezulu ukukhulia izinga lokucabanga.
kwenkulu nakwenkulu kuya kwencane.
kuya kwencane. Kumele abafundi bakhuliswe olimini lokucabanga nabalusebenzisa uma bechaza.
• Qhathanisa
• Qhathanisa izinombolo eziphelele Izibonelo zemibuzo engabuzwa:
izinombolo eziphelele usebenzisa okuncane
• Nginikeze inombolo ephakathi kwama-50 nama- 60. Ingabe lenamba
kuyofika kuma -99 kuna, okukhulu
isondelene no 50 noma u 60? Nika incazelo yempendulo yakho usebenzisa
usebenzisa okuncane kuna, okuningi kuna,
umugqa wezinombolo.
kuna, okukhulu okungaphansi kuna
kuna, okuningi kuna, nokulingana na. • Abafundi kumele bafundiswe ukukwazi ukucabanga bakwazi ukuhlela
okungaphansi kuna izinombolo. Abafundi abachaze ukuthi kungani ama- 15 abe mncane kunama-
Ukusebenzisa izinamba
nokulingana na. 50. Incazelo ingasekelwa ngokusebenzisa izinto eziphathekayo.
zesikhundla ukubonisa
Ukusebenzisa ukuhleleka, isikhundla Ekupheleni kweThemu abafundi kumele, Isib.
izinombolo zesikhundla sento.
ukubonisa ukuhleleka, • Azi ukuthi iziphi izinombolo ezincane kunama- 50 neziningi kunama- 50; kanye
Ukubeka izinto
indawo noma zilandelane emugqeni • Ukukwazi ukukhomba isikhundla sazo zonke izinombolo eziko 30; 40; njll
isikhundla. kube eyokuqala kuyofika usebenzisa igridi yezinombolo.
Ukubeka izinto kweyamashumi amabili
Esikhundleni sokunika abafundi izibalo eziyimisho ukuba baqedele, kokunye
noma eyokuqala kuya
zilandelane emugqeni ungabatshela ukuba benze eyabo imisho,ukubonisa ukuhambisana kobungako
kweyokugcina,Isib.
kube eyokuqala, eyesibili Eyokuqala, eyesibili, bezinombolo. Isibonelo:
kuyofika kweyeshumi eyesithathu...eyeshumi
noma eyokuqala kuyofika Yenza le misho yezinamba ibe iqiniso :
kweyokugcina, Isib. • kukhulu ngoku- 1u kunoku
Eyokuqala, eyesibili,
eyesithathu... kweyama • kuncane ngoku- 1 ukunoku
20 njll • kukhulu ngoku- 10 ukunoku
• kuncane ngoku- 10 ukunoku
Bheka amanothi kaThemu 2
333 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
334 NGETHEMU 3
KONYAKA
1.5 Ukubona ubungako Ukubona ubungako Ikuphi okwahlukile kuThemu 2?
benani lenombolo benani lenombolo
Ubungako benani Ngalethemu abafundi baqhubeka nokukhulisa ulwazi lokuqonda ubungako benani
okungenani ezingambili okungenani ezingambili
lenombolo lenombolo ukuyofika kuma 75.
ukofika kuma 99 ukofika kuma 75
kuleThemu abafundi baqhubeka noku:
• Ukwazi ukuthi idijithi • Ukwazi ukuthi idijithi
ngalinye limeleni. ngalinye limeleni. • Bala bese ubeka amaqoqo abonisa amashumi nokungakunye ngezindlela
Izibalo IBANGA 1-3
ezahlukene;
• Ukuhlakaza izinombolo • Ukuhlakaza izinombolo
ezingambili ukuyofika ezingambili ukuyofika • Ukubala izinto ezihleliwe;
kuma -99 ngokubala kuma -99 ngokubala
• Ukusebenzisa amakhadi obungako benombolo ukukhombisa inani lezinto
ngamashumi ngamashumi
eziqoqiwe zabalwa; bese
nangokukodwa (TU). nangokukodwa (TU).
• Bonisa ukuhlelwangezindlela ezahlukene kwezinombolo Isibonelo: u 35
• Ukubona bese esho • Ukubona bese esho
angabakhonjiswa njengezinto ezingu 35 ezihamba ngazodwa, amashumi ayi 3
ubungako bedijithi ubungako bedijithi
noku 5 okuhamba ngakodwa kanye namaqoqo amabili okuyishumi nokuyi 15
ngalinye ngalinye
okuhamba ngakunye.
Lomsebenzi ongenhla ungenziwa ngesikhathi sokufundiswa kugxilwe emaqenjini
noma ngesikhathi sokufunda ngokuzimela. Abafundi bangabhala lokhu okulande-
layo:
68 = 6 wamaqoqo okuyi 10 noku 8 okuhamba ngakunye.
68 = 60 no 8
Lokhu kungenziwa kusetshenziswa amafladikhadi noma amakhadi obungako
besikhundla senombolo.
Abafundi kumele bakwazi ukuphendula imibuzo noma imiyalelo efana nalena:
• Iyiphi inombolo efana nama 50 kanye 7?
• Ngikhombise ama -75 usebenzisa amakhadi ubongako benombolo..
• Ngikhombise ama- 75 kwi abhakhasi..
• Ngikhombise ama- 75 kumabhulokisi ayishumi.
• Ngikhombise ama- 75 usebenzisa amakhiyubhi..
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Ngikhombise ama- 75 usebenzisa intambo yobuhlalu.
• Bala ukhipha izinti zikamentshisi ezinga 70 usebenzisa amaqoqo okuyishumi.
Mangaki amaqoqo amashumi owatholayo?
Ukubhala encwadini yokusebenzela yeklasi noma yokusebenzela ngamunye
ingaqhubeka ngesikhathi sokufunda ngokuzimela.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
KONYAKA
CAPS
UKUXAZULULA IZINKINGA ESIMWENI ESIJWAYELEKILE
1.6 Ukusebenzisa amasu Ukusebenzisa amasu Abafundi kulindeleke ukuba baxazulule izinkinga zezibalo zamagama beseben-
alandelayo uma alandelayo uma zisa lamasu alandelayo:
Amasu okuxazulula
kuxazululwa izinkinga kuxazululwa izinkinga
izinkinga zezibalo. • Imidwebo noma izinto eziphathekayo. Isibonelo izinto zokubala
bese uchaza izixazululo. bese uchaza izixazululo.
• Ukwakha izinombolo nokuzihlakaza
• Imidwebo noma • Imidwebo noma
izinto eziphathekayo. izinto eziphathekayo. • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa phakathi kulingane
Isibonelo, izinto Isibonelo, izinto
• imigqa yezinombolo
zokubala. zokubala.
Bheka amanothi kaThemu 2
• Ukwakha izinombolo • Ukwakha izinombolo
nokuzihlakaza nokuzihlakaza
• Ukuphinda kabili • Ukuphinda kabili
nokuhlukanisa nokuhlukanisa
phakathi kulingane phakathi kulingane
• umugqa wezinombolo • umugqa wezinombolo
1.7 Ukuxazulula izinkinga Ukuxazulula izinkinga Ikuphi okwahlukile kuThemu 2?
zezibalo zamagama zezibalo zamagama
Ukuhlanganisa Abafundi baqhubeka ngokusebenzangalezinhlobozezinkinga zezibalo zamagama
nokususa ezimenwi ezijwayelekile ezimenwi ezijwayelekile
ezichazwe esahlukweni 2 kodwa uhla lwezinombolo lukhule lwafika ema 75
bese uchaza isixazululo bese uchaza isixazululo
sezinkinga ezifaka sezinkinga ezifaka Bheka amanothi eThemi 2.
ukuhlanganisa ukuhlanganisa nokususa
nokususa okumezimpendulo ezifka
okumezimpendulo kuma -75.
ezifka kuma -99.
1.8 Ukuxazulula izinkinga Ukuxazulula izinkinga Ikuphi okwahlukile kuThemu 2?
zezibalo zamagama zezibalo zamagama
Ukuhlanganisa Abafundi baqhubeka ngokusebenzangalezinhlobozezinkinga zezibalo zamagama
ezimenwi ezijwayelekile ezimenwi ezijwayelekile
ngokuphindelela ezichazwe esahlukweni 2 kodwa uhla lwezinombolo lukhule lwafika ema 40
bese uchaza isixazululo bese uchaza isixazululo
okuholela
sezinkinga usebenzisa sezinkinga usebenzisa
ezibalweni
ukuhlanganisa ukuhlanganisa uphindayo
zokuphindaphinda Bheka amanothi kaThemu 2
uphindayo noma noma ukuphindaphinda
ukuphindaphinda okunezimpendulo ezifka
okunezimpendulo ezifka kuma -40.
kuma -50.
335 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
336 NGETHEMU 3
KONYAKA
1.9 Ukuxazulula izinkinga Ukuxazulula izinkinga Ngalethemu abafundi baqhubeka nokusebenzisa imidwebo nezinto zokubala
zezibalo bese uchaza zezibalo bese uchaza eziphathekayo ukubonisa izixazululo zabo. Imisho yezinombolo kufanele
Ukwenza amaqoqo
nokuhlukaniselana izixazululo ezifaka izixazululo ezifaka isetshenziswe. Abafundi bazosebenzisa ukususa okuphindayo ukubonisa ukuthi
okuholela ukuhlukaniselana ukuhlukaniselana bafika kanjani empendulweni.
ekwahlukaniseni. ngokulingana ngokulingana
Bheka amanothi kaThemu 2
nokwenza amaqoqo nokwenza amaqoqo
ukuyofka kokungama ukuyofka kokungama
Izibalo IBANGA 1-3
99 okunezimpendulo 75 okunezimpendulo
ezingafaka izinsalela. ezingafaka izinsalela
1.10 Ukuxazulula izinkinga Ukuxazulula izinkinga Ukugxila ezibalweni zamaqhezu ezinkinga zamagama kulethemu kuyaqhubeka
ukuvumela abafund ukwenza:
Ukuhlukanisa zezibalo bese uchaza zezibalo bese uchaza
okuholela izixazululo ezifaka izixazululo ezifaka • ukwabelana nokwenza amaqoqo ngokulinganayo;
emaqhezwini ukuhlukaniselana ukuhlukaniselana
• ukusho izingxenyana zamaqhezu;
ngokulingana ngokulingana okuholela
okuholela kwizixazululo kwizixazululo ezifaka • ukuthola amaqhezu ezinto eziphelele;
ezifaka amaqhezu amaqhezu angokukodwa
• ukubona ukuthi iqhezu lingxenye yokuphelele; kanye
angokukodwa 1
kokuphelele. Isibonelo 2 ,
kokuphelele. Isibonelo 1 1 1
• ukubhala amaqhezu njengokukodwa kokuthathu.
1 1 1 4 , 3 , 5 njll.
2 4 5
, , njll. Ngalethemu abafundi basho okukodwa kokuthathu kanye nokukodwa kokuhlanu.
Kusemqoka ukuba abafundi bavezelwe ulwazi lwamaqhezu ahlukene ngaphandle
kwawohhafu nekota.
Izibonelo zezinkinga ezingenziwa ngaleThemu.
• Abangani abayisi -6 bahlukaniselana amaswidi ayi 7 ngokulingana. Dweba
isithombe ukukhombisa impendulo yakho. Qhathanisa impendulo yakho
neyomngani.
• Abangani abayi 8 bahlukaniselana amaswidi ayi 9 ngokulingana. Dweba
isithombe ukukhombisa impendulo yakho. Qhathanisa impendulo yakho
neyomngani.
• Ikota e- 1
Bheka amanothi kaThemu 2
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
KONYAKA
CAPS
1.11 • Ukubona nokukhomba Izibonelo zezinkinga ezingenziwa ngaleThemu.
• Ukubona nokukhomba
imali yaseNingizimu
Imali imali yaseNingizimu • Abafundi abangama 35 nothisha o 1 bahamba nesikole baya esiqiwini. Isikole
Afrika ewuhlweza (5c,
Afrika ewuhlweza (5c, sikhokhe R1,20 ngomfundi ngamunye ukungena esiqiwini. Imalini efanele
10c, 20c, 50c, R1, R2,
10c, 20c, 50c, R1, R2, ikhokhwe?
R5,)
R5,)nengamaphepha (
R10, R20, R50) • UMakhoba uthengela umndeni wakhe izinkwa ezi -2 besinkwa ngosuku. Ulofu
• Nengamaphepha
owodwa wesinkwa ubiza R4, 99. Ukhokha malini ngezinsuku eziyisi 5 ?
• Ukuxazulula izinkinga (R10, R20, R50)
zemali ezifaka isamba Bheka amanothi kaThemu 2
• Ukuxazulula izinkinga
noshintshi ukufika
zemali ezifaka isamba
kuma R 99 nama senti
noshintshi ukufika
afika kwangama 90.
kuma R 75 nama senti
afika kwangama 75.
UKUBALA ESIMWENI ESIJWAYELEKILE NESIKHULULEKILE.
1.12 Sebenzisa lamasu Sebenzisa lamasu Abafundi balindeleke ukuxazulula izinkinga ezisesimweni esikhululekile
alandelayo wenza alandelayo ukubala besebenzisa lamasu alandelayo:
Amasu
izibalo: izibalo: Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
(izindlela noma
• Imidwebo noma • Imidwebo noma Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
amaqhinga)
izinto eziphathekayo, izinto eziphathekayo,
isibonelo: izinto isibonelo: izinto Imigqa yezinombolo
zokubala zokubala Bheka amanothi kaThemu 2
• Ukwakha nokuhlakaza • Ukwakha nokuhlakaza
izinombolo izinombolo
• Ukuphinda kabili • Ukuphinda kabili
nokuhlukanisa kabili nokuhlukanisa kabili
• Imigqa yezinombolo • Imigqa yezinombolo
337 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
338 NGETHEMU 3
KONYAKA
1.13 • Ukuhlanganisa kufike • Ukuhlanganisa kufike Bheka amanothi kaThemu 2
kuma 99 kuma 75
Ukuhlanganisa Abafundi baqhubeka nokuhlakaza izinombolo bathole ukuzethemba ekusebsn-
nokususa • Ukususa kusuka kuma • Ukususa kusuka kuma ziseni lamaqhinga okubhala.
99 75
Izindlela ezingasetshenziswa ukwenza izibalo zokuhlanganisa nokususa
• Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu
Ukuhlakaza inombolo uyenze izingxenye ezincane ukuze ukubala kubelula
ezifanele ezifanele
Izibalo IBANGA 1-3
(+, x, =, ) (+, x, =, ) Ukusebenzisa ulwazi lobungako benani lenombolo ukuhlakaza izinombolo
zibe amashumi nemivo.
• Yenza uphindelela • Yenza uphindelela
amabhondi ezinombolo amabhondi ezinombolo Ukuhlanganisa izinombolo ezihamba ngambili ngokuzihlakaza.
kufika kuma 20 kufika kuma 20 33 + 36 =
33 + 36 = (30 + 3) + (30 + 6)
= (30 + 30) + (3 + 6)
= 60 + 9
= 69
Ukuhlanganisa ngokuhlakaza inombolo eyodwa
33 + 36 =
33 + (30 + 6)
33 + 30 → 63 + 6 = 69
Abafundi bangayihlakaza inombolo ngezindlela abangazisebenzisa. Lokho kusho
ukuthi bazokwenza ngezindlela ezahlukene.
33 + 36 =
33 + (10 + 10 + 10 + 6)
33 + 10 → 43 + 10 → 53 + 10 → 63 + 6 = 69
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
KONYAKA
CAPS
1.13 Ukususa
Ukuhlanganisa • Ukuhlakaza zombili izinombolo
nokususa
75 - 54 =
75 - 54 = (70 + 7) - (50 + 4)
= (70 - 50) + (7 -4)
= 20 + 3
= 23
• Ukususa ngokuhlakaza eyodwa inombolo
75 - 54 =
75 - (50 + 4)
75 - 50 → 27 - 4 = 23
Ungakulindela ukuthi abafundi bangazihlakaza inombolo ngezindlela ezahlukene
ukuze kube lula kubo uma benza izibalo
75 - 54 =
75 - (20 + 20 + 10 + 6)
75 - 20 57 -20 37 - 10 = 27 - 4 = 23
Ukusebenzisa uhuhlukanisa kabili ukuhlakaza inombolo
59 + 12
59 + (6 + 6)
59 + 6 65 + 6 = 71
Ukusebenzisa ulwazi onalo lwezibalo njengamasu
Amasu akhonjiswe ngezansi avumela abafundi ukuba babale futhi nolwazi
lwezinombolo ngokuhlelekile. Ukwenza ngokuphindelela amasu angezansi enza
abafundi bakwazi ukubona ubudlelwano obukhona phakathi kwezinombolo
nokukwazi ukusebenza ngezinombolokwenzeni izibalo.
339 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
340 NGETHEMU 3
KONYAKA
1.13 Ukubala uqhubeka ubuye uye emumva
Ukuhlanganisa 68 - 59 =
nokususa
Ukubala uya phezulu ngakunye kusukela kuma 59 kuyiqhinga elifanele ngoba
izinombolo zisondelene.
Ukubona izinombolo eziphindayo ezisondelene
Izibalo IBANGA 1-3
34 + 35 ukuchaza ukuthi ukuphindeka kabili u 34 umhlanganisa noku 1 noma
ukuphinda kabili u 35 ususe u 1
34 + 34 + 1
Abafundi bangabhala phansi amaqhinga abawasebenzisile besebenzisa imici-
bisholo:
34 + (30 + 4) + 1
34 + 30 → 64 + 4 → 68 + 1 = 69
Ukushintsha inombolo ibale ngamasumi bese ususa noma uhlanganisa
okukodwa.
Ukubala wenyuke noma wehla usondezele koku 10
58 + 19 =
Lapha abafundi kumele bazitshele ukuthi bangakhetha phakathi kwezindlela
ezimbili. Shintsha ama 58 noma i 19 kusondelele enombolweni ephinda nge 10.
Ukuzikhethela okwabo.
Isibalo singabhalwa kanjena: 58 + 19 = 58 + 20 - 1
58 + 20 → 78 - 1 = 77
Abanye abafundi bangahlakaza ama 20 benze amaqoqo amabili ama 10 ukubala
ngokuyikho.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
KONYAKA
CAPS
1.14 • Phindaphinda • Phindaphinda Ikuphi okwahlukile kuThemu 2?
izinombolo kusukela izinombolo kusukela
Ukuhlanganisa NgeThemu yesithathu abafundi baqhubeka nokwenza bephindelela ukuqonda
koku 1 ukufika e 10 koku 1 ukufika e 10
okuphiphindayo kwabo ukuphindaphinda nokusebenzisa igridi yokuphinaphinda okokuqala.
ngoku 1,2,5,3, noku 4. ngoku 2,5, 4.
okuholela ekuphin-
Baqhubeka uku:
daphindeni • Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu
ezifanele (+, x, =, ) ezifanele (+, x, =, ) • Bebhala ngendlela elandelayo:
Iqoqo eli-1 loku - 2 lenza oku-2 noma oku- 1 ukuphinda ka 2 kwenza 2 noma 1 x
2=2
Amaqoqo ama 2 oku 2 enza oku- 4 noma oku- 2 ukuphinda ka2 kwenza 4 noma
2x2=4
Amaqoqo ama 3 oku 2 enza oku- 6 noma oku- 3 ukuphinda ka2 kwenza 6 noma
3x2=6
NgaleThemu abafundi baqala izibalo zokuphindaphinda ngo 4. Ukuphindaphinda
ngo 2, nangoku 5 kuyaqhubeka nokwenziwa ngokuphindelela.
Imifanekiso yokuphindaphinda kumele iqhubeke inikezwe kanye nokubhala
phansi okuningi kufanele kwenziwe emsebenzini wasekilasini. Ukuqonda
kwabafundi kungenziwa nasezincwadini zokusebenzela. Imigqa yezinombolo,
imidwebo ebonisa ukuxhumana kanye namathebula kungasetshenziswa
ukwakha ulwazi lwezimpawu ezisetshenziswa ezibalweni. Abafundi banganikwa
izibalo eziyimisho ukuqedela izibalo kanje:
6x2=
5x7=
4x6=
Abafundi bangasebenzisa igridi yokuphindaphinda ukuthola izimpendulo
zezibalo. Lokhu kungabasiza ekufundeni nasekuqondeni amathebula nezibalo
zokuphindaphinda:
x 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
2 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20
4 4 8 12 14 20 24 28 32 26 40
5 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50
341 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
342 NGETHEMU 3
KONYAKA
1.16 Ulwazi lwezinombolo: Ulwazi lwezinombolo: Izibonelo zemibuzo engabuzwa:
uhla olufika kuma 99 uhla olufika kuma 75
Izibalo zekhanda Ulwazi lwezinombolo:
• Hlela iqoqo • Hlela iqoqo
Amagama nezimpawu zezinombolo
lezinombolo ozinikiwe lezinombolo ozinikiwe
Bamba ikhadi noma bhala phansi igama lenombolo. Khetha umfundi ukuba
• Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo
abhale inombolo ehambisanayo.
ukufika kuma 99 bese ukufika kuma 75 bese
Izibalo IBANGA 1-3
usho iyiphi eningi usho iyiphi eningi Okuningi noma okuncane
noma encane ngoku noma encane ngoku Yikuphi oku
1,2,3,4,5, no 10 1,2,3,4,5, no 10
• oku -1 okuncane kunama 45
Ukukhumbula Ukukhumbula
ngokushesha: ngokushesha: • oku- 1 okuningi kunama 69
• Izindlela • Khumbula izindlela • kuncane ngoku 5 kunama 36
zokuhlanganisa zokuhlanganisa • okuningi ngoku10 kunama 30
nokususa ukufika nokususa ukufika e 15.
Uluphi uhlamvu lwesihlanu kwizinhlamvu ze alfabhethi ?
kuma 20.
• Hlanganisa noma susa
Iyiphi inyanga yesi 9 onyakeni ?
• Hlanganisa noma susa ngokuphinda ngoku 10
ngokuphinda ngoku 10 ukusuka koku 0 kuya ukuhlela nokuqhathanisa
ukusuka koku 0 kuya ema 50 Ikuphi okuningi: 21 noma 171 ?
e 100.
Nika noma iyiphi inombolo ephakathi kuka 154 no 159.
Amaqhinga okwenza Amaqhinga okwenza
izibalo izibalo Izindlela zokuhlanganisa nokususa:
Sebenzisa amaqhinga Sebenzisa amaqhinga • Ukwazi ngekhandawonke amabhondi ezinombolo okuhlanganisa nokususa
ukuhlanganisa nokususa ukuhlanganisa nokususa kufika ema -20
ngokuyikho: ngokuyikho: + r = 20
• Beka inombolo enkulu • Beka inombolo enkulu + r = 16
kuqala ukuze ubale kuqala ukuze ubale
18 = - r
uqhubeka noma uya uqhubeka noma uya
emumva emumva Izindlela zokuhlanganisa nok ususa zonke izinombolo kufike e -15.
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo Isibonelo:
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Phinda kabili noma • Phinda kabili noma 1 + 14 = 15 14 + 1 = 15
hlukanisa kabili hlukanisa kabili 2 + 13 = 12 13 + 2 = 15
• Ukwakha nokuhlakaza • Ukwakha nokuhlakaza 15 - 4 = 11 15 - 11 = 4
inombolo inombolo
15 - 5 = 10 15 - 10 = 5
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
KONYAKA
CAPS
1.16 • Sebenzisa • Sebenzisa Ukukhumbula ngokushesha kwezinombolo eziphindayo kufike e 15. Lokhu
ubudlelwano phakathi ubudlelwano phakathi kufanele kufake zokususa ezihambisanayo.
Izibalo zekhanda
kokuhlanganisa kokuhlanganisa
• 1+1=2
nokususa. nokususa.
• 2+2=4
• 3+3=6
• 4+4=8
Ngibonise inombolo ongayihlanganisa ukwenza okuyi 15.(ungayibhala phansi
noma usebenzise amafladikhadi ukwenza lezizibalo)
• 8
• 2
• 9
Ngibonise inombolo esele uma.......esuswa e-15. (ungayibhala phansi noma
usebenzise amafladikhadi ukwenza lezizibalo)
• 5
• 13
• 0
Amasu okubala:
Bheka amanothi eThemu 2
343 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO ISIKHATHI
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
344 NGETHEMU 3
KONYAKA
1.17 • Sebenzisa bese usho • Sebenzisa bese usho Ikuphi okwahlukile kuyhemu 2?
amaqhezu ezimweni amaqhezu ezimweni
Amaqhezu NgaleThemu abafundi bagxila ekufundeni ukuthi igama leqhezu lixhumene
ezijwayelekile ezifaka ezijwayelekile ezifaka
kanjani kwinani lezingxenye ezenza okuphelele. Imidwebo eyahlukene
ohhafu, amakota ohhafu, amakota
ingasetshenziswa ukwakha ulwazi lwamaqhezu kubafundi.
okukodwa kokuthathu okukodwa kokuthathu
nokukodwa kokuhlanu nokukodwa kokuhlanu Isibonelo:
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukubona amaqhezu • Ukubona amaqhezu
asemidwebeni. asemidwebeni.
• Ukubhala amaqhezu • Ukubhala amaqhezu
ngokuthi uhhafu ngokuthi uhhafu
owodwa, okubili owodwa, okubili Imibuzo elandelayo ingabuzwa:
kokuthathu. kokuthathu.
Zingaki izingxenye ezilinganayo ?
Ibizwa ngokuthini ingxenye ngayinye ?
Zingaki izingxenye ezilinganayo ?
Siyibiza ngokuthini ingxenye ngayinye?
Zingaki izingxenye ezikhona ?
Ibizwa ngani ingxenye ngayinye ?
Imisebenzi yalolu hlobo igquzela:
Ukuba abafundi bazi ukuthi amaqhezu ayizingxenye ezilinganayo;
• Ukubona izingxenye zamaqhezu; kanye
• nokusho izingxenye zamaqhezu
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ukubhala
Asiwethuli amaqhezu kubafundi ukuba bawabhale ngezimpawu zawo.Aabafundi
bafunda ukuthi bangawafaka kanjani amagama ezingxenye zamaqhezu
njengekota e 1, oku 1 kokuhlanu.
ITHEMU YESI- 3 YEBANGA LESI-2
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANO NE ALJEBHRA.
ISIKHATHI
CAPS
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO awa eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3 nemizuzu
KONYAKA
engama-24)
2.1 Kopisha, wandise bese Kopisha, wandise bese Qhubeka unike abafundi uhla lwamaphethini olufanayo njengaeThemu yesi 2.
uchaza uchaza Bheka amanothi kathemu 2
Amaphethini
ayizibalomdwebo Kopisha, wandise bese Kopisha, wandise bese Vumela abafundi ukuba bakopishe, bese bandisa bagcine ngokuchaza
uchaza ngamagama: uchaza ngamagama: amaphethini. Kufanele ngabe sebeyakwazi ukuchaza amaphethini ngaphandle
kwemibuzo ebasizayo. Qhubeka ugxile ekuthuthukiseni ulimi abaludingayo
• amaphethini alula • amaphethini alula
ukuchaza amaphethini.
enziwe ngezinto enziwe ngezinto
eziphathekayo. eziphathekayo.
• amaphethini alula • amaphethini alula
enziwe ngemidwebo enziwe ngemidwebo
yemigqa, ngezimo yemigqa, ngezimo
noma ngezinto noma ngezinto
ezahlukene. ezahlukene.
Akha amaphethini akho Akha amaphethini akho
Akha amaphethini akho Akha amaphethini akho
ayizibalomdwebo. ayizibalomdwebo.
• sebenzisa izinto • sebenzisa izinto
eziphathekayo. eziphathekayo.
• Ngokudwebw imigqa, • Ngokudwebw imigqa,
nezimo noma izinto nezimo noma izinto
Amaphethini
asizungezile
Khomba, chaza
ngamagama bese
ukopisha amaphethini
ayizibalomdwebo
• emvelweni
• empilweni yesimanje
yansukuzonke.
345 • Ezintweni
ezingamagugu abantu
Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
346 IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO awa eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3 nemizuzu
KONYAKA
engama-24)
2.2 Kopisha, wandise bese Kopisha, wandise bese Bheka amanothi kaThemu 1, ubungako bezinombolo kunganyuka ukofika e-180 Izifundo ezi - 3
Amaphethini uchaza uchaza
ezinombolo Kopisha, wandise bese Kopisha, wandise bese
uchaza ukulandelana uchaza ukulandelana
okulula kwezinombolo okulula kwezinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
ukuyofika okungenani ukuyofika okungenani e
ema -200 -180
Akha amaphethini akho Ukulandealana
Yakha amaphethini lakho kwezinombolo kumele
lezinombolo. kubonise ukubala uya
phambili nokuya emumva
noku:
• Ngoku -1 beqala
kunoma iyiphi
inambolo phakathi
koku - 0 noku yi 180.
• Ngokuyi -10 ukusuka
kunoma iyphi inombolo
ephinda ngokuyi 10
phakathi kuka 0 kuya
koku yi 180.
• Ngokuyi -5
ukusukakuinoma iyiphi
inombolo ephinda
ngokuyi 5 phakathi
kuka 0 kuya koku 180
• Ngoku -2 ukusuka
kunoma iyiphi
inombolo ephinda
ngokuyi2 kusuka ku 0
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
kuya koku yi 180
• Ngoku -3 noku 4
ukusuka ku noma iyiphi
inombolo ephinda
ngoku 3 noku 4
phakathi kuka 0 kuya
kokuyi 180
Ukwakha amaphethini
akhe
ITHEMU YESI -3 YEBANGA LESI-2
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
ISIKHATHI
CAPS
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO hora eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3 nemizuzu
KONYAKA
engama-24)
3.1 Ulimi lwesikhundla Okunconyiwe okuzogxilwa kukho ngeThemu 3: Isikhundla Nokubukeka Isifundo esisodwa
kwento
Isikhundla, Chaza iskhundla sento
inkomba kwenye. Iisibonelo: Yini ehlukile eBangeni 1
nokubukeka kungaphezulu kwe,
EBangeni 2 abafundi benza ngokuphindelela bebukeza abakufunde
kwento kungaphambili,
ngokuqondanisa ukubukeka okwehlukene kwento efanayo yansuku zonke.
ngemumva,
ngakwesokunxele, Isikhundla nokubukeka kwento
ngakwesokundla,
Abafundi emaBangeni aphansi kumele baqonde ukuthi izinto zibukeka
phezulu, phansi, eduze
gokwehlukile uma uzibheka ezikhundleni ezahlukene. Abafundi bangakubuka
kwe
ngokunganaki ukuthi izinto ezifana nezimoto zibukeka zincane uma zikude.
Isikhundla nokubukeka Isikhundla nokubukeka Abafundi abasebenze kakhulu ngezincwadi kanye nemidwebo esezincwadini,
kwento kwento kudinga bazi ukuthi into esesithombeni esiphambili sibukeka sisikhulu kunento.
Qondanisa ukubukeka Ngesikhathi sokufunda samaqoqo abafundi bangabeka izandla basithe amehlo,
Qondanisa ukubukeka
okwehlukene kwento ukuze kumvibeke isithombe sento enkulu ekude.
okwehlukene kwento
efanayo yansukuzonke. efanayo yansukuzonke. EBangeni lesiBili abafund kufanele banikwe imisebenzi lapho bengaqondanisa
Isikhundla nezinkomba ukubukeka okwehlukene (ukubukeka okuvela phezulu, ukubukeka okuvela
Isikhundla nezinkomba
emaceleni, ukubukeka okuvela ngaphambili)kwezinto ezahlukene zansuku zonke.
Landela izinkomba Landela izinkomba
ukunyakaza ekilasini. Lokhu kuzogcina kusiza abafundi bakwazi ukuhumusha imidwebo yejiyometri
ukunyakaza ekilasini.
eyenziwa kusukela kukubukeka okwehlukene.
347 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
348 ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO hora eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3 nemizuzu
KONYAKA
engama-24)
3.2 Uhla lwezinto Uhla lwezinto Yini entsha ngethemu yesi-3:
Izinto ezinhlang- Ukubona bese usho Ukubona bese usho Amasilinda ayangezwa ezintweni zokufunda.
othintathu (3-D) izinto ezinhlangothintathu izinto ezinhlangothintathu
Izinto ezinhlangothintathu eBangeni lesiBili.
(3-D) eziseklasini (3-D) eziseklasini
nasezithombeni. nasezithombeni. Abafundi bazosebenza ngalokhu:
Izibalo IBANGA 1-3
• Izimo ezisabhola • Izimo ezisabhola • amabhola nezinto ezinezimo ezisabhola
(okuyindilinga) (okuyindilinga)
• amasilinda nezinto ezinezimo ezisasilinda; kanye
• Izimo ezisamabhokisi • Izimo ezisamabhokisi
• izinhlobonhlobo zamabhokisi nezinto ezenezimo ezingonxande, namaphrizimu
(amaphrizimu) (amaphrizimu)
kanye namakhiyubhu.
• Amasilinda • Amasilinda
Ukugxila ezimpawini zezinto ezinhlangothintathu: eziginqikayo
Izimpawu zezinto nezishelelayo.
Izimpawu zezinto Chaza, uhlele bese Lokhu kuqhubeka emsebenzini ofundwe eBangeni 1 eThemini 1 kodwa
uqhathanisa izinto amasilinda angeziwe kuleliBanga.
Chaza, uhlele bese
ezinhlangothintathu
uqhathanisa izinto
ngoku:
ezinhlangothintathu
ngoku: • bungakho
• bungakho • izinto eziginqikayo
• izinto eziginqikayo • izinto ezishibilikayo Abafundi bangaphenya ukuthi bangakwazi yini ukwakha umbhoshongo
besebenzisa amabhola odwa, noma amabhokisi odwa,namasilinda odwa.
• izinto ezishibilikayo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO hora eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
CAPS
KONYAKA nemizuzu
engama-24)
3.2 Imisebenzi Okugxilwa Ukubona bese besho amabhola (okuyindilinga) namabhokisi (iphrizimu) Izifundo ezi - 2
kuyo nama silinda.
Izinto ezinhlang-
othintathu (3-D) Buka bese wakha izinto Abafundi,baqhubeka nokusho,bahlele, bese benza amaqoqo ezinto, kodwa
ezinhlangothintathu manje sekufakwe namasilinda. Abafundi kumele banikwe uhla lwezinto ukuze
usebenzisa izinto basebenze ngezimo ezifana:
eziphathekayo
• Okuyimbulunga, isibonelo amabhola awubungako obungalingani, amamabhula,
njengezinto
amawolintshi, njll
ezisikiwe eziyizimo
enhlangothimbili, • Amaphrizimu, isibonelo amabhuloki, izitini, amabhokisi awubungako obungal-
amabhulokhi okwakha, ingani njengamabhokisi kamentshiso, amabhokisi ensipho, ibhokisi lomuthi
izinto ezike zasebenza, wamazinyo, ibhokisi letiye; kanye
izinto zokwakha
• Amasilinda: ufaka amade na wumtshumo, isibonelo ipayipi elinesimo esyis-
nokunye kokwakha
ilinda, ingaphakathi lebhokisi elinamaphepha, ibhokisi elisonga amaphepha
nokuyibalomdwebo.
asendlini yangasese, kanye namasilinda amafushane abanzi njengamathini
kapholishi nedosha lesinemfu.
Abafundi bangathola izinto ezinezimo ezifana nebhola (okuyimbulunga) nezimo
esimise okwamabhokisi (iphrizimu) nezimo ezimise okwamasilinda ezintweni
azinikiwe. Abafundi bangathola noma bakhombe izinto ezinezimo ezimise
okwamabhokisi (amaphrizimu) eklasini, isibonelo: “ Leli thini lelikhofi limise
okwesilinda”.
Ngesikhathi sokufunda ngokuzimela abafundi baqhubeka:
• Nokwakha ngezinto; kanye
• Nokwenza izimo ezingamabhola, amabhokisi namasilinda ngobumba noma
ngenhlama yokudlala
Umsebenzi obhalwayo
Nakuba umsebenzi omningi wenzinto ezinhlangothintathu wenziwa ngezandla
kufanele umsebenzi uphethwe ngomsebenzi obhalwayo.
Ulimi
Qhubeka nokukhulisa ikhono kubafundi lokukhuluma ngezinto
ezinhlangothintathu. Bheka amanothi kaThemu -1
349 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
350 ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO hora eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3 nemizuzu
KONYAKA
engama-24)
3.3 Uhla lwezimo Akukho ukugxila kakhulu okubhekiswa ezimeni ezinhlangothimbili kodwa akukho okunconyiwe kuThemu -2. Kodwa - ke
umsebenzi wezimo ezinhlangothi mbili ungaphethwa ngemisebenzi ebhalwayo ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela. Abafundi
Izimo Ukubona bese usho
bangaqhubeka nokwenza izithombe ngzimo ezinhlangothimbili ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela nangesikhathi sobuciko
ezinhlangothimbili izimo
namasiko
(2-D)
Bona bese usho izimo
Izibalo IBANGA 1-3
ezinhlangothimbili
• Izindilinga
• Onxantathu
• Izikwele
• Onxande
Izimpawu zezimo
Chaza, uhlele bese
uqathanisa izimo
ezinhlangothimbili ngoko:
• Bungako
• mbala
• ngesimo
• amacala aqondile
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola • amacala ayindilinga
ITHEMU YESI-3 YEBANGA 2
4. ISILINGANISO
ISIKHATHI
CAPS
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO awa eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3 nemizuzu
KONYAKA
engama-24)
4.1 Ukusho isikhathi Ukusho isikhathi Abafundi bayaqhubeka bekhuluma bephindelela ngobude besikhathi Izifundo ezi -3
nokulandelana kwesikhathi.
Isikhathi • Yisho bese • Yisho bese
ulandelanisa izinsuku ulandelanisa izinsuku Ngesikhathi sokufunda iklasi lilonke nangesikhathi sokufunda ngamaqoqo
zeviki zeviki abafundi baqhubeka nokukhuluma ngezinsuku zesonto, izizinyanga zonyaka
nosuku lwangalelolanga kanye nezinsuku ezidlule nezizofika. Abafundi
• Yisho bese • Yisho bese
bayawajwayela amakhalenda ngokukwazi ukafaka:
ulandelanisa izinyanga ulandelanisa izinyanga
zonyaka zonyaka • Izinsuku zokuzalwa;
• Ukufaka ekhalendeni • Ukufaka ekhalendeni • Imigubho yezenkolo;
izinsuku zokuzalwa, izinsuku zokuzalwa,
• Izehlakalo eziwumlando;
imigubho yezenkolo, imigubho yezenkolo,
amaholide, izehlakalo amaholide, izehlakalo • Izehlakalo zesikole
eziwumlando, eziwumlando,
• Amaholide
izehlakalo zesikole. izehlakalo zesikole.
Konke lokhu bakwenza besebenzisa ikhalenda.
• Yisho sikhathi • Yisho sikhathi
samahora ayi- 12, samahora ayi- 12, Ngesikhathi sokufunda ngabodwa abafundi baqhubeka nokuhlela ngokulandelana
isigamu sehora, nekota isigamu sehora, nekota izehlakalo ezenzeka nsukuzonke ezimpilweni zabo kanye nokulandelanisa
ye hora. ye hora. izithombe nezehlakalo ngendlela ehlelekile.Abafundi benza imisebenzi
ehambisana nokusho iskhathi ngamahora nangesigamu sehora.
Bala ubude bese ubala Bala ubude bese ubala
ukudlula kwesikhathi ukudlula kwesikhathi Yikuphi okwehlukile kuThemu 2 ?
• Sebenzisa ikhalenda • Sebenzisa ikhalenda • Ukusho isikhathi ngamahora, isigamu sehora nekota yehora. KuThemu yesi- 3
ukubala uchaze ubude ukubala uchaze ubude kugxilwa ekushweni isikhathi ngamahora, ngesigamu sehora, kusetshenziswa
besikhathi ngezinsuku besikhathi ngezinsuku iwashi lezinti. Lokhu kungagxilwa kukho ezifundweni ezimbili.
noma namasonto noma namasonto
Ukusho isikhathi kufanele kwenziwe ngokukuphinda eThemini ngezikhathi
Sebenzisa iwashi • Sebenzisa iwashi zonke.
ukubala ubude besikhathi ukubala ubude
ngamahora ngengxenye besikhathi ngamahora
ngekota yehora. ngengxenye ngekota
yehora.
351 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
352 ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO awa eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3 nemizuzu
KONYAKA
engama-24)
4.1 Isibonelo, abafundi babuzwa ngesikhathi sokuqala kwesikole, isikhathi sekhefu,
nesikhathi sokuya emakhaya noma isikhathi sokushintsha izifundo ukuqala
Isikhathi
kwesinye isifundo. Bakhetha izikhathi lapho iwashi libonisa izikhathi ngqo noma
isigamu sehora noma ikota yehora. Kuyasiza ukuthi kube newashi elikhulu
elisebenzayo ekilasini khona abafundi bangabuka kulo. Abafundi bangenza
Izibalo IBANGA 1-3
amawashi ayimifanekiso. Uthisha angabuza imibuzo ezodinga basho izikhathi
ezahlukene. Isibonelo:”khombisa isikhathi esiyihora le -10. Khombisa ukuthi
bekuwubani isikhathi ikota lehora” Abafundi kufanele benze izibalo besebenzisa
iwashi, Isibonelo, bakhombisa isikhathi esiwu 12 emini; babuze ukuthi isikhathi
sizobe sithini emahoreni amathathu ezayo. Bahambisa izinti emawashini
abo ayimifanekiso (noma babheke iwashi elisekilasini noma elisesithombeni)
ukubala bathole izimpendulo.
Abafundi akumele babale ubude besikhathi ngamahora nangesigamu sehora
ngaphandle kokusebenzisa amawashi.
• Basebenzisa ikhalenda ukubala nokuchaza ubude besikhathi sezinsuku noma
samasonto. Abafundi bagxila ekufundeni amakhalenda. Bafunda ukuthola
izinsuku ezithile kwikhalenda. Abafundi babala ubude besikhathi ngezinsuku
noma amasonto bebe bebuka kwikhalenda.
Abafundi abalindelekile ukuphendula izinsuku namasonto.
Abafundi abalindelekile ukubala isikhathi okufaka ukubala isikhathi
phakathi kwezinsuku uma bengenawo amakhalenda.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO awa eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
CAPS
KONYAKA nemizuzu
engama-24)
4.2 Isilinganiso NgeThemu 1 kwanconywa ukuba abafundi bagxile ekuqageleni, ekulinganeseni, ekuqhathaniseni nasekubhaleni phansi ubude,
Ubude esingahlelekile ububanzi nokuphakama besebenzisa izilinganiso ezingahleliwe kodwa benze ukuqagela, isilinganiso, ukuqhathanisa nokubhala
• Qagela, linganisa, isilinganiso ngamamitha.
qhathanisa, uhlele, Zombili lezizindlela zokulunganisa ubude zingenziwa kuphindelelwa ngezikhathi zokusebenza ngokuzimela kuze kuyophela
bese ubhala ubude iThemu.Wonke umsebenzi kumele ubhalwe phansi
usebenzisa isilinganiso Ukulinganisa ubude njengesimo sokuxazulula izinkinga nokwenza izibalo.
esingalinganisiwe
Ngesikhathi esisetshenziselwa Izinombolo, Izimpawu nobudlelwane bazo, abafundi bangaxazulula izinkinga ezisesimweni soku:
Isibonelo: ubude
besandla,amagxathu, • linganisa okungahlelekile kobude. Isibonelo: kungamagxatho anga 27 ukuyofika endlini kathishanhloko. Kungamagxatho angama
ubude bepensela, 36 ukuya esangweni lesikole. Kude kangakanani ukuyofika esangweni lesikole?
izinto zokubala, njll. • Ukulinganisa ubude ngamamitha.
• Chaza ubude Kumele uthisha akhumbule uhla lwezinombolo olusezingeni lweThemu nezinkinga ezahlukene ezingaxazululwa.
bezinto ngokubala
usho izilinganiso
ezingahleliwe ukuthi
zingaki nokuthi zinde
kangakanani.
• Ukusebenzisa ulimi
lokuqhathanisa,
isibonelo okude kuna,,
okufushane kuna,
okuphakeme kuna,
okubanzi kuna
Ukwethula Isilinganiso
esihlelekile
Qagela, linganis,
qhathanise, uhlele
bese ubhala ubude
usebenzisa amamitha,
(ngokusebenzisa
induku eyimitha noma
ubude obungangemitha
bentambo)
bangasebenzisa
lokhu njengezkali
ezilinganisiwe zobude.
353 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
354 ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO awa eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3 nemizuzu
KONYAKA
engama-24)
4.3 Isilinganiso Abafundi bangaqhubeka benza bephindelela ukuqagela, isilinganiso, ukuqhathanisa bese kubhalwa phansi isisindo
esingahlelekile kusetsthenziswa ukulinganisa okungahlelekile nolinganisa ukuzimelela ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela
isisindo
• Qagela, linganise, Ukulinganisa isisindo njengesimo sokuxazulula izinkinga nokwenza izibalo.
qhathanise, uhlele
Ngesikhathi esisetshenziselwa Izinombolo, Izimpawu nobudlelwane bazo, abafundi bangaxazulula izinkinga ezisesimweni soku:
bese ubhala isisindo
Izibalo IBANGA 1-3
usebenzisa isikalo • Ukulinganisa okungahlelekile kwesisindo; kanye
esingalinganisiwe.
• nokulinganisa isisindo ngamakilogremu.
Isibonelo amabhuloki,
izitini, njll Kumele uthisha akhumbule uhla lwezinombolo olusezingeni lweThemu nezinkinga ezahlukene ezingaxazululwa.
• Ukusebenzisa ulimi
lokuqhathanisa, Isib.
okulula, okusindayo,
okulula ngokuthe xaxa,
okusinda ngokuthe
xaxa
Ukwethula Isilinganiso
esihlelekile
• Qhathanisa,hlela
bese ubhala
isisindo sezimpahla
zokuthengisa
ezinesisindo esibhalwe
ngamakhilogremu
isibonelo:
amakhilogremu amabili
erayisi nekhilogremu
elilodwa likaflawa.
• Balinganisa ubungako
bemizimba yabo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
besebenzisa
isilinganiso sasendlini
yokugeza.
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO awa eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
CAPS
KONYAKA nemizuzu
engama-24)
4.4 ISILINGANISO ISILINGANISO Okuhlukile kuBanga 1 Izifundo ezi -3
okungahlelekile okungahlelekile
Umthamo / eBangeni 1 kunconywa ukuba abafundi bagxile
okumumethwe • Qagela bese • Qagela bese
• Ukuthuthukisa ulimi lokhuluma ngomehluko kumthamo.
ulinganisa, ulinganisa,
uqhathanise bese, uqhathanise bese, • Ukuqhathanisa umthamo osezitsheni ezimbili ezifanayo.
uhlele umthamo uhlele umthamo
• Ukuqhathanisa umthamo osezitsheni ezimbili ezingafani, isitsha esivulekile
osezitsheni (umthamo osezitsheni (umthamo
neside esiwumtshumo; kanye
ongamumathwa isitsha ongamumathwa isitsha
uma sigcwalisiwe) uma sigcwalisiwe) • ukulinganisa okungahlelekile usebenzisa amayunithi anglinganisiwe.
ukusebenzisa ukusebenzisa
isilinganiso isilinganiso EBangeni 2 abafundi baqhubeka nokugxila ekwenzeni ukulinganisa
esingenasilinganiso, esingenasilinganiso, okungahlelekile ngamayunithiangalinganisiwe omthamo.
isibonelo: izipuni isibonelo: izipuni Abafundi bathola ulwazi lokuthi ilitha liwumthamo ongakanani.
nezinkomishi. nezinkomishi.
Yini umthamo yini okumumethwe ?
• Chaza umthamo • Chaza umthamo
omumethwe isitsha omumethwe isitsha Umthamo uwubungako obungagcwala kuleyonto(ubungako besikhala
ngokubala usho ukuthi ngokubala usho ukuthi esingaphakathi kwesitsha)
zingaki izilinganiso zingaki izilinganiso Okumumethwe yilikho okungangena esikhaleni salesositsha esisebenzisiwe.
ezingahleliwe ezingahleliwe
ezigcwalisa isitsha. ezigcwalisa isitsha Ibhodlela lingaba nomthamo welitha elilodwa, kodwakungenzeka lingagcwali;
Isibonelo: ibhodlela Isibonelo: ibhodlela kungenzeka limumathe uketshezi eliwumthamo wenkomishi eyodwa.
ligcwaliswa izinkomishi ligcwaliswa izinkomishi Ukulinganisa okungahlelekile komthamo kusetshenziswa isilingaane,
ezine. ezine. amabhodlela amancane, njll.
Ukwethula Isilinganiso Ukwethula Isilinganiso Ukulinganisa umthamo / okumumethwe usebenzisa amayunithi anglinganisiwe
esihlelekile esihlelekile kufaka ukubala ukuthi kuthatha izikhathi ezingaki ukugcwalisa ngamayunithi
• Qagela, linganisa, Qagela, linganisa, angenasilinganiso akungathathwa njengokungenamsebenzi kunokulinganisa
qhathanisa, hlela, qhathanisa, hlela, ngamayunithi abesilinganiso.
bese ubhala bese ubhala umthamo Abafundi bamele bathole ithuba lokulinganisa umthamo noma okumumethwe
umthamo wezinto wezinto ngokuzilinganisa besebenzisa izinto ezahlukene ezingenasilinganiso esilingahleliweIsibonelo:
ngokuzilinganisa ngamalitha usebenzisa: izinkomishi (kungezona izinkomishi zokulinganisa) izipuni (kungezona ezokukala)
ngamalitha. izivalo zamabhodlela njengamabhodlela obisi, amathini amancvalo zamathini,
• amabhodlela
anomthamo oyilitha amathini amancanenamabhodlela amancane,
elilodwa Ukulinganisa umthamo noma okumethwe ngezilinganiso ezingenazinganiso
zingafaka ukubala ukuthi kuthatha izikhathi ezingaki ukugcwalisa isitsha
usebenzisa iyunithi ekhethiwe.
355 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
356 ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO awa eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3 nemizuzu
KONYAKA
engama-24)
4.4 • Qhathanisa,uhlele • Ujeke wokulinganisa Abafundi kumele bafundiswe njalo ukusho iyunithi, isib. kunamathisipuni angama
bese ubhala onamagabelo 48 amanzi ebhodleleni noma kunamanzi angaphansi kwenkomishi ebhodleleni.
Umthamo /
umthamo wezimpahla angamalitha
okumumethwe Uma abantwana sebelinganise ngezilinganiso ezahlukene izikhashana
zokuthengisa umthamo
• Qhathanisa,uhlele bangaqagela umthamo / okumumethwe besebenzisa amayunithi. Ukuqagela
wazo obhalwe
bese ubhala ngaphambi kokulinganisa kubalulekile kodwa kungenzeka uma abafundi sebene
Izibalo IBANGA 1-3
ngamalitha.isibonelo:
umthamo wezimpahla ISILINGANISO ngaleyo yunithi..
amalitha ama -2 obisi,
zokuthengisa umthamo
ilitha eli -1 lesiphuzo, Abantwana kumele bafundiswe isilinganiso ukuze bakwazi ukuqhathanisa
wazo obhalwe
amalitha ama-5 imithamo noma okumumethwe okunamayunithi afanayo. Isibonelo: uma ingilazi
ngamalitha.isibonelo:
kapende. imumatha amathisipuni angama -20 amanzi, inkomishi imumatha izipuni eziyi -10
amalitha ama -2 obisi,
angeke uthi leyongilazi imumatha amanzi amaningi ngokubala ngamathisipuni
ilitha eli -1 lesiphuzo,
amalitha ama-5 Abafundi kumele belinganise ngohla lwamayunithi angahleliwe ukuze
kapende.
• Baqale ukuqonda uma amayunithi emancane, siningi isikhathi ozosidinga
ukugcwalisa.. Isibonelo: Ibhodlela lingagcwaliswa izipuni ezingama -20 kodwa
noma inkomishi eyodwa.
- Bakwazi ukusebenzisa amyunithi afanele okulinganisa ahambisana nokul-
inganiswayo. Isibonelo, ISILINGANISO ibhodlela eligcwele eli 2 amalitha
nezipuni ezincane ukuchitha isikhathi.
Ukwethula ukulinganisa okuhlelekile
• Ukujwayela ukulinganisa ngamalitha
Abafundi batshelwa ukuthi amalitha ayizilinganiso ezijwayelekile zokulinganisa
umthamo nokumumethwe. Bafunda igama bese bazi ukuthi linqanyulelwa
kanjani ngoba lisetshenziswa kanjalo ezintweni ezithengiswayo.
Abafundi kufanele babe nolwazi ukuthi amalitha mangaki ngokusebenzisa
• Amabhodlela angafani amalitha isibonelo:amabhodlela esiphuzo esibandayo,
ibhodlela lobisi, ikhathoni lobisi, njll
• Ukusebenza ngojeke onamazinga okulinganisa obonisa amalitha.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
ISIHLOKO OKUGXILWA KUWO awa eleodwa
EKUPHELENI WOKUFUNDISA
NGETHEMU 3
CAPS
KONYAKA nemizuzu
engama-24)
4.4 Abafundi balinganisa ngamalitha izitsha ezibalwe ngenhla. Abafundi Izifundo ezi -3
bayaqagela bese bayalinganisa umthamo wezinto ezahlukahlukene
Umthamo /
njengezitsha zeyogathi, amabhokisi ezitsha zika ayisikhrimu, amabhokisi
okumumethwe
aphatha isidlo sasemini, ojeke abakhullu, amabhodlela amakhulu, amthini
kapende angenalutho, amabhakede, njll. Izinto zomthamo owahlukahlukene
kumele zikhethwe. Abafundi bachaza umthamo ngokuthi kuncane kunelitha,
kuncane kunamalitha amabili kuphakathi kwelitha namalitha amabili,
kungamalitha ama-5, njll
Qhathanisa, ulandelanise bese ubhala phansi umthamo wezimpahla
eziyiqoqo eziqoqelwe ndawonye zokudayisa ezibhalwe umthamo ngaphandle
ngamalitha. Isibonelo amalitha ama -2 obisi, iltha eli -1 lesiphuzo esibandayo,
amalitha amahlanu kapende, njll
Ukubhala phansi isilinganiso
Nakubauku;linganisa kuyikhono elenziwayo abafundi bayadinga ukwazi ukubhala
phansi abakulinganisayo zonke izikhathi bebhalaukulinganisa okungahlelekile
nokuhleliwe.
Ukulinganisa umthamo ezimeni ezijwayelekile nokuxazulula izinkinga
zokubala.
Ngesikhathi se zinombolo, izimpawu nobudlelwane bazo, abafundi baxazulula
izinkinga ezihambisana
• Ukulinganis okungahlelekile komthamo/ okumumethwe. Isibonelo: Ugogo use-
benzisa izinkomishi ezimbili zobisi ukwenza ukhasitadi, uma engaphinda kabili
uhla lwezinto azozidinga lungakanani ubisi azoludinga
• amalitha
Kumele uthisha akhumbule uhla lwezinombolo olusezingeni lweThemu
nezinkinga ezahlukene ezingaxazululwa.
357 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI- 3 YEBANGA LESI-2
5. ULWAZI OLUQOKELELWE
358 ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO ULWAZI NAMAKHONO (ezifundweni eziyi
ISIHLOKO ADINGEKAYO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
EKUPHELENI KONYAKA NGETHEMU 3 nemizuzu
engama-24)
5.4 Qoqa bese uhlela Qoqa bese uhlela Qoqa bese uhlela ulwazi Izifundo ezi-3
ulwazi ulwazi
Qoqa bese uhlela Kuyancomeka ukuba abafundi basebenze ngolwazi oluqokelelwe oluphelele
ulwazi • Qoqa ulwazi ngekilasi Qoqa ulwazi ngekilasi olukuThemu 1. Kuyancomeka nokuthi abafundi eThemini 3 benze amagrafu
Izibalo IBANGA 1-3
noma isikole bese noma isikole bese ezithombe ngokuzimela ngamunye isuselwa olwazini olusezithombeni noma
uphendula imibuzo uphendula imibuzo kumathebula.
ebuzwa uthisha ebuzwa uthisha
Bhala okumele ulwazi
• Hlela ulwazi
Ngoba abafundi bazobe bezidwebela izithombe abazozisebenzisa ukwenza
ngamathalizi
Bhala okumele ulwazi igrafu yezithombe, kusemqoka ukukhetha izihloko ezizodwebeka kalula. Isibonelo
5.5 Bhala okumele ulwazi izithombe zamakani eiiphuzo azibandayo, ngoba kulula ukudweba, izithelo
Bhala okumele ulwazi
zilula ukudwebeka kanti ukudweba umdlalo awuthandayo kulukhuni, uhlelo
Bhala okumele • Bhala okumele ulwazi kwigrafu yezithombe
lukamabonakude aluthandayo, njll kungalukhuni kubafundi bebanga lesibili.
ulwazi kwigrafu yezithombe
Kulula kubafundi ukwenza igrafu emaphepheni ayizikwele. Khumbuza abafundi
5.6 Hlaziya bese ubhala Hlaziya bese ubhala ngezimpawu ezimseqoka zegrafu yezithombe. (bheka iThemu 1)
okumele ulwazi okumele ulwazi
Hlaziya bese Hlaziya bese uhumusha ulwazi
uhumusha ulwazi • Phendula imibuzo • Phendula imibuzo
ngegrafu yezithombe. Abafundi kumele baphendule imibuzo ebuziwe emayelana negrafu yezithombe.
ngegrafu yezithombe.
Bheka iThemu 1 ukuthola izinhlobo zemibuzo efanele.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
iTHEMU YESI-4 YEbanga LESI-2
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU NOBUDLELWANO BAZO
UKUQONDA ISIKHATHI
CAPS
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.1 ukubala izinto ukubala izinto Yini ehlukile kuthemu 3?
eziphathekayo eziphathekayo
Bala izinto Kulethemu abafundi bazobala izinto ezi-200. Ngasekupheleni kwalethemu
ukuqagela, nokubala ukuqagela, nokubala abafundi kumele babesebebone, bathinta banyakazisa izinto ezingama- 200.
okuyikho kuze kufinyelele okuyikho kuze kufinyelele
Qhubeka nokugxila ezintweni ezingamaqoqo.
ema-200 ezinto zansuku ema-200 ezinto zansuku
zonke. Iqhinga lokwakha zonke. Iqhinga lokwakha Ngokuphela kwethemu abafundi kumele baphendule lezizinhlobo zemibuzo
amaqoqo liyakhuthazwa. amaqoqo liyakhuthazwa. nemiyalelo elandelayo:
• Bala izinto zokubala ngamaqoqo okuhlanu, amshumi. Hlela kabusha uphinde
ubale. Inombolo yezinto zokubala isafana?
• Lezi zinto zokubala zinga-200. zibale zonke lezinto ezingama-200, ungancame-
la ukuzibala ngamaqoqo ama- 20 noma-25? Ngobani?
• Khetha ukuthi iyiphi indlela engaba ngcono kunazozonke ukubala iqoqo lamap-
ensela.
• Kunezinto ezingama-80 zokubala. Uma sibala nga-2 noma nga-10, ingabe
isamba ekugcineni sizofana?
• Bala izinto ezingama 46 ngokuzenza amaqoqo nga- 2. Ngabe kuyashesha
ukubala ngakubili ukunokubala ngakunye?
• Mangaki amaqoqo ama-10 uma ubala izinto ezinga-120 zokubala?
359 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
360 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.2 Ukubala uya phambili Ukubala uya phambili Yini ehlukile kuthemu 3?
nasemuva nga: nasemuva nga:
Bala uye phambili Ngalethemu abafundi babala baye phambili nasemumva bafinyelele ema-200.
ubuye uye • 1 kusukela kunoma • 1 kusukela kunoma Ngasekupheleni kwethemu abafundi bazohlanganisa ukubala kwabo kuxhumane
emumva iyiphi inombolo iyiphi inombolo nokubala beqe ethebulini lokuphindaphinda. Abafundi kumele bachaze ukuthi
Izibalo IBANGA 1-3
ephakathi kuka-0 no- ephakathi kuka-0 no- yini abayiqaphelile kade bebala ngokuphindaphinda bakwazi nokubona uma
200 200 bebala ngokweqa. Kumele baqale ukusebenzisa lelikhono ukuthi bekuzoba iyiphi
inombolo ekubaleni. Isibonelo:
• Ngokuphindaphinda • Ngokuphindaphinda
nga-10 kusukela nga-10 kusukela Buza abafundi: uma sibala ngakubili, singayisebenzisa inombolo-20? Ikhonayini
kunoma iyiphi kunoma iyiphi inombolo-20 ethebulini lokuphindaphindaloku-2?
inombolo ephakathi inombolo ephakathi
Ngasekupheleni kwethemu kumele bakwazi ukuphendula imibuzo ethi:
kuka-0 no-200 kuka-0 no-200
• Bala ngamashumi usukela e -170 kufinyelele e-200.
• Ngokuphindaphinda • Ngokuphindaphinda
nga-5 kusukela nga 5s kusukela • Bala uye emuva ngamashumi usukela e- 80 kufinyelele e-140.
kunoma iyiphi kunoma iyiphi
• Bala ngakuhlanu usukela e -115 kufinyelele e- 145.
inombolo ephakathi inombolo ephakathi
kuka-0 no-200 kuka-0 no-200 • Bala uye emuva ngakuhlanu usukela e- 135 kufinyelele e-110.
• Ngokuphindaphinda • Ngokuphindaphinda • Bala ngakuthathu usukela e -66 kufinyelele e- 81.
nga-2 kusukela nga-2 kusukela
kunoma iyiphi kunoma iyiphi • Bala uye emuva ngakuthathu usukela e- 190 kufinyelele e-169.
inombolo ephakathi inombolo ephakathi • Bala ngakune usukela e -120 kufinyelele e-140.
kuka-0 no-200 kuka-0 no-200
• Bala uye emuva ngane usukela e-180 kufinyelele e-160.
• Ngokuphindaphinda • Ngokuphindaphinda
nga-3 kusukela nga-3 kusukela Abafundi bengasebenzisa amagrid ezinombolo, umugqa wezinombolo,
kunoma iyiphi kunoma iyiphi ukulandelela izinombolo, i-abhakhasi nokubala ngobuhlalu ukulekelela ukubala.
inombolo ephakathi inombolo ephakathi
kuka-0 no-200 kuka-0 no-200
• Ngokuphindaphinda • Ngokuphindaphinda
nga-4 kusukela nga-4 kusukela
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
kunoma iyiphi kunoma iyiphi
inombolo ephakathi inombolo ephakathi
kuka-0 no-200 kuka-0 no- 200
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.3 Ukwazi nokufunda Yini ehlukile kuthemu 3?
izinombolo
Izimpawu zezinom- Ngalethemu abafundi sebebona, bafunde, babhale izimpawu zezinombolo ku-
bolo namagama • Ukwazi nokufunda finyelele e- 200. Ulwazi lwezimpawu zezinombolo luyaqina uma kubalwa izinto
ezinombolo izimpawu zezinombolo noma uma kubalwa kuyiwa phambili nasemuva.
0 - 200
Ngasekupheleni kwethemu abafundi kumele baphendule kulezinhlobo zemibuzo
• Ukubhala izimpawu ezilandelayo nemiyalelo:
zezinombolo 0-200
Bhala izimpawu zezinombolo:
• Ukwazi nokufunda
Amashumi amathathu nantathu
izmpawu zezinombolo
0-100 Amashumi amahlanu nesikhombisa
• Ukubhala izimpawu Amashumi ayisishiyagalolunye nambili
zezinombolo- 0-100
Ikhulu nesishiyagalolunye
Ikhulu neshumi nanye
Ikhulu namashumi ambili nesikhombisa
Qondanisa uphawu nenombolomagama
66 Amashumi ayisishiyagalolunye nanye
8 Amashumi amahlanu nantathu
172 Amashumi amane
109 Amashumi amathathu nesishagalombili
91 Ikhulu namashumi ayisikhombisa nambili
40 Amashumi ayisithupha nesithupha
53 Isishiyagalombili
38 Ikhulu nesishiyagalolunye
361 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
362 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
Funda kuzwakale izinombolo ezisekhadini ngalinye:
30 Amashumi amathathu
16 Ishumi nesithupa
Izibalo IBANGA 1-3
19 Ishumi nesishiyagalolunye
70 Amashumi ayisikhobisa
198 67
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.4 Hlela bese uqhathanisa Yini ehlukile kuthemu 3?
izinombolo kufinyelele
Chaza, uqhatha- Izinga lezinombolo lenyuke layofinyelela e- 99.
ema-99
nise, nkuhlela
Ngasekupheleni kwethemu abafundi kumele ba:
izinombolo • Hlela izinombolo
eziphelele kufinyelele Ukusebenzisa ngokubhala nokufunda
ema-99 kusukela
Okokuqala, okwesibili, okwesithathu, okwesine, okwesihlanu, okwesithu-
kokuncane kakhulu
pha………….. asinayo indlela enqamulelayo yokubhala lokhu
kuya kokukhulu
kakhulu, nokukhulu ka- Sebenzisa, ukufunda nokubhala ulimi olulandelayo lokuhlela nokuqhathanisa
khulu kuya kokuncane
kakhulu. • kungaki…………
• Qhathanisa izinombolo • okuningi njenge, okuyinombolo elingana ne…
eziphelele kufinyelele • kulingana no, kungaphezu nge, kumbalwa kune, kukhulu kune, kuncane kune,
ema- 99 usebenzisa kubanzi kune…………
okuncane kune, kukhu-
lu kune,nokulinganayo • ubuningi, ubuncane, okuncane kakhulu, ukukhulu kakhulu
Sebenzisa izinombolo • hlela, okokuqala, okokugcina, ngaphambi, ngemuva, okulandelayo, oku-
ezisho isikhundla, uku- phakathi kwe, engxenyeni ethile maphakathi ne
khombisa ukuhleleka, Sebenzisa uphawu = ukubambela okulinganayo
indawo noma nesik-
hundla Abafundi kuzomele baphenduleimibuzo efana ne:
Beka izinto emugqeni Ubani owesibili ome emigqeni?
kusukela kokoku- Iliphi ipensela elifishane kakhulu?
qala kuya kokweshumi
noma okokuqala kuya Hlela izinombolo kufinyelela e-100 uzibeke emgqeni wezinombolo noma kuse-
kokokugcina isib. Okoku- benze igridi yezinombolo.
qala, ukwesibili, okwesit-
hathu.... okwamashumi Faka izinombolo ezingekho ezikhaleni zegridi ye-100
amabili.
363 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
364 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.4 Bhala lapho iziombolo kumele zibe khona:88, 90, 92...
Chaza, uqhatha- Gcwalisa ngenombolo engekho:
nise, nkuhlela
izinombolo 115 117
Izibalo IBANGA 1-3
139 141
187 185
Phendula ngokukhuluma lemibuzo elandela:
Iziphi izinombolo eziphakathi kuka 82 no 87?
Iziphi izinombolo eziphakathi kuka 45 no 50?
Iziphi izinombolo eziphakathi kukaa 69 no 75?
Bhala izinombolo ngokuhleleka kusukela kwenkulu kuya kwencane:
127, 132, 165, 111, 189, 173, 156
Bhala izinombolo ngokuhleleka kusukela kwencane kuya kwenkulu:
89, 62, 56, 72, 45, 39, 17
Khombisa, ufunde ubhale izinombolo ezisho isikhundla.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
UBUNGAKO BENANI LENOMBOLO
1.5 Ukubona ubunga- Ngasekupheleni kwethemu abafundi kumele ba:
kobenani lezinombolo
Ubungako benani • Ukuqondisisa nokusebenzisa amagama amasha okumele ubungako:
ezinamadijithi amabili
lenombolo
ufinyelele ku-99 • Sebenzisa,funda uqale ukubhala:
• Ukwazi ukubona • Imivo,nomaamayunithi,amashumi, idijithi, inombolo enedijithi eyodwa,inombolo
idijithi ukuthi ngayinye enamadijithi amabilii,....ubungako benani lenombolo....
imeleni
• Hlukanisa izinombolo ezingamadijithi amabili ngokuphinda kashumi nangemi-
• Ukuhlakaza izinom- vo kanye
bolo ezingamadijithi
• Bhala izinombolo:
amabili kufinyelele
ema -99 ngoku- • Amashumi ayi-6 nemivo emi-3 ____________________
phinda ngamashumi
nangemivo • Amashumi ayi-2 nemivo emi- 5 ____________________
• Ukukhomba usho • Amashumi ayi-12 nemivo eyi- 8 ____________________
nesimo senani ledijithi • Amashumi ayi-18 nemivo eyi- 4 ___________________
• Ukusebenzisa izinsiza:
Amashumi ayi-4 nemivo emi-5 kusetshenziswa i-abhakhasi.
Amashumi eyi-7 nemivo eyi-6 kusetshenziswa i-abhakhasi.
Isho ukuthi iyiphi idijithi emelwe isi-8 ku 28. Noku-2?
Isho ukuthi iyiphi inombolo elingana noma efana no:
- Amashumi ayi-6
- Amashumi ayisishiyagalolunye nemivo emithathu
- Amashumi amahlanu nemivo eyisishiyagalolunye
365 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
366 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
Iyiphi inombolo okufanele ingene ebhokisini ngalinye?
a) 34 = + 4
b) 78 = 70 +
Izibalo IBANGA 1-3
Izinsiza kufundisa
Izinto ezingenza amaqoqo:
• Izinti zokubala
• Izinto zokubala ezingatshutshwa
• Izinti zikamentshisi
• Izinti zika Ice cream
• Amabhuloki axhumanayo
UKUXAZULULA UZINKINGA EZISESIMWENI ESEJWAYELEKILE
1.6 Sebenzisa amasu Abafundi kulindeleke ukuthi baxazulule izinkinga zezibalo zamagama
alandelayo uma besebenzisa amasu alandelayo:
Amasu
uxazulula ubuye uchaze
okuxazulula • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
izixazululo enkingeni:
izinkinga
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
• Imidwebo nezinto
ezibambekayo isib. • Umugqa wezinombolo
Izinto zokubala Bheka amanothi ethemu 1 no 2 yama:
• Ukwakha nokuhlakaza • Imidwebo nezinto eziphathekayo
izinombolo
• Ukwakha nokuhlakaza
• Ukuphinda kabili
nokuhlukanisa kabili • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
ngokulinganayo Umugqa wezinombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Umugqa wezinombolo Sebenzisa umugqa wezinombolo ukuze balekelelwe ukubala okungasiza
abafundi babhale imicabango yabo baphinde bayilandelele. Kubuye kuvumele
abafundi bakwazi ukubhala imifanekiso leyo abazoyisebenzisa ukuchaza ukuthi
inkinga ixazululeke kanjani.
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.6 Abafundi bebesebenzisa umugqa wezinombolo besafunda Ibanga 1. Kulethemu
4 njengamanje sebezokwazi ukuzakhela umugqa wezinombolo ongenazo
Amasu izinombolo befaka inombolo yokuqala bese bephokophelela ukuqala bese
okuxazulula beqhubekele kwezinye.
izinkinga
Isibonelo abafundi bazokwazi ukusebenzisa umugqa wezinombolo.
Abantwana abanga-23 bahambe beyovakasha nesikole namuhla. Kunabantwana
abanga 63 esikoleni. Bangaki abantwana ekade bekhona kuqalwa?
Vumela abafundi ukuthi benze isu elibasebenzela kangcono. Bese kuthi uma
abafundi besebenzisa amasu angasebenza kahle ukuze balekelelwe ukusebenza
kangcono.
Khumbula ukuthi abafundi banokusebenzisa izindlela ezehlukene ukuxazulula
izinkinga okungenzeka kungabi yilezo ezilindelwe uthisha. Isibonelo. Inkinga
yokuhlukanisa ingaxazululwa ngokusebenzisauphindelela ukususa,ukuhlanganisa
noma ukuphindaphinda, Izindlela zabafundi zizoshintsha ngokuqhubeka
konyaka nokuqonda ukujwayela kwaboizinhlobo zezinkinga zikukhula nolwazi
lwezinombolo luthuthuka.
367 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
368 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.7 Xazulula izinkinga zezi- Izibonelo zezinkinga abafundi okumele bazenze ngasekupheleni kwethemu
balo zamagama esimwe-
Ukuhlanganisa Ukuhlanganisa nokususa
nokususa ni esijwayelekile, uchaze
nendlela oxazulule Kunezinhlobo ezintathu zezinkinga eziyisisekelo zokuhlanganisa nokususa
ngayo inkingangokufaka inhlobo ngayinye ingabuzwa ngezindlela ezahlukene. Eziyisisekelo yilezi:
Izibalo IBANGA 1-3
ukuhlanganisa, ukususa,
Ushintsho
izimpendulo ezifinyelela
ema -99. UNoluthando unamaswidi anga-25. Wanikwa uSilo amanye amaswidi ay- 18
sweets. Unamaswidi amangaki manje?
UNoluthando unamaswidi anga-53. Wanikeza uSilo anga-32. Unamaswidi aman-
gaki manje?
Ukuxuba
Ikilasi lebanga 2 linonxantathu abangama-37 abaluhlaza okotshani nayi-19
aluhlaza okwesibhakabhaka. Bangaki onxantathu abanawo?
Banezindilinga ezingama-63 angama-27aluhlaza okotshani wonke amanye
aluhlaza okwesibhakabhaka. Zingaki eziluhlaza okwesibhakabhaka abanazo?
Qhathanisa
UNosisi unobhanana abayi-13. UThemba unobhanana aba-5. Bangaki obhanana
uNosisi anabo ukunabaka Themba?
Ukubuza inkinga eyodwa ngezindlela ezahlukene
Izinkinga kufanele zibuzwe ngezindlela ezahlukene. isib, zombili lezi ziyizinkinga
zoshintsho, kodwa “okungaziwa” zisezindaweni ezehlukene zenkinga.
UNoluthando unamaswidi. USilo umnike abayi-18 ngaphezulu. Manje usenamas-
widi angama-43. UNoluthando ubenamaswidi amangaki ekuqaleni?
UNoluthando ubenama-apula angama-25. USilo umnike amanye ama-apula.
Njengamanje usenama-apula anga-43. Mangaki usilo amnikewona?
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.8 Xazulula izinkinga Izibonelo zezinkinga okumele bakwazi ukuzenza ngokuphela kwethemu
zezibalo ezisesimweni
TOPIC ? Ukuhlanganisa ngokuphindelela
esejwayelekile
kuchazwe nendlela Amabhayisikili angama-20 anamasondo amangaki?
okuxazulwe ngayo
Isilinganiso
inking kusetshenziswa
ukuhlanganisa UThami uhamba amabhuloki ayi-6 ngelanga. Mangaki amabhuloki awahamba
ngokuphindaphinda ngesonto?
noma ukuphindaphinda
ufinyelela e- 50. Amagridi
UMnu. Khumalo utshala imigqa eyi-7 yezithombo zeklabishi. Kunezithombo ezi-8
emugqeni. Zingaki izithombo zamaklabishi ezikhona zizonke?
1.9 Xazulula uchaze Izibonelo zezinkinga okumele bakwazi ukuzenza ngokuphela kwethemu
izixazululo ezinkingeni
Amaqoqo nokuh- Ukwakha amaqoqo
lukanisaokuholela ezenzekayo ezifaka
ezibalweni zokuh- ukuhlukanisa Ukwakha amaqoqo, ukulahla, nezinsalela
lukanisa ngokulingana namaqoqo
UStella udayisa ama-apula ayi-10 esikhwameni ngasinye. Unama-apula ayi-80.
kufinyelela ema
Zingaki izikhwama zama-apula ayi-10 angazenza?
-99 anezimpendulo
ezinezinsalela. Ukwakha amaqoqo, afaka izinsalela empendulweni?
Umlimi unamaqanda ayi-47. Mangaki amabhokisi amaqanda afaka amaqanda ayi
6 ngalinye awadingayo?
Ukuhlukaniselana
Ukuhlukaniselana, ukulahla nezinsalela
Hlukanisa amaswidi ayi-54 kubangani abayi-7 ukuze bonke bathole inombolo
yamaswidi elinganayo.
369 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
370 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.10 Xazulula uchaze isixazu- Ukugxila kumaqhezu ezibalweni zamagama kulethemu kuvumela abafundi ba:
lulo ezinkingeni ezen-
Ukuhlukanisa zekayo ezifaka ukuhlu- • hlukanise nokwenza amaqoqo ezinto ngokulingana;
okuholela kanisa ngokulinganayo
ezibalweni • sho izingxenye zamaqhezu;
okuholela esixazululweni
zamaqhezu
Izibalo IBANGA 1-3
esifaka amaqhezu ukuh- • thole amaqhezu ezinto eziphelele;
lukanisa okukodwa isib.
1 1 1 1 • bone ukuthi iqhezu liyingxenye yokuphelele;
2 , 4 , 3 , 5 , njll.
• bhale amaqhezu njengo 1 kokuthathu.
Ngalethemu abafundi bazosho amaqhezu amaningi. Kubalulekile ukuthi abafundi
baboniswe amanye amaqhezu ngale kuka hhafu oyedwa nekota eyodwa.
Izibonelo zezinkinga ezingenziwa:
Ukuhlukaniselana, kuholela ezibalweni zamaqhezu
• Hlukanisa oshokoledi abayi-7 kubangani aba-3 khona bonke bezothola
inombolo efanayo yaoshokoledi kungasali lutho.
• Amakhekhe amathathu ahlukaniselwa abangani abathathu ngokulinganayo.
Emunye uthola amangaki?
Ngasekupheleni kwethemu abafundi kumele bazi lomqondo olandelayo:
Uma uhlukanisa okuthile ngoku:
• Izingxenye ezimbili ezilinganayo zibizwa uhhafu. Ingxenye ngayinye ibizwa
ngohhafu;
• Izingxenye ezintathu ezilinganayo, ingxenye ngayinye ibizwa okukodwa
kokuthathu;
• Izingxenye ezine ezilinganayo, ingxenye ngayinye ibizwa ikota;
• Izingxenye ezinhlanu ezilinganayo; ingxenye ngayinye ibizwa okukodwa
kokuhlanu; kanye
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• ne izingxenye eziyisithupha ezilinganayo, ingxenye ngayinye ibizwa ekuko
kokuyisithupha.
Izibonelo zezinkinga abafundi okumele bakwazi ukuzenza kulethemu
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
Ukuhlukanisa, okuholela ezibalweni zamaqhezu
Hlukanisa oshokodeni abayi-11 kubangani aba-4 khona bonke bazothola
oshokoledi abalinganayo kungasali lutho.
Amaqhezu ezinto eziqoqelwe ndawonye
Ugogo unika uKiki amawolintshi ayi- 12. UKiki wakha ujuzi ngengxenye
yokukodwa kokuthathu. Mangaki amawolintshi awasebenzisile?
Lenhlobo yenkinga ingabuzwa kuphela uma abafundi sebenza izinkinga ezine
kuya kwezinhlanu izinhlobo zezinkinga ‘zokucazelana okuholela ezibalweni
zamaqhezu’, sebazi namagama amaqhezu.
Ukubeka amaqhezu ndawonye
Umqeqeshi webhola lezandla unikeza umdlali ngamunye uhhafu wewolontshi.
Kunabadlali abayi-14. Udinga amawolintshi amangaki?
Lenhlobo yenkinga ingabuzwa kuphela uma abafundi sebenza izinkinga
ezine kuya kwezinhlanu izinhlobo zezinkinga ‘zokuhlukaniselana okuholela
emaqhezwini’, sebazi namagama amaqhezu.
1.11 • Ukukhumbula nokubo- Izibonelo zezinkinga abafundi okumele bakwazi ukuzenza ngasekupheleni
na imali ewuhlweza kwethemu
Imali
yase South Africa, 5c, Izimo zezinkinga ezisebenza ngokuxhumana okwahlukene
10c, 20c, 50c, R1, R2,
R5, nengamaphep- UHeila udayisa amagwinya nga R4 lilinye. Yakha ithebula ukumsiza ukuthola
haR10, R20, R50 isamba esikhulu sama oda.
• Xazulula izinkinga ze- Inombolo yamagwinya 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
mali ezimbandakanya
isamba noshintshi Inani ngama R 4 8
kufinyelele ema- R99
Sebenzisa ithebula ukuthola amanani amagwinya ayi 7 kanye nayi 15.
amasenti kufinyelele
99c USizile ugada ingane. Ubiza R20 yezindleko zokuhamba, bese kuba R5 ngehora
lokugada. Mqedelele lelithebula lakhe.
Inombolo yamahora 1 2 3 4 5 10
Inani ngama R 25 30
Qaphela ukuthi inkinga ka Heila’s kanye nenkinga ka Sedick’s zisebenza ngok-
371 wehlukana.
Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
372 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
IZIBALO EZISESIMWENI ESIKHULULEKILE
1.12 Sebenzisa lamasu Abafundi balindeleke ukuxazulula izibalo ezisesimweni esejwayelekile
alandelayo uma ubala: esikhululekile besebenzisa lamasu:
Amasu (izindlela
zokwenza namaqh- • Imidwebo noma izinto • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
inga) eziphathekayo isib.
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
Izinto zokubala
• Imigqa yezinombolo
• Ukwakha nokuhlakaza
izinombolo Bheka amanothi akathemu 1 no 2.
• Ukuphinda kabili
nokuhlukanisa kabili
kulingane nse
• Umugqa wezinombolo
1.13 • hlanganisa kufinyelele Ngalethemu abafundi baqhubeka nokuhlakaza izinombolo khona bezokwazi
e- 99 ukubala.
Ukuhlanganisa
nokususa • susa kusukela e- 99 Izindlela ezingasebenziseka ukukhombisa izibalo zokuhlanganisa nokususa
• ukusebenza Ukuhlakaza inombolo ibe yizingxenye ezincane ukwenza ukubala kubelula
kwezimpawu ezifanele Ukusebenzisa ulwazi lobungako benani lenombolo ukuhlakaza izinombolo
(+, -, =, ) ngamashumi nangemivo
• ukuzijwayeza Ukuhlanganisa izinombolo ezingamadijithi amabili nokuhlakaza zombili izinom-
amabhondi ezinombolo bolo
kufinyelele e-20
43 + 36 =
43 + 36 = (40 + 3) + (30 + 6)
= (40 + 30) + (3 + 6)
= 70 + 9
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
= 79
Ukuhlanganisa ngokuhlakaza inombolo eyodwa
43 + 36 =
43 + (30 + 6)
43 + 30 → 73 + 6 = 79
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.13 Abafundi bangahlakaza inombolo ngezindlela abakwazi ukuzikhona. Lokhu kusho
ukuthi bengakwenza ngezindlela ezehlukene.
Ukuhlanganisa
nokususa 43 + 36 =
43 + (10 + 10 + 10 + 6)
43 + 10 → 53 + 10 → 63 + 10 → 73 + 6 = 79
Ukususa
• Ukuhlakaza zombili izinombolo
87 - 56 =
87 - 56 = (80 + 7) - (50 + 6)
= (80 - 50) + (7 -6)
= 30 + 1
= 31
• Ukususa ngokuhlakaza inombolo eyodwa
87 - 56 =
87 - (50 + 6)
87 - 50 → 37 - 6 = 31
• Lindela ukuthi abanye abafundi bengahlakaza inombolo ngezindlela ezahluke-
ne ukuze kube lula kubo ukubala:
87 - 56 =
87 - (20 + 20 + 10 + 6)
87 - 20 → 67 -20 47 - 10 = 37 - 6 = 31
Ukusebenzisa ukuhlukanisa kabili ukuhlakaza inombolo
69 + 12
69 + (6 + 6)
69 + 6 → 75 + 6 = 81
373 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
374 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.13 Ukubala uye phambili babuye baye emumva
Ukuhlanganisa 78 - 69 =
nokususa
Ukubala uqhubeka usukela ema 69 kuyisu elingcono ngoba izinombolo zisonde-
lene.
Izibalo IBANGA 1-3
Ukukhomba izinombolo eziseduze kwezihamba ngazimbili
34 + 35 okuchaza ukuthi kuhambangakubili ama- 34 ehlanganiswa no 1 noma
ukuhamba ngakubili ama-35 kususwa o 1.
34 + 34 + 1
Abafundi bangabhala amaqhinga abo besebenzisa imicibisholo
34 + (30 + 4) + 1
34 + 30 → 64 + 4 → 68 + 1 = 69
Shintsha inombolo iphindaphinde kashumi bese ususa noma uhlanganise
imivo
Bala ukhuphuke noma wehle ukusondelela e-10
58 + 19 =
Lapha abafundi badinga ukuthi bakhethe kukho kokubili. Shintsha ama-58 noma
ama-19 ukusondelela e-10. Ibona bazozikhethela.
Isibalo singabhalwa kanje: 58 + 19 = 58 + 20 - 1
58 + 20 → 78 - 1 = 77
Abanye abafundi bangahlakaza amashumi amabili abe ngamaqoqo ama-2 e-10
ukubala ngokucophelela.
Ngasekupheleni konyaka abafundi kumele besekwazi uku:
Ukusebenzisa nokuqonda ulimi lokuhlanganisa
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ukuqonda ukuthi ukuhlanganisa no -0 kushiya inombolo ingashintshile
75 + 0 = 75 0 + 75 = 75
75 = 75 + 0 75 = 0 + 75
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.13 Ukuphendula imibuzo ebhaliwe ebekwe ngezindlela eziningi ezinjengalezi:
Ukuhlanganisa • hlanganisa ndawonye 43 no 9
nokususa
• yengeza ngeshumi ema 67
• 11 ehlanganiswa nama 83
• 80 = 62 + 8 +
• Yini ama 30 ngaphezu kwa 60
• Thola isamba sama 56 ne 14
• Yengeza ishumi nambili emashumini ayisikhombisa nanhlanu
• Iyiphi inombolo enkulu ngeshumi ngaphezu kwama 83
• Iyiphi inombolo okufanele uyengeze ema 45 ikuthola ama 78?
• Amashumi amane ehlanganiswa namashumi ama-3
• Amashumi ama-12 ehlanganiswa nemivo eyi-8
• 45 + 10 = 45 + 20 = 45 + 30 =
Yazi ukuthi ¨ kumele inombolo engaziwa
42 + 44 =
5 + 7 + = 80
57 + = 95
+ 15 = 81
Ngosizo lezinsiza: hlanganisa izinombolo ezintathu ndawonye
26 + + = 72
Khetha ezintathu zalezi zinombolo: 15, 19, 22, 25
Zihlanganise zonke.
Iziphi izamba ezahlukene ongazenza?
375 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
376 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.13 Ukuphendula emibuzweni ebhaliwe bese kuchazwa ukuthi kufikwe kanjani
empendulweni:
Ukuhlanganisa
nokususa • Hlanganisa 6, 12 ne 14.
• Yini isamba se 10, 5 ne 19.
Izibalo IBANGA 1-3
Ukuqonda ukususa ngasekupheleni konyaka.
Ngasekupheleni konyaka abafundi kumele bebesebekwazi uku:
Ukuqondisisa nokusebenzisa amagama amasha ezibalo zokususa:
Ukuthatha,susa, kungaki okusele, kungaphansi kangakanani...kuno, umehluko
phakathi, kuningi ngokungakanani... kuno, kungaki ngaphezulu ukwenza... noku-
funda nokubhala uphawu lokususa (-)
Qhubeka nokuthuthukisa ukuqonda ukususa njengo:
• ukususa; noku
• thola umehluko phakathi.
Ukuqonda ukuthi ukususa u-0 kushiya inombolo ingashintshile:
92 - 0 = 92 92 = 92 - 0
Phendula imibuzo ebhaliwe ebekwe ngezindlela ezahlukene ezinjengalezi:
• 37 ususa oku-3
• Thatha 40 ku 80
• 62 susa 42
• susa 45 ku 90
• yini umehluko phakathi kwa 38 nama 57?
• Kungaphansi ngokungaki i-17 ukuna 49
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Iyiphi inombolo okufanele uyisuse ku 56 ukuthola 22?
• Iyiphi inombolo okufanele uyisuse ku 56 ukuthola 32?
• Iyiphi inombolo okufanele uyisuse ku 56 ukuthola 22?
• Thola izinombolo ezihambisanayo ezinomehluko we 10
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.13 Yazi ukuthi kumele inombolo engaziwa.
Ukuhlanganisa 57 - 34 =
nokususa
80 - 30 =
62 - = 48
98 - 42 =
87 - = 75
13 - 6 = 15 -
- 18 = 24
Qala ukuqondisisa ukuthi:
25 - 10 kuhlukile ku 10 - 25
Sebenzisa ubudlelwane phakathi kokuhlanganisa nokususa
Yisho ubhale ukususa okuhambisanayo okuyikho ekuhlanganiseni okuyikho oku-
nikeziwe noma kushintshana. Isibonelo:
73 + 17 =90 kusho ukuthi 90 - 17 = 73
17 + 73 = 90 kusho ukuthi 90 - 73 = 17
42 - 18 = 24 kusho ukuthi 24 + 18 = 42
42 - 24 = 18 kusho ukuthi 18 + 24 = 42
Ngaphandle kokusebenzisa izinsiza, phendula loku okulandelayo:
Ingabe bewazi ukuthi 62 + 29 = 91.
Yini:
29 + 62
91 - 29
91 - 62
377 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
378 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.13 Ingabe bewazi ukuthi 66 - 50 = 16
Ukuhlanganisa Yini:
nokususa
66 - 16
Izibalo IBANGA 1-3
50 + 16
16 + 50
Bhala bese uphendule loku okulandelayo:
57 - 34 = 23 + 23 = 57 - 23 = 34 34 + 23 =
12 + 46 = 58 12 + = 58 58 - = 12 - 46 = 12
Bhala imisho yezibalo emine ehlukene usebenzise izinombolo ez-3. Isibonelo: 20,
30 no 50
20 + 30 = 50
30 + 20 = 50
50 - 30 = 20
50 - 20 = 30
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.14 • Ukuphindaphinda Yini ehlukile kuthemu 4?
izinombolo nga-1
Ukuhlanganisa Kulethemu abafundi bazobe bephindaphinda ngakuthathu okokuqala. Bheka
kufike e-10 ngaku 1, amanothi kuthemu 1 ukwethulwa komqondo omusha
ngokuphindelela
2, 5, 3 no 4 kufinyelele
okuholela ezibal- Ngasekupheleni kwethemu abafundi kumele bebesebekwazi uku:
ku- 50
weni zokuphin-
daphinda • Sebenzisa izimpawu Ukusebenzisa ulimi lwezibalo zokuphindaphinda ezimweni abenza kuzo:
ezifanele(+, x, =, ) Ukuphinda kabili, ukuphindaphinda, okuphindiwe, ukuphindaphinda ngo,isamba,
amaqoqo oku ukuphinda ka, isikhathi njengo
(kakhulu, kade, kabanzi...), kabili, ngokuphindwe kathathu, nokufunda nokubhala
uphawu lokuphindaphinda (x)
Sebenzisa lolulimi ukwenza izibalo zokuphindaphinda
Ukuqonda ukuphindaphinda njengokuhlanganisa ngokuphindelela
Isibonelo
Okuyisithupha okuhlanganiswe kathathu kuyafana nalokhu:
6 + 6 + 6 = 18
Amaqoqo ama-3aphindwe ka 6 = 18
Oku-3 kuphindwe ka- 6 = 18
6 x 3 = 18
3 x 5 = 18
Qondisisa ukuphindaphinda njengokuchaza ukuhleleka
¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥
¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥ 5 x 3 =15
¥ ¥ ¥ ¥ ¥ ¥
3 x 5 = 15
379 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
380 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.14 Phendula imibuzo efana nale:
Ukuhlanganisa Okuhlanu okune
ngokuphindelela
kuholela Ukuphinda kabili oku-6
Izibalo IBANGA 1-3
ezibalweni
zokuphindaphinda Oku-6 ukuphinde ka- 5
Izinto zokubala ezintathu emugqeni. Kunemigqa e-4. Zingaki izinto zokubala
sezizonke
Oku-2 uphindaphindwe ka-4
Oku-8 kuphindweka-2
Ukubona ukusebenza kwesibambeli esimele inombolo engaziwa.
3 amaqoqo oku 2 kwenza 6 noma 3 kuphindwe 2 kwenza 6 noma 3 x 2 =
4 amaqoqo oku 3 kwenza 12 noma 4 kuphindwe 3 kwenza 12 noma 4 x 3 =
6 amaqoqo oku 3 kwenza 18 noma 6 kuphindwe 3 kwenza 18 noma 6 x = 18
7 + = 14
2 amaqoqo oku 7 =
2 + + + + + + = 14
x 7 = 14
1x2=
2x2=
3x2=
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
1x5=
2x5=
3x5=
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.16 Ulwazi lwezinombolo: Izibonelo zemibuzo engabuzwa:
Uhla lwezinombolo
Izibalo zekhanda Ulwazi Lwezinombolo
kufinyelela ku- 99
Amagama ezinombolo nezimpawu zazo
• Hlela iqoqo lezinom-
bolo ezikhethiwe. Bamba uphakamise ikhadi noma ubhale phansi amagama ezinombolo. Khetha
umfundi ozobhola zoqondanisa nenombolo.
• Qhathanisa izinombolo
kuya kuma -99bese Okungaphezulu nokungaphansi
usho ukuthi iyiphi
Yini
enkulu noma encane
ngo 1, 2, 3, 4, 5 ne-10 • 1 ngaphansi kwe 70
Khumbula ngokushe- • 1 ngaphezu kwe 80
sha:
• 3 ngaphansi kwa 51
• Khumbula izindlela
zokuhlanganisa noku- • 4 ngaphansi kwa 67
susa kuyofinyelela • 5 ngaphansi kwe 85
e-20
• 10 ngaphezu kwe 90
• Hlanganisa noma
ususe kusukela • 10 ngaphansi kwe 80
ngama-10 kusukela Iyiphi i-alfabheti yesi- 5?
e-0 kufinyelele e-100
Iyiphi inyanga ye- 9yonyaka?
Amaqhinga okubala
ngekhanda Ukuhlela nokuqhathanisa
Sebenzisa amaqhinga Ikuphi okungaphezulu: 21 noma171?
okubala ukuhlanganisa Nginike inombolo ephakathi kuka 154 no 159.
nokususa ngempume-
lelo:
• Beka inombolo enkulu
kuqala ukuze ubale
uqhubeke noma uye
emuva
381 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
382 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.16 • Umugqa wezinombolo Amaphuzu okuhlanganisa nokususa:
Izibalo zekhanda • Ukuphinda kabili • Ukwazi ngengqondo wonke amabhondi okuhlanganisa nokususa kufinyelele
nokuhlukanisa kabili e-20
ngokulinganayo
+ ∆ = 20
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukwakha nokuhlakaza
+ ∆ = 16
Sebenzisa ubudlelwane
19 = - ∆
phakathi kokuhlanganisa
nokususa Okuyikho ngokuhlanganisa nokususa zonke izinombolo kufinyelele e-20
1 + 11 = 12 11 + 1 = 12
2 + 10 = 12 10 + 2 = 12
3 + 9 = 12 9 + 3 = 12
18 - 4 = 14 18 - 14 = 4
18 - 5 = 13 18 - 13 = 5
18 - 6 = 12 18 - 12 = 6
Khumbula ngokushesha ukuhlanganisa okuphindwe kabili kufinyelele e-20. Loku
kumele kufake ukususa okuyikho okuqondene.
• 1+1=2
• 2+2=4
• 3+3=6
• 4+4=8
• 5 + 5 = 10
• 6 + 6 = 12
• 7 + 7 = 14
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• 8 + 8 = 16
• 9 + 9 = 18
• 10 + 10 = 20
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.16 Ngikhombise inombolo engingayengeza ukwenza ama 20 (bhala phansi useben-
zisa amakhadi obungako benani lenombolo).
Izibalo zekhanda
• 8
• 2
• 9
• 15
• 3
Ngikhombise inombolo esele uma ….kuthathiwe kokunga 20 (bhala phansi use-
benzisa amakhadi obungako benani lenombolo).
• 5
• 18
• 0
• 14
• 7
Amaqhinga okubala:
Bheka amanothi kuthemu 2.
383 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
384 ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.17 • Sebenzisa usho • Sebenzisa usho Yini okwehlukile kuthemu 4?
amaqhezu ezimweni amaqhezu ezimweni
Amaqhezu Ngalethemu yesi-3 abafundi bazogxiliswa ekutheni lihlangana kanjani igama
ezejwayelekile ezejwayelekile
leqhezu enombolweni elingana nezingxenye zokuphelele okuhlukanisiwe.
nezaziwayo okufaka nezaziwayo okufaka
Imidwebo enhlobonhlobo isetshenzisiwe ukwakha ukuqondisisa okuqhubekayo.
uhhafu, ikota, uhhafu, ikota,
Izibalo IBANGA 1-3
okukodwa kokuthathu, okukodwa kokuthathu, Abafundi baqhubeka nokusho amaqhezu emdwebeni kulethemu. Baphinda
nokukodwa kokuhlanu nokukodwa kokuhlanu basho amagama ezingxenye uma benza izibalo. Izingxenye zamaqhezu
ezikhonjiwe zibhalwa kanje 1kuhhafu, 1 kokuthathu, 1 ikota.
• Bona amaqhezu • Bona amaqhezu
ezimweni ezidwetshiwe ezimweni ezidwetshiwe Kulethemu kufanele kugxilwe kokuphelele. Abafundi bazokwazi uku:
• Bhala amaqhezu • Bhala amaqhezu Qedela imisho
njenge 1 uhhafu, 2 njenge 1 uhhafu, 2
Ohhafu ababili bafana ne _____ kokuphelele
kokuthathu kokuthathu
Okuthathu kokuthathu kufana ne ____ kokuphelele
Okune kwekota kufana ne ____ kokuphelele
Ngalethemu abafundi bazothola amaqhezu eqoqo lezinto.
Isibonelo:
Abafundi bazothola izinto zokubala ezibekwe ngokuhleleka:
1 uhhafu we 8 wezinto zokubala.
¥ ¥
¥ ¥
¥ ¥
¥ ¥
Abafundi bangahlukanisa izinto zokubala ezi- 8 kube amaqoqo ama-2 oku- 4.
¥ ¥
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
¥ ¥
¥ ¥
¥ ¥
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA
OKUFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO (ezifundweni eziyi
NAMAKHONO
ISIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA awa eleodwa
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA nemizuzu
NGOKUPHELA
NGETHEMU 1 engama-24)
KONYAKA
1.17 Vumela abafundi ukusebenzisa izinto eziphathekayo okwenza loku nokuzibeka
ngohlelo olufanele.
Amaqhezu
Ngasekupheleni kwethemu abafundi kumele bebesebekwazi ukuthola:
• 1 uhhafu wezinto eziqoqiwe;
• 1 ikota yezinto eziqoqiwe;
• 1 kokuthathu kwezinto eziqoqiwe; kanye
• 1 kokuhlanu kwezinto eziqoqiwe.
385 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-4 YEBANGA LESI- 2
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANO, I-ALJEBHRA
386
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
2.1 Kopisha, wandise bese Amaphethini Abafundi bazosebenza ngamaphethini emvelo, awesimanje nansukuzonke kanye
uchaza asizungezule nawamasiko angamagugu kusukela eBangeni loku - 1 kuya kwelesi - 6. Lokhu
Amaphethini
kusho ukuthi akudingeki ukuthi uchithe isikhathi ngalesisihloko. Kufanele ukuthi
ejiyometri Kopisha, wandise ubuye Khomba,uchaze
Izibalo IBANGA 1-3
kubuye kukhethwe imisebenzi kanye namaphethini alungele iBanga ngalinge.
uchaze ngamagama ngamagama ubuye
ukopishe amaphethini Inhlobo eyodwa yamaphethini abafundi ingabukeka njengomugqa ohlukanise kabili
• Amaphethini alula
ejiyometri kufane nxa zombili, isib. Amacembe amaningi nobuso bezilwane kuwumugqa ohlu-
enziwe ngezinto
kanisa kabili kufane nxa zonke. Kanjalo nezinambuzane uma uzibuka ngaphezulu
eziphathekayo; kanye • Ngokwemvelo
kanye namaphethini kwizinyoni eziningi uma uzibuka ngaphansi.
• Namaphethini alula • Empilweni yesimanje
Abafundi bangabuka amaphethini:
enziwe ngokudweba yansukuzonke
imigqa, izimo noma • Uthango (oluwucingo, izingodo);
• Amasiko angamagugu
izinto
• Umsebenzi wezitini kanye namathayili aphansi;
Sungula uchaze
• uphahla;
amaphethini akho
• izimpahla kanye nezindwangu;
Sungula amaphethini
akho ejiyometri • amapuleti, izinkomishi, amasosa;
• Ngezinto • amabhola;
eziphathekayo
• izilwane ezifana nezinkomo, izimvemvane, amadumbe, indlulamithi, ingwe,
• Ngokudweba imigqa, izintuthwane, izinyoni;
izimo noma izinto
• izimbali nacembe;
Amaphethini
• iphepha lokuhlobisa ubonda olwenziwe ngephepha elihlotshiwe elitholakala
asizungezile
ikakhulukazi emikhukhwini.
Bona, chaza
• Umsebenzi wobuhlalu wesimanje nowakudala; kanye
ngamagama ubuye
ukopishe amaphethini • Nezitsha zobumba/dongo noma obhasikidi abelukiwe
ejiyometri
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Bangawachaza kanjani abafundi amaphethini abawathola lapho behlala
• Ngokwemvelo khona?
• Kwimpilo yesimanje Kunezindlela ezahlukene zokuchaza amaphethini esiwathola lapho sihlala khona.
yansukuzonke Amaphethini amaningi atholakala lapho sihlala khona enziwe ngemigqa, ngezimo
noma izinto. Isimo noma izinto azidingi ukuxhumana nejiyometri eziyizimo ezi-2-D
• Amasiko angamagugu
nezi-3-D okusethsenzisiwe eBangeni lesi - 2. Bonke abafundi babheka:
• Lokho ngokuphindelela, njengamachashaza, imigqa, nanoma iyiphi inhlobo
yesimo; nokuthi
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA
CAPS
ngeThemu ye - 2 isifundo)
2.1 • Iphindeke kanjani. 1 isifundo
Amaphethini Izibonelo:
ejiyometri
- Imigqa eqondile enqamula eminye, imigqa ehambisana nengezansi lento/
lendwangu noma umugqa osuka phezulu/ onqamulayo, imigqa ehamba
emilenzeni yamabhulukwe,
- Imigqa ezungezayo njengaleyo etholakala uma usika u-anyanisi.
- Imigqa engaqondile, njengaleyo eseminweni kanye nedumbe, nemibimbi
yendlovu naleyo ekubantu asebegugile.
- Imigqa ejikajikayo efana naleyo etholakala uma usika ikhabishi.
- Amachashaza afanayo, amachashaza ahlukene ngokulinganayo
- Izimo ezilinganayo, isib. iphethini yezitini obondeni naphansi,
- Izimo ezinombala ofanayo
- Amaphethini enziwe ngesimo esifanayo ebheke ezindaweni ezehlukene, isib.
unxantathu obheke phezulu naphansi owenziwe ngobuhlalu besintu, izitini
zaphansi ezibheke ezindaweni ezahlukene.
- Amaphethini enziwe ngezimo ezahlukene, njengawendlulamithi.
387 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (ihora nemizuzu
388 ADINGEKAYO UMA Okugxilwa kukho enga - 24
KUPHELA UNYAKA ngeThemu ye - 2 isifundo)
2.2 Kopisha, wandise Kopisha, wandise Buka amanothi eThemu yoku - 1, kodwa ukhulise uhla lwezinombolo lufinyelele Izifundo ezi - 3
Amaphethini ubuye uchaze ubuye uchaze ema - 200
ezinombolo Kopisha,wandise ubuye Kopisha, wandise ubuye
uchaze uhla olulula uchaze okulula ukulan-
lwezinombolo kufinyelele delanalwezinombolo
okungenani ema - 200. kufinyelele okungenani
Izibalo IBANGA 1-3
Sungula awakho ema - 200.
amaphethini Ukulandelana kufanele
Sungula awakho kukhombise ukubala
amaphethini ezinombolo. uyaphambili uye nase-
muva ngo-:
• Kukodwa, kusukela
kunoma iyiphi inom-
bolo ephakathi kwe - 0
no - 200
• Ngokwamashumi
kusukela kunoma iyiphi
inombolo phakathi kwe
- o nama - 200
• Ngakuhlanu kusukela
kunoma iyiphi inom-
bolo ephakathi kwe - 0
kufinyelela ema - 200
• Ngakubili kusukela
kunoma iyiphi inom-
bolo ephakathi kwe - 0
kufinyelela ema - 200
• Ngakuthathu kusukela
kunoma iyiphi inom-
bolo ephakathi kwe - 0
kufinyelela ema - 200
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
2.2 • Ngakune kusukela
Amaphethini kunoma iyiphi
ezinombolo inombolo ephakathi
kwe - 0 kufinyelela
ema - 200
Yakha awakho
amaphethini
ezinombolo
ITHEMU YESI-4 YEBANGA LESI-2
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
ISIKHATHI
CAPS UKUQONDA
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO
ADINGEKAYO WOKUFUNDISA sehora eli 1
ABHEKWA NGETHEMU
NGOKUPHELA nemizuzu engama
1
KONYAKA 24)
3.2 Uhla lwezinto Uhla lwezinto Okunconywayo okugxilwa kukhoku Themu- 4 Isifundo esi-1
Izinto ezi-3-D Bona usho izinto ezi- Bona usho izinto ezi- Ukusebenza kuhlanganiswe nemisebenzi ebhaliwe.
3-D ezilapha ekilasini 3-D ezilapha ekilasini
nezithombe nezithombe
• Isimo sebhola • Isimo sebhola
(Okusambulunga,) (Okusambulunga,)
• Izimo ezisabhokisi • Izimo ezisabhokisi
(iprizimu) (iprizimu)
• amasilinda • amasilinda
Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto
Chaza, uhlele bese Chaza, uhlele bese
uqhathanisa izinto ezi- uqhathanisa izinto ezi-
3-D ngalokhu-: 3-D ngaloku-:
• ubungako • ubungako
• izinto ezigingqikayo • izinto ezigingqikayo
• izinto ezishelelayo • izinto ezishelelayo
Imisebenzi ekugxiliwe
kuyo
• Bukela bese wakhe
izinto ezi- 3-D. Izinto
usebenzisa izinto
eziphathekayo
njengezimo ezisikiwe
ezi-2-D amabhuloki,
okusetshenzisiwe
nekhithi yokwakha
nezinye izinto ezi-3-D
389 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
390 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO
ADINGEKAYO WOKUFUNDISA sehora eli 1
ABHEKWA NGETHEMU
NGOKUPHELA nemizuzu engama
1
KONYAKA 24)
3.3 Uhla lwezinto Uhla lwezinto Bheka amanothi kuThemu 2
Izimo-2-D Bona usho izimo ezi-2-D Bona usho izimo ezi-2-D KuleThemu kubukezwa kuhlanganiswa umsebenzi wezimo ezi-2-D.Kugxiliswa
ekubukeni nokubiza ngamagama izindilinga, izikwele,onxande, nonxantathu bese
• indilinga • indilinga
bekhuluma ngamacala aqondile nazindilinga.Benza imisebenzi kuleyo ekuiThemu
Izibalo IBANGA 1-3
• onxantathu • onxantathu 2, kodwa bagcine begxilisa kuzimpawu zezimo namagama azo.
• izikwele • izikwele
• onxande • onxande
izimpawu zezimo izimpawu zezimo
Chaza uhlele bese Chaza uhlele bese
uqhathanisa izimo ezi- uqhathanisa izimo ezi-
2-D ngalokhu: 2-D ngalokhu:
• ubungako • ubungako
• umbala • umbala
• isimo • isimo
• amacala aqondile • amacala aqondile
• amacala asandilinga • amacala asandilinga Izifundo ezi-3
3.4 Okufana nse nxazom- Okufana nse Bheka amanothi kaThemu 2.
bili nxazombili
Okufana nse
nxazombili Bona udwebe Bukela udwebe
umugqa okufana nse izimo ulayini ofana
nxazombili ngejiyometri nse ngejiyometri
nokungesiwo nokungesiwo
izibalomdwebo. izibalomdwebo. isifundo1
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YESI-4 YEBANGA LESI- 2
4.ISILINGANISO
ISIKHATHI
CAPS UKUQONDA
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.1 Ukukhuluma Ukukhuluma Abafundi bayaqhubeka ngokukhuluma besebenzisa ubude besikhathi Isifundo 1
ngesikhathi ngesikhathi nokulandelanisa sona
Isikhathi
• ukubiza ngamagama • Khuluma ngesikhathi Ngesikhathi sokufundisa ikilasi lonke nokugxila emaqenjini, abafundi
ukulandelanisa ngamahora ngohhafu bayakhuluma ngezinsuku zamasonto, izinyanga zonyaka,namhlanje zingaki izolo
izinsuku zamasonto wehora nangekota nakusasa.Abafundi bayazijwayeza ikhalenda ngokufaka lokhu;
yehora ewashini lezinti
• Ukubiza ngamagama • Izinsuku zokuzalwa;
izinyanga ngesizulu Ukubala ubude
• imigubho yezenkolo;
ngesikhathi nokudlula
• Izinsuku zokuzalwa,
kwaso • izigameko zomlando;
imigubho yezenkolo,
amaholide, izigameko • Sebenzisa iwashi • izigameko zesikole
zomlando, izigameko ukubala ubude
• Amaholide
zesikole ekhalandeni. besikhathi ngamahora
uhhafu wehora noma ekhalendeni.
• Khuluma ngesikhathi
ikota yehora.
ngamahora ngohhafu Shono isikhathi ngamahora,ngohhafu wehora nekota yehora
wehora nangekota
yehora. Bheka amanothi kaThemu 3
Ukubala ubude
ngesikhathi nokudlula
kwaso
• Sebenzisa
amamkhalenda
ukubala ubuye
uchaze ubude ubude
besikhathi ngezinsuku
zeviki
• Sebenzisa iwashi
ukubala ubude
besikhathi ngamahora
uhhafu wehora noma
amakota.
391 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
392 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.2 Isilinganiso Ukwethula isinganiso Yini umahluko kuThemu 1 isifundo1
esingahlelekile esingahlelekile
Ubude, KuThemu 1 kuyancomeka ukuba abafundi bagxiliswe ekuqageleni, belinganisa,
• Qagela, ulinganise, • Qagela, ulinganise, beqagela, bese bebhala ubude, ububanzi kanye nokuphakama ngamayunithi
uqhathanise, uhlele uqhathanisa, angahleliwe beqala ISILINGANISO ngamamitha.
Izibalo IBANGA 1-3
bese ubhala ubude uhlele bese ubhala
KuThemu 4 bangagxila ngokuqagela, isilinganiso, baqagela, nokubhala
usebenzisa isilinganiso ubude usebenzisa
ubude,ukuphakama, nobubanzi ngamamitha kuThemu 1. Bheka amanothi
esingalinganisiwe isib, amamitha (izinduku
kuThemu1
isandla, amanyathelo, zamamitha,noma
ubude bepensela, ubude bentambo Lokhu kungahlanganiswa nomsebenzi obhalwayo.
izintozokokubala.njll. ngamamitha) njenge
yunithi engahleliwe
• Chaza ubude
bezinto ngokubala
uqala ngokuqagela
ukuthi bungakanani
ubude bamayunithi
angahleliwe
• Sebenzisa
ulimi ukhuluma
ngokuqhathanisa isib,
kude xaxa, kufishane
xaxa, kuphakeme xaxa
kubanzi xaxa
Ukwethula isinganiso
esingahlelekile
• Qagela, ulinganise,
uqhathanise, uhlele
bese ubhala ubude
ngamamitha (kungaba
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
amamitha ngezinduku
noma ubude bentambo
ngamamitha)
ngesilinganiso
esilingene sobude.
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA sehora eli 1
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.3 Isilinganiso esingahl- Ukwethula isilinganiso Kuthemu 2 isifundo1
elekile esingahlelekile
Isisindo • Kulinganiswe isisindo ngokungahlelekile besebenzisa ukuzimelela;
• Qagela, ulinganise, Abafundi babhala
• Kuhlelwe izinto ngokwezisindo ezihalwe emaphaketheni
uqhathanise, uhlele imisebenzi
bese ubhala isisindo ngokuhlanganyela • Kufundwa izikali zasendlini yokugeza (izikali zombili nezithombe zezikali) bheka
usebenzisa isilinganiso nokufunda izithombe; amanothi kathemu 2
esingalinganisiwe.
• Izinto ezine sisindo Kuthemu 4 abafundi kumele bahlanganise amakhono okufunda isikali
nokuzimelela isib,
esibhalwe kuzo, sasendlini yokugeza nezithombe kusondezela kukilogremu eliphelele.Lokhu
amabhuloki, izitini njll,
kungahlanganiswa nomsebenzi obhalwayo.
• Isisindo sezithombe
• Sebenzisa ulimi
esikalini sasendlini
lokukhuluma ngoku-
yokugeza lapho uthi
qhathanisa, isib,
lukhomba ikilogremu
kulula, kuyasinda,
liphelele.
kulula ngokuthe xaxa,
kuyasinda ngokuthe
xaxa
Ukwethula isilinganiso
esingahlelekile
• Qhathanisa, uhlele
bese ubhala isisindo
esiveziwe ephaketheni
ezinto ezithengisayo
ngokwamakilogremu
isib amakilogremu ama
2 erayisi,ne1 kilogremu
likafulawa
• Balinganisa izisindo
zabo ngokuseben-
zisa isikali sasendlini
yokugeza.
393 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
394 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.4 Isilinganiso Ukwethula isinganiso Ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela abafundi bangaqhubeka ngoku- isifundo1 l
esingahlelekile esingahlelekile
Umthamo • Qagela nokulinganisa baqhathanise, bahlele bese bebhala umthamo wesitsha
• Qagela ulinganise, Abafundi babhala noma okumumethwe yisitsha leso besebenzisa isilinganiso esingalinganisiwe.
uqhathanise uhlele imisebenzi Ukulandela uhlelo lwezinto ezizosetshenziswa njengokubhaka,usebenzisa
Izibalo IBANGA 1-3
umthamo wesitsha ngokuhlanganyela isimo esijwayelekile lapho abafundi bezozijwayeza khona UKULINGANISA.
isib. umthamo (isitsha nokufunda izithombe; Khetha uhla lwezinto abazozisebenzisa ngezithako ezinikwe ngamankomishi
esingakumumatha amathisipuni,noma amayunithi angenasilinganiso.
• Imiphumela
uma sigcwalisiwe)
ngomthamo obhaliwe • Qhathanisa uhlele umthamo wamabhodlela ahlukene nohla lwezinto
noma okumumethwe
kuwo ngokuhlela ozozithenga lapho umthamo azokhangisa ngawo ephaketheni lelo.
isitsha ngokusebenzisa
ngokulandelana
isilinganiso • Ukusebenza ngo 1litha angamabhodlela, noma 1ilitha lojeke ukuqagela
okuhleliwe.
esingalinganisiwe isib. nokulinganisa uqhathanisa ubhala. Umthamo wezitsha noma okumumethwe
isipuni namankomishi • Izithombe zojeke yilezo zitsha ngamalitha.
lapho umthamo
• Chaza umthamo Bheka amanothi kuthemu 3
usondezelayo kulitha
wesitsha ngokubala
e-1 noma 2 kulayini Abafundi kumele banikwe umsebenzi obhaliwe ohlanganisa nokufunda izithombe
ukuthi mangaki
obhaliwe.
amayunithi angahleliwe • Imiphumela yomthamo obhaliwe kuwona ukuze kuhlelwe ngokulandelana
angagcwalisa • Okulindelekile ukuthi kwawo
lesositsha isib. abafundi bazofunda
ibhodlela lingagcwala • Izithombe zojeke lapho umthamo usondelene nenombolo 1 yelitha noma 2
inombolo leyo ebhaliwe
izinkomishi ezi-4. wamalitha kulayini obhaliwe
duze komugqa wesindi
Ukwethula isinganiso Okulindelekile ukuba abafundi bodwa bafunde inombolo eseduze kolayini.
• Chaza umthamo
esingahlelekile Lokho kuchaza ukuthi umthamo (cishe ugcwale.ngaphezulu ngaphansi.
njengokuthi cishe kube
kancane, noma kuyalingana ngamalitha) befunda ejekeni.
(gcwale, ngaphansi,
• Qagela, linganisa,
ngaphezulu njll) Isilinganiso somthamo njengesimo esejwayelekile sokuxazulula izinkinga
uqhathanise,uhlele
befunda kujeke nokubala
bese ubhala
umthamo waleyonto Esikhathini esimiselwe iziNombolo iziMpawu noBudlelwano bazo abafundi
ngokulinganisa sebengaxazulula izinkinga besebenzisa isimo esijwayelekile ngoku;
ngamalitha
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Isilinganiso esingahlelekile somthamo nokumumethwe isib. Ugogo usebenzisa
izinkomishi ezi 2 zobisi ukwenza uphudingi uma engaziphinda kabili izinto
azisebenzisile, angadinga ubisi olungakanani?
• Amamlitha
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA sehora eli 1
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.4 • Qhathanisa uhlele, Bhekisisa ukuthi ithemu inohlelo lwezinombolo ezifanele lona;kanjalo nohlobo
ubhale umthamo lwezinkinga oluhlukene.
Umthamo
wezinto eziveziwe
ephaketheni
ngokwamalitha isib.
Amalitha 2 obisi,ilitha
1yobisi, amalitha 5
kapende.
395 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-4 YEBANGA LESI-2
5.ULWAZI OLUQOQELWE
396 UKUQONDA ISIKHATHI
OFUNDWAYO UKUQONDA ESINQUNYIW
NAMAKHONO OKUFUNDWAYO (esifundweni
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO NAMAKHONO sehora eli 1
NGOKUPHELA ABHEKWA NGETHEMU 1 nemizuzu engama
KONYAKA 24)
5.4 Ukuqoqa nokuhlela
ulwazi
Qoqa nokuhlela
Izibalo IBANGA 1-3
ulwazi • Ukuqokelelwa kolwazi
ngekilasi lakho noma
isikole ukuphendula
imibuzo ezobe ibuzwa
uthisha
• Ukuhlela ulwazi
ngamathali.
5.5 Ukubhala okumele
ulwazi
Bhala okumele
ulwazi Ukubhala okumele ulwazi
ngegrafu yezithombe
5.6 Ukuhlaziya Ukuhlaziya nokuhusha Ukuhlaziya nokuhumusha ulwazi olunikiwe 1isifundo
nokuhumusha ulwazi ulwazi
Hlaziya Kulesisikhathi sonyaka,abafundi kumele ngabe sebeyijwayele igrafu yezithombe.
nokuhumusha Ukuphendula imibuzo Ukuhlaziya ulwazi kuyancomeka ukuthi kuthemu 4abafundi bagxiliswa ekuhlaziyeni ulwazi.Nika
ulwazi ngolwazi egrafini kulokho okumele ulwazi abafundi ulwazi lokuhlaziya okungenani eyo-1igrafu yezithombe..
yezithombe. olubhaliwe.
Abafundi abaphendule imibuzo leyo ezobuzwa uthisha ngegrafu nethebula. Bheka
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola uthemu 1nemibuzo efanele nenhlobonhlobo.
3.5.3 INCAZELO YOKUQUKETHWE EBANGENI LESI-3
YEBANGA LESI- 3 ITHEMU YOKU-1
CAPS
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU NOBUDLELWANE BAZO
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
EBangeni 3 abafundi bazohlanganisa bephetha abakufunde eBangeni 2 bese besenzisa lamakhono ekusebenzeni izinombolo phakathi kuka 0 kuya e - 999.
Abafundi manje eBangeni lesithathu 3 bazokwenza lokhu
• Bazofunda baphinde babhale izinombolo nezimpawu kanye namagama ukuya e 1000
• Buqhubeke nokukhomba nokuzibeka esikhundleni esifanele.
• Besebenzisa ulwazi lwabo lobungako benani lenombolo ukuthola amakhulu, amashumi nemivo bese bechaza ubudlelwano bakho.
• Ukuhlukanise izinombolo ezihamba ngantathu. Bazosebenzisa ulwazi lwabo lobungako benani lenimbolo ukuqathanisa nokuhlela izinombolo bese benika izizathu ngokukhetha
kwabo.
• Baqhubeke nokubala beya phambili babuye baye emumva, ngezikhawu zama 20,25, 50 kanye 100; bazoqala ke manje babona ubudlelwano phakathi kokubala ngaku 2 kanye noku
4
• Babe nolwazi lokubala isamba esikhulu sezinto ngamaqoqo. Sebeyakwazi kubala gokuhleleka, ngokuyikho futhi bangakwazi ukunika indlela yokubheka imiphumela;
• Behlanganisa babuye basuse izinombolo ngekhanda uze ufike kuma 50
• Bexazulula izinkinga ezahlukene bese befunda ukuhlela izimpendulo ezibhaliwe ngendlela ehlelekile.
• Bakhethe izimpawu ezifanele uma bexazulula izinkinga ezimweni ezijwayelekile.
• Bangabhala ukubala kwabo besebenzisa ukhlananisa (+), ukususa (-) kanye nokulingana (=). Bayakwazi ukuchaza izimpendulo zabo nezindlela abazisebenzisile.
• Besebenzisa izindlela ezihlelekile ukubhala izibalo zokuhlanganisa nokususa. Isibonelo:bazohlakaza eyodwa noma ezimbili kuhlanganisa nokususa; bese bekwazi ukukhetha ohlwini
lamaqhinga abazolisebenzisa ukuxazulu inkinga. Isibonelo: ukususa: 135 - 131, umfundi uzokwazi ukususa ngokubala eqhubeka noma eya emumva.
• Inqubo mgomo ilindele ukuthi umfudi webanga 3 uzisebenzisa kancane izinto zokubala eziphathekayo ukumela ukulanganisa nokususa. Ngokuphela konyaka balindeleke ukuba
bakwazi ukuhlanganisa nokususa besebenzisa indlela yephepha nepensela.
• Uma umfundi efika eBangeni lesi 3 kufanele azi ubungako benani lenombolo nokuhlakaza izinombolo ukuze akwazi ukwenza izibalo. Umfundi uzobeseqala ukwazi ukuthi ama 78
angama ayimivo engama 78 namashumi ayi 7 nemivo eyi 8.Umfundi akadingi izinto zokubala eziphathekayo ukumsiza ukwazi lokhu. EBangeni 3 abafundi bazodinga amathuba
aqhubekayo ukwenza bephindelela ukuhlakaza izinombolo ukuze bazi ubungako benani lezinombolo bese besebenzisa lolulwazi ukuhlakaza izinombolo ma behlanganisa futhi
besusa.
397 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
398 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.1 Bala ngokujulile izinto • Yenza amaqoqo ezinto EBangeni lesi 3 abafundi baqhubeka nkubala izinto zansuku zonke. Uhla
eziphathekayo ezingaba ama 200 lwezinombolo lukhula lufike e-1000 ngokuphela konyaka. Lokhu kusho ukuthi
Ukubala izinto kudinga ukuketha ngokucophelela izinsizakufundisa ezizosetshenziswa:
kuqagela nokubala
Qagela bese ubala
ngokwethembeka • Amabhuloki kaDienes
ngokwethembeka
kufinyelela okungenani • Nikeza ukuqagela • Amakhadi obungako lenani lenombolo
izinto ezi- 1000 lezinto. okusondelele kwezinto
Ngethemu lokuqala abafundi benza bephindelela bebukeza ukubala izinto
Izibalo IBANGA 1-3
Iqhinga lokwenza ezingabhekwa
amaqoqo liyakhuthazwa. ngokuzibala. kufinyelela e- 200.
Kugxilwa ekwenzeni amaqoqo ezinto. Abafundi kufanele babe nokuqonda ukuthi
kungcono, kuyashesha futhi kusebenza kangcono ukubala ngamaqoqo okuyishumi,
amashumi amabili, amashumi amahlanu nekhulu nangakunye. Baqala ukubala
ngamakhulu, uya phambili ubuye uye emumva ngethemu yokuqala. Ukulekelela
ukubala bephimisela, abafundi bangahlela izinto ngamaqoqo ngokuyi 100.
Isibonelo
Iqoqo ngalinye likhombisa okuyikhulu.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ngalethemu kanye nonyaka wonke abafundi kumele benziwe bazi ukuthi ukubala
izinto kuzosiza ezibalweni.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.1 Isibonelo
Ukubala izinto Ukubala izinto ngokuzihlakaza zibe ngamaqoqo okuyishumi, 20, 50 ngisho
namakhulu azobenza abafundi bahlakaze izinimbolo uma behlanganisa noma
besusa. Ukuhlanganisa 362 + 527, abafundi bangayihlakaza inombolo ngobungako
bamanani njenge 362 + 527
=(300+60+2)+(500+20+)
Abafundi bangabala ngamakhulu ngoba bakwenzile lokho ngesikhathi bebala izinto
ngamaqoqo amakhulu. Abafundi bazobala ngamashumi (benzile kanjalo kusukela
eBangeni 1) kanye nangakunye. Abafundi kufanele baqonde ukuthi kungani
bechitha isikhathi bebala izinto.Ukuxhumana kufanele kwenziwe kucace.
Ngalethemu abafundi bangasebenzisa amanhuloki kaDiens ukumela izinombolo
noma amabhloki ayishumi. Abafundi basebenzisa kezizinsiza kufunda eBangeni 2
Abafundi kufanele bakwazi ukuqedela lesisitatimende esilandelayo:
Inani lamabhuloki ayi 10 a_____________
Abafundi bangasebenzisa amakhadi obungako benani ukukhombisa ubungako
bedijithi ngayinye.
Izinhlobo zalemisebenzi zigxile ekukhombiseni ukuthi akukona ukubala izinto
kuphela. Ngalesosikhathi abafundi ba:
• Bayokuqonda ubungako bamadijithi.
• Ukuhlakaza nokwakha izinombolo, kanye
• Nokufunda izimpawu zezinombolo.
399 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
400 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.2 Bala uyephambili Bala uyephambili Yini okwahlukileyo eBangeni 2?
ubuye uye emumva ubuye uye emumva
Bala uyephambili Abafundi babala nge 100s okokuqala. Bakwenza lokhu kuyofika e 500. Abafundi
nge: nge:
ubuye uye badinga izinsiza ezizoba isizida seshumi njenge;
emumva • Ngezikhawu ezinikiwe • Ngezikhawu
• Ubuhlalu bokubala
eBangeni 2 ngokukhula ezinikiwe eBangeni
kohla lwezinombolo 2 ngokukhula kohla • Amabhuloki kaDiens
Izibalo IBANGA 1-3
kusuka kunoma iyiphi lwezinombolo.
• Umugqa wezinombolo
inombolo oyinikiwe.
• 100 kuyofika
• Igridi yezinombolo
• Ngama 20, 25, 50, okungenani ema 500
100 ukuze kuyofika Ukubala ngokweqa kudina kuxhunyaniswe nethebula lokuphindaphinda. Ukubala
okungenani e1000 ngaku 4 kuzosiza abafyndi uma bethi:
• Oku 4 oku 1 kwenza oku - 4
• Oku 2 okune kwenza okuyi - 8
• Oku 3 okune kwenza oku - 12
Lokubala weqa kusekela ulwazi lokuphindaphinda futhi kusize abafundi uma
beqedela ukulandelana kwezinombolo.
1.3 Khomba, bona bese Khomba, bona bese Yini umehluko eBangeni 2?
ufunda izinombolo ufunda izinombolo
Amagama Ngalethemu abafundi babona, bafunde bese bebhala izimpawu zezinombolo kufike
nezimpawu • Khomba, bona bese • Khomba, bona bese ema 500. Bafunda amagama ezinombolo kufike ema 250 bese bebhala amagama
zezinimbolo ufunda zimpawu ufunda zimpawu ezinombolo kufike e 100.
zezinombolo 0 - 1000 zezinombolo 0 - 500
Ukufunda nokubhala izimpawu zezinombolo kuyenziwa kuphindelelwe uma:
• Bhala izimpawu • Bhala izimpawu
• Bebala izinto
zezinombolo 0 - 1000 zezinombolo 0 - 500
• Bebala beya phambili babuye baye emumva
• Khomba, bona bese • Khomba, bona bese
ufunda amagama ufunda amagama • Beqedela ukulandelana kweziombolo; kanye
ezinombolo 0-1000 ezinombolo 0-250
• Nokuhlela nokuqhathanisa izinombolo
• Bhala amagama • Bhala amagama
Kufanele kuqikelelwe ukusho izinombolo ngendlela eyiyo; kufanele kuthiwe 323
ezinombolo 0 kuya e ezinombolo 0 kuya e
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
njenge “amakhulu amathathu, amashumi amabili nantathu”, hhayi njenge “323”
-1000 -100
Uma ubhala izinombolo ezihamba ngantathu izinombolo eziphakathi kwe 100
no 110; 200 ne210; 300 ne 310, 400 ne 410, idijithi esesikhundleni sokuyishumi
u 0. Abanye abafundi bakuthola kunzima ukubhala lezizimpawu zezinombolo
uma benikwe inombolo ngamagama. Isibonelo, Kungabanzima kwabanye
abafundi ukubhala “amakhulu amathathu nane” ngezimpawu, bangabhala ama
3004. Amakhadi amele ubungako benani lenombolo angasiza ukusiza abafundi
ukuqonda ukuthi zingabekwa kanjani lezizinombolo ngokuyikho. Abafundi
kufanele banikwe isikhathi esiningi ukwenza bephindelela bebhala lezizinombolo.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.4 Chaza, qhathanisa Chaza, qhathanisa Yini umahluko eBangeni 2?
bese uhlela izinombolo bese uhlela izinombolo
Chaza, Ngalethemu abafundi babukeza ukuhlela nokuqhathanisa iznombolo kufike ema 99
kufike ema 999 kufike ema 99
qhathanisa bebe bekwazi ukunika iziathu ukuthi yini inimbolo inkulu kunenye. Vumela abafundi
bese uhlela • Chaza bese • Chaza bese ukuthi asebenzise umugqa wezinombolo, igridi yezinombolo noma ulwazi lwabo
izinombolo uqathanisa izinombolo uqathanisa izinombolo lokuhlakaza izinombolo zibe amashumi nokuyimivo ukukhombisa ulwazi lwabo.
eziphelele kufike eziphelele kufike Uma kuhlelwa izinombolo abafundi kfanele bakwazi ukusho kthi kungani inombolo
ema 999 usebenzisa ema 99 usebenzisa inkulu kunenye besebenzisa ubungako bamadijthi ukunika incazelo.
okuncane kuna, enkulu okuncane kuna, enkulu
Izibonelo
kuna, eningi kuna, kuna, eningi kuna,
engaphansi kuna engaphansi kuna 39 mcane kuno 59 ngoba:
nelingana ne nelingana ne
Ngiyazi ukuthi 39= 30 kanye ne 9, kanye 59 = 50 kanye ne 9. Futhi ama 30
• Chaza bese uhlela • Chaza bese uhlela ayizinyanda ezintathu zokuyishumi no 50 uyizinyanda ezinhlanu zokuyishumi.
izinombolo eziphelele izinombolo eziphelele Kunezinyanda eziningi zokuyishumi ema 50 kunama 30.
kufike ema 999 kusuka kufike ema 99 kusuka
Ukusebenza ngezinombolo zesikhundla ikhalenda iyona efanelekile ngoba ivumela
kokuncane kakhulu kokuncane kakhulu
abafundi bakhulume ngesikhundla senombolo esisekhalendeni.
kuya kokukhulu kuya kokukhulu
kakhulu, kanye kakhulu, kanye
kokukhulu kakhulu kokukhulu kakhulu
kuya kokukhulu kuya kokukhulu
kakhulu kakhulu
Sebenzisa izinombolo Sebenzisa izinombolo
ezimele isikhundla ezimele isikhundla
ukukhombisa ukukhombisa
ukuhleleka, indawo ukuhleleka, indawo
noma isikhundla. noma isikhundla.
Sebenzisa, funda bese Sebenzisa, funda bese
ubhala izinombolo ubhala izinombolo
ezimele izikhundla ezimele izikhundla
kuyofika kuma 31 kuyofika kuma 31
401 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
402 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.5 Bona ubungako Bona ubungako Yini umahluko kuBanga 2?
bezinombolo ezihamba bezinombolo ezihamba
Ubungako Ngalethemu kubukezwa ulwazi lobungako benani lenombolo kusuka eBangeni 2.
benani ngantathu kufike kuma ngantathu kufike kuma
Abafundi baqhubeka nokwenza imisebenzi efana neyenziwa eBangeni 2 ngethemu
lenombolo 999 99
4
• Bona ukuthi idijithi • Bona ukuthi idijithi
Ulwazi nokusebenzisa amagama obungako benani lenombolo:
ngayinye imeleni ngayinye imeleni
Izibalo IBANGA 1-3
Sebenzisa, funda bese uqala ukubhala:
• Hlakaza izinombolo • Hlakaza izinombolo
ezihamba ngantathu ezihamba ngantathu Ngakunye noma ngokwamayunithi, ngamashumi, amadijithi, inombolo ehamba
kufike ema 999 zibe kufike ema 99 zibe yodwa, inombolo ehamba ngambili....ubungako benani lenombolo...
izinombolo eziphinda izinombolo eziphinda
Hlakaza izinombolo ezihamba ngambili ibe ngokuphinda ngamashumi ne-
ngama 100, eziphinda ngamashumi nangemi-
mivo.
ngamashumi nangemi- vo.
vo. Abafundi bangahlakaza izinombolo zibe:
• Khomba bese usho
• Khomba bese usho ubungako bedijithi • Ubungako bamashumi nobungako bemivo isibonelo: 73=70+3 (amakhadi amele
ubungako bedijithi ngayinye. ubungako benani ayasiza ukwenza loku)
ngayinye.
• Ukuphindaphinda ngamashumi kanye nemivo Isib. 73= 7 amashumi+ 3 imivo
Ukwakhiwa kwezinombolo ezihamba ngambili kusukela kwizingxenye zobun-
gako benani lenombolo
Isibonelo:
Bhala inombolo:
a) 6 amashumi noku 3 okukodwa ___________________
b) 2 amashumi noku 5 okukodwa ___________________
c) 12 amashumi noku 8 okukodwa ___________________
d) 18 amashumi noku 4 okukodwa ___________________
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.5 Sebenzisa izinsiza kufunda ukukhombisa ukuhlukaniseka kwezinombolo:
Ubungako • Abhakhasi
benani
lenombolo a) Bonisa 4 amashumi kanye 5 okukodwa ukusebenzisa i- abhakhasi
b) Bonisa 7 amashumi kanye 6 okukodwa ukusebenzisa i- abhakhasi
• Amakhadi obungako benani lenombolo
Abafundi basebenzisa amakhadi obungako benani lenombolo ukukhombisa
izingxenye zenombolo
Ezibonelo:
Lokhu okulandelayo izinhlobo zemibuzo engabuzwa
• Yisho ukuthi idijithi ayi-8 ku 28 limeleni? Elika 2?
• Yisho ukuthi iyiphi inombolo elingana noma efana no:
a) 6 amashumi
b) Amashumi ayisishiyagalolunye nokuthathu okuyimivo
c) Amashumi amahlanu kanye nokuyisishiyagalolunye okuyimivo.
403 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
404 KUTHEMU 1
KONYAKA
Xazulula izinkinga ezisesimweni esijwayelekile
1.6 Sebenzisa lamasu Sebenzisa lamasu Yini umahluko kubanga 2?
alandelayo ukuxazulula alandelayo ukuxazulula
Amasu Abafundi balindeleke ukuxazulula izinkinga zezibalo zamagama besebenzisa
izinkinga bese uchaza izinkinga
okuxazulula lamasu alandelayo:
isixazululo
izinkinga • Ukwakha nokuhlakaza
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
izinombolo • Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili kulingane
• Ukuphinda kabili
• Ukuphindakabili nokuhlukanisa kabili • Imigqa yezinombolo
nokuhlukanisa kabili kulingane
Ukudweba izinto ezifika kuma 99 ngakodwa akubi namphumela futhi kufanele
kulingane kungakhuthazwa. Akukhuthazwe ukufakwa kwezimpawu zezinombolo uma
• Imigqa yezinombolo
• Imigqa yezinombolo bebhala, kufakwa nezithombe. Abafundi bangakhuthazwa ukubhala imisho
yezinombolo.
• Ukusondezela
emashumini Vumela abafundi ukukhetha isu abazokhululeka ukulisebenzisa. Uhlu lwezinombolo
kanye nezinhlobo zezinkinga luzonika isu elizosetshenziswa. Kodwa-ke uma
abafundi besebenzisa amasu angafanelekile badinga ukwesekelwa ukusebenzisa
izidlela okuyizo.
Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
Leli elinye lamasu asemqoka emabangeni aphansi. Ukusebenzisa lelisu kuvumela
abafundi ukuhlakaza kanye nokuhlanganisa izinombolo okusiza ukwenza izibalo
kubelula. Bazolisebenzisa lelisu nasemabangeni aphakathi.
Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kulingane
Lelisu libucayi futhi lidinga ulwazi oluqinile lwezinombolo. Abafundi abakwazi
ukuqoka lelisu basebenza ngokukhululeka emaqhingeni abawasebenzisayo.
Ukwazi ukuphinda kabili kuzovumela abafundi ukusebenzisa iqhinga lokusondezela
ekuphindeni kabili.
Isibonelo:
Izinkinga zezibalo zamagama: Ngelanga elilodwa emtholampilo izingane ezingama
45 zagomela umkhuhlane. Ngosuku olulandelayo kwagonywa ezingama 46. Zingaki
izingane ezagonywa zizonke?
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Lenkinga ingaxazululwa ngokusebenzisa ukuphinda kabili. Umfundi angaphinda
kabili ama 45 uhlanganisa noku 1 noma aphinde kabili ama 46 asuse oku 1.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.6 Umugqa wezinombolo
Amasu Ukusebenzisa umugqa wezinombolo ukubasiza ukwenza izibalo kuzonika abafundi
okuxazulula indlela yokubhala imicabango yabo nokukwazi ukuyilandela. Kubuye kuvumele
izinkinga abafundi ukuba nomfanekiso obhaliwe abangawusebenzisa ukuchaza indlela
abaxazulule ngayo inkinga.
Abafundi babelokhu besebenzisa imigqa yezinombolo kusuka eBangeni 1. Abafundi
kufanele bakwazi ukwakha umugqa wezinombolo ongenalutho abazobhala
inombolo abaqala kuyo bese bekwazi ukubona kuthi basuka kanjani kwenye eya
kwenye.
Isibonelo esikhombisa ukuthi abafundi bangawusebenzisa kanjani umugqa
wezinombolo:
Abafundi abangama 23 bathathe uhambo namuhla. Kusenabafundi abangama 63
esikoleni. Bebebangaki abafundi ekuqaleni?
+10
+10
+3
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
1.7 Xazulula izinkinga Xazulula izinkinga Izibonelo zezinkinga zezibalo ezingenziwa kulethemu
zezibalo zamagama zezibalo zamagama
Ukuhlanganisa esimweni esijwayelekile esimweni esijwayelekile Ngalethemu, abafundi babukeza umsebenzi owenziwe eBangeni 2. Bheka
nokususa bese uchaza bese uchaza amanothi ezinhlobo zokuxazulula izinkinga eBangeni 2, Ingxenye 2.
isixazululo sakho isixazululo sakho
kufaka ukuhlanganisa, kufaka ukuhlanganisa,
ukususa okuholela ukususa okuholela
ezimpendulweni kufike ezimpendulweni kufike
kuma 999. kuma 99.
405 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
406 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.8 Xazulula izinkinga Xazulula izinkinga Izibonelo zezinkinga ezingenziwa kulethemu.
zezibalo zamagama zezibalo ezezinombolo
Ukuhlanganisa ezisesimweni ezisesimweni • Umakhi udinga ukubeka imigqa eyi 6 yezitini, umugqa ngamunye unezitini eziyi 8.
okuphindayo esijwayelekile bese esijwayelekile bese Zingaki izitini azozidinga?
okuholela eku- uchaza izixazululo uchaza izixazululo
phindaphindeni • UNosipho unamaphakethe ama 4 amaswidi. Iphakethe ngalinye linamaswidi ayi
usebenzisa usebenzisa
6. Mangaki amaswidi anawo esewonke?
ukuphindaphinda ukuphindaphinda
Izibalo IBANGA 1-3
okunezimpendulo okunezimpendulo • Umama ufuna ukubhaka amakhekhe ayi 12. Uma ikhekhe ngalinye lidinga
kufinyelele ema 99 kufinyelele ema 50 amaqanda ama 2, mangaki amaqanda umama okumele awathenge?
• Uma umfundi ngamunye efunda izincwadi eziyi 3 enyangeni kaJulayi, zingaki
izincwadi ezingafundwa ikilasi lafundi abangama 20?
Uhlobo lwenkinga: Ukuhleleka/ Array
• Ingadi yemifino inemigqa eyi 12 yezitshalo.Umugqa ngamunye unezitshalo eziyi
7. Zingaki izitshalo ezisengadini zizonke?
• Ingadi yemifino inemigqa eyi 12 yezitshalo. Umugqa ngamunye unenani
lezithombo ezilinganayo. Uma ngabe kunesamba esingama 48 sezitshalo,
zingaki izitshalo kumugqa ngamunye?
• Ingadi yemifino inezitshalo ezingama 48 ezitshalwe emigqeni. Kunezitshalo eziyi
7 umugqa ngamunye. Minga imigqa ekhona?
Ukusebenzisa ukuphinda kabili ukuxazulula izinkinga
• UThemba uneminyaka eyi 8.
• Umfowabo omdala mudala ngokuphindwe kabili kunoThemba.
• Ubaba wakhe mdala ngobudala ngokuphindwe kane kunoThemba.
• Umkhulu wakhe mdala ngokuphindwe kabili kunobaba kaThemba.
• Mingakhi iminyaka yabo ngamunye?
• Incwadi ka Sipho inamakhasi angama 48 ubude. Yena usekhasini lama 26;
Ingabe usefunde ngaphezulu kukahhafu wencwadi?
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
EBangeni 3 abafundi balindeleke ukubona izibalo zamagama eziphindaphindayo.
Abafundi kufanele bakhuthazwe ukusebenzisa izinombolo nezithombe
kunokusebenzisa izinsiza kufunda noma izithombe ngokwabo.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.9 Xazulula bese Xazulula bese Ngalethemu uphawu lokuhlukanisa luyethulwa. Kusemqoka ukuthi abafundi
uchaza izixazululo uchaza izixazululo bayaluqonda ulwazi lokuhlukania ngaphambi kokuthula uphawu:
Ukwenza ezinkingeni ezenziwayo ezinkingeni ezenziwayo
amaqoqo nokuh- ezifaka ukwabelana ezifaka ukwabelana Izinkinga ezifaka ukwabelana zivamisa ukuba:
lukaniselana ngokulingana nokwenza ngokulingana nokwenza
okuholela ekuh- • Ukwabelana ngokulingana: kanye
amaqoqo kufike ema amaqoqo kufike ema
lukaniseni 200 okunezimpendulo 50 okunezimpendulo • Ngamunye uthola okungakanani
ezingafaka izinsalela. ezingafaka izinsalela.
Izinkinga ezifaka kwabelana zivamise ukufaka:
• Mangakhi amaqoqo angenziwa?
Izibonelo zezinkinga ezingenziwa ngalethemu
• Uma abafundi abangama 44 nothisha aba 3 beya ekhonsathini, ibhasi ifaka abayi
11, ibhasi lizothutha kangaki ngaphambi kokuba bonke bafike ekhonsathini?
• UMongezi upakisha izinto zokubala ezingama 47 emgqeni eyi 9. Zingaki emgqeni
ngamunye?
• Amantombazane angama 35 afuna ukudlala ibhola, mangakhi amaqembu
amantombazane ayi 7 azobakhona?
• Qagela kuqala:
• Azoba maningi noma mancane kune 10?
• Azoba maningi noma mancane kune 20?
• UJabu uthenga amaswidi angama 44. Uwahlukanisa ngokulinganayo
emaphaketheni ama 4 ukuwathengisa. Mangaki amaswidi ephaketheni ngalinye?
• UJabu uthenga amaswidi angama 48. Ufuna ukuwahlukanisa abe yisithupha
esikhwameni ngasinye. Udinga izikhwama ezingaki?
407 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
408 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.10 Xazulula bese uchaza Xazulula bese uchaza Ebangeni 2 abafundi bethulelwa amaqhezu: kanye
izixazululo ezinkingeni izixazululo ezinkingeni
Amaqhezu • behlukaniselana, benza amaqoqo ngokulingana,
ezenziwayo ezifaka ezenziwayo ezifaka
ukwabelana ngokulinga- ukwabelana ngokulinga- • benikeza amagama amaqhezu
na okuholela ezixazulul- na okuholela ezixazulul-
• bekhomba amaqhezu ezimweni ezahlukene;
weni ezifaka amaqhezu weni ezifaka amaqhezu
okukodwa okuphelele okukodwa okuphelele • bebhala amagama amaqhezu njengoku 1 kokuthathu 3, noku 1 kokuhlanu
Izibalo IBANGA 1-3
kanye nokubgaphezu kanye nokubgaphezu
kokukodwa kokuphelele. kokukodwa kokuphelele. • bethole amaqhezu ezinto eziphelele; kanye
1 1 3 2 1 1 3 2 • namaqhezu amaqoqo ezinto.
Isib. 2 , 4 , 4 , 5 njll Isib. 2 , 4 , 4 , 5 njll
Yini okwehlukile eBangeni 2?
Ngalethemu, abafundi bazoqhubeka nokusebenza ngamaqhezu awokukodwa
kokuphelele afana noku 1 kahhafu, 1 yokuthathu, 1 yekota, 1 yokuhlanu.
Abafundi bethulwa nsemaqhezwini angaphezu kokukodwa kokuphelele. Isib. 3
amakota noma 2 kokuyhathu.
Abafundi abalindelekile ukusebenzisa ulimi olufana nokuthi okukodwa kokuphelele
noluthi okungaphezu kokukodwa kokuphelele.
Izibonelo zezinkinga ezingenziwa kulethemu
• Ukwabelana okuholela emaqhezwini.
Hlukanisela abangani aba 3 oshokoleti abayi 8ukuze bathole oshokoleti abalinga-
nayo kungasali lutho.
• Iqhezu leqoqo
a) Thola 1 kota lamaswidi ayi 16
b) Amaswidi ayi 8 ayiqhezu lini lamaswidi angama 24?
c) Ugogo unikeza uKiki iR12, uKiki ufuna ukonga okukodwa kokuthathu.
Uzokonga malini?
d) Loluhlobo wenkinga kufanele lwethulwe emva kokuba abafundi sebexazulule
izinkinga ezine noma ezinhlanu zokwabelana okuholela emaqhezwini futhi
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
sebazi amagama ezingxenye zamaqhezu
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.10 Ukubhala amaqhezu
Amaqhezu Abafundi abalindelekile ukubhala uphawu lweqhezu. Abafundi sebefundile ukule-
bula izingxenye zeqhezu njengo 1kokuhlanu, 3 amakota, noma 3 kokuyisithupha.
Lokhu kubasiza kuqala ukuqonda ukuthi amagama amaqhezu achaza ukuthi
zingaki izingxenye okuphelele okuhlukaniswe kwayizo, isib. ohhafu, okuthathu,
amakota njll. Bese okwesibili babone ukuthi zingaki izingxenye ezisetshenzisiwe,
isib. 2 kokuthathu.
Ukubeka izinkinga zamaqhezu ngamagama
• Abafundi kufanele badwebe izimpendulo zabo ukukhombisa ukuthi bayayiqonda
inkinga.
• Lindela ukuthi abanye abafundi bangadwea amaqhezu ngokuyikho kodwa ban-
gasho igama laleloqhezu. Siza labafundi ukusho amaqhezu ngokuyikho.(bheka
amanothi ahambisana nokushiwo ngamaqhezu pansi kwesimo esikhululekile
sokwenza izibalo)
• Abafundi kufanele basho izingxenye ezihlukanisiwe ngokuzibhala njengoku 2
kokuthathu.
1.11 • Bona bese ukhomba • Bona bese ukhomba Ngalethemu abafundi baqhubeka nokuxazulula izinkinga zezimali.
imali yaseNingizimu imali yaseNingizimu
Imali Izibonelo:
Afrika ewuhlweza Afrika ewuhlweza
nengamaphepha. nengamaphepha. • Abafundi beBanga lesi 3 badinga R759 ukuze baye ekhempini yekilasi labo.
Baqoqe imali engama R250, badinga malini ngaphezulu?
• Xazulula izinkinga • Xazulula izinkinga
zemali ezifaka isamba zemali ezifaka isamba • Bhala 325c njenga marandi namasenti
kanye noshintshi kanye noshintshi • Zingaki izindlela ezahlukene ongenza ngazo ama R400 usebenzisa imali
ngamarandi noma ngamarandi noma yamaphepha kuphela? Uzokwazi kanjani ukuthi unazo zonke izixazululo?
ngamasenti ngamasenti
• UThami unohlamvu olungama 50c nezinhlamvu ezine zama 20c. Uswidi ubiza
• Guqula phakathi R1, 20. Imalini ushintshi okufanele awuthole?
kwarandi namasenti.
• Uma ingubo yesikole ibiza R150, zingaba yimalini ezimbili?
Izinkinga zokuthenga nokuthengisa
Isibonelo
• Ugogo kaXolo wamnikeza ama R5. Imaphi amaswidi amathathu angawuthenga?
Uswidi wezinti R2,70; uguduza R1,80, ushampiyoni R1,40, isimutisi R2,20
namathofi R1,20
• UThabo uthenge izincwadi ezintathu ezibiza ama R80 iyinye, uzothola ushintshi
ongakanani uma ekhokha ngama R300?
409
• Amaphakethe amaminti ama 5 abiza 44c lilinye. Ubaba uNkosi ufuna amaminti
angama 88. Mangaki amaphakethe okufanele awathenge? Uzokhokha malini?
Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
410 KUTHEMU 1
KONYAKA
Ukwenza izibalo esimweni esikhululekile
1.12 Sebenzisa lamasu Sebenzisa lamasu Lamasu azosetshenziswa kuko kokubili ukuxazulula izinkinga kanye nokwenza
alandelayo uma wenza alandelayo uma wenza izibalo ezimwe ezikhululekile
Amasu
izibalo: izibalo:
(izindlela noma Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
amaqhinga) • Ukwakha nokuhlakaza • Ukwakha nokuhlakaza
Leli elinye lamasu asemqoka emabangeni aphansi. Ukusebenzisa lelisu kuvumela
izinombolo izinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
abafundi ukuhlakaza kanye nokuhlanganisa izinombolo okusiza ukwenza izibalo
• Ukuphinda • Ukuphinda kubelula. Bazolisebenzisa lelisu nasemabangeni aphakathi. Kusemqoka ukuthi
nokuhlukanisa kabili nokuhlukanisa kabili abafundi basebenzise ulwazi abanalo lapho behlakaza izinombolo. Isib.
• Imigqa yezinombolo • Imigqa yezinombolo • Ukuhlakaza inombolo usebenzisa ubungako benani lenombolo;
• Sondezela emashumini • Ukuhlakaza inombolo usebenzisa ukubala ngamashumi; noku
• Hlakaza izinombolo kwenziwa izinombolo ezihamba ngambili
Imigqa yezinombolo
Abafundi bazoqhubeka nokusebenzisa bese bakha eyabo imigqa yezinombolo
ukuze benze izibalo. Kunokwenzeka ukuthi imigqa yezinombolo isetshenziswe
kakhulu ekwenzeni izibalo zokuhlanganisa nokususa.
Ukuhlanganisa nokususa
Abafundi kumele bazakhele eyabo imgqa yezinombolo bese behlakaza izinombolo
zibe izingxenyana okungasetshenzwa ngazo.
Isibonelo:
45 + 27
Umugqa wezinombolo kufanele uqale ema 45 bese abafundi bakha kweqa okubili
kwama 10 kanye nokukodwa okukhombisa okuyi 7.
Ukuphindaphinda
Imigqa yezinombolo kufanele iqhubeke nokusetshenziswa ukweseka ukuhlanganisa
okuphinday. Ukweqa okulinganayo kubhalwa emigqeni yezinombolo nemisho
esekayo ingabhalwa nayo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.13 • Hlanganisa kuyofika • Hlanganisa kuyofika Ngalethemu abafundi benza ngokuphindelela bese bephetha umsebenzi owenziwe
kuma 999 kuma 99 eBangeni 2.
Ukuhlanganisa
nokususa • Susa kusukela 999 • Susa kusukela 99 Uma ngabe abafundi:
• Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu • Besebenza kuphela ngezinto zokubala ezihamba ngazinye;
ezifanele ezifanele (+, –, =, )
• Bedweba imifanekiso yokunga 1 kuphela; noku
(+, –, =, )
• Yenza uphindelela
• Bala konke ngaku 1
• Yenza uphindelela amabhondi ezinombolo
amabhondi ezinombolo kuyofika kuma 20 Uma besebenza ngezamba ezingaphezu kwama 30, kwehlisa isivinini sabo kodwa
kuyofika kuma 30 futhi kwandisa amathuba okwenza amaphutha uma benza izibalo.
Lokhu kwenza kubaluleke kubona ukuthuthukisa amaqhinga amaningi. Ukwakha
nokuhlakaza izinombolo kuba elinye lamaqhinga abalulekile abafundi abazowase-
benzisa kulethemu.
Izindlela ezingasetshenziswa ukukhombisa ukwenza izibalo
Ukuhlakaza inombolo ibe izingxenye ezincane kwenza isibalo kubelula
Abafundi bangahlakaza inombolo ngezindlela ezizobalula kubona. Lokhu kusho
ukuthi bazokwenza ngezindlela ezahlukene.
Sebenzisa ulwazi lobungako benani lenombolo ukuhlakaza izinombolo zibe
ngamashumi nemivo.
• Ukuhlanganisa izinombolo ezihamba ngambili ngokuzihlakaza zombili
43 + 36 =
43 + 36 = (40 + 3) + (30 + 6)
= (40 + 30) + (3 + 6)
= 70 + 9
= 79
• Ukuhlanganisa ngokuhlakaza eyodwa inombolo
43 + 36 =
43 + (30 + 6)
43 + 30 → 73 + 6 = 79
411 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
412 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.13 • Ukuhlakaza kube amaqoqo okuyishumi
Ukuhlanganisa 43 + 36 =
nokususa
43 + (10 + 10 + 10 + 6)
43 + 10→ 53 + 10→ 63 + 10→ 73 + 6 = 79
Ukususa
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukususa ngokuhlakaza zombili izinombolo
87– 56 =
87– 56 = (80 + 7) – (50 + 6)
= (80– 50) + (7– 6)
= 30 + 1
= 31
• Ukususa ngokuhlakaza eyodwa inombolo
87–56 =
87– (50 + 6)
87– 50 → 37 – 6 = 1
Lindela ukuthi abanye abafundi bangahlakaza inombolo ngezindlela ezahlukene
kwenza kubelula kubo ukubala:
• Ukuhlakaza inombolo ibe izinomblo eziphinda nge 10.
87– 56 =
87– (20 + 20 + 10 + 6)
87– 20 → 67–20 → 47– 10 → 37– 6 → 31
Ukusebenzisa ulwazi olufundile njengesu lokubala
• Sebenzisa ukuhlukaniselana ukuhlakaza inombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
69 + 12
69 + (6 + 6)
69 + 6 → 75 + 6 = 81
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.13 • Ukubala uqhubeka nokubala uya emumva
Ukuhlanganisa 78 – 69 =
nokususa
Ukubala ngokukodwa kusuka ema 69 kuyiqhinga elifanele ngoba izinombolo zison-
delene.
• Ukukhomba izinombolo ezisondezela ekuphindeni kabili
34 + 35 chaza ukuthi ama 34 aphinde kabili uhlanganisa noku 1noma ama 35
aphinde kabili ususe oku 1
34 + 34 + 1
Abafundi bangabhala phansi amaqhinga abo besebenzisa imicibisholo ukulandela
indlela abenze ngayo izibalo.
34 + (30 + 4) + 1
34 + 30 → 64 + 4 → 68 + 1 → 69
• Guqula inombolo ibe ukuphinda ngamashumi ususe noma wengeze okukodwa
Bala uqhubeka noma wehle usondezela emashumini eliseduze
58 + 19 =
Lapha abafundi kufanele bazitshele ukuthi kunezindlela ezimbili abangakhetha
kuzo. Guqula ama 58 noma i 19 usondelane ema 10. Bazozikhethela ngokwabo
Isibalo singabhalwa kanje: 58 + 19 = 58 + 20 – 1
58 + 20 → 78 – 1 = 77
Abanye abafundi bangahlakaza ama 20 abe amaqoqo ama 2 okungama 10 uku-
bala ngokuyikho.
Ukubala ngokuphindelela amabhondi ama 20
Amabhondi kufinyelela kuma 20 kumele kusetshenziswa imifanekiso eyahlukene
esekayo.
Thuthukisa bese wenza ngokuphindelela amakhono okuhlanganisa nokususa
Abafundi kufanele benze ngokuphindelela izindlela ezithize zamakhono okuhlan-
ganisa nokususa
• Hlanganisa noma susa izinombolo ezihamba ngazinye kwezihamba ngazimbili
413 ngaphandle kokuthinta amashumi: Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
414 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.13 Izibonelo:
Ukuhlanganisa a) 65 + 4
nokususa
b) 89 – 3
• Hlanganisa inombolo ehamba ngayinye kwinombolo ephinda ngama 10
isibonelo
Izibalo IBANGA 1-3
a) 70 + 5
b) 90 + 3
• Susa inombolo ehamba ngayinye kwinombolo ephinda ngama 10
isibonelo
a) 80 – 6
b) 50 – 3
• Hlanganisa noma susa okuyi 10 kunoma iziphi izinombolo ezihamba ngambili
Isibonelo
a) 56 + 10
b) 68 + 10
c) 79 – 10
d) 57 – 10
• Hlanganisa noma ususe izinombolo ezihamba ngambili eziphinda ngama 10
ungathinti ama 100
a) 40 + 30
b) 80 – 50
Ukubheka imiphumela yezibalo ezenziwe.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ukubheka ubuqiniso bezixazululo
Abafundi kufanele bafundiswe ukubheka ubuqiniso bezixazululo
Enye indlela yokwenza lokhu ukuqagela izimpendulo ngaphambi kokubala. Uma
uhlanganisa izinombolo ezimbili ezisondelene, isib. 45 no 46, abafundi bangas-
ebenzisa indlela yokuphinda kabili uma beqagela izimpendulo.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.13 Ukuhlola izixazululo
Ukuhlanganisa Abafundi kufanele bazi ukuthi banga:
nokususa
• Bheka isibalo sokuhlanganisa ngokususa.
Isibonelo: Uma ama 36 + 18 = 54; ngakho ke ama 54– 18 = 36
• Bheka isibalo sokususa ngokuhlanganisa
Isibonelo: 84– 48 = 36, ngakho ke 36 + 48 = 84
Ukusebenzisa izindlela zokuphambanisa uphawu lokuhlanganisa nolokususa isona
sizathu esenza ukuthi kufundiswe kanye kanye.
1.14 • Phindaphinda • Phindaphinda EBangeni 2 abafundi baphindaphinde izinombolo 1 kuya e 10 ngo1, 2, 5, 3 kanye
izinombolo kusuka izinombolo kusuka noku 4 kuze kufike ema 50. Bethulwa kuphawu base belusebenzisa emishweni
Ukuhlanganisa
1 kuya e 10 ngo 1 kuya e 10 ngo yezinombolo.
okuphindayo
2,3,4,5,10 kuze kufike 2,5,3,4,10
okuholela eku- Abafundi eBangeni lesi 3 kufanele bqhubeke benze bephindelela futhi basebenzise
e 99
phindaphindeni • Sebenzisa izimpawu ulimi lokuphindaphinda kwizimo lapho bezosebenzisa izinto eziphathekayo; phinda
• Sebenzisa izimpawu (x, =, ) kabili, phindaphinda, phindaphinda ngo, okuningi kwe, amaqoqooku, izikhathi,
(x, =, ) okuphindwe kathathu.
Ulimi kufanele lusetshenziswe uma kwenziwa izibalo zokuphindaphinda.
Ngalethemu abafundi bazophinda phinda ngokuthathu okokuqala.
Abafundi abangena abangeni 3 kufanele bakwazi ukwethula ukuhlanganisa
okuphindayo besebenzisa uphawu lokuphindaphinda.
Abafundi bayakwazi ukuchaza ukuphindaphinda ngezindlela ezahlukene.
Bayakuqonda ukuthi amaqoqo ama 3 okuwuyisi 6 angabhalwa kanje 6 + 6 + 6.
Kukhona nokuqonda ukuthi oku 3 kuphindwa ka 6 kungabhalwa kanje 3 x 6.
Lolu ulwazi luyaqhubeka nokuthuthukiswa eBangeni 3. Abafundi bazoqhubeka
nokusebenzisa izinsiza kufunda eziphathekayo, kanye nemigqa yezinombolo
ukuqonda nokwethula ukuphindaphinda.
Ukusukela eBangeni lesi 3 abafundi kufanele bazi ukuthi ukuphindaphinda
kungenziwa noma ingayiphi indlela.
415 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
416 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.14 Isibonelo:
Ukuhlanganisa Abafundi kufanele bakwazi ukuqonda nokubhala lokhu okulandelayo:
okuphindayo
3 x 10 = 10 x 3 =
okuholela eku-
phindaphindeni 30 = 10 x 30 = 3 x
Lezizitatimendi eziphezulu kufanele zisekelwe ngokusebenzisa imifanekiso ej-
Izibalo IBANGA 1-3
wayelekile evumela abafundi ukuba babone lokhu 3 x 10 kanye 10 x 3 kunikeza
umphumela ofanayo.
Isibonelo:
and
no
Ekupheleni kwethemu abafundi kufanele bakwazi ukuqala ukuqonda ukuthi uku-
phindaphinda kungenziwa noma ikanjani. Lolulwazi kufanele lwenziwe ngokuphin-
delela unya wonke
Abafundi bangasebenzisa imidwebo ekhombisa ukuxhumana kwezinto ukubhala
izindlela zokuphindaphinda
Isibonelo:
Inombolo osebenza
Input ngayo Output
umphumela
1 Rule
umthetho
3
5
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
7
× !
9
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.15 Hlukanisa izinombolo Hlukanisa izinombolo Uphawu lokuhlukanisa lwethulwa eBangeni 3. Eminyaka emibili ulwazi lkuhlukanisa
ufike ema 99 ngo 2, 3, 4, ufike ema 50 ngo 2, 5, 10 nokwenza amaqoqo lwenziwe, manje sekuyisikhathi sokuxhumanisa lolu lwazi.
ukuhlukanisa
5, 10 Uphawu lokuhlukanisa lungethulwa uma abafundi benza izinkinga zezibalo zamag-
Sebenzisa izimpawu
ama. Ukwethulwa kophawu kungelekelelwa nangemifanekiso engenzansi.Kubalule-
Sebenzisa izimpawu ezifanele (÷,=, )
kile ukusebenzisa imifanekiso abayijwayele.
ezifanele (÷,=, )
Isibonelo:
ngaku
12 grouped
12
kuqoqwe into 3s kunika
4 give 3 amaqoqo
4 groups 12 kuqoqwe
12 grouped
ngakuinto kunika
4 4s amaqoqo
gives 33groups
12 12 shared
uhlukaniswabetween
ka 43gives
unika3 4
eachngakunye 12 12
uhlukaniswa between
shared ka 3 3
unika
gives44 each
ngakunye
! × ! = !" ! × ! = !"
12 ÷ 3 = 4 Kusho ukuthi: 12 ehlukaniswe ka 3 kunikeza 4 amaqoqo, kanye 12 ehlu-
kaniswe
ka 3 kunikeza 4 ngakunye.
417 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
418 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.16 Ulwazi lwezinombolo: Ulwazi lwezinombolo: Amaqhinga okwenza izibalo, ulwazi lwezibalo, nolwazi nemigomo yezinombolo
uhla 999 uhla 200 luthuhukiswa ngokuxazulula izinkinga nokwenza izibalo. Lokhu kungenziwa
Izibalo zekhanda.
ngesikhathi sezibalo zekhanda. Lokhu kusiza abafundi ukuba bazejwayele futhi
• Hlela iqoqo • Hlela iqoqo
bakwazi ukuzisebenzisa kalula uma benza izibalo futhi bexazulula izinkinga
lezinombolo lezinombolo
esimweni esejwayelekile.
ezikhethiwe. ezikhethiwe.
Ngalethemu abafunda bayaqhubeka nokuthuthukisa amakhono okusebenza
• Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
ngokukhululekile ngezinombolo. Amaqhinga okubala ngekhanda abafundi
kufike ema 999 bese kufike ema 200 bese
abathuthuka kuwo azobasiza ngokwenza izibalo ezibhalwayo futhi kuzobasiza
usho usho
bakwazi ukuqagela.
ukuthi iyiphi ukuthi iyiphi
Izibonelo zemibuzo engabuzwa:
engaphezulu noma engaphezulu noma
ngaphansi ngoku ngaphansi ngoku Ulwazi lwezinombolo:
1,2,3,4,5, kanye 10 1,2,3,4,5, kanye 10
Amagama nezimpawu zezinombolo
Ukukhumbula Ukukhumbula
Phakamisa ikhadi noma ubhale phansi igamal lenombolo. Khetha umfundi abhale
okusheshayo okusheshayo
uphawu aluqondanise negama
• Izindlela • Izindlela
Okungaphezulu noma okungaphansi
zokuhlanganisa zokuhlanganisa
nokususa kufike ema nokususa kufike ema Yini oku:
20 20
• Oku 1 ngaphansi kwama 200
• Hlanganisa noma • Hlanganisa noma
• Oku 1 ngaphezulu kwe 199
ususe izinombolo ususe izinombolo
eziphinda nge 10 eziphinda nge 10 • Oku 2 ngaphezulu kwe 102
kusuka k u 0 kuya e kusuka ku 0 kuya e
100. 100. • Oku 2 ngaphansi kwe 105
• Izindlela • Oku 3 ngaphezulu kwa 77
zokuphindaphinda • Oku 3 ngaphansi kwa 51
kanye nokuhlukanisa
kwe: • Oku 4 ngaphezulu kwa 68
• Ithebla lika 2 kufike • Oku 4 ngaphansi kwe 167
koku 2 x 10 • Oku 5 ngaphezulu kwe 169
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Ithebula leshumi kufike • Oku 5 ngaphansi kwe185
e 10 x10
• Okuyi 10 ngaphezulu kwa 90
• Okuyi 10 ngaphansi kwe 160
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.16 Amaqhinga okwenza Amaqhinga okwenza Yiluphi uhlamvu lwesi 5 konobumbani?
izibalo izibalo
Izibalo zekhanda. Iyiphi inyanga yesi 9 onyakeni?
Sebenzisa lamaqhinga Sebenzisa lamaqhinga
Ukuhlela nokuqhathanisa
alandelayo ukwenza alandelayo ukwenza
izibalo: izibalo: Ikuphi okuningi: 21 noma 171?
• Beka inombolo enkulu • Beka inombolo enkulu Nginike inombolo ephakathi kuka 154 no 159
kuqala ukuze ubale kuqala ukuze ubale
Ukukhumbula ngokushesha:
uqhubeke noma uye uqhubeke noma uye
emumva emumva Izindlela zokuhlanganisa nokususa
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo Azi ngekhanda ukuhlanganisa nokususa amabhondi ezinombolo kufike ema 20
• Ukuphinda nokuhlu- • Ukuphinda nokuhlu- Isibonelo
kanisa kabili kanisa kabili
a) __________+ = 20 b) __________+ = 16
• Ukwakha nokuhlakaza • Ukwakha nokuhlakaza Izindlela zokuhlanganisa nokususa zazo zonke izinombolo kuyofka kuhlanganisa
izinombolo izinombolo nama 20 Izibonelo
• Sebenzisa ubudlel- • Sebenzisa ubudlel-
wano phakathi kokuh- wano phakathi kokuh- a) 1 + 11 = 12 b) 18 – 4 = 14
langanisa nokususa langanisa nokususa c) 11 + 1 = 12 d) 18 – 14 = 4
• Sebenzisa ubudle- e) 2 + 10 = 12 f) 18 – 5 = 13
lwano obuphakathi g) 10 + 2 = 12 h) 18 – 13 = 5
kokuphindaphinda
nokuhlukanisa. i) 3 + 9 = 12 j) 18 – 6 = 12
k) 9 + 3 = 12 l) 18 – 12 = 6
Khumbula ngokushesha kuhlanganisa okuphinda kabili ufike ema 20. Lkhu kufanele
kufake izindlela zokususa ezifanele:
Izibonelo:
a) 1+1=2 b) 6 + 6 = 12
c) 2+2=4 d) 7 + 7 = 14
e) 3+3=6 f) 8 + 8 = 16
g) 4+4=8 h) 9 + 9 = 18
i) 5 + 5 = 10 j) 10 + 10 = 20
419 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
420 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.16 Izibonelo:
Izibalo zekhanda. Ngibonise inombolo yokuhlanganisa... ukwenza am 20. (ukubhala phansi noma
usebenzise amakhadi obungako benani lenombolo).
a) 8
b) 2
Izibalo IBANGA 1-3
c) 9
d) 15
e) 3
Izibonelo:
Ngibonise inombolo esalayo uma... isuswa ema 20 (ukubhala phansi noma useben-
zise amakhadi obungako benani lenombolo).
a) 5
b) 18
c) 0
d) 14
e) 7
Hlanganisa noma susa izinombolo eziphindaphinda nge 10 ukusuka e 100
Izibonelo:
a) Yisho ukuthi mangakhi amagxathu angathathwa kumugqa wezinombolo ubala
ngama 10 usuka kuma 30 kufika e 100 noma kusuka e 100 kufika ema 50
b) Thola amakhadi ahambisanayo kwenza i 100
c) Faka izinombolo emabhokisini ukwenza i 100
+ 70 = 100
20 + = 100
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
100 – = 90
100 – 40 =
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.16 Amaqhinga okwenza izibalo:
Izibalo zekhanda. Sebenzisa amaqhinga ukwenza izibalo ukwenza ukuhlanganisa nokususa ngoku-
yikho.
Hlanganisa izinombolo ezihlukene ngokusebenzisa amaqhinga afana no:
• Bheka izinombolo ezihamba ngambili ezenza i -10 usebenzise lezi kuqala
2+7+8
2 + 8 kwenza 10 bese wengeze 7.
Beka inombolo enkulu kuqala ukuze ubale uqhubekele phambili noma ubale uye
emumva.
• Qala ngenombolo enkulu kakhulu
5 + 15
Buye ubhale lomusho wenombolo: 15+5 bese ubala uqhubeka ufika ema 20
• Guqula inombolo ibe i-10 bese ususa noma wengeze
Isibonelo:
8 + 9 = 17 uphinde uchaze ukuthi ungenza kanje 8 + 9 = 8 + 10 - 1
6 + 11 = 17 uphinde uchaze ukuthi ungenza kanje 6 + 10 + 1
17 - 9 = 8 uphinde uchaze ukuthi ungenza kanje 17 - 10 + 1
• Hlakaza inombolo ibe izingxenye bese uyihlanganisa
Akha bese uhlakaza izinombolo:
Qhubeka nokuhlakaza izinombolo zibe “ izingxenye ezincane”.
8 + 12 = 8+ (10+2)
= 8 + 2 + 10
= 10 + 10
= 20
• Sebenzisa ukuphinda kabili njengeqhinga lokwenza izibalo zekhanda.
Khomba izinombolo ezisondelela ekuphindeni kabili.
421 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
422 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.16 Isibonelo
Izibalo zekhanda. 5+6=11 uchaze ukuthi ukuphinda kabili oku 5 ufake noku 1noma ukuphinda kabili
okuyi 6 ususe oku 1
Bona ukuthi uma izinombolo ezimbili ezisondelene ngobungako kubalula ukuthola
umehluko ngokubala uye phambili ungabali uye emumva.
Izibalo IBANGA 1-3
5 + 6 = 11 ubuye uchaze ukuthi ukubala usuka kwi 11 uze ufike kwi 15 kunikeza 4
Ezinye izibalo zekhanda zingenziwa ngaphandle kwezinsiza kufunda, kodwa ku-
yasiza ukwenza izibalo ngekhanda usebenzisa izinsiza kufunda.
Izinsiza kufunda ezinconyiwe
• Umugqa wezinombolo (owenziwe ongenalutho)
• Igridi yezinombolo
• Amakhadi amele ubungako benani lenombolo (flard cards)
• Ubuhlalu bokubala
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
1.17 • Sebenzisa bese usho • Sebenzisa bese usho EBangeni 2 kwathulwa amaqhezu kubafundi. Bona:
amaqhezu ezimweni amaqhezu ezimweni
Amaqhezu • Behlukaniselana benza amaqoqo ezinto ngokulingana;
ezejwayelekle ezejwayelekle
ajwayelekile
okufaka ohhafu, okufaka ohhafu, • Banika amagama ezingxenye zamaqhezu ezihamba ngayinye kwamaningi
amakota, okukodwa amakota, okukodwa
• Bekhomba amaqhezu ezimweni ezahlukene.
kokuyisishiyagalombili, kokuyisishiyagalombili,
okukodwa kokuthathu, okukodwa kokuthathu, • Bebhala amagama amaqhezu ngoku 1 kokuthathu, 1 kokuhlanu;
okukodwa okukodwa
kokuyisithupha, kokuyisithupha, • Bethola amaqhezu ezinto eziphelele; kanye
okukodwa okukodwa • Bethola amaqhezu amaqoqo ezinto
kokuyisihlanu. kokuyisihlanu.
Ngalethemu abafundi bethulwa kumaqhezu angaphezulu kwelilodwa, isib.
• Bona amaqhezu • Bona amaqhezu 3 amakota noma 2 kokuthathu. Baqhubeka nokusebenza ngamaqhezu
emidwebeni emidwebeni angaphezulu kwelilodwa. Basebenza ngeqhezu elilodwa kwayisithupha nelilodwa
• Qala ukubona ukuthi • Qala ukubona ukuthi kwayisishiyagalombili.
ohhafu ababili noma ohhafu ababili noma Izibonelo zemibuzo:
okuthathu kokuthathu okuthathu kokuthathu
kwenza okukodwa kwenza okukodwa Isimo sihlukaniswe izingxenye ezingaki ezilinganayo?
okuphelele nokuthi okuphelele nokuthi Zingaki izingxenye zesimo ezihlikihliwe?
uhhafu owodwa kanye uhhafu owodwa kanye
namakota amabili namakota amabili Iqhezu elingakanani lesimo ngasinye elihlikihliwe?
kuyalingana kuyalingana Iqhezu elingakanani lesimo elingahlikihliwe?
• Bhala amaqhezu • Bhala amaqhezu A.
njengo 1 uhhafu, 2 njengo 1 uhhafu, 2
kokuthathu kokuthathu
B
C
D
423 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
NGOKUPHELA
424 KUTHEMU 1
KONYAKA
1.17 Abafundi kufanele banikezwe ithuba lokufaka umbala ezimweni ngokwabo.
Amaqhezu Isibonelo:
ajwayelekile
Faka umbala koku 2 kokuthathu kwalesimo.
A.
Izibalo IBANGA 1-3
Faka umbala koku 2 amakota alesimo.
B
Faka umbala ok 4 kokuhlanu kwalesimo.
B
Faka umbala kokuyi 6 kokuyisishiyagalombili kwalesimo.
D
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
YEBANGA LESI- 3 ITHEMU YOKU-1
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANO NEALJEBRA
ULWAZI NAMAKHONO
CAPS
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA (ngokwamahora)
KUTHEMU 1
KONYAKA
2.1 Ukukopisha, ukwandisa Ukukopisha, ukwandisa EBangeni lesi-3 abafundi bangasebenza ngamaphethini lapho:
kanye nokuchaza kanye nokuchaza
Amaphethini • amalungu aphindaphindiwe ngendlela efanayo;
Asejiyometri Ukukopisha, ukwandisa Ukukopisha, ukwandisa
• ubungako bezimo bushintsha ngendlela engaqageleka; kanye
kanye nokuchaza kanye nokuchaza
ngamagama ngamagama • nokutshitsha kwenani lezimo noma izinto ngendlela engaqageleka
• amaphethini alula • amaphethini alula Amaphethini angenziwa esuselwa entweni eyodwa kodwa kube
enziwe ngezinto enziwe ngezinto nokushintshashintsha kwemibabala ngendlela ethize isib.
eziphathekayo eziphathekayo
• amaphethini • amaphethini
alula enziwe alula enziwe Amaphethini angenziwa ngokusebenzisa isimo noma into eyodwa kodwa
ngokudwetshwa ngokudwetshwa isikhundla sesimo noma into sishintshe ngendlela ethize.
kwemingqa, izimo kwemingqa, izimo
noma izinto noma izinto Isibonelo:
Ukuzakhela Uhla lwamaphethini: a)
amaphethini
Amaphethini alula lapho
Ukuzakhela amaphethini izimo, noma iqoqo
ache asamibalomdwebo lezimo kuphindaphindiwe
ngendlela efana ngqo.
• ngeizinto b)
eziphathekayo Ukuzakhela
amaphethini
• ngokudwetshwa
kwemingqa, izimo Ukuzakhela amaphethini
noma izinto akhe asamibalomdwebo
Amaphethini • ngeizinto Amanye amaphethini aphindaphinda amaqoqo ezimo noma ezinto ezifanayo,
asizungezile eziphathekayo lapho ubungako besimo kwiqoqo ngalinye buguquka ngendlela evamile futhi
Khomba, chaza • ngokudwetshwa eqagekelayo. Isib. Ubungako besimo buyanda noma buyancipha.
ngamagama bese kwemingqa, izimo Isibonelo: Ubungako besimo buyakhula
ukopisha amaphethini noma izinto
asamibalomdwebo
• ngokwemvelo
• ngokwesimo
senhlalo yesimanje
425 yansukuzonke
• ngokwamasiko
Izibalo IBANGA 1-3
namagugu emvelo
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA (ngokwamahora)
426 KUTHEMU 1
KONYAKA
2.1 Isibonelo: Ubungako besimo buyancipha Isifundo 1
Amaphethini
Asejiyometri
Izibalo IBANGA 1-3
Amaphethini angenziwa ngokuthi kwenziwe amaqoqo afanayo, lapho iqoqo
ngalinye linenhlobo eyodwa yento kodwa isikhundla sento kulelo naleloqoqo
siyaguquka. Amaqoqo afanayo ayaphindwa.
Isibonelo:
Amanye amaphethini asuselwe kwisimo esithile esisodwa, kodwa ubungako
besibonelo sesimo siyakhula noma sinciphe.isib:
Amanye amaphethini asuselwe kwizimo ezinezinto ezifanayo, kodwa inani
lohlobo ngalunye lwesimo noma into luyakhula noma lunciphe ngendlela
eyewayelekile.
Isibonelo:
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Ukukopisha amaphethini kusiza ukuba abafundi babone ukuthi ukuhleleka
kwephethini kwakheke kanjani.
• Ukwandisa iphethini kusiza abafundi ukuba bahlole ukuthi ingabe bakuqondis-
ise kahle ukuhleleka kwamaphethini.
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA (ngokwamahora)
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
2.1 • Ukuchaza amaphethini kusiza abafundi ukuthuthukisa amakhono olimi kanye
nokukhuluma. Kubuye kukusize ukuba ukwazi ukubona ukuthi ingabe abafundi
Amaphethini
bawahumushe kanjani amaphethini. Kuvame ukubalula kubafundi ukukhuluma
Asejiyometri
ngamaphethini emveni kokuba sebewenzile.
Kulesisikhathi samanje abafundi kumele bakwazi ukuchaza amaphethini
ngaphandle kosizo lwemibuzo ebaholayo. Qhubeka ugxile ekuthuthukiseni ulimi
abaludingayo ukuze bakwazi ukuchaza amaphethini
2.2 Ukukopisha, ukwandisa Ukukopisha, ukwandisa Ukulandelana kwezinombolo kungaxhunyaniswa nezinombolo kanti futhi
kanye nokuchaza kanye nokuchaza kusekele ukubala. Njengoba amakhono abafundi okubala eshintsha futhi
Amaphethini
ethuthuka, izinhlobo zokulandelanda kwezinombolo abafundi abasebenza ngazo
ezinombolo Ukukopisha, ukwandisa Ukukopisha, ukwandisa
zingathuthuka
kanye nokuchaza kanye nokuchaza
ukulandelana okulula ukulandelana okulula Ukulandelana kwezinombolo kufanele kubonise ukubala uya phambili noma
kwezinombolo kuze kwezinombolo kuze ukubala uya emumva ngoku:
kufike okungenani kwi kufike okungenani kwi • 1 ukusukela kunoma kuyiphi inombolo ephakathi kuka 0 no 200
1000 100
• 10 ukusukela kunoma ikuphi ukuphindaphinda ngoku 10 okuphakathi kuka 0 no
Ukwakha nokuchaza • Ukulandelana kumele 200
amaphethini akhe kubonise ukubala uya
phambili noma uya • 5 ukusukela kunoma ikuphi ukuphindaphinda ngoku 5 okuphakathi kuka 0 no
Ukuzakhela amaphethini 200
emumva ngoku:
akhe ezinombolo.
• 1 ukusukela kunoma • 2 ukusukela kunoma ikuphi ukuphindaphinda ngoku 2 okuphakathi kuka 0 no
kuyiphi inombolo 200
ephakathi kuka 0 no • 3 ukusukela kunoma ikuphi ukuphindaphinda ngoku 3 okuphakathi kuka 0 no
200 200
• 10 ukusukela • 4 ukusukela kunoma ikuphi ukuphindaphinda ngoku 4 okuphakathi kuka 0 no
kunoma ikuphi 200
ukuphindaphinda
ngoku 10 okuphakathi • 100 ukusukela noma ikuphi kuphindaphinda nge 100 ukufika okungenani 500
kuka 0 no 200
Abafundi bangakhomba izinombolo ngenkathi bebala. Kubalulekile ukunika
• 5 ukusukela abafundi ukuandelana kwezinombolo ngezindlela ezihlukene
kunoma ikuphi
ukuphindaphinda
ngoku 5 okuphakathi
kuka 0 no 200
427 Izibalo IBANGA 1-3
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA (ngokwamahora)
428 KUTHEMU 1
KONYAKA
2.2 • 2 ukusukela Isibonelo: 3 Izifundo
kunoma ikuphi
Amaphethini • Ukulandelana kwezinombolo okubhalwe phansi 200; 199; 198; 197; 196,.....
ukuphindaphinda
ezinombolo
ngoku 2 okuphakathi • Umgqa wezinombolo
kuka 0 no 200
- Okukhombisa izinombolo ezibalwayo kuphela.
• 3 ukusukela
- Izingxenye zemigqa yezinombolo isib. 150-200
Izibalo IBANGA 1-3
kunoma ikuphi
ukuphindaphinda • Igridi yezinombolo
ngoku 3 okuphakathi
kuka 0 no 200 • Izinombolo ezixhumanayo
• 4 ukusukela Abafundi bangemboza, bafake umbala, noma bakokelezele izinombolo
kunoma ikuphi njengoba beqhubeka bebala emgqeni wezinombolo nakugridi, nokulandelana
ukuphindaphinda kwezinombolo okubhaliwe.
ngoku 4 okuphakathi Abafundi bangafakela izinombolo ezisele emgqeni wezinombolo, amagridi
kuka 0 no 200 ezinombolo, nokulandelanda kwezinombolo kanye nezinombolo ezixhumanayo
- 100 ukufika Isibonelo:
okungenani kuma
500
110
+
10
+
10
+
10
120
130
+
10
+
10
+
10
+
10
Njengoba ukulandelanda kwezinombolo kungasekela ukubala, ngakho-ke
abafundi bangakwazi ukubala ngamaqoqo, kungaba izinto noma izithombe,
baphinde babhale lezizinombolo kumathebula kanye namashadi okulandenayo,
okuyindlela yokuthuthukisa nokusekela ukuphindaphinda.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO ISIKHATHI
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA (ngokwamahora)
KUTHEMU 1
KONYAKA
CAPS
Kuthemu yokuqala kugxilwa kakhulu koku 2, 5 kanye nokuyi 10. Isib.
Ukubala ngaku 5
R5
izinhamvu 1 2 3 4 5 6 7 8 9
zemali
Isamba
R5 R10 R15 R20 R25 R30 R35 R40 R45
semali
Inombolo osebenza ngayo
Input Output
Umphumela
1 Rule
Umthetho 5
2
3 15
4
× !
5 25
Ekupheleni kwethemu abafundi basebenza ngokubala ngendlela efanele,
nokulandelana okufanele ukusuka nokuya e100.
429 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YOKU-1 YEBANGA LESI-3
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
430
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangeha
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA
24)
3.3 Uhla lwezimo: Uhla lwezimo: Yini okwehlukile eBangeni 2? Izifundo ezi 2
Izimo ezinhlang- • indilinga • indilinga Kubanga 3 abafundi babukeza wonke umsebenzi owenziwe ngezimo ezinh-
Izibalo IBANGA 1-3
othimbili langothi mbili eBangeni 2, kodwa kungagxilwa kubungako noma umbala uma
• unxantathu • unxantathu
kusetshenzwa ngezimo.
(2-D)
• isikwele • isikwele
Lokhu kunika abafundi isikhathi esanele sokugxila emsebenzini omusha wezinto
• unxande • unxande ezinnhlangothi ntathu, isikhundla, ukubonisa nkoubukeka kwento kanye nokufana
nse nxazombili.
Izimpawu zezimo Izimpawu zezimo
Umsebenzi omningi wezimo kulelIBANGA LESI-3 wenziwa ngezinto eziphathek-
Chaza, hlela bese Chaza, hlela bese
ayo. Wonke umsebenzi kufanele uhethwe ngemisebenzi ebhalwayo.
uqhathanisa izimo ezinh- uqhathanisa izimo ezinh-
langothi mbili ngokwe: langothi mbili ngokwe: Ukubona nokusho izindilinga, onxantathu, izikwele kanye nonxande
• simo • simo Abafundi kumele basebenze ngezindilinga kanye nezikwele znobungako obuh-
lukene kanye nonxantathu abanezimo ezahlukene.
• izihlangothi eziqondile • izihlangothi eziqondile
Kubalulekile ukuthi abafundi bangaboni isibonelo esisodwa nje kuphela sosimo
• amacala ayindilinga • amacala ayindilinga
ngasinye. Amasethi amaningi athengisayo ezimo anika isibonelo esisodwa vo
Dweba izimo sonxantathu. Abafundi kumele bakwazi ukubona:
• indilinga • Izindilinga ezinobungako obahlukene
• unxantathu Isibonelo:
• isikwele
• unxande
• Onxantathu abanezimo ezahlukene, babekwa ezikhundleni ezahlukene
Isibonelo:
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangeha
NGOKUPHELA
KUTHEMU 1
CAPS
KONYAKA nemizuzu engu
24)
• Izikwele ezahlukene ngobungako bazo, ezikhundleni ezahlukene
Isibonelo:
• Onxande abanezimo ezahlukene babekwa ezikhundleni ezahlukene
Isibonelo:
Kuyasiza ukuthi abafundi basebenze ngemifanekiso enezimo ezakhiwe ngama-
bhokisi asikiwe. Lokhu kuvumela ukuba abafundi bakwazi ukubona onxantathu,
izikwele kanye nonxande abehlukene bebekwe ezikhundleni ezehlukene.
Abafundi bahlela izimo ngokuthi zinamacala aqondile noma ayindilinga.
Abafundi bahlela bese benza amaqoqo ezimo ngokuthi zingonxantathu, unxande,
izikwele noma izindilinga.
Umsebenzi uphethwa ngokwenza imisebenzi ebhalwayo.
431 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YOKU-1 YEBANGA LESI-3
4. ISILINGANISO
432
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA
24)
4.1 Ukusho isikhathi Ukusho isikhathi Yini okwehlukile eBangeni 2? Izifundo ezi 4
Isikhathi • Ukufunda izinsuku • Ukufunda izinsuku Izinto ezikhombisa isikhathi ziyethulwa.
Izibalo IBANGA 1-3
ekhalendeni ekhalendeni
EBangeni 2 abafundi bafunda isikhathi ngamahora, isigamu sehora kanye nekota
• Ukufaka izinsuku • Ukufaka izinsuku emawashini ezinti.
zokuzalwa, imigubho zokuzalwa, imigubho
EBangeni lesi 3 abafundi basebenza ngezinto ezikhombisa isikhathi okokuqala.
yezenkolo, amaholide yezenkolo, amaholide
Balokhu besagxile esikhathini sesimo samahora ayi 12 bese besebenzisa
omphakathi, izehlakalo omphakathi, izehlakalo
amagama asho ukuthi kusekeni noma kuntambama lapho kudingeka (am / pm).
eziwumlando, eziwumlando,
izehlakalo zezikole izehlakalo zezikole Abafundi balokhu beqhubekile njalo benza ngokuphindelele bekhuluma ngobude
kwikhalenda kwikhalenda besikhathi, kanye nokulandelana kwesikhathi.
• Ukusho isikhathi • Ukusho isikhathi Ngenkathi kufundiswa ikilasi lonke, kanye nangenkathi kugxilwe ekufundiseni
samahora ayi 12 samahora ayi 12 amaqembu, abafundi baqhubeka ngokukhuluma ngosuku lwesonto, inyanga
yonyaka, lolosuku lwenyanga onyakeni, kanye nezinsuku eziphambili/ ezedlule
- amahora - amahora
kanye nezinsuku ezizayo. Abafundi baqhubeka nokufaka loku okulandelayo uma
- isigamu sehora - isigamu sehora kufika leyo migubho
- ikota lehora - ikota lehora • izinsuku zokuzalwa,
- amaminithi - amaminithi • imigubho yezenkolo,
kumawashi ezinti kumawashi ezinti • amaholide omphakathi,
kanye namawashi kanye namawashi
• izehlakalo eziwumlando,
anezinombolo, anezinombolo,
kanye nezinye izinto kanye nezinye izinto • izehlakalo zezikole ezikwikhalenda
ezibonisa isikhathi isib. ezibonisa isikhathi isib.
Qhubeka ucela abafundi ukuba basho isikhathi ngokwamahora, isigamu sehora,
umakhalekhukhwini umakhalekhukhwini
ikota lehora usebenzisa amawashi ezinti ngezikhathi ezejwayelekile zonke
Ukubala ubude izinsuku. Isibonelo, abafundi bangacelwa ukuba basho isikhathi sokuqala
besikhathi kanye kwesikole, isikhathi sekhefu kanye nesikhathi sokuya ekhaya, noma uma
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
nokundlula kwesikhathi beshintsha isifundo kwesinye.Khetha isikhathi lapho iwashi liqonde ngqo kwihora
noma isigamu sehora noma ikota lehora.Kuyasiza ukuba newashi elikhulu
Ukusebenzisa
elibekiwe elisebenzayo ekilasini ukuze abafundi bakwazi ukulokhu bebheka kulo.
amakhalenda
Abafundi bangabuye benze imifanekiso yamawashi. Ungabacela abafundi ukuthi
ukubala nokuchaza
babonise izikhathi ezahlukile ubuye wengeze nokubala. Isib. Ngibonise u 10
ubude besikhathi
ngqo.Bekuwubani isikhathi esingangekota lehora eliphambi kuka 10?
ngokwamalanga
noma amasonto noma
izinyanga kanye
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1
CAPS
KONYAKA nemizuzu engu
24)
4.1 • nokuguqula okupkathi Ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela abafundi baqhubeke benze imisebenzi
kwamalanga ehambisana nokushiwo kwesikhathi ngokwamahora, isigamu sehora kanye
Isikhathi
namasonto nekota lehora njengoba kukhonjisiwe kumawashi lezinti. Abafundi bangenza
izibalo besebenzisa amasonto noma izinsuku uma benikeziwe ikhalenda noma
• nokuguqula
ingxenye yekhalenda, isib. Ukubheka izinsuku bese bebala umehluko wesikhathi
okuphakathi
phakathi kwazo.
kwamasonto
nezinyanga Isikhathi Sewashi
Ukusebenzisa amawashi • Isikhathi siboniswe ngesikhathi sosuku esithatha isimo samahora angu 12 ez-
ukubala ubude besikhathi intweni eziningi ezisetshenziswa ekhaya.isib. omakhalekhukhwini, iziifudumezi
ngokwamahora noma zokudla (microwaves) imisakazo yokudlala ama CD nama DVD njll. Abafundi
isigamu sehorase. bangabuye balwejwayele kangcono loluhlobo lwesikhathi kunohlobo lwama-
washi ezinti. Izifundo ezintathu zingakusiza ukthi ukwazi ukwejwayeza abafundi
isimo sesikhathi sosuku esingamahora ayi 12.
• Khumbuza abafundi ukuthi lokhu kuchaza ini a.m. and p.m.
• Khombisa abafundi ukuthi yiziphi izinombolo ezimele amahora, kanti futhi yiz-
iphi ezimele imizuzu ngesikhathi sosuku.
• Chaza ukuthi kunemizuzu engu 60 kwihora; ngakhoke kunemizizu engu 30
esigamini sehora kanti kunemizuzu engu 15 kwikota lehora. Lokhu kuzosiza
abafundi ukuba bakwazi ukuxhumana okuphakathi kwamahora kanye nemi-
zuzu, izigamu zehora, ikota lehora kanye namawashi ezinti, okuyizinto ebebez-
enza eBangeni lesi 2.
• Nikeza abafundi isikhathi esanele sokubuyekeza ukufunda isikhathi sewashi
lezinti esingamahora ayi 12.
Iba newashi lezinto elibekiwe ekilasini.Cela abafundi ukuthi balokhu bekutshela
isikhathi phakathi nosuku unyaka wonke. Abafundi abenze imifanekiso
yamawashi, abangawasebenzisa ukusho isikhathi babuye babale umehluko
wezikhathi.
433 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
434 IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA
24)
4.2 ISILINGANISO EBangeni lesi 2 kwakunconyiwe ukuthi abafundi bagxile ekuqageleni,
okungahlelekile ekulinganiseni, ekuqhathaniseni kanye nokubhala phansi ubude, ububanzi kanye
Ubude
nokuphakama
• Qagela, linganisa,
qhathanisa, hlela • Ngamayunithi angahlelekile, kanye
bese ubhala ubude
Izibalo IBANGA 1-3
• Nokukala besebenzisa irula eliyimitha noma intambo eyimitha
usebenzisa izikali
ezingenasilinganiso Ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela abafundi bangazilolongela lamakhono
isib. izandla, okulinganisa
amagxathu, ubude
Ukulinganisa ubude njengendlela yokuxazulula izikinga zezibalo
bepensela, izinto
zokubala njll. Ngesikhathi esibekelwe ukufundisa Izinombolo, Izimpawu kanye nobudlelwano
bazo, abafundi bangaxazulula izinkinga ezimweni
• Chaza ubude
bezinto ngokubala • Zezilinganiso ezingahlelekile zobude, kanye
bese ushoubude
bamayunithi • Nokulinganisa ubude ngamamitha
angahlelekile. Nakisisa uhla lwezinimbolo olufanele lethemu, kanye nohla lwezinhlobo
• Sebenzisa ulimi zezinkinga ezifanele kulethemu.
ukukhuluma Izifundo ezizogxila ekulinganiseni ubude zizoqala eThemu 2
ngokuqhathanisa isb.
Kude kuna, kufishane
kuna, kuphakeme kuna
nokubanzi.
Ukwethula Isilinganiso
esihlelekile
• Qagela, linganisa,
qhathanisa, hlela
bese ubhala
ubude usebenzisa
imitha(noma irula
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
eliyimitha, noma
intambo eyimitha)
njengesikali sobude
esilinganisiwe.
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1
CAPS
KONYAKA nemizuzu engu
24)
4.2 • Qagela bese
ulinganisa ubude
Ubude
ngamasentimitha
usebenzisa irula
Akudingekile ukwenziwa
inguguquko phakathi
kwamamitha kanye
namasentimitha
4.3 izilinganiso EBangeni lesi 2 abafundi
ezingahlelekile
Isisindo • Balinganisa isisindo ngokungahlelekile besebenzisa ISILINGANISO
• Qagela, linganisa, okuzimelele;
qhathanisa, hlela
• Bahlele izinto ngokwesisindo esichaziwe ephaketheni; noku
bese ubhala isisindo
usebenzisa izilinganiso • Funda izikali zasendlini yokugeza (kokubili izikalo zangempela kanye nezikalo
ezingahlelekile zezithombe).
kanye nokulinganisa
Ngesikhathi sokusebenza ngokuzimela, abafundi bangenza ngokuphindelela
okuzimelele isib
lamakhono okulinganisa.
amabhuloki, izitini njl.
Ukulinganisa isisindo njengendlela yokuxazulula izinkinga nokwenza izibalo
• Sebenzisa ulimi
ukukhuluma Ngesikhathi esibekelwe ukufundisa Izinombolo, Izimpawu kanye nobudlelwano
ngokuqhathanisa isb. bazo, abafundi bangaxazulula izinkinga ezimweni
lula, sinda,elula kuna,
esinda kuna • Izilinganiso ezingahlelekile zesisindo; kanye
Ukwethula isilinganiso • Nokulinganisa isisindo ngamakhilogremu
okuhlelekile. Nakisisa uhla lwezinimbolo olufanele lethemu, kanye nohla lwezinhlobo
• Qhathanisa, hlela bese zezinkinga ezifanele kulethemu.
ubhala isisindo sezinto Izifundo ezizogxila ekulinganiseni isisindo zizoqala eThemu 2
ezithengisayo isisindo
sazo esibhalwe
ngamakhilogramu
isib. 2 amakhilogremu
yelayisi kanye no 1
kilogram kafulawa
noma ngamagremu
435 isib 500 amagremu
kasawoti
Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
436 IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA
24)
4.3 • Ukuzikala isisindo sabo
ngokwamakhilogremu
Isisindo
besebenzisa isikali
sasendlini yokugeza
Akudingeki nguquko
Izibalo IBANGA 1-3
phakathi kwamagremu
kanye namakhilogremu
4.4 Izilinganiso Izilinganiso Yini okwehlukile eBangeni 2?
ezingahlelekile ezingahlelekile
Umthamo/o ku- EBangeni 2 abafundi
mumethwe • Qagela bese • Qagela bese
• baqagelile, balinganisa,baqhathanisa,bahlela base bebhala phansi umthamo
ulinganisa, qhathanisa ulinganisa, qhathanisa
wezitsha noma okumumethwe besebenzisa izikali ezingenasilinganiso
bese uhlela umthamo bese uhlela umthamo
wezitsha (isib. wezitsha (isib. • baqhathanisile, bahlela umthamo wamabhodlela ahlukene nezinto
umthamo isitsha umthamo isitsha ezisetshenziswa ekhaya lapho umthamo wazo ubhaliwe emaphaketheni;
esingawumumatha esingawumumatha baphinde
uma sigcwele) uma sigcwele)
• Basebenzise noma ilitha elilodwa lebhodlela noma ilitha elilodwa likajeke
usebenzisa izilinganiso usebenzisa izilinganiso
ukuqagela, nokulinganisa, ukuqhathanisa, ukuhlela bese ubhala sezitsha noma
ezingahleliwe isib. ezingahleliwe isib.
okumumethwe ngokwamalitha
izipuni kanye izipuni kanye
nezinkomishi. nezinkomishi. EBangeni lesi 3 abafundi bethulwa kumamililitha.
• Chaza uthamo • Chaza uthamo Yini umthamo? Yini okumumethwe?
wesitsha ngokubala wesitsha ngokubala
Ibhodlela lingaba nomthamo welitha elilodwa kodwa lingase lingagcwali mfi,
nokusho ukuthi nokusho ukuthi
lingase Isib. limumathe umthamo wenkomishi eyodwa yamanzi.
kuthatha amayunithi kuthatha amayunithi
angahlelekile angahlelekile Umthamo ubungako bento engamumathwa isitsha (noma ubungako besikhala
amangaki ukugcwalisa amangaki ukugcwalisa esingaphakathi kwento).
isitsha isib.ibhodlela isitsha isib.ibhodlela
linomthamo linomthamo Umthamo ubungako besikhala into enga naso.
wezinkomishi ezine wezinkomishi ezine Ngesinye isikhathi abafundi bazobe belinganisa ukuthi kunoketshezi
olungakanani (noma isihlabathi noma ngabe uhlobo oluthile) kulesositsha.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Lokhu kuwisilinganiso umthamo wento esesitsheni.
Ngezinge izikhathi abafundi bazobe belinganisa ukuthi isitsha uma sigcwele
singamumatha umthamo ongakanani.
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1
CAPS
KONYAKA nemizuzu engu
24)
4.4 Ukwethula isilinganiso Ukwethula isilinganiso Abafundi kumele baqhubeke isilinganiso besebenzisa amayunithi 2 Izifundo
okuhlelekile. okuhlelekile. angenasilinganiso.
Umthamo/o
kumumethwe • Qagela, linganisa • Qagela, linganisa isilinganiso okungahlelekile komthamo kusetshenziswa amayunithi
qhathanisa,hlela qhathanisa,hlela angalinganisiwe.
bese ubhala phansi bese ubhala phansi
Abafundi bangafunda imigomo nezindlela zokulinganisa besebenzisa amayunithi
umthamo wezinto umthamo wezinto
angalinganisiwe. isilinganiso kusetshenziswa amayunithi angesilinganiso
ngokulinganisa ngokulinganisa
makungathathwa njengento engabalulekile kunesikalo ezilinganisiwe.
ngakwamalitha, ngakwamalitha,
isigamu samalitha, isigamu samalitha, Abafundi kumele bathole ithuba lokulinganisa umthamo/okumumethwe
kanye nekota kanye nekota besebenzisa izinhlobo zezinto njengamayunithi angalinganisiwe. Isib. Izinkomishi,
yamalitha yamalitha (kungesizo ezokulinganisa okwangempela), izipuni (kungesizo izipuni
zokulinganisa okwangempela), izivalo zamabhodlela njengezivalo zamabhodlela
• Qhathanisa, hlela • Usebenzisa
obisi angamalitha ama 2, amathini amancane, amabhodlela amancane njll.
bese ubhala phansi amabhodlela
izinto ezihlelelwe anesisindo selitha 1 Isilinganiso umthamo/ okumumethwe ngamayunithi angenasilinganiso
ukuthengisa umthamo noma isitsha, umthamo kubandakanya ukubala ukuthi uthele izikhathi ezingaki kuthathwa
wazo obhalwe wazo obhalwe kulesosilinganiso esilinganiswayo.
ngokwamalitha isib 2 ngokwamamililitha isib
Abafundi kumele bafundiswe ukuhlala njalo bechaza amayunithi isib.kunezipuni
amalitha obisi, ilitha amakani eziphuzo.
ezincane zamanzi ezingama 48 ebhodleleni noma kunamanzi angaphansi nje
elilodwa yesiphuzo
• Ojeke abanamagabelo kwesigamu senkomishi ebhodleleni.
esibandayo, 5
amalitha, izigamu
amalitha kapende Uma abafundi sebelinganisile nganoma iyiphi iyunithi izikhashana ezimbalwa nje,
zamalitha namakota
noma ngamamililitha, kufanele baqagele umthamo/ okumumethwe besebenzisa leloyunithi.Ukuqagela
elitha.
isib. 500 ml yobisi, ngaphambi kokulinganisa kubalulekile, kodwa kungenziwa kuphela uma abafundi
340 amamillilitha • Ojeke abanamagabelo sebeke balinganisa ngaleyoyunithi ngaphambilini.
wesiphuzi, 750 ama akhombisa
millilitha kawoyela Abafundi kumele bafundiswe ukuthi ukuze bakwazi ukuqhathanisa umthamo
amamamililitha.
noma okumumethwe, kumele kusetshenziswe iyunithi elifananayo. Isibonelo,
Abafundi abalindelekile
• Yazi ukuthi inkomishi uma ingilazi iphatha izipuni ezincane zamanzi ezingu20, kanti inkomishi iphatha
ukuba bakwazi
enesilinganiso izipuni zokudla eziyi 10 zamanzi, ungeze washo ukuthi ingilazi iphethe amanzi
ukufunda umthamo
inamamililitha awu 250 amaningi.
wamagabelo
• Yazi ukthi isipuni setiye angenazinombolo
singamamililitha awu 5
• Izinkomishi
Akukho nguquko zokulinganisa nezipuni
elindelekile phakathi zetiye ezikhombisa
kwamamililitha namalitha umthamo.
437 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
438 IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA
24)
4.4 • Qhathanisa, hlela Abafundi kumele balinganise izinhlobo ezahlukane zamayunithi
bese ubhala phansi alinganisiwe,ukuze
Umthamo/o
izinto ezihlelelwe
kumumethwe • Bakwazi ukuqonda ukuthi ubuncane beyunithi, busho isikhathi esengeziwe
ukuthengisa umthamo
ozosidinga ukusisebenzisa ukugcwalisa into ethile isib. Umthamo webhodlela
wazo obhalwe
ungase ube yizipuni zokudla ezi 20 ezigcwele mfi, kodwa futhi inkomishi e 1;
Izibalo IBANGA 1-3
ngokwamalitha isib 2
amalitha obisi, ilitha • Baqala ukusebenzisa amayunithi ahambisana nalokho okulinganiswayo.
elilodwa yesiphuzo Isib.ISILINGANISO ibhodlela eligcwele lamalitha a-2 ngezipuni kuyasichitha
esibandayo, 5 isikhathi.
amalitha kapende
Ukwethula isilinganiso okuhlelekile.
noma ngamamililitha,
isib. 500 ml yobisi, Qagela, linganisa, qhathanisa, hlela bese ubhala phansi umthamo kanye
340 amamillilitha nokumumethwe ngokwamalitha.
wesiphuzi, 750 ama
millilitha kawoyela Khumbuza abafundi ukuthi amalitha angamayunithi ayisilinganiso esejwayelekile
okulinganisa umthano kanye nokumumethwe.Indlela efingqiwe (l) isetshenziswa
• Yazi ukuthi inkomishi kakhulu kojeke bokulinganisa kanye nasezimpahleni zokuthengisa, ezithengiswa
enesilinganiso ngomthamo. Hlola ukuthi abafundi bayasikhumbula ukusho ngokufingqiwe
inamamililitha awu 250 amalitha.
• Yazi ukthi isipuni setiye Abafundi balinganisa ngamalitha besebenzisa:
singamamililitha awu 5
• Izitsha ezinelitha eli1 ezifana namabhodlela eziphuzo ezibandayo, amabhodlela
Akukho nguquko obisi, amakhathoni obisi, amakhathoni eziphuzo; kanye
elindelekile phakathi
kwamamililitha namalitha • ojeke bokulinganisa ababonisa amagabelo akhombisa ilitha.
Bayaqagela babuye balinganise umthamo wezitsha ezahlukahlukene
ezifana nezitsha ezinkulu eziphatha uyogadi, u ayisikhilimu, izitsha zokufaka
ukudla kwesidlo sasemini, ojeke abakhulu, amabhodlela amakhulu,
amathini angenalutho opende, amabhakede njll. Kufanele kukhethwe izinto
ezinemithamo eyahlukene. Abafundi bachaza umthamo ngokuthi bathi
“ngaphansi kwelitha elilodwa, amalitha amabili, phakathi kwelitha eli 1 noma
amalitha ama 2, amalitha ama 5” njll.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Abafundi baqhathanisa, bahlele bese bebhala phansi umthamo wezinto
ezihlelelwe ukuthengisa umthamo wazo obhalwe ngokwamalitha isib 2 amalitha
obisi, ilitha elilodwa yesiphuzo esibandayo, 5 amalitha kapende
• Qagela, linganisa, qhathanisa, hlela bese ubhala umthamo nokumumethwe
ngamamililitha.
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1
CAPS
KONYAKA nemizuzu engu
24)
4.4 Khuluma nabafundi mayelana namamililitha njengesilinganiso esejwayelekile
sokulinganisa umthamo kanye nokumumethwe. Bachazele ukuthi amamililitha
Umthamo/o
angamayunithi amancane kunamalitha. Kumele bafunde igama kanye
kumumethwe
nendlela efingqiwe, ngoba ezitsheni eziningi zokuthengiswayo kanye nojeke
bokulinganisa kusetshenziswa indlela efingqiwe yamagama.
Abafundi kumele baqhathanisa, bahlele, bese bebhala phansi izinto ezihlelelwe
ukuthengiswa, umthamo wazo obhalwe ngamamililitha, isib. 500ml yobisi, 750ml
kaviniga, 330ml wesiphuzo esibandayo, 400ml kapholishi waphansi njll.
Abafundi kumele balinganise njalo futhi ngokwanele nge:
• sikali esilinganisiwe senkomishi, ukuze bakwazi ukuqonda ukuthi kungakanani
okuwu 250 ml
• izipuni zetiye zokulinganisa ukuze bakwazi ukuqonda ukuthi kungakanani
okuwu 5 ml;
• ojeke bokulinganisa abanamagabelo angamamililitha - lapha kulindeleke ukuba
abafundi bakwazwi ukufunda izinombolo zamagabelo okulinganisa ezibhaliwe
kuphela- bazogxila ekufundeni amagabelo okulinganisa angenazinombolo uma
sebefunda emabangeni aphakathi.
Ukulandela uhla lwezinto ozozisebenzisa, ufaka ubhaka, kuyisimo esingasiza
abafundi ukuzilolongela isilinganiso.
Abafundi abalindelekile
• ukwazi ukuthi 1 000 ml = 1 ilitha
• ukwenza uguquko phakathi kwamamililitha, kanye namalitha, noma
• Ukufunda amagabelo ojeke bokulinganisa angenazinombolo (lokhu kwenziwa
eBangeni lesi 4)
Ukubhalwa phansi kwezilinganiso
Noma isilinganiso kuyikhono lokwenza, abafundi kumele bazibhale phansi ngaso
sonke isikhathi izilinganiso zabo, ezimbandakanya isilinganiso okungahlelekile
noma okuhlelekile.
439 Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
440 IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA
24)
4.4 Ukulinganisa umthamo/ okumumethwe njengesimo yokuxazulula izinkinga
kanye nokwenza izibalo
Umthamo/o
kumumethwe Ngesikhathi esibekelwe ukufundisa Izinombolo, Izimpawu kanye nobudlelwano
bazo, abafundi bangaxazulula izinkinga ezimweni
Izibalo IBANGA 1-3
• isilinganiso okungahlelekile komthamo/ okumumethwe: isib.Ugogo usebenzisa
izinkomishi ezimbili zobisi ukwenza uphudini. Uma ephinda kabili uhla lwezinto
okumele azisebenzise (iresiphi), uzodigna ubisi olungakanani?
• amalitha
• amamililitha
Nakisisa uhlelo lokuthuthukisa izinombolo olufanele ltthemu, kanye nohlelo
lwezinkinga ezahlukene ezifanele.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YOKU- 1 YEBANGA LESI-3
5. UKUQOKELELWA KOLWAZI
ISIKHATHI
CAPS
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA
24)
5.4 Qoqa bese uhlela ulwazi Qoqa bese uhlela ulwazi Yini okwahlukile eBangeni 2? 3 Izifundo
Qoqa bese uhlela • Qoqa ulwazi • Qoqa ulwazi • Abafundi bahlela ulwazi benze uhla, amathali, namathebula
ulwazi olumayelana nekilasi olumayelana nekilasi
• Abafundi bathulwa kuma bar grafu
noma isikole ukuze noma isikole ukuze
bakwazi ukuphendula bakwazi ukuphendula • Abafundi baqhubeka ngokusebenza negrafu yezithombe - besebenzisa
imibuzo ebuzwe imibuzo ebuzwe womabili amagrafu njengengxenye yolwazi oluphelele bebe behlaziya igrafu
wuthisha wuthisha yezithombe abayinikiwe.
• Hela ulwazi oluvela Ukusebenzisa amathali Ulwazi oluphelele
kuthisha noma ukubhala phansi ulwazi
Ekuqoqweni nasekuhleleni kolwazi oluphelele
encwadini ohleni olunikeziwe
• Abafundi baqoqa ulwazi ukuphendula imibuzo. Emabangeni aphansi kanye
• Hlela ulwazi
naphakathi lombuzo uvame ukuvezwa wuthisha noma ubesencwadi;
olutholakala:
• Abafundi bahlela bamele ulwazi ngezindlela ezenza kubelula ukuhlaziya.
- kuhlu
Indlela yesifanekiso esisetshenziswa ngabafundi bebanga lesithathu; uhla,
- kumathali amathali, amathebula, igrafu yezithombe kanye ne bar grafu; kanye
- kumathebula • abafundi bahlaziya ulwazi ngokuphendula imibuzo ebuzwe wuthisha.
Bhala ukumela ulwazi
5.5 Bhala ukumela ulwazi I bar grafu yekilasi
Bhala ukumela ulwazi
Bhala ukumela Bhala ukumela ulwazi Kuyanconywa ukuthi abafundi bebanga lesithathu basebenze ngalolonke ulwazi
• Ithebula oluphelele okungenani kanye ngonyaka: Ukusebenza bebonke njengekilasi
ulwazi
• Igrafu yezithombe • Bar grafu kusiza abafundi ukuba bazimbandakanye kuwo wonke amabanga ohlelo
ngaphandle ngokuduka nakunoma ikusiphi isigaba. Ukwakha bar grafu yekilasi
• Bar grafu
kukuvumela ukuba ugxile kumaphuzu abalulekile okuqoqa nokuhlela ulwazi
5.6 Hlaziya bese uhumusha kanye nokwethula abafundi kumaphuzu asemqoka e bar grafu
Ukuhlaziya bese
ulwazi uhumusha ulwazi • ukuthi kubhalwa kuphi futhi kanjani kwigrafu (isihloko segrafu)
Hlaziya bese
uhumusha ulwazi Phendula imibuzo Phendula imibuzo • ukuthi kubhalwa kuphi futhi kanjani emigqeni yegrafu
ngolwazi olumelwe ngolwazi olutholakala
• ukuthi udweba kanjani ama bar
• Igrafu yezithombe kubar grafu k
- dweba ubude be bar ngendlela efanele ukukhombisa ulwazi.
• ibha grafu
- yenza ama bar grafu alingane ngobubanzi
441 - shiya isikhala phakathi kwama bar
- bhala ibar ngayinye ngokucacile
Izibalo IBANGA 1-3
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
442 IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA
24)
- indlela yokufunda igrafu
Abafundi kumele bazi ukuthi kubalulekile ukufunda isihloko segrafu kuqala,
ukuze bazi ukuthi lololwazi lumayelana nani. Kumele babuye bafunde
izihloko emigqeni ehamba ivundle noma yehle Abafundi akudingekile
ukuba bawazi amagama asetshenziswayo ukuchaza izingxenye zegrafu,
Izibalo IBANGA 1-3
okubalulekile nje ukuthi bafunde “eceleni” nange “zansi” ukuze babone ukuthi
igrafu imayelana nani.
Sivamise ukufunda ukusuka ngasesandleni sobunxele ukuya
ngakwesokudla, kodwa uma abafundi befunda amagrafu kumele bafunde
ukusuka ngakwesobunxele ukuya ngakwesokudla nokusuka phansi ukuya
phezulu. Lokhu kumele kuchazwe kubafundi. Kudingeka babuye bazilolonge
kulamakhono.
Ukusebenza ngolwazi oluphelele kungathatha izifundo ezintathu.
Ukuqoqa nokuhlela ulwazi
EBangeni lesithathu kumele ubuze imibuzo ezovumela abafundi ukuthi
baqoqe ulwazi isib. Yimiphi imibala ethandwa kakhulu ekilasini lethu? Othisha
bakulamabanga kumele baqiniseke ukuthi kukhethwa izihloko ezahlukene
ukuqokelela ulwazi bese belihlaziya kumabanga ahlukene.
Izihloko ezifanele zifaka ezemidlalo, iziphuzo ezibandayo ezithadwayo, imiba
eyintandokazi, izikhathi ezedlule eziyintandokazi, izidlo eziyintandokazi, uhlelo
oluyintandokazi lukamabonakude njll.
Abafundi bangaqale basho imibono yabo. Uma nje uthola ulwazi lwezimpendulo
ezahlukahlukene kumele ubekele abafundi izinhla abangakwazi ukukhetha
kuzona.Yenza abafundi ukuba bazilolongele kwizindlela ezehlukene zokuhlela
ulwazi ezingeyona igrafu, njengamathali, uhla kanye namathebula. isib.:
• yeza uhla lwamagama lwabafundi ngaphansi kwesihloko abasikhethile;
• Khombisa abafundi ukuthi enziwa kanjani amathali esuselwa ohleni (ukufundisa
amathali kungathatha isifundo sonke);
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Enza ithebula ngezinombolo eziphuma kumathali akumathebula
Uma ulwazi selukumathebula, khombisa abafundi ukuthi idwetshwa kanjani ibar
grafu (bheka imihlahlandlela ebhalwe ngaphezulu).
ISIKHATHI
ULWAZI NAMAKHONO
ULWAZI NAMAKHONO (ngokwesifundo
ADINGEKAYO AMANYE AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA
IZIHLOKO OKUGXILWA KUWO esingangehora
NGOKUPHELA WOKUFUNDISA
KUTHEMU 1
CAPS
KONYAKA nemizuzu engu
24)
Ukuhlaziya nokuhumusha kolwazi
Abafundi baphendula imibuzo oyibuzayo mayelana negarafu yezithombe
Isib:
a) “Yimuphi umbala ovamile ekilasini lethu?”
b) “Yimuphi umbala oyintandokazi wabafundi abambalwa ekilasini?”
c) “Ingabe abafundi abaningi bathanda …. noma … ?”
d) “Bangaki ngaphezulu abafundi abakhetha uku … kunoku … ?”
443 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-2 YEBANGA LESI- 3
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU KANYE NOBUDLELWANO BAZO
444 IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
1.1 Ukubala izinto Iqembu okungenani inani Yini umehluko kusukela kuthemu1?
Ukubala izinto eziqotho. 500 Inani linwebeka laze lafika 500. Ukunwebeka kwaleli nani lisho ukuthi abafundi
Qagela uphinde ubale Izinto mihlayonke banga:
Izibalo IBANGA 1-3
ngokwethembeka ziqagelwa
ngokwethembeka. • izinto zibalwa ngamaqembu
okungenani 1000 izinto
Nikeza isizathu • Ukubala ngamashumi ukuze kufike ku 500.bese usho izinombolo ngokulande-
mihlayonke.
esizwakalayo, ngezinto lanisa. Futhi
Ikhono lamaqembu ezingahlolwa ngokubala.
liyakhuthazwa. • Hlela izimpawu ukuze kufike esibalweni ngokubhala izinombolo noma ubonise
inamba ngendawo ye value cards.
• Bona amanothi ethemu 1
1.2 Ukubala uya phambili • ukubala nga-1 Yini umehluko kusukela kuthemu1?
Ukubala ubuye uye emumva: kusukela noma kuyiphi Kulelithemu abafundi bayoqala ukubala ngamashumi amahlanu 50. Inombolo
uqhubekela pham- inombolo esukela 0 liyakhuphuka lize lifike ku 1000.
• 1 ukubala ngakunye
bili uphinde ubale naku 500 Kulelithemu abafundi bayoqhubeka nokuthi benze ukweqa bebala bephin-
uhlehlele emuva. kusukela noma kuyiphi daphinde ngamatafula kanye nokunikeza izinombolo izehlakalo.
inombolo esukela 0 • Ngama-10 kusukela Bona amanothi ethemu 1
naku 1000 kusukela kunanoma
• Ngama-10 kusukela iyiphi inombolo
kusukela kunanoma ngokuphindaphinda
iyiphi inombolo phakathi koku-0 kuya
ngokuphindaphinda e-500
phakathi koku-0 kuya • Ngaku-5
e-1000 ngokuphindaphinda
• Ngaku-5 phakathi koku-0 kuya
ngokuphindaphinda e-500
phakathi koku-0 kuya • Ngaku-2
e-1000 ngokuphindaphinda
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Ngaku-2 phakathi koku-0 kuya
ngokuphindaphinda e-500
phakathi koku-0 kuya • Ngaku-3
e-1000 ngokuphindaphinda
• Ngaku-3 phakathi koku-0 kuya
ngokuphindaphinda e-500
phakathi koku-0 kuya • Ngaku-4
e-1000 ngokuphindaphinda
phakathi koku-0 kuya
e-500
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
CAPS
THEMU1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.2 • Ngaku-4 • Ngama-50, 100
Ukubala ngokuphindaphinda kuyofika 1 000
uqhubekela pham- phakathi koku-0 kuya
bili uphinde ubale e-1000
uhlehlele emuva.
• Ngama-20, 25, 50, 100
kuyofika 1 000
1.3 Bona,ukhombe uphinde Bona,ukhombe uphinde Ukufunda nokubhala izimpawu zezinombolo kuyaqhutshekwa nokwenziwa
Nikeza izinto ufunde izinombolo ufunde izinombolo ngoku:
amagama bese • Ukubala ngezinto
• Bona,ukhhombe • Nikeza,ukubona
lamagama
uphinde ufunde uphinde ufunde
enikezwa • Ukubala uye phambili nokubala uye emuva
izinombolo. izimpawu izinombolo izimpawu zezinombolo
ngezinto kusukela kusukela koku-0 - 1000 • Ukuqedela ukulandelana kwezinombolo, futhi
koku-0 -1000
• Bhala izimpawu • Ukuhlela nokuqhathanisa izinombolo
• Bhala izimpawu ngezinombolo ziqala
zezinombolo ziqala koku-0-1 000 Bheka amanothi kathemu 1
koku- 0-1 000
• Bhala izimpawu
• Bhala izimpawu zezinombolo ziqala
zezinombolo ziqala koku- 0-250
koku-0-1 000
• Bhala izimpawu
• Bhala izimpawu zezinombolo ziqala
koku- 0-250
• zezinombolo ziqala
koku- 0-1 000
445 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
446 ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
1.4 Hlela bese uqhathanisa Hlela bese uqhathanisa Kulelithemu inani liyanwebeka ukusuka 99 kufike 500. Abafundi manje bahlela
izinombolo ufinyelele izinombolo ufinyelele amadijithi amathathu ezinombolo. Ukuhlela amadijithi amathathu, abafundi
Chaza, uqhatha- bafanele:
nise bese uhlela ama- 999 ama- 500
izinombolo • Chaza ubuye uqatha- • Chaza ubuye • Basho igama lenombolo
nise izinomboloeziph- uqathanise
Izibalo IBANGA 1-3
• Babhale inombolo; futhi
elele kufinyelele ema- izinomboloeziphelele
999 usebenzisa inani kufinyelele ema- 500 • Babone ukubaluleka kwedijithi ngalinye
elincane kunelinye, usebenzisa inani Abafundi kufanele bavunyelwe basebenzise inamba layini, ukulalndela
noma elikhulu elincane kunelinye, umkhondo, amagridi ezinombolo kanye futhi nolwazi lwabo lokusebenzisa
kunelinye, eliningi noma elikhulu izinombolo nokwenza izibalo. Ukusebenzisa izinombolo ukwenza amakhulu,
kunelinye, elincanyana kunelinye, eliningi amashumi, kanye nokwenza okunye, ukuze kubonakale ukuthi bayaqonda.
kanye nokulinganayo kunelinye, elincanyana Uma abafundi begunyaza izinombolo, bayakwazi uksebenzisa inombolo enkulu
kanye nokulinganayo kunenye kanti nesiko lamadijithi lizichaza kwalona.
• Chaza ubuye uqatha-
nise izinomboloez- • Chaza ubuye Isibonelo:
iphelele kufinyelele uqathanise 239 incane kuno 339 ngoba
ema- 999 uzisusela izinomboloeziphelele
kunani elincane, ukuya kufinyelele ema- 999 Umfundi uzokwazi ukuchaza ukuthi 300 mkhulu kuno 200 ngokusebenzisa
kwelikhulu, uphinde uzisusela kunani izinsiza ezibunjiwe ukukhombisa inani 100s kunombolo ngayinye. Abafundi
bangathola isikhundla senamba kunambalayini ngokusho ukuthi 339 uza emuva
usuke kwelikhulu uyek- elincane, ukuya
239 ngakhoke ngiyazi ukuthi yiyo inamba enkulu.
welincane. kwelikhulu, uphinde
usuke kwelikhulu
Sebenzisa izinombolo
zesikhundla ukubonisa uyekwelincane.
uhla, indawo nesikhun- Sebenzisa izinombolo
dla zesikhundla ukubonisa
uhla, indawo
• Sebenzisa ukubhala
nesikhundla
ukufunda nokubhala
ngezinombolo zezik- • Sebenzisa ukubhala
hundla zifinyelele ukufunda nokubhala
ema- 31 ngezinombolo
zezikhundla. zifinyelele
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ema- 31.
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
CAPS
THEMU1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.5 Bonisa Indawo Bonisa Indawo Yini umehluko kusukela kuthemu1?
nokubaluleka kwayo nokubaluleka kwayo
Inani lenombolo Kulelithemu lesibili abafundi bayohlakaza amadijithi amathathu ngesi khathi
ngezinombolo ngezinombolo
sokuqala. Indawo nokubaluleka kwayo, yengeziwe ukufakela amakhulu.
zamadijithi amathathu zamadijithi amathathu
Abafundi bayoqonda ukubaluleka kwendawo, nokuyithuthukisa ngokubuza
afika 999 afika 999
imibuzo enjengo thola ishumi, okuningi noma okuncane kunenombolo. Njenge
• Kufanele ukuthi idijithi • Kufanele ukuthi idijithi nhlalayenza ukuthuthukisa ukubaluleka kwesimo, abafundi kufanele bakwazi
ngalinye lisho ukthini ngalinye lisho ukthini ukubala ngokuzethemba ngama -100, bazitholele amaphethini ahlobene
nokubaluleka kwendawo, bakwazi ukuzakhekhela izibalo bahlanganise babuye
• Hlakaza amadijithi • Hlakaza amadijithi 3
bahlukanise ngokubili nokuthathu kwamadijithi
3 kuze kufike 999 kuze kufike 500
ngokuphindaphinda Abafundi bafanele banikezwe isikhathi esilingeneyo, amathuba okwakha
• ngokuphindaphinda
ka 100, amadijithi amathathu ngezinombolo besebenzisa amabhuloki kadienes
ka 100,
ngokuphindaphinda ka namabhuloki kanye namabhulokiesisekelo sokwakha. Kubalulekile ukuhlanganisa
ngokuphindaphinda ka
10, kayishumi kanye ukuze kwenzeke 100 nokuqala ukubona 100 njengento eyodwa. Abafundi
10, kayishumi kanye
nokuphiondaphinda kufanele babuzwe ukuthi mangakhi amaqembu 100 abanawo. Ukubaluleka
nokuphiondaphinda
kanye (HTU) kwamakhadi endawo kufanele kusetshenziswe ukuveva izinombolo.
kanye (HTU)
• Bonisa uphinde uchaze Ukusebenzisa u diens nesisekeko sika 10 samabhuloki lokhu okulandelayo
• Bonisa uphinde uchaze
idijithi ngayinye. imibuzo nemithetho ingabuzwa noma inikezwe.
idijithi ngayinye.
• Mangakhi 100 aku 300,400,500
• Bhala lezizinombolo ezilandelayo: 256,387,499
Kuleli themu abafundi bafunda okushiwoyo nokubhalwayo phansi kanye
nokubaluleka kwamadijithi ezinombolweni ngo 452 ukubaluleka kuka 5
emashumini amahlanu.
Ngo 325, ukubaluleka kuka 5 okuhlanu.
Kubaluleke kakhulu ukuhlanganisa nokuqonda ukuthi 50 ku 5 wezinyada
ezinhlanukubalulekile ukuhlnganisa nokuqonda ukuthi
Indawo nokubaluleka kwamakhadi iyalingana ngokubaluleka.
Indawo nokubaluleka kwamakhadi kusetshenziswa ukuhlakaza izinombolo ukuze
kuvele ukubaluleka kwedijithi ngalinye. 637 = 600 + 30 + 7
Abafundi bangenza amasethi abo endawo nokubaluleka kwamakhadi. I
-emvilophi inganamekwa emuva encwadini yokufundela yomsebenzi wasekilasini
amakhadi afkwe kuyo lemvilophi. Amakhadi angasetshenziswa noma kubalwa
futhi kungaba yenye indlela abathola ngayo imiphumela.
447 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
448 ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
1.5 Sebenzisa ama Amakhadi enani nobungako benombolo ukufundisa ngalokhu.
Inani lenombolo
Izibalo IBANGA 1-3
Hlakaza amadijithi amabili ezinombolo uwaphindephinde abe ngamakhulu,
amashumi kanye nokunye
Abafundi bangahlakaza izinombolo bazenze:
Amakhulu,amshumi kanye nokunye okubalulekile e.g. 273 = 200 + 70 + 3
(Amakhadi endawo ayasetshenziswa ukwenza lokhu)
• Ukuphindaphinda ngamashumi nokunye e.g. 273=2 amakhulu, 7 amashumi +
3 okunye
Ukwakha amadijithi amabili ezinombolo kususelwa ukbaluleka kwamakhadi
endawo
Isibonelo:
Bhala lenombolo
1 ikhulu namashumi amathathu
2 amakhulu kanye 4 amashumi kanye 5 ngakunye
2 amakhulu +9 amashumi + 2 okunye
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
3 amakhulu +5 amashumi + 7 okunye
Isibonelo: Esiphelele:
a) 346 = 300 + + 6
b) 400 + 20 + 8 =
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
CAPS
THEMU1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
Ukuxazulula izinkinga ezisesimweni esejwayelekile
1.6 Sebenzisa lamathekinisi Sebenzisa lamathekinisi Abafundi bazoqubeka besenzisa izinkinga zamagama besenzisa lamathekisi
alandelayo uma alandelayo uma alandelayo.
Amathekinisi
okuxazulula izink- uxazulula izinkinga, uxazulula izinkinga,
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
inga uphinde uchaze ukuthi uphinde uchaze ukuthi
izinkinga lezo: izinkinga lezo: • Ukuphindaphinda nokugamula
• Ukwakha izinombolo • Ukwakha izinombolo • Inamba layini
nokuzihlakaza futhi. nokuzihlakaza futhi. Yini umahluko kumehluko kusukela kuthemu 1
• Ukuphindaphinda • Ukuphindaphinda Kuleli themu abafundi bangaqalisa ukufinyezela mduzane 10. Ukusondezela
nokugamula nokugamula lokhu okujwayelekile kwendlela eqagelayo. Uma umfundi emuhle ngokuqagela
• Inamba layini • Inamba layini amakhono akhe mawaqikelelwe aphinde alalelwe.
Phambi kokuthi abafundi bangasebenzisa leliqhinga lokusondezela uma
• Ukuqoqela • Ukuqoqela
behlanganisa, besusa kufanele bazilolonge ngalethekinisi kuqala.
okwamashumi okwamashumi
Lokhu kungenziwa ngokusebenzisa inamba layini:
Isibonelo:
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
• Ama- 33 asondele kuma- 30 noma ama-40?
• Ama-37 asondele kuma-30 noma ama 40?
Abafundi kufanele bakwazi lokhu:
Ama-35 aphakathi nendawo nama- 30 kanye nama-40. Sithi ngaloko
ukusondelela e-10 eliseduze kuma-35 kuya ema- 40 ngoba siyayisondezela
eshumini elikhulu inombolo uma isuka kuhhafu nangaphezulu we-10.
Bheka amanothi kathemu 2.
449 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
450 ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
1.7 • Hlahlela igama • Hlahlela igama Izinkinga ngezibonelo ezingenziwa kulelithemu
esibalweni uphinde esibalweni uphinde
Ukuhlanagnisa Izibalo noku hlanganisa kanye nokususa
nokususa uchaze ukuthi uchaze ukuthi
ufike kanjani ufike kanjani • UPhamela wqokelela 413 izivalo zamabhodlela. Uma ngabe UKen 29
kuleyompendulo kuleyompendulo amabhodlela uzobe enenani elilanganayo nawakaPamela.
Izibalo IBANGA 1-3
• Yokuphindaphinda Yokuphindaphinda • Zingakhi izivalo zamabhodlela abobonke.
ngezimpendulo uze ngezimpendulo uze ufike
• Zingakhi izivalo zamabhodlela uKen asenazo kusukela ekuqaleni
ufike 999 400
• Unkosinkazi Zibi weboleke unkosikazi Magadla R80,00. Unkosinkazi Zibi
manje usene R366, 00 eyayiesele wayenemalini unkosikazi unkosikazi Zibi
kwasekuqaleni?
• UJan ufunde amakhasi 115. UNandi ufunde amakhasi 126. Mangakhi amakhasi
adlulele kunalawa uNandi edlule weqa kuNandi?
• UBonga unamamabuli 218. Unamamabula ehlile kunani lika Anna nge 97
unamamabula angakanani u- Anna?
1.8 • Hlahlela igama • Hlahlela igama Izinkinga ngezibonelo ezingenziwa kulelithemu
esibalweni uphinde esibalweni uphinde
Ukuhlanganisa Bheka kulelithemu 1 ukuzobona izibonelo uzokwazi izinombolo uzenwebe
ngokuphindelela uchaze ukuthi uchaze ukuthi njengoba.
okuholela ufike kanjani ufike kanjani
ezibalweni kuleyompendulo kuleyompendulo • Umanenja kufanele afake isicelo samathaya emabhisini 8, uma ibhasi lilinye
zokuphindaphinda lidinga amathaya 6 nesphele esisodwa, manje mangakhi amathya okufanele
• Yokuphindaphinda • Yokuphindaphinda imenenja iwacele?
ngezimpendulo uze ngezimpendulo uze
ufike 99 ufike 75 • Idamu lokubhukuda lesikole ling 10 amamitha ubude. ULuvuyo ubhukude
amamitha angamaxadu 6. Usebhukude kangakanani?
Uhlobo lwenkinga: Uhlelo ngononina
• Ingadi yamaveje inemigqa 12 etshalwe izivande. Umagqa ngamunye
unezivande 7 ngakho zingakhi izivande engadini?
• Ingadi yamaveje inemigqa 12 etshalwe izivande. Yonke imigqa inenani
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
elilinganayo lezivande. Uma kunesamba senani 48 izivande. Zingakhi izivande
emgqeni ngamunye
• Izivande zamaveji engadini inani 48 ezilinyiwe ngemigqa. Kunezivande 7
emgqeni ngamunye, mingakhi imigqa isiyonke?
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
CAPS
THEMU1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.8 Ubungako kuqatha nobunye
Ukuhlanganisa • USamuweli unamaswidi 6 nayisithupha. USamuweli unamaswidi aphindwe
ngokuphindelela kathathu kunamaswidi oMoeketsi
okuholela
ezibalweni • uMarlene unaswidi 18. Lamaswidi aphindwe kathathu kuna Samuel. USamuel
zokuphindaphinda unaswidi angakanani.
Lolu hlobo lwezibalo luyethulwa okokuqala kuthemu 2. Abafunda bangathatha
isikhathi eside benza loluhlobo lwezibalo.
1.9 Yenza lezibalo wenze Yenza lezibalo wenze Izibonelo zezinkinga ezingenziwa kuleli themu.
uchaze nezimpendulo uchaze nezimpendulo
Ukwakha amaqoqo Zingakhi izimoto ezidingekayo ukuhambisa izingane 24 uma ngabe abafundi
nokuhlukaniselana ngezibalo ezenziwa ngezibalo ezenziwa abane bengalingana eqoleni eyodwa?
okuholela njalo njalo nabanye njalo njalo nabanye
ezibalweni ngamaqembu abunjwa ngamaqembu abunjwa Kunamasokisi angama-65 ediloweni. Mangakhi amapheya amasokisi?
aze afike 100 kwenziwe aze afike 75 kwenziwe Ukubumba
zokuhlukanisa nezimpendulo ezizofaka nezimpendulo ezizofaka
izinsalela izinsalela uDavide uthengisa izikhwama ezinama- olintshi ayishumi. Unama-olintshi 40.
Zingakhi izikhwama angazigcwalisa?
uThabo unamaswidi 66. Imihla yonke udla amaswidi 3. Mangakhi amalanga
angadla ngawo amalanga?
1.10 Xazulula bese Xazulula bese Kulelithemu 1abafundi bethulwa ku zingqezu ezihlukene isib. 3 amakota noma 2
uchaza izixazululo uchaza izixazululo thirds. Ulwazi olwaneleyo lwethulwe ukuze kwaziwe leziziqhezu.
Ukuhlukaniselana
okuholela izinkingeni ezenziwayo izinkingeni ezenziwayo Izibonelo zezinkinga ezingenziwa kuleli themu.
ezibalweni ezifaka ukwabelana ezifaka ukwabelana
zokuhlukanisa ngokulingana okuholela ngokulingana okuholela a) Ukwehlukanisa okuholela ezibalweni zamaqhezu
ezixazululweni ezifaka ezixazululweni ezifaka b) Hlukanisa oshokolezi aba-8 phakathi kwabangani aba-3 ukuze bathole inani
amaqhezu okuphelele amaqhezu okuphelele elilinganayo kuphinde kungasali lutho
nalawo okungewona nalawo okungewona
c) Iqhezu lokuqoqelwe ndawonye
1 1 1 3 1 1 1 3
okuphelele isib. 2 , 4 , 5 , 4 , okuphelele isib.2 , 4 , 5 , 4 ,
d) Thola ikota lamaswidini ama- 20.
2 2
5 , njll njll. 5 , njll.
e) Amaswid ayi- 6 angamaqhezu amangakhi amaswidi angama- 24
f) Ugogo wanikeza amA- R12. Ukiki ugcina okwesithathu ye mali. Yimalini
ayigcinile.
Loluhlobo lwezibalo lungenziwa ngabafundi, uma sebekhonile ukwenza
izibalo ngazine, nanhlanu behlukaniselana ngokuholelayo iziqhezu baphinde
451 bazi izingcezu ezahlukene. Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
452 ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
1.10 Ukubhala
Ukuhlukaniselana Abafundi akumele babhale izimpawu zamaqhezu. Abafundi bayoqhubeka bele-
okuholela bula amaqhezu oku-1 kokuhlanu, oku-3 kwekota noma oku-3 kokuyisithupha.
ezibalweni
zokuhlukanisa Ukwethula amaqhezu ngezinkinga zamagama
Izibalo IBANGA 1-3
Abafundi kufanele bazitholele izimpendulo ukuveza ukuthi bayazithola noma
bayakwazi ukwenza izibalo.
Kuyadingeka ukuthi abafundi bangathola izimpendulo kahle bangazinikezi igama
eliqondile loqhezu. Siza lababafundi ukunikeza igama eliqondile leqhezu.
Abafundi kufanele banikeze amaqhezu lezi abazihlukaniselana ngokubhala
njenga ku 2 thirds.
1.11 • Bona uphinde uphinde • Bona uphinde uphinde Izibonelo zezinkinga ezingenziwa kuleli themu:
ukhombe ukhombe
Imali • Ukubaluleka kwemali nokwenza amathothali isib
• iImali ewuhlweza noma • iImali ewuhlweza noma
- Bhala 525c ngamarandi namasenti
engamaphepha yaseN- engamaphepha yaseN-
ingizimu Afrika ingizimu Afrika - Ngezindlela ezingakhi ungenza iR400 usebenzisa amabhangi nothi, ube
sewazi kanjani unazo zonke izimpendulo?
• Xazilula izinkinga ze- • Xazilula izinkinga ze-
mali ngokufaka isamba mali ngokufaka isamba - UPhilasande uno 50c kanye nezingcezu ezine zika - 20c. Ushokoledi ubiza
uwaguqule abe ama- uwaguqule abe ama- u - 20c. Uzothola ushintshi wamalini?
Randi noma masenti. Randi noma masenti.
• UMandla ukhokhe u - R2, 50 ukukhwela itekisi eya esikoleni.
• Guqula phakathi kwa-
- Kumbiza malini ukuya nokubuya esikoleni nsukuzonke?
maRandi namasenti
- Isitimela sibiza R6 ukuya nokubuya ithikithi. Yikuphi okushibhile i train noma
taxi?
• Ukuthenga nokuthengisa nezibalo
- Ugogo kaNothando umnikeze u - R5, yimaphi amaswidi amathathu angahle
awathenge? Ushokoledi ubiza u - R2, 70; ushingamu ubiza u - R1, 80; isi-
tokswidi sibiza u - R1, 40; ithofi u - R1, 20.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
- UNdalwenhle uthenge izincwadi ezintathu, iyinyeibiza u - R80 iyodwa; malini
ushuntshi azowuthola uma ekhokhe ng - R300?
- Iphakethe elinoswidi oyi - 5 libiza u - 44c lilinye. Umnumzane uNtshangase
ufuna uswidi ongama - 88. Mangaki amaphakethe okufanele awathenge?
Malini azoyikhoka?
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
CAPS
THEMU1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.11 • Amabhasi amthathu ahamba emgwaqeni omkhulu okhokhelwayo obiza u - R40
ibhasi ngalinye. Malini ekhokhwa yilamabhasi esewonke? (kulindeleke uku-
Imali
thi abafundi basebenzise ukuhlanganisa ngokuphindelela lapho inani lerandi
liphakeme kakhulu)
IZIBALO EZISESIMWENI ESIKHULULEKILE
1.12 Sebenzisa amaqhinga Sebenzisa amaqhinga Abafundi balindeleke ukuba basebenzise lamaqhinga alandelayo uma benza
alandelayo uma alandelayo uma izibalo esimweni esikhululekile:
Amasu (izindlela
zokwenza noma kwenziwa izibalo: kwenziwa izibalo:
• Uwakha nokuhlakaza izinombolo
namaqhinga) • Ukwakha nokuhlakaza • Ukwakha nokuhlakaza
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa izinombolo ngokulinganayo
izinombolo izinombolo
• Umugqa wezinombolo
• Ukuphinda kabili • Ukuphinda kabili
nokuhlukanisa kabili nokuhlukanisa kabili • Ukusondezela eshumini
ngokulinganayo ngokulinganayo Vumela abafundi ukukhetha amaqhinga abakwazi kangcono ukusebenza ngawo,
izinombolo izinombolo kodwa-ke, uma abafundi besebenzisa amaqhinga angasebenzi kahle badinga
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo ukulawulwa ukuthi basebenzise amaqhinga angasebenza kangcono.
• Osondezela eshumini • Osondezela eshumini Bheka amanothi kathemu 1 kuloku
• Ukwakha nokuhlakaza;
• Ukuphinda nokuhlukanisa kabili ngokulandelayo; kanye
• Umugqa wezinombolo.
Ukusondezela eshumini
Bheka incazelo ekuxazululeni izinkinga engxenyeni yesi-2.
453 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
454 ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
1.13 • Ukubala ufike 999 • Hlanganisa ufinyelele Yini eyehlukile kuthemu 2
ema- 400
Ukuhlanganisa • Susa kusukela 999 Kulethemu abafundi babala ngezinombolo ezakhiwe amadijithi amathathu okoku-
nokususa • Susa kusukela ema- qala. Ukuze babale ngezinombolo ezinamadijithi amathathu ngokuzethemba,
• Sebenzisa izimpawu
400 kufanele bebe sebekwazi uku:
ezifanelekile
Izibalo IBANGA 1-3
(+, –, =, ) • Sebenzisa izimpawu • Funda nokubhala izimpawu zezinombolo kufike ema-400;
ezifanele (+, –, =, )
• Sebenzisa amabhondi • Hlela nokuqhananisa izinombolo kufinyelele ema-400;
ezinombolo ufike ema- • Sebenzisa amabhondi
• Bala ngamaqoqo kufike ema-400; noku
30 ezinombolo ufike ema-
30 • Bala ngezikhawu zoku-2,3,4,5,10,50,ne-100 kufike ema-400
Ngalethemu abafundi bazoqhubeka nokuhlakaza izinomboloukuze bawazi uku-
bala. Ukwakha nokuhlakaza izinombolo kuhlala kuyiqhinga elibalulekile abafundi
abangalisebenzisa ngalethemu.
Izindlela ezingasebenza ukubala ngokuhlanganisa nokususa.
• Ukuhlakaza inombolo ibe izingxenyana ezincane ukwenza ukubala kube lula.
Amaqhinga amaningi asetshenziswa abafundi ukubala afaka ukuhlakaza izinom-
bolo. Bayaqhubeka nokwenze njalo nangezinombolo ezingamadijithi amathathu.
• Ukuhlanganisa ngendlela yokuhlakaza inombolo eyodwa
Ukuhlanganisa amadijithi amathathu namadijithi amabili
Isibonelo:
324 + 82 =
324 + 82 = (300 + 20 + 4) + (80 + 2)
= 300 + (20 + 80)+ (4 + 2)
= (300 + 100) + 6
= 400 + 6
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
= 406
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
CAPS
THEMU1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 Isibonelo:
Ukuhlanganisa Ukuhlanganisa amadijithi amathathu namadijithi amathathu
nokususa
Hlakaza zombili izinombolo
323 + 136 =
323 + 136 =(300 + 20 + 3) + (100 + 30 + 6)
= (300 + 100) + (20 + 30) + (3 + 6)
= 400 + 50 + 9
= 459
Ukuhlanganisa (ngokuhlakaza izinombolo ezizohlanganiswa)
Abafundi bazohlakaza inombolo abangayikhona bona. Loku kusho ukuthi ben-
gakwenza ngezindlela ezehlukene.
Isibonelo:
ukuhlanganisa izinombolo ezinamadigiti
324 + 82 = amathathu nezinye futhi ezinamadigiti amathathu
324 + (40 + 40 + 2) 323 + 136 =
324 + 40→ 364 + 40→ 404 + 2 = 406 323 + 136 = 323 + (100 +
30 + 6)
= (323 + 100) + 30 + 6
= (423 + 30) + 6
= 453 + 6
= 459
Ukubala kuqhutshekwe ngama 40 ukusukela kuma-324 kungenziwa ngokubala
ngama-10.
• Ukususa
• Ukuhlakaza zombili izinombolo
455 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
456 ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
1.13 Kususwa amadijithi amabili kumadijithi amathathu.
Ukuhlanganisa Isibonelo:
nokususa 389 – 137 =
389 – 137 = (300 + 80 + 9) – (100 + 30 + 7)
Izibalo IBANGA 1-3
= (300 – 100) + (80 – 30) + (9 – 7)
= 200 + 50 + 2
= 252
Ukususa ngokuhlaza inombolo eyodwa
Isibonelo:
389- 137 =
389 – (100 + 30 + 7)
389- 100 → 289- 30 → 259- 7 = 252
• Ukususa ngokuhlakaza inombolo eyodwar
Isibonelo:
389- 137 =
389 – (100 + 30 + 7)
389- 100 → 289- 30 → 259- 7 = 252
• Ukusebenzisa ukuhlukanisa kabili ngokulinganayo ngokuhlakaza inombolo
Isibonelo:
225 + 16 = 225 + 8 +8
= (225 + 8) + 8
= 233 + 8
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
= 241
• Bala uye phambili ubuye uye emumva
305 + 298 =
Bala uqhubeke ngakunye usukela ema-298 kuyiqhinga elisebenzayo ngoba
izinombolo ziyesondelana.
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
CAPS
THEMU1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 • Khomba eduze kweziphinda kabili
Ukuhlanganisa Isibonelo:
nokususa
145 + 146 = 191kuchaza ukuphindeka kabili145 kuhlangana noku- 1 noma ku-
phinde kabili i-146 kususe oku- 1.
145 + 145 + 1
(100 + 40 + 5) + (100 + 40 + 5) + 1
(100 + 100) + (40 + 40) + (5 + 5 + 1)
200 + 80 + 11
280 + 11
280 + 10 + 1
290 + 1
291
• Shintsha inombolo ibe ngephinda kashumi bese ususa noma uhlanganise imivo
Bala ukhuphuke noma wehle ukusondezela e-10 eliseduze
Isibonelo:
288 + 11
288 + 10 = 298
298 – 1 = 297
Isibonelo:
188 + 19
188 + 20 = 208
208 – 1 = 207
457 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
458 ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
1.13 Ukuthuthukisa amakhono ngokwenza ukuhlanganisa nokususa.
Ukuhlanganisa Abafundi badinga ukusebenzisa amakhono ukwenza izinhlobo ezithile zezibalo
nokususa zokuhlanganisa nokususa.
• Ukwenza ambhodi afika kuma-30
Izibalo IBANGA 1-3
• Hlanganisa uphinde ususe ngokuphinda ka- 10
Abafundi kuzofanele bathole amathuba okwenza lezinhlobo ezilandelayo zezibalo
ngezinombolo ezifinyelela ema- 400:
Hlanganisa noma ususe ubala ngama-10 okuhamba ngakubili kweqe e-100
40 + 70
70 + 80
120 - 30
150 - 60
Hlanganisa noma ususe i-10 ezinombolweni ezingamadijithi amabili noma amath-
athu, ezifaka ukweqa ema- 100.
Isibonelo:
65 + 10
124 + 10
326 - 10
358 - 10
Hlanganisa ususe inombolo enedijithi eyodwa kwenamadijithi amabili ngaphandle
kokweqa amashumi.
Isibonelo:
234 +5
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
475 + = 479
768 - 4
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
CAPS
THEMU1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 Hlanganisa uphinde ususe inombolo enedijithi eyodwa kwephinda ngama- 100
Ukuhlanganisa Isibonelo:
nokususa 200 + 4
300 + 3
300 - 6
400 - 5
Qala ukuhlanganisa uphinde ususe okuphinda ka- 100 okuhamba ngakubili.
100 + 100
100 + 200
Abafundi kufanele banikezwe amathuba okwenza amaphethini ngokuhlanganisa
nokususa.
Uma ngazi ukuthi 1+ 1 = 2
Okusho ukuthi yini:
10 + 10
100 + 100
Ukubheka imphumela yokubala
Ukubheka ukuthembeka kwesixazululo
Abafundi kumele baqeqesheke ekubhekeni ukuthembeka kwezixazululo.
Enye indlela yokwenza loku ukuqagela izimpendulo zabo ngaphambi kokubala.
Uma kuhlanganiswa izinombolo ezimbili ezisondele kwenye isib. 145 nama
146,abafundi bangasebenzisa ukuphinda kabili inombolo kube indlela yokuqagela
izimpendulo zabo.
Ukuhlola izimpendulo
Abafundi kufanele bazi ukuthi banga:
• Hlola ukuhlanganisa ngokususa. Isibonelo: uma ama- 236 + 18 = 254;bese
ama- 254 - 18 = 236;noku
• Hlola izibalo zokususa ngokuhlanganisa. Isibonelo, ama- 384 - 48 = 336, bese
ama- 336 + 48 = 384.
Ukusebenzisa uphawu olusebenza ngokuphikisana nolunye ukuhlola izimpendulo
459 esinye isizathu sokufundisa ukuhlanganisa nokususa kanyekanye Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
460 ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
1.14 • Phindaphinda • Phindaphinda Kuleli themu abafundi bozoqhubeka noku:
izinombolo 1 kuya 10 2,4,5,10,3,kuye
Ukuhlanganisa • Basebenzise babuye baqonde ulimi ngokuphindaphinda;
ngo 2,3,4,5,10 ukuze esambeni sama-50
ngokuphindelela
kufike 99 • Bethula ukuphindaphinda njengononina. Sebenzisa izimpawu ezifanele
kuholela • Sebenzisa izimpawu
ukuchaza imisho;
ezibalweni • Sebenzisa izimpawu ezifanele
Izibalo IBANGA 1-3
zokuphindaphinda ezifanele • Qonda loku ngokuphindelela okubhaliwe lokhu okungethulwa ngezimpawu
(x, =, )
(x, =, ) zokuphindaphinda
• Zilolonge uphinde uqonde ukthi ukuphindaphinda kungenziwa nomi ikanjani
(ukusebenzisa izinombolo ngokuphambanisa izikhundla zazo);
• Sebenzisa umugqa wezinomboloukubonisa ukuphindaphinda ubale
uphinde uchaze ngokuzethula (ukugxuma kukuveza kanjani ukuhlanganisa
ngokuphindelela).
Abafundi bangaqhubeka nokusebenza njengononina bebhala behlanganisa
kanye nokuphinda izinombolo ngemisho
Isibonelo:
Bhala izibonelo ezimbili zokuhlanganisa, nokubili ukuphinda phinda bhala
lezinombolo ngemisho ibe ngononina.
Imifanekiso engasetshenziswa ukuphindaphinda kungandiswa.
Ithebula lokuphindaphinda lingethulwa.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
CAPS
THEMU1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.14 Isibonelo:
Ukuhlanganisa × 2 3 4 5 6 7 8 9 10
ngokuphindelela 1
kuholela ezibal-
2
weni zokuphin-
daphinda 3
4
5
Okusho kwama thebula ngokumemeza kungenziwa. Abafundi akufanele bazi
amathebula eBangeni lesithathu 3. Ukugxila olimini, oluvumela izibalo ngekhanda
ezivumela amaqembu.
Isibonelo:
• Okubili okudodwa kwenza okubili
• Okubili okubili kwenza okune
• Okubili okuthathu kwenza okuyisithupha
• Okubili okune kwenza okuyisishiyagalombili
• Ababili okuhlanu kwenza okuyishumi
• Okubili okuyisithupha kwenza okuyishuminambili
• Okubili okuyisikhombisa kwenza okuyishuminane
• Okubili okuyisishiyagalombili kwenza okuyishuminesithupha
• Okubili okuyisishigalolunye kwenza okuyishumi nesishiyagalombili
• Okubili okuyishumi kwenza okungamashumi amabili
461 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
462 ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
1.14 Ukusho lokhu ngalendlela kwelekelela ukuthuthuka kolwazi ekuhlanganiseni
okuphindelelayo.
Ukuhlanganisa
ngokuphindelela Abafundi bangaphinde basebenzise umdwebo wokubala ngokuqhubeka
kuholela ezibal- isibonelo
weni zokuphin-
Izibalo IBANGA 1-3
daphinda
Inombolo osebenza ngayo umphumela
1 umthetho
3
5
7
X 3
9
1.15 • Hlukanisa izinombolo • Hlukanisa izinombolo Kuleli themu lesibili abafundi nokuzilolonga baphinde bahlanganise beseben-
ufike ema -99 ngoku- ufike ema -50 ngoku- zisa umpawu lokwehlukanisa. Kufanele bazi ukuthi izimpawu zokuhlakanisa
ukuhlukanisa ngezinombolo emshweni kungachaza isimo esiphalene nokubumba amaqembu
1, 2, 3, 4, 5, 10 2, 4, 5, 10
nokwehlukanisa.
• Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu
ezifanele ezifanele Yini umahluko kusukela kuthemu 1?
(÷, =, ) (÷, =, ) Kuleli themu abafundi kufanele bakwazi ukubhala bechaza izimpawu zokwehlu-
kanisa emshweni.
Abafundi kufanele bakwazi ukulekhoda lokhu okulandelayo:
30 ÷ 6 = nokuthi 30 ÷ 5 =
Abafundi bafanele futhi bakwazi ukuthuthukisa izindlela ezahlukene zokwehlu-
kanisa uma ubala.
Izibonelo: ukususa ngokuphindelela
Ukuze sikwazi ukubala 12 ÷ 4 = abafundi bafanele bakwazi izithombe zabo
ukuma kwamaqembu.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Iqoqo elilodwa Iqoqo elilodwa Iqoqo elilodwa
loku-4
loku-4
loku-4
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
CAPS
THEMU1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.15 Hlukanisa iqembu elilodwa 4 futhi iqembu lesibili 4 neqembu lesithathu 4
ukuhlukanisa 12- 4 → 8 – 4 → 4- 4 = 0
Njenge qembu elilodwa lika 4 libekwa nganhlanye ngakhoke abafundi bangasusa
4 okokuqala bese bebala ukuthi kusele okungakanani. Bazoqhubeka bekwenza
lokhu kuze kufike lapho baze basuse konke okususwayo. Okugcizelelwayo eBan-
geni 3 kufanele bazibumbe ngokwamaqembu kunokuhlukana.
Ukwenza okuphindaphinda ukususa ngaleli nani linwebeke ngokufaneleyo.
Abafundi bazokuba nokwahlukano okunikezelwe, ngokuhlukaniswa ngemisho
ukuze kuvunyelwe ukususa ngokuphindelela.
Ukwenza ukususa ngokuphindelela 96 ÷ 3
Akusikho okushaye esikhonkosini inqobo nje wukuthi inani linwebeke laya phe-
zulu
Okokuqala kungabanzima ukuthi abafundi babone yiyiphi inombolo emshweni,
futhi yiyiphi inombolo enwetshiwe nokuthi emishweni kungenziwa ukususa oku-
phindiwe. (yiziphi izinhla zezinombolo) ezilungele ukwenza ukususa ngokuphin-
delela?
1.16 Ulwazi lwezinombolo: Ulwazi lwezinombolo: Ulwazi lwezinombolo
uhla 999 uhla 500
Izibalo zekhanda. Izinhlobo zemibuzo engabuzwa:
• Hlela izinombolo • Hlela izinombolo
Amagama nezimpawu zezinombolo
ezikhethiwe zeqoqo ezikhethiwe zeqoqo
elinikeziwe. elinikeziwe. Zohla 500. Phakamisa ikhadi noma ubhale igama lenombolo. Khetha umfundi ukuba abhale
uphawu lwenombolo.
• Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo
kufinyelele ema-999 kufinyelele ema-500 Kuningana ukunokunye nokuncanyana ukunokunye
bese usho ukuthi bese usho ukuthi
Yini?:
ikuphi okunga phezulu ikuphi okunga phezulu
noma okungaphansi noma okungaphansi • Okuncane ngoku-1 kokungama-500
ngoku-1, 2,3,4,5, ngoku-1, 2,3,4,5,
kanye ne-10 kanye ne-10 • okuningi ngoku-1 kokungama-499
• okuningi ngoku-2 kokungama-502
• Okuncane ngoku-2 kokungama-405
• okuningi ngoku-3 kokungama-477
• Okuncane ngoku-3 kokungama-251
463 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
464 ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
1.16 Khumbula Khumbula • Okuncane ngoku-4 kokungama-185
ngokushesha: ngokushesha:
Izibalo zekhanda. • okuningi ngoku-10 kokungama-490
• Okuyikho • Okuyikho
• Okuncane ngoku-10 kokungama-660
ngokuhlanganisa ngokuhlanganisa
nokususa kufinyelela nokususa kufinyelela Iluphi uhlamvu lwesi-5 ezinhlamvini zama-alfabhethi?
Izibalo IBANGA 1-3
ema-20 ema-20
Iyiphi inyanga yesi-9 onyakeni?
• Susa noma uhla • Susa noma uhla
Ukuhlela nokuqhathanisa
nganise okuphinda nganise okuphinda
ka-10 kusukela koku-0 ka-10 kusukela koku-0 Ikuphi okuningi:
kuya e-100 kuya e-100
621 noma 671?
• Okuyikho Amaqhinga okubala
ngokuphindaphinda ngekhanda Nginike inombolo ephakathi koku-154 noku-159.
nokuhlukanisa u: Okuyikho ngokuhlanganisa noma ukususa:
sebenzisa lamaqhinga
• Ithebula lokuphinda okubala alandelayo: Bheka amanothi eThemu yoku-1.
kabili kufinyelele koku-
• Beka inombolo enkulu Hlanganisa noma ususe okuphindwe ka-10 kokuyi-100
2x10
kuqala ukuze ubala
• Ithebula lokuphinda uqhubeke noma uye Yisho ukuthi amagxathu okumele athathwe emugqeni wezinombolo kuqalqwq
kashumi kufinyelel emumva kokungama-30 kuya kokuyi-100 noma kuqala kokuyi-100 kuya kokungama-50.
koku 10x10 Thola amakhadi ahambisana ngamabili ukwakha i-100.
• Umuqga wezinombolo
Amaqhinga okubala Beka izinombolo emabhokisini ukwakha i-100.
• Ukuphinda kabili
sebenzisa lamaqhinga
ngokulinganayo + 70 = 100
okubala alandelayo:
nokuhlukanisa kabili 20 + = 100
• Beka inombolo enkulu ngokulinganayo
kuqala ukuze ubala 100 – = 90
• Ukwakha nokuhlakaza 100 – 40 =
uqhubeke noma uye
izinombolo
emumva Amaqhinga okubala:
• Sebenzisa
ubudlelwano phakathi Bheka amanothi kaThemu 1
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
kokuhlanganisa
nokususa
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
CAPS
THEMU1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.16 • Umuqga wezinombolo
Izibalo zekhanda. • Ukuphinda kabili
ngokulinganayo
nokuhlukanisa kabili
ngokulinganayo
• Ukwakha nokuhlakaza
izinombolo
• Sebenzisa
ubudlelwano phakathi
kokuhlanganisa
nokususa
• Sebenzisa
ubudlelwano phakathi
kokuphindaphinda
nokuhlukanisa
1.17 • sebenzisa uphinde ngaleThemu abafundi baqhubeka noku:
usho amagama
Amaqhezu • Funda amagama ezingxenye zamaqhezu;
ajwayelekile amaqhezu ezimweni
ezijwayelekile • Sebenzisa amagama ezimweni ezehlukene;
okufaka uhhafu, ikota,
• Bona ingxenye yeqhezu;
okwesishiyagalombili,
okwesithathu, • Qala ukuqonda ubudlelwano bobungako bamaqhezu;
okwesithupha,
okwesihlanu. • Thola amaqhezu ezinto; bese
• Bona amaqhezu • Funda ngokufana/ngokuhambelana kwamaqhezu;
emdwebeni Ngalethemu abafundi bazoqhathanisa amaqhezu.
• Qala ukubona ukuthi • Ukusebenzisa imicu yamaqhezu noma izinti zikaCuisenaire.
ohhafu aba-2 noma
okwesithathu oku-3
kwenza into eyodwa
ephelele nokuthi
uhhafu o-1 kanye
namakota ama-2
kuyalingana
465 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO NAMAKHONO
466 ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI
nemizuzu engu
THEMU1
KONYAKA 24)
• Bhala amaqhezu Isibonelo:
anjengo hhafu o-1
Lemifanekiso ingasebenza kangcono ekufundiseni abafundi ukthi basho
noku-2 amagama amaqhezu nokuwaqhathanisa. Isibonelo:
orange
red
Izibalo IBANGA 1-3
dark
green
dark
green
purple
purple
purple
purple
red
red
red
red
red
red
W
W
W
W
W
W
W
W
W
W
W
W
Veza ukuqonda amaqhezu ukukhombisa oku-1 okuphelele, ohhafu, okokuthathu,
orange
red
amakota, okokuhlanu, okwesithupha, okwesishiyagalombili, okweshumi.
dark
green
dark
green
Kuhle kakhulu nukthi abafundi ngezinto eziphathekayo futhi bangaqhathanisi
purple
purple
purple
purple
amaqhezu besebenzisa udonga lwamaqhezu asezithombeni. Abafundi badinga
red
red
red
red
red
red
ukuyithinta into ngo kuyilinganisa nenye.
W
W
W
W
W
W
W
W
W
W
W
W
• Bangaki ohhafu abalingana nokuphelele?
• Mangaki amakota alingana nokuphelel?
• Mangaki amakota akha uhhafu owodwa? Yenza abafundi babeke imicu
yamaqhezu eduze kweminye ukuthola izimpendulo.
• Kungaki okokuthathu okulingana nokuphelele?
• Kungaki okokwiyisithupha okulingana nokokuthathu?
• Kungaki okokwiyisithupha okulingana nokuwuhhafu?
• Yikuphi okukhulu, okokuthathu oku-1 noma oku-1 okuhhafu?
• Yikuphi okukhulu oku- 2 kokuthathu noma amakota ama- 3 ?
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YESI- 2 YEBANGA LESI-3
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANE NE ALJEBHRA
UKUQONDA Isikhathi
CAPS
UKUQONGA
OKUFUNDWAYO esinqunyiwe
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO se hora eli
ABHEKWA
NGOKUPHELA -1 nemizuzu
NGETHEMU 2
KONYAKA engama-24)
2.1 Ukubukela, Ukubukela ukuqhubeka Qhubeka nokunikeza abafundi uhla olufanayo lamaphethini nolukaThemu 1, 1 isifundo
ukuqhubeka nokuchaza nokuchaza ngamagama kodwa ufake zonke izimo nezinto ezintsha kumaphethini njengoba kwenziwe
Amaphethini
eZimweni neSikhundla
okusazibalo-md- Ukubukela, ukuqhubeka Ukubukela, uku-
webo nokuchaza ngamagama qhubekanamaphethini Bheka amanothi amaphethini kaThemu 1 noma nmanothi eSikhundla neZimo
alula eThemu yesi-2.
• amaphethini alula
akhiwe ngezinto • amaphethini alula Vumela abafundi bakopishe kuqala, bese beyaqhubeka bagcine ngokuwachaza
eziphathekayo ngezinto eziphathek- amaphethini. Njengamanje bafanele ukuwachaza amaphethini ngaphandle kosizo
ayo lwemibuzo ebaholayo. Qhubeka nokugxila ekuthuthukiseni ulimi abaludingayo
• amaphethini alula
ukuchaza amaphethini.
akhiwe ngukudweba • amaphethini alula
imigqa, izimo noma akhiwe ngemidwebo Amanye amaphethini enziwe esukela ohlotsheni olulodwa lwesimo, kodwa
izinto isibonelo ngasinye sesimo siyenyuka noma sinciphe isib.
Uhla lwamaphethini:
Ukwakha amaphethini Amanye amaphethini enziwe ngamaqoqo lapho khona izimo zezinto ezifanayo
Amaphethini alula asez-
angawakho zenzeka, kodwa inombolo yesimo kanye neyento ngayinye ikhula noma incipha
imweni noma emaqoq-
ngendlela ejwayelekile. Isib.
Ukwakha amaphethini weni aphindwe ngendlela
angawakho asejiyometri efana nse. Ukukopisha amaphethini kusiza abafundi ukubona ukulandelana ukuthi
amaphethini akheke kanjani.
• Ngezinto Amaphethi lapho khona
eziphathekayo inombolo noma ubun- Ukuqhubeka namaphethini kusiza abafundi ukubheka ukuthi bezwisise kahle
gako bezinto esiga- ukulandelana kwephethini.
• Ngokudweba imigqa,
beni ngasinye eshintsha
izimo nezinto Ukuchaza iphethini ukusiza abafundi ukuthuthukisa ulimi namakhono
ngengendlela engaqage-
okukhuluma. Iyakusiza ukubona ukuthi abafundi bayihumusha kanjani iphethini.
Amaphethini leka, okungukuthi
Kuvame ukuba lula kubafundi ukukhuluma ngamaphethini emva kokuba
asizungezile amaphethini akhula
bewenzile. Njengamanje abafundi bayakwazi ukuchaza amaphethini ngaphandle
ngendlela elindelekile.
Ukukhomba,ukuchaza kosizo lokulekelelwa imibuzo. Qhubeka nokugxila ekuthuthukiseni ulimi
ngamagama nokubukela Ukwakaha amaphethini abulidingayo ukuchaza amaphethini.
amaphethini asejiyometri angawakho
• ngokwemvelo Ukwakha amaphethini
angawakho asejiyometri
• empilweni yesimanje
yansukuzonke • Ngezinto eziphathek-
ayo
467 • emasikweni ethu
ayigugu • Ngokudweba imigqa,
izimo nezinto
Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA Isikhathi
UKUQONGA
OKUFUNDWAYO esinqunyiwe
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
468 IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO se hora eli
ABHEKWA
NGOKUPHELA -1 nemizuzu
NGETHEMU 2
KONYAKA engama-24)
2.2 Ukubukela, Ukubukela, Bheka amanothi eThemu yoku-1, 3 izifundo
ukuqhubeka nokuchaza ukuqhubeka nokuchaza
Amaphethini Qhubeka nohla lwezinombolo nokubala ngokulandelanisa ngendlela elandelayo:
ezinombolo Ukubukela,ukuqhubeka Ukubukela,ukuqhubeka
• Ngoku-1 kusukela kunoma iyiphi inombolo ephakathi kwe 0 nama 500
nokuchaza izinombolo nokuchaza izinombolo
Izibalo IBANGA 1-3
ezilula ngokulandelana ezilula ngokulandelana • Ngokuyi-10 kusukela kunoma iyiphi inombolo kubalwa ngokuyi 10 phakathi kwe
kufinyelele e- 1000 kufinyelele e- 150 0 nnama 500
Ukwakaha amaphethini • Ngoku 5 kusukela kunoma iyiphi inombolo kubalwa ngoku 5 phakathi kwe 0 ne
angawakho 500
Ukulandelanisa
Ukwakha amaphethini makukhombise ukubala • Ngoku 2 kusukela kunoma iyiphi inombolo kubalwa ngaku 2 phakathi kwe 0 ne
angawakho ezinombolo. kuyiwe phambili 500
nasemuva ngo:
• Ngokuyi 100 kusukela kunoma iyiphi inombolo kubalwa ngama-100 kufinyelele
• Ngoku-1 kusukela okungenani e-1000
kunoma iyiphi
• Ngokungama 50 kusukela kunoma iyiphi inombolo kubalwa ngama-50
inombolo ephakathi
kufinyelele okungenani e-1000
kwe 0 nama 500
• Ngoku 3 kusukela kunoma iyiphi inombolo kubalwa ngaku 3 phakathi kwe 0 ne
• Ngokuyi-10 kusukela
500
kunoma iyiphi
inombolo kubalwa • Ngoku 4 kusukela kunoma iyiphi inombolo kubalwa ngaku 4 phakathi kwe 0 ne
ngokuyi 10 phakathi 500
kwe 0 nnama 500
Sebenzisa izinto, izithombe, amathebula nemidwebo yokuqhubeka nezinombolo
• Ngoku 5 kusukela ukulekelela abafundi ekushintsheni ekubaleni ngokweqa nokulandelanisa ukuya
kunoma iyiphi ekuphindaphindeni ngako-10, 5, 2, 4.
inombolo kubalwa
ngoku 5 phakathi kwe Siza abafundi ukuba basebenzise amaphetrhini abawaziyo njengesisekelo
0 ne 500 sokuzilungiselela nokufunda amanye amaphethini isib.
• Ngoku 2 kusukela • Ukulandelana ngaku-2 ukwendlalela ukulandelana ngaku-4; kanye
kunoma iyiphi • Ukulandelana ngaku-5 ukwendlalela ukulandelana ngama-50.
inombolo kubalwa
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ngaku 2 phakathi kwe
0 ne 500
UKUQONDA Isikhathi
UKUQONGA
OKUFUNDWAYO esinqunyiwe
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO se hora eli
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA -1 nemizuzu
NGETHEMU 2
KONYAKA engama-24)
• Ngoku 3 kusukela
kunoma iyiphi
inombolo kubalwa
ngaku 3 phakathi kwe
0 ne 500
• Ngoku 4 kusukela
kunoma iyiphi
inombolo kubalwa
ngaku 4 phakathi kwe
0 ne 500
Ngokungama 50,
100 okungenani
kokuyi 1000
469 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-2 YEBANGA LESI- 3
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
470
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI THEMU 2 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
3.1 Isikhundla nokubukeka Isikhundla nokubukeka Yini eyahlukile ebangeni lesi 2? 2 izifundo
kwento kwento
Isikhundla, • Akukho kugxila okubaluliwe kokuthuthukisa ulimi lwesikhundla, njengoba lokhu
Izibalo IBANGA 1-3
inkomba • Qondanisa ukubukeka • Qondanisa ukubukeka kwenziwa emabangeni 1 nele-2.
nokubukeka kwento okwahlukene kwento okwahlukene
• Landela izinkomba ezichaza kabanzi okungukuthi. Ukuzungeza isikole,
kwento kwento efanayo yansu- kwento efanayo
ukunokuzungeza ikilasi kuphela
kuzonke yansukuzonke
• Nika izinkomba zezindawo ezisekilasini nasesikoleni
• Yisho into yansu- • Yisho into
kuzonke nendlela yansukuzonke nendlela • Imibhalomdwebo nokubukeka kweqoqo lezinto zibukwa ngaphezulu. Ilapho
ebukeka ngayo uma ebukeka ngayo uma kugxilwa khona ngethemu yesi-3
ikhonjiswa ngendlela ikhonjiswa ngendlela
Isikhundla nezinkomba
engajwayelekile engajwayelekile
• Landela izinkomba
• Funda, uhumushe futhi Isikhundla nezinkomba
udwebe imibhalomd- lokhu kungenziwa ngemisebenzi engenziwa abafundi ngokunyakaza belandela
• Landela izinkomba
webo engahlelekile, imiyalelo. eBangeni lesi- 3 abafundi banganikezwa imiyalelo ngomlomo noma
ukuhamba uzungeze
noma ukukubukeka babhalelwe
ikilasi, nesikole
kwezintonto eziqo-
qelwe ndawonye uma - Ukunyakaza bezungeza ikilasi isib. “ woza phambili nekilasi”; “ima eduze
• Nikiza izinkomba
zibukwa ngaphezulu kwesitulo sakho”; “ gxuma weqe umgqomo wezibi”; kanye
ukuhamba
kuzungezwa ikilasi, - Nokunyakaza bezungeza ekilasini noma esikoleli okusho ukuthi noma
• Thola izinto emibhal-
nesikole izinkomba ezinde ngokuthe xaxa, “ Hamba uphumele phandle jikela
wenimdwebo
kwesobunxele, qhubeka wehle nephasiji, nqamula inkundla, ukuphi manje.”
Isikhundla nezinkomba
• Nikeza izinkomba
• Landela izinkomba
ukuhamba uzungeze Abanye abafundi bangakuthola kulula ukunikeza izinkomba ngokwenza
ikilasi, nesikole abakushoyo okumayelana nezinkomba ozinikezile. Kwabanye abafundi
kuyasiza ukubanika inkombandlela yezinto ezigqamile zezinkomba.
• Nikiza izinkomba uku-
- Yisho noma uyaqhubeka noma ubheke enkombeni noma jika
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
hamba kuzungezwa
ikilasi, nesikole - Yisho noma uyaqonda, jikela ngakwesobunxele noma jikela ngakwesokudla.
• Landela izinkomba - Nikeza izimpawu lapho kufanele ujike khona isib. uma ufika ehhovisi
ukusuka endaweni likamabhalane jikela kwesobunxele bese
uya kwenye indawo es-
emubhalwenimidwebo
engahlelekile
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI THEMU 2 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
3.1 - Ubona ukuthi kusafanele uhambe kangakanani. Kunezindlela ezehlukene
zokusho ukuthi kusamele uhambe kangakanani, isib.
Isikhundla,
inkomba o Hamba izinyathelo 30 noma 10 amamitha;
nokubukeka
o Hamba udlule amakilasi ama- 3,noma hamba uze udlule ikilasi lika mnu
kwento
Radebe noma
o Hamba okungaba umzuzu o- 1.
Isikhundla nokubukeka kwento
Ebangeni lesi- 3 abafundi kumele banikezwe umisebenzi lapho bengakwazi uku-
qondanisa ukubukeka okwahlukene (ukubuka kuqhamuka ngaphezulu, ukubuka
kuqhamuka emaceleleni, ukubuka kuqhamuka ngaphambili) kweezito ezihlukahl-
ukane zansukuzonke.
Lokhu kuzosiza abafundi ukuba bakwazi ukuhumusha imidwebo yezinto ezise-
jiyometri eyenziwe ngezindlela ezahlukene zokubuka.
Abafundi kumele banikezwe imisebenzi lapho bengakwazi ukubona into ethile
esithombeni esidwetshiwe, isithombe esithathwe ngendlela engajwayelekile, isib.
Ukubukeka kwengaphezulu lenkomo, ukubukeka kwengaphambili lesixubho.
471 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
472 IZIHLOKO ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI THEMU 2 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
3.2 Uhla lwezinto Uhla lwezinto Yini eyahlukile ebangeni lesi- 2? 3 izifundo
Izinto ezinhlang- Bona usho izinto ezi 3-D Bona usho izinto ezi 3-D • Abafundi abasabheki ukuthi into ingagingqika noma ingashibilika, babheka
othintathu ekilasini nasezithombeni. ekilasini nasezithombeni. ukuthi indawo engaphezulu iyisicaba noma igobile.
3-D • izimo eziyindilinga • izimo eziyindilinga • Lapho izinto zinengaphezulu eliyisicaba, abafundi babheka ukuthi
Izibalo IBANGA 1-3
(izimbulunga) (izimbulunga) lelongaphezulu liyisikwele, lingunxantathu, lingunxantathu noma liyindilonga.
• izimo ezingamabhokisi • izimo ezingamabhokisi • Amakhoni namaphiramidi ayethulwa (lokhu kungagxilwa kukho ngeThemu yesi
(amaphrizimu) (amaphrizimu) 3 neye 4).
• amasilinda • amasilinda Okunconywe ukuba kugxilwe kuko ngoThemu 2
• amaphiramidi Izimpawu zezinto Abafundi basebenza ngezinto ezifanayo nalezo ababezisebenzisa eBangeni lesi-
2
• amakhoni chaza, uhlele bese
uqhathanisa izinto ezi- • Amabhola nezinto ezinezimo zamabhola;
Izimpawu zezinto
3-D ngokwe:
• Amasilinda nezinto ezinezimo zamasilinda; kanye
chaza, uhlele bese
• izimo ezi 2-D, ezakha
uqhathanisa izinto ezi- • Izinhlobonhlobo zamabhokisi nezinye izinto ezinzimo zamaphrizimu
ubuso bezinto ezi 3-D
3-D ngokwe: angonxande namakhiyubhi.
• izimo ezi 2-D, ezakha Abafundi bangagxila ezintweni ezintsha (amaphiramidi namakhoni) ngeThemu
ubuso bezinto ezi 3-D yesi 3 neye 4
• ingaphezulu lezinto Ukubona nokusho amabhola (izimbulunga) namabhokisi (amaphrizimu)
eliyisicaba noma kanye namasilinda
ligobile
• Abafundi baqhubeka nokusho, ukuhlela nokwenza amaqoqo ezinto. Abafundi
kumele banikezwe uhla lwezinto abazosebenza ngazo:
• Izimo ezinjengendilinga, isib. amabhola anobungako obungalingani, izimabula,
amawolintshinjll.
• Izimo ezinjengamaprisimu,isib. amabhuloki, izitini, amabhokisi anobungako
okwahlukene isib. amabhokisi kamentshisi, amabhokisi amasiriyeli, amabhokisi
etiye, amabhokisi omuthi wokuxubha; kanye
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Izimo ezinjengamasilinda, okufaka omabili amasilinda amade nazacile, isib.
amaphayiphi awumbhobho, nemibhobho yephepha lasendlini yangasese
ezakhiwe ngokhadibhodi ezimfishane, kanye namasilinda abanzi isib. Ithini
likapholishi wezicathulo, amathiniesinefu njl.
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI THEMU 2 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
3.2 Imisebenzi okugxilwa Imisebenzi okugxilwa Abafundi bangathola izinto ezibunjiwe ngengebhola (nokuyimbulunga) noma
Izinto ezinhlang- kuyo kuyo njengebhokisi, (iprisimu) noma okusandilinga noma uhlobo oluthile lwezinto
othintathu • buka wakhe • buka wakhe ezibunjwe njengendilinga. Abafundi bangathola noma babonise izinto
usebenzisa izinto usebenzisa izinto ezibunjwe njengamabhokisi (iprisimu) ekilasini isib.lelithini likatamatisi libunjwe
3-D
ezi 3-D ozinikeziwe ezi 3-D ozinikeziwe njengembulunga.
usebenzisa izinto usebenzisa izinto Ngesikhathi sokufunda ngokuzimela abafundi bangaqhubeka ngokweza
eziphathekayo eziphathekayo amabhola besebenzisa izimbulunga, namabhokisi besebenzisa (amaprisimu)
usebenzisa izimo ezi usebenzisa izimo ezi ngobumba noma ubumba yokudlala.
2-D ezisikiwe ubumba, 2-D ezisikiwe ubumba, Ukugxila ezimpawini zezinto ezingama 3-D: indawo ephezulu eyisicaba
izinti zokuvungula,izinti izinti zokuvungula,izinti noma egobile.
zokumunca zokumunca
• Ukwakha into eyi 3-D ehamba iyodwa
isiphuzo,nazinye izinto isiphuzo,nazinye izinto
ezi3-D ezisejiyometri ezi3-D ezisejiyometri Abafundi basebenzisa amabhokisi asikiwe abazikwele, noma onxande ukwenza
ibhokisi.lokhu kugxila esmweni esiyisicaba sebhokisi. Abafundi bazobe sebebuka
Uhla lwezimo
izimo eziyizicaba zeprisimu nesilinda bazichaze ukuthi ziyiyindinga, isikwele,
• izindilinga unxande.
• onxantathu eziyizimo eziyizicaba nezigobile
• izikwele Ukwakha ibhokisi kusiza abafundi ukuthi bagxile ezimweni eziyicaba zezinto.
• onxantathu Abafundi bangabheka ukuthi zonke izimo ezisejiyometri zinezimo eziyizicaba
Izimpawu zezimo kuphela. Ebangeni 1 no 2 abafundi bahlukanisa izinto ezinezimo ezisejiyometri
kulezozinto ezigingqikayo nezishibilikayo. Lokhu kulekelela abafundi ukuba
Chaza, uhlele bese
bagxile ekutheni izimo zezinto zizyizicaba noma zigobile noma ziyagingqika.
uqhathanisa izimo ezi
Amanye amasilinda anzimo eziyizicaba, anye anezimo ezigobile. Lokhu
2-D ngokwe:
kulungisela abafundi ukuba bagxile ezimweni zezinto eziyisicaba(izinto ezinga
• isimo shibilika) noma ezigobile or curved (izinto ezingagingqika) Amasilinda amanye
• izinhlangothi eziqondile anezicaba amanye agobile
• izinhlangothi Umsebenzi obhalwayo
ezindilinga Noma umsebenzi omningi wokusebenza ngezinto ezingaman 3-D uyimisebenzi
wezinto eziphathekayo, umsebenzi kufanele uhlanganiswe njengomsebenzi
wokubhala. Kulelibanga kufanele kugxilwe ekubizeni izinto nasekukhulumeni
ngezimo zezindawo. Abafundi abalindelekile ukubala noma ukwazi inombolo
yesikwele, unxande, unxantathu, noma indawo eyindilinga izinto ezinazo.
Ulimi
Ikhono lolimi olubalulekile lokukhuluma ngezinto ezingama 3-D:
Ingaphezulu lendawo, isicaba, okugobile, amabhokisi, amabhola, osilinda
473 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
474 IZIHLOKO ALINDELEKILE AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGASEKUPHELENI THEMU 2 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
3.3 Izinhlobo zezimo ezahl- Akukho ukugxila okuthile kwezimo ezi 2-D okunconyelwe uThemu 2.Noma kunjalo, abafundi bangahlanganisa lokhu osekufundiwe
ukene ngokubona nokubiza ama 2-D shapes kuthemu 2,ngokwenza umsebenzi obhalwayo ngesikhathi sokufunda ngokukhululeka.
Izimo eziyi 2-D
• izindilinga
• onxantathu
Izibalo IBANGA 1-3
• izikwele
• onxande
Isimo samaphethini
Ukuchaza, ukuhlela,
nokuqhathanisa ngokub-
heka
• isimo
• amacala aqondile
• amacala ayimbulunga
Ukudweba izimo
• izindilinga
• onxantathu
• izikwele
• onxande
3.4 Ukufana nse nhlangothi Ukufana nse nhlangothi Yini okusha ebangeni lesi 3? 2 izifundo
zombili zombili
Okufana nse Ukubona nokubhala umugqa ohlukanisakablili kufane nse
nhlangothi zombili • Ukubona nokubhala Ukubona nokubhala
Ngokugoqa iphepha nokubuyiswa kombiko
umugqa ohlukanisa umugqa ohlukanisakablili
kablili kufane nse kufane nse Imisebenzi yokugoqwa kwamaphepha okukhululisa ukuqonda ukufananse
kuzimoezingu 2-D nhlangothi zombili kufaka:
Ngokugoqa iphepha
ezisazibalomidwebo • Imsebenzi lapho upende omanzi ubekwe ephepheni ngaphambi kokuba
nokubuyiswa kombiko
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
nalezo ezingesizo ligoqwe nemi
izibalomidwebo
• Sebenzi lapho iphepha lisikiwe noma lihleluliwe kulayini eligoqwe kulo.
• Ukubona
nokubhala umugqa Lemisebenzi ingenziwa uma kwenziwa izifundozezizibalo noma zamakhono
ohlukanisakablili empilo
kufane nse Cela abafundi ukuba baqagele ukuthi kuzophuma ziphi izimo uma sebevula
Ngokugoqa iphepha lamaphepha abawasikile. Lokhu kusiza ukulolonga indlela ababona ngayo izimo
nokubuyiswa ezifana nse.
kombiko
ITHEMU YESI- 2 YEBANGA LESI-3
4. ISILINGANISO
ISIKHATHI
CAPS
UKUQONDA
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.1 Ukusho isikhathi Ukusho isikhathi Abafundi bayaqhubeka nokwenza bekhuluma ngobude besikhathi nokulandelana 2 izifundo
kwaso.
isikhathi • ukufunda izinsuku • ukufunda izinsuku
ekhalendeni ekhalendeni Ngeskhathi sokufundisa ikilasi lonke nokugxila emaqenjini,abafundi abaqhubeke
bakhulume ngezinsuku zeviki,ngezinyanga zonyaka nosuku namhlanje,
• bheka izinsuku • bheka izinsuku
kanjalo nezinsuku ezdlule nezizayo.Abafundi baqhubeke ukubeka izigameko
zokuzalwa, zokuzalwa,
ezilandelayo ekhalendeni;
imigubho yezenkolo, imigubho yezenkolo,
amaholide,izigameko amaholide,izigameko • izinsuku zokuzalwa;
zomlando izehlakalo zomlando izehlakalo
• imigubho yezenkolo;
zekilasi ekhalendeni. zekilasi ekhalendeni.
• izigameko zomlando;
• Ukusho isikhathi • Ukusho isikhathi
ngamahora ayi -12 ngamahora ayi -12 • izehlakalo zesikole
- amahora - amahora • amaholide.
- uhhafu/isigamu - uhhafu/isigamu Qhubeka ucele abafundi bakhulume ngesikhathi, ngezikhawu ezejwayelekile
sehora sehora nsukuzonke;
- ikota yehora - ikota yehora • ngamahora namaminithi ewashini lezinombolo,noma
- imizuzu - imizuzu • ngamahora,uhhafu wamahora, kanye nekota yamahora usebenzisa amawashi
anezinti.
ewashini elinezinti ewashini elinezinti
nelinezinombolo nokunye nelinezinombolo nokunye Isibonelo; abafundi.bangacelwa ukuba bakhulume ngesikhathi uma isikole
okungamathuluzi okungamathuluzi siqala,ngezikhathi sekhefu nasemakhaya noma beshintsha izifundo.Khetha
angatshengisa isikhathi angatshengisa isikhathi izikhathi lapho iwashi litshengisa ihora noma uhhafu wehora noma ikota
isib. Iselulafoni. isib. Iselulafoni. yehora. Kuyasiza ukuba newashi elikhulu lokubukisa ekilasini,yilapho abafundi
bezokhomba khona isikhathi.Abafundi bangenza eyabo imifanekiso yamawashi
ukubala ubude ukubala ubude
Angacela abafundi batshengise izikhathi ezehlukene kuhlangene nokubala isib.
besikhathi nokudlula besikhathi nokudlula
Ngitshengise ihora le10. Ubani isikhathi ikota nohhafu ngaphambi kuka10?
kwaso kwaso
Ngesikhathi sokufunda ngokuzimela abafundi abaqhubeke bazijwayeze
sebenzisa ikhalenda sebenzisa ikhalenda
ukukhuluma ngesikhathi.
ubala nokuchaza ubude ukubala nokuchaza
besikhathi ngezinsuku ubude besikhathi • ngamahora nohhafu wehora,nekota yehora, ewashini elinezinti
noma ngamasonto noma bezinsuku noma
• ngamahora nangaminithi ewashini lezinombolo.
475 ngezinyanga ufake bamasonto noma
nalokhu izinyanga kuhlangene
Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
476 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
• shintsha iznsuku • ukusebenzisa iwashi Abafundi benza izibalo ngamaviki noma izinsuku uma benikwe ikhalenda noma
namasonto ukubala ubude ingxenye yekhalenda isib.ukuthola izinsuku, nokubala isikhathi nokubona
beskhathi ngamahora umehluko phakathi kwazo
• shintsha phakathi
noma uhhafu wehora
kwamasonto
Izibalo IBANGA 1-3
nezinyanga
ukusebenzisa iwashi
ubala ubude besikhathi
ngamahora noma
ngohhafu bamahora.
ukubala ubude
besikhathi nokudlula
kwaso
sebenzisa ikhalenda
ubala nokuchaza ubude
besikhathi ngezinsuku
noma ngamamasonto
noma ngezinyanga ufake
nalokhu
• shintsha iznsuku
namasonto
• shintsha phakathi
kwamasonto
nezinyanga
ukusebenzisa iwashi
ubala ubude besikhathi
ngamahora /ngohhafu
noma amakota
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA sehora eli 1
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.2 Isilinganiso Isilinganiso Yini umahluko eBangeni 2? Izifundo 2
esingahlelekile esingahlelekile
ubude eBangeni 2 abafundi ba-
• ukuhlawumbisela • ukuhlawumbisela
• Kugxiliswa ubude ngesilinganiso esingahlelekile nangamayunithi angenasilin-
ulinganise, ulinganise,
ganiso
uqhathanise, uqhathanise,
• Isilinganiso ngamamtha sasethuliwe
uhlele bese ubhala uhlele bese ubhala
ubude usebenzisa ubude usebenzisa kuThemu 2 eBangeni 3abafundi bangaqhubeka ukwenza isilinganiso esingahlele-
isilinganiso isilinganiso kile ngokusebenzisa amayunithi angenasilinganiso nokulinganisa ngamamitha.
esingalinganisiwe isib, esingalinganisiwe isib,
kuThemu 3 bazoqala balinganise ngamasentimitha besebenzisa irula.
isandla,amanyathelo, isandla,amanyathelo,
ubudebepensela, ubude bepensela, Ukuqagela,isilinganiso, ukuqhathanisa, nokubhala ubude nobubanzi use-
ikokubala.njll. ikokubala.njll. benzisa amayunithi angenasilinganiso sobude
• ukuchaza ubude • ukuchaza ubude Abafundi bangafunda yonke inqubo yokwenza isilinganiso ngokusebenzisa ama-
bezinto ngokubala bezinto ngokubala yunithi angenasilinganiso.isilinganiso ngamayunithi angenasilinganiso akumele
uqala ngokuqagela uqala ngokuqagela abukelwe phansi kunokulinganisa ngamayunithi anesilinganiso.
ukuthi bungakanani ukuthi bungakanani
ubude bamayunithi ubude bamayunithi isilinganiso ubude ngamayunithi angenasilinganiso kuhlanganisa ukubala ukuthi
angahleliwe angahleliwe mangaki amayunithi akhethiwe afana nobude baleyonto elinganisiwe.isib. ubude
bedesiki buyizandla eziyi-8.
• ukusebenzisa • ukusebenzisa
ulimi ukhuluma ulimi ukhuluma Abafundi abalinganise izinto eziningi ezehlukene besebenzisa uhla lwezinto njen-
ngokuqhathanisa isib, ngokuqhathanisa isib, gamayunithi angahleliwe.
kude xaxa, kufishane kude xaxa, kufishane Zintathu izindlela zokusebenzisa amayunithi angahleliwe:
xaxa, kuphakeme xaxa, kuphakeme
xaxa, kubanzi xaxa njll. xaxa, kubanzi xaxa njll. • Ukupakisha izinto eziifanayo nezlnobude obulinganayo phezu kwentambo
lapho uzobona ukuthi zingaki izinto ezingangalobobude njengo-ibhokisi
likametshisi,izivalo zamabhodlela afanayo noma izinto zokubala,amapensela
amasha apakishiwe kusuka ekuqaleni uya ekugcineni kwedesiki.
Okusemqoka yilokhu-
• Zonke izinto ziinobude obulinganayo.Ngeke ushosho ukuthi incwadi inobu-
banzi obuzivalo zamabhodlela ezyi-12 uma izivalo zambhodlela zinobungako
obungalingani.isib,izivalo zamabhodlela obisi amalitha ayi-12 nezamabhodlela
zophuzo olubandayo,namaninkela njll.
477 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
478 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.2 Ukwethula isinganiso • • Azikho izikhala ezishiywayo phakathi nezinto: zidinga ukupakishwa ngendlela
esihleliwe yokuthi zithintane.
ubude Ukwethula isinganiso
• Ukuhlawumbisela esihleliwe • Ukusebenzisa izinto ezifanayo njengngamayunithi angenasilinganiso.Beka
ulinganise, intoeduze kwenye,susa eyokuqala uyibeke endaweni yalena yesibili.Lokhu
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukuhlawumbisela
uqagele,uhlele kwenzeka uma usebenzisa isandla,ubude unyawo,noma amanyathelo.
ulinganise,
bese ubhala ubude
uqagele,uhlele • Ukusebenzisa into eyodwa njengesilinganiso esingenasilinganiso ulokhu
ngamamitha (kungaba
bese ubhala ubude uyiphenqa noma ubeke uphawu lapho uzoqala khona nalapho uzogcina khona
amamtha ngezinduku
ngamamitha (kungaba ngaphambi kokushelela.
noma ubude bentambo
amamtha ngezinduku
ngamamitha) Abafundi mabafundiswe ukusho amayunithi. Isib. Incwadi inobude bezivalo zama-
noma ubude bentambo
ngesilinganiso bhodlela ayi-12 ububanzi, ikilasi linobude obungamanyathelo angama-38.
ngamamitha)
esihleliwe sobude
ngesilinganiso Uma abafundi sebeke balinganisa ngeyunithi izikhathi eziningana, banga
• Ukuhlawumbisela esihleliwe sobude hhawumbisela basho ukuthi ubude obungakanani bento obunalingana naleyo
nokulinganisa ubude yunithi.Kusemqoka kuhlawumbisela ngaphambi kokulinganisa kodwa kungenziwa
ngamasentimitha uma abafundi sebeke bayisebenzisa leyo yunithi..
usebenzisa irula
Abafundi kumele bafundiswe ukuze bakwazi ukuqhathanisa ubude,ukuphakama,
Alukho uguquko noma ububanzi ngokusebenzisa iyunithi efanayo.isib.Uma isilinganiso sobubanzi
olungenziwa phakathi bomnyango kuyizandla nobubanzi bedesiki bungamapeni ayi 8 ubude,angeke
kwamamitha usho ukuthi umnyango ubanzi ngokuthe xaxa kunedesiki.
Abafundi kumele balinganise ngohla lwamayunithi angahleliwe,ukuze bakwazi-
• bayaqala ukuqonda ukusebenzisa amayunithi amancane,kusho ukukhula
kwesikhathi isib.ububanzi bekilasi bungamanyathelo angama-20 kodwa ubude
obungama-48 bezinyawo
• bayaqala ukusebenzisa amayunithi lawo afanele lokho okulinganiswayo.isib.
isilinganiso ububanzi bekilasi ngezivalo zamabhodlela kuwukuchitha isikhathi.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA sehora eli 1
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.2 Ukuhlawumbisela,isilinganiso,ukuqhathanisa nokubhala
ubude,ukuphakama nobubanzi ngokusebenzisa amamitha
ubude
Abafundi bahlanganisa ulwazi lwabo lokuqonda ubude nge-1-imitha, nokuseben-
zisa ubude bemitha isilinganiso.Lokhu kwenzakala kahle uma abafundi sebelin-
ganisa ngethulusi lemitha(njengerula lemitha;induku enqanyulwe yenza imitha
noma intambo enobude obuyimitha).Ukukubona ubude bemitha kwenza abafundi
babe nesithombe sokwazi ukuthi imitha lide kangkanani.Kuyenzeka isilinganiso
amamitha ngokusebenzisa isondo lokukala, kodwa ubude bemitha bungabon-
akali.
Abafundi abathole izinto ezinobude bemitha.Kuyasiza ukuthi nsukuzonke kube
nezinto eziqhathaniswayo.isib.ububanzi bomnyango nokuphakama kwefasitela
kuvamise ukuba imtha-1.Yikho lokhu okusiza abafundi bakwazi ukusebenzisa imi-
tha ekulinganiseni ubude noma ububanzi nokuhlawumbisela ubude bezinye izinto
ngaphandle kokulinganisa..
Abafundi kumele bahlawumbisele ngaphambi kokulinganisa.Bathola izinto ezinde
ngokuthe xaxa nezifishanyana kunemitha-1.Bangalinganisa izinto eziningi nga-
mamitha.
Qhathanisa ubude ngezinto ezehlukene.
Ukurekhoda isilinganiso
Nanxa isilinganiso kulikhono eliphathekayo, kwezinye ikhathi abafundi kumele
barekhode izilinganiso abazitholile (ngamayunithi angahleliwe namamitha)
Ukulinnganisa ubude ngokuxazulula izinkinga nokubala ezimeni ezijwayele-
kile
Ngesikhathi esinikeziwe sezinombolo,ukusebenza kanye nobudlelwano kwazo
abafundi baxazulula izinkinga besebenzisa isimo esijwayelekile njenge-
• isilinganiso esingahlelekile sobude
• isilinganiso ubude ngamamitha
Qikelela ubheke uhla lwezinombolo eziqondene neThemu, bese ubheka uhla
lwezinhlobo zezinkinga eziqondene naleyo themu.
Qikelela ubheke uhla lwezinombolo eziqondene neThemu, bese ubheka uhla
479 lwezinhlobo zezinkinga eziqondene naleyo themu
Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
480 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.3 Isilinganiso Isilinganiso Yini okuhlukile eBangeni 2?
esingahlelekile esingahlelekile
isisindo EBangeni 2 abafundi bagxile esilinganisweni esingahlelekile sesisindo. Abafiindi
• Ukuhlawumbisela • Ukuhlawumbisela bakujwale isilinganiso ukuzimelela uma benza loku. Sebeqalile futhi ukusebenza
ulinganise, ulinganise, ngama kilograms. Bahlela imikhiqizo yansukuzonke enesisindo esibhalwe ama
Izibalo IBANGA 1-3
uqhathanise uhlele uqhathanise uhlele kilograms. Bafunda isisindo sabo esikalweni sasendlini yangasese.
bese ubhala isisindo bese ubhala isisindo
Isilinganiso esingalinganisiwe sesisindo kesebenza isilinganiso
usubenzisa isilnganisa usubenzisa isilnganisa
sokuzimelela nezingalinganisiwe
esingalinganisiwe. esingalinganisiwe.
Nokuzimelela isib, Nokuzimelela isib, Abafundi bangafunda imithetho nokwenziwa kwesilinganiso kusebenza
amabhuloki, izitini njll, amabhuloki, izitini njll, izilinganiso ezingalinganisiwe. Ukukala ngezilinganiso ezingalinganisiwe
akufanele zibukelwe phansi ukunalezi ezinesilinganiso. Abafundi kumele
• Ukusebenzisa • Ukusebenzisa
bahlanganise amkhono abo okulinganisa ngokwenza izilinganiso ezingahleliwe
ulimi ukhuluma ulimi ukhuluma
isilinganiso isisindo ngesilinganiso esingahlelekile.
ngokuqhathanisa, isib, ngokuqhathanisa, isib,
kulula, kuyasinda, kulula, kuyasinda, Izisindo ezenzelwe isilinganiso izinto ezithengiswayo. Uma singekho isilinganiso
kulula xaxa, kuyasinda kulula xaxa, kuyasinda esihleIelwe izinto ezithengisayo, ungasenza ngokuhlanganisa okuhamba
xaxa xaxa ngakubili njengalokhu okulandelayo ikhothenga: inkomishi kayogathi, ingezansi
lebhodlela lamalitha ama 2, ingezansi lebhodlela lobisi elingamalitha ama 2,
• Ukwethula • Ukwethula isinganiso
(izitsha ezifanayo zibekwa ngokulengisa ezinhlangothini zombili zekhothenga).
isilinganiso esingahlelekile
esingahlelekile Isilinganiso isisindo ngezilinganiso ezingenasilingasilinganiso, isilinganiso
• ukuqhathanisa
ngesisindo samayunithi esingenasilinganiso esifaka ukubala ukuthi mangaki
• ukuqhathanisa uhlele bese ubhala
amayunithi anesisindo esifana nento ekaliwe. Isibonelo. Irula linesisindo
uhlele bese ubhala ukukhangisa
esilinganayo namabhuloki ayi 9.
ukukhangisa ngesisindo sazosibe
ngesisindo sazosibe siveziwe ephaketheni Abafundi kumele balinganise izinhlobonhlobo zezinto ngamayunithi angahlelekile.
siveziwe ephaketheni ngokwama kilogramu
Abafundi kumele bafundiswe njalo ukubhala iyunithi uma benikeza isisindo, isib.
ngokwamakilogramu isib amakilogramu ama
Incwadi inesisindo esifanayo nomabula abangama 34.
isib amakilogramu ama 2 erayisi,ne1 kilogramu
2 erayisi,ne1 kilogramu likafulawanoma Uma abafundi bekale iyunithi kaningi, kufanele bahlawumbisele ukuthi mangaki
likafulawanoma ngamagramu isib. amayunithi azoba nesisindo esifanayo naleyonto abayikalile. Ukuqagela
ngamagramu isib. Amagramu eswayi ngaphambi kokuthi bakale kubalulekile, kodwa kungenziwa kuphela uma
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Amagramu eswayi ang-500 abafundi sebelinganisile naleyo yunithi
ang-500
Abafundi badinga ukufundiswa ukuze bakwazi ukuqhathanisa isisindo sezinto
ezehlukene kusetshenziswa iyunithi efanayo. Isibonelo uma irula linesisindo
esingangamabhuloki 20 nesikele sinesisindo somabula abanga20, ngeke usho
ukuthi kunesisindo esilinganayo noma cha, noma ikuphi okusinda kakhudlwana.
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA sehora eli 1
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.3 • ISILINGANISO izisindo • lapho kunesikali Ukubhala izilinganiso
zabo ngokusebenzisa sasendlini
isisindo Yize isilinganiso kuyikhono lokwenza, abafundi kumele babhale loko
isikali sasendlini yokugeza abafundi
abakulinganisile ngazozonke izikhathi.
yokugeza. bangazilinganisa
izisindo zabo Ukusebenza ngama grams
Akukho zinguquko
besebenzisa
ezilindekile phakathi • ukuhlela umkhiqizo ngokwesisindo
amakilogramu.
kwamagramu
Okulindelekile yikuthi abafundi bengasebenza ngegilosa ethengiwe ngama grams, lapho khona
namakilogramu
abafundi bazofunda inombolo yama grams ibhaliwe ephaketheni. Abafundi bangaqhathanisa
inombolo eseduze isisndo samaphakethe anezinto ezingafani (njenge, ushukela, impuphu, irayisi
nolayini esikalini nensipho eyimpuphu yokuwasha) adayisa ngama grams.
Bazochaza izisindo
njenge cishe/maduze/ Abafundi banganikezwa uhla lezinto ezipakishwe ngezindlela ezingefani
ngaphezulu/ngaphansi/ ukuze kulandelaniswe kuqale kokusinda kakhulu kuye kokulula, lapho khona
yiso nqo inombolo kulandelaniswa ngokwesisindo esibhalwe ephaketheni ngalinye isib. 2 g iraysi,
(yamakilogramu) 1 g ushukela, 5 g impuphu, 10 g istambu.
bazofunda izinombolo Abafundi badinga ukwazi ukubhala ngokufingqiwe “g” okumele grams.
zesikali.
Ukusebenza ngama kilograms
• Lapho isikali
sokuzimelela esinezi • ukuhlela umkhiqizo ngokwesisindo
ngcezu zesisindo abafundi bengasebenza ngegilosa ethengiwe ngama grams, lapho khona
ngamagabelo inombolo yama grams ibhaliwe ephaketheni. Abafundi bangaqhathanisa
angamagramu, isisndo samaphakethe anezinto ezingafani (njenge siriyeli, itiye, ikhofi, usawoti,
abafundi ubhontshisi, amaphakethe kashukela amancane, amaphakethe amancane
bangalinganisa izisindo obisi oluyimpuphu, amaphakethe kajeli, amaphakethe amancane erayisi)
zezinto ezehlukene adayisa ngama grams.
Akukho zinguquko Abafundi banganikezwa uhla lezinto ezipakishwe ngezindlela ezingefani
ezilindekile phakathi ukuze kulandelaniswe kuqale kokusinda kakhulu kuye kokulula, lapho khona
kwamagramu kulandelaniswa ngokwesisindo esibhalwe ephaketheni ngalinye isib. 2 kg iraysi,
namakilogramu 1 kg ushukela, 5 kg impuphu, 10 kg istambu.
481 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
482 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.3 Kubalulekile ukuthi abafundi bakhonjiswe okuncane, ukusindayo okupakishiwe
njengo sawoti nalezo namaphakethe amakhulu kodwa alula njengama rice
isisindo
crispies noma amacorn flakes. Loku kubenza babone ukuthi akusho ukuthi
ubukhulu bephakethe kusho ukuthi liyasinda ukenelincane, ngaphandle uma
Izibalo IBANGA 1-3
kulinganiswa ngokuqhathanisa into ephakathi ephaketheni efanayo. Ungaba
nesiqiniseko sokuthi uma iphakethe lilikhulu linesisindo esikhulu uma
• kuqhathaniswa into ephakathi efanayo; kanye
• uma uhlola isisndo esikalini (okungadingeki emabangeni aphansi).
Abafundi badinga ukwazi ukubhala ngokufingqiwe “kg” okumele kilograms
Abafundi akudingekile ukuthi bafunde isikali sasekhishini ngama grams. Loku
kwenziwa emazingeni aphakathi emfundo.
Ukufunda isikali sasendlini yokugezela
Lapho khona kunezikali zasendlini yangasese abafundi bangazisebenzisa
ukufunda isisndo sabo.
Kunezinhlobo ezimbili zezikali zasendlini yangasese: esezinombolo nesiluthi.
Isikali sezinombolo kulula ukusisebenzisa ngoba isisindo sibhalwa ngezinombolo.
Uma unesikali sasendlini yangasese sezinombolo, bheka ukuthi isisindo sikalwa
kuphela ngama kilograms. Ungazihlela kabusha izinye izikali ukuze zikhombise
ama kilograms. Uma ungakwazi ukusihlela ukuba sikhombise ama kilograms,
bafundise abafundi ukuba bangawanaki amakilograms okwamanje.
Eziningi izikali zasendlini yokugezela ezinothi zibhalwe izinombolo ngama 10 kg
igabela ngalinye, zibe nomugqa omude ukeminye ekhombisa ama 5 kg. Imigqa
ye 1 kg ngalinye ayinazo izinombolo. Loku kufana nendlela imigqa esebenza
ngayo eruleni.
Yenza abafundi baqale ngokubala ukuze babone ukuthi kunezikhala eziyi
10ngaphambi kophawu la 10 kg, ukuze isikhala ngasinye sizomela 5 kg.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Abafundi bangafunda isillinganiso ngaphandle kwesikali sangampela sasendlini
yangasese kanye nezithombe zesikali zesikali sasendlini yangasese. Kulula
okufunda isisindo kusetshenziswa isithombe ukunokusebenzisa isikali
sangampela.
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA sehora eli 1
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.3 Ukubhala okulinganisiwe 4 izifundo
isisindo Yize isilinganiso kuyikhono lokwenza, abafundi kumele babhale izilinganiso zabo
ngasosonke isikhayhi.
Isilinganiso isisindo esimweni esejwayelekile sokuxazulula izinkinga
nokubala
Ngesikhathi esibekelwe ukusebenza kwezinombolo nobudlelwane,
kungaxazululwa izinkinga ezisebenzisa isimo esejwayelekile se:
• Isilinganiso esingahlelekile sesisindo; kanye
• Isilinganiso isisindo ngama kilograms.
Qaphela ukuthi uhla lwezinombolo luba lisezingeni lethemu, kanye nezinga
lezinhlobo zezinkinga.
Abafundi abalindelekile
• ukwazi ukuthi 1 000 g = 1 kg; noma
• ukushintsha phakathi kwama grams nama kilograms.
Ukubala ngama grams zingakhethwa ukuba zingeqi 1 000 g.
483 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
484 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.4 Isilinganiso Ngesikha somsebenzi wokuzimela abafundi kumele baqhubeke ukuqagela nokulinganisa, ukuqhathanisa, ukuhlela nokubhala
esingahlelekile umthamo wesitsha noma okumumethwe esitsheni kusetshenziswa isilinganiso esingahlelekile. Ukulandela izindlela zokupheka,
Umthamo
okufaka nokubhaka, kuyasebenza esimweni esejwayelekile lapho khona abafundi bezozijwayeza isilinganiso. Ukhetha izindlela
• Uhlawumbisela
zokupheka lapho izithako zinikezwe ngezikalo zezinkomishi, amathesipuni, noma amayunithi ezingahlelekile.
nokulinganisa,
Izibalo IBANGA 1-3
ukuqhathanisa • Qhathanisa uhlele umthamo wezinhlobonhlobo zamabhodlela nezinto zegilosa lapho khona umthamo ochazwe khona
nokuhlela ephaketheni.
umthamo wesitsha
• Sebenzisa noma ibhodlela eliyilitha e-1 noma ojeke abayilitha e- 1ukuqagela nokulinganisa, ukuqhathanisa, ukuhlela kubhalwe
esingawumumatha
umthamo wezitsha noma okumumethwe ezitsheni ngamalitha.
(isitsha
esngakumumatha Bheka amanothi kathemu 3.
uma sigcwalisiwe)
Abafundi kumele banikezwe imisebenzi ebhalwayo ukuhlanganisa okulandelayo,okufaka ukufunda izithombe ze
noma okumumethwe
isitsha ngokusebenzisa • Imikhiqizo ezinomthamo obhaliwe ukuze kulandelane ngendlela ehlelekile; kanye
isilinganiso
esingalinganisiwe isib. • Izithombe zojeke lapho umthamo usondele enombolweni ethi ilitha e- 1 noma amalitha ama-2 ngokulandelana kobukhulu.
isipuni namankomishi Okulindelekile ukuthi abafundi bafunda kuphela inombolo yomugqa olandelayo ngobukhulu noma uhla. Bachaza umthamo wabo
• Ukuchaza umthamo ngokuthi cishe/eduze kwa ngaphezudlwana / ngaphezulu ngaphansi kulingana nenombolo(yamalitha) bafunda ujeke.
wesitsha ngokubala Isilinganiso umthamo njengesimo esejwayelekile sokuxazulula izinkinga nezibalo
ukuthi mangaki
amayunithi angahleliwe Ngesikhathi esibekelwe ukusebenza kwezinombolo nobudlelwane, kungaxazululwa izinkinga ezisebenzisa isimo esejwayelekile se:
angagcwaliswa, • Isilinganiso esingahlelekile somthamo;
kulesositsha isib.
ibhodlela lingagcwala • Isib. Ugogo usebenzisa izinkomishi ezi- 2 zobisi ukwenza uphudingi. Uma ephinda kabili izithako, uzodinga ubisi olungakanani?
izinkomishi ezi-4. • amlitha
Ukwethula isilinganiso Qaphela ukuthi uhla lwezinombolo luba lisezingeni lethemu, kanye nezinga lezinhlobo zezinkinga.
esingahlelekile
• Ukuhlawumbisela
ulinganisa,
uqhathanisa,
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
uhlele bese ubhala
lowomthamo waleyonto
ngokulinganisa
ngamalitha,uhhafu
welitha nekota yelitha.
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA sehora eli 1
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.4 • Ukuqhathanisa
nokuhlela, nokubhala
Umthamo
ngokukhangisa
umthamo waso
siveziwe ephaketheni
ngokwamalitha isib.
Amalitha ama-2l obisi,
ilitha 1yobisi, amalitha
ayi-5l kapende,noma
ngamamililitha.
isib.amamililitha
anga-500ml
obisi,amamililitha
anga-340ml wesiphuzo
esibandayo,
amamililitha anga-
750ml kawoyela.
• Ukwazi ukuthi
inkomishi elingene
ingamililitha anga-
250ml.
• Ukwazi ukuthi ithisipuni
ingamamililitha angu-
5ml
Alukho uguquko
oludingakalayo phakathi
kwamamililitha namalitha
485 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-2 YEBANGA LESI-3
5. ULWAZI OLUQOKELELWE
486
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIW
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
5.4 Ukuqoqa nokuhlela
Izibalo IBANGA 1-3
Ukuqoqa • ukuqokelelwa kol-
nokuhlela ulwazi wazi ngekilasi noma
ngesikole ukuphen-
dula imibuzo ezobuzwa
uthisha.
• Ukuhlela ulwazi olu-
nikwe uthisha noma
incwadi.
• Ukuhlela ulwazi;
- uhla
- amathali
- amathebula
5.5 Ukubhala okumele
ulwazi
Ukubhala okumele
ulwazi Ukubhala okumele ulwazi
ngoku-
• igrafu yezithombe
• i bhagrafu
5.6 Ukuhlaziya nokuhumu- Ukuhlaziya ulwazi Uma abafundi sebesebenze kulolonke ulwazi oluphelele ngethemu 1,baye bahl- 1 isifundo
sha ulwazi kulokho okumele ulwazi aziye izimo ezehlukene zokubhala okumele ulwazi kumele ikunike umqondo.
Ukuhlaziya
okunikiwe.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
nokuhumusha Ukuphendula imibuzo Kuyancomeka ukuthi kuthemu 2unika abafundi ulwazi ukuba baluhlaziya kanje;
ulwazi ngolwazi olunikiwe
• igrafu yezithombe
• igrafu yezithombe
• Amathebula
• ibhagrafu
Abafundi baphendula imibuzo leyo ebuzwa uthisha mayelana negrafu
nethebula,bheka uthemu 1 nemibuzo efanele nehlukene.
ITHEMU YESI-3 YEBANGA LESI-3
1. IZINOMBOLO, IZIMPAWU NOBUDLELWANO BAZO
UMQONDO KANYE UMQONDO
CAPS
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
1.1 Ukubala izinto Yenza iqoqo lezinto Yimuphi umehluko eThemu 2?
Bala izinto eziphathekayo eziphayhekayo Uhla lwezinombolo luyanda / khula abafundi kufanele banikwe ithuba lokuthinta,
eziphathekayo zansukuzonke nyakaziza babale izinto ezingama-700 ezingamaqoqo enziwe ngokuhlukene.
Hlawumbisela ubale
ezingama-750
izinto eziphathekayo ukuhlawumbisela ubale Bheka amanothi kwThemu 1 kanye neye 2
okungenani eziyi-1000 ngokuthembekile.
nsuku zonke
Hlawumbisela
ngokuthembeka. Isu
ngokuzwakalayo
lokwenza amaqoqo inombolo yezinto
liyagqugquzelwa. eziphathekayo
ezingabalwa.
1.2 Bala uyephambili Bala uyephambili Yimuphi umehluko eThemu 2?
Bala uyephambili ubuye uhlehle kanje: ubuye uhlehle kanje: Uhla lwezinombolo luyakhula kufinyelela ezi- 700.
ubuye uhlehle • Nga-1 kusukela • Nga-1 kusukela Bheka amanothi eThemu yoku-1 kanye neye 2
kunoma iyiphi kunoma iyiphi
inombolo ephakathi inombolo ephakathi
kuka -0 ne -1000 kuka -0 ne -700
• Ngokuyi -10 kusukela • Ngokuyi -10 kusukela
kunoma iyiphi inombolo kunoma iyiphi inombolo
uphindaphinda uphindaphinda
phakathi kuka-0 ne phakathi kuka-0 ne 700
-1000 • Noku - 5 kusukela
• Ngoku - 5 kusukela kunoma iyiphi inombolo
kunoma iyiphi inombolo uphindaphinda
uphindaphinda phakathi kuka -0 ne
phakathi kuka -0 ne 700
1000 • Ngaku-2 kusukela
• Ngaku-2 kusukela kunoma iyiphi inombolo
kunoma iyiphi inombolo uphindaphinda
uphindaphinda phakathi kuka -0 kuya
phakathi kuka -0 kuya koku 700
koku 1000 • Ngoku-3 usukela
• Ngoku-3 usukela kunoma iyiphi inombolo
kunoma iyiphi inombolo uphindaphinda
487 uphindaphinda phakathi kuka -0 kuya
phakathi kuka -0 kuya koku 700
koku 1000
Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
488
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
1.2 • Ngoku-4 kusukela • Ngoku-4 kusukela
Bala uyephambili kunoma iyiphi inombolo kunoma iyiphi inombolo
ubuye uhlehle uphindaphinda uphindaphinda
phakathi kuka -0 kuya phakathi kuka -0 kuya
koku 1000 koku 700
• 20s, 25s, 50s,100s • 20s, 25s, 50s,100s
Izibalo IBANGA 1-3
kufinyelela okungenani kufinyelela okungenani
e- 1 000 e- 1 000
1.3 Ukwazi nokufunda Ukwazi nokufunda Yimuphi umehluko eThemu 2?
izinombolo izinombolo
Izimpawu Abafundi bayakhomba, bafunde babhale:
namagama • Khomba, ubone, • Khomba, ubone,
ezinombolo • Izimpawu zezinombolo kufinyelela e-1000; kanye
ufunde izimpawu ufunde izimpawu
zezinombolo kusukela zezinombolo kusukela • Amagama ezinombolo kufinyelela ema- 500.
ku 0 kuya e- 1000 ku 0 kuya e- 1000 Bheka amanothi eThemu 2
• Bhala uphawu • Bhala uphawu
lenombolo kusukela ku lenombolo kusukela ku
0 kuya e -1000 0 kuya e- 1000
• Khomba, ubone, • Khomba, ubone,
ufunde amagama ufunde amagama
ezinombolo kusuka ku ezinombolo kusuka ku
0 kuye ema 1000 0 kuye ema -500
• Bhala amagama • Bhala amagama
ezinombolo kusuka ku ezinombolo kusuka ku
0 kuye ema 1000 0 kuye ema- 500
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
CAPS
1.4 Hlela, uqhathanise Hlela, uqhathanise Yimuphi umehluko eThemu 2?
izinombolo kufinyelele izinombolo kufinyelele
Chaza, qhathanisa, Abafundi bayahlela baqhathanise izinombolo kufinyelela ema-500 baqhubeke
ema-999 ema-500 nokusebenzisa izindlela ezifingqiwe ukubhala izinombolo ezijwayelekile.
bese uhlela
izinombolo • Hlela izinombolo • Hlela izinombolo Bheka amanothi eThemu 2
eziphelele kufinyelele eziphelele kufinyelele
ema-999 kusukela ema-500 kusukela
kokuncane kakhulu kokuncane kakhulu
kuye kokukhulu kuye kokukhulu
kakhulu, okukhulu kakhulu, okukhulu
kakhulu kuye kakhulu kuye
kokuncane kakhulu. kokuncane kakhulu.
• Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo
eziphelele kufinyelele eziphelele kufinyelele
ema-999 usebenzisa ema-500 usebenzisa
okuncane kuna, okuncane kuna,
okukhulu kuna, okukhulu kuna,
okuningi kunokunye, okuningi kunokunye,
okumbalwa kunokunye okumbalwa kunokunye
kanye nokulingana. kanye nokulingana.
Sebenzisa izinambolo Sebenzisa izinambolo
ezijwayelekile ezijwayelekile
ukukhombisa ukukhombisa
ukuhleleka kwezinamba ukuhleleka kwezinamba
ngokwesikhundla ngokwesikhundla
• Sebenzisa, • Sebenzisa,
ufunde, ubuye ufunde, ubuye
ubhale izinombolo ubhale izinombolo
ezijwayelekile kufaka ezijwayelekile kufaka
indlela efingqiwe indlela efingqiwe
kufinyelela ema- 31. kufinyelela ema- 31.
489 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
490 KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
1.5 Bona ubungako Bona ubungako Yikuphi okuhlukile eThemu 3
Ubungako benani benani lenombolo benani lenombolo Inhlobo efanayo yemibuzo nemiyalelo inikeziwe eThemu 3.uhla lwezinombolo
lenombolo kwizinombolo kwizinombolo lwengeziwe kepha abafundi basasebenza ngezinombolo ezihamba ngantathu.
ezihamba ngantathu ezihamba ngantathu kuleThemu kufanele kuqhutshekwe nokugxila e:
kufinyelela ema- 999 kufinyelela ema- 999
• Ubungako benombolo;
• Ukwazi ukuthi • Ukwazi ukuthi
• Ukuhlakaza izinombolo ngamakhulu, amashumi, ngakunye usebenzisa
inombolo ngayinye inombolo ngayinye
Izibalo IBANGA 1-3
amakhadi ezimeli bungako bezinombolo kanye nezinye izinsiza ekwenzeni
imeleni. imeleni.
ubungako bezinombolo;
• Ukuhlakaza izinombolo • Ukuhlakaza izinombolo
• Ukubhala ngendlela yokwandisa izinombolo.
ezihamba ngantathu ezihamba ngantathu
kufinyelela ema - 999 kufinyelela ema - 999 Bheka amanothi eThemu yesi- 2
ngokuphindaphinda ngokuphindaphinda
ngokuyi- ngokuyi-
100,ngokuyishumi 100,ngokuyishumi
kanye nokukodwa / kanye nokukodwa /
imivo. imivo.
• Khomba ubuye usho • Khomba ubuye usho
ubungako benombolo ubungako benombolo
ngayinye. ngayinye.
Izinkinga zezibalo zezinombolo
1.6 Sebenzisa lamaqhinga Sebenzisa lamaqhinga Abafundi kulindeleke baxazulule izinkinga zezibalo zamagama besebenzisa
Amaqhinga alandelayo ukuxazulula alandelayo uma lamaqhinga alandelayo:
izinkinga zezibalo bese uxazulula izinkinga: • Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
okuxazulula
uchaza isixazululo • Ukwakha nokuhlakaza
izinkinga zezibalo • Ukphinda kabili nokuhlukanisa kabili
sakho: izinombolo
• Umugqa wezinombolo
• Ukwakha • Ukphinda kabili
nokuhlakaza nokuhlukanisa kabili • Ukusondezela emashumini
izinombolo Bheka amanothi eThemu 2
• Umugqa wezinombolo
• Ukphinda kabili • Ukusondezela
nokuhlukanisa kabili emashumini
• Umugqa
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
wezinombolo
• Ukusondezela
emashumini
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
CAPS
1.7 Xazulula izinkinga Xazulula izinkinga Izibonelo zezinhlobo zezinkinga ezingenziwa kuleThemu
zezibalo zamagama zezibalo zamagama
Ukuhlanganisa esimweni esjwayelekile esimweni esjwayelekile - Izinkinga zezibolo zokuhlanganisa nokususa
nokususa bese uchaza bese uchaza - UPamela uqoqe izivalo zamabhodlela ezingama- 413. Uma uSipho emnika
isisombululo okufaka isisombululo okufaka izivalo zamabhodlela ezingama-29, uzoba nenombolo efanayo noPamela.
ukuhlanganisa ukuhlanganisa
nokususa okuholela nokususa okuholela - Zingaki izivalo zamabhodlela abazoba nazo bobabili?
ezimpendulweni ezimpendulweni
ezifinyelela ema-999. ezifinyelela ema-800. - Ubenezingaki izivalo zamabhodlela uSipho ?
• IBANGA LESI-2 lineqoqo lomabuli abangama-500. IBANGA LESI-3 linomabuli
abambalwa nge-170 kuneBanga 2.bangaki omabuli bebangaBanga 3
bebonke?
• uJabulani noZanele baqoqe ubuhlalu obungama-250.uJabulani wathola
obungama-160, bungaki ubuhlalu uZanele abutholile.
1.8 Xazulula izinkinga Xazulula izinkinga Izibonelo zezinhlobo zezinkinga ezingenziwa kuleThemu
zezibalo zamagama zezibalo zamagama
Ukuhlanganisa esimweni esjwayelekile esimweni esjwayelekile Uhlobo lwezinkinga: uhlelo ngononina
ngokuphindelela uchaze isisombululo uchaze isisombululo
okuholela • Ingadi yemifino inemigqa eyi-12 yezitshalo, umugqa ngamunye unezitshalo
ufaka ukuphindaphinda ufaka ukuphindaphinda eziyisi-7, zingaki izitshalo izitshalo ezisengadini zizonke?
ezibalweni okunezimpendulo okunezimpendulo
zokuphindaphinda ezifinyelela ema-99. ezifinyelela ema-75. • Ingadi yemifino inemigqa eyi-12 yezitshalo, umugqa ngamunye unenombolo
elinganayo yezitshalo, uma zizonke zingama-48, zingaki izitshalo kumugqa
ngamunye?
• Ingadi yemifino inezitshalo ezingama-48 ezitshalwe emigqeni, kunezitshalo
eziyisi-7 kumugqa ngamunye, mingaki imigqa esengadini ?
Ukuqhathanisa /ubukhulu bokulinganiselwa
UThemba unoswidi abayi-6, uThemba unokuphidwe kathathu ngokuningi kuno
Senzo, bangaki oswidi uSenzo anobo?
UZodwa unoswidi abayi-18, lokhu kuphindwe kathathu ngobuningi kunoThemba,
bangaki oswidi uThemba anabo?
isilinganiso
Amapetshisi athengisa ngama- R8 ikhilogremu. Uma ngithenga amakhilogremu
ama-4, kuzoba yimalini?
491 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
492 ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
1.8 Amapetshisi athengisa ngama- R8 ikhilogremu. Uma nginama- R32, mangaki
amakhilogremu engingawathenga?
Ukuhlanganisa
ngokuphindelela Ngithenga amakhilogremu ama-4 amapetshisi ngama- R32. Libiza malini
okuholela ikhilogremu elilodwa?
ezibalweni
zokuphindaphinda Usebenzisa ukusondezela
Itekisi ithatha abagibeli abayi-15, ingabe abantu abayi-73 bangalingana
Izibalo IBANGA 1-3
ematekisini ama-5?
1.9 Xazulula izinkinga Xazulula izinkinga Izibonelo zezinhlobo zezinkinga ezingenziwa kuleThemu
zezibalo eziphathekayo zezibalo eziphathekayo
Ukwenza amaqoqo uchaze isisombululo uchaze isisombululo • UNksz Tshongwe uqoqela ndawonye amakhekhe ayi-66 emaphaketheni ayi-6,
nokuhlukaniselana okufaka ukuhlukanisa okufaka ukuhlukanisa mangaki amaphakethe okuyisi-6 anawo?
okuholela ngokulinganayo kanye ngokulinganayo kanye
ezibalweni • UThobo uthola ama- R72 ngokuthengisa amathikithi omdlalo ngama- R9,00.
namaqoqo kufinyelela namaqoqo kufinyelela
zokuhlukanisa mangaki amathikithi awathengisilel?
kuma -100 okungafaka kuma -75 okungafaka
izinsalela izinsalela • Umphakathi usiza imindeni eyi-9 elahlekelwe izimpahla emlilweni.kunezingubo
eziyi-75 imindeni ezozihlukanisa ngokulinganayo.
a) Umndeni ngamunye uzothola izingubo ezingaki?
b) Zingakhi ezisele?
silinganiso
• Amapetshisi athengisa ngama- R8 ikhilogremu. Uma nginama- R32, mangaki
amakhilogremu engingawathenga?
• Ngithenga amakhilogremu ama-4 amapetshisi ngama- R32. Libiza malini
ikhilogremu elilodwa?
Izinkinga zesilinganiso izinhlobo ezintsha zezinkinga eThemu 3. Abafundi
bangadinga isikhathi esengeziwe uma bexazulula lezizinkinga. Bheka amanothi
eThemu 2
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
CAPS
1.10 Xazulula izinkinga Xazulula izinkinga Izibonelo zezinhlobo zezinkinga ezingenziwa kuleThemu
zezibalo bese uchaza zezibalo bese uchaza
Ukuhlukanisa oku- Ukuhlukanisa okuholela emaqhezwini
holela emaqhezwi- isisombululo okfaka isisombululo okfaka
ni ukwabelana okuholela ukwabelana okuholela • Hlukanisela abangane abathathu oshokoledi abayi-7 bathole okulinganayo
kuzisombululo ezifaka kuzisombululo ezifaka kungasali lutho.
ingxenye eyodwa ingxenye eyodwa
• Hlukanisela izingane ezi-4 ngokulinganayo oshokoledi abayi-13,ingane
yeqhezu namaqhezu yeqhezu namaqhezu
ngayinye izothola abangaki?
anezingxenye anezingxenye
ezingaphezu kolulodwa. ezingaphezu kolulodwa. Iqoqo lamaqhezu
1 1 3 2 1 1 3 2
2 4 4
Isibonelo , , , , njll5 2 4 4 5
Isibonelo , , , , njllnjll • Ugogo unika uZola ama- R12. uZola ufuna ukulondoloza okuthathu kwemali,
yimalini okufanele ayilondoloze?
• Kunamakhekhe ayi-12 epuletini.u Nomonde uthatha ikota eyodwa yekhekhe
kungakanani okusele?
ukubhala
Abafundi akudingekile babhale uphawu lweqhezu, abafundi bafunda ukubhala
okukodwa kokuhlanu, amakota amathathu, noma okuthathu kokuyisithupha.
Lokhu kubasiza kuqala ukuqonda ukuthi amagama amaqhezu achaza ukuthi
zingaki izingxenye ezilinganayo okuphelele okuhlukaniswe kwayizo, Isib. Uhhafu,
okuthathu, ikota njll.okwesibili zingaki ezalezo zingxenye ezithathwayo, Isib.
Okubili kokuthathu.
Okumele izinkinga zamagama zamaqhezu
Abafundi kufanele badwebe izimphendulo zabo ukukhombisa ukuthi bayayiqonda
inking.
Lindela ukuthi abanye abafundi bangadweba ngendlela kepha bangayibizi
ngendlela ingxenye yeqhezu.
Abafundi kufanele basho izingxenye ezihlukanisiwe ngokuzibhala njengo: kubili
kokuthathu.
493 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
494 ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
1.11 • Bona, ukhombe imali • Bona, ukhombe imali Izibonelo zezinkinga ezingenziwa kuleThemu
yaseNingizimu Afrika yaseNingizimu Afrika
Imali Inani lemali nokwenza isamba Isib.
uhlweza namaphepha uhlweza namaphepha
Bhala 325c ngamarandi nohlweza.
• Xazulula izinkinga • Xazulula izinkinga
zezimali kufaka isamba zezimali kufaka isamba Zingaki izindlela ezihlukene ongenza ngazo ama-R400 usebenzisa imali
noshintshi amarandi noshintshi amarandi yamaphepha kuphela? Wazi kanjani noma unazo zonke izixazululo?
Izibalo IBANGA 1-3
noma uhlweza. noma uhlweza. UMnu Zungu umakhi uthola ibhonasi ngokuqeda umsebenzi ngesikhathi.unquma
• Guqula bakathi • Guqula bakathi ukuhlukanisa ibhonasi phakathi kwakhe nombazi.
kwamarandi nohlweza. kwamarandi nohlweza. Bathola ama- R400 ngamunye.
Liyini inani lebhonasi?
UNina nabangane bakhe abathathu bahlukaniselana ama-R20,60. Eyedwa kubo
uthola malini?
UKUBALA ESIMWENI ESIKHULULEKILE
1.12 Sebenzisa lamaqhinga Sebenzisa lamaqhinga Abafundi balindeleke ukuthi babale izinkinga zezibalo zamagama besebenzisa
alandelayo uma wenza alandelayo uma wenza lamaqhinga:
Amaqhinga
izibalo: izibalo:
• Ukukha nokuhlakaza izinombolo
(izindlela noma
• Ukwakha nokuhlakaza • Ukwakha nokuhlakaza
amasu) • Ukuphinda nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
izinombolo izinombolo
• Umugqa wezinombolo
• Ukphinda kabili nokuh- • Ukphinda kabili nokuh-
lukanisa kabili lukanisa kabili • Ukuhlanganisa ishumi
• Umugqa wezinombolo • Umugqa wezinombolo Bheka amanothi ethemu yoku-1.
• Ukusondezela • Ukusondezela
emashumini emashumini
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
CAPS
1.13 • Izibalo zokuhlanganisa • Izibalo zokuhlanganisa KuleThemu abafundi baqhubeka nokubala ngezinombolo ezihamba ngantathu
ukuyofika ema 999 ukuyofika ema 800 kufike ema-800. Ukuze bakwazi ukubala ngezinombolo ezihamba ngantathu
Ukuhlanganisa abafundi kufanele bakwazi uku:
nokususa • Izibalo zokususa besu- • Izibalo zokususa besu-
kela kuma 999 kela kuma 800 • Ukufunda nokubhala izimpawu zezinombolo kufinyelela ema-800
ngokuzethemba;
• Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu
ezifanele (+, –, =, ) ezifanele(+, –, =, ) • Ukuhlela nokuqhathanisa izinombolo kufinyelela okungenani ema-800
ngokuzethemba;
• Phindaphinda wenze • Phindaphinda wenze
amabhondi ezinombolo amabhondi ezinombolo • Ukubala ngamaqoqo kufinyelela ema-800; kanye
kuyofika e - 30 kuyofika e - 30 • Nokubala ngezikhawu zoku- 2, 3, 4, 5, 10, 50 kanye ne- 100 kufinyelela ema-
800 ngokuzethemba.
Izindlela okungenziwa ngazo izibalo zokuhlanganisa nokususa.
• Ukuhlanganisa ngokuhlakaza zombili izinombolo
Ukuhlanganisa izinombolo ezihamba ngantathu ngezihamba ngambili
524 + 82 =
= (500 + 20 + 4) + (80 + 2)
= 500 + (20 + 80+ (4 + 2)
= (500 + 100) + 6
= 600 + 6
= 606
Ukuhlanganisa izinombolo ezihamba ngantathu ngezihamba ngantathu
323 + 436 =
323 + 436 = = (300 + 20 + 3) + (400 + 30 + 6)
= (300 + 400) + (20 + 30) + (3 + 6)
= 700 + 50 + 9
= 759
• ukuhlanganisa (ngokuhlakaza inombolo ezohlanganiswa)
Abafundi bazohlakaza inombolo ngendlela ezovumelana nabo, Lokhu kukhomba
ukuthi bazokwenza ngezindlela ezihlukene.
524 + 82 =
495
524 + (40 + 40 + 2)
524 + 40 → 564 + 40 → 604 + 2 = 606
Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
496 KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
1.13 Ukubala uqhubeka kusukela ema-40 kufike ema-524 kungenziwa ngokubala
ngamashumi.
Ukuhlanganisa
nokususa Ukuhlanganisa izinombolo ezihamba ngantathu kanye nezihamba ngantathu
323 + 436 =
= 323 + (400 + 20 + 6)
Izibalo IBANGA 1-3
= (323 + 400) + 20 + 6
= (723 + 20) + 6
= 743 + 6
= 749
• ukususa ngokuhlakaza zombili izinombolo
izinombolo ezihamba ngantathu ususa ezihamba ngambili
889 - 137 =
889 - 137 = (800 + 80 + 9) - (100 + 30 + 7)
= (800 - 100) + (80 - 30) + (9 - 7)
= 700 + 50 + 2
= 752
• susa ngokuhlakaza inombolo eyodwa
889 - 137 =
889 - (100 + 30 + 7)
889 - 100 789 - 30 759 - 7 = 752
· sebenzisa ukuhlukanisa ngokulingana ukuhlakaza inombolo
525 + 16
= 525 + 8 + 8
= (525 + 8) + 8
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
= 533 + 8
= 541
• bala uqhubeka kanye nokubala uhlehle
805 = 798 =
Ukubala ngakunye kusuka ema-798 kuyisu elifanele ngoba ngoba izinomblo
zisondelene.
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
CAPS
1.13 • Khomba izinombolo eziseduze kweziphindwe kabili
Ukuhlanganisa 245 + 246
nokususa Ungasho ukuthi lesibalo ngokuphinda kabili ama-245 + 1 phinda kabili 246 - 1
245 + 245 + 1
= (200 + 40 + 5) + (200 + 40 + 5) + 1
= (200 + 200) + (40 + 40) + (5 + 5) + 1
= 400 + 80 + 10 + 1
= 400 + (80 + 10) + 1
= 400 + 90 + 1
= 491
• Shintsha inombolo iphindaphinde ngamashumi ususe noma uhlanganise
ngokukodwa.
Bala uqhubeke noma uhlehle kusondezele eshumini
588 + 9
588 + 10 = 598
598 - 1 = 597
588 + 19
588 + 20 = 608
608 - 1 = 607
Thuthukisa wenze ngokuphindaphinda amakhono okuhlanganisa nokususa.
Abafundi badinga ukuzilungiselela ngokwenza ngokuphindaphinda izinhlobo
ezithize zamakhono okuhlanganisa nokususa.
Abafundi kufanele bathole ithuba lokwenza lezinhlobo ezilandelayo zezibalo
ngezinombolo ezifinyelela ema-800:
Hlanganisa noma susa okuhamba ngakubili ngokuphindaphinda ngama-10, weqe
e-100
40 + 70
70 + 80
497 120 - 30
150 - 60
Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
498 KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
1.13 Isibonelo:
Ukuhlanganisa 65 + 10
nokususa
124 + 10
326 - 10
358 - 10
Izibalo IBANGA 1-3
Hlanganisa noma ususe inombolo ehamba yodwa kuya noma kusuka kwinom-
bolo ehamba ngantathu ungeqi amashumi
Isibonelo
634 +5
775 + = 779
768 - 4
Hlanganisa ususe inombolo ehamba yodwa kuya kanye nokusuka ekuphin-
daphindeni nge-100
Isibonelo:
600 + 4
500 + 3
700 - 6
800 - 5
Qala ukuhlanganisa kanye nokususa okuhamba ngakubili uphindaphinda nge-
100
100 + 100
100 + 200
200 + 200
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
300 + 400
Abafundi kufanele banikwe ithuba lokwenza ngokuphindaphinda amaphethini
ngokuhlanganisa nokususa
Uma ngazi ukuthi 1+ 1 = 2
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
CAPS
1.13 Kanti kuyini loku:
Ukuhlanganisa 10 + 10
nokususa
100 + 100
Qala ukuhlanganisa noma ukususa okuhamba ngakubili kokuphindaphinda ku-
suka kunoma iyiphi inombolo enezinombolo ezintathu
Isibonelo:
675 + 100
762 - 100
Ukubheka iziphumo zezibalo
Ngokubheka ukufaneleka kwesiphumo / isiphumo esifanele
Abafundi kufanele baqeqeshwe ukubona isiphumo / isixazululo esifanele.
One way to do this is to estimate their answers before calculating. When adding
two numbers that are close to each other, e.g. 145 and 146, learners can use
doubling as a way of estimating their answers.
Ukubheka iziphumo / izixazululo
Abafundi kufanele bazi ukuthi banga:
• Bheka izibalo zokuhlanganisa ngokususa. Isibonelo: If 436 + 118 = 454; then
454 - 118 = 436
• Bheka izibalo zokususa ngokuhlanganisa. Isibonelo 684 - 248 = 436, then 436
+ 248 = 684
Ukusebenzisa uhlelo lokuphambana ukubheka iziphumo / izigxazululo esinye
sezizathu sokufundisa ukuhlanganisa nokususa ndawonye.
499 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
500
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
1.14 • Phindaphinda • Phindaphinda kuleThemu abafundi baqhubeka noku:
izinombolo ngo 2, 3, izinombolo ngo 2, 3,
Ukuhlanganisa • Sebenzisa baqonde ulimi lokuphindaphinda;
ngokuphindelela 4,, 10 kuya kwisamba 4,, 10 kuya kwisamba
okuholela sama-99 sama-99 • Ukumela ukuphindaphinda kuhlelo ngononina;
ezibalweni • Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu • Ukusebenzisa izimpawu ezifanele ukuhumusha imisho yezinombolo;
zokuphindaphinda
ezifanele ezifanele
• Ukuqonda ukuthi ukuhlanganisa ngokuphindaphinda kungamelwa usebenzisa
Izibalo IBANGA 1-3
(x, =, ) (x, =, )
uphawu lokuphindaphinda;
• Ukwenza ngokuphindaphinda kanye nokuqonda ukuthi ukuphindaphinda
kungenziwa nangayiphi indlela (umthetho wokuguquguqula indlela izinombolo
ezimi ngayo);
• Sebenzisa umugqa wezinombolo ukhombise izibalo ukuphindaphinda
ukwazi ukuchaza okumelwe (indlela ukugxuma okukhombisa ukuhlanganisa
ngngokuphindelela);
• Baqala ukuqonda indlela yokwehlukanisa uma kuphindaphindwa.
• Abafundi baqhubeka nokusebenzisa imifanekiso enhlobonhlobo ukuze
baqonde ukuphindaphinda. Bheka amanothi eThemu 2.
Amasu asizayo ukuphindaphinda
• Sebenzisa ukuphindaphinda
Isibonelo:
Gcwalisa umugqa uphindaphinda ngokuhlanu, iyiphi iphethini oyibonayo?
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
×5
× 10
Phinda kabili inombolo ekumugqa wokuphindaphinda ngokuhlanu ukuthola
izinombolo kumugqa wokuphinda ngama -10. Yimaphi amaphethini owabonayo?
Gcwalisa umugqa wokuphinda ngokubili.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
×2
×4
Phinda kabili izinombolo emugqeni wokuphinda kabili ukuthola izinombollo
kumugqa wokuphinda ngokune.eyiphi iphethini oyibonayo?
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
CAPS
1.14 • Sebenzisa ukuhlukanisa kabili ngokulingana
Ukuhlanganisa Amaqoqo amathathu okuyi- 8 kwenza-24
ngokuphindelela
okuholela ezibal- Amaqoqo ayisithupha oku- 4 enza- 24
weni zokuphin-
daphinda
4 + 4 + 4 + 4 + 4 + 4
ngakho:
8 + 8 + 8
Amaqoqo ayisithupha oku-4 ayafana namaqoqo amathathu okuyi-8.
1.15 • Hlukanisa izinombolo • Hlukanisa izinombolo Yimuphi umehluko eThemu 2?
kufinyelele ema-99 kufinyelele ema-99
ukuhlukanisa KuleThemu uhla lwezinombolo abafundi abazosebenza ngalo lukhulile kufinyelela
ngoku 2, 3, 4, 5, 10 ngoku 2, 3, 4, 5, 10 ema-99.ukusebenza gohla lwezinombolo olukhulile kusho ukuthi abafundi ku-
• Sebenzisa izimpawu • Sebenzisa izimpawu fanele baqale ukusebenza ngamasu afanele ukubala kanye nabakubhale phansi
ezifanele (÷, =, ) ezifanele (÷, =, ) ukufinyelela esiphumeni.
Amasu okubhala phansi
ngeThemu 3 kanye 4 abafundi bazokwenza bephindaphinda ukubhala ukuhlu-
kanisa besebenzisa izinombolo banganciki emidwebeni.amasu okubhala ngekhe
afinyeleleke kubafundi uma bengakwazi ukubala.imizamo yokuzama indlela
abangayiqondi ingaba neziphumo ezinezimpazamo abafundi abangeze bak-
wazi ukuzibona.kubalulekile ukuthi abafundi bakwazi ukukhomba ukuxhumana
phakathi kokuphindaphinda kanye nokuhlukanisa.inhloso yokubhala phansi
kufanele kube ukuthuthukisa ukuqonda ubudlelwano bezinombolo.
Ukusebenzisa ukuphindaphinda
Bafundi kufanele bakwazi ukusebenzisa ulwazi lwabo lokuphindaphinda, kufanele
baqale ukuthi:
“Kuyini engikwaziyo ngokuphindaphinda ukuze ngithole imphendulo?” 96 ÷ 3 =
Ngiyazi: 10 x 3 = 30
Manjalo: 96 - 30 = 66
Ngiyazi 10 x 3 = 30
Manjalo: 66 - 30 = 36
Ngiyazi 10 x 3 = 30
501 Manjalo: 36 - 30 = 6
6÷3=2
Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
502 ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
1.15 Kulendlela engenhla, abafundi basebenzisa ukuphindaphinda manjalo basuse
ngokuphindelela ema-96.bahlanganise ukuthi basuse kangaki: 2 + 10 + 10 + 10
ukuhlukanisa = 32
Ukuhlakaza izinombolo
Abafundi banga ‘hlakaza’ 96 kube izinombolo ezihamsisana no- 3.abafundi
baphinde basebenzise ulwazi lwabo lokuphindaphinda benze izibalo
zokuhlukanisa.
Izibalo IBANGA 1-3
96 ÷ 3 =
96 = 30 + 30 + 30 + 6
10 amaqoqo 10 amaqoqo 10 amaqoqo 2 amaqoqo
oku - 3 oku - 3 oku - 3 oku - 3
Okwenziwa abafundi kuzo zombili izibonelo ukusebenzisa ukuhlukanisa
ngokuphindaphinda ‘uhlakaza’. Njengoba ukuphindaphinda ‘ukwakha’ izinombolo,
ukuhlukanisa kungabonwa njengoku ‘hlakaza’ izinombolo’. Ngalendlela ukuqonda
ukuhlukanisa kuqinisa ukuphambana nokuphindaphinda.
Abafundi bangasebenzisa ukuhlukanisa ngokuphindaphinda
ngokuhlakaza,babhale phansi ngendlela efanayo nalokhu okukhonjiswe
ngezansi.96 ÷ 3 =
10 10 10
10 10 10
10 10 10
1 1 1
1 1 1
96 ÷ 3 = 32
Ukusebenza ngezinsalela
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Abafundi basebenzile ngezinsalela uma benza izinkinga zezibalo zamagama
zokwenza amaqoqo nokuhlukanisa. Kubalulekile ukuthi banikwe imisho
yezinombolo zokuhlukanisa (esimweni esikhululekile) lokho kuvumela izinsalela.
Isibonelo:
Chazela abafundi ukuthi:
Uma bazi ukuthi 28 ÷ 7 = 4. Bangathini ngalokhu 29 ÷ 7 = 4 be? Kulindeleke
ukuthi abafundi babhale phansi izimpendulo zabo ngalendlela: 29 ÷ 7 = 4 insalela
1. Sifuna abafundi bakwazi ukusho ukuthi amaphi amaphuzu lokuhlukanisa
abawaziyo; Isib. ngiyazi 25 ÷ 5 = 5 ngakho ke 26 ÷ 5 = 5 insalela 1
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
CAPS
1.16 Ulwazi Lwezinombolo: Ulwazi Lwezinombolo: Izibolo zekhanda
Uhla kufinyelela ku 999 Uhla kufinyelela ku 700
Izibalo Zekhanda Bheka amanothi weThemu 2, kepha sebenzisa uhla lwezinombolo oluphezulu
• Hlela iqoqo • Hlela iqoqo olubekelwe iThemu 3.
lezinombolo lezinombolo
ezikhethiwe ezikhethiwe
ozinikeziwe. ozinikeziwe.
• Qhathanisa izinombolo • Qhathanisa izinombolo
kufike ema-999 kufike ema-200
usho okuningi noma usho okuningi noma
okumbalwa okumbalwa
• Yazi ukuthi • Yazi ukuthi
iyiphi inombolo iyiphi inombolo
engaphezu ngoku-1 engaphezu ngoku-1
noma okumbalwa noma okumbalwa
ngokukodwa. ngokukodwa.
• Yazi ukuthi iyiphi • Yazi ukuthi iyiphi
inombolo engaphezu inombolo engaphezu
ngoku-2 noma ngoku-2 noma
okumbalwa ngokubili okumbalwa ngokubili
• Yazi ukuthi • Yazi ukuthi
iyiphi inombolo iyiphi inombolo
engaphezu ngoku-3 engaphezu ngoku-3
noma okumbalwa noma okumbalwa
ngokuthathui ngokuthathui
• Yazi ukuthi iyiphi • Yazi ukuthi iyiphi
inombolo engaphezu inombolo engaphezu
ngoku-4 noma ngoku-4 noma
okumbalwa ngokunei okumbalwa ngokunei
• Yazi ukuthi • Yazi ukuthi
iyiphi inombolo iyiphi inombolo
engaphezu ngoku-5 engaphezu ngoku-5
noma okumbalwa noma okumbalwa
ngokuhlanu ngokuhlanu
• Yazi ukuthi iyiphi • Yazi ukuthi iyiphi
inombolo engaphezu inombolo engaphezu
503 ngokuyi-10 noma ngokuyi-10 noma
okumbalwa ngokuyi-10 okumbalwa ngokuyi-10
Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
504
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
1.16 Khumbula Khumbula
ngokushesha: ngokushesha:
Izibalo Zekhanda
• Amaqiniso • Khumbula amaqiniso
ngokuhlanganisa okuhlanganisa
nokususa kufike ema- nokususa kufike- 20
20
• hlanganisa
Izibalo IBANGA 1-3
• Hlanganisa noma ususe
noma ususe okuphindaphindwa
ukuphindaphinda nge-10 kusuka koku-0
ngamashumi kusuka kufike e-100
koku-0 kufike e-100
Amasu okubala
• Amaqiniso ngekhanda
okuphindaphinda
Sebenzisa lamasu
nokususa woku:
alandelayo okubala:
• Ithebula
• Beka inombolo enkulu
lokuphindaphinda kabili
kuqala ukuze ubale
kufike- 2 x 10
uqhubeka noma ubale
• Ithebula uhlehla
lokuphindaphinda
• Umugqa wezinombolo
ngamashumi kufike- 10
x 10 • Ukuhlanganisa kabili
nokuhlukanisa kabili
Amasu okubala
ngokulingana
Sebenzisa lamasu
• Ukwakha nokuhlakaza
alandelayo okubala:
• Sebenzisa
• Beka inombolo enkulu
ubudlelwano phakathi
kuqala ukuze ubale
kokuhlanganisa
uqhubeka noma ubale
nokususa
uhlehla
• Sebenzisa
• Umugqa wezinombolo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ubudlelwano phakathi
• Ukuhlanganisa kabili kokuphindaphinda
nokuhlukanisa kabili nokuhlukanisa
ngokulingana
• Ukwakha nokuhlakaza
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-3
CAPS
1.16 • Sebenzisa
ubudlelwano phakathi
Izibalo Zekhanda
kokuhlanganisa
nokususa
• Sebenzisa
ubudlelwano phakathi
kokuphindaphinda
nokuhlukanisa
1.17 • Sebenzisa ubuye kuleThemu abafundi baqhubeka noku:
unike amagama
Amaqhezu • Funda amagama ezingxenye zamaqhezu;
ajwayelekile amaqhezu ezimweni
ezijwayelekile • Sebenzisa amagama ezimweni ezihlukene;
njengo: uhhafu,
• Khomba ingxenye yeqhezut;
ikota, okukodwa
kokuthathu, okukodwa • Baqala ukuqonda ubungakho beqhezu.
kokuyisithupha,
nokukodwa kokuhlanu • Ukuthola amaqhezu ezinto;
• Bona amaqhezu • Bafunda ngamaqhezu alinganayo kanye
asemidwebeni • Nokuqhathanisa amaqhezu.
• Baqala ukubona ukuthi KuleThemu abafundi bangaqala ukubala izingxenye zamaqhezu bafunde
ohhafu ababili noma namagama amasha amaqhezu.
okuthathu kokuthathu
Ukubala izingxenye zamaqhezu kuvumela abafundi ukubona izingxenye
kwenza okuphelele
eziphindaphindayo kubanike ulimi lweqhezu elixubile kanye neqhezu mbumbulu.
kanye nokuthi uhhafu
izindilinga zamaqhezu kufanele zisetshenziswe kulomqondo. Gqugquzela
owodwa kanye
abafundi ukubala njenga bezobala izinto eziqoqiwe Isib.okukodwa kokune,
namakota amabili
okubili kokune, okuthathu kokune, okune kokune, okuhlanu kokune...
kuyalingana.
ungacela abafundi benze okukodwa okuphelele besebenzisa okune kokune
• Bhala amaqhezu ubabuze: “uma sinokuhlanu kokune, ingabe loko kungaphezu kokukodwa
njenge okukodwa okuphelele, kungaphansi kokokodwa okuphelele, noma kuyafana nokukodwa
kokubili, okubili okuphelele?”Thatha lelithuba ukwendlalela amaqhezu axubile ngokubuza: “thatha
kokuthathu okuthathu kokuyisikhombisa.kungaki okuphelele ongakwenza? Zingaki izingcezu
ezisele?” sifuna abafundi bathi kuno: “kubili okuphelele kanye nokukodwa
kokuthathu okusele.”
Loluhlobo lomsebenzi lukhuthaza:
• Ukuqonda inombolo yohhafu kokuphelele
505 • Izindlela ezihlukile zokukhuluma ngezinombolo eziphindaphindiwengohhafu.
Izibalo IBANGA 1-3
IBANGA LESI-3 ITHEMU 3
2. AMAPHETHINI, UBUDLELWANE NE - ALJEBHRA
506
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
2.1 Kopisha, uqhubezele Amaphethini atholakala Qhubeka unikeze abafundi uhla lwamaphethini afanayo njengaeThemu yoku - 1, 1 isifundo 3 isi-
uchaze lapho siphila khona kodwa faka zonke izimo ezintsha nezinto kwiphethini njengoba zenziwe kwisimo fundos
Amaphethini
nendawo. Bheka amanothi amaphethini eThemu loku - 1 kanye namanothi esimo
ejiyometri Kopisha, qhubezela Bona, chaza
nendawo aeThemu yesi - 2.
Izibalo IBANGA 1-3
ubuye uchaze ngamagama ubuye
ngamagama ukopishe amaphethini Vumela abafundi ukuthi bakopishe kuqala, bese beqhubezela ekugcineni
ejiyometri bachaze amaphethini. Kulindekeukuthi babe sebekwazi ukuchaza amaphethini
• Amaphethini alula
ngaphandle kokusizwa. Qhubeka ugxile ekuthuthkiseni uLimi abaludingayo
enziwe ngezinto • Ngokwemvelo
ukuchaza amaphethini.
eziphathekayo;abuye
• Kwimpilo yesimanje
• Amaphethini alula yansukuzonke
enziwe ngokudweba
• Amasiko angamagugu
imigqa, izimo noma
izinto
Qala uchaze
amaphethini akho
Qala amaphethini akho
ejiyometri
• Ngezinto
eziphathekayo
• Ngokudweba imigqa,
izimo noma izinto
Amaphethini atholakala
lapho siphila khona
Bona, chaza
ngamagama ubuye
ukopishe amaphethini
ejiyometri
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Ngokwemvelo
• Kwimpilo yesimanje
yansukuzonke
• Amasiko angamagugu
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
CAPS
2.2 Kopisha, uqhubezele, Kopisha, uqhubezele, Bheka amanothi eThemu yoku - 1
uchaze uchaze
Amaphethini Qhubezela ukulandelana ukuze ufake lokhu:
ezinombolo Kopisha, uqhubezele Kopisha, uqhubezele
• Ngokukodwa kusuela kunoma iyiphi inombolo phakathi kwe - 0 nama - 750
ubuye uchaze uhla uchaze ukulandelana
olulula lwezinombolo kwezinombolo olulula • Ngamashumi kusukela kunoma iyiphi inombolo phakathi kwe - 0 nama - 750
kufinyelele okungenani kufinyelele okungenani
• Ngakuhlanu kusukela kunoma iyiphi inomnolo phakathi kwe - 0 nama - 750
ema - 200. e - 180.
• Ngakubili kusukela kunoma iyiphi inombolo phakathi kwe - 0 nama - 750
Qamba awakho Ukulandelana kufanele
amaphethini kukhombise ukubala uya • Ngamakhulu kusukela kunoma iyiphi inombolo eyisiphindaphindi se - 100
emuva naphambili nga: kufinyelele okungenani e - 1 000
Qamba awakho
amaphethini ezinombolo. • Ngakunye kusukela • Ngamashumi ama - 50 okungenani kufinyelele e - 1 000
kunoma iyiphi
inombolo phakathi kwe • Ngamashumi angama - 25s kusukela kunoma iyiphi inombolo eyisiphindaphindi
- 0 nama - 750 sama - 25 kufinyelele okunganani e - 1 000
• Ngokuyishumi • Ngamashumi ama - 20s kusukela ema - 20s kufinyelele okungenani e - 1 000
kusukela kunoma iyiphi • Ngakuthathu kusukela kunoma iyiphi inombolo phakathi kwe - 0 kufinyelela
inombolo phakathi kwe okunganai ema - 750
- 0 nama - 750
• Ngakune kusukela kunoma iyiphi inombolo kufinyelela okunganani ema - 750
• Ngakuhlanu kusukela
kunoma iyiphi Sebenzisa izinto, izithombe, amatafula kanye imidwebo exhumayo ukweseka
inombolo phakathi kwe abafundi uma besuka ekubaleni ngokweqa nokulandelanisa kufinyelele
- 0 kya ema - 750 ekuphindaphindeni ngo: 10, 5, 2, 4, 3.
• Ngakubili kusukela Siza abafundi ngokusebenzisa amaphethini abawaziyo okuyisisekelo ekwenzeni
kunoma iyiphi ngokuphindelela nasekufundeni amanye amaphethini. Isib.
inombolo phakathi kwe • Landelanisa ngakubili ukwenza isisekelo ngokulandelana ngama - 20s
- 0 kuya ema - 750
• Ngakuthathu kusukela
kunoma iyiphi
inombolo phakathi kwe
- nama - 750
• Ngakune kusukela
kunoma iyiphi inombolo
eyikuphindaphinda
ngakune phakathi kwe
- 0 kufinyelela ema -
507 750
Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
508
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
• Ngamashumi ama
- 20s,25s, 50s, nge
- 100s kuze ku-
finyelele okunganai
e - 1000
Qamba uchaze
Izibalo IBANGA 1-3
amaphethini akho
Qamba uchaze
amaphethini akho
ezinombolo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YESI-3 YEBANGA LESI-3
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
UMQONDO KANYE UMQONDO
CAPS
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
3.1 Isikhandla nokubonisa Isikhundla nokubonisa Yini entsha eBangeni lesi - 3 3 izifundo
Isikhundla, • Linganisa imibono • Funda, uhumushe • Amabalazwe, amapulani, nemibono ephezulu yezinto
ukubuka eyahlukene yezinto ubuye udwebe
• Ukuthola izinto kumabalazwe
nokubonisa zansukuzonke amabalazwe
ezifanayo angahlelekile noma • Ukulandela izinkombandleala kwibalazwe
ukubukeaka kwezinto
• Shono izinto • Dweba amabalazwe angahlelkile, amapulani noma nemibono yezinto
zansukuzonke • Thola izinto eziqoqekile
uma usukhonjiswe kumabalazwe
Ukufunda, ukuhunyushwa kwamabalazwe
icala elingajwayele
Isikhundla
ukubonakala Amabalazwe indlela esezingeni eliphezulu lokubuka indawo. EBangeni lesi
nezinkombandlela
- 3, abafundi basebenza kuphela ngamabalazwe angahleliwe, lokhu akufaki
• Funda, uhumushe
Landela izinkombandlela amabalazwe asetshenziswa emigaqweni noma amabalazwe ezifundo zezwe.
ubuye udwebe
kusukela endaweni
amabalazwe Ingasiza abafundi ukuqala izinhlelo noma ukubukeka kwendawo encane,
eyodwa kuya kwenye
angahlelekile, noma isib. Ithileyi elinezinto noma uhlaka lwepulani lwekilasi, ngaphambi kokubuka
ngebalazwe elingahleliwe
ukubukeka kwezinto. amabalazwe ezindawo ezinkulu.
• Thola izinto NgeThemu yesi - 2 qondanisa ukubukeka kwezinto uzibuka ngaphezulu. Uma
kumabalazwe ubuka into uyiqhamukela ngaphezulu iba nokutsheka kance. Abantwana babona
icala elitshekile lomhlaba esikhathini esiningi kunalelo lokuwubuka ngaphezulu.
Isikhundla
Ingabasiza abafundi ukuthi baqale ngokuqondanisa lezondawo abzibona
nezinkombandlela
zitshekile. Uma izindlela ezimbili zokubuka zinikeziwe, abafundi bangaqondanisa
• Landela lokho abakubonayo nalokho okubonwa ngabanye ngakwelinye icala..
izinkombandlela
Qala usize abafundi ukuthi baqonde amabalazwe namapulani, bese beqoqa
ukuze ukwazi
izinto ezindaweni ezikwibalazwe. isib.“thola iklikini, yini esduze kwayo?”
ukuhambahamba
ekilasini Uma abafundi sebekwazi ukuthola izindawo ezahlukene kwibalazwe, qala
ubanikeze izinkombandlela kusukela endweni eyodwa kuya kwenye kwibalazwe.
• Nikeza
izinkombandlela Dweba ukubukeka kwezinto eziqoqiwe uzibuka ngaphezulu namabalazwe
zekilasi nesikole angahlelkile
• Landela Kulula kubafundi ukudweba indlela izinto ezibukeka ngayo uma uzibuka
izinkombandlela ngaphezulu kunokudweba ibalazwe ngengqondo noma belisusela engqondweni.
kusukela endaweni Indlela elula yokudweba ukubukeka kwento uyibuka ngaphezulu ukwenza
eyodwa kuya abafundi ukuthi babuke izinto eziqoqene ndawonye, isib. Izinto ezisetafuleni
kwenye ngebalazwe likathisha, noma izinto ezikwithileyi elibekwe phansi. Abafundi bangaqhubeka
509
elingahleliwe ngokudweba amapulani angahlelekile kanye namabalazwe ezindawo ezincane.
isib.ikilasi.
Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
510
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
3.2 Uhla lwezinto Uhla lwezinto Izincomo zokugxilwa kuhko eThemu ye - 3 5 izifundo
Izinto ezinhlang- Bona usho izinto Bona usho izinto • Abafundi bangagxila ezintweni ezintsha eBangeni lesi - 3, okuyiphiramidi,
othintathu ezinhlangothintathu ezinhlangothintathu amakhoni.
ekilasini nasezithombeni ekilasini nasezithombeni
• Abafundi bakha izinto besebenzisa izitro noma izinto zokugeza amaphayiphi
• Okunesimo esisabhola • Okunesimo esisabhola noma izinti zokuvungula noma ishubhu elenziwe ngephepha.
(spheres) (spheres)
Izibalo IBANGA 1-3
Yethula amakhoni namaphiramidi kubafundi
• Okumise okwebhokisi • Okumise okwebhokisi
Kugxilwa kwizimpawu zezinto ezinhlangothintathu: ubuso obuyisicaba,
(prisms) (prisms)
izimo eziyisicaba
• Isilinda • Isilinda
• Ubuso obuyisicaba
• Iphiramidi • Iphiramidi
NgeThemu yesi - 2
• Amakhoni • Amakhoni
• Abafundi bagxila ekutheni babheke ukuthi izinto zinobuso obuyisicaba.
Izimpawu zezinto Izimpawu zezinto
• Abafundi bachaza izimo zobuso obuyisicaba ngokuthi basho ukuthi
Chaza, hlela, Chaza, hlela, kuyindilinga, isikwele, noma unxande.
uqhathanise izinto uqhathanise izinto
Abafundi bayaqhubeka bakwenze lokhu ngeThemu yesi - 3, kodwa manje
ezinhlangothintathu: ezinhlangothintathu:
sebebheka nephiramidi kanye nekhoni.
• Izimo zezinto • Izimo zezinto
• Ukwakhiwa kwezinto ngazodwa ezinhlangothintathu
ezinhlangothimbili ezinhlangothimbili
zenza ubuso bezinto zenza ubuso bezinto Abafundi basebenzisa izinti zokuvungula, amashubhu amaphepha agingqiwe,
ezinhlangothi ntathu ezinhlangothi ntathu izinto zokuhlamba amapayipi ukwenza iphiramidi. Kulokhu abafundi bagxila
onqenqemeni lwephiramidi. Abafundi akulindelekile ukuthi babale inani
• Ubuso noma • Ubuso noma
lonqenqema noma amakhoni (lokhu kwenziwa eBangeni lesi - 6).
ingaphezulu eliyisicaba ingaphezulu eliyisicaba
Ukubona nokusho izinto
Imisebenzi okugxilwa Imisebenzi okugxilwa
kuyo kuyo Abafundi kufanele banikezwe uhla lwezinto abazosebenza ngazo:
Buka wakhe izinto Buka wakhe izinto • Izimo ezisambulunga njenge: bhola, omabuli, amawolintshi, njll;
onikezwe zona onikezwe zona
• Izimo eziyiprizimu, njengamabhuloki, izitini, amabhokisi ezinto ezahlukene,,
ezinhlangothintathu ezinhlangothintathu
nokunye;
usebenzisa izinto usebenzisa izinto
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
eziphathekayo eziphathekayo • Izimo eziyisilinda, kufaka ezinde neziwumncingo, isib. izingcezu ezimise
ezifana nezimo ezifana nezimo okwamaphayiphi, umbhobho wephepha lasendlini yangasese, isilinda ebanzi
ezinhlangothimbili, ezinhlangothimbili, nokunye.
ubumba/udongo, ubumba/udongo,
ezinye izinto zejometri ezinye izinto zejometri • Izimo ezingamakhoni;kanye
ezinhlangaothintathu. ezinhlangaothintathu • Nezimo eziyiphiramidi
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
CAPS
3.2 Abafundi kufanele bathole babuye bakhombise izinto ezise okwebhola (sphere),
Izinto ezinhlang- noma ezimise okwebhokisi (prisms) noma ezimise okwesilinda (cylinder), ezimise
othintathu okwe phiramidi noma ikhoni.
• Uma benikezwe izinto eziqoqiwe;
• Ekilasini,
Isib. Lesitini simise okwebhokisi noma leliwolintshi limise okwebhola.
Ngesikhathi sokufunda ngokuzimela abafundi bangenza amabhola kanye nama-
silinda namabhokisi (prisms)
Imisebenzi ebhalwayo
Nakuba imisebenzi eminingi yezimo ezinxantathu yenziwa ngokubhala, um-
sebenzi uhlanganiswa ngokwenza imisebenzi ebhalwayo. EBangeni lesi - 3
kufanele kugxilwe ekushiweni kwamagama ezinto kubuye kukhulunywe ngobuso
bazo. Akulindelekile ukuthi abafundi babale noma bazi inani lezikwele, unxande,
unxande noma into enobuso obuyindilinga, ungqengqema lwento.
ULimi
Ukukwazi ukusebenzisa uLimi ukukhuluma nezinto ezinezimo ezinhlangothin-
tathu:
Ubuso, isicaba, ibhokisi, isilinda, ikhoni
3.3 Uhla lwezimo Uhla lwezimo Bheka amanothi eThemu yoku - 1. 2 izifundo
Izimo ezinhlang- • indilinga • indilinga Abafundi kufanele bagxile kulokho abagxile kukho, kodwa futhi benzeimisebenzi
othimbili • unxantathu • unxantathu eyahlukene.
• isikwele • isikwele Abafundi basebenza ngezindilinga nezikwele ezinobungako obahlukene kanye
nonxantathu nonxande onobungako obuhlukene. Abafundi bazihlela ngokwama-
• unxande • unxande cala azo ukuthi ayindilinga noma aqondile.
Izimpawu zezimo Izimpawu zezimo Abafundi bahlela baqoqelendawonye izimo ngokonxantathu, izikwele, unxande
Chaza, hlela uqhananise Chaza, hlela uqhananise noma indilinga.
izimo ezinhlangothimbili izimo ezinhlangothimbili Umsebenzi uhlanganiswa ngemisebenzi ebhalwayo okufanele ifake imidwebo
(2-D) ngokwe: (2-D) ngokwe: yonke edingekayo kwimo.
• simo • simo
• amacala aqondile • amacala aqondile
• amacala awulawondi • amacala awulawondi
Dweba izimo Dweba izimo
• indilinga • indilinga
511 • unxantathu • unxantathu
• isikwele • isikwele
Izibalo IBANGA 1-3
• unxande • unxande
ITHEMU YESI- 3 YEBANGA LESI-3
4. ISILINGANISO
512
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
4.1 Ukusho isikhathi Ukusho isikhathi Abafundi bayaqhubeka ukwenza ngokuphindelela bekhuluma ngesikhathi
nokulandelana kwaso.
Isikhathi • funda izinsuku • funda izinsuku
kwikhalenda kwikhalenda Ngesikhathi sokufunda kwekilasi lonke nangesikhathi samaqoqo okugxilwa kulo,
Izibalo IBANGA 1-3
abafundi bayaqhubeka bakhulume ngezinsuku zesonto, zezinyanga zonyaka
• faka izinsuku • faka izinsuku
nosuku abakulona, nezinsuku ezizayo nezangaphambili. Abafundi bayaqhubeka
zokuzalwa, imigubho zokuzalwa, imigubho
bafake lezigameko ezilandelayo kwikhalenda:
yezenkolo, izehlakalo yezenkolo, izehlakalo
eziwumlando, eziwumlando, • izinsuku zokuzalwa;
izehlakalo zesikole izehlakalo zesikole
• imigubho yezenkolo;
kwikhalenda kwikhalenda
• izehlakalo eziwumlando;
• shono isikhathi • shono isikhathi
esingamahora ayi - 12 esingamahora ayi - 12 • izehlakalo zesikole;
ngama: ngama:
• amaholidi
- hora - hora
qhubeka ugqugquzele abafundi ukuthi bakhulume ngesikhathi njalo
- isigamu sehora - isigamu sehora nansukuzonke
- ikota lehora - ikota lehora • ngamahora nangamaminithi ewashini lezinombolo;
- amaminithi - amaminithi • ngamahora, ngesigamu sehora nangekota lehora besbenzisa iwashi lezinti
Ewashini lezinti Ewashini lezinti isib. abafundi bangacelwa ukuthi basho isikhathi sokuqala kwesikole, isikhathi
nelezinombolo nezinye nelezinombolo nezinye sekhefu nesokuya ekhaya, noma uma beshintsha izifundo. Khetha isikhathi
izinsimbi ezikhombisa izinsimbi ezikhombisa lapho iwashi lisho isikhathi siwungqo ezimpondweni noma ligamenxe noma
isikhathi isib. isikhathi isib. kuyikota lehora. Kuyasiza ukuba newashi elikhulu elisebenzayo ekilasini ukuze
umakhalekhukhwini umakhalekhukhwini abafundi bakwazi ukubheka kulona. Abafundi bangabuye benze umfanekiso
wewashi. Ungabe usubacela ukuti bakhombise izikhathi ezahlukene ezifaka
Bala ubude besikhathi Bala ubude besikhathi
ukubala ewashini. Isib. “Ngikhombise ihora leshumi. Ngabe isikhathi besiyimizuzu
nokuhamba kwaso nokuhamba kwaso
eyishumi nanhlanu ngaphambi kwehora leshumi10?”
Sebenzisa ikhalenda Sebenzisa ikhalenda
See notes for Term 1.
ukubala nokuchaza ukubala nokuchaza
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ubude besikhathi ubude besikhathi Ngesikhathi somsebenzi wokuzimela, abafundi bayaqhubeka benze imisebenzi
ngezinsuku noma ngezinsuku noma ehambelana nokushiwo kwesikhathi:
ngamasonto noma ngamasonto noma
• ngamahora,ngesigamu samahora nangekota lehora kusetshenziswa iwashi
ngezinyanga kufaka: ngezinyanga kufaka:
lezinti
• ukuguqula phakathi • ukuguqula phakathi
• ngamahora nangamaminithi kusetshenziswa iwashi lezinombolo
kwezinsuku namasonto kwezinsuku namasonto
Abafundi bangabala ngamasonto noma ngezinsuku uma benayo noma
• ukuguqula phakathi • ukuguqula phakathi
benikezwe ikhalenda noma ingxenye yekhalenda ukuthi bayisebenzise. Isib.
kwamasonto kwamasonto
Ukuthola izinsuku nokubala umehluko phakathi kwezinsuku nesikhathi.
nezinyanga nezinyanga
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
CAPS KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
4.1 sebenzisa amawashi sebenzisa amawashi Ukufunda iwashi lezinti ngamaminithi Izifundo eziyi - 6
ukubala ubude besikhathi ukubala ubude besikhathi
Isikhathi Chitha okungenani izifundo ezintathu ugxile ekufundweni kwamakhono
ngamahora noma ngamahora noma
adingekayo okufunda iwashi lezinti
ngesigamu sehora ngesigamu sehora
nekota lehora nekota lehora • Khumbuza abafundi ukuthi kusho ukuthini ukuthi ekuseni nantambama (a.m.
and p.m.)
• Khumbuza abafundi ukuthi amaminithi angama - 60 ngehora, ngakhoke
amaminithi angama - 30 anguhhafu wehora, nokuthi amaminithi ayi - 15 ayikota
lehora. Abafundi babala ngakuhlanu uthisha ekhomba ewashini lezinti.
• Chaza ukubalwa kwesikhathi uma kusayoshaya ihora nokubalwa kwesikhathi
selishayile ihora (“past” and “to”)
• Nikeza abafundi isikhathi sokwenza bephindelela isikhathi besebenzisa iwashi
lezinti.
Abafundi abanikeze isikhathi njalo ngosuku kuze kuphele unyaka. Abafundi
bangahlola isikhathi basebenzise iwashi lezinti ukubona ukuthi banikeze isikhathi
esifanele na uma besibheka ewashini lezinti. Abafundi benza umfanekiso
wamawashi abangawasebenzisa ukusho isikhathi babuye babale umehluko
phakathi kwesikhathi.
4.2 Ukulinganisa Ukwethulwa Yini eyahlukile eThemu yesi - 2?
okungahlelekile kokulinganisa
Ubude ngeThemu yesi - 2 abafundi bagxila kulokhu:
okuhlelekile
• Hlawumbisela,
• Ukulinganisa ngokungahlelekile kusetshenziswa isikali esingenasilinganiso
linganisa, qhathanisa, • Sela, linganisa,
sobude
hlela ubhale qhathanisa, hlela
phansi ubude ubhale phansi • Ukulinganisa ngamaitha.
usebenzise isikali usebenzise amamitha
NgeThemu yesi - 3 abafundi baqala ukulinganisa ngamasentimitha besebenzisa
esingenasilinganiso, (kungaba izinduku
irula. Lokhu kuzoba ukulinganisa kokuqala kesetshenziswa into ethile
isib: amagxthu enziwe zamamitha noma
engasetshenziswa abafundi uma befunda ngaphandle kokulinganisa imigqa eya
ngezandla, amagxathu, ubude bentanmbo)
ngokukhula.
ubude bepensela, njll. njengobude beyunithi
obejwayelekile. Ukuhlawumbisela, ukulinganisa, ukuqhathanisa, nokubhala phansi ubude,
• Chaza ubude
ukuphakama nobubanzi kusetshenziswa amamitha.
bezinto ngokuzibala • Hlawumbisela
usebenzisa isikali ulinganise • Abafundi kufanele bahlanganise ukuqonda kwabo kobude obuyimitha elilodwa
esingenasilinganiso ngamasentimitha besebenzisa ubude bemitha ukukala. Bheka amanothi eThemu yesi - 2.
usebenzisa irula.
Ukuhlawumbisela, ukulinganisa, ukuqhathanisa, nokubhala phansi ubude,
513 ukuphakama nobubanzi ngamasentimitha kusetshenziswa irula
• Sebenzisa irula
Izibalo IBANGA 1-3
Khombisa abafundi ukuthi kuqalwa kanjani ukukala kusukela e - 0.
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
514 ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
4.2 • Sebenzisa uLimi Akukho ukuguquka Uma abafundi besebenzise amayunithi bahlele lapho kuqala khona izinto
ukukhuluma okwenzekalayo njengeba zisetshenziswe ekukaleni kokuqalwa kwezinto. Uma ulinganisa
Ubude
ngokuqhathanisa, phakathi kwamamitha ngamasentimitha, awuhleli lapho kuqala khona irula kanye nokuqala lapho kuqala
isib. okude kakhulu, namasentimitha. khona izinto ezizokalwa. Uhlela izinto esezikaliwe kusukela ku 0 kwirula.
okufishane kakhulu, Okudingakalayo
okubanzi kakhulu,
okuwumncingo
Izibalo IBANGA 1-3
kakhulu.
Ukwethulwa
kokulinganisa
okuhlelekile
Irabha iwu - 2cm ubude
• Sela, linganisa,
qhathanisa, hlela Kungalinganiswa lapho kuqala khona into elinganiswayo nenye inombolo
ubhale phansi ekwirula bese kususwa inombolo eskuqaleni kwento ngasekugcineni kwento.
usebenzise amamitha
(kungaba izinduku
zamamitha noma
ubude bentanmbo)
njengobude beyunithi
obejwayelekile.
• Hlawumbisela
ulinganise Irabha iwu (3 cm - 1 cm) = 2 cm ubude
ngamasentimitha
Ngaphandle uma abafundi bebuza ngalokhu, noma bazitholele bona,
usebenzisa irula.
kungayekelelwa iBanga le - 4.
Akukho ukuguquka
• Ukuhlawumbisela ngamasentimitha
okwenzekalayo
phakathi kwamamitha Abafundi kufanele bathole izinto eziyisentimitha elilodwa ngqo ubude.
namasentimitha. Mhlawumbe umunwe wabo ungaba yisentimitha elilodwa. Lokhu
Okudingakalayo. kungasetshenziswa njengokuhlawumbisela ubude, ububanzi, ukuphakama
ngamasentimitha. Uma abfundi sebenolwazi ngokulinganisa ngamasentimitha,
kufanele bahlwumbisele ngaphambi kokulinganisa.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Imigqa, imidwebo nezinto
Yenza abafundi baqale ngokulinganisa ngemigqa. Kulula ISILINGANISO ubude
bemigqa, ukuphakama, noma ububanzi bezinto eziphathekayo kusetshenziswa
irula.
EBangeni le - 4, abafundi balinganisa ngamasentimitha nangamamilimitha.
EBangeni le - 3 akulindelekile ukuthi basebenzise amamilimitha.
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
CAPS
4.2 • Qhathanisa ukulinganisa ngamasentimitha.
Ubude Abafundi kufanele baqhathanise ubude, ububanzi nokuphakama kwezinto
ezilinganisiwe ngamasentimitha.
• Ukubhala phansi isilinganiso
Nakuba ISILINGANISO kuyikhono, abafundi kufanele babhale phansi
ISILINGANISO (ngokukala okunesilinganiso nokungenaso) ngasosonke isikhathi.
Ukulinganisa ubude njengesimo esejwayelekile ukuxazulula izinkinga kanye
nokubala
Ngesikhathi esinikezwe izinombolo, ukusebenza, nobudlelwano bezinombolo
abafundi bangaxazulula izinkinga ezisebenzisa isimo esi:
• Ukulinganisa okungahlelekile kobude;
• Ukulinganisa ubude ngamamitha;
• Ukulinganisa ubude ngamasentimitha.
Bheka uhla lwezinombolo lweThemu, kanye nohla lwezinkinga ezifanele iThemu.
Abafundi abalindelekile ukuthi:
• Bazi ukuthi u - 100 cm = 1 m;
• Ukwenza izinguquko eziphakathi kwamasentimitha namamitha;
• Ukufunda ubude ngamamilimitha (lokhu kwenziwa eBangeni le - 4);
• Ukwazi ukuthi u - 10 mm = 1 cm; noma
• Ukwenza izinguquko phakathi kwamasentimitha namamilimitha.
Ukubala ngamasentimitha kungakhethwa ukuze bangeqeli ngaphezulu kwama -
100 cm.
515 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
516 ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
4.3 Isilinganiso Ngesikhathi semisebenzi yokuzimela abafundi bangenza lokhu:
Isisindo esingahlelekile • Hlawumbisela, linganisa, qhathanisa, ubhale phansi isisndo sezinto esebenzisa
• Hlawumbisela, isilinganiso sokuzimelela ngamayunithi angahlelekile ukukala.
uqhathanise, • baqhathanisa, bahlele, babhale phansi abakutholile
ulinganise, hlela
- igilosa nesisindo ngokwamakhilogramu
ubhale phansi isisindo,
usebenzisa isikali - igilosa nesisindo ngokwamagremu
Izibalo IBANGA 1-3
esingenasilinganiso bona amanothi eThe - 2
nesikali sokuzimelela ukulinganisa ubude njengesimo esejwayelekile ukuxazulula izinkinga kanye
isib. Amabhuloki, izitini, nokubala
nokunye.
Ngesikhathi esinikezwe izinombolo, ukusebenza, nobudlelwano bezinombolo
• Sebenzisa uLimi abafundi bangaxazulula izinkinga ezisebenzisa isimo esi:
ukukhuluma
• ukulinganisa ngokwesisindo;
ngokuqhathanisa, isib.
kulula, kuyasinda, • isindo ngokwamakhilogramu;
kulula kakhulu, kusinda • isisndo ngokwamagremu
kakhulu. Bheka uhla lwezinombolo lweThemu, kanye nohla lwezinkinga ezifanele iThemu.
Ukwethulwa
kokulinganisa
okuhlelekile
• Qhathanis, hlela,
ubhale phansi isisindo
sezinto zokuthengisa
ezihleliwe zabhalwa
nesisindo sazo
ngokwamakhilogramu,
isib. ikhilogramu
lerayisi, ikhilogramu
likafulawa, noma
ngamagremu, isib.
amagremu angama -
500 g oswayi.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Balinganisa isisindo
sabo ngama
khilogramu besebnzisa
isikali sokuzimelela
sasendlini yokugezela.
Azikho izinguquko
eziphakathi
kwamamililitha namalitha
adingekayo.
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
CAPS
4.4 Ukulingasanisa Ngesikhathi semisebenzi yokuzimela abafundi bayaqhubeka ngalokhu:
okungahlelekile
Umthamo Hlawumbisela ubye ulinganise, qhathanisa, hlela, bhala phansi umthamo
• Hlawumbisela wezitsha usebenzisa isilinganisi esingenasilinganiso. Uma ulandela uhla
ubuye ulinganise, lwendlela yokwenza into ethile, kufaka ukubhaka, yilona lolohlu oluyisimo
qhathanisa ubye uhlele esejwayelekile okufanele ukuthi abafundi balwenze ngokuphindelela. Khetha
umthamo wezitsha uhla lokwenza izinto olunezithako olunezikali ngezinkomishi, amathisipuni noma
(gcwalisa umthamo amayunithi angahlelekile.
ongathathwa izitsha)
• Qhathanisa uhlele umthamo wohla lwamabhodlela negilosa lapho umthamo
ngokusebenzisa isikali
ukhonjisiwe ngaphandle kwephakethe.
esingenasilinganiso
isib. izinkezo • Sebenzisa ilitha elilodwa lebhodlela noma ilitha likajeke ukuhlawumbisela
nezinkomishi nokulinganisa, ukuqhathanisa, ukuhlela nokubhala phansi umthamo wezitsha
ngokwamalitha.
• Chaza umthamo
wezitsha ngokubala • Sebenzisa izitsha ezimakiwe ngokwamalitha. Isib. 200 ml, 330 ml, 500 ml, 750
ubuye usho ukuthi ml, noma 250 ml kulinganiswa izinkomishi, noma 5 ml izipuni zokukala, noma
mangaki amayunithi ujeke onemigqa yamamililitha emakiwe ngokomteliwuthathayo
angahlelekile
Bheka amanothi eThemu ye - 1.
agcwalise isitsha, isib.
ibhodlela linomthamo Abafundi kufanele banikezwe umsebenzi obhalwayo ukuhlanganisa lokhu
wezinkomishi e - 4. okulandelayo, kufaka iukufundwa kwezithombe:
Ukwethulwa • Zomkhiqizo onomthamo obhalwe ngamlitha ukuze kulandelane.
kokulinganisa
okuhlelekile • Izithombe zojeke ezinomthamo osendelene nelitha elilodwa noma amabili.
• Hlawumbisela, • Okulindelekile ukuthi abafundi bafunda kuphela okusondelene nolayini
linganisa, qhathanisa wokulinganisa (gradation line). Bachaza umthamo wabo nokucishe, sondelene/
hlela ubhale phansi duze, kungaphezulu kancane, kungaphansi kancane, inombolo eqondile
umthamo wezinto (yamalitha) abawufunda kujeke.
ngokwamalitha, • Imikhiqizo nemithamo yakhona ebhalwe ngokwamamililitha ukuze ilandelane.
isigamu selitha, ikota
yelitha • Izithombe zojeke lapho umthamo isondelene nomugqa wokulinganisa
(gradation line)
Okulindelekile ukuthi abafundi bafunda kuphela inombolo esondele emugqeni
wokulinganisa
517 Izibalo IBANGA 1-3
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
518
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
4.4 • Qhathanisa, uhlele Umthamo wokulinganisa ngokwesimo esejwayelekile ukuxazulula izinkinga
ubhale phansi nokubala
Umthamo
umthamo wezinto
Ngesikhathi esinikezwe izinombolo, ukusebenza, nobudlelwano bezinombolo
zokuthengisa
abafundi bangaxazulula izinkinga ezisebenzisa isimo esi:
eziqoqelwe
ndawonye omthamo • Ukulinganisa okungahlekile komthamo, isib. ugogo usebenzise izinkomishi
wazo ubhaliwe ezimbili zobisi ukwenza ikhekhe. Uma engaphinda kabili uhla lwakhe lokubhaka
Izibalo IBANGA 1-3
ngokwamalitha. Isib. uzodinga ubisi olungakanani?
amalitha amabili
• Amalitha
obisi, ilitha lesiphuzo
esiqandayo, amalitha • Amamililitha
amahlanu kapende
noma ngamamililitha, Qaphela ukuthi uhla lwezinombolo olufanele lweThemu luyalandlelwa, kanye
isib. 2 amalitha obisi, nohla lwenhlobo yezinkinga.
5 amalitha esiphuzo
esiqandayo, 750
amalitha kawoyela.
• Yazi ukuthi inkomishi
eyejwayelekile iwu -
250 amalmililitha
• Yazi ukuthi ithisipuni
iwu 5 amamililitha
Azikho izinguquko
eziphakathi
kwamamililitha namalitha
adingekayo.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
CAPS
4.5 Ubungako Ubungako Ukulinganisa okuzungeza izinto noma ukulinganisa ubungako bento 1 isifundo
bangaphandle bento bangaphandle bento bangaphandle kusha eBangeni lesi - 3.
Ubungako
bangaphandle • Phenya ubude Phenya ubude Ubungako bangaphandle bento kulinganiswa ngokungahlelkile kuphela eBangeni
nobungako bebanga obuzungeza bebanga obuzungeza le - 3
bangaphezulu izinto eziyizimo izinto eziyizimo
Nikeza abafundi isikhathi sokwenza ngokuphindelela kusetshenziswa intambo
bento ethile ezinhlangothintathu ezinhlangothintathu
ISILINGANISO uzungeza izinto ezahlukene ezifana: nekhanda, ibhodlela (kufaka
nezinhlangothimbili nezinhlangothimbili
amabhodlela amade abukeka ewumncingo, namabhodlela amafishanekakhulu
kusetshenziswa kusetshenziswa intambo
abukeka ebanzi) amathini, izinkomishi, amabhokisi, nokunye. Yenza ukuthi
intambo.
abafundi baqale ngokuhlawumbisela ukuthi yiziphi izinto ezinobungako
Ubungako bangaphandle obuthe xaxa babuye bahlole ngokuzimaka ngobude bebanga
bangaphezulu ngaphandle kwentambo babuye baziqhathanise.
• Phenya ubungako Abafundi bangalinganisa ubungako bangaphandle bento bezimo
bengaphezulu ezinhlangothimbili kusetshenziswa intambo.
bendawo usebenzisa
Abafundi bangenza ukulinganisa okungahlelkile kobungako bangaphandle
intambo.
usebenzisa amayunithi anesikali esingenasilinganiso esifana nezivalo
zamabhodlela, amabhokisi kametshisi, nokunye.
519 Izibalo IBANGA 1-3
IBANGA LESI-3 ITHEMU YESI- 3
5. ULWAZI OLUQOKELELWE
520 UMQONDO KANYE UMQONDO
NAMAKHONO NAMAKHONO
IZIHLOKO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA ISIKHATHI
ADINGEKAYO UMA OKUGXILWA KUKHO
KUPHELA UNYAKA NGETHEMU YE-2
5.4 Qoqa ubuye uhlele Qoqa ubuye uhlele Kwaphakanyiswa ukuthi ngeThemu yoku - 1 abafundi benza ibha grafu yekilasi, 3 izifundo
ulwazi ulwazi nokuthi ngeThemu ye - 2 bahlaziya amagrafu ezithombe namathebula anikeziwe.
Qoqa ubuye uhlele
NgeThemu ye - 3 abafundi bangasebenza ngolwazi lonke (bheka amanothi
ulwazi • Qoqa ulwazi ngekilasi Qoqa ulwazi ngekilasi
eThemu yoku - 1) noma uqale ngolwazi olwethuliwe ohleni noma amathali noma
noma yesikole noma yesikole
amathebula babuye bahlele kabusha lokhu kwibha grafu.
Izibalo IBANGA 1-3
ukuphendula imibuzo ukuphendula imibuzo
ebuzwe nguthisha ebuzwe nguthisha Kulula kubafundi ukuthi badwebe ibha grafu ngokusebenzisa amabhuloki
amaphepha.
• Hlela ulwazi olunikezwe Bhala okumele ulwazi
nguthisha noma incwadi. Kuzodinga ukuthi ubakhumbuze abafundi ukuthi izimpawu ezibalulekile zebha
Bhala okumele ulwazi
grafu (bheka amanothi iThemu yoku - 1).
• Hlela ulwazi kwibha (bar)
Abafundi kufanele baphendule imibuzo ekwibha grafu; bheka iThemu yoku - 1
- uhla Hlaziya ubuye
ukuze uthole izinhlobo zemibuzo ezifanele.
uhumushe ulwazi
- amathalisi
Phendula imibuzo
- amatafula
ngolwazi olukwibha (bar)
5.5 Bhala okumele ulwazi
Bhala okumelele Bhala okumele ulwazi
ulwazi
• igrafu yezithombe
• igrafu eyibha (bar graph)
5.6 Hlaziya ubye uhumushe
ulwazi
Hlaziya ubuye
uhumushe ulwazi Phendula imibuzo
ngolwazi olumelwe
kulokhu:
• igrafu yezithombe
• igrafu eyibha (bar graph)
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ITHEMU YESI-4 YEBANGA LESI-3
1. IZINOMBOLO, IMISEBENZI NOBUDLELWANO BAZO
IMIQONDO ISIKHATHI
CAPS
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.1 Ukubala izinto Ngasemaphethelweni alethemu abafundi kumele ukuba sebeke babona,
eziphathekayo baphatha, futhi benyakazise izinto ezi1 000. Kufanele babe nomqondo
Izinto zokubala
wobuningi obu 1 000. Isu lokuhleka ngokwezinyanda ligqugquzeliwe.
Ukuqagela nokubala
ngokuyiko ukufika
okungenani1 000 lezinto
ezisetshenziswa njalo. Isu
lokuhlela ngokwamaqoqo
lugqugquzeliwe
521 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
522 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.1
Izinto zokubala
Izibalo IBANGA 1-3
Ngasemaphethellweni ethemu abafundi kumele bakwazi ukuphendula
lelzinhlobo ezilandelayo zemibuzo kanye nemiyalelo:
• Bala iziinto zokubala ngokamaqoqo/ izinyanda ezingakuhlanu,ngamashumi
• Phinda uhllele ubale futhi. Ingabe usanesibalo esifanayo sezinto zokubala?
• Nazi izinto zokubala ezingama- 200. Zibale ngokuthi uzenze amaqoqo/
izinyanda ezihamba ngamashumi.
• Ukuzibala zonke lezizinto zokubala ezingama- 200 ungakhetha ukuzibala
ngamaqoqo ahamba ngama- 20 noma ama- 25? Kungani?
• Nquma ukuthi kungaba iyiphi indlela engcono yokubala iqoqo lamapensela/
amapeni omsizi.
• Nazi izinto zokubala izingama- 80
Uma sibala ngakubili noma ngamashumi, ingabe isamba sezinto zokubala
sizohlala sinjalo?
• Bala izinto zokubala ezingama- 46 ngokuzibeka ngamaqoqo/izinyanda
ezihamba ngakubili. Ingabe kuyashesha ukubala ngakubili kunokubala
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ngakodwana?
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.2 Bala ukuyaphambili noma Bala ukuyaphambili noma Ngasemaphethelweni ethemu abafundi kumele bakwazi:
uhlehal/ ubuyela emumva uhlehal/ ubuyela emumva
Ukubala Ukubala ngokuzethemba, bephimisa ngakunye, ngamashumi, ngakuhlanu, ngamashumi amabili,
nga nga ngamashumi amabili ananhlanu, ngamashumi amahlanu, ngamakhulu ukuya e- 1000
uyaphambili
nasemuva • 1 ukusuka kunoma iyiphi • 1 ukusuka kunoma Ukuphendula imibuzo efana:
inombolo ephakathi kwe iyiphi inombolo
0 na 1000 ephakathi kwe 0 na Bala ngamashumi usuka 400 ukuya 500. Manje bala uhlehla/ ubuyela emumva futhi.
1000 Bala ngaku 2 usuka 564 ukuya 580. Manje bala uhlehla/ ubuyela emumva futhi
• bephindaphinda ngama
10 phakathi kuka 0 • bephindaphinda Bala ngamashumi amahlanu kusukela ema - 600 kufinyelela ema - 800. Mangaki ama - 50
nama 1000 ngama 10 phakathi owabalilie?
kuka 0 nama 1000
• bephindaphinda ngaku5 Bala uye emuva ngama - 100s kusukela ema - 620. Mangaki ama - 100s owabalile?
phakathi kuka 0 nama • bephindaphinda
1000 ngaku5 phakathi kuka 0 Bala uye emuva ngakunye kusukela - ema - 876 kufinyelela ema - 866. Kungaki okukodwa
nama 1000 okubalile? Ungaqiniseka kanjani ukuthi wenza ngakho?
• bephindaphinda nga 2
phakathi kuka 0 nama • bephindaphinda nga 2 Bala ngokuyi - 15 uye phambili kusukela ema - 305.
1000 phakathi kuka 0 nama
1000 Uma ubala ngama - 25 kusukela ema - 525 kufinyelela ema - 850 ungayisebenzisa lenombolo 725?
• bephindaphinda nga 3
phakathi kuka 0 nama • bephindaphinda nga 3 Bala uhlole
1000 phakathi kuka 0 nama Iyiphi inombolo elandelayo?
1000
• bephindaphinda nga 4 467, 468, 469,
phakathi kuka 0 nama • bephindaphinda nga 4
1000 phakathi kuka 0 nama 725, 750, 775,
1000 420, 440, 460
• ngama 20, 25, 50, 100
ukufika okungennani • ngama 20, 25, 50, 100 820, 800, 780
1 000 ukufika okungennani
1 000 Bala usebenzisa umugqa wezinombolo
Dweba umugqa wezinombolo ongenalutho ukhombise lezinombolo kuwo:
602, 604, 610. Manje-ke ungawabeka kuphi 606? Bala usebenzisa umugqa wakho wezinombolo
usuka 602 ukuya 610.
Bala ngamashumi usuka 314 ukuya 344.Yimaphi amadijithi asguqukayo? Yimaphi
amadijithiangaguquki? Kungani amakhulu angaguquki? Kwenzakalani uma ubala uhlehla, ubuyela
emumva?
523 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
524 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.3 ukukhomba, ukubona ukukhomba, ukubona Ngasemaphethellweni ethemu abafundi kumele bakwazi:
kanye nokufunda kanye nokufunda
Izimpawu Ukufunda nokubhala izinombolo ukufika okungenani 1 000
zezinombolo izinombolo izinombolo
kanye namagama Ukuphendula imibuzo efana nokuthi:
• ukukhomba, ukubona • ukukhomba, ukubona
ezinombolo kanye nokufunda kanye nokufunda Iyiphi inombolo ebhalwe kulelikhadi?
Izibalo IBANGA 1-3
izimpawu zezinombolo 0 izimpawu zezinombolo
ukuya1 000 0 ukuya1 000
642
• Ukubhala izimpawu • Ukubhala izimpawu
Thola ikhadi elina 738 noma amakhulu ayisikhombisa amashumi amathathu nesishiyagalombil
zezinombolo 0 -1 000 zezinombolo 0 -1 000
Funda lezinombolo ezilandelayo kuzwakale: 534, 947, 974, 345
• ukukhomba, ukubona • ukukhomba, ukubona
kanye nokubhala kanye nokubhala Funda lamagama:
amagama ezinombolo 0 amagama ezinombolo
• Amakhulu amathathu,amashumi amane anambili
ukuya1 000 0 ukuya1 000
• Amakhulu ayisishiyagalombili namashumi amabli ananye
• Ukubhala amagama • Ukubhala amagama
ezinombolo 0 -1 000 ezinombolo • Amakhulu amane, amashumi ayisithupha nanye.
0-1 000 • Inkulungwane
• Amashuma amabili anesishiyagalolunye
Bhala ngokwezimpawu zezinombolo
• Amakhulu amahlanu namashumi ayisikhombisa
• Amakhulu amahlanu
• Amakhulu ayisithupha namashumi ayisishiyagalombili ananhlanu
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.4 Ukuchaza, Ukuchaza Ngasemaphethellweni ethemu abafundi kumele bakwazi:
ukuqhathanisa ukuhlela nokuqhathanisa
Ukuchaza, Ukuhlela izinombolo ukufika okungenani 1000
izinombolo ukufika 999 izinombolo
ukuqhathanisa Ukuphendula imibuzo ebuzwe ngezindlela ezahlukene:
uhlele izinombolo • Ukuchaza eziphelele ukufika 999
nokuqhathanisa Ukufunda umugqa wezinombolo.
• Chaza bese
izinombolo eziphelele
uqhathanisa izinombolo
ukufika 999 usebenzisa-
eziphelele kufinyelele
kuncane ku- kukhulu
ema- 999 usebenzisa
ku- kungaphezulu ku-,
okuncane okunokunye,
more than, kulidlanzana
okukhulu okunokunye, Avela kuphi 450?
ku- futhi kulingana na-
okungaphezulu
• Ukuchaza okunokunye, Avela kuphi 700?
nokuqhathanisa okumbalwa Avela kuphi 350?
izinombolo eziphelele okunokunye
Manje-ke gcwalisa zonke izinombolo.
ukufika 999 ukusuka nokulingana nokunye.
kokuncane ukuya Ukubhala izinombolo ukusuka kwenkulu ukuya kwencane
• Ukuchaza
kokukhulu, nokukhulu
nokuqhathanisa 345, 428, 389, 561, 600, 739, 620, 824
ukuya kokuncane
izinombolo eziphelele Ukuqhathanisa izinombolo ukufika 999
Ukusebenzisa ukufika 999 ukusuka
izinombolo ezimele kokuncane ukuya Izibonelo
isikhudla ukukhombisa kokukhulu, nokukhulu • Iyiphi inombolo enkulu ngoku-1 kuma-563
ukuhleleka, isikhundla ukuya kokuncane
noma ukuma • Iyiphi inombolo eza ngemuva kwama-768
Ukusebenzisa
• Ukusebenzisa, ukufunda izinombolo ezimele • Iyiphi inombolo engaphansi ngoku-1 kuma- 431
nokubhala izinombolo isikhudla ukukhombisa • Iyiphi inombolo enkulu ngoku-10 kuma-620
ezimele isikhundla, ukuhleleka, isikhundla
umbandakanya indlela noma ukuma • Iyiphi inombolo engaphansi ngoku-10 kuma- 650
efingqiwe ukufika 31 • Iyiphi inombolo enkulu ngoku-20 kuma -480
• Ukusebenzisa,
ukufunda nokubhala • Iyiphi inombolo engaphansi ngoku-20 kuma- 740
izinombolo
ezimele isikhundla, • Iyiphi inombolo enkulu ngoku-25 kuma -625
umbandakanya indlela
• Iyiphi inombolo enkulu ngoku-50 kuma 250
efingqiwe ukufika 31
• Iyiphi inombolo engaphansi ngoku-50 kuma- 700
525 • Iyiphi inombolo enkulu ngoku-300 kuma -300 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
526 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
Phendula amanga noma iqiniso. Nikeza isizathu sempendulo oyinikile/ oyishilo
220 asondele kakhulu 200 ku 250
403 awasondele kakhulu 400 ku 420
15 lisondele kakhulu 0 ku 30
Izibalo IBANGA 1-3
Gcwalisa ngokuthi kuningi/ ngaphezulu kuno kuncane noma kungaphansi kuno
145 mu _________ 154
823 mu_________ 789
466 mu_________ 664
Sebenzisa amadijithi 9, 0, 6 ukwenza inombolo enkulu kunazo zonke ongase
uyenze. Iyiphi inombolo encane kunazo zonke ongase uyenze?
1.5 Ukubona ukuthi Maphakathi nalethemu ukuhlanganiswa kwalemiqondo elandelayo kufanele
izinombolo kugcizelelwe futhi kugqugquzelwe:
Ukubona isikhundla
sobungako ezingamadijithi
• Izinombolo zingahlukaniswa ngokwamakhulu, amashumi nangakunye
benombolo amathathu ezitholakala
999 zimele okungaki • Ukuqonda ukuthi 51 makhulu ku 15 ngoba 51 anamaqoqo/ izinyanda 5
ezihlukaniswe ngamaqoqo/ izinyanda ezihamba ngamashumi, 15 bese kuthi
• Ukubona ukuthi
iqoqo/ inyada 1 lihambe ngamashumi
inombolo ngayinye
imeleni • Uma bebala ngaku shumi, uma abafundi befika 40 sebayazi ukuthi sebebala
amashumi 4
• Ukuhlakaza izinombolo
ezinamadijithi Ngasemaphethellweni ethemu abafundi kumele bakwazi:
3 ukufika 999 Ukusebenzisa, ukufunda kanye nokubhala lolulimi lokusebenza
ngngokuphindelela okwe ngesimelabungako baluqondisise.
100, ngokuphindelela
kweshumi, kanye Izinhlamvu noma okuhamba ngakunye, ngamashumi, ngamakhulu, idijithi,
nangakunye (HTU) idijithi elilodwa, inomboolo yamadijithi amabili …, inombolo yamadijithi
amathathu, isimelabungako….
• Ukubona nokusho
Ukubona 0 njengesimeleli (as place holder) uma sikhuluma
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
isimeIabungako sedijithi ngezinombolo ezinamadijithi amabilii- noma amathathu afana
ngayinye
60
305
720
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.5 Ukuhlukanisa inombolo ukukhombisa inani ledijithi ngayinye
Ukubona isikhundla 637 = 600 + 30 + 7
sobungako
benombolo Ukusebenzisa amakhadi amafuladi khadi (flard cards) ukukhombisa lokhu
600
30
7
Ukusebenzisa amabhuloki Dienes (dienes blocks) ukukhombisa
isimelabungako senombolo
Ukuphendula imibuzo efana nalela:
Shano ukuthi idijithi 7 e127 limeleni kanjalo no 2? Kanye no 1?
Kunamakhulu amangaki kulezi zinombolo ezilandelayo
300, 500, 700, 412, 568
Kunamaqoqo amangaki amashumi kuleyo naleyo nombolo kulezinombolo
ezilandelayo?
50, 80, 100, 200, 700, 120
Bhala izinombolo:
Ikhulu nanhlanu
Amakhulu ayisithupha nashumi amabili nanhlanu
Amakhulu amane nashumi ayisishiyagalombili nesishiyagalolunye
Amakhulu amathathu anantathu
Bhala izinombolo:
1 ikhulu + 2 amashumi
Amakhuku amabili + 3 amashumi + 7 imivo
Amakhulu amane + 9 amashumi + 3 imivo
Chaza ukuthi iyiphi inombolo efanele ukungena ebhokisini ngalinye
872 = + 70 + 2
129 = 100 + + 20 + 9
527 346 = 300 + 40 +
Bhala ubungako bedijithi ngayinye kulenombolo 762
Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
528 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
UKUXAZULULA IZINKINGA ESIMWENI ESEJWAYEKILE
1.6 Ukusebenzisa amasu Abafundi balindeleke ukuxazulula izibalo zamagama besebenzisa lamasu
alandelayo uma uxazulula alandelayo:
Amasu okuxazulula
izinkinga izinkinga, nokuchaza
• Ukwakha kanye nokubhidliza izinombolo
isixazululo sezinkinga:
Izibalo IBANGA 1-3
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
• Ukwakha kanye
nokubhidliza izinombolo • Imigqa yezinombolo
• Ukuphinda kabili • nokusondezela emashumini
nokuhlukanisa kabili Buka amanothi ethemu ye 2 mayelana namasu alandelayo
ngokulinganayo
• Ukwakha kanye nokubhidliza izinombolo
• Imigqa yezinombolo
• Ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili ngokulinganayo
• nokusondezela
emashumini • Imigqa yezinombolo
nokusondezela emashumini
Maphakathi kwalethemu abafundi bangasebenzisa amasu okusondezela
eshumini uma bexazulula izibalo zamagama
Isibonelo:
UNoah una R48,00. Iphakethe lamakhadi alithathayo libiza R5, 00.
Angathenga amaphakethe amangaki?
Abafundi bangasondezela R48 eshumini, okuzoba R50.00. Lokhu kuchaza
ukuthi angathenga cishe amaphakethe 10. Abafundi kuzofanele babale
baphinde babalisise ukuze bathole ukuthi ingabe sebesondele ngokwenele
eshumini.
Vumela abafundi ukuba bakhethe amasu abakwazi ukuwasebenzisa
bekhululekile. Noma kunjalo, uma abafundi besebenzisa amasu angavamile
lapho-ke badinga ukucetshiswa ukuba bakhethe amasu avamile.
Abafundi akudingekile ukuba bangenzi amaphutha ngamasu abo. Bazokwazi
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ukubuye bawasebenzise futhi uma sebefunda emabangeni aphakathi.
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.7 Ukuxazulula izibalo Ngasemaphethellweni ethemu abafundi kumele bakwazi: ukwenza izibalo
zamagama esimweni zamagama ezilandelayo
Ukuhlanganisa esjwayelekile
nokususa nkuchaza isixazululo Ukuhlanganisa nokususa
esimbandakanya Kunezinhlobo okungenani ezintathu zokuhlanganisa nokususa There are at
ukuhlanganisa, ukususa, least three basic types of addition and subtraction problems and each type can
okuholela ngezimpendulo be posed in different ways. The basic types are:
ezifika 99.
Shitsha
uNoluthando uqoqe amaphepha okudlala anamathelayo/amastikha a 234.
USilo wabuye wamupha amanye amastikha 80. Usenamastikha amangaki
manje?
Kunabagibeli 500 esitimeleni. 176 labagibeli lehla.Bangaki abagibeli abebesele
esitimeleni?
Hlanganisa
UNosisi uqoqa izinto ezizosetshenziswa kumaprojekthi ezikole okuguqula
izinto kabusha.Ucoshe amabhodlela kaplastiki 124 kanye namathini 268.
Zingaki izinto asezicoshile? Isitolo sinamaphakethe amashibusi 368; 82
angama chippos kanti asele angama ziksnacks.Mangaki amaphakethe noma
amaZicksnacks asele?
Qhathanisa
IBANGA LESI-2 liqokelele R446. IBANGA LESI-3 laqokelela R729. Ingabe
IBANGA LESI-3 liqokelele malini ngaphuzulu?
Ukubuza isibalo samagama ngasinye ngezindlela ezehlukile
zsibalo zamagama kufanele zibuzwe ngezindlela ezahlukile. Ngokwesibonelo,
zozibili lezibalo zimayelana noshintshi, kodwa “izinombolo ezicashile”
zisezindaweni ezahlukene esibalweni
Isitolo besinamaphakethe emphuphu; kwafakwa enye i oda 55. Manje
kunamaphakethe emphuphu a 170. Mangaki amaphakethe abekade ekhona
kwasekuqaleni?
Isitolo besinamaphakethe kashukela 500. Ngemuva kokudayisa amanye
alamaphakethe, bekunamaphakethe kashukela 324 asele. Bathengise
amaphakethe amangangaki?
529 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
530 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.8 Ukuxazulula izinkinga Izibonelo zezibalo ezingenziwa kulethemu
esimweni esejwayelekile,
Ukuhlanganisa nokuchaza izixazululo Ukuhlanganisa ngokuphindaphinda
ngokuphindelela zezinkinga ukusebenzisa
kuhelela Izimoto 36zinamasondo amangaki?
ukuphinda
ekuphindaphindeni Isilinganiso
Izibalo IBANGA 1-3
UThami ugcina 35c ngeviki. Imalini ayigcinayo emasontweni a 8?
Amagridi
UMnu Khumalo utshala izinhla e 20 zezihlahla zikawolintshi. Kunezihlahla e 12
ohleni ngalunye. Zingaki izihlahla ezitshaliwe uma seziphelele?
Izibalo ezixhumene ngemisebenzi eyahlukene
UHeila uthengisa amasosiji ewabiza R4 lilinye. Yaka ithebula umsize ukuba
akwazi ukuthola inani lamaoda amakhulu.
Isibalo samasosiji 1 2 3 4 5 10 20
Intengo ngokwama R 4 8
Sebenzisa ithebula ukuthola intengo yamasosiji a 7 na 23 amasosiji.
USedick ubheka izingane. Ubiza R20 yokugibela, kany R5 ukubheka ingane
ihora ngalinye. Mugcwalisa lelithebula.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.9 Ukuxazulula izinkinga Izibonelo zezibalo ezingenziwa kulethemu
nokuchaza izixazululo
Ukwenza amaqoqo Ukuhlela ngamaqoqo
nokuhlukaniselana ezibalweni eziphathekayo
okuholela ezimbandakanya Ukuhlela ngamaqoqo, ngokulahla insalela the
ekuhlukaniseni ukwahlula ngokulinganayo
Isitolo esithengisa izinkwa, sithengisa izikhwanyana zamakhekhe a 12.
nokuhlela ngamaqoqo
Banamakhekhe 118. Kungaphuma izikhwanyana ezingaki zamakhekhe awu
ukufika 100 nezimpendulo
12 isikhwama ngasinye?
ezingase zibe nensalela.
Ukuhlela ngamaqoqo ngokufaka inselela empendulweni
Umlimi unamaqanda 227. Udinga amabhokisi amangaki aphatha amaqanda 6
lilodwa ukuze akwazi ukupakisha amaqanda?
Ukwahlula
Ukwahlula, ulahla insalela
Abangane abahlanu bahlula ibhokisi likaswidi o 84 ukuze bakwazi ukuthola
inani lamaswidi alinganayo.
531 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
532 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.10 Ukuxazulula izinkinga Izibonelo zezibalo ezingenziwa kulethemu
nokuchaza izixazululo
Ukuhlukaniselana Ukwahlula okuholela ezingcezwini
okuholela ezibalweni eziphathekayo
emaqhezwini ezimbandakanya Yahlula amagabelo kashokoledi 15 phakathi kwabangane, ngendlela yokuthi
ukwahlula ngokulinganayo bonke bathola inani elifanayo lamagabelo kashokoledi kungasali lutho.
Izibalo IBANGA 1-3
okuholela kwizixazululo
Yahlula amagabelo kashokoledi 7 phakathi kwabangane 3, ngendlela yokuthi
ezimbandakanya
bonke bathola inani elifanayo lamagabelo kashokoledi kungasali lutho.
amaqhezu anezingcezu
ezingaphezu kolulodwa Iqhezu lohlobo oluthile
kanye nalawo ayiqhezu
elilodwa kokuphelele isib. Ugogo upha uKiki R12.u Kiki ufuna ukulondoloza iqhezu lokuthathu lwalemali.
1 1 3 2 Kufanele alondoloze malini?
2 ,4 ,4 ,5 ,
Loluhlobo lwesibalo kufanele abafundi basenze umanje sebake benza izibalo
zokwahlula okungenani amahlandla amane nma amahlanu, okuyikhona
okuzobaholela ekutheni bazi namagama ezingcezu lweziqhezu.
Ukuhlanganisa iziqhezu
Umlolongi webhola lezandla upha abadlali ingxenye yewolintshi ngamunye..
Kunabadlali aba 14. Udinga amawolintshi amangaki?
Loluhlobo lwesibalo kufanele abafundi basenze umanje sebake benza izibalo
zokwahlula okungenani amahlandla amane noma amahlanu, okuyikhona
okuzobaholela ekutheni bazi namagama ezingcezu lweziqhezu.
Ukubhala iziqhezu
Abafundi abadingekile ukubhala izimpawu zeziqhezu. Abafundi bafunda
ukulebula izingxenye njengokuthi iqhezu kokuhlanu, 1 fifth, okuthathu koqhezu
lokwesine noma okuthathu koqhezu lokwesithupha 3. Lokhu kubasiza
okuqala ukuba baqonde ukuthi igama leziqhezu lichaza ukuthi zingaki izinhla
zokugcwele ezahluliwe isib. Ingxenye, okunye kokuthathu, okunye kokune njl.
Nokuthi zingaki izinhla ezithathwa njengokubili kokuthu.
Ukumela iziqhezu zezibalo zamagama
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Abafundi kufanele badwebe izimpendulo zabo ukubonakalisa ukuthi
bayasiqonda isibalo.
Ukulindele ukuthi abanye abafundi bangase badwebe kahle kodwa balubizi
kahle uhla lweqhezu.
Abafundi kufanele basho izingxenye abazibhale ngokuhlanganyela, izingxenye
ezi 2 kwezintathu.
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.11 • Ukubona nokukhomba Izibonelo zezibalo ezingenziwa kulethemu
uhlwweza lwase
Imali • INani lemali kanye nokwakha isamba isib.
Ningizimu Afrika kanye
namanoyhi asebhange/ - Bhala 325c ngokwamarandi namasenti.
imaliyephepha.
- Zingaki izindlela ongazisebenzisa ukwakha R400 usebenzisa kuphela
• Ukuxazulula izibalo amanothi asebhange/ imali engamaphepha? Wazi kanjani ukuthi ingabe
zemali nokuhlanganisa unazo zonke izixazululo?
ushintshi
- UTravis unocezu oluyi 50c kanye nezinye ezi 20c ezine. Amatofi abiza R1,
ngokwamarandi noma
20. Uzothola ushintshi kamalini?
amasenti.
• uMandla ubhadala R5,50 ethekisini uma eya esikoleni.
• Uguquko phakathi
kwamarandi namasenti - Ingabe usebenzisa malini nsuku zonke ukuya nokubuya esikoleni?
Izibalo zokuthenga nokudayisa
• UPedro uphiwe wugogo R5. Yimaphi amaswidi amathathu angawathenga?
ushokoledi R2,70; uswidi R1,80; izibungu ezimuncu R1,40; uswidi
kapentshisi R1,60; uminti R2,20; utofi R1,20.
• UDamon uthenge izincwadi ezintathu R80 eyodwa; Kuzobuya ushitshi
kamalini uma ebhadala R300?
• Amaphakethe kaminti 5 abiza 44c lilodwa. UMnu King ufuna ominti 88.
Angathenga amaphakethe amangaki? Uzobhadala malini?
IZIBALO
1.12 • Ukusebenzisa amasu Buka amanothi eThemu ye - 3
uma bebala
Amasu (izindlela
noma amaqhinga) • Ukwakha nokubhidliza
izinombolo
• Ukuphindaphinda
nokuhlukanisa kabili
ngokulingana
• Umugqa wezinombolo
• Ukusondezela eshumini
533 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
534 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 • Ukuhlanganisa ukufika Maphakathi nalethemu abafundi baqhubeka nokwehlakaza izinombolo ukuze
999 bakwazi ukubala.
Ukuhlanganisa
nokususa • Ukususa usuka 999 Izindlela ezingasetshenziswa ukukhombisa izibalo zokuhlanganisa nokususa
• Ukusebenzisa izimpawu Ukwehlakaza izinombolo zibe yizingcezu ezincane ukuze ukubala
kubelula
Izibalo IBANGA 1-3
ezifanele
(+, -, =, ) Ukusebenzisa ulwazi lwesimelibungako ukuhlakaza izinombolo
ngamakhulu, ngamashumi kanye nemivo
• Ukuzilolongela
amabhondi ezinombolo • Ukuhlanganisa ngokuhlakaza zombili izinombolo
ukufika 30
Ukuhlanganisa amadijithi ehamba ngamatathu nalawo ahamba ngambili
524 + 82 =
= (500 + 20 + 4) + (80 + 2)
= 500 + (20 + 80+ (4 + 2)
= (500 + 100) + 6
= 600 + 6
= 606
Ukuhlangaisa amadijithi amathathu namanye amadijithi amathathu
323 + 436 =
323 + 436 = = (300 + 20 + 3) + (400 + 30 + 6)
= (300 + 400) + (20 + 30) + (3 + 6)
= 700 + 50 + 9
= 759
• Ukuhlanganisa (ngokuhlakaza izinombolo okufanele zihlanganiswe)
Abafundi bazokwehlakaza izinombolo ngendlela ezoba lula kubona. Lokhu
kuchaza ukuthi bazokwenza ngezindlela ezahlukene.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
524 + 82 =
524 + (40 + 40 + 2)
524 + 40 → 564 + 40 → 604 + 2 = 606
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 Ukuhlangaisa amadijithi amathathu namanye amadijithi amathathu
Ukuhlanganisa 323 + 436 =
nokususa = 323 + (400 + 30 + 6)
= (323 + 400) + 30 + 6
= (723 + 30) + 6
= 753 + 6
= 759
• Ukususa ngokuhlakaza izinombolo zombili
Three-digit subtract three-digit
889 - 137 =
889 - 137 = (800 + 80 + 9) - (100 + 30 + 7)
= (800 - 100) + (80 - 30) + (9 - 7)
= 700 + 50 + 2
= 752
• Ukususa ngokuhlakaza inombolo eyodwa
Three-digit subtract three-digit
889 - 137 =
889 - (100 + 30 + 7)
889 - 100 → 789 - 30 → 759 - 7 = 752
• Ukusebenzisa ukuhlukanisa inombolongoukuhlakaza inombolo kabili
525 + 16
= 525 + 8 + 8
= (525 + 8) + 8
= 533 + 8
= 541
• Qhubeka ubale ubuyela emumva
535 805 = 798 =
ukubala uya phezulul ngakunye uqale 798 kuyiqhinga elifanele ngoba
Izibalo IBANGA 1-3
izinombolozisondelene.
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
536 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 • Ukukhomba okusondele ekuphindaphindeni kabiliI
Ukuhlanganisa 245 + 246
nokususa Lesibalo esngenhla singabizwa ngokuphindaphinda 245 + 1 phindaphinda 246
-1
Izibalo IBANGA 1-3
245 + 245 + 1
= (200 + 40 + 5) + (200 + 40 + 5) + 1
= (200 + 200) + (40 + 40) + (5 + 5) + 1
= 400 + 80 + 10 + 1
= 400 + (80 + 10) + 1
= 400 + 90 + 1
= 491
Ukuthuthukisa nokulzilolongela amakhono okuhlanganisa nokususa.
Abafundi kumele bazilolongele amakhono ezinhlobo zokuhlanganisa kanye
nokususa
Ukubala uya phezulu naphansi ukusondezela 10
588 + 9
588 + 10 = 598
598 - 1 = 597
588 + 19
588 + 20 = 608
608 - 1 = 607
Abafundi kumele babenamathuba okwenza lezizinhlobo zokubala
ngezinombolo ezifika 800:
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ukuhlanganisa noma ukususa izinombolo ezibhanqiwe ngokuphindaphinda
ngaku 10,unqamula 100
40 + 70
70 + 80
120 - 30
150 - 60
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 Ukuhlanganisa noma ukususa 10 ukuya noma ukusuka kunoma
yimaphiamadijithi ezinombolo ezimbili noma ezintathu kanye nokunqamula
Ukuhlanganisa
ama 100
nokususa
Isibonelo:
65 + 10
124 + 10
326 - 10
358 - 10
Ukuhlangansisa noma ukususa idijithi eyodwa noma inombolo enamadijithi
amathathu ngaphandle kokunqamula amashumi.
Isibonelo:
634 +5
775 + = 779
768 - 4
Ukuhlangansisa noma ukususa idijithi eyodwa ukusuka noma ukuya
kngokuphindelela kwe 100
Isibonelo:
600 + 4
500 + 3
700 - 6
800 - 5
Ukuqala ukuhlanganisa nokususa okubhanqiwe kokuphindaphinda kwe 100
100 + 100
100 + 200
200 + 200
300 + 400
537 Abafundi kumele baphiwe ithuba lokuzilolongela amaphethini atholakala
ekuhlanganiseni nasekususeni.
Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
538 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 Uma ngazi ukuthi 1+ 1 = 2
Ukuhlanganisa Manjeke yini:
nokususa
10 + 10
100 + 100
Izibalo IBANGA 1-3
Ukuqala ukuhlanganisa nokususa okubhanqiwe kokuphindaphinda ukusuka
kunoma iyiphi inombolo enamadijithi amathathu
Isibonelo:
675 + 100
762 - 100
Ukuqonda ukuhlanganisa ekupheleni konyakande
Ekupheleni konyaka abafundi kufanele bakwazi:
Ukusebenzisa nokuqonda ulimi lokuhlanganisa:
Ubunigi,,hlanganisa, isibalo,isamba, sekukonke,kulungana, uphawu….
nokufunda nokubhala uphawu lokuhlanganisa(+) kanye nophawu
lokuninganisa (=)
Qhubeka uthuthukisa ukuqonda kokuhlanganisa njengokubala uqhubeka
kanye nezinyathelo kumugqa wezinomblo. Isib.
Phendula lokhu okulandelayo.
Kungaki ekudingeka ukuba ngikungeze 67 ukuze ngenze 85?
Nasi isbbalo esiwumusho engingasisebenzisa embuzweni wami: 67 + = 85.
Ukuphendula izinhlobo zemibuzo elandelayo:
• Hlanganisa ndawonye 43 ne 19
• Ngeza ishumi kwi 167
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• 51 hlaganisa 83
• Ngeza 70 ema- 50
• 280 = 120 + 80 +
• Yini 30 ngaphezukwe 160
• Thola inani le 156 ne 14
• Ngeza ishumi nambili ekhulwini namashumi ayisikhombisa nanhlanu
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 • Iyiphi inmbolo uma wengeza ishumi ku 483?
Ukuhlanganisa • Kufanele wengeze yiphi inombolo ema- 45 ukuthola i-178?
nokususa
• Kufanele wengeze yiphi inombolo e ma-25 ukuthola i-178?
• Kufanele ngongeze yiphi inombolo e ma-56 ukuthola i-170?
• Yini okumele ngiyihlanganise ema- 56 ukuthola i- 170?
• Amashumi 12 hlanganisa 8 imivo
• 245 + 10 = 245 + 20 = 245 + 30 =
Yazi ukuthi limele inombolo efihliwe
45 + 81 =
67 + = 125
47 + 32 + 8 =
31 + + 20 = 160
+ r = 100
+ r = 120
+ r = 450
Ukuqonda nokusebenzisa ulwazi lokuthi ukuhlanganisa kungenziwa nganoma
iyiphi indlela.noma izinombolo zingahleleka nanoma iyiphi indlela
178 + 12 = 190 ngakho-ke 12 + 178 = 190
Ukuqonda ukususa ekupheleni konyaka
Ukusebenzisa nokuqonda ulimi lokususa:
Thatha, susa, kusele mangaki,kuncana kangakanani lokhu.. kuna..., umehluko
phakathi, kuningi kangakanani lokhu ……kuna…..okungakanani ukwenza……
nokufunda nokubhala uphawu lokususa(-)
Qhubeka uthuthukise ukuqonda kokususa njengo:
• thatha; noku
539
• thola umehluko phakathi.
Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
540 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 Ukuqonda ukuthi ukususa iqanda akuyishintshi inombolo:
Ukuhlanganisa 192 - 0 = 192 192 = 192 - 0
nokususa Ukuphendula imibuzo ebhaliwe ebekwe ngezindlela ezahlukahlukene kanje:
37 thatha 13
Izibalo IBANGA 1-3
Thatha 40 e 280
162 susa 42
Subtract 45 from 390
Yini umehluko phakathi kwa 738 ne 157?
117angaphansi kanganani ku 449?
Iyiphi inombolo okufanele uyisuse ku 56 ukuze uthole 122?
Iyiphi inombolo okufanele uyisuse ku 56 ukuze uthole 132?
Iyiphi inombolo okufanele uyisuse ku 56 ukuze uthole 142?
Thola izinombolo ezibhangqiwe ezinomahluko we10
Kunamapeni omsizi a 45 kwi shalofu elidonswa likathisha. Ukhipha amapeni a
17. Mangaki asele?
Thola izinombolo ezibhangqiwe ezinomahluko wa 20.
Yazi ukuthi limele inombolo efihliwe.
557 - 134 =
800 - 530 =
762 - = 448
598 - 42 =
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
687 - = 375
13 - 6 = 15 -
- 18 = 24
174 - 14 =
199 - = 25
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 Ukuqala ukuqonda ukuthi
Ukuhlanganisa 125 - 10 wahlukile kuno10 - 125
nokususa Ukuqonda ubudlelwano phakathi kokuhlanganisa nokususa.
Ukusebenzisa ubudlelwano phakathi kokuhlanganisa nokususa.
Ukusho nokubhala iphuzu lokususa elinikiwe ephuzwini lokuhlanganisa
nangokuphambanayo (vice versa).
Isib:
25 + 68 = 93 implies that 93 - 68 = 25
68 + 25 = 93 implies that 93 - 25 = 68
122 - 104 = 18 implies that 18 + 104 = 122
Ngaphandle kokusebenzisa izinsiza phendula lokhu okulandelayo:
Uyazi ukuthi 145 + 120 = 265
Kuyini:
120 + 145
265 - 120
265 - 145
154 - 38 = 116
Uyazi ukuthi
154 - 116
116 + 38
38 + 116
Bhala uphendule lokhu okulandelayo:
64 - 37 = ngakhoke 37 + = 64
137 - 17 = ngakhoke + r = 137
200 - 100 = ngakhoke + 100 = 200
541 89 - 38 = 51; 51 umehluko ngoba + r = 89
Bhala izibalo zamagama ezine usebenzisa lezizinombolo.160, 35, 125
Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
542 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.13 Ukuhlola imiphumela yezibalo
Ukuhlanganisa Ukwahlulela ukuba nezizathu khwezixazululi
nokususa
Abafundi kumele balolongwe ukwahlulela ukuba nezizathu khwezixazululi
Enye indlela yokwenza lokhu ukuqagela izimpendulo zabo ngaphambi
Izibalo IBANGA 1-3
kokubala. Uma behlanganisa izinombolo ezimbili ezisondelene isib. 45
46, abafundi bangasebezisa ukuphinda kabili njengendlela yokuqagela
izimpendulo zabo.
Ukuhlola izixazululo
Abafundi kumele bazi ukuthi banga
• sihlola isibalo sokuhlanganisa ngokususa.Isibonelo: uma 36 + 18 = 54;
ngakho 54 - 18 = 36
• sihlola isibalo sokususa ngokuhlanganisa isibonelo: 84 - 48 = 36, bese 36 +
48 = 84
Ukusebenzisa ukusebenza ngokuhlanekezela ukuhlola izixazululo ngesinye
sezizathu zokufundisa ukulhanganisa nokususa kanye kanye.
1.14 • Ukuphindaphinda Maphakathi nalethemu abafundi baqhubeka:
izinombolo 1 ukuya 10
Ukuhlanganisa • Ukusebenzisa nokuqonda ulimi lokuphindaphinda,
ngokuphindelela nga 1, 2, 3, 4, 5, 10
okuholela • Ukumela ukuhlela ukuphindaphinda ngononina;
• Ukusebenzisase
ekuphindaphindeni izimpawu ezifanele • Ukusebenzisa izimpawu ezifanele ukuchaza iizibalo eziyimisho;
(x, =, )
• Ukuqonda ukuthi ukuhlanganisa ngokuphindaphinda kungavezwa
ngokusebenzisa uphawu lokuphindaphinda;
• Ukuzuzilolonga nokuqonda ukuthi ukuphindaphinda kungenziwa nanganoma
iyiphi indlela. (umthetho wokumiswa kwezinombolo);
• Ukusebenzisa umugqa wezinombolo ukubonisa izibalo zokuphindaphinda
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
babuye bakwazi ukuchaza okumelwe (ukuthi imeqo ikubonisa kanjani
ikuhlanganisa ngokuphindaphinda); no
• Nokuhuba ithebula lokuphindaphinda
Ekupheleni kwethemu abafundi kumele bakwazi:
Ukusebenzisa ulimi lokuphindaphinda ngendlela ephathekayo:
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.14 Ukuphindaphinda, izikhathi, phindaphinda, phindaphinda ngo,isiphindaphindi
se..,okuningi, amaqoqo e.., isikhathis njengo (enkulu, ende, okubanzi..), kabili,
Ukuhlanganisa
ngokuphindelela kathathu,kangango, ukufunda nokubhala uphawu lokuphindaphinda (x)
okuholela Ukusebenzisa ulimi ukwenza izibalo zokuphindaphinda
ekuphindaphindeni
Ukuqonda ukuphindaphinda njengokuhlanganisa ngokuphindelela
6 kuhlanganiswe ndawonye izikhathi 3 kuyafana nokuthi:
6 + 6 + 6 = 18
3 nokuningi o 6 = 18
3 izikhathi 6 = 18
6 x 3 = 18
3 x 6 = 18
Ukuqonda ukuphindaphinda njengoba kuchaza izinhlelo ngononina
Ukuqala ukubona ukuthi ukuphindaphinda kungenziwa nanganoma iyiphi
indlela / uhlelo
Ukuphendula imibuzo ebuzwe ngezindlela ezahlukene
Izihlanu ezimbili
Phindaphinda 5
3 phinda 5
UlhIa lwezinto zokubala ezintathu.Kunezinhla 4. Zingaki izinto zokubala
sezizonke?
2 phindaphinda 7
543
16 phinda izikhathi 2
Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
544 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.14 Ukuqonda umthetho wokumiswa kwezinombolo wokuphinda
Ukuhlanganisa 3 x 4 = 12 kufana nokuthi 4 x 3 = 12
ngokuphindelela
okuholela Ukubona ukusetshenziswa kwesimeleli ukumela inombolo efihliwe.
ekuphindaphindeni 2+2+2=
Izibalo IBANGA 1-3
2x=6
5 + 5 +5 + 5 + 5 ngakhoke 5 x r = 25
4 + 4 + 4 ngakhoke 4 x 3 =
10 + 10 + 10 + 10 + 10 ngakhoke 10 x = 50
5 x = x 5 = 45
4x8=x4
8 + 8 + 8 = 3 koku yisishiyagalombili = 8 x = 24
Ukuqonda ubudlelwano phakathi kokuphindaphinda nokuphinda kabili
Kopisha ithebula elingezansi. Gcwalisa uhla lokuphindaphinda izikhathi 4
(‘Umugqa wokuphindaphinda ‘ 4 ‘)
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
4s
2s
Kusetshenziswe izifanekiso ezahlukene ukuphindaphinda
• Ophahla bokuphiphinda
• Amaflowu shadi
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• Amathebula
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.15 • Ukwahlukanisa ukufika Yini okuhlukile kwethemu 3?
99 nga 1, 2, 3, 4, 5, 10
Ukwahlukanisa Ekupheleni kwethemu kufana uqunisekise ukuthibakwazi:
• Ukusebenzisa izimpawu
ezifanele (÷, =, ) • Ukuqonda ukuthi ukuhlukanisa kabili ukuhlanekezela kokuphinda kabili
nokukhumbula ukuphindwa kabili kwazozonke izinombolo ukufika 20 kanye
nengxenye ehambisana nayo;
• Ukubona ukuhlukanisa njengokuhlela ngamaqoqo;
• Ukuqonda nokuthokozela ubudlelwano phakathi kokuphindaphinda
nokwahlukanisa nokuthi zisebenza ngokuhlanekezela;
• Ukusebenzisa izindlela ezibhaliwe eziphathekayo nezingahlelekile
ukwahlukanisa amadijithi amabili ngezinombolo one zamadijithi;
• Ukusebenzisa ulwazi lwabo lwesimelabungako ukwenza izibalo
zokuphindaphinda nokwahlukanisa;
• Ukuchaza ukuthi basebenzise ziphi izibalo nokuthi kungani;
• Ukuxoxa ngezimpendulo nokuchaza imicabango ba
• Sebenzise ulwazi lokusebenza kwezinombolo nokuhlanekezela
okuhambisanayo kanye nokuphindaphinda nokuhlukanisa kabili; ukuqagela
nokuhlola izibalo.
Amaqhinga okurekhoda
Kunamaqhinga athile okurekhoda angasetshenziswa ngabafundi may use
eBangeni 3. Abafundi bangeke bangabi nokunqikaza kuwo wonke lamaqhinga.
Badinga ukuholwa uma bebheka izibalo zamagama zokwahlukanisa
bazokwazi ukukhetha amaqhinga afanele abazowasebenzisa. Kulindelekile
ukuthi abafundi angeke basathembela kakhulu ekudwebeni izithombe kanti
bazosebenzisa izinombolo ukuchaza imicabango yabo.
545 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
546 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.15 Ukususa ngokuphindelela
Ukwahlukanisa Leliqhinga kuzofanele lisetshenziswe uma kuxazululwa izibalo zamagama kant
abafundi kumele baholelwe ekufuneni ukwahlukana kwezinombolo bakhethe
ukuthi izibalo zingenziwa yini ngokusebenzisa ukususa ngokuphindaphinda.
Izibalo IBANGA 1-3
40 ÷ 8 =
40 - 8 → 32 - 8 → 24 - 8 → 16 - 8 → 8 - 8 = 0
Abafundi babala ukuthi bakususe kangaki oku 8 ukufika 0.
Ukuhlanganisa ngokuphindaphinda
Abanye abafundi bangase basebenzise leliqhinga ukuqonda ubudlelwano
phakathi kokuphindaphinda nokwahukanisa. Nakhona ke lapha umehluko
wezinombolo uzothola ukuthi ingabe iqhinga lilungile noma cha.
40 ÷ 8 =
8 + 8 → 16 + 8 → 24+ 8 → 32 + 8 → 40
Abafundi babala ukuthi bahlanganise okukangaki oku 8 ukufika40.
Ukusebenzisa ukuphindaphinda
Abafundi kumele bakwazi ukusho ukuthi: “Yini engiyaziyo ngkuphindaphinda
engangisiza ngikwazi ukubala ukwahlukanisa?
Abafundi bangabhala phansi amaphuzu okuphindaphinda abawaziyo ebhodini
lemikhondo, ukubasiza ukuthi bakwazi ukwahlukanisa
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.15
Ukwahlukanisa Ibhodi lemikhondo
Ngiyazi: 10 x 3 = 30
Ngiyazi: 4 x 3 = 12
72 ÷ 3 =
10 x 3 = 30
10 x 3 = 30
30 + 30 = 60
72 - 60 = 12.
4 x 3 = 12
10 + 10 + 4 = 24
Ngakhoke 72 ÷ 3 = 24
Ukuhlukanisa Ngamaqoqo
Ukuhlukanisa ngamaqoqo kokwahlukanisa ngaphezu kokuhlanganisa kuchaza
ukuthi inomblolo ingaphulwa ibe yizinhla ekuzoba lula ukuzibala.
39 ÷ 3 =
= (30 + 9) ÷ 3
= (30 ÷ 3) + (9 ÷ 3)
= 10 + 3
= 13
547 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
548 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.15 Ukwahlakaza izinombolo zibe yizingxenye: 60 enziwe ingxenye
Ukwahlukanisa Abafundi kumele bakwazi ukusho ukuthi: “Yini engiyaziyo ngokwahlukanisa
nge 5?” Abafundi bayazi 30 ayahlukaniseka ka 5 kungasali insalela.
60 ÷ 5 =
Izibalo IBANGA 1-3
30 ÷ 5 = 6
30 ÷ 5 = 6
6 + 6 = 12
Ukusebenzisa izingxenye ukwahlula ngo 4
Abafundi bebelokhu bephindaphinda, behlukanisa ngokwezingxenye iminyaka
emithathu yonke. Kumele basebenzise lamakhono njengamaqhinga okubala.
Ulwazi lokuphindaphinda nokuhlukanisa ngokwezingxenye lungasetshenziswa
uma sekwahlukaniswa:
96 ÷ 4 =
96 ÷ 2 = 48
48 ÷ 2 = 24
Ekupheleni kwethemu kumele bakwazi:
Ukuqonda, ukusebenzisa nokuqala ukufunda:
Okukodwa ngamunye, okubili, ngamunye … hlukanisa ngokulingana,
ingxenye, hlukanisa kabili,okuphelele,yahlula, yahlula ngo 3 yahlula ngo
4, yahlula ka 2 yahlula ka 3, insalela,, yahlula ngo … amaqoqo alinganayo
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
oku...,insalela
Ukufunda, ukubhala nokusebenzisa uphawu lokwahlukanisa (÷)
Ukusebenzisa lolulimi ukwenza izibalo zokwahlukanisa
Ukuqonda ukwahlukanisa njengokwakha amaqoqo noma ukususa
ngokuphindaphinda
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.15 Ukuphendula imibuzo ebhaliwe ebuzwe ngezindlela ezahlukane:
Ukwahlukanisa hlukanisa 16 nga 2
Yahlula 20 nga 5
Zingaki izihlanu ezenza 50?
Mangaki ama 10c ohlweza enza 50c?
Kungaki okune e 20, e 28, e 36?
Kungaki okuhlanu e 20, e 40, e 50, e 60?
UAnnina uthi ufunda amagama 5 amasha nsukuzonken. Uthatha amalanga
ukufunda amagama a 40.
6 amashumi ÷ 3 = amashumi
Ukubona ukusetshenziswa kwezimpawu ezifana ezenzelwe izinombolo
ezifihliwe
Buka izinto izinto zokubala ezingezansi ugcwalise imusho eyizibalo
Kunamaqembu a oku 3
15 - 3 - 3 - - - = 0
15 ÷ 3 =
Buka imidwebo ugcwalise umusho wezibalo:
549
Kunamadothi a esewonke kanti kunamaqoqo a r amadothi a 3 iqoqo
ngalinye. Ngakhoke: ÷ 3 = r
Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
550 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.15 Kunamadothi a sewewonke, kanti kunezinyanda/ amaqoqo 4 ezinamadothi
Ukwahlukanisa ngayinye/ngalinye.
Ngakhoke: ÷ 4 = r
Izibalo IBANGA 1-3
Kopisha uqedele:
20 ÷ 2 = 20 ÷ = 10 20 ÷ = 2
21 ÷ 3 = 21 ÷ = 7 21 ÷ 7 =
Ukuqonda imigomo yokwahlukanisa nga 1 ne 0
6 ÷1 =
8÷1=
12 ÷ = 12
6÷0=
÷4=0
1÷1=
0÷7=
Ukusebenzisa,ukufunda nokuqala ukubhala:
Okusele, insalela....
Ukubala izinsalela uma benza izibalo zokwahlula:
12 ÷ 5 noku- 2 insalela 2
23 ÷ 7 noku- 3 insalela 2
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Ukuqonda ubudlelwano phakathi kokuphindaphinda nokuhlukanisa phakathi
Ukuphendula izinhlobo zemibuzo elandelayo:
Kopisha lelithebula elilandelayo.
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.15 Gcwalisa uhla lokuphindanga - 4. Ubona yiphi iphetheni?
Ukwahlukanisa
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
4s
2s
Ukuhlukanisa kabili ohleni ‘lokuphindwe 4 ukuthola izinombolo zohla
oluphindwe ka 2.
Ubona yiphi iphethini?
Ukuqonda ukuthi ukwahlula kuphendulela ukuphindaphinda.
Ukubonisa lezizibalo zemisho ngemidwebo
4 x 5 = 20 ÷ 5 =
12 x 4 = 48 ÷ 4 =
551 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
552 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.16 Umqondo wezinombolo: Izibonelo zemibuzo engase ibuzwe:
Uhlu 999
Izibalo zekhanda Umqondo wezinombolot:
• Ukuhlela iqoqo
Amagama ezinombolo kanye nezimpawu
elinikiwe lezinombolo
ezikhethekile. Phakamisa ikhadi noma bhalaphansi igama lenombolo. Khetha umfundi ukuba
Izibalo IBANGA 1-3
abhale uphawu olumele inombolo oluhambisana nayo.
• Ukuqhathanisa
izinombolo ukufika e 999 Okuningi noma kuncane kuno
nokusho ukuthi yikuphi
Okungaphansi ngoku-1 kokwa- 900
1,2,3,4,5 noku 10 noma
okumbalwa Okuningi ngoku-1kokwa-899
Ukukhumbula Okuningi ngoku-2kokwa-702
Ngokushesha:
Okuningi ngoku-2 kokwa- 405
• Ukuhlanganisa
namaphuzu okususa Okuningi ngku-3kokwa- 477
ukuya 20 Okuncane ngoku-3kokwa- 251
• Ukuhlanganisa noma Okuningi ngoku-4 koklwa-868
ukususa usebenzisa
isiphindaphindi se10 Okuningi ngoku-4 kokwa- 967
ukusuka 0 ukuya 100 Okuningi ngoku-5 kokwa- 729
• Iziqinisekiso Okuncane ngoku-5 kokwa- 685
zokuphindaphinda
nokwahlulwa kwe: Okuningi ngoku-10 kokwa- 490
- Ithebula Okuncane ngoku-10 kokwa- 660
lokuphindaphinda Lubizwani uhlamvu lwesihlanu lwe Alfabethi?
kabili ukufika 2 x 10
Ibizwani inyanga ye 9 yonyaka?
- Ithebula
lokuphindaphinda Ukulandelanisa nokuqhathanisa
kashumi ukufika10
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Yikuphi okuningi: 621noma 671?
x 10
Ngiphe noma iyiphi inombolo ephakathi kwe - 154 kanye 159.
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.16 Amaqhinga okubala Iziqinisekiso zokususa nokuhlanganisa:
Izibalo zekhanda Ukusebenzisa amaqhinga • Ukwazi ngekhanda onke ambhondi ezinombolo okuhlanganisa nokususa
alandelayo okubala: ukufika 20.
• Ukubeka inombolo + r = 20
enkulu kuqala ukuze
+ r = 16
ubale uqhubeka noma
ubuyela emumva 20 = - r
• Umugqa wezinombolo Isiqinisekiso sokuhlanganisa nokususa zonke izinombolo ukufika kanye
nokufaka 20.
• Ukuphindaphinda
nokuhlukanisa kabili 1 + 11 = 12 11 + 1 = 12
• Ukwakha nokuhlakaza 2 + 10 = 12 10 + 2 = 12
• Ukusebenzisa 3 + 9 = 12 9 + 9 = 12
ubudlelwano phakathi
18 - 4 = 14 18 - 14 = 4
kokuhlanganisa
nokususa 18 - 5 = 13 18 - 13 = 5
• Ukusebenzisa 18 - 6 = 12 18 - 12 = 6
ubudlelwano phakathi
Ukukhumbula masishane ukuphindaphinda kokuhlanganisa ukufika e 20.
kokuphindapkhinda
Lokhu kufanele kufake iziqinisekiso ezihambela nokususa
nokwahlula
• 1+1=2
• 2+2=4
• 3+3=6
• 4+4=8
• 5 + 5 = 10
• 6 + 6 = 12
• 7 + 7 = 14
• 8 + 8 = 16
• 9 + 9 = 18
• 10 + 10 = 20
553 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
554 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.16 Ngibonise inonmbolo engingayengeza ukuze ngenze ama-20. (ukubhala
phansi noma ukusebenzisa isimelabungako kumafuladi khadi).
Izibalo zekhanda
• 8
• 2
Izibalo IBANGA 1-3
• 9
• 15
• 3
Ngokhombise inombolo esele uma oku....kususwa ema-20 (bhala usebenzisa
isimelibungako noma amafuladi khadi)
• 5
• 18
• 0
• 14
• 7
Amaqhinga okubala:
Ukusebenzisa amasu okubala ukuhlanganisa nokususa ngokufanelekile.
Ukuhlanganisa izinombolo ezithile usebenzisa amaqhinga afana nalawa
alandelayo:
• Funa izinombolo ezihamba ngambili ezenza okuyi 10 uqale usebenzise lezi
2+7+8
2 + 8 kwenza 10 bese wengeza 7.
Fakainombolo enkulu kuqala ngendlela efanele yokuqhubeka ubala ngokuya
phambili noma uya emumva
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.16 • Qala ngenombolo enkulu kakhulu
Izibalo zekhanda 5 + 15
Phinda uchaze isibalo esiwumusho: 15 + 5 uqhubeke ubala ukufika 20
• Ukushintsha inombolo bese uyahlanganisa noma ususe 10 bese
uyahlanganisa noma ususe oku-1
Isibonelo:
8 + 9 = 17 uchaze ukuthi umumuntu angase enze 8 + 9 = 8 + 10 - 1
6 + 11 = 17 uchaze ukuthi umumuntu angase enze 6 + 10 + 1
17 - 9 = 8 uchaze ukuthi umumuntu angase enze 17 - 10 + 1
• Ukwehlakaza inombolo ibe yizingxenye ezithile bese uyahlanganisa
Ukwehlakaza nokwakha izinombolo:
Isibonelo bala ngengqondo uchaze:
Qhubeka wephule izinombolo zibe izicucu ezincane’
8 + 12
= 8 hlanganisa (10 + 2)
= 8 + 2 + 10
= 10 + 10
= 20
• Ukusebenzisa ukuphindaphinda njengesu lokubala ngengqondo
Ukubona okusondele kuzinombolo eziphindwe kabili isib.
8 + 7 = 15 Ukuchaza ukuthi iyinombolo ephindwe kabili kwi-7 hlanganisa 1
noma okuphindwe kabili kwi-8 ususe oku-1
Ukubona ukuthi uma izinombolo ezimbili zisondelene ngobungako bazo kulula
ukuthola umehluko ngokuqhubeka ubala uya phabili ungayi emumva.
17- 13 = 4 nokuchaza ukuthi ukubala uqhubeka usuka e-13 uya e-17 kukunika
oku- 4
555 Izibalo IBANGA 1-3
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
556 IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
1.16 Ezinye izibalo zekhanda zingenziwa ngaphandle kwezinsiza, kodwa kuvalme
ukuba wusizo ukwenza izibalo zengqondo ngokusebenzisa izinsiza.
Izibalo zekhanda
Izinsiza ezinconyiwe/ ezingase zisetshenziswe
• Umungqa wezinombolo (ohleliwe nongenalutho)
Izibalo IBANGA 1-3
• Uphahla lwezinombolo
• Isimelabungako (amafladi khadi)
• Ubuhlalu bokubala
1.17 • Ukusebenzisa nokubiza Ekupheleni kwethemu abafundi kumelele bakwazi:
amaqhezu esimweni es-
Amaqhezu • Ukubona amaqhezu emifanekiso nokugcizelela ukuqonda kwabo ukuthi
ejwayelekilese nokum-
izingxenye kufanele zilingane ngobungako bazo.
bandakanya izingxenye,
iqhezu kokune, iqhezu • Ukwazi ukuthi amaqhezu amane enza okuphelele nokuthi iqhezu kokune
kokuyisishiyagalom- ngalinye kufanele lilingane;
bili iqhezu kokuthathu,
• Ukuthola amaqhezu amaqoqo ezinsiza;
iqhezu kokuyisithu,
iqhezu kokuhlanu • Ukufunda nokubhala amagama amaqhezu;
• Ukubona iziqhezu ngen- • Nokuhlela; ukuchaza; nokuqhathaniswa kwamaqhezu.
lela yemibhalomidwebo
Ekupheleni kwethemu abafundikumele baqonde amaqhezu njengengxenye
• Ukuqala ukubona ukuthi
izingxenye ezimbili yokuphele, futhi bakwazi ukupphendula imibuzo efanayo nale:
noma iqhezu kokuthathu • izingxenye = okukodwa okuphelele
kwenza okukodwa
okuphelele nokuthi in- • ingxenye kokunequarters = okukodwa okuphelele
gxenye eyodwa nokubili • ingxenye kokuthathu = okukodwa okuphelele
kokune kuyalingana
• izingxenye = okukodwa okuphelele
• Ukubhala amaqhezu
njengengxenye, noma • okukodwa kokuhlanu = okukodwa okuphelele
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
amaqhezu amabili • okukodwa kokuyisithupha = okukodwa okuphelele
kwamathathu.
Ukuphendula imibuzo efana nalena elandelayo:
Uma umfanekiso wahlukaniswe ngezingxenye ezi 2 ezilinganayo, lezingxenye
sizibiza___
Uma umfanekiso wahlukaniswe ngezingxenye ezi 3 ezilinganayo, lezingxenye
sizibiza ___
IMIQONDO ISIKHATHI
NAMAKHONO IMIQONDO
NAMAKHONO (ngokwesifundo
IZIHLOKO OKUDINGEKAYO AMANOTHI ACACISAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA esingangehora
CAPS OKUGXILWE KUWO KU
NGOKUPHELA THEMU 1 nemizuzu engu
KONYAKA 24)
Uma umfanekiso wahlukaniswe ngezingxenye ezi ____ ezilinganayo, lezingx-
enye sizibiza amaqhezu kokune.
Ukukwazi ukuqhathanisa ubungako bamaqhezu
Ingabe ingxenye eyodwa yinkulu noma incane kunamaqhezu amathathu
kokune?
Amaqhezu amangaki kokune afana nokukodwa okuphelele?
Amaqhezu amangaki kokuyisishiyalombili afana nokukodwa okuphelele?
Ingabe okubili kokune kuyalingana nengxenye eyodwa kokubili?
Thola amaqhezu ezinto ezithile ezifanayo.
Kunobuhlalu o 12. 8 obupinki no 4 obumhlophe.
Yingxenye engakanani yobuhlalu emhlophe?
557 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-4 YEBANGA LESI-3
2 AMAPHETHINI, UBUDLELWANE NE-ALJEBHRA
558
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
2.1 Ukopisha,ukwandisa Amaphethini asi- Abafundi bazosebenza ngamaphethini kusukela kwimvelo, isikhathi samanje isifundo 1 l
Izibalo IBANGA 1-3
nokuchaza zungezile esiphila kuso nangamagugu namasiko ethu kusuka eBangeni 1 kuya eBan-
Amaphethini ez-
geni 6.Lokhu kusho ukuthi asho isidingo sokuchtha isikhathi esiningi wenza
isambalomdwebo Ukukopisha, wandise • imvelo
lesisihloko.Kumele uthisha akhethe imisebenzi namaphethini afanele lelobanga.
beseuchaza ngamagama
• kusukela esikhathini
Enye yamaphethini okumele bawabone yiwo umgqa ohlukanisa into kabili ilin-
• amaphethini alula samanje esiphila kuso
gane, isib, amaqabunga amaningi nezilwane kunobuso obuhlukaniseka kabili ob-
enziwe ngezinto
• kusukela kumagugu ufana nse.Kanjalo nezinambuzane eziningi uma uzibuka ngaphezulu, namaphet-
eziphathekayo
namasiko hini ezinyoni eziningi uma uzibuka ngaphansi.
• amaphethini alula
EBangeni -3 kunokugxila ekutholeni umugqa ohlukanisa into kabili ilingane
enziwe ngokudweba
nse ngokugoqa iphepha bese besho ukuthi bayithole kanjani.Abafundi benza
imigqa,izimo noma
amaphethini besika izimo ngephepha eligoqiwe.Kungaqhutshekwa kwenziwe
izinto
onodoli, izimoto, izikebhe namakhathoni ngamaphethini askiwe asenamathis-
Bayenza bachaze elwa.Abafundi sebengakubuka bakhulume ngamaphethini abawathole konodoli
amaphethini nasezithombeni. Ezinamaphethini bese ziyasikwa kwakhiwe kuhlotshiswe ngawo.
Bayenza bachaze Abafundi babuka amaphethini kulokhu-
amaphethini abo asejiyo-
• uthango (ucingo,izingodo noma udonga);
metri
• umsebenzi wezitini namathayizi aphansi;
• ngezinto eziphathek-
ayo • ukufulela;
• ukudweba imigqa,izimo • okokugqoka nezindwangu;
noma izinto.
• amapuleti,izinkomishi, namasosi;
Amaphethini asi-
• amabholaa okudlala;
zungezile
• izilwane njengezinkomo uvemvane,idube, indlulamithi,ingwe,izinyoni.izinambu-
Ukukhomba,uchaze nga-
zane njll.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
magama nokukopisha
amaphethini asejiyometri • Izimbali namacembe;
• imvelo • Amaphepha odonga,amaphepha odonga enziwe ngokubhaliwe okutholakala
ngaphakathi ezindlini nasemkhukhwini
• kusukela esikhathini
samanje esiphila kuso • Okwamasiko okwesikhathi samanje
• kusukela kumagugu • Amabhodwe enziwe ngobumba noma obhasikidi abalukwayo.
namasiko
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA sehora eli 1
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
2.1 Bangawachaza kanjani amaphethini abawabona lapho behlala khona?
Amaphethini ez- Kunezindlela ezehlukene zokuchaza amaphethini abawabonayo lapho behlala
isambalomdwebo khona.Amaphethini amaningi asizungezile akhiwe ngemigqa,izimo noma
izinto.Izinto noma izimo akudingi ukuba kufaniswe nezimo ezisejiyometri
konhlangothimbili -2-D.noma izinto ezingonhlangothintathu 3-D uma usebenza
neBanga 2.Bonke abafundi ababone lapho
• Iphindeka kanjani isib..
• Imigqa eqondile enquma komunye (njengendwangu yetafula),imigqa lehamba
ngezansi kwendwangu noma inqume eshethini,imigqa le ehamba iye phezulu
ebhulukweni’
• Imigqa egobile njjengemigqa esandilinga ebonakalayo uma usika u-anyanisi;
• Imigqa engaqondile njengemigqa emunweni wakho nedube elimthende, nend-
lovu, imvubu nabantu asebegugile.
• imigqa emazombezombe oyithola ngesikhathi usika iklabishi noma uyithola
esihlabathini ekade sipheshulwa umoya.;
• amadothi anobungako obulinganayo, amadothi asakazeke yonke indawo;
• izimo ezinobungako obulinganayo;
• izimo ezinemibala efanayo
• amaphethini akhiwe izimo ezehlukene,izimo ezakha amaphethini ngokwemi-
bala ezisesikhumbeni sendlulamithi
559 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
560 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
2.2 Ukopisha,wandise bese Ukopisha,wandise bese Bheka amanothi kathemu 1. 3 izifundo
uyachaza uyachaza
Amaphethini Yandisa ukulandelana ufake lokhu
ezinombolo Ukukopisha wandise Ukukopisha,wandise
• bala nga-1 usuka kunoma yiyiphi inombolo ephakathi kuka 0 no 1 000
bese uchaza nokuchaza ukulandelana
Izibalo IBANGA 1-3
ukulandelana okulula kwezinombolo ezilula • bala nga-10 phakathi kuka 0 no 1 000
kwezinombolo okungenani 1000
• bala nga-5 phakathi kuka 0 no 1 000
okungenani 200
Ukulandelana kumele
• bala nga-2 phakathi kuka 0 no 1 000
Bayenza bachaze kutshengise lokhu
amaphethini abo • bala nga-100 phakathi kuka100 no 1 000
• bala nga-1-usuka ku-
Bayenza bachaze noma yiyiphi inombolo • bala nga-50 phakathi kuka 50 no 1 000
amaphethini ezinombolo ephakathi -kuka-0
zabo ne-1 000 • bala nga-25 phakathi kuka 25 no 1 000
• bala nga-10-kusuka • bala nga-20 phakathi kuka 20 no 1 000
kunoma yiyiphi inom- Sebenzisa izinto,izithombe, amathebula nomdwebo oxhumanayo ukulekelela
bolo ephinda nge-10 abafundi ukudlulela ekubaleni ngokweqa izinombolo nokulandelanisa okuholela
phakathi -kuka-0 ukuphindaphinda kwezinombolo-10, 5, 2, 4, 3.
ne-1 000
• bala nga-5-kusuka
kunoma yiyiphi inom-
bolo ephinda nge-5
phakathi kuka-0
ne-1 000
• bala nga-2-usuka ku-
noma yiyiphi inombolo
ephakathi -kuka-0 kuya
ku-1 000
• bala nga-100 usuka
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
ku-100 uya1 000
• bala nga-50 usuka ku-
50 uya 1 000
• bala nga-25 usuka ku-
25 uya 1 000
• bala nga-20 usuka ku
20 uya 1 000
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA sehora eli 1
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
2.2 Ukwenza nokuchaza
amaphethini abo
Amaphethini
ezinombolo Ukwenza nokuchaza
amaphethini abo
• izikhawu ezinikiwe
eBangeni 2 kwengeza
izinhla zezinombolo
• bala ngo- 20,25,
50,100 uze ufike ku-
1000
561 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-4 YEBANGA LESI-3
3. INDAWO NESIMO (IJIYOMETRI)
562
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
3.2 Uhla lwezinto Uhla lwezinto Bheka amanothi kaThemu 2. isifundo1
Izibalo IBANGA 1-3
3-D izinto ezinhlan- Bona usho ngamagama Bona usho izinto Kulethemu bangenza, babukeze, nokuhlanganisa nomsebenzi wezinto ezingonh-
gothintathu izinto ezinhlangothintathu ngamagama ezinhlang- langothintathu 3-D-ngokomsebenzi obhalwayo.
3-D ezilapha ekilasini othintathu 3-D ezilapha
Ukugxila nokubuka bese uzibiza ngamagama
nezithombe ekilasini nezithombe
• Isimo sebhola (Okusambulunga,)
• Isimo sebhola • Isimo sebhola
• Izimo ezisabhokisi (iprizimu)
• (Okusambulunga,) • (Okusambulunga,)
• Amasilinda (cylinder)
• Izimo ezisabhokisi • Izimo ezisabhokisi
(iprizimu) (iprizimu) • Amaphiramidi (pyramids)
• Amasilinda • Amasilinda • amakhoni; (cones)
• amakhoni • amakhoni Uma zivezwe esithombeni sombalomdwebo noma ezintweni nsukuzonke.
izimpawu zalezozinto izimpawu zalezozinto Imibuzo okufanele abafundi bagxile kuyona:
ukuchaza,uhlele, ukuchaza,uhlele, • ukuthi ingaphezulu blezinto ligoqene noma liyisicaba; noma
nokuqhathanisa izinto nokuqhathanisa izinto
• ukuthi ingaphezulu eliyisicaba lezinto lingonxantathu, nxande, isikwele, izindil-
ezinhlangothintathu-3-D ezinhlangothintathu-3-D
inga.
kanje;: kanje:
• izimo ezinhlangothim- • izimo ezinhlangothim-
bili-2-D lezo ezenza bili-2-D lezo ezenza
ubuso bezinto ezin- ubuso bezinto ezin-
gonhlangothintathu- gonhlangothintathu-
3-D 3-D
• ingaphezulu lendawo • ingaphezulu lendawo
eyisicaba negobile eyisicaba noma ego-
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
bile
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA sehora eli 1
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
3.2 imisebenzi okugxilwe
kuyo
3-D izinto ezinhlan-
gothintathu • Ukubuka
nokwakha izinto
ezinhlangothintathu-
3-D usebenzisa izinto
eziphathekayo njengo
okusikwe izimeni
ezinhlangothimbili-
2-,D,ubumba, izinti
zokuvungula,izinti
zokumunca,
nozinye izinto
ezinhlangothintathu
-3-D
3.4 okufana nse nxazombili okufana nse nxazombili Umsebenzi womugqa ohlukanisa into kabili ilingane ngokugoqa iphepha wenziwa Isifundo 1
kuthemu 2, kuzosiza abafundi bakhombe umugqa ohlukanisa izinti zilingane
okufana nse • Bona udwebe umugqa • Bona udwebe umugqa
emidwebeni yezinto ezisambalomdwebo nokungezona ezisambalomdwebo.
nxazombili ohlukanisa into kabili ohlukanisa into kabili
ilingane ezimweni ilingane ezimweni Umsebenzi obhalwayo mawube nalezizibonelo lapho-
ezisambalomdwebo ezisambalomdwebo
• Umugqa ohlukanisa into kabili mawungabi wosuka phezulu noya phansi
nezingezona nezingezona
kuphela
izibalomdwebo izibalomdwebo
konhlangothimbili -2-D konhlangothimbili-2-D • Kunemigqa eminingi ehlukanisa into kabili esmeni nasezintweni.
563 Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU YESI-4 YEBANGA LESI-3
4. ISILINGANISO
564
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.1 Ukukhuluma Ukukhuluma Abafundi bayaqhubeka nokwenza bekhuluma ngobude besikhathi nokulandelana Izifundo2
Izibalo IBANGA 1-3
ngesikhathi ngesikhathi kwaso
ISIKHATHI
• ukufunda izinsuku • ukufunda izinsuku .
ekhalendeni ekhalendeni
Ngeskhathi sokufundisa ikilasi lonke nokugxila emaqenjini,abafundi abaqhubeke
• beka izinsuku • beka izinsuku bakhulume ngezinsuku zeviki,ngezinyanga zonyaka nosuku namhlanje,
izokuzalwa, izokuzalwa, kanjalo nezinsuku ezdlule nezizayo.Abafundi baqhubeke ukubeka izigameko
imigubho yezenkolo, imigubho yezenkolo, ezilandelayo ekhalendeni;
amaholide,izigameko amaholide,izigameko
• izinsuku zokuzalwa;
zomlando izehlakalo zomlando izehlakalo
zekilasi ekhalendeni. zekilasi ekhalendeni. • imigubho yezenkolo;
• Ukukhuluma • Ukukhuluma • izigameko zomlando;
ngesikhathi ngamahora ngesikhathi ngamahora
• izehlakalo zesikole
angu -12 angu -12
• amaholide.
- amahora - amahora
Qhubeka ucele abafundi bakhulume ngesikhathi, ngezikhawu ezejwayelekile
- uhhafu wehora - uhhafu wehora
nsukuzonke;
- ikota yehora - ikota yehora
• ngamahora namaminithi ewashini lezinombolo,noma
- amaminithi - amaminithi
• ngamahora, uhhafu wamahora, kanye nekota yamahora usebenzisa amawashi
ewashini elinezinti ewashini elinezinti anezinti.
nelinezinombolo nokunye nelinezinombolo nokunye
Isibonelo; abafundi.bangacelwa ukuba bakhulume ngesikhathi uma isikole siqala,
okungamathulusi okungamathulusi
ngezikhathi sekhefu nasemakhaya noma beshintsha izifundo.Khetha izikhathi
angatshengisa isikhathi angatshengisa isikhathi
lapho iwashi litshengisa ihora noma uhhafu wehora noma ikota yehora. Kuyasiza
isib. Iselifoni. isib. Iselifoni.
ukuba newashi elikhulu lokubukisa ekilasini, yilapho abafundi bezokhomba khona
ukubala ubude ukubala ubude isikhathi.Abafundi bangenza eyabo imifanekiso yamawashi Angacela abafundi
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
besikhathi nokudlula besikhathi nokudlula batshengise izikhathi ezehlukene kuhlangene nokubala isib. Ngitshengise ihora
kwaso kwaso le10. Ubani isikhathi ikota nohhafu ngaphambi kuka10?
sebenzisa ikhalenda sebenzisa ikhalenda Ngesikhathi sokufunda ngokuzimela abafyndi abaqhubeke bazijwayeze
ubala nokuchaza ubude ubala nokuchaza ubude ukukhuluma ngesikhathi.
besikhathi ngezinsuku besikhathi ngezinsuku
• ngamahora iuhhafu wehora,nekota yehora, ewashini elinezinti
noma ngamasonto noma noma ngamasonto noma
ngezinyanga ufake ngezinyanga ufake • ngamahora nangaminithi ewashini lezinombolo.
nalokhu nalokhu
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.1 • shintsha iznsuku • shintsha iznsuku Abafundi benza izibalo ngamasontonoma izinsuku uma benikiwe ikhalenda noma
namasonto namasonto ingxenye yekhalenda isib.thola izinsuku nokubala isikhathi nokubona umehluko
ISIKHATHI
phakathi kwazo.
• shintsha phakathi • shintsha phakathi
kwamasonto kwamasonto Bafunda imizuzu ewashini lezinti
nezinyanga nezinyanga
Chitha isikhathi ngezifundo ezi-2 ugxilisa ngokuhlanganisa amakhono okufunda
ukusebenzisa iwashi ukusebenzisa iwashi imizuzu ewashini lezinti
ubala ubude besikhathi ubala ubude besikhathi
Bheka amanothi kathemu 3.
ngamahora /ngohhafu ngamahora /ngohhafu
noma amakota noma amakota
4.2 Isilinganiso Zonke izinhlobo zokulinganisa ubude ezisohlweni zingenziwa ngesikhathi
esingahlelekile sokuzmela ngethemu yonke.Umsebenzi wonke mawubhalwe.
UBUDE
• Hlawumbisela
ulinganise,
uqhathanise,
uhlele bese ubhala
ubude usebenzisa
isilinganiso
esingalinganisiwe isib,
isandla, amanyathelo,
ubudebepensela,
ikokubala.njll.
• Chaza ubude
bezinto ngokubala
uqala ngokuqagela
ukuthi bungakanani
ubude bamayunithi
angahleliwe
• Sebenzisa
ulimi ukhuluma
ngokuqhathanisa isib,
kude xaxa, kufishane
xaxa, kuphakeme
xaxa, kubanzi xaxa njll.
565 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
566 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.2 Ukwethula isinganiso
esihleliwe
UBUDE
• Ukuhlawumbisela
ulinganise,
Izibalo IBANGA 1-3
uqagele,uhlele
bese ubhala ubude
ngamamitha (kungaba
amamtha ngezinduku
noma ubude bentambo
ngamamitha)
ngesilinganiso
esihleliwe sobude
• Ukuhlawumbisela
nokulinganisa ubude
ngamasentimitha
usebenzisa irula
Alukho uguquko
olungenziwa phakathi
kwamamitha
namasentimitha.
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
CAPS
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.3 Isilinganiso Ukwethula isilinganiso Ukuhlanganisa umsebenzi owenziwe ngesisindo unyaka wonke, ababfundi isifundo1
esingahlelekile esihleliwe abenze umsebenzi obhalwayo lapho -
ISISINDO
• Ukuhlawumbisela Abafundi benza To consolidate the work done on mass throughout the year, learners should do
ulinganise, umsebenzi obbhalwayo written exercises in which they
uqhathanise uhlele bewuhlanganisa
• Bezofunda izithombe ezizovumela ukuba baqhathanise izisindo zezinto lapho
bese ubhala isisindo nokufunda izithombe -
kuvezwe khona kusilinganiso esizimelele;
usubenzisa isilnganisa
• Imiphumela yesisindo
esingalinganisiwe. • Bezofunda izithombe lezo ezizovumela izisindo ezibhalwe kulezozinto
ebhalwe kuyo
Nokuzimelela isib, kusilinganiso esizimelele, ngokusebenzisa amayunithi angenasilinganiso
amabhuloki, izitini njll, • Iisisindo ukuqhathanisa;
sezithombusebenzisa
• Ukusebenzisa • ukuqhathanisa;uhlele,bese ubhala lokho okutholile
isikali sasendlini
ulimi ukhuluma
yokugeza, lapho uthi - izithombe zegilosa ezinesisindo esibhalwe ngamakilogramu;
ngokuqhathanisa, isib,
lukhomba inombolo
kulula, kuyasinda, - izithombe zegilosa ezinesisindo esibhalwe ngamagramu
eseduze kolayini.
kulula xaxa, kuyasinda
xaxa - ukufunda izithombe zesikali sasendlini yokugeza sitshengisa okusondelene
nekilogramu liphelele
Ukwethula isinganiso
esingahlelekile Bheka amanothi kathemu 2.
• Qhathanisa uhlele Isilinganiso somthamo njengesimo esejwayelekile sokuxazulula izinkinga
bese ubhala nokubala
ukukhangisa Esikhathini esimiselwe iziNombolo ukuSebenza noBudlelwano bazo abafundi
ngesisindo sazosibe sebengaxazulula izinkinga besebenzisa isimo esjwayelekile ngoku;
siveziwe ephaketheni
ngokwamakilogramu • Isilinganiso esingahlelekile sesisindo
isib amakilogramu ama • Isisindo ngamakilogramu
2 erayisi,ne1 kilogramu
likafulawa • Isisindo ngamagramu
• ISILINGANISO izisindo Bhekisisa ukuthi ithemu inohlelo lwezinombolo ezifanele lona;kanjalo nohlobo
zabo ngokusebenzisa lwezinkinga oluhlukene kwaleyo themu
isikali sasendlini
yokugeza.
567 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
568 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.4 Isilinganiso Ukwethula isilinganiso Ngeskhathi sokusebenza ngokuzimela abafundi bangaqhubeka ngoku- isifundo1
esingahlelekile esihleliwe
UMTHAMO • Ukuhlawumbisela nokulinganisa, baqhathanise, bahlele bese bebhala
• Uhlawumbisela Abafundi babhala umthamo wesitsha noma okumumethwe yisitsha leso usebenzisa isilinganiso
nokulinganisa, imisebenzi esingalinganisiwe.
Izibalo IBANGA 1-3
ukuqhathanisa ngokuhlanganyela
• Ukuqhathanisa nokuhlela umthamo wamabhodlela ahlukene nohla lwezinto
nokuhlela nokufunda izithombe;
ozozithenga lapho umthamo azokhangisa ngawo ephaketheni lelo.
umthamo wesitsha
• Imiphumela
esingawumumatha • Ukusebenzisa i-1litha lamabhodlela, noma 1ilitha lojeke ukuqagela
ngomthamo obhaliwe
(isitsha nokulinganisa uqhathanisa ubhala
kuwo ngokuhlela
esngakumumatha
ngokulandelana umthamo wezitsha noma okumumethwe yilezo zitsha ngamalitha.
uma sigcwalisiwe)
okuhleliwe
noma okumumethwe Bheka amanothi kuthemu 3
isitsha ngokusebenzisa • Izithombe zojeke
isilinganiso Abafundi kumele banikwe umsebenzi obhaliwe ohlanganisa nokufunda izithombe
lapho umthamo
esingalinganisiwe isib. nge-
usondezelayo
isipuni namankomishi kumalitha noma • Imiphumela yomthamo obhaliwe kuwona ukuze kuhlelwe ngokulandelana
amalitha amabili kwayo
• Ukuchaza umthamo
kulayini obhaliwe noma
wesitsha ngokubala • Izithombe zojeke lapho umthamo usondelene nenombolo 1 yelitha noma 2
uhhafu wamalitha
ukuthi mangaki wamalitha kulayini obhaliwe
noma ikota yamalitha
amayunithi angahleliwe
angagcwaliswa, • Izithombe zojeke Okulindelekile ukuba abafundi bodwa bafunde inombolo eseduze kolayini.Lokho
kulesositsha isib. lapho umthamo kuchaza ukuthi umthamoo (cishe ugcwale.ngaphezulu ngaphansi.kancane, noma
ibhodlela lingagcwala useduze kwenombulo kuyalingana ngamalitha) befunda ojekeni.
izinkomishi ezi-4. yamamililitha kulayini Isilinganiso somthamo njengesimo esejwayelekile sokuxazulula izinkinga
obhaliwe.. nokubala
Ukwethula isilinganiso
esingahlelekile Okulindelekile ukuthi Esikhathini esimiselwe iziNombolo ukuSebenza noBudlelwano bazo abafundi
abafundi bazofunda sebengaxazulula izinkinga besebenzisa isimo esjwayelekile ngoku;
• Ukuhlawumbisela
inombolo leyo ebhaliwe
ulinganisa, • Isilinganiso esinahleliwe somthamo nokumumethwe isib. Ugogo usebenzisa
uqhathanisa, Ukuchaza umthamo izinkomishi ezi 2 zobisi ukwenza uphudingi uma engaziphinda kabili izinlto
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
uhlele bese ubhala njengokuthi cishe ku... azisebenzisile, angadinga ubisi olungakanani?
lowomthamo waleyonto (gcwale,ngaphansi,
ngokulinganisa ngaphezulu njll) befunda • Amalitha
ngamalitha,uhhafu inombolo ebhaliwe • amamililitha
welitha nekota yelitha. kujeke.
Bhekisisa ukuthi ithemu inohlelo lwezinombolo ezifanele lona;kanjalo nohlobo
Alukho uguquko phakathi lwezinkinga oluhlukene
kwamamililitha namalitha
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO
CAPS
ABHEKWA sehora eli 1
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.4 • Ukuqhathanisa
nokuhlela, nokubhala
UMTHAMO
ngokukhangisa
umthamo waso
siveziwe ephaketheni
ngokwamalitha isib.
Amalitha ama-2l obisi,
ilitha 1yobisi, amalitha
ayi-5l kapende,noma
ngamamililitha.
isib.amamililitha
anga-500ml
obisi,amamililitha
anga-340ml wesiphuzo
esibandayo,
amamililitha anga-
750ml kawoyela.
• Ukwazi ukuthi
inkomishi elingene
ingamililitha anga-
250ml.
• Ukwazi ukuthi ithisipuni
ingamamililitha angu-
5ml
Alukho uguquko
oludingakalayo phakathi
kwamamililitha namalitha
569 Izibalo IBANGA 1-3
UKUQONDA ISIKHATHI
UKUQONDA ESINQUNYIWE
OFUNDWAYO
OKUFUNDWAYO
570 NAMAKHONO (esifundweni
IZIHLOKO NAMAKHONO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA
ADINGEKAYO sehora eli 1
ABHEKWA
NGOKUPHELA nemizuzu engama
NGETHEMU 1
KONYAKA 24)
4.5 iPerimitha Isizinda Abafundi bayethulwa okokuqala ekulinganiseni ingaphezulu lendawo eBangeni izifundo2
3.EBangeni 3 naseZingeni eliphakathi yilapho kuphela isizinda silinganiswa
IPerimitha nenga- • Ukucwaninga ngobude Ukucwaninga
ngokungahlelekile.
phezulu lendawo bezinto ezingaba- ingaphezulu lendawo
onhlangothimbili- 2-D usebenzisa amathayela. Abafundi bathola ukuthi zingaki izimo noma izinto ezingavala ingaphezulu
Izibalo IBANGA 1-3
nonhlangothintathu lendawo.Bapakisha izimo noma izinto ngaphandle kokushiya izikhala
usebenzisa intambo. phakathi kwezimo nezinto.Sebezobala basho ukuthi zingaki izimo ezivale
lelingaphezulu lendawo. Isib. Abafundi bangapakisha izikwele noma onxande
Ingaphezulu lendawo
phezu kwekhasi,bese beyabala ukuthi zingaki izimo ezivale ikhasi.Abafundi
• Ukucwaninga bazosho ukuthi ingaphezulu lendawo yekhasi ithathe izimo ezingako isib.ikhasi
ingaphezulu linengaphezulu lendawo enonxande aba-16
lendawo usebenzisa
Kunokwenzeka ukuthi izimo zingakwazi ukugcwalisa ikhasi lonke njengoba
amathayela.
kwenziwe ngezansi
Abafundi sebengasho ukuthi ubungako bekhasi ngokunakisisa.isib.Ingaphezulu
lendawo yekhasi inonxande abayi-18 ngaphezulu kodwa bancane ngabangu-28.
Yenza abafundi bafake amathayela kulelingaphezulu lendawo besebenzisa izimo
ezehlukene nangezimo ezifanyo ezehluke ubungako.Lokhu kuzokwenza abafundi
babone ukuthi-
• Isimo esincane,uma ziziningi zingalingana ukuvala kulelongaphezulu lendawo.
Uma isimo sisincane kakhulu, maningi amathuba wokuthi kungene izimo
eziningi phezulu kwendawo;
Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
• isimo osikhethile singayshintsha indlela obubale ngayo
Akulindelekile ukuthi abafundi bakale ingaphezulu lendawo ngokubala ngezikwele
phezu kwegrid yesikwele; lokhu kuyokwenziwa emaZingeni aPhakathi
ITHEMU YESI-4 YEBANGA LESI-3
5. ULWAZI OLUQOKELELWE
UKUQONDA OFUND- ISIKHATHI ESIN-
CAPS
UKUQONDA OKU- QUNYIWE
WAYO NAMAKHONO
FUNDWAYO NAMA-
IZIHLOKO ADINGEKAYO AMANOTHI ACHAZAYO NOMA UMHLAHLANDLELA WOKUFUNDISA (esifundweni
KHONO ABHEKWA
NGOKUPHELA KON- sehora eli 1 nemi-
NGETHEMU 1
YAKA zuzu engama 24)
5.4 Ukuqoqa nokuhlela
Ukuqoqa • ukuqokelelwa kolwazi
nokuhlela ulwazi ngkilasi noma
ngesikole ukuphendula
imibuzo ezobuzwa
uthisha.
• Ukuhlela ulwazi
olunikwe uthisha noma
incwadi.
• Ukuhlela ulwazi;
- uhla
- amathali
- amathebula
5.5 Ukubhala okumele
ulwazi
Ukubhala okumele
ulwazi Ukubhala okumele ulwazi
• igrafu yezithombe
• ibhagrafu
5.6 Ukuhlaziya Ukuhlaziya ulwazi Kulelizinga abafundi kumele ngabe sebebonisiwe zonke izimo zolwazi Isifundo 1
nokuhumusha ulwazi ngokubhala okumele oludingakalayo eBangeni 3 (uhla, amathali, igrafu yezithombe, ibhagrafu)
Ukuhlaziya
ulwazi okunikiwe kuyancomeka ukuba ngethemu 4 kugxiliswe ekuhlaziyeni ulwazi. Ubanika ulwazi
nokuhumusha Ukuphendula imibuzo
lokuhlaziya okungenani-
ulwazi ngolwazi olunikiwe
• igrafu yezithombe e-1
• igrafu yezithombe
• nethebula elilodwa.
• ibhagrafu
Abafundi baphendula imibuzo leyo ebuzwa uthisha mayelana negrafu
nethebula,bheka uthemu 1 nemibuzo efanele
571 Izibalo IBANGA 1-3
Izibalo IBANGA 1-3
INGXENYE YE - 4: UKUHLOLA
4.1 Isingeniso
Umsebenzi wokuhlola uwuhlelo oluhleliwe oluqhubekayo lokukhomba, ukuqoqa, kanye nokuhumusha ulwazi
ngokusebenza kwabafundi, usebenzisa izindlela ezahlukene okubandakanya izinhlobonhlobo zokuhlola.inezinyath-
elo ezine:
• ukulungiselela nokuqoqa ubufakazi bomphumela,
• ukuhlolwa kobufakazi,
• ukubhala okutholiwe kanye
• Nokusebenzisa lolulwazi ukuqonda okusiza ekuthuthukiseni abafundi ukuze benze kangcono ohlelweni
lokufunda nokufundisa.
Ukuhlola kufanele kubengezindlela ezimbili ngokuhleliwe (kuhlolwa ukufunda) kanye nokungahlelekile (kuhlolwa
ukufunda).kuko kokubili kufanele abafundi baziswe ngokutholiwe ukwandisa ulwazi lokufunda izibalo.
Kumabanga aphansi amaqhinga asemqoka okuhlola ngokuhlelekile kanye nokungahlelekile ukuhlola ngokubhekwa
kwabafundi nguthisha, izingxoxo, ukubonisa ngokwenza kanye nokubhaliwe.
EBangeni R ukuhlolwa kufanele kube ngezingxoxo kanye nokubonisa ngokwenza.
4.2 Uhlola ngongakuhlelekile /ukuhlola kwansukuzonke
Ukuhlolwa kokufunda kuwuhlelo oluqhubekayo lokuqoqa ulwazi ngokuphumelela komfundi.Ukuqhapha inqubeke-
laphambili yabafundi nsukuzonke kungukuhlola okungahlelekile,lokhu kwenzeka ngokubhekwa kwabafundi
nguthisha,izingxoxo,ukubonisa ngokwenza kanye nokuxhumana okungahlelekile kwasekilasinil.lokhu akufanele
kubonwe njengohlelo olwahlukile emisebenzini efundwayo ekilasini.ukuhlola okungahlelekile kwenza uthisha akwazi
ukuqapha inqubekelaphambili yabafundi kanye nezinhlelo zokufundisa zosuku.Ukuhlola okungahlelekile kusetshen-
ziswa:
• ukwaziswa kwabafundi ngokutholiwe
• ukukwazi ukuhlelela ukufundisa
Ngezinye inkathi uthisha angagcina uhla lokubheka abafundi (checklist) azobhala kulo akuthola ngesikhathi ehlola
inqubekelaphambili yabafundi, uthisha nabafundi bangamaka umsebenzi owenziwe.ukuhlola okungahlelekile akuyona
ingxenye yokuhlola okuhleliwe.imiphumela yokuhlola okungahlekile okwenziwa nsukuzonke akusetshenziselwa
ukuphumelela komfundi.
4.3 Ukuhlola okuhlelekile
Yonke imisebenzi yokuhlola kuhlelo lonyaka ithathwa njengokuhlola okuhlelekile.umsebenzi wokuhlola ohlelekile
umakwa uphinde ubhalwe ngokuhlelekile nguthisha.lusetshenziselwa ukuphumelela nokudluliselwa kwabafundi
eBangeni elilandelayo.
572 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
Ukuhlola okuhlelekile kunika othisha ulwazi oluzokwenza akwazi ukubona inqubekelaphambili yabafundi eBangeni
kanye nasesifundweni.
Uthisha angabheka abafundi abayishumi ngesikhathi ngakho ke umsebenzi wokuhlola okuhlelekile ungenziwa
ngamaqoqo amancane, kungathatha izinsuku ezimbalwa ukuhlola ikilasi lonke.zonke izinto zokusebenza
eziphathekayo kufanele zibekhona njengokujwayelikele,(izinto zokubala eziphathekayo,ishadi lezinombolo njll.)
Ukuhlola okusetshenziswayo kufanele kuhambisane neminyaka kanye nokukhula komfundi.
Ukuhlola kufanele kubhekelele ukukhula kwamazinga okucabanga namakhono abafundi.ukwakhiwa kwalomsebenzi
wokuhlola kufanele kufake ulwazi olufundiwe ngezindlela ezahlukene.
Izinhlobo ezahlukene zokuhlola (ukubhekwa kwabafundi, izingxoxo, okwenziwayo kanye nokubhalwayo) kufanele
inike umfundi ithuba lokukhombisa angakwazi ukukwenza, abanye abafundi bakhombisa ukwazi ngezindlela
ezahlukene.Isib.
• abanye abafundi abakuthola kulukhuni ukufunda bayazazi izibalo
• Abanye abafundi bangaba ngaphansi kwezinga elilindelekile lokukhula ngolimi lokufunda nokufundisa.
Umsebenzi wokuhlowa awube izibalo ezingancikile olimini nasekufundeni.
Uthisha makaqonde ukuthi yini okuhlolwayo.ulwazi lwezibalo namakhono angahlolwa ngezindlela ezahlukene.
izinhlobo ezahlukene zokuhlola zilungele ulwazi namakhono kwizihloko ezahlukene ngokweminyaka ehlukene
yabafundi.kuyasiza ukusebenzisa uhlu lokubheka ukusebenza kwabafundi ukubona ukukhula kwabo olwazini
lwezibalo emabangeni aphansi.iRubric ingasetshenziswa ukuhlola amakhono abafundi ekuxazululeni izinkinga
zezibalo.
4.4 Uhlelo lokuhlola ukuhlola okuhlelekile
Ngezansi kunezindlela ezihleliwe zokuhlola okuhlelekile kwezibalo kumaBanga 1 - 3:
IBANGA ITHEMU1 ITHEMU2 ITHEMU3 ITHEMU4 ISAMBA
1 2 2 2 1 7
2 2 2 2 2 8
3 2 3 3 2 10
Othisha bayagqugquzelwa ukwenza ukuhlola kokuqala okuyisisekelo kweThemu yoku-1. Imiphumela yabafundi
yokuhlola kokuqala ingasetshenziselwa ukubekwa kwabafundi ezingeni labafundi, makusetshenziselwe ukukala
izinga lomsebenzi ekungaqala ngawo ukufundiswa nezingxenye zomsebenzi ezidinga isikhathi esiningi.abafundi
bakhula ngokwamazinga ahlukene abanye abafundi bathatha kancane ekuqaleni kodwa ngokuqhubeka kwesikhathi
bayakwazi ukuba sezingeni elilindelekile ezibalweni.
Ukuhlola okuhlelekile kwezibalo kufaka ngaphezu kwesihloko esisodwa ezibalweni;kufanele onyakeni kufanele
ufake lonke ulwazi lwezibalo nezihloko,akuyikho konke okufakiwe kuhlelo lwezifundo okuhlolwa ngokuhlelekile
noma kubhalwe ngokuhlelekile.Izonombolo ukusebenza nobudlelwano kuthatha ama-60% wezibalo emaBangeni
1-3.ama-60% ukuhlolwa okuhlelekile eThemu ngayinye kunyaka wonke kufanele ugxile kwi-zinombolo ukusebenza
nobudlelwano.
Ingxenye ngayinye yokuhlola okuhlelekile ayizimeli emsebenzini ohlolwayo.ezinye izingxenye zihlolwa kanyekanye
CAPS 573
Izibalo IBANGA 1-3
kanti ezinye zingahlolwa ngezikhathi ezihlukene Isib. amakhono okubala ngokweqa izinombolo angenziwa kanye
nokunye kulomsebenzi:
• Ukuqedelela ukubala ngokulandelana
• Ukufunda nokubhala izimpawu zezinombolo
• ukubala
Ukuhlola okuhlelekile okunezibalo zokuxazulula izinkinga ngokwenza amaqoqo noma ngokwabelana nokuhlola
ukukwazi ukukala umthamo kungenziwa ngezikhathi ezihlukene.
4.5 Ukubhala nokubika ngokusebenza kwabafundi
Ukubhala ngokusebenza kwabafundi kuyindlela uthisha agcina ngayo ulwazi lwezinga umfundi akulo kulowo msebenzi
ohleliwe.lolulwazi luveza ulwazi lokusebenza komfundi ukufika ezingeni olubekwe kwi CAPS.ulwazi ngokusebenza
komfundi malunike ubufakazi bokukhula komfundi kuleloBanga akulo nokuholela ekudluleleni eBangeni elilandelayo.
ulwazi olubhalwe ngokusebenza komfundi lungasiza ukuveza inqubekelaphambili ekufundeni nasekufundiseni.
Ukubika ngokusebenza komfundi kuwuhlelo olwazisa abafundi,abazali,isikole nabaxhasi ngenqubekelaphambili
yokusebenza kwabafundi,lokhu kungabikwa ngezindleal ezahlukene ezingafaka irephothi lokusebenza
komfundi,imihlangano yabazali,njll.othisha kumaBanga onke parephotha ngama-% kuzozonke izifundo.ithebhula
elingezansi libonisa ubungako bama-%,amazinga kanye nezincazelo zawo:
AMAZINGA NAMAPHESENTI ABHALWAYO UKUBIKA UKUSEBENZA KOMFUNDI
UPHAWU LOKULINGANISA INCAZELOYOKUQHUBA KOMFUNDI IPHESENTI
7 Umphumela ovelele 80 - 100
6 Umphumela oncomekayo 70 - 79
5 Umphumela owanele 60 - 69
4 Umphumela ogculisayo 50 - 59
3 Umphumela olingene 40 - 49
2 Umphumela ongagculisi 30 - 39
1 Umphumela ongalungile 0 - 29
4.6 Ukuqinisekisa ukuhlola okuhleliwe
Ukuqinisekisa ukuhlola okuhleliwe kuwumsebenzi wokuqinisekisa ukuthi umsebenzi wokuhlola mawube ngofanele,
ngosemthethweni, ngothembekile. ukuqinesikisa ukuhlola kwenziwa ezikoleni, ehhovisi lesifunda, elesifundazwe
nakuzwelonke.
4.7 Jikelele
Losomqulu mawufundwe uhlanganiswe nalokhu okulandelayo:
4.7.1 National policy pertaining to the progrmme and promotion requirements of national Curriculam statement
Grades R-12; and
4.7.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R-12
574 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
4.8 Izibonelo zezinhla zokuhlola zamabanga 1-3
Ngezansi izibonelo zezinhla zokubheka ukuhlola aphansi. Lokhu kusiza othisha ukuba bakwazi ukulungiselela
nokwenza ukuhlola okuhlelekile ngendlela eqhubekayo.
IBANGA R
Uhla lokubheka abafundi ezibelweni zomthamo
√ noma
Ulwazi lwezibalo Ulwazi Izinqumo ukuphawula
x
Izinombolo, Izimpawu Ukubala Qagela uphinde ubale ngekhanda
nobudlelwane bazo kufinyelela esi-5(amaculo ezinombolo,kanye
nemilolozelo ukuthuthukisa ulwazi
lwezinombolo)
Ukubona izinombolo Bona izinombolo esimweni esijwayelekile-
Isib.iminyaka yabafundi,irejista njll.
Qonda izinombolo ezijwayelekile(Isib.
ngesikhathi sokuzikhulula)
Ulwazi lwezinombolo Qonda okukodwa-nokukodwa
okuqondanayo
Khomba bese uchaza Khomba izithombe zezinombolo kanye
izinamba eziphelele namakhadi amachashaza afaka inombolo
ku-1
Yazi uphawu lwenombolo ku-1
Bona igama lenombolo ku-1
Ukuxazulula izinkinga Sebenzisa izinto eziphathekayo
zezibalo
Chaza ukucabanga kwakho ngamagama
nangemidwebo noma ngezinto
eziphathekayo
Amaphethini Kopela,wandise Bona amaphethini akuzungezile.
nobudlelwane ubuye wenze awakho
amaphethini. Kopela,wandise,wakhe amaphethini
Indawo nezimo Bona,ukhombe,usho Bona,ukhombe bese usho amagama
amagama ezinto amabhola
ezinhlangothintathu
Bona,ukhombe bese usho amagama
amabhokisi
Bona,ukhombe,usho Bona, khomba bese usho amagama
amagama ezinto ezimpawu zamaqoqo abo, nabanye
ezinhlangothimbili abafundi.
Yakha iphazili yezingcezu eziyi-6
Khombisa ikhono lokuhlukanisa phakathi
kwesthombe esiphambili nesisemuva.
CAPS 575
Izibalo IBANGA 1-3
Izimo ezisejiyometri Khomba,ubone indilinga.
Khomba,ubone unxantathu
Khomba,ubone isikwele
Chaza, uhlele, Qhathanisa,amaqoqo amabili usho ukuthi
uqhathanise izinto iliphi elinokuningi,okuncane,okuningi
ezinhlangothintathu kunokunye,nokuncane kunokunye
ngokwe:
Hlela izinto eziphathekayo:
Ubungako-okukhulu nokuncane
Umbala-imibala yendalo-
(obomvu,oliphuzi,oluhlaza)
Isimo-indilinga,unxantathu kanye nesikwele
Izinto eziphathekayo eziginqikayo
Izinto eziphathekayo ezishelelayo
Bona umugqa Bona umugqa ohlukanisa phakathi okufana
ohlukanisa kabili kufane nse nxazombili
nse nhlangothi zombili:
Ukuqonda indawo: Ukwazi ingaphambili nengemuva
Ubudlelwano phakathi Ukwazi ngaphezulu kwe, okungaphansi,
komfundi nezinto okungezansi.
ezimbili noma
ngaphezulu Ukwazi phakathi nangaphandle
Ukwazi phezulu naphansi
Izinkomba Ukwazi ulwazi lwamagama afana
ngaphambili,ngemuva,
Isilinganiso Isikhathi Sebenzisa amgama ubusuku
nemini,ukukhanya nobumnyama,ekuseni
nantambama,ukuchaza isikhathi sosuku.
Hlela zosuku ngokulandelana kwazo.
Ukukwazi ukubona izinsuku seveki,izikhathi
zonyaka kanye nesimo sezulu.
Ukwazi usuku lwakhe lokuzalwa
Ubude Ukuhlukanisa ubude nobufishane,okude
ngokuthe xaxa nokufishane kakhulu.(ishadi
lobude)
Ukuqokelwa Qoqa,hlela,dweba,funda Ukukwazi ukuqoqa,uhle,udwebe,ufunde,uhla
nokuhlelwa kolwazi bese ubhala okumele ziye izinto ngokwesakhiwo esisodwa.
lwezinombolo ulwazi oluqoqiwe
ISILINGANISO SOKUGCINA:
576 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBANGA R UHLA LOKUHLOLA
ITHEMU 2
Ulwazi √ noma
Ulwazi Izinqumo Ukuphawula
Lwezinombolo x
IZINOMBOLO, Ukubala Qagela, ubale ngekhanda kuyofika ku 7
IZIMPAWU (clula, isho imilolozelo)
NOBUDLELWANE
BAZO Bala uya phambili ubuye uhlehle (1 - 4)
Ukwazi ulwazi lwamagama njenga okuningi /
okungconywana.
Ukubona Izinombolo Ukubona izinombolo ezimweni ezejwayelekile
njenge nombolo yendlu, ikheli.
Ukubona bese Uchaza Khomba, izithombe zezinombolo namakhadi
Izinombolo amachashaza
Ukwazi izimpawu zezinombolo 1, 2, 3,4
Bona amagama ezinombolo
Ulwazi Lwezinombolo Uyakwazi ukbeka okunye nokunye
ngokuqondana
Hlukanisa phakathi kokuningi, okuncane
okuyingcosana
Ukubona umehluko kwimali ewuhlweza
Ukuxazulula Izinkinga Sebenzisa izinto eziphathekayo
Zezinombolo
Chaza ngamagama noma ngemidwebo
Xazulula izinkinga zezibalo ngokukhuluma
ezokuhlanganisa nokususa kufika kunombolo
4.
AMAPHETHINI Ukukopisha, uqhube, Kopela, qhuba bese wakha amaphethini
NOBUDLELWANE wakhe amaphethini usebsnzisa izinto, izimo nemali.
INDAWO NEZIMO Ukubona, Akha iphazili elinezingcezu eziyi 12
ukhombe, bes
unika igama lezimo Khombisa ikhono lokuhlukanisa phakathi
ezinhlangothimbili kwezinto eziphambili nezingemuva
esithombeni.
Izimo ezibalombhalo Bona, khomba bese usho igama
likanxantathu
Ubona umumo kanxantathu
Ukuchaza, uhlele bese Qhathanisa amaqoqo ezinto amabili usho
uqhathanisa izinto ukuthi yiziphi ezinde noma ezimfushane
ezinhlangothintathu:
Hlela izinto ngezimo - yinde/imfushane
imibala
izimo
Akha izimo Sebenzisa amabhuloki
ezinhlangothintathu
Bona umugqa Bona umugqa ohlukanisa kabili kulingane
ohlukanisa kabili futhi kufane ezintweni eziseduze nawe
kulingane kufane
Uyakwazi ukusebenza kwizinhlangothi zombili
Ubudlelwano nendawo Ukuqonda ubudlelwano phakathi komfundi
okuyo nezinto ezimbili noma ezintathu
CAPS 577
Izibalo IBANGA 1-3
Isilinganiso Isikhathi Uyazi izinsuku zeviki,izikhayhi zonyaka njll.
imilolozelo namaculo
Wazi usuku lwakhe lokuzalwa (phinda hlola)
Ubude Uyazi umehluko kokkude nokufushane
Ukuqokelela Qoqa, Qoqa,hlela, dweba, funda beseudweba
nokuhlela ulwazi hlela,dweba,funda okumele ulwazi
bese ubhla izinto
ezimela ulwazi
ISILINGANISO SOKUGCINA:
IBANGA R-UHLA LOKUHLOLA
578 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
ITHEMU 3
ULWAZI √ Noma
ULWAZI IZINQUMO PHAWULA
LWEZBALO x
IZINOMBOLO, ukubala Qagela bese ubala ngekhanda ufike ku- 7
IZIMPAWU (amaculo ezinombolo nemilolozelo) ukuze
NOBUDLELWANE athuthuise ulwazi lwezinombolo
BAZO
Bala uya emuva naphambili (1-7)
Bazi ukuthi ihlombe ulishaye kangaki kakhulu /
kancane
Ukubona izinombolo Babona izinombolo esimeni esijwayelekile isib.
iminyaka, irejista (uhlole njalo)
Thola bese uzichaza Thola izithombe zezinombolo namakhadi
izinombolo anamachashaza ufike ku- 7
Yazi izimpawu zezinombolo - 5, 6, 7
Bona amagama ezinombolo -kuhlanu,
isithupha,isikhombisa
Ulwazi lwezinombolo Hlukanisa phakathi kokuningi,okuyimbijana,nokul
inganayo,okuningi nokumbalwa ufike- 7
Bona imibala nezinhlobo zezilwane emalini
engamaphepha yase Mzansi.
Ukuxazulula Sebenzisa izinto eziphathekayo
izinkinga
Chaza ngendlela ocabanga ngayo
ngamagama,nangokudweba noma ngezinto
eziphathekayo.
Xazulula izinkinga zokuhlanganisa nokususa
ngomlomo ufike ku- 7
AMAPHETHINI Kopisha qhuba bese Kopisha,uqhube bese uzakhela awakho
NOBUDLELWANE uzakhela awakho amaphethini usebenzisa izithombe
amaphethini
INDAWO NEZIMO Buka uthole Yakha okungenani izingcezu eziyi-18 zephazili
bese ubize
onhlangothimbili-2-D
izimo/izithombe
Izimo ezisazibalo Bona,uthole bese usho izimo eziyisikwele.
mdwebo
Qonda isimo sezimo ezejwayelekile esezifundiwe
kuze kube manje (ukugcina ismo singashintshile)
Yakha izinto Yakha izimo ezintweni nangezibonelo ozinikiwe
ezinhlangothintathu
3-D usebenzisa izinto Kopisha isakhiwoemdwebeni osekhadini
eziphathekayo
Ubudlelwano Bona ubudlelwano phakathi kwezinto ezimbili
bendawo noma eziningi nokuthi zihlobene kanjani
- Ngaphambili,ngemuva, ngaphezulu, phe
zulu,phansi,ngaphansi,ecelelni phakathi
kwesokudla kwesokunxele
Yenza ngokulandela imiyalo ebhodini lokugaxa
Izinkomba Yazi izindlela ezehlukene ngokulandela ishadi
lemicibisholo
CAPS 579
Izibalo IBANGA 1-3
Izilinganiso Ubude Qagela bese ukala ubude bezinto ezehlukene
Isisindo Qonda ngalolulwazi okulula,okunzima, kusinda
kakhulu kusinda kancane, kulula kancane kulula
kakhulu
Umthamo Qonda lolulwazi kugcwele,akukho,kugcwele
kuno, kuncane kune”
Ukuqokelela Qoqa uhlele, Bakwazi ukuqoqa bahlele, badwebe, bafunde
nokuhlela ulwazi udwebe, ufunde bese bethula lololwazi ngokulihlaziya
uyayithula ngokwesihloko leso
ISILINGANISO SOKUGCINA:
580 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBANGA R UHLA LOKUHLOLA
ITHEMU 4
ULWAZI
ULWAZI IZINQUMO √ nomax Ukuphawula
LWEZIBALO
Izinombolo,izimpawu Ukubala Qagela uphinde ubale ngekhanda kufinyelela
nobudlelwane bazo eziyi-5(amaculo ezinombolo,kanye nemilolozelo
ukuthuthukisa ulwazi lwezinombolo))
Bala uye emuva kanye naphambili (1-10)
Bala ngakubili (imilolozelo kanye namaculo
ezinombolo)
Ukuqonda amagama afana:nokuningi kanye
nokuncane(kushaywa izandla)
Ukuqonda izinombolo kushaywa izandla
kaningana nakancane kakhulu.
Ukubona izinombolo Ukubona bese ukhomba izinombol ezimweni
ezijwayelekile.Isib.iminyaka yabafundi njll.
Ulwazi Khomba izithombe zezinombolo kanye
lwezinombolo namakhadi amachashaza afaka inombolo
kusuka ke-0-10
Khomba bese
uchaza izinamba Yazi uphawu lwenombolo eyesi-8,9,10 kanye
eziphelele no-0
Bona igama lenombolo eyesi-8,9,10 kanye no-0
Qedela ukulandelana kwezinombolo ezilula
kusuka kweyo-1-10
Ulwazi Hlukanisa phakathi kokuningi,okuncane,okulin
lwezinombolo ganayo,okuningi kakhulu,nokuncane kakhulu
kuyofika kokuyi-10
Ukukwazi ukulandelana kwezinombolo
ezijwayelekile okokuqala,okwesibili,okwesithathu
kuyofika kokuyisithupha.
Ukuxazulula Sebenzisa izinto eziphathekayo
izinkinga zezibalo
Chaza ukucabanga kwakho ngamagama
nangemidwebo noma ngezinto eziphathekayo
Xazulula izinginkinga zokuhlanganisa nokususa
ubebenzisa izinombol kufinyelela e-10
Amaphethini Kopela, Kopela,wandise wenze amaphethini alalelwayo
nobudlelwane wandise ubuye
wenze awakho Ukwazi ukudlala umdlalo (gxa)
amaphethini.
CAPS 581
Izibalo IBANGA 1-3
Indawo nezimo Bona, ukhombe, Ukukwazi ukwenza okungenani ngezingcezu
usho amagama ezingama-24
ezinto
ezinhlangothimbili
Izimo ezisejiyometri Ukubona akhombe indilinga,unxantathu,isikwele
nonxande.
Bona umugqa Bona umugqa ohlukanisa phakathi okufana nse
ohlukanisa kabili nxazombili ezintweni
kufane nse
nhlangothi zombili:
Ukwazi ulwazi lwamagama eduze kwe,phakathi
namaphakathi,kwesokunxele kanye nesokudla.
Ubudlelwano
phakathi kwezinto Ukukwazi ukwenza umsebenzi oseqophelweni
eliphezulu kwibhodi lokugaxa.
Izinkomba Ukwazi ulwazi lwamagama afana
ngaphambili,ngemuva,phezulu
naphansi,kwesokunxele kanye nesokudla.
Isilinganiso Ubude Ukuqonda ukuthi izinto ziyakalwa
kusetshenziswa ibhande lokukala.
Ukuqokelwa Qoqa, hlela, dweba, Ukukwazi ukuqoqa,
nokuhlelwa kolwazi funda bese ubhala uhle,udwebe,ufunde,uhlaziye izinto
lwezinombolo okumele ulwazi ngokwesakhiwo esisodwa.
oluqoqiwe
ISILINGANISO SOKUGCINA:
582 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
Izibonelo zezinto zokusebenza uma kuhlolwa
Isiphakamiso sohla lohlelo lokuhlolwa oluhlelekile
Isibonelo sohla lohlelo lokuhlolwa samabanga R kuya ku 3 sinikiwe ngenzansi. Lokhu kuzosiza othisha ukuba bahlele
futhi benze uhlelo lokuhlolwa oluhlelekile ngendlela eqhubekayo.
Isibonelo sezinto zokusebenza uma kuhlolwa
Ukusebenzisa Uhla lokuhlola isilinganiso
Ibanga 1
Uhlalo lokubheka Abafundi ezibalweni zomthamo
Ulwazi
Isihloko Izinqumo noma Ukuphawula
Lwezibalo
Qhathanisa bese uyahlela umthamo woketshezi
ezitsheni ezimbili ezibekwe ezibekwe eduze
kwesinye.
Qhathanisa umthamo woketshezi olusezitsheni
ezimbili ezinomumo ongafani ngokuwuthela esiy-
ISILINGANISO
sheni sesithathu.
Umthamo
Bhala umthamo wezitsha usebsnzisa isikalo esin-
galinganisiwe njenge izipuni, izinkomishi njll.
Phendula imibuzo ngkuthi yisiphi isitsha esin-
omthamo omningi.
Usebenzisa amagama okuqhathanisa njn-
gokuthi kuningi kuno, kuncane kuno, kugcwele,
akugcwele.
Ibanga 1
Ithemu 4: Umsebenzi wokuhlola
Ulwazi
Isihloko Izinqumo noma Ukuphawula
Lwezibalo
Hlela bese uqhathanisa isisindo sezinto ezintathu
noma ngaphezulu ngokuzibeka ezimbili kanyakan-
ye esikalini bese ezilandelanisa ngesisindo sazo.
ISILINGANISO
Isisindo
Yisho isiso sezinto usebenzisa isikali esingalin-
ganisiwe.
Sebenzisa amagama okuqhathanisa isisindo
njenga kulula, kuyasinda kulula kakhulu.
Ukukwazi ukubhala izilinganiso ezithathiwe
CAPS 583
Izibalo IBANGA 1-3
Ukusebenzisa izinto zokusebnza (rubric) ukuhlola izinkinga zezibalo
Izinkinga zezibalo zingahlolwa ngokusebenzisa ithuluzi lokuhlola.
Okuthathwa njengendlela efanele yokuxazulula izinkinga zezibalo:
• Ushintsho kubafundi lapho bekhula olwazini lokusebenza ngezinombolo nasekwazini ukukhulisa ulwazi
lwezinombolo,
• Kuncike olwazini lokukhula kwezinombolo nasezinkingeni zezinhlobo zezinombolo.
eBangeni 1
Ukusebenzisa ithuluzi lokuhlola ekuxazululeni izinkinga zezinombolo
Akazi uzoqalaphi noma wenza okungafanele. 1
Uyayiqonda inkinga yezibalo, aqale bese engakwazi ukuqeda ngendlela efanele. 2-3
Uyayiqonda inkinga yezibalo, asebenzise imidwebo noma izinto zokubala Uyakwazi ukuchaza abe namaphutha 4-5
ambalwa.
Uyasenza asiqede isibalo ngendlela efanele. Uyakwazi ukuchaza indlela enze ngayo nokucabanga kwabanye. 6-7
eBangeni 2
Ukusebenzisa ithuluzi lokuhlola ekuxazululeni izinkinga zezinombolo
Akazi uzoqalaphi noma wenza okungafanele. 1
Uyayiqonda inkinga yezibalo, aqale bese engakwazi ukuqeda ngendlela efanele.
noma 2-3
Uyayiqonda inking yezibalo, asebenzise imidwebo noma izinto zokubala.
Uyayiqonda inking yezibalo, asebenzise imidwebo noma izinto zokubala Uyakwazi ukuchaza abe namaphutha 4-5
ambalwa.
Uyasenza asiqede isibalo esebenzisa ulwazi lwezinombolo namaqhinga afana nokuhlakaza nokuhlanganisa 6-7
izinombolo, ukuziphinda kabili, ukuzihlukanisa kabili, umugqa wezinombolo njll. Uyakwazi ukuchaza indlela enze
ngayo nokucabanga kwabanye.
eBangeni 3
Ukusebenzisa ithuluzi lokuhlola ekuxazululeni izinkinga zezinombolo
Akazi uzoqalaphi noma wenza okungafanele. 1
Uyayiqonda inkinga yezibalo, aqale bese engakwazi ukuqeda ngendlela efanele esebenzisa imidwebo neinto
2-3
zokubala.
Uyayiqonda inkinga yezibalo ayixazulule esebenzisa izinombolo.Uyakwazi ukuchaza isixazululo sakhe. 4-5
Wenza izibalo aziqede ngendlela efanele esebenzisa ulwazi lwezinombolo ngendlela efanele namaqhinga
okuhlakaza izinombolo abuye azihlanganise, ukuhlukanisa kabili, ukusondezela eshumini, umugqa wezinombolo 6-7
ngokufanele.
584 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
Izibonelo: Ukusebenzisa ithuluzi lokuhlola ekuxazululeni izinkinga zezinombolo eBangeni 1 kuya ku 3
Inja inemilenze emine. Mingaki imilenze yezinja eziyi 12?
Ibanga 1: Isilinganiso: 1.
Umfundi akayiqondi inking yezibalo, bese esbenzisa amasi
okungewona.
Ibanga 1: Isilinganiso 6
Umfundi uyayiqonda inkinga yezibalo, bese eyixazulula ngen-
dlela efaneleinkinga. Uyakwazi ukuchaza inkinga.
Ibanga 2: Isilinganiso 4
Umfundi uyayiqonda inkinga yezibalo. Umfundi webanga 2
kufanele asebenzise izinombolo nezimpawu zokuhlanganisa
uphindaphinda.
Umlimi utshale izihlahla emigqeni eyisithupha. Umugqa ngamunye unezihlahla eziyi 13. Zingaki izihlahla azitshalile
sezizonke?
Ibanga: Isilinganiso 6
Umfundi uyayiqonda inkinga yezibalo bese eyixazulula ngendlela
efanele esebenzisa izinombolo nezimpawu zokusebenza izibalo
zebanga 2.
Ibanga 3: Isilinganiso 4
Umfundi uyayiqonda inkinga yezibalo bese eyixazulula ngendlela
efanele. Kodwa akasebenzisi amaqhinga nzindlela zokubala
eziseBangeni 3, njengoku phindaphinda inombolo usebenzisa
ukuhlakaza nokuyihlanganisa inombolo.
Ibanga 3: Isilinganiso 5
Uyasebenza asiqede isibalo esebenzisa izinombolo nezimpawu
zokusebenza ngezinombolo namaqhinga afana nokuhlakaza
abuya ache inombolo. Uyakwazi ukuchaza indlela enze ngayo
nokucabanga kwabanye.
UGcina unezimabuli ezingama 258 bese uJabu eba nezingama 384. Banezimabuli ezingaki sezizonke?
Ibanga 3: Isilinganiso: 5
Uyasebenza asiqede isibalo esebenzisa izinombolo namaqhinga
afana nokuhlakaza nokwakha izinombolo,ukuziphinda kabili,
ukuzisondeza eshumini, umgqa wezinombolo njll. Uyakwazi
ukuchaza indlela enze ngayo nokucabanga kwabanye.
CAPS 585
Izibalo IBANGA 1-3
Ubani uhafu wama- 237?
Ibanga 3. Isilinganiso: 5
Uyakwazi ukuxazulula izinkinga zezibalo esebenzisa ulwazi
lwezinombolo, namaqhinga okuhlakaza abuye ache izinombolo,
ukuziphinda kabili, azihlukanise kabili,azisondeze eshumini
nomugqa wezinombolo. Uyakwazi ukuchaza indlela enze ngayo
nokucabanga kwabanye.
Ibanga 1 ithemu 1: Isibonelo somsebenzi wokuhlola kokuqala
Uhlobo
Uhla lwezinto ezihlolwayo Pnoma Ukuphawula
Lomsebenzi
Okukhulunywayo Umfundi uyakwazi uku:
• Izinto eziphathekayo kuyofika kweziyishumi?
• Iliphi iqoqo elincane/ eliningi?
• Ukufunda izimpawu zezinombolo kuyofika koku
5?
Okwenziwayo Umfundi uyakwazi uku:
• Ukulandelanisa izinto?
• Ukukopisha iphethini?
• Ukubeka izinto phambili kwakhe?
• Ukubeka izinto ngemuva kwakhe?
• Ukuhlela izinto ngokophawu olulodwa?
• Ukusebenza ngenkinga uke uthole isisombu-
lulo?
586 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
Ibanga 1: Isibonelo Somsebenzi Wokuhlola
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, Izimpawu Ulwazi lwezinom- Bala ngokuzethemba iznto kufinyelele kweziyi 10. Isho amagama azo
nobudlelwane bazo bolo ngokulandelana.
Bhala bese ufunda izimpawu zezinombolo kusuka kweyodwa uya
kweyesihlanu
Hlela izinombolo kusukela kweyokuqala kukya kweyesihlanu; kusukela
kwencane kuya kwenkulu.
Sebenzisa amagama ukuchaza isikhundla senombolo uma uqhathanisa
nezinye njengo engaphambi, engemuva
Ukuxazulula Xazulula izinkinga zezibalo zamagama ezifaka ukuhlanganisa, ukususa
izinkinga zezibalo izinombolo ezifika kweziyisi 5. Esebenzisa imidwebo nezinye izinto.
Uyakwazi ukuchaza izixazululo zakhe.
Uxazulula izinkinga zokwenziwayo kufaka ukuhlukaniselana ngokulingana
nokwenza amaqoqo ngezinombolo kufinyelela ku 5 okunezimpendulo ezin-
ezinsalela. Uyakwazi ukuchaza izimpendulo zakhe.
Ukubala Uyakwazi ukuhlanganisa kuze kufinyelele ku 5 esebenzisa imidwebo nez-
inye izinto.
Uyakwazi ukususa kunoma iyiphi inombolo kuze kufike ku 5. Esebenzisa
imidwebo nezinye izinto.
Amaphethini, Ubudlel- Amaphethini Uyakwazi ukuqedela ukulandelana kwezinombolo ebala ngakunye kuze
wane ne-Aljibhra Ezinombolo kuyifika e 10. Isibonelo 1, 2, 3, 4, __, __, __, __, 9, 10
Indawo nezimo Izikhundla Uyakwazi ukulandela imiyalelo abeke into ngayinye ngokomyalelo kathisha
Isibonelo: Beka inkmishi phezulu kwetafula.
Izimo ezinhlang- Ukubona nokunika amagama:
othintathu
• Izimo zamabhola
• Izimo zamabhokisi
Isilinganiso Isikhathi Chaza izikhathi zosuku. Isibonelo: ekuseni, ntambama, ebusuku
ubude Ukwazi ukukala ubude, ububanzi esebenzisaizikali ezingahlelekile.
Isisindo Ukwazi ukukalaaqhathanise isisindosezinto ezintathu esbenzisa isikali esin-
gahlelekile. Abesehlela izinto ngesisindo sazo. Achaze isisindo esebenzisa
amagama afana -kulula kuna, kuyasinda kuna.
Ukuqokelela nokuhlelwa Ukuhlela amaqo- Qoqa bese ehlela izinto ezejwayelekile ngokwemiyalelo enikwe uthisha.
kolwazi lwezinombolo qo ezinto
Dweba isithombe sezinto ezihleliwe.
CAPS 587
Izibalo IBANGA 1-3
Ibanga 1 Ithemu yesi-2: Umsebenzi Wokuhlola woku- 1
ULWAZI LWEZIBALO ISIHLOKO UHLA LWEZINTO EZIHLOLWAYO
Izinombolo, Izimpawu Ulwazi Lwezinombolo Bala ngokuzethemba iznto kufinyelele kweziyi 20. Isho amagama azo
nobudlelwane ngokulandelana
bezinombolo
Asho ukuthi iliqoqo lezinto eziningi noma ezincane, lapho amaqoqo
enezinto ezingengaphansi kuka 10
Ufunda izimpawu zezinombolo kuye kufinyelele ema- 30
Ubhala izimpawu zezinombolo kuya ku10
Ukuxazulula Uxazulula izinkinga zezibalo zamagama lapho kuhlanganiswa kubuye
Izinkinga Zezibalo kususwe kunezimpendulo ezifika. Kusebenzisa:
• izinto
• imidwebo
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
Uyakwazi ukuchaza izixazululo zakhe
Izibalo Wenza izibalo zokuhlanganisa kuye kfike ku 10 esbenzisa:
• izinto
• imidwebo
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
Ubhala umusho wezinimbolo onophawu +
Wenza izibalo zokususa kusukela e- 10 noma ngaphansi esebenzisa:
• izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
Ubhala umusho wezinimbolo onophawu -
Amaphethini, Amaphethini Uqedela ukulandelana kwezinombolo ebala kufinyelela ku 30.
ubudlelwane ne-Aljibhra Ezinombolo
• Ngakunye: 20, 21, 22, 23, __, __, __, __, 28; __; 30.
• Ngakuhlanu:.5, 10, 15, __, __, 30,
Amaphethini Kopela aqhube iphethini;
Okusejiyometri
• Esebenzisa uhlobo olulodwa lwento kodwa olushintsha
umbala.
• Esbenzisa izinto ezifanayo ezinobungako obungafani
Indawo nezimo Izimo Khomba bese usho igama:
Ezinhlangothimbili indilinga
isikwele
unxantathu
588 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga 1 Ithemu yesi- 2: Umsebenzi Wokuhlola wesi- 2
ULWAZI LWEZIBALO ISIHLOKO UHLA LWEZINTO EZIHLOLWAYO
Izinombolo, Izimpawu Ulwazi Lwezinombolo Bala uye phambili ubuye uhlehle ngakunye kusukela ku 1 kuya ku 20
nobudlelwane bazo
Bala uye phambili ngo 5, ngo 2, kusukela ku 0 kuya ku 50
Usebenzisa amagama ukuchaza isikhundla senombolo esebenzisa -
ngapphambi kuka, emuva kuka
Qhathanisa ubungako bezinombolo kuyofika ku 10 esebenzisa
amagama afana no kuningi kuna, kuncane kuna
Hlela izinombolo kusukela ki 1 kuya ku 10 kusukela kwencane kuya
kwenkulu
Ufunda izimpawu zezinombolo kusukela ema- 50
Ukuxazulula Izinkinga Uxazulula izinkinga zokwenziwayo esebenzisa ukuhlukaniselana
Zezibalo ngokulingana, nokwenza amaqoqo ngezinombolo kuyofinyelela ku 10
okunezimpendulo ezinezinsalela. Esebenzisa lokhu okulandelayo:
• izinto eziphathekayo
• imidwebo
• umugqa wezinombolo
Uyachaza izimpendulo.
Ukuxazulula Izinkinga Uxazulula izinkinga zezibalo zamagama ezifaka ukuhlanganisa
Zezibalo ngokuphindelelakunezimpendulo ezigcina e-10. Besebenzisa lokhu:
• izinto
• imidwebo
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
Uyachaza izimpendulo.
Imali Ukubona imali ewuhlweza neyamaphepha yaseNingizimu Afrika 5c,
10c,, 50c, R1, R2; R5
Uxazulula izinkinga zezimali ezifaka isamba noshintshi okuye kuyofika
kuR10 naku 20c
Ukubala Wenza ukuhlanganisa ngokuphindelela kuyofika ku 10 esebenzisa:
• izinto
• imidwebo
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
Ubhala umusho wezinombolo
Amaphethini, Ulwazi Lwezinombolo Uqedela ukulandelana kwezinombolo uma ebala:Completes number
ubudlelwane ne-Aljibhra sequences of counting
• ngankunye ehlehla esuka ku 50: 50, 49, 48, __, __, 45, __, __,
42; __; 40.
• Ngamashumi eya phambili kuyofika ku 50:.10, 20, 30, __, __,
Isilinganiso Umthamo Uqagela, akale aqhathanise ahlele bese ebhala umthamo esebenzisa
izikali ezingalinganisiwe njenge zipuni nezinkomishi.
Ukuqokelela Hlela amaqoqo ezinto Uqoqa, ahlele izintoeziphayhekayo ngokwezinqumo ezinikwe uthisha.
nokuhlelwa kolwazi Udweba isithombesezinto ezihleliwe noma achaze iqoqo lezinto
lwezinombolo ezihleliwe.
CAPS 589
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga 1 Ithemu yesi- 3 Somsebenzi Wokuhlola woku- 1
ULWAZI LWEZIBALO ISIHLOKO UHLA LWEZINTO EZIHLOLWAYO
Izinombolo, Izimpawu Ulwazi Lezinombolo Bala izinto ezingama 40 ngokuyikho.
nobudlelwane bazo
Asho ukuthi iliqoqo lezinto eziningi noma ezincane, lapho amaqoqo
enezinto ezingengaphansi kuka 15
Ufunda izimpawu zezinombolo kuyofinyelela ku 70.
Ubhala izimpawu zezinombolo kuya ku20
Ukuxazulula Uxazulula izinkinga zezibalo zamagama ezisezimweni ezijwajyelekile
Izinkinga Zezibalo ezifaka izimpendulo ezinizinombolo ezifika ku 15. Esebenzisa:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokuhlukanisa izinombolo
• umugqa wezinoombolo
• ukuphinda kabili ukkhlunisa kaibili
Uyakwazi ukuchaza izimpendulo.
Izibalo Wenza izibalo zokuhlanganisa kuye kufike kunombolo 15. Usebenzisa:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokuhlukanisa izinombolo
• umugqa wezinoombolo
• ukuphinda kabili ukkhlunisa kaibili
ubhala umusho wezinombolo esebenzisa +, =
Wenza izibalo zokususa kusukela e-15 nangaphansi esebenzisa:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokuhlukanisa izinombolo
• umugqa wezinoombolo
• ukuphinda kabili ukkhlunisa kaibili
ubhala umusho wezinombolo esebenzisa -, =
Amaphethini, Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo ubala:
ubudlelwane ne- ezinombolo
Aljibhra • ngakunye uya emuva usuka kunoma iyiphi inombolo: 60, 59, 58,
__, __, __, 54, __, __, 51.
• Ngakubili uya phambili usuka kunoma iyiphi inombolo.44, 46,
48, __, __, __,56; __, 60
Amaphethini Uyakopela, aqhube bese echaza amaphethini lapho kusethsenziswe
Okusejiyometri izimo ezahlukene eziyiqoqo, kodwa amaqoqo aphindwe ngendlela
efanayo.
Indawo nezimo Izimo Ubona bese esho amagama:
• Okuyisimo sebhola
• Okuyisimi sebhokisi
Ahlele izinto ngokuthi ziyagingqika noma ziyashelelela.
590 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga 1 Ithemu yesi- 3: Somsebenzi Wokuhlola wesi- 2
ULWAZI LEZIBALO ISIHLOKO UHLA LWEZINTO EZIHLOLWAYO
Izinombolo, izimpawu Ulwazi Bala uya phambili ngama 10, ngama 5, ngokubili kuya ku 80
nobudlelwane bazo Lwezinombolo
Sebenzisa amagama ukusho ubungako benombolo
Qhathanisa ubungako benombolo kufike ku 15: kuning kuna, kuyingcosana
Uhlakaza izinombolo: 11 kuya 15 kanje: 10 nokukodwa, 12 = 10 + 2
Ukuxazulula Uxazulula izinkinga zezibalo zamagama ezisezimweni ezijwajyelekile ezifaka
kwezinkinga izimpendulo ezinizinombolo ezifika ku 15. Esebenzisa:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokuhlukanisa izinombolo
• umugqa wezinoombolo
• ukuphinda kabili ukkhlunisa kaibili
Uyakwazi ukuchaza izimpendulo
Uxazulula izinkinga zezibalo ezifaka ukwabelana nokwenza amaqoqo kuyifika
ku15 okunezimpendulo ezinezinsalela. Esbenzisa:
• izinto
• imidwebo
• umugqa wezinombolo
Uyakwazi ukuchaza izimpendulo
Imali Ukubona imali ewuhlweza neyamaphepha yaseNingizimu Afrik 20a 5c, 10c,, 50c,
R1, R2; R5
Uxazulula izinkinga zezimali ezifaka isamba noshintshi okuye kuyofika kuR10
naku 20c
Ukubala Wenza izibalo zokuhlanganisa ezphindaphindayo kufika ku 15. Esebenzisa:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokuhlukanisa izinombolo
• umugqa wezinoombolo
• ukuphinda kabili ukkhlunisa kaibili
ubhala umusho wezinombolo esebenzisa +, =
Amaphethini, Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo ebala:
ubudlelwane ne- Ezinombolo
Aljibhra • ngakunye ehlehla kusuka ku 80;. 80, 79, 78, __, __, __, __, 73, ___;
__; 70.
• Ngamashumi kya ku 80:.10, 20, 30, __, __,__, __, __,
• Ngakuhlanu:.5, 10, 15, __, __, 30, __, __.45, __, __, 60, __, __, __, 80
Indawo nezimo Okufana nse Bona bese uyadweba umugqa ohlukanisa kabili kufane nse kwisimo
nxazombili esinhlangothmbili
Isilinganiso Ubude Qagela, ukale, uqhathanise, uhlele bese ubhala ubde usebenzisa izikalo
ezingalinganisiwe.
Ukuqokelela Ulwazi Uphendula imibuzo ngolwazi lwegrafu yezithombe.
nokuhlelwa kolwazi
lwezinombolo
CAPS 591
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga 1 Ithemu yesi- 4: Somsebenzi Wokuhlola woku-1
ULWAZI LWEZIBALO ISIHLOKO UHLA LWEZINTO EZIHLOLWAYO
Izinombolo, Izimpawu Ulwazi Bala izinto ezingama 50 ngokuyikho.
nobudlelwane bazo lwezinombolo
Isho ukuthiyiliphi iqoqo elinezinto eziningi kunelinye lapho iqoqo linezinto
ezingengaphansi kuka 20
Funda izimpawu zezinombolo kuya ku 80.
Ukuxazulula Uxazulula izinkinga zezibalozokuhlanganisa nokususa ezinezimpendulo
kwezinkinga ezifika ku 20 Esebenzisa:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokuhlukanisa izinombolo
• umugqa wezinoombolo
• ukuphinda kabili ukkhlunisa kaibili
Izibalo Wenza izibalo zokuhlanganisa kufika ku 20. Esebenzisa:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokuhlukanisa izinombolo
• umugqa wezinoombolo
• ukuphinda kabili ukkhlunisa kaibili
ubhala umusho wezinombolo esebenzisa +, =
Wenza izibalo zokususa kusukela ema- 20 nangaphansi. Esebenzisa:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokuhlukanisa izinombolo
• umugqa wezinoombolo
• ukuphinda kabili ukkhlunisa kaibili
ubhala umusho wezinombolo esebenzisa -, =
Amaphethini, Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo ebala:
ubudlelwane ne-Aljibhra Ezinombolo
• ngakunye ehlehla esuka 80: 80, 79, 78, __, __, __, 74, __, __,
71.
Ngambili:.64, 66, 68, __, __, __,76; __, 80
Indawo nezimo Izimo Bona bese usho amagama:
Ezinhlangothimbili
• Izindilinga
• Unxande
• Isikwele
Hlela ngukuthi izimo inmacala ayindilinga noma aqondile
Isilinganiso Isisindo • Qagela, ukale, uqhathanise, uhlele bese ubhala isisindo useben-
zisa izikali ezingalinganisiwe kanye nesikali.
• Sebenzisa amagama ukkhuluma ngokuqhathanisa isisindo njen-
gokuthi kulula, kuyasinda
592 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga 1 Ithemu yesi- 4: Somsebenzi Wokuhlola wesi- 2
ULWAZI LWEZIBALO ISIHLOKO UHLA LWEZINTO EZIHLOLWAYO
zinombolo, Izimpawu Ulwazi Bala uya phambili ngama 10, ngama 5, ngokubili kuya ku 100
nobudlelwane bazo Lwezimbolo
Usebenzisa amagama ukuchaza ubungako bezinombolo.
Qhathanisa ubungako benombolo kufika ku20 usebenzisaamagama afana
ingcosana, kuningi kuna
Hlela izinombolo kusuka ku1 kuya ku 20 kusukela kwenkulu kya kwencane
Uhlakaza izinombolo: 11 kuya 20 kanje: 10 nokukodwa, 12 = 10 + 2
Funda izimpawu zezinombolo kufinyelele e- 100
Bhala izimpawu zezinombolo kufinyelele ema- 20
Ukuxazulula Uxazulula izinkinga zokwenziwayo esebenzisa ukuhlukaniselana nokwenza
kwezinkinga amaqoqo kuya ku 20 okunezimpendulo ezinezinsalela. Esebenzisa lokhu oku-
Zezibalo landelayo:
• izinto eziphathekayo
• imidwebo
• umugqa wezinombolo
Uyachaza izimpendulo.
Imali Ukubona imali ewuhlweza neyamaphepha yaseNingizimu Afrik 20a 5c, 10c,,
50c, R1, R2; R5
Uxazulula izinkinga zezimali ezifaka isamba noshintshi okuye kuyofika kuR20
naku 50c
Ukubala Wenza izibalo zokuhlanganisa ezphindaphindayo kufika ku 20. Esebenzisa:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokuhlukanisa izinombolo
• umugqa wezinoombolo
• ukuphinda kabili ukkhlunisa kaibili
ubhala umusho wezinombolo esebenzisa +, =
Amaphethini, ubudlelwane Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo ebala:
ne-Aljibhra ezinombolo
99: 99, 98, 97, __, __, __, 93, __, __, 89.
Ngamashumii:.10, 20, 30, __, __, __,70; __, 90
Indawo nezimo Indawo Sebenzisa amagama asho izinkomba lapho enyakaza ekilasini
Qondanisa izingxenye ezihlukene zezinto.
Isilinganiso Isikhathi Uyazi izinsuku zeviki
Uyazi izinyanga zonyaka
Ukuqokelela nokuhlelwa Ulwazi Uphendula imibuzo ngegrafu yezithombe
kolwazi lwezinombolo
CAPS 593
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga 2 Ithemu yoku-1: Ukuhlola koku-1
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo,ubudlelwane Ulwazi Amamqoqo nokubala kufinyelela ezintweni eziyi-100
nokusebenza kwazo lwezinombolo
Ukuqhathanisa nokuhlela izinombolo eziphelele kufinyelele kuma-25
Ukucaza izinombolo ezingambili kufinyelela ema-25 ngamashumi
nangakunye isib. 23=20+3
Ukufunda nokubhala izimpawu zezinombolo kusukela ku 0 kuya ku
100
Ukuxazulula Ukuxazulula izinkinga zezibalo zamagama ohlwini olufaka
izinkinga ukuhlanganisa, ukususa okunezimpendulo ezifinyelela kuma-20
kusetshenziswa loku okulandelayo:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
bese uchaza izixazululo zakho ezinkingeni
Imali Ukubona imali awuhlweza yaseSouth Africa 5c,10c, 20c, 50c, R1,
R2, R5 nengamaphepha R10, R20, R50
Ukuxazulula izinkinga zemali ufake isamba noshintshi R20 nohlweza
kufinyelela ku 50c c
Ukubala Ukuhlanganisa kufinyelela kuma-20
Usebenzise loku okulandelayo
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
bhala izibalo zezinombolo usebenzisa +, =
Ukususa kufinyelela kuma-20
Usebenzise loku okulandelayo
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
bhala umusho wezinombolo usebenzisa -, =
Amaphethini, ubudlelwane ne- Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo uma kubalwa uqhubeka noma
aljibhra ezinombolo uhlehla
• ngakunye kusuka 0 - 100 e.g. 99, 98, 97, __, __, __, 93, __,
91, 90
• ngamashumi kusuka ku 0 - 100 e.g. 10, 20, 30, __, __, __,
70__, __, 100
• ngakubili kusuka ku 0 - 100 e.g. 80, 82, 84, __, __, 90, _, __,
__, ___, 100
594 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
Indawo nezimo zezakhiwo 3-D Ukubona amagama ezinombolo
• isakhiwo sebhola: imbulunga (spheres)
• isakhiwo sebhokisi (prisms)
2-D izimo Ukuzibona namagama
Izindilinga, onxantathu, izikwele, nonxande
Isilinganiso Isikhathi Isho isikhathi sewashi lezinti ngamahora
ubude Qagela, kala, qhathanisa,hlela, ubhale ubude,ububanzi, udude
ngamamitha
Ibanga 2 Ithemu 2: Ukuhlola 1
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, izimpawu nobudlel- Ulwazi lwezi- Bala izithombe zezinto ezingamaqoqo kufinyelele e-150
wane bazo nombolo
Qhathanisa izinombolo kufinyelele e-50
Funda ubhale inombolo kusukela ku 0 - 50
Bala uqhubeke uphinde uhlehle ngama - 10, 2, 5, kufinyelele e-150
Ukuxazulula Xazulula izinkinga ezibonakalayo ngokusebenzisa ukuthi kuyalingana,
izinkinga ukucaza, namaqoqo ngezinombolo eziphelele kufinyelele ema-50
usebenzise loku okulandelayo:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
bese uchaza izixazululo zakho ezinkingeni
Amaphethini, ubudlelwane ne- Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo uma kubalwa uqhubeka noma
aljibhra ezinombolo uhlehla kusukela ku
0 - 150 isib.131, 132, 133, __, __, __, 137, __, ___, ___, 141
• ngamashumi phakathi kuka 0 & 200 isib.150, 140, 130, __,
__, 100, __, __.70, __, __, 40
• bala ngakubili isib. 150, 148, 146, 144, __, __, 138, __, __,
132.
• Bala ngokuhlanu kusuka ku 0 - 150 e.g. 105, 110, 115, __,
__, __, 135, __, __, 150
Kopela, uqedele futhi uchaze amaphethini lapho izimo zeza-
khiwo zisetshenziswe ukwakha amaqoqo. Kodwa amaqoqo ezimo
ayaphindwa ngendlela efanayo.
Isilinganiso isikhathi Yisho isikhathi sewashi lezinti ngamahora, nangohhafu
CAPS 595
Izibalo IBANGA 1-3
Ibanga-2 Ithemu 2: Ukuhlola 2
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, izimpawu Ulwazi lwezi- Bala uqhubeka ngo 3,4
nobudlelwane bazo nombolo
Ukuxazulula Xazulula uchaze indlela oxazulile ngayo inkinga emayelana nokuhlukanisa
izinkinga ngokulinganayo okuholela ekutholakaleni kwamaqhezu.
Amaqhezu Ukubona nokusebenzisa uhhafu, ingxenye eyodwa kokuthathu, ingxenye
eyodwa kokune, ingxenye eyodwa kokuhlanu, esimweni esejwayelekile
Ukubona amaqhezu entweni esamdwebo
Bhala amaqhezu asho uhhafu, nengxenye eyodwa kokuthathu
Ukubala Ukuhlanganisa kufinyelela kokungama-50 usebenzise loku okulandelayo:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
bhala umusho wezinombolo usebenzisa +, =
Ukususa kufinyelela kuma-50
Usebenzise loku okulandelayo
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
bhala umusho wezinombolo usebenzisa -, =
Amaphethini, ubudlelwane Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo ngendlela efanele eziphakathi kuka 0 ne
ne- aljibhra ezinombolo 150
• ukubala ngakunye
• ukubala ngakune isib.4, 8, 12 __, __, 24, __, 32, __, __, __, 48
• ukubala ngantathu isib. 3, 6, 9, __, __,21, __, __,__, 33, 36.
Isilinganiso Isisindo Qagela, kala, qhathanisa,hlela, ubhale isisindo usebenzisa ukukala okungahl-
elekile nesikalo sokuzimelela isib. Amabhuloki, azitini njll.
Landelanisa izinto ngesisindo samakiligram ngokulandelana
596 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga- 2 Ithemu yesi- 3: Ukuhlola koku-1
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, izimpawu Ulwazi Bala ufinyelele e-180 lezithombe zezinto ezingamaqoqo
nobudlelwane bazo lwezinombolo Qhathanisa uhlele izinombolo kufinyelela ema- 75
Ukufunda nokubhala uphawu lenombolo ukufinyelela e 180
Bala uqhubeka noma uhlehla ngo 2, 10, 5phakathi kuka 0 & 180
Hlakaza izinombolo ezihamba ngambili kufinyelele ema-75 ngamashumi
nangakunye isib. 48 = 40 + 8
Ukuxazulula Xazulula izinkinga zezibalo zamagama esimweni esejwayelekile kungena
izinkinga ukuhlanganisa ngokuphindelela kufinyelela kuma-40
usebenzise loku okulandelayo:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
bese uchaza izixazululo zakho ezinkingeni
ukubala Phindaphinda izinombolo 1 - 10 ngo 5, 4
Usebenzisa loku okulandelayo:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• umugqa wezinombolo
bhala umusho wezinombolo usebenzisa x, =
Amaphethini, ubudlelwane Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo kwa:
ne- aljibhra ezinombolo
• ukubala uqhubeka noma uhlehla ngakunye phakathi kuka 0 & 180
isib.
180, 170, 160, __, __, 120, __,__ 90,
• ukubala ngakubili isib. 150, 152, 154, __, 156, __, 160, __, __, 166
• ukubala ngakuhlanu kusuka ku 0 - 150 e.g.120, 125, 130, 135, __,
__, __, 155, __, __, 170, __, 180
Indawo nezimo zezakhiwo indawo Sebenzisa ulimi olufanele ukuchaza indawo kulandelwa izinkomba
ukuzungeza ekilasini
CAPS 597
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga-2 Ithemu yesi- 3: ukuhlola kwesi- 2
Ulwazi lwezibalo Isihloko Izinqumo
Izinombolo, izimpawu nobudlelwane Ulwazi Bala uqhubeke ngoku-4,3
bazo lwezinombolo
Ukuxazulula Xazulula uchaze izixazululo ezinkingeni ezifaka ukulingana
izinkinga nokuhlukaniselana.
Amaqhezu Ukubona usebenzise uhhafu,okokuthathu,okokune,okokuhlanu
esimweni esejwayelekile
Ukubona amaqhezu mudwebeni
Bhala amaqhezu ngendlela yengxenye yokukodwa kokubili,
yokukodwa kokuthathu njll
Amaphethini,ubudlelwane ne- Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo 0 & 180
aljibhra ezinombolo
• ukubala ngakunye
• ukubala ngakubili isib.
104,108, 112 __, __, 124, __, 132, __, __, __, 148
• ukubala ngakuthathu isib.
103, 106, 109, __, __,121, __, __,__, 133, 136.
Amaphethini Kopela, uqhubeke nokuchaza amaphethini okusejiyometri lapho
okusazibalo kunezimo ezifanayo, kodwa inombolo yesimo ngasinye ikhuphuka
mdwebo noma incipha ngendlela ekahle
Indawo nezimo zezakhiwo indawo Hlanganisa ukubonakala kwezinto ezifanayo
2-D shapes Bona usho
Indilinga, unxantathu, isikwele, unxantathu nonxande
Hlela izakhiwo ngokuba nezinhlangothi eziqondile neziyindilinga
Isilinganiso Isisindo Qagela, kala, qhathanisa, hlela, ubhale isilinganiso sezitsha
usebenzisa izikalo ezingahlelekile isib. Izipuni, nezinkomishi
Isikhathi Funda iwashi lezinti ngamahora, isigamu, nengxenye yehora
Sebenzisa ikhalenda ukubala ubude besikhathi bezinsuku
namasonto
Ukuqokelela nokuhlelwa kolwazi Ukuqokelela Akha igrafu yezithombe ephepheni elinezikwele uma usunikezwe
lwezibalo okuqokeleliwe
598 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga-2 Ithemu yesi- 3: Ukuhlola koku-1
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, izimpawu Ulwazi Counts pictures of grouped objects up to 200
nobudlelwane bazo lwezinombolo
Orders and compares numbers to 99
Ukuxazulula Xazulula izinkinga zezibalo zamagama esimweni esejwayelekile
izinkinga kungene ukuhlukanisa namaqoqo kufinyelela ku 99 nezimpendulo
eziba nezinsalela uma usebenzisa loku okulandelayo
usebenzise loku okulandelayo:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
bese uchaza izixazululo zakho ezinkingeni
Imali Ukubona imali yase South Africa 5c, 10c, 20, 50c, R1, R2; R5
neyamaphepha R10, R20, R50
Xazulula inkinga yezimali efaka izimpendulo noshintshi kufinyelela ku
R99 namasenti afinyelela ku 95c
Amaphethini, ubudlelwane ne- Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo ubala uqhubeka noma uhlehla
aljibhra ezinombolo
• ngakunye phakathi ku 0 no 200
• ngamashumi phakathi ku 0 no 200 isib. 130, 140, 150, -__,
___, ___, __, 200
Indawo nezimo zezakhiwo 2-D Ukubona usho
• indilinga
• unxantathu
• isikwele
• unxande
hlela ngokwakheka kwamacala ayindilinga noma aqondile
Isilinganiso Isikhathi Sebenzisa iwashi lezinti ukubala ubude besikhathi esedlule
ngamahora, isigamu, nengxenye yehora
CAPS 599
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga-2 Ithemu yesi- 4: Ukuhlola kwesi- 2
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, izimpawu Ulwazi Ukubala kuqhubeka noma kuhlehla ngo 2, 5 to 200
nobudlelwane bazo lwezinombolo
Ukufunda nokubhala izinombolo kufinyelela ema-200
Izibalo Bhala ukuhlanganisa kufinyelele kuma 99
usebenzise loku okulandelayo:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
bhala imisho yezibalo usebenzisa +,=
Bhala ukususa kusukela kunoma iyiphi inombolo kufinyelele ema- 99
usebenzise loku okulandelayo:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebophansi
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
bhala imisho yezibalo usebenzisa -,=
Amaphethini, ubudlelwane ne- Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo eziphakati kuka 0 & 200
aljibhra ezinombolo
• ukubala ngakubili kusuka ku- 160, 162, 164, __, 166, __,
170, __, __, 176, __, 180
• ukubala ngakuhlanu kusuka ku 0 - 200 e.g.160, 165, 170,
__, __, __, 190__, 200
Ukuqokelela nokuhlelwa kolwazi Ukuqokelela Ukuphendula imibuzo emayelana negrafu yezithombe
lwezibalo
600 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga-2 Ithemu yesi- 4: Ukuhlola kwesi-3
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, izimpawu Ulwazi Bala uqhubeke ngaku-4,3
nobudlelwane bazo lwezinombolo
Ukuxazulula Ukuxazulula izinkinga zezibalo zamagama esimweni esejwayelekile
izinkinga kufakwa ukuhlanganisa ngokuphindaphinda ukoholela
ekuphandaphindeni okwakha izimpendulo ezifinyelela ema- 50
Bhala ukuhlanganisa kufinyelele kuma 99
usebenzise loku okulandelayo:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
uchaze indlela oxazulule ngayo inkinga
Ukubala Ukuphindaphinda izinombolo 1 - 10 ngo 3
usebenzise loku okulandelayo:
• Izinto eziphathekayo
• imidwebo
• ukwakha nokubhidlisa
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
bhala imisho yezibalo usebenzisa x,=
Amaphethini, ubudlelwane ne- Amaphethini Qedela ukulandelana kwezinombolo
aljibhra ezinombolo
• ukubala ngakunye
• ukubala uhlehla ngakune isib.. 48,44, 40 __, __, 28, __, __,
16, __, __, 0
• ukubala uhlehla ngakutathu isib. 36, 33, 30, __, __, 21, 18,
__,__, 9, __, __, 0.
Indawo nezimo zezakhiwo 3-D Ukubona usho
• izimo ezingamabhola (spheres)
• izimo ezingamabhokisi (prisms)
• izimbulunga (cylinders)
Sorts objects into those that roll and those that slide
Izinhlangothi Ukubona udwebe umugqa wokulinganisa izinhlangothi
ezilinganayo ubona izinhlangothi ezilinganayo nezifana ns kokusejiyometri
nezifana ezinhlangothimbili
Isilinganiso Umthamo Landelila ngendlela izinto ezinesisindo esilinganiswe ngamalitha
Funda umthamo ngamalitha esithombeni sojeke bokulinganisa
CAPS 601
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga-2 Ithemu yoku- 1: Ukuhlola koku-1
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, Ulwazi Hlela ngamaqoqo ezinto bese ubala ugcine ezintweni ezingama-200
lwezinombolo
Izimpawu nobudlelwano Qhathanisa bese ulandelanisa izinombolo eziphelele ufike kuma-99
bazo
Funda ubhale izimpawu zezinombolo kusuka ku-okuya kuma- 500
Hlakaza izinombolo ezihamba ngazimbili ufike kuma-99 ngamashumi
nangakunye isib. 78 = 70 + 8
Ukuxazulula Xazulula izinkinga zamagama esimweni esijwayelekile ufaka ukuhlanganisa,
izinkinga ukususa nezimpendulo zifike kuma-99 usebenzise okukodwa okulandelayo;
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
• ukusondezela eshumini 10
• bese uchaza ukuthi uyixazulule kanjani lezozinkinga
Imali Xazulula izinkinga zezimali ufake isamba noshintshi wamarandi namasenti
ukubala Yenza izibalo zokuhlanganisa uze ufike ema-99 usebenzisa okukodwa
okulandalelayo
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
• ukusondezela emashumini
• Bhala umusho wezinombolo usebenzisa +, =
Yenza izibalo zokususa uze ufike ema-99 usebenzisa okukodwa
okulandelayo
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
• ukusondezela emashumini
• Bhala umusho wezinombolo usebenzisa + =
Amaphethini Izinombolo Qedela ukubala izinombolo ngokulandelana ubala uya phambili nasemuva
ubudlelwane zamaphethini kanje;
Ne-algebra • ngakunye phakathi kuka-0 no 200 isib. 199,1 98, 197, __, __, __, 13, __,
191, 190
• ngamashumi phakathi kuka 0 no 200 isib. 110, 120, 130, __, __, __,
170__, __, 200
• ngamakhulu phakathi kuka 0 no 500 isib. 100, 200, 300, __, __,
• ngakuhlanu phakathi kuka 0 no 200 isib. 150, 155, 160, __, __, __, 180,
__, __, 195, __
• ngakubili phakathi kuka 0 no 200 isib. 180,182, 184, __, __, 190, _, __, __,
___, 200
Indawo nezimo Unhlangothi- Zibone uzisho ngamagama izimo
mbili 2-D
indilinga,unxantathu isikwele kanye nonxande
Hlela izimo ezinamacala aqondile nalezo ezinamacala ayizindilinga
Isilinganiso Isikhathi Funda izinsuku ekhalendeni
Batshele isikhathi ewashini lezinti ngamahora,uhhafu wehora nekota yehora
Umthamo Qagela,ulinganise,uqathanise ulandelanise bese urekhoda umthamo
wesitsha ngokusebenzisa izikali ezingalihlelekile isib.izipuni nezinkomishi.
Hlela nsukuzonke izinto ezinomthamo obhalwe kuzo amamilimitha
602 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga- 3 Ithemu yesi-2: Ukuhlola koku-1
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, izimpawu Ulwazi Bala izithombe zamaqoqo ezinto eziphathekayo (isib.ngamaqoqo 10s, 25s,
nobudlelwano lwezinombolo 50s or 100s) uze ufike ku-500
Bazo Hlela uqhathanise izinombolo uze ufike ema-500
Funda ubhale izinombolo kusuka 0 - 1 000
Ukuxazulula Xazulula izinkinga eziphathekayo ufake ukwabelana kwamaqoqo
izinkinga alinganayo kwinombolo ephelele uze ufike ema-75 usebenzisa okukodwa
kokulandelayo
• yakha ubuye uhlakaze izinombolo
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa kabili
• ukusondezela eshumini-10
Bese uchaza ukuthi uyixazulule kanjani leyonkinga
ukubala Hlukanisa izinombolo kuya ku 50 nga 2, 5, 10
Amaphethini Amaphathini Qedela ukubala lezizinombolo ngokulandelana bese ubala uya phambili
ubudlelwane ezinombolo nasemuva
Ne-algebra
• ngakunye ngakathi kuka- 0 no 500 isib. 389, 399, 400,, __, __, __,
404, __, ___, ___, 40
• ngamashumi phakathi kuka- 0 no 500 no 300, 310, 320, __, __,
350, __, __.370, __, __, 400
• amakhulu phakathi kuka- 0 no 1 000 isib. 1000, 900, 800, __, __,
500, __, __.200, __, 0
Indawo nezimo Unhlangothi- Zibone usho amagama azo
ntathu 3-D
• izimo eziyibhola (spheres)
• izimo eziyibhokisi (prisms)
• amasilinda
Hlela izinto eziphathekayo kulezo ezimagwincigwinci nakulezo eziyizicaba
Izilinganiso Ubude Qagela,kala, landelanisa bese uqhathanisa ubude nobubanzi nokuphakama
usebenzisa izikali ezingahlelekile
Ukuqagela, ukukala,ukuhlela nokuqhathanisa ubude usebenzisa amamitha
CAPS 603
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga- 3 Ithemu yesi-2: Ukuhlola kwesi-2
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo izimpawu Ulwazi Ukubala uye phambili nasemuva nga- 2s, 4s noma 3s kuya ku 500
nobudlelwano lwezinombolo
Bazo Ukubala Yenza ukuhlanganisa kufike ku 400 usebenzisa okukodwa okulandelayo
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Umugqa wezinombolo
• Ukuphinda ngakubili nokuhlukanisa ngakubili
• Ukusondezela eshumini 10
Bhala umusho wezinombolo usebenzise +, =
Yenza izibalo zokususa usuka ema- 400 noma okungaphansi usebenzisa
okukodwa okulandelayo
• Ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• Umugqa wezinombolo
• Ukuphinda ngakubili nokuhlukanisa kabili
• Ukusodezela eshumini 10
Bhala umusho wezinombolo usebenzisa _, =
Amaphethini, Amamphethini Qedela lezi zinombolo ngokulandelana
nobudlelwane ne-aljebra ezinombolo
• Ukubala ngakubili phakathi kuka -0 no 500 isib. 450, 448, 446,
444, __, __, 438, __, __, 432.
• Ukubala ngakune phakathi kuka-0 no 500 isib. 404, 408, 412 __,
__, 424, __, 432, __, __, __, 448
• Ukubala ngakuthathu phakathi kuka- 0 no 500 isib. 403,406, 409,
__, __,421, __, __,__, 433, 436.
Amaphethini Kopisha,uqhubeke bese uchaza amaphethini lapho izimo ezehlukene
okusazibalo zisetshenziswa khona ukwenza amaqoqo,kodwa izimo zamaqoqo
mdwebo ziyaphindeka ngokufanayo.
604 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga- 3 Ithemu yesi-2: Ukuhlola kwesi-3
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, izimpawu Uwazi Bala uye phambili ngaku- 5s, 50s, 100s naphakathi kuka 0 no 500
lwezinombolo
Nobudlelwano Hlakaza izinombolo ezinezinombolo ezintathu ngamakhulu,ngamashumi
Bazo nangakunye isib. 247 = 200 + 40 + 7
Ukuxazulula Xazulula bese uchaza umphumela wenkinga efaka ukwabelana
izinombolo ngokulinangana okuholela ezibalweni zamaqhezu
Izibalo Ukubona bese usebenzisa ohhafu, amakota,ingxenye eyodwa
zamaqhezu kweziyisishagalombili,ingxenye eyodwa kweziyisithupha, ingxenye eyodwa
kokuthathu, ingxenye eyodwa kwezinhlanu esimweni esijwayelekile,
Bona uthole amaqhezu esimweni somdwebo
Bhala amaqhezu esimweni sika hhafu,izingxenye ezimbili kokuthathu njll
etc
Amaphethini, Amaphethini Qedela izinombolo ngokulandelana
nobudlelwane ezinombolo
Ne-algebra • Bala ngakuhlanu phakathi kuka-0 - 500 isib. 105, 110, 115, __, __,
__, 135, __, __, 150
• Bala ngamashumi amahlanu phakathi kuka-0 - 1000 isib. 550,
600, 650, __, __, 800, __, __, __, 1 000,
Indawo nezimo Isikhundla Landela izinkomba unyakaze ujikeleze isikole
nenkomba
Nika izinkomba zokunyakaza ujikeleza isikole
Isilinganiso Isisindo Qagela, kala.qhathanisa uhlele bese urekhoda isisindo ngokusebenzisa
isikali esihlelekile isib.amabhuloki.izitini njll.
Hlela izinto eziphathekayo ezibhalwe ama-gremu.
CAPS 605
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga 3 Ithemu yesi-3: Ukuhlola koku-1
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, izimpawu Ulwazi Bala ufike kuma- 750 izithombe ezihlelwe ngamaqoqo (isib: hlela ngamaqoqo
nobudlelwano bazo lwezinombolo angama- 20, 25,50 noma nge- 100)
Qhathanisa bese ulandelanisa izinombolo uze ufike kuma- 750
Funda ubhale izimpawu zezinombolo uze ufike ku- 100
Ukuxazulula Xazulula izinkinga zamagama esimweni esijwayelekile okufaka ukuphindaphinda
izinkinga kuze kufike kuma- 75 usebenzisa okukodwa kwalokhu:
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo number lines
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa phakathi
• ukusondezela emashumini
bese uchaza ukuthi uyicazulule kanjani lezo zinkinga
Ukubala Ungaphindaphinda oku-2, 5, 10 ufike kusamba esingama- 99
Usebenzisa loku okulandelayo
• ama-apharatha
• ukudweba
• umugqa wezinombolo
bhala umugqa wezinombolo usebenzisa u-X, =
Amaphethini, Izinombolo Qedela izinamba ngokulandelana ubala uya phambili nasemuva.
ubudlelwane ne- zamaphethini
Aljebra • ngakunye phakathi kuka- 0 no 750 isib: 665, 666, 667, __, __, __, 671,
__, ___, ___, 675__, __, 678
• ngamashumi phakathi kuka- ono 751 isib: 650, 660, 670, __, __, 700,
__, __.730, __, __, 760
• ngamakhulu phakathi kuka- 0 no 1000 isib: 0, 100, 200, __, __, 500,
__, __.800, __, 1 000
606 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga- 3 Ithemu yesi-3: Ukuhlola kwesi-2
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, Ulwazi Bala uye phambili nasemuva koku- 2s, 20s, 4s, 3s uze ufike kuma- 750
izimpawu lwezinombolo
nobudlelwane Hlakaza izinombolo ezinhlangothi ntathu (3-D) ukufika kuma-750 emakhulwini,
bazo emashumini nokukodwa isib: 648 = 600 + 40 + 8
Ukubala Ungaphindaphinda ngoku - 3, 4 ufike kusamba esingama 99 usebenzisa okukodwa
kwalokhu:
• ama-apharathas
• ukudweba
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili
bhala umugqa wezinombolo usebenzisa u-X, =
Amaphethini, Izinombolo Qedela izinombolo ngokulandelana
ubudlelwane ne- zamaphethini
aljebra • bala ngakubili phakathi kuka- 0 naa- 750 isib: 750, 749, 748, __, __, 445,
__, __, 742.
• bala ngamshumi ababili phakathi kuka - 0 ne - 1000 isib: 800, 820, 840,
860, __, __, 920, __, __, 980
• bala ngokune phakathi kuka- 0 nama- 750 isib: 704, 708, 712 __, __, 724,
__, 732, __, __, __, 748
• bala ngokuthathu phakathi kuka - 0 nama- 750 isib:. 630,633, 639, 641, __,
__,650, __, __,__, 661
Amaphethini Kopela, andise aphinde achaze amaphethini ejiyometri ukuthi kwenzeke izimo
okusazibalo ezifanayo, kodwa izinombolo zohlobo lwezimo luyandiswa noma luncishiswe
mdwebo ngendlela ejwayelekile.
Indawo nezimo Unhlangothi Uwabone namagama
mbili 2-D
Indilinga, unxantathu, isikwele kanye nonxande
Dweba indilinga, isikwele, unxande, unxantathu
Ukuqokelelwa Ulwazi akha ibagrafu ephepheni elinezikwele uma unikwe ukuqokelewa nokuhlelwa kolwazi
nokuhlelwa lwezinombolo
kolwazi lwezibalo
CAPS 607
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga-3 Ithemu yesi-3: Ukuhlola kwesi-3
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, Ulwazi Bala uye phambili ku- 5s, 50s, 25s ufike kuma - 750
izimpawu lwezinombolo
nobudlelwane
bazo Ukuxazulula Xazulula uphinde uchaze isombululo sezinkinga ezibandakanya ukwahlukaniselana
izinkinga okulinganayo okuholela kumaqhezu
Amaqhezu Ukubona nokuhlukanisa izingxenye ezimbili ezahlukanisiwe, ikota,
okuyisishiyagalombili, okuthathu, okuyisithupha, okuyisihlanu
Chaza indlela yemidwebo yamaqhezu
Khomba ukuthi ukuhlukana phakathi kuphelele
Bhala amaqhezu ngendlela eyodwa ehlukana phakathi, oku-1 okuhlukaniswe kathathu
njll.
Amaphethini, Izinombolo Qedela izinombolo ngokulandelana Completes number sequences
ubudlelwane ne- zamaphethini
aljebra • bala ngakuhlanu phakathi kuka - 0 nama- 750 isib: 705, 710, 715, __, __,
__, 735, __, __, 750
• bala ngamashumi amahlanu phakathi kuka- 0 kuya kwi -1000 isib: 1 000,
950, 800, __, __, 650, __, __, __, 450,
• bala ngamashumi amabili nanhlanu phakathi kuka- 0 kuya kwi-1000 isib:
525, 550, 575, __, __, 650, __, __, __, 750
Indawo nezimo Isikhundla Landela unkomba unyakaze usuka endaweni uya kwenye indawo ekubalazwe
elingahlelekile
Isilinganiso Isikhathi Shono isikhathi esikuwashi lezinombolo ngamahora nemizuzu
Sebenzisa ikhalenda ukubala ubude besikhathi ezinsukwini nasemavikini.
608 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga lesi-3 Ithemu yesi-4: Ukuhlola koku-1
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, Ulwazi Bala izithombe zezinto eziliqembu ukufika ku- 1 000
izimpawu lwezinombolo Hlela uphinde uqhathanise izinombolo kuya ku- 999
nobudlelwane Ulwazi Xazulula izinkinga zamagama esimweni esijwayelekile okufaka ukuphindaphinda kuze
bazo lwezinombolo kufike kuma- 75 usebenzisa okukodwa kwalokhu:
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo number lines
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa phakathi
• ukusondezela emashumini
bese uchaza ukuthi uzicazulule kanjani lezo zinkinga
Ukubala Hlukanisa izinombolo kuya kuma- 9 ngo- 2, 4, 5, 10, 3
Imali Money Xazulula inking yezimali ufake isamba noshintshi wamarandi noma amasenti.
Amaphethini, Izinombolo Qedela izinamba ngokulandelana ubala uya phambili nasemuva
ubudlelwane ne- zamaphethini
• kokukodwa okuphakathi kuka - 0 ne - 1000 isib: 889, 890, 891,, __, __, __,
aljebra
895 __, ___, ___, 889__, __, 892
• kokuyishumu okuphakathi kuka - 0 ne 1000 isib: 1000, 990, 980 __, __,
950, __, __.920, __, __, 890
Isilinganiso Isikhathi Sebenzisa isikhathi ukubala ubude besikhathi ngamahora namaminithi
CAPS 609
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga lesi- 3 Ithemu yesi-4: Ukuhlola kwesi-2
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, Ulwazi Bala uye phambili nasemuva koku-2s, 4s, 3s uze ufike ku- 1 000
izimpawu lwezinombolo
nobudlelwane Funda uphinde ubhale uphawu lwezinombolo ukufinyelela e- 1 000
bazo
Ukubala Yenza ukuhlanganisa kusukela ema- 99 nangaphansi usebenzisa okukodwa kwalokhu
okulandelayo
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo number lines
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa phakathi
• ukusondezela emashumini
bhala umugqa wezinombolo usebenzisa u- +, =,
Ingabe ukukhipha okukwezinye izinombolo eziyi- 999 noma zingaphansi zisebenzisa
lokhu:
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo number lines
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa phakathi
• ukusondezela emashumini
bhala umugqa wezinombolo usebenzisa u-X, =
Amaphethini, Izinombolo Qedela izinamba ngokulandelana
ubudlelwane ne- zamaphethini
aljebra • ubala ngakubili phakathi kuka- 0 ne 1000 isib: 1000, 998, 996, __, __, 990,
__, __, 984
• ubala ngakune phakathi kuka -0 ne 1000 isib: 840, 844, 852 __, __, 864,
__, 872, __, __, __, 894
• bala ngakuthathu phakathi kuka- 0 ne - 1 000 isib: 960,963, 966, 969, 971,
__, __,980, __, __,__, 691
Indawo nezimo Okufana nse Buka bese udweba ulayini wokufana nse nxazombili kunhlangothi mbili izimo
nxazombili ezisazibalo mdwebo nokungezona ezisazibalo mdwebo
Ukuqokelelwa Ulwazi Phendula imibuzo ngolwazi kugrafu yezithombe
nokuhlelwa
kolwazi lwezibalo
610 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Izibalo IBANGA 1-3
IBanga- 3 Ithemu 4: Ukuhlola 3
Ulwazi lwezibalo Isihloko Uhla lwezinto ezihlolwayo
Izinombolo, Ulwazi Bala uye phambili koku- 5s, 50s, 25s phakathi kuka - 0 kanye ne - 1 000
izimpawu lwezinombolo
nobudlelwane
bazo Solve Xazulula izinkinga zamagama esimweni esijwayelekile okufaka ukuphindaphinda kuze
Problems kufike kuma- 50 usebenzisa okukodwa kwalokhu:
• ama-apharathasi
• imidwebo
• ukwakha nokuhlakaza izinombolo
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili nokuhlukanisa phakathi
bese uchaza ukuthi uzicazulule kanjani lezo zinkinga
Ukubala Ungaphindaphinda ngoku- 3 ukufika kuma- 99 usebenzisa okukodwa kwalokhu
• ama-apharathas
• ukudweba
• umugqa wezinombolo
• ukuphinda kabili
bhala umugqa wezinombolo usebenzisa u-X, =
Amaphethini, Izinombolo Qedela izinamba ngokulandelana
ubudlelwane ne- zamaphethini
aljebra • bala ngokuhlanu phakathi kuka - 0 ne- 1000 isib: 1 000, 995, 990, 985, __,
__, __, 965, __, __, 950
• bala ngamashumi amahlanu phakathi kuka- 0 ne- 1000 isib: 600, 650, 700,
__, __, 850, __, __, __,
• bala ngamashumi amabili nanhlanu phakathi kuka- 0 ne- 1000 isib: 1 000,
975, 950, __, __, 875, __, __, __, 775
Indawo nezimo Inhlangothi Uwabone namagama
ntathu (3-D)
• izimo ezingamabhola (spheres)
• izimo eziyibhokisi (prisms)
• amasilinda
• ipyramidi
• ama-cone
Ukuhlela izinto eziphathekayo kulezo ezimagwincigwinci nakulezo eziyisicaba
Chaza izimo ezinhlangothi mbili (2-D) ezenza isicaba kwizomo ezinhlangothi ntathu
(3-D)
Isilinganiso Umthamo Funda umthamo wamalitha ezithombeni ezilinganisa
Funda umthamo kumamililitha ezithombeni ezilinganisa ijagi
CAPS 611
Izibalo IBANGA 1-3
612 Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lwezifundo Nokuhlola
Recommended for this subject
Published documents with matching subject and grade metadata.
