ISINDEBELE SECOND ADDITIONAL LANGUAGE
National Curriculum Statement (NCS)
Curriculum and Assessment
Policy Statement
FOUNDATION PHASE
GRADES 1 – 3
Skip to contentCAPS document
CAPS SAL IsiNdebele FP
Grades 1, 2, 3 Isindebele SAL CAPS document, 72 pages. Read online or get the free PDF download.
Isindebele SAL · Grades 1, 2, 3 · nr. CAPS document, 72 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isindebele SAL
- Grade
- Grades 1, 2, 3
- Language
- Nr
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 72
- File size
- 1.5 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 72
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2016 Department of Basic Education
DRAFT COPY
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISIGABA ESISISEKELO: ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA (LBN) AMAGREYIDI 1 - 3
TTKH 3
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
OKUMUMETHWEKO
ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA . . . . . . . . . . 7
1.1 ISENDLALELO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.2 UMBONO-MAZOMBE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.3 IMINQOPHO EVAMILEKO YEKHARIKHYULAMU YESEWULA AFRIKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.4 UKWABIWA KWESIKHATHI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.4.1 isiGaba esisiSekelo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.4.2 isiGaba esiPhakathi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10
1.4.3 isiGaba esiPhakemeko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.4.4 AmaGreyidi 10-12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
ISIGABA 2: UKWETHULA ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA ESIGABENI ESISISEKELO . . . . . . . . . . . . .12
2.1 AmaLimi esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.1.1 Amazinga welimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12
2.1.2 Iminqopho yokufunda iLimi lesiBili lokweNgeza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14
2.1.3 Ukufundisa iLimi lesiBili lokweNgeza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.1.4 AmaKghono weLimi eLimini lesiBili lokweNgeza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2.1.5 Imihlobo yamalitheresi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17
2.1.6 Izakhiwo nokuSetjenziswa kweLimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21
2.1.7 Iinhloko nemimongo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21
2.1.8 Ihlelo Lefundo Nendlela Yokufundisa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.1.9 Ukuphathwa Kwetlasi Neentlabagelo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.2 UKUHLOLA ELIMINI LESIBILI LOKWENGEZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.3 UKWABIWA KWESIKHATHI NERHELO LEENKHATHI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.4 UKUKHUTJHULWA NOKUDLULISELWA PHAMBILI EMEGREYIDINI 1-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.5 UKUREKHODA NOKUBIKA EMAGREYIDINI 1 - 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.6 IINTLABAGELO ZOKUSEKELA UKUFUNDA NOKUFUNDISA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
ISIGABA 3: UMBONOMAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI OKUFANELE AFUNDISWE
ELIMINI LESIBILI LOKWENGEZA (LBN) EMAGREYIDI 1-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
IGREYIDI 1 ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28
IGREYIDI 1 ITHEMU 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
IGREYIDI 1 ITHEMU 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
IGREYIDI 1 ITHEMU 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
IGREYIDI 1 ITHEMU 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
IGREYIDI 2 ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37
IGREYIDI 2 ITHEMU 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
IGREYIDI 2 ITHEMU 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
IGREYIDI 2 ITHEMU 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
IGREYIDI 2 ITHEMU 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
IGREYIDI 3 ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51
IGREYIDI 3 ITHEMU 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
IGREYIDI 3 ITHEMU 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
IGREYIDI 3 ITHEMU 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
IGREYIDI 3 ITHEMU 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
IGLOZARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66
TTKH 5
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
6 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
ISIGABA 1:
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
1.1 ISENDLALELO
IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R-12 (TKZ) sendlala umgomo wekharikhyulamu nokuhlola
emkhakheni wezokufunda.
Ukuthuthukisa ukusetjenziswa kwawo, isiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke satjhugululwa, amatjhuguluko la
azokuthoma ukusetjenziswa ngenyanga kaTjhirhweni ngomnyaka we-2012. Enziwa umtlolo owodwa opheleleko
womThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola esifundweni ngasinye ukujamiselela iinTatimende zeemFundo,
imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFunda begodu nemiHlahlandlela yokuHlola iimFundo emaGreyidi ni R-12 (2004).
1.2 UMBONO-MAZOMBE
(a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke seGreyidi R-12 (Sango Tjhirhweni we-2012) sijamele Isitatimende
somThetho-kambiso wesitatimende sokufunda nokufundisa eenkolweni zeSewula Afrika begodu simumethe
okulandelako:
(i) IinTatimende zomThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola zaleso naleso sifundo sesikolo
esiphasisweko
(ii) Umtlolo womThetho-kambiso, National policy pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculum Statement Grades R-12 ; begodu no
(iii) Mtlolo womThetho-kambiso, iNational Protocol for Assessment Grades R-12 (Tjhirhweni 2012)
(b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 (kaTjhirhweni 2011 sijamiselela iintatimende
zekharikhyulamu zelizweloke ezimbili zanje, ezibizwa
(i) Isitatimende seKarikhyulamu esiBuyekeziweko amaGreyidi R-9, Government Gazette No. 23406
yamhlana ama-31 Mrhayili 2002, begodu ne-
(ii) Isitatimende seKarikhyulamu seLizwe Loke amaGreyidi 10-12 Government Gazettes, No. 25545
yamhlana amalanga asi-6 October 2003 and No. 27594 yangomhla we-17 kuMrhayili 2005.
(c) Iintatimende zekharikhyulamu yelizweloke eziseengatjaneni b (i) no (ii) ngehla, zimumethe imitlolo yemithetho-
kambiso elandelako esuswe beyajanyiselelwa siTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi 10-12
(Tjhirhweni 2012) ngesikhathi seminyaka we-2012-2014.
(i) IinTatimende zeemFundo, imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFundo begodu nemihlahlandlela yokuHlola
iimFundo emaGreyidi ni R-9 nemaGreyidi ni 10-12 ;
(ii) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational Policy on assessment and qualifications for schools in the
General Education and Training Band, egadangiswe kuGovernment Notice No. 124 ku Government
Gazette No. 29626 yamhlana amalanga ali- 12 kuMhlolanja 2007;
(iii) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), egadangiswe kuGovernment Gazette No. 27819 yamhlana amalanga
ama- 20 kuVelabahlinze 2005;
(iv) Umtlolo womthetho-kambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special
needs, owagadangiswa kuGovernment Gazette, No. 29466 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni
2006, ungeniswe emtlolweni womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and
promotion requirements of the National Curriculum Statement emaGreyidini R-12 ; begodu
TTKH 7
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
(v) Umtlolo womthetho-kambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol
for Assessment (ema Greyidini R-12 ), egadangiswe kuGovernment Notice No. 1267 kuGovernment
Gazette No. 29467 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni 2006.
(d) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements
of the Isitatimende seKharikhyulamu yeLizwe loke amaGreyidi R-12, begodu neengaba zesiTatimende
somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola njengombana zifakwe ezahlukweni 2, 3 begodu 4 zomtlolo
lo eziphathelene nemikghwa namazinga weNational Curriculum Statement Grades R-12 .Ngakhoke, ngokuya
ngokwesection 6A ye South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996, )yakha isendlalelo sokobana
uNgqongqotjhe weFundo esiSekelo abonelele isiliganiso samazinga nemiphumela kanye nekambiso yokuhlola
umsebenzi womntwana bona ibe khona eenkolweni zomphakathi nezizijameleko.
1. 3 IMINQOPHO EVAMILEKO YEKHARIKHYULAMU YESEWULA AFRIKA
(a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sethula lokho okungathathwa njengelwazi,
amakghono namagugu okumele kufundwe eenkolweni zeSewula Afrika. Ikharikhyulamu le inqophe
ukuqinisekisa bonyana abantwana bazuza bebasebenzise ilwazi namakghono ngeendlela ezizwisekako
emaphilweni wabo.Ngalokho, ikharikhyulamu ithuthukisa umqondo wokubuthelela ilwazi ebujameni bendawo
leyo, ngesikhathi atjheja ukukateleleka eembopweni zephasi.
(b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R-12 sifeza iminqopho yoku:
• hlomisa abafundi, ngaphandle kokutjheja ibhoduluko lezokuhlalisana-nezomnotho, ubulili, ikghono
lezomzimba nofana lezengqondo, amakghono namagugu adingekako ukuzanelisa, begodu
nokuzibandakanya okuzwisisekako emphakathini njengabahlali benarha etjhaphulukileko;
• ukwenza ifundo yamazinga aphezulu ifinyeleleke;
• ukwenza kube lula bonyana abafundi basuke emazikweni wezefundo baye emisebenzini; begodu
• kunikela abaqatjhi ngephrofayili eyaneleko yamakghono womfundi.
(c) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sisekelwe eenkambisweni ezilandelako:
• Ukutjhuguluka kwezokuhlalisana : ukuqinisekisa bonyana ukungalingani kezefundo kwesikhathi
esidlulileko kwalungiswa nokuthi amathuba alinganako wezefundo anikelwe zoke iingaba zesintu.
• Ukufunda ngomdlandla nangelihlo elihlabako : ukukhuthaza indlela yokufunda ngelihlo elihlabako
nelinomdlandla, kunokobana kufundwe amaqiniso anikelweko ngehloko ngaphandle kokuwahlaba.
• Ilwazi namakghono asezingeni eliphakamileko : iimfuneko ezimbalwa zelwazi namakghono okufanele
zifunyanwe kileyo naleyogreyidi, zibekiwe begodu zibekwe amazingeni aphakamileko, afunyanekako
kizo zoke iimfundo.
• Ukuragela phambili : okumumethweko nobujamo baleyo naleyo greyidi kutjengisa ukuragela phambili
ukusukela kokulula ukuya kokubudisi.
(d) Amalungelo wobuntu, ukufaka koke, ubulungiswa bezebhoduluko nokuhlalisana : ukufaka imigomo
yobulungiswa kezokuhlalisana, kezebhoduluko begodu namalungelo wabantu njengombana kuhlathululiwe
kumThetho-sisekelo weSewula Afrika. IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi 10-12 itjhetjha
khulu izinto ezifana nokutlhaga, ukungafani, ukungalingani, ubuhlanga, ilimi, iminyaka, abaphila nokukhubazeka
begodu namanye amatshwayo.
• Ukukarekela amahlelo welwazi lobugugu bendabuko : ukuthabela umlando onothileko wenarha
namagugu wenarha le njengezinto eziqakathekileko ukunothisa amagugu amumethwe emThethweni-
sisekelo ; begodu
8 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
• Ukuthembeka, ikhwalithi nekghono : ukunikela ifundo emadanisekako ngekhwalithi, ububanzi
nangokudepha kwefundo yakezinye iinarha.
(e) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R-12 sinqophe ukukhiqiza abafundi abakwazi uku:
• bona nokurarulula imiraro nokuthatha iinqunto kusetjenziswa ukucabanga ngelihlo elibukhali
nelokuzitlamela ;
• sebenzisana ngepumelelo nabanye njengamalunga wesiqhema ;
• hlela nokuziphatha begodu nokuphatha imisebenzi yabo ngokuziphendulela nangepumelelo ;
• buthelela, ukutsenga, ukuhlela bese bahlaziya ilwazi ngelihlo lokuhlaba ;
• khulumisana ngepumelelo basebenzisa amakghono wokubonwako/wokubukelwako, wamatshwayo
begodu/nanyana welimi ngeendlela ezinengi sebenzisa isayensi nethekhnoloji ngepumelelo batjengise,
ngelihlo lokuhlaba, nokuziphendulela manqophana nebhodulukweni neempilo zabanye; noku
• Tjengisa ukuzwisisa iphasi bonyana linamahlelo anetjhebiswano ngokuyelela bonyana ukurarulula
imiraro akwenzeki kukodwa ngeqadi.
(f) Ukuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kufanele kube mgogodlha womkhandlu, wokuhlela
begodu nokufundisa kileso naleso sikolo. Lokhu kungenzeka kwaphela nange boke abotitjhere banokuzwisisa
okuhluzekileko bokobana iinqabo zokufunda zingalemukwa bezilungiswe bunjani, begodu ukuhlanganisa
kungahlelelwa bunjani
Okuqakathekileko ngokuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kuqinisekisa bonyana iinqabo ziyabonwa
bezitjhejwa ngiyo yoke imikhandlu efaneleko ehlangana nomphakathi wesikolo, okufaka hlangana abotitjhere,
iinQhema eziSekelako eziNzinze kumaDistrigi, iinQhema eziSekelako eziseZingeni leenHlangano, ababelethi
neenKolo eziKhethekileko njengeendawo zemiThombo. Ukulungisa iinqabo ngetlasini, abotitjhere bafanele
basebenzise amaqhinga amanengi wekharikhyulamu afana nalawo afakwe ku- Guidelines for Inclusive Teaching
and Learning (2010) yoMnyango weFundo Sisekelo
1.4 UKWABIWA KWESIKHATHI
1.4.1 isiGaba esisiSekelo
(a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esisiSekelo sitjengisiwe ngenzasi:
IGREYIDI R IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
ISIFUNDO
(AMA-IRI) (AMA-IRI) (AMA-IRI) (AMA-IRI)
ILimi leKhaya 10 8/7 8/7 8/7
ILimi lokuThoma lokweNgeza N/A 3/2 3/2 3/4
ILimi lesiBili lokweNgeza N/A 1 1 1
IimBalo 7 7 7 7
AmaKghono wePilo 6 6 6 7
• ILwazi lokuThoma (1) (1) (1) (2)
• UbuKghwari bokuTlama (2) (2) (2) (2)
IsiFundo sokuziThabulula
(2) (2) (2) (2)
• UbuYena nokuHlalisana
(1) (1) (1) (1)
komuntu qobo lakhe
INANI 23 24 24 26
TTKH 9
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
(b) Isikhathi sokufundisa samaGreyidi R sima iri ama-23. Isikhathi sokufundisa samaGreyidi 1-2 sima iri ama-24;
bese ama Greyidi 3 abelwe ama iri ama-26.
(c) Ilimi leKhaya ema Greyidini R labelwe ama-iri ali-10. Ubunengi bama-iri abu-8 nobuncani bama iri ali-7 babelwe
amaGreyidini 1-3 eLimini leKhaya. iLimi lokuThoma lokwEngeza ema Greyidini 1-2 labelwe ubunengi bama-iri
ama-3 nobuncani bama-iri ama-2 ;bese eGreyidini 3 linobunengi bama-iri ama-4 nobuncani bama-iri ama-3.
ILimi lesiBili lokweNgezalabelwe i-iri li-1 emaGreyidini 1-3.
(d) IimBalo emaGreyidini R-3 zabelwe ama iri ali-7. AmaKghono wePilo emaGreyidini R-2 abelwe ama iri asi-6;
bese iGreyidi 3 yabelwe ama iri ali-7.
1.4.2 isiGaba esiPhakathi
(a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esiPhakathi sitjengisiwe ngenzasi:
ISIFUNDO AMA-IRI
ILimi leKhaya 6
ILimi lokuThoma lokwEngeza 5
ILimi lesiBili lokweNgeza 2
IimBalo 6
ISayensi Yemvelo neTheknoloji 3.5
ISayensi yokuHlalisana 3
AmaKghono wePilo 4
• UbuKghwari bokuTlama (1.5)
• IsiFundo sokuziThabulula (1)
• UbuYena nokuHlalisana komuntu qobo lakhe (1.5)
INANI 29.5
1.4.3 isiGaba esiPhakemeko
a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esiPhakemeko sitjengisiwe ngenzasi:
ISIFUNDO AMA-IRI
ILimi leKhaya 5
ILimi lokuThoma lokwEngeza 4
ILimi lesiBili lokweNgeza 2
IimBalo 4.5
ISayensi yeMvelo 3
ISayensi yokuHlalisana 3
ITheknoloji 2
ISayensi yezomNotho nokuPhatha 2
UkuziJayeza zePilo 2
UbuKghwari bokuTlama 2
INANI 29.5
10 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
1.4.4 AmaGreyidi 10-12
(a) Isikhathi sokufundisa emaGreyidini 10-12 sitjengisiwe ngenzasi:
ISIFUNDO AMA-IRI
ILimi leKhaya 4.5
ILimi lokuThoma lokwEngeza 4.5
ILimi lesiBili lokweNgeza 2
IimBalo 4.5
UkuziJayeza zePilo 2
Ubuncani bananyana ngiziphi iimfundo ezintathu ezikhethwe esiQhemeni B i-Anekstjha 12 (3x4h)
B, Amathebula B1-B8 yomtlolo womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12,
enqotjhiswe esigabeni 28 somtlolo womthetho- kambiso onikelweko.
INANI 29.5
Isikhathi esabiweko ngeveke singasetjenziselwa kwaphela ubuncani obufunwa ziimfundo zesiTatimende
seKharikhyulamu yeliZweloke zamaGreyidi R-12 (TKZ) njengombana ziveziwe ngehla, begodu angeze
zasetjenziselwa nanyana ngiziphi iimfundo zokungezelela ezingezelelwe erhelweni leemfundo.Lokha umfundi
nakafuna ukungezelela iimfundo, isikhathi esingezelelweko kufanele sabelwe ukufundisa imfundo lezo.
TTKH 11
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
ISIGABA 2:
UKWETHULA ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA ESIGABENI ESISISEKELO
2.1 AmaLimi esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola
ILimi lisisetjenziswa/sitlabagelo somcabango nokuthintana.Libuye libe yindlela yesiko kanye neyokuzikhakhazisa
kanengi abantu ababelana ngalo ukwenza bona iphasi abahlala kilo lizwakale ngcono.Ukufunda ukusebenzisa ilimi
ngendlela efaneleko kwenza abafundi bathole ilwazi, bazitjho imvelaphi yabo, imizwa kanye nemibono, basebenzisane
nabanye, bebalawule iphasi labo.Linikela godu abafundi ihlelo leenthombe ezinothileko, ezinamandla nezinemvelaphi
enengi kanye nemibono engasetjenziswa ukwenza iphasi labo libengelinye kunaleli elingilo; libengcono belicace
kunalokho elingilo.Kungebanga lelimi kobana ukungafani kwamasiko kanye nokuhlobana ngokokuhlalisana kuvezwe
bekwakhiwe, bekungebanga lelimi bonyana izakhiwo ezinjalo zingatjhugululwa, zinatjiswe bezenziwe ngcono.
2.1.1 Amazinga welimi
Ukufunda ilimi esiGabeni esiPhakathi kufaka hlangana woke amalimi wangokomthetho eSewula Afrika, okungilawa,
Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda,
Xitsonga namalimi angekho emthethweni, okungilawa, Arabic, French, German, Gujarati, Hebrew, Hindi, Italian,
Latin, Modern Greek, Portuguese, Spanish, Tamil, Telugu, Urdu. Woke amalimi asemthethweni angethulwa ezingeni
lelimi leKhaya, iLimi lokuThoma lokweNgeza, nofana okungasenani ezingeni leLimi lesiBili lokuNgeza.
Ukufunda iLimi emaGreyidini 4 – 9 kufaka hlangana woke amalimi asemthethweni eSewula Afrika. Woke amalimi
asemthethweni la angethulwa ezingeni leLimi leKhaya, iLimi loKuthoma lokweNgeza nofana iLimi lesiBili lokweNgeza.
Amalimi angasisemthethweni angethulwa okungasenani ezingeni leLelimi lesiBili lokweNgeza lapho amalimi anjalo
sele athuthukisiwe khona.
ILimi leKhaya lililimi elitholwa bafundi kokuthoma bese iLimi lokuThoma lokweNgeza kube lilimi elifundwa
ekungezeleleni elimini lekhaya lomuntu.Ilimi lesiBili lokweNgeza ngelinye ilimi elingezelelweko umfundi angalifunda,
lokho kuvumela bonyana ukukhulumisana kunabe begodu kuthuthukisa ikghono lokukhuluma amalimi amanengi
njengoba kuchitjiyelwe eMthethweni siSekelo neMthethwenikambiso weLimi kezeFundo.Ilimi lingasetjenziswa
emphakathini nofana esikweni ukuthuthukisa ukwakha isitjhaba nokuzwisisana ekuhlanganyeleni ngamasiko.Iinkolo
ezinengi zeSewula Afrika azethuli amalimi wekhaya wabanye nofana waboboke abafundi ababhalisileko kodwana
zingaba nalinye nofana mabili amalimi asezingeni lelimi lekhaya.Ngaleyondlela, amagama athi, iLimi leKhaya, iLimi
lokuThoma lokweNgeza neLimi lesiBili lokweNgeza aqaliswe ezingeni lekghono ilimi lelo elithulwa ngalo, ingasi
indabuko yomuntu (leKhaya) nofana elizuzwe (njengama Limi) wokweNgeza.Ukwenzela umThethokambiso lo, elinye
nelinye ilayelo/isitjengiso esikulayela eLimini leKhaya kufanele lizwisiseke bonyana litjho izinga ingasi ilimi ngokwalo.
Izinga leLimi leKhaya linikela ubuhlakani belimi obutjengisa isisekelo samakghono wokuthintana wobuyena bakhe
atlhogekako ebujameni bokuhlalisana begodu nemakghonweni wefundo aqakathekileko aphathelene nendlela
yokutlola ilwazi ngokusebenzisa umkhumbulokanye nelemuko lokufunda buvundla kiyo yoke ikharikhyulamu. Kileli
izinga lelimi, kugandelelwa bonyana kufundiswe amakghono wokulalela, ukukhuluma, ukufunda begodu newokutlola.
Izinga leli linikela godu abafundi amakghono wezemitlolo, ukukarekela umtlolo nokubona izinto ngamehlo wengqondo
okuzabanikela ikghono lokwakha ngobutjha, ukufanekisa/ukubona ngamehlo wengqondo, nokwenza ngcono
ukuzwisisa iphasi abahlala kilo.Nanyana kunjalo, ukugandelela kanye namamaksi anikelwe ukuFunda nokuTlola
ukusuka eGreyidini ye- 7 ukuya phezulu manengi kunalawo wokukhuluma nokulalela ngobaifuneko lekghono
lokufunda nokutlola labafundi liyakhula njengoba bazilungiselela ifundo ephambili nephezulu begodu nephasi
lomsebenzi.
12 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Izinga leLimi lokuThoma lokweNgeza lithatha sengathi abafundi abamane babe nelinye nelinye ilwazi lelimi lokha
nabafika esikolweni.Umqopho eminyakeni embalwa yokuthoma yesikolweni kukuthuthukisa amakghono wabafundi
wokuzwisisa nokukhuluma ilimi – amakghono asisekelo wokuthintana ngokwakhe.EGreyidini yesi- 2 neye- 3
abafundi bathoma ukwakha ikghono lokutlola nokufunda phezu kwesisekelo sezomlomo.Basebenzisa namakghono
wokufunda nokutlola esele bawafundile ngeLimi labo leKhaya.
EsiGabeni esiPhakathi nesiGabeni esiPhakamileko, abafundi baragela phambili nokuqinisa amakghono wabo
wokulalela, ukukhuluma, ukufunda begodu nokutlola.Kilesi sigaba inengi labafundi bafunda ngeLimi lokuThoma
lokweNgeza, okusiNdebele, begodu bafanele bathole ukuvezelwa kilo khulu.Ukugandelela okukhulu kubekwa
eLimini lokuThoma lokwEngeza ngomqopho wokucabanga nokucabangisisa.Lokhu kwenza abafundi bathuthukise
amakghono wabo aphathelene nendlela yokutlola ilwazi nokuzwisisa ngokusebenzisa umkhumbulo nelemuko,
abawatlhogako ukuze bafunde iimfundo ezinjengeSayensi ngesiNdebele.Bazozibandakanya khulu namatheksti
wezemitlolo begodu bathome ukuthuthukisa amakghono wobuthandabuza newokucabangisisa elimini lokweNgeza.
Lokha abafundi nasele bangena eGreyidini ye 7, kufanele bonyana babe nobuhlakani obubonakalako eLimini labo
lokuThoma lokweNgeza malungana nekghono letjhebiswano ngokwakhe nekghono eliphathelene nengqondo
nokufunda.Nanyana kunjalo, iqiniso kukobana inengi labafundi alikghoni ukukhulumisana nanyana ukuthintana
kuhle ngeLimi lokweNgeza kilesisigaba.Ngakho ke, isitjhijilo emaGreyidini 4-6, kunikela isekelo ebafundini laba
ngesikhathi esifanako unikela ikharikhyulamu eyenza abafundi bakghone ukuhlangabezana namazinga afunekako
emagreyidini asezako.Amazinga la, kufanele abe ngendlela yokobana abafundi bakghone ukusebenzisa iLimi labo
lokweNgeza ezingeni eliphakameko lobuhlakani ukubalungiselela ifundo esezako nofana ephakamileko nofana
iphasi lomsebenzi.
Izinga leLimi lesiBili lokweNgeza lithatha sengathi abafundi abamane babe nelinye nelinye ilwazi lelimi lokha
nabafika esikolweni.Umqopho wokubathula eLimini lesiBili lokweNgeza kuthuthukisa ikghono labafundi lokuzwisisa
nokukhuluma ilimi- amakghono asisekelo wokukhulumisana hlangana nabantu.EmaGreyidini 4-6 abafundi bathoma
ukwakha ilimi labo lomlomo nelokufunda nokutlola.Basebenzisa namakghono wokomlomo nawokufunda nokutlola
esele bawafundile ngeLimi labo leKhaya neLimi labo lokuThoma lokweNgeza.
EmaGreyidini 4-6, abafundi bazakuragela phambili nokuqinisa ukuLalela nokuKhuluma kwabo lokha nabathuthukisa
amakghono wabo wokuFunda noku Tlola.
Ngesikhathi abafundi bangena eGreyidini ye 4, kufanele bazame ukukhuluma ngeLimi lesiBili lokweNgeza kikho
kokubili ukukhulumisana hlangana nabantu nezingeni eliphathelene nokuhlalisana/nomphakathi.Nanyana kunjalo,
iqiniso kukobana inengi labafundi alikghoni ukukhulumisana nanyana ukuthintana kuhle ngeLimi lokweNgeza
esigabeni lesi. Ngakho ke, isitjhijilo emaGreyidini 1-3, kunikela isekelo ebafundini laba ngesikhathi esifanako
unikela ikharikhyulamu eyenza abafundi bakghone ukuhlangabezana namazinga afunekako emagreyidini asezako.
Amazinga lawo kufanele abe ngendlela yokobana abafundi bakghone ukusebenzisa iLimi labo lokwEngeza ezingeni
eliphakameko lobuhlakani ukubalungiselela ifundo esezako nofana ephakamileko nofana iphasi lomsebenzi.
TTKH 13
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
2.1.2 Iminqopho yokufunda iLimi lesiBili lokweNgeza
2.1.2.1 Iminqopho evamileko
Ukuba malimi manengi
Ukuba malimi manengi kusikhali esiqakathekileko sokuhlanganisa abantu emphakathini, nokuthuthukisa umuntu
ngamunye nomphakathi wokana. ISewula Afrika iyinarha enabantu abakhuluma amalimi amanengi ngokuba namalimi
alitjhumi nalinye asemthethweni. Ngalokho, kuqakathekile bonyana abantwana bafunde amalimi wokwengeza
basesebancani ngendlela okungakghoneka ngakho. Irhubhululo litjengisa bonyana ukufunda amalimi angezelelweko
kunomphumela omuhle ekwenzeni ingqondo bonyana ihlale imajadu. Amalimi angezelelweko afundeka kuhle
lokha abantwana banesisekelo esiqinileko seLimi labo leKhaya (LK). Ilimi lekhaya liba sisekelo sokufunda amalimi
wokwengeza ezingeni lamalimi amanengi.
Lokha abafundi bathoma bafunda ilimi lokwengeza eGreyidini yoku-1 kungaba sezingeni leLimi lokuThoma
lokweNgeza (LTN) nofana ezingeni le LBN, kufanele bakhe isisekelo esiqinileko sokukhuluma begodu babone
okunengi okutloliweko ngamalimi la. Kufanele bezwe ilimi elinengi elilula, elikhulunywako abazokghona ukulizwisisa
ebujameni lobo. Ukulalela utitjhere acoca begodu afunda iindatjana eencwadini ezikulu ezineenthombe (Iincwadi
eziKulu) yindlela ehle yokwenza lokhu; kunikela umntwana ithuba lokuthuthukisa ilwazi-magama begodu kusekela
ilitheresi esathomako ethuthukako. Lokha ukuzwisisa kwabantwana kukhula, bathloga amathuba amanengi
wokulalela nokukhuluma ilimi ngeendlela ezilula. Bathloga amathuba woku zibandakanyela isizathu samambala,
isibonelo, emazingeni aphasi lokhu kungenziwa ngokuthi balandele iinlayelo elimini elinqotjhiweko.
Kuqakathekile ukuhlala ukhumbula bonyana nange abantwana bangakghona ukufunda nokutlola ngeLK,
bangadlulisela ilwazi namakghono welitheresi alandelako wokufunda nokutlola ngeLTN nangeLBN:
• ilemuko lefonoloji – ilwazi lokuhlukanisa nokuhlanganisa amagama ngamalungu/ngamasilabhuli namatjhada
• ilemuko le-othografi/indlela okutlolwa ngayo amagama–ukuzwisisa bonyana amatshwayo asephepheni
ajamele amatjhada/imidumo
• ilemuko lamaledere wama-alfabhethi – ukuzwisisa bonyana amaledere ajamele amatjhada /imidumo nokuthi
amaledere ayahlanganiswa ukwakha amagama nemitjho
• ukuzwisisa bonyana okutloliweko kuqukethe ihlathululo nokuthi ukufunda kuphathelene nokuthola ihlathululo
yokutloliweko
• okhunye okuqakathekileko ngokutloliweko isib. sifunda ukusuka ngesandleni sesincele ukuya ngesandleni
sokudla
• imikghwa neendlela zokufunda nokutlola – lokha abafundi banokuzithemba ngokufunda nokutlola ngeLimi
labo leKhaya bangadlulisela amaqhinga lawo ekufundeni nekutloleni ngeLTN nangeLBN
• ilwazi lokumumethweko – okumumethweko okutholakele kelinye ilimi kungadluliselwa kelinye ilimi, ngakho-
ke, lokha ummongo/isihloko esithize sesenziwe ngeLimi leKhaya, lokho kunikela isisekelo sokuthuthukisa
ilitheresi ngeLTN nangeLBN.
ELimi lokuThoma lokweNgeza (LTN), abantwana kufanele bakghone ukufunda nokutlola ngokuzethemba
elimini elinqotjhiweko ekupheleni kweGreyidi yesi-3, khulukhulu lokha nabazolisebenzisa njengeLimi lokuFunda
nokuFundisa (LFF) eGreyidini yesi-4. ELimi lesiBili lokweNgeza (LBN) lapho kunikelwe khona isikhathi esincani,
umqopho oqakathekileko kuzakuba ngokukhulunywa ngomlomo.
Ngokufunda iincwadi ezilula ngeLimi labo lokuThoma lokweNgeza (LTN) nangeLimi lesiBili lokweNgeza (LBN),
abantwana bazakuthola ukuvezelwa elimini elinqotjhiweko bese bathuthukisa ilwazi-magama labo. Bangasebenzisa
namakghono wabo amatjha wokutlola abawatholileko ukusekela ukuthuthuka kwelimi labo lokukhuluma (isib. ukutlola
amagama encwadini yelwazi-magama liqhinga elihle lokuthuthukisa ilwazi-magama).
14 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Ubudlelwano nomphakathI
Unobangela wokwethula iLimi lesiBili lokweNgeza kukhuphula ubudlelwano emphakathini nokuletha/ukuzwisisa
ukwahlukana nokufakahlangana okulandelako (ilimi, isiko nombala/ubuhlanga)ngetlasini nesikolweni. Ukufunda
amalimi kuthuthukisa ukuzwisisa nokuthanda/nokukarekela amasiko ahlukahlukeneko. Ukufunda ilimi elitjha kufanele
kufake hlangana ukuzijayeza amasiko, imikhuba nemikghwa. Isibonelo “ukuqala phasi lokha nawukhuluma nomuntu
omdala kunawe, ukubetha izandla nawuthi ngiyathokoza njll.
Iinkolo kufanele ziqinisekise bonyana ilimi elithulwa ezingeni leLimi lesiBili lokweNgeza (LBN) lingelinye lama limi
weSintu ali 9 begodu ilimi lelo likhethwa ngokukhulumisana/ngokubonisana noMkhandlu wesiKolo. Umqopho
oqakathekileko wekharikhyulamu yeLimi lesiBili lokweNgeza (LBN) kukhuphula ukusetjenziswa kwamalimi
wendabuko weSintu nokusekela labo abangalikhulumiko bonyana bakwazi ukufunda ilimi leSintu okungasenani
elisezingeni le (LBN) esiGabeni esisiSekelo ukuthoma ngeGreyidi yoku-1. Irhubhululo lithole bonyana eenkolweni
lapho ilimi lokuFunda nokuFundisa (LFF) neLimi lokuThoma lokweNgeza kuyi-English nofana i-Afrikaans, abafundi
abanengi bamalimi weSintu abakhulumisani nabangani babo nabotitjhere ngamalimi anamandla la. I(LBN) izakuvula
amathuba wokukhulumisana kiboboke abafundi bonyana baveze amazizo wabo ngamanye amalimi ngale kwe-
English ne Afrikaans. Abotitjhere bazakukhuthazwa bonyana bakhuphule amanye amalimi ngaphandle kwe- English
ne-Afrikaans ukwenzela bonyana bakwazi ukungenisa ukwahlukana nokuba malimimanengi.
2.1.2.2 Iminqopho enqophileko
Ukufunda iLimi lesiBili lokweNgeza kufanele kuvumele abafundi bonyana ba:
• thole amakghono welimi athlogekako bonyana bakhulumisane kuhle ngelimi elinqotjhiweko ezingeni elisisekelo;
• lalele, khulume, funde/bukele begodu batlole ilimi ngokuzethemba okukhulako nokulithabela. Amakghono la
nendlela yokuziphatha kwabantu kwakha isisekelo sokufunda ipilo yoke;
• veze, ngomlomo nangokutlola, begodu nemizwa ukwenzela bonyana batjhaphuluke elimini;
• sebenzise ilimi nemicabango yabo ukuthola okunengi ngabo namasiko ahlukahlukeneko nephasi
elibazombelezileko. Lokhu kuzaba vumela bonyana baveze ilemuko labo nalokho abakutholileko ngephasi
labo ngomlomo nangokutlola;
• sebenzise ilimi ukungena/ukufumana nokulawula ukuthintana ebujamweni obuthize. Ilwazi lokutlola nokufunda
lilikghono eliqakathekileko ‘eminyakeni yelwazi’ begodu lenza isisekelo sokufunda ipilo yoke;
• sebenzise ilimi njengendlela yokuveza ilwazi ngeenhloko ezijayelekileko; ukwenzela ukuhlanganyela
nemihlobohlobo yamatheksti ajayelekileko; begodu nokufunda umtlolo uwufundela ukuzijabulisa, ukuthola
ilwazi elisisekelo nokukhulumisana.
2.1.3 Ukufundisa iLimi lesiBili lokweNgeza
Ukwenzela ukufunda iLimi lokweNgeza kuhle, umuntu uthloga bonyana avezwe kanengi kilo ngendlela okungakghoneka
ngayo ukwenzela ukwakha ikghono lephaliswano lelimi begodu nekulyumiswano esisekelo ngephaliswano.Ngakho
ke, abotitjhere kufanele baqinisekise bonya abafundi balalela begodu bafunde iLimi lokweNgeza ngesikhathi esabelwe
iinhloso ezahlukahlukeneko.Abafundi bathloga amathuba wokulalela iLimi lokweNgeza ukuthola ilwazi nokuzwisisa
(isib.Ikulumo pendulwano) begodu nokuzijabulisa (isib.Ingoma/umvumo).Okuqakatheke khulu, bathloga ithuba
lokufunda nokubukela iLimi lokweNgeza ukuthola ilwazi (isib.Iinlayelo zokwenza iimbhedlezwana) ukuzijabulisa
(isib.Indatjana elula).Irhubhululo lisitjengisa bonyana indlela elula yokuthuthukisa ilwazi magama elibanzi kukufunda
amatheksti afaneleko.Kuqakathekile bonyana komlomo, okutlolwako namatheksti abukelwako abe sezingeni
elifaneleko labafundi.Lokha amatheksti abudisi khulu, azabaqeda amandla/phula umoya begodu angekhe bafunde
litho; lokha nakalula khulu, angekhe kube khona iintjhijilo begodu abafundi bazakufunda okuncani khulu.Indinyana
eqakathekileko okufanele idlalwe ngutitjhere welimi, kumetjhisa izinga letheksti nezinga lomfundi.Kisosoke isiGaba
esiPhakathi, abafundi kufanele balalele begodu bafunde amatheksti aselayinini lokuthuthuka kwamakghono wabo
welimi.
TTKH 15
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Abafundi kufanele bazwisise ihloso yokobana bakhulumelani.Kisosoke isiGaba esiPhakathi, abafundi kufanele
benze imisetjenzana yomlomo esezingeni lokuthuthuka kwamakghono wabo welimi.Kuyathlogeka bonyana abafundi
bathole umbiko obuyako ngasosoke isikhathi begodu nangesikhathi esifaneleko ngekulumo yabo yomlomo ukwenzela
bonyana bazi bonyana kukuphi lapho kufanele benze ncono khona begodu bunjani.Indinyana eqakathekileko
okufanele idlalwe ngutitjhere welimi, kunikela umbiko obuyako oseqophelweni eliphezulu, ozakuba sehliziyweni
yokuhlola okuhle.
EmaGreyidini 1 – 3, kuqakathekile bona:
• Kunqotjhwe khulu ekuLalelen nekuKhulumeni
• Kube nokusekelwa okuragela phambili lokuthuthukisa ilwazi magama, ukwakha imitjho neendinyana, begodu
nehlelo ebujamweni.
• Abafundi basebenze ngamatheksti ahlukahlukeneko, okufaka hlangana amatheksti abukelwako. Amatheksti
la, ayangokuba nzinyana lokha nabasuka egreyidini enye baya kwenye.
2.1.4 AmaKghono weLimi eLimini lesiBili lokweNgeza
Ilimi lesiBili lokweNgeza (LBN) lizakufundiswa emaGreyidini 1 ukuya ku-3 ngawowoke amalimi ali-11 asemthethweni.
Umqopho wekharikhyulamu yeLBN kuthuthukisa amakghono wokukhuluma ngokomlomo. Ikharikhyulamu yeLBN
izakubandakanya amakghono alandelako aqakathekileko:
• Ukulalela nokukhuluma: Ukukhuluma ngomlomo Amakghono wokuCabanga nokuCabangisisa
nokuthuthukisa amakghono welimi. neZakhiwo nemiThetjhwana yokusetjenziswa
• Amakghono weIlitheresi Esathomako (Ilemuko kweLimi izakufakwa hlangana nokulalela
lefonoloji, ilemuko lamatjada, ukufunda nokutlola nokukhuluma namakghono asathomako
okusathomako/okusasikimako) welitheresi.
Umnqopho weLBN kufundisa ilimi lokukhuluma nokuthuthukisa amakghono asisekelo wokukhulumisana
hlangana nabantu. Umqopho uzakuba khulukhulu semisetjenzaneni yokulalela nokukhuluma efaka hlangana
ukulotjhisana, ukulandela imilayelo, ukwenza iimbawo, ukusebenzisa ilimi eliyifomula nokuzibandakanye
eenkulumweni pendulwano ezilula ngokusebenzisa iindinyana ezisafomula/ezizibuyelelako zelimi.
Lokha utitjhere nakathula iLBN e Greyidini yoku-1, kufanele abe nendlela elula yokuthola umqondo ‘welimi
lokwengeza’ bonyana uzwisiseke ebafundini abancani. Indlela ehle yokwenza lokho kusebenzisa amaphaphethi/
abonompopi, abanganikelwa amagama welimi lokwengeza, isibonelo, iphaphethi uPule. Esifundweni sokuthoma,
utitjhere uthula iphaphethi bese utjela abafundi bonyana uPule akakwazi ukukhuluma ilimi labo lekhaya; ukwazi
ukukhuluma, isib. isiNdebele, ngakho ke kufanele bakhulume isiNdebele no Pule. Ngaleyondlela, uPule uzahlala
alitshwayo lasafuthi letlasi yeLBN. Utitjhere angethula iphaphethi yesibili (isib. Iphaphethi uPalesa ) ukwenzela
ukutjengisa ikulumiswano ngetlasini yeLBN (isib. ukulotjhisana).
Lokha amalimi afundwa ngokukhulunywa, kufanele kube nokubuyabuyelela okunengi ukusekela ukufubda
ngehloko. Iingoma zemisikinyeko neenkondlo, ukubuyabuyelela ucoce iindatjana nokufunda ngokwabelana
kufanele kube misetjenzana eqakathekileko yekharikhyulamu yeLBN. Abantwana bangafindiswa nelimi
elisayifomula/elizibuyabuyelelako, isibonelo,ukulotjhisana. Enye indlela esebenza kuhle kuSikinya umZimba
ngokuPheleleko(SZP) okuyindlela yokukhuluma ngokungaphimiseli, isib. abantwana baphendula iinlayelo
nemiyalo ngendlela emnandi ngokudlala imidlalo efana no ‘Simon says…’. Iingoma zemisikinyeko neenkondlo
zingezinye iindlela zoku kuSikinya umZimba ngokuPheleleko(SZP). Ukubuyabuyelela uvume sakhorasi ilwazi-
magama nelimi elizibuyabuyelelako elifundwe eendatjaneni (ezicociweko nezifundiweko), iingoma neenkondlo
kufanele kube misetjenzana yangamalanga.
16 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Ilwazi-magama eliqakathekileko nezingamutjho eziseendatjaneni, eengomeni nemilolozelweni ingasetjenziswa
ngetlasini ukwenzela ukuyifaka-hlangana emisetjenzaneni yangamalanga nokungezelela amathuba wokobana
itholwe begodu isetjenziswe bantwana. Kufanele kwenziwe amaboda wamagama ukwenzela ukukhumbuza utitjhere
nabantwana ngelwazi-magama esele lifundisiwe. Lokha abantwana nasele bakwazi ukutlola ngeLimi labo leKhaya
(LK), amagama la angatlolwa ngesihlathululwini-mezwi sabo (iincwadi zelwazi-magama) bese enziwa imidlalo
yelwazi-magama nemidlalo-magama/amakhwizi.
Lokha abantwana nasele bakwazi ukufunda nokutlola ngeLimi labo leKhaya (LK), (ekupheleni kwe Greyidi 1),
bangasebenzisa lokhu njengesitlabagelo sokufunda iLBN. Isibonelo, bangafunda Iincwadi eziKulu ezimumethe
iintjengiso/iinthombe ezinengi netheksti elula notitjhere wabo. Bangafunda imitlolo engetlasini ngeLBN (isib.
amalebula, imithangala yamagama, amaphostara), begodu bafunde iincwadi ezilula khulu ngeLBN lokha nangabe
zikhona ewugwaneni yokufunda. Bangatlola amagama amatjha eenhlathululwini mezwi zabo (iincwadi zelwazi-
magama) begodu bawafunde. Lokhu kuzakuveza abantwana khudlwana eLBN begodu bakghone ukuthuthukisa
ilwazi-magama labo.
Ikharikhyulamu yeLBN esiGabeni esisiSekelo ihlelwe ngendlela elandelako:
• okumumethweko, iminqopho namakghono okufanele afundiswe ngethemu
• imihlahlandlela yokwabiwa kwesikhathi
• iintjhukumiso zokuhlolwa okungakahleleki
• irhelo leentlabagelo eziphakamisiweko eGreyidini ngayinye
2.1.5 Imihlobo yamalitheresi
Iimfundo zeLBN kufanele zifake hlangana amalitheresi wokukhulunywako, wokubukelwako, wokubala
nasematheksthini. Abotitjhere bayakhuthazwa bonyana basebenzise iLimi leKhaya ukusekela ukufundiswa kwe
LBN lapho kukghoneka khona. Ama-alfabhethi nemitlolo esetjenziswa emalimini weSintu ayafana nawe English ne
Afrikaans. Isibonelo, abafundi be LBN bazakukghona ukubala bakhumbule namatshwayo weenomboro, kodwana
kuzakuthlogeka bonyana bafunde amagama weenomboro ngelimi elitjha. Ukusebenzisa iingoma ezibalako
neenkondlo kuyakhuthazwa ukufundisa amagama weenomboro, amalanga weveke, iinyanga zonyaka, njll. Indlela
yokufundisa ilemuko lamatjhada/ amaledere izakuya ngokuthi ngiliphi ilimi elifundiswako.
Ukucoca iindatjana ngokuzisekela ngeenthombe neentlabagelo zokuzwakalako, kuyakhuthazwa ukwenzela
ukwethulwa kwelitheresi yamatheksthi. Iincwadi eziKulu namaPhostara aneenthombe kuphela ngiwo aphakanyiswako
eGreyidini yoku-1. EGreyidini yesi-2 amatheksti anamagama aqakathekileko nelimi elizibuyabuyelelako kufanele
asetjenziswe. EGreyidini yesi-3, amatheksti anamagama alula azibuyabuyelelako, ilimi elizibuyabuyelelako nemitjho
kufanele zisetjenziswe ukuthuthukisa ilitheresi esathomako.
Ukulalela nokuKhuluma
Ukufunda ilimi lokwengeza kuyafana nokufunda ilimi lekhaya ngaphandle kokuthi khona kwenzeka ngemva
kwesikhatjhana emaphilweni wabantwana. Enyakeni wokuthoma epilweni yabo, abantwana bezwa inani elikhulu
lelimi elilula ebujamweni, okubavumela bonyana kancani kancani bamunye ihlelo/igrama nelwazi-magama lelimi
labo lekhaya. Ngemuva konyaka nofana ngaphezudlwana, abantwana bathoma ukukhuluma ilimi labo lekhaya
kodwana ingasi ngemitjho epheleleko. Bathoma ukukhupha igama elilodwa nofana mabili, abawasebenzisela
ukuveza ihlathululo enengi neenzathu. Bazwisisa ilimi elisezingeni eliphezulu khulu kunangendlela abangakghona
ukukhuluma/ukuziphendulela ngayo.
TTKH 17
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Kuqakathekile bonyana lokhu kuhlale kuseenqondweni zabotitjhere lokha abantwana bafunda ilimi lokwengeza.
EGreyidini yoku-1, abafundi kufanele bathulwe enanini elinengi lelimi elikhulunywako ngendlela yeendatjana
neenlayelo zangetlasini. Ukulalela ukucocwa kweendatjana yindlela ehle khulu yokewnza abantwana bathole ilimi
labo lokwengeza. Utitjhere kufanele:
• akhethe indatjana elula enesakhiwo esizibuyabuyelelako, esivumela abafundi bonyana bazibandakanye
netheksti ngendlela yelimi elisakhorasi. (ilimi elizibuyabuyelelako)
• asebenzise ilimi elilula khulu, akhulume buthaka kodwana ngokwemvelo
• asebenzise izitho zomzimba, iinthombe nezinto zamambala ukwethula ilwazi-magama elitjha nokusekela
ukuzwisisa indatjana
• abuyelela kanengi acoce indatjana, kancani kancani athome ukubandakanya abantwana khudlwana, isibonelo
ngokuhlanganyela notitjhere ekucoceni indatjana.
• atlole ilwazi-magama eliqakathekileko kumafletjhi-karada bese alibeke ebodeni lamagama.
Enye indlela yokwethula abantwana elimini lokwengeza kulalela iindatjana (nofana amatheksti aliqiniso) afundwa
ngutitjhere. Utitjhere ufunda eNcwadini eKulu, encwadi eneenthombe ezikulu nomtlolo omkhulu ozakubonwa
ngiboboke abafundi lokha nakafundako. Lokhu kubizwa ngokuthi ‘ukuFunda ngoKwabelana’. Okuhle ngokuFunda
ngoKwabelana kukuthi nanyana kumusetjenzana omuhle khulu wokulalela, kuthuthukisa nelitheresi esathomako
yomfundi. Isibonelo, abantwana bafunda imiqondo wokutloliweko (isib. ukuthi sithoma ukufunda incwadi ngaphambili
bese sigcina ngemuva; nokuthi nasifundako, sifunda ukusukela ngesandleni sesincela ukuya ngesandleni sokudlaand
nokuthi sisuka phezulu siye enzasi kwekhasi), nokuthi bathoma ukukhumbula amagama ambalwa atloliweko ngelimi
lokwengeza (isib. umsana, umntazana). Abafundi kufanele babebawujayele umsebenzi wokuFunda ngoKwabelana
ngoba bazabe bawenza eemfundweni zeLK ne LTN. Kuzakusekela ukufunda ilimi lokha nangabe indatjana yinye
icocwa nge LK, LTN nange LBN nakukghonekako.
Enye indlela ehle khulu yokwethula abantwana elimini lokwengeza kukubanikela imiyalo elula bese baphendula
ngokwenza, isibonelo, utitjhere uthi, ‘Yiza lapha, Thabo,’ asebenzise nezitho zomzimba, bese umfundi uyenza.
Indlela le, eyaziwa ngokuthi kuSikinya umZimba ngokuPheleleko(SZP), ubuhle bayo kukuthi utitjhere uzokubona
khonokho ukuthi uThabo uyazwisisa nofana awa, begodu anganikela ipendulo/umbiko obuyako khonokho athi
‘Wenze kuhle, Thabo,’ nofana abuyelele umyalelo buthaka khulu kunekuthomeni begodu asebenzise izitho zomzimba
khudlwana kunekuthomeni. Ilimi langetlasini (isib. Yiza ngaphambili nokuthi hlala emadini) linikela amathuba
amanengi wokuthi utitjhere athule ukuSikinya umZimba Ngokupheleleko ngendlela yemvelo. Iingoma zemisikinyeko
neenkondlo nazo ziyindlela ehle khulu yokuhlanganisa ilimi nalokho okufanele kwenzeke ngendlela esekela kokubili
ukuzwisisa nokukhumbula ilimi.
Ubuhle bazo zontathu iindlela ezihlathululwe ngehla (ukulalela iindatjana, UkuFunda ngoKwabelana, noKunyakazisa
umZimba Ngokupheleleko) kukuthi zoke zinqophe ekufundeni ilimi ngokulalela nokuzwisisa. Lokhu kususa umthwalo
wokuthi umfundi omncani kufanele akhulume, kunciphisa ivalo bese kuvumela abafundi bonyana baqalane
nokuzwisisa ilimi. Nanyana kunjalo, ukuze babe basebenzisi belimi abanekghono, abafundi kufanele bazijayeze
ukukhuluma.
Ekuthomeni, ilimi elikhulunywa bafundi kuzakuba lilimi lokuhlonipha/lokuzithoba – iingoma neenkondlo ezifundwa
ngehloko zingelinye ilimi eliyifomula elifundwe njengelimi elizibuyabuyelelako, isibonelo, ‘Lotjha, unjani?’
‘Ngikhona, unjani wena?’ Kodwana kancani kancani, njengoba abafundi bathoma ukuzwisisa ilimi lokwengeza,
kufanele bathome ukukhuluma, ekuthomeni ngokuphimisa igama linye nofana mabili. isibonelo, ekuphenduleni
umbuzo wakatitjhere, ‘Uyithandile indatjana,’ umfundi uphendula ngokuthi ‘Iye’ nofana ‘Awa.’ Imidlalo yindlela
ehle yokuqinisa ilimi nokubandakanya abantwana ekufundeni majadu. Isibonelo, utitjhere angasebenzisa irenghi
ukufundisa ilimi eliyifomula. Umntwana munye uthoma ngokubuza ‘Ungubani igama lakho?’ Umntwana olandelako
uyaphendula uthi (isib. nginguZuki) bese abuze umntwana olandelako ‘Ungubani igama lakho?’ njalo njalo ukufika
lapho woke umntwana sele akhulumile.
18 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Ekuthomeni, ilimi labafundi elisathomako elikhulunywako kufanele lisekelwe (isib. atjengise/enze isibonelo begodu
asekele). Isibonelo, abafundi bangathoma ngokurhaya ikondlo/ukuvuma iingoma zemisikinyeko neenkondlo,
babuyelele ilimi elibuyabuyelelwako, ukubuyabuyelela kanengi ilwazi-magama njenge khorasi bese ngokuya
kwesikhathi ubabandakanye ekulingiseni okulula, iinkulumo pendulwano, njll. Ngokurhelejwa ngutitjhere, abantwana
bangabuyelela bacoce iilimi lokuhlonipha/lokuzithoba zendatjana basebenzisa amapropsi/izambatho zokulingisa
(isib. amamaski, amaphaphethi, njll.) Utitjhere kufanele enze isiqinisekiso sokobana boke abantwana bathola
ithuba lokukhuluma ngokusebenzisa ilimi lokwengeza endaweni ephephileko nesekelweko. Njengoba abantwana
bazabe bathuthuka ngebelo elingafaniko, utitjhere kufanele andlale amathuba wokukhuluma ngendlela yokuthi afake
hlangana ukukhomba izinto nokutjho amagama wezinto ezisesithombeni nangetlasini, njll. Njengoba abantwana
bathuthuka emagreyidini, utitjhere kufanele alindele bonyana abantwana bakhulume khudlwana nekulumo yabo ibe
yidenyana.
Imisetjenzana yokulalela nokukhuluma ihlelwa yakhambelane nemmongo. Kuphakanyiswa bonyana utitjhere akhethe
okungasenani immongo emibili ngethemu eGreyidini yoku-1 neGreyidi yesi-2 nemimmongo emithathu eGreyidini
yesi-3. Utitjhere kufanele akhethe immongo ezakuvumela bonyana akghone ukufundisa ilimi lokwengeza. Imimongo
leyo kufanele ibe ngejayeleke khulu ebafundini, engcono khulu ngileyo esele isetjenzisiwe eLK neLTN.
Isizathu sokusebenzisa imimongo kukwenzela bonyana kukghoneke ukubuyabuyelela ilwazi-magama nezakhiwo
zelimi ngendlela ezwisisekako. Isibonelo, amagama aphathelene nomzimba (ubuso, amehlo, iindlebe, ipumulo,
umlomo, imikhono, imilenze, iinyawo) nokuthi zikuphi izitho lezo (Khomba i _____yakho. /Lokhuyi _____yami. /
Lokhu ma _____ wami.) lokhu kufanele bakuzwe ngokubuyabuyeleliweko ebujamweni; abafundi kufanele banikelwe
ithuba lokuwasebenzisa. Lokha ilwazi-magama nezakhiwo nazibuyabuyelelwa kanengi, abafundi bazakghona
ukuzikhumbula nokuzisebenzisa.
ILitheresI esaThomako
ELBN umnqopho kuthuthukisa ilitheresi Esathomako okulilimi elikhulunywako ngemisetjenzana yokulalela
nokukhuluma (iingoma, iinkondlo, ilimi elibuyabuyelelwako, imiyalo, iinlayelo ukucoca indatjana), ilemuko lefonoloji
(ukuzwisisa amatjhada akhulunywako nokuthi amatjhada la ahlanganiswa njani ukwenza amagama), ilemuko
lokutloliweko, ukwazi amatjhada (ubudlelwano hlangana neledere netjhada, ukuhlukanisa igama ngamatjhada/
ngamalunga, ukuhlanganisa igama ngamalunga) namakghono asathomako wokotlola.
Amakghono wokufunda asathomako (isib. ukukhomba izinto, ukufunda iinthombe, ukulandelanisa iinthombe, njll.)
zethulwa ngokucoca iindatjana, ukuFunda ngoKwabelana nokuFundela Phezulu okuzabe kutjengiswa ngutitjhere.
Ngemva kwesikhatjhana, eGreyidini yesi-3, imisetjenzana esathomako yokutlola ingahlanganiswa nemisetjenzana
esathomako yokufunda.
Ilemuko leFonoloji namaTjhada
Igadango lokuthoma lokufunda ukuhlukanisa ilimi elitloliweko ngamalunga kukhuluma ngokusebenzisa amakghono
welemuko lefonoloji nelemuko lamatjhada. Womabili aqakathekile begodu athembekile ukwenza ibonelo phambili
lekghono lomntwana lokufunda ekukhambeni kwesikhathi. Imibono yokufundisa amakghono welemuko lefonoloji
nelamatjhada ifaka hlangana:
• Ukuzwa amatjhada ngokubuyelelweko (ukudlala ngamagama) eengomeni neenkondlweni
• Ukuwahla lokha kukhulunywa amagama asemutjhweni
• Ukuwahlela amalungu wegama lokha nakukhulunywako
• Ukuhlukanisa amagama akhulunywako abe malungu ubuye uwahlanganise godu
TTKH 19
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
• Ukubona amatjhada ekuthomeni/phakathi/ekugcineni kwamagama akhulunywako
• Ukuwahlela itjhada ngalinye(iledere ngalinye) emagameni akhulunywako
• Ukuhlukanisa amagama akhulunywako abe matjhada ubuye uwahlanganise godu
• Ukubona ubudlelwana hlangana neledere netjhada
Ukufundisa nokucocisana okungakatjhejeki kobudlelwana hlangana neledere netjhada elimini elitjha kufanele
kwenzeke eGreyidini yesi-3. Ngalesisikhathi amatjhada/amaledere ngeLimi leKhaya nangeLBN azabe sekakhona.
Kuzakucociswana ngokufana nangokuhluka kwamatjhada wamaledere wama-alfabhethi nge LBN, isib. iledere u “a”
egameni ant (English); “a” appel (Afrikaans) no “a” abantwana (IsiNdebele).
UkuFunda ngokwaBelana
UkuFunda ngoKwabelana yindlela ephumelelisa khulu yokufunda ezakusetjenziswa ukuthuthukisa amakghono
wokufunda eLBN ukusuka eGreyidini yoku-1 ukuya phambili. UkuFunda ngoKwabelana kuqakathekile ukuthuthukisa
ilimi nelitheresi. Umnqopho woku Funda ngoKwabelana emaGreyidini woku-1 ukuya kweyesi-3 kungukwethula
abafundi elimini labo okuyiLBN ngendlela ezwisisekako nesekelako. Ubuye ithuthukisa ilitheresi esathuthukako
yabafundi elimini labo lokwengeza. Ezingeni leGreyidi yoku-1, utitjhere kufanele:
• akhetha amatheksthi akhulisiweko elula khulu eneenthombe (isib. Incwadi eKulu, Amaphostara) aneenthombe
ezinengi ezibonakala kuhle.
• abandakanya abafundi emisetjenzaneni “yokubukela nokukhuluma ngeenthombe”;
• coca indatjana ephathelene neenthombe;
• khuthaza abantwana bonyana babuyelele ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba zendatjana ecociweko
EmaGreyidini wesi- 2 neyesi- 3 amatheksthi wokuFunda ngoKwabelana (Iincwadi eziKulu) kufanele zifake hlangana
amagama, ilimi elizibuyabuyelelako nemitjho emifitjhani. Utitjhere kufanele:
• akhulume ngeenthombe nabafundi ukwenzela bonyana bazwisise ilwazi-magama.
• afunde itheksthi amahlandla ambadlwana ngokusebenzisa umuno wakhe nofana ‘into yokukhomba’ ukwenzela
bonyana abafundi babone lapho afunda khona.
• abuze imibuzo ephathelene nendatjana.
• kancani kancani abandakanye abafundi ‘ekufundeni’ indatjana.
• atlole amagama aqakathekileko aphathelene nesithombe (kumafletjhi karada) bese awabeke ebodeni
lamagama (angabuye asetjenziselwe ukuzijayeza, ukubuyekeza nemidlalo)
Ukuzwisisa
ELimini lesiBili lokweNgeza umqopho khulukhulu ekuzwisiseni okulalelwako nokubukelwako. Lokhu kuthuthukiswa
kukwakha ilwazi-magama nokubuza imibuzo ezakuvumela bonyana abafundi bazibandakanye netheksthi. Utitjhere
kufanele athome ngokubuza imibuzo ephathelene netheksthi ebukelwako, isib. ukutjho nokukhomba izinto nokubuza
imibuzo elula (Ngubani? Ini? Kuphi?).
20 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
2.1.6 Izakhiwo nokuSetjenziswa kweLimi
Ema Greyidini 1-3, izakhi nokusetjenziswa kwelimi zifundwa ngokungakatjhejeki ngokuthi bathulwe elimini
elikhulunywako ngendlela ezwisisekako. Ukufunda okungakatjhejeki kuzokwenzeka ngokulalela iindatjana,
ukufunda ngokwabelana, iingoma neenkondlo, ukusikinya umzimba ngokupheleleko, ilimi elizibuyabuyelelako nelimi
elisafomula.
Isibonelo, lokha utitjhere nakathula indatjana etja, uzakufundisa ilwazi-magama ngokusebenzisa iinthombe
begodu/nofana izinto zamambala . Uzakutlola amagama kumafletjhi karada bese awabeke ebodeni lamagama.
uzakusebenzisa lokhu ukujayeza nokubuyekeza afake hlangana imisetjenzana efana nemidlalo.
2.1.7 Iinhloko nemimongo
Iinhloko nemiMongo kufanele ikhethwe ngokuyelela ukwenzela bonyana ilimi nelwazi-magama libuyabuyeleleke
njalo njalo begodu ngaleyo ndlela lifundwe. Isibonelo imimongo efana nokuthi Mina ingalandelwa mummongo othi
Umndeni wami, Isikolo sami, njll. Yona imimongo le neenhloko, zingabuyelelwa begodu zingezelelwe emaGreyidini
wesi-2 nowesi- 3. Imimongo kufanele ihlelwe ngendlela yokuthi iveza ukuthuthuka kwelimi elingasetjenziswa
emphakathini, esikolweni nakezinye iindawo.
Imimongo etjhukumisiweko:
IGreyidi 1 IGreyidi 2 IGreyidi 3
Mina nomzimba Wami Mina nomzimba Wami Mina nomzimba Wami
Abangani Abangani Abangani
Ikhaya lami Ikhaya lami Ikhaya lami
Umndeni wami Umndeni wami Umndeni wami
Izambatho Ukuthenga Ukuthenga
Esikolweni Esikolweni Esikolweni
Ubujamo bezulu Ubujamo bezulu Ubujamo bezulu
Iimbandana Iimbandana Iimbandana
Abantu abasirhelebhako Abantu abasirhelebhako Abantu abasirhelebhako
Ukudla Ukudla Ukudla
Zemidlalo Zemidlalo Zemidlalo
Iinkathi zonyaka
Iinkhwelo
Iplasi
Zemidlalo
Iminyanya (amalanga Iminyanya (amalanga Iminyanya (amalanga
wamabeletho, amafestivali, njll.) wamabeletho, amafestivali, njll.) wamabeletho, amafestivali, njll.)
TTKH 21
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
2.1.8 Ihlelo Lefundo Nendlela Yokufundisa
Ihlelo lefundo kufanele likhuthaze ukufunda ngokusebenzisana nokufundisa ngendlela yangababili, imisetjenzana
yeenqhenyana ezincani begodu abafundi kufanele banikelwe amathuba amanengi wokobana bakhulume ngelimi elitjha
basebenzise ilimi elizibuyabuyelelako (baphendule ekulotjhisaneni, bazibandakanye eenkulumweni pendulwano,
badlale imidlalo yelimi, iingoma zemisikinyeko, njll.). Indlela yokusebenzisa imizwa eminengi iyakhuthazwa. Ilimi
elitjha kufanele lifundwe ngendlela yokuzithabisa ngokubuyabuyelela kanengi njengekhorasi, ukusikinya umzimba
ngokupheleleko, ukulingisa, ukuvuma iingoma zemisikinyeko neenkondlo ezisekelwe misetjenzana angayibona,
angayizwa nalokho angakuthinta. Abotitjhere kufanele bafune amathuba wokobana abafundi basebenzise begodu
batjengise amakghono welimi labo elitjha abasanda ukulithola (ukulotjhisana ngawo woma-3 amalimi, ukuvuma
iingoma zelanga lamabeletho, izinto zekhonsadi yesikolo, amalanga avulekileko, njll.)
2.1.9 Ukuphathwa Kwetlasi Neentlabagelo
Amatlasi weSewula Afrika amihlobohlobo begodu afaka hlangana woke umfundi. Kujayelekile ukuba nabafundi
abakhuluma amaLimi weKhaya angaphezulu kwelilodwa okungenzeka kungabi liLimi lokuFundisa nokuFunda (LFF)
lesikolo. Kezinye iinkathi, ilimi elethulwa ezingeni leLimi lesiBili lokweNgeza (LBN) kuyenzeka kube liLimi leKhaya
labanye abafundi. Eendaweni ezinjalo, utitjhere weLBN kufanele ahlele imisetjenzana yakhe ngendlela yokuthi
yamukeleke ebafundini abakhuluma iLimi leKhaya nalabo abakhuluma iLBN. Abotitjhere kufanele basebenzise labo
abakhuluma iLimi leKhaya njengeembonelo, begodu babasekele bonyana badose phambili ngesikhathi ngesikhathi
sokufundiswa bangani lapho bazakukghona ukusekela abafundi beLBN (abangakhulumi ilimi lelo).
Kokuthoma, iLimi leKhaya kufanele lisetjenziselwe ukusekela ukufundiswa kweLimi lesiBili lokweNgeza. Amaboda
wamagama angenziwa ukukhumbuza utitjhere nabantwana ilwazi-magama esele lifundisiwe ngamalimi amathathu
ahlukahlukeneko. Abotitjhere bakhuthazwa bonyana basebenzise imibalabala ukuhlukanisa ilwazi-magama
eliqakathekileko leLimi leKhaya, iLimi lokuThoma lokweNgeza neLimi lesiBili lokweNgeza. Imidlalo yelimi efana
nalo othi (USimon uthi, ukuraya, njll) kufanele isetjenziswe ukufundisa ilimi elizibuyabuyelelako nelwazi-magama
eliqakathekileko. Iintlabagelo ezifana (nezinto zamambala, amaphostara, Iincwadi eziKulu, Ibuthelelo leendatjana,
iingoma neenkondlo, amamaski, amaphaphethi okufaka hlangana neeNcwadi eziKulu ezenziwe ngutitjhere
nabafundi, iincwadi ze zig-zag kufanele zisetjenziswe.
2.2 UKUHLOLA ELIMINI LESIBILI LOKWENGEZA
Ukuhlola eLBN kufanele kube ngokungakahleleki, begodu kwenzeke ngokuragela phambili (ukuphendula
ekulotjhisaneni, imiyalo, ukwenza iinlayelo, ukutjho/ukuvuma iingoma zemisikinyeko neenkondlo, ukuzibandakanya
eenkulumeni pendulwano, ukuzibandakanya ekulingiseni, ukuphendula iindatjana, ukutjho izinto, njll.) Ukuhlolwa
okunengi kufanele kwenziwe ngokuqala, ngokuphendula ngokukhuluma nangokubatjengisa. Utitjhere urekhoda
imiphumela yokuhlola ngokusebenzisa irhelo lokuhlola. ILimi lesiBili lokweNgeza angekhe lasetjenziselwa
ukukhutjhulwa nokuphasisa abafundi emaGreyidini woku-1 ukuya kweyesi-3.
2.3 UKWABIWA KWESIKHATHI NERHELO LEENKHATHI
Isikhathi esitjhukumisiweko sokufundisa ilimi lesiBili lokweNgeza esiGabeni esiPhakathi li-iri li-1 ngeveke. Iinkolo
ziyakhuthazwa bonyana zisebenzise iindlela zabo zokuhlakani ukusebenzisa i-iri li-1 ngeveke eLBN emaGreyidini
1-3. Irhelo leenkhathi elilandelako litjhukunyisiwe:
• Iimfundo ezi-4 x amaminithi ali-15 weLBN ngeveke (isib ngoMvulo ukuya kuLesine)
• Iimfundo ezi-3 x amaminithi ama-20 weLBN ngeveke (isib. ngoMvulo ukuya kuLesithathu)
• Iimfundo ezi-2 x amaminithi ama-30 weLBN ngeveke (isib ngoMvulo ukuya kuLesine)
Ngendlela utitjhere azokuhlela ngayo irhelo leenkhathi kufanele likhambisane nokufundiswa kweLBN
22 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
2.4 UKUKHUTJHULWA NOKUDLULISELWA PHAMBILI EMEGREYIDINI 1-3
Iimfuneko zokukhutjhulwa nokudluliselwa phambili emaGreyidini 1 - 3 angekhe kwatjhuguluka ngokufundiswa
kweLimi lesiBili lokweNgeza (LBN). ILimi lesiBili lokweNgeza angeze latjhejwa ekukhutjhulweni nekudluliseleni
phambili kwabafundi
2.5 UKUREKHODA NOKUBIKA EMAGREYIDINI 1 - 3
Ukuthuthuka kwabafundi eLimini lesiBili lokweNgeza kufanele kulandelwe ngokugcina ubufakazi ngemarhelweni
wokuhlola, emanowuthini wokuqala, njll, wekotara. Iinkolo (Abotitjhere) bayakhuthazwa bonyana babike iragelo
phambili lomfundi eLimini lesiBili lokweNgeza ngamaripoti wabafundi wekota.
2.6 IINTLABAGELO ZOKUSEKELA UKUFUNDA NOKUFUNDISA
Utitjhere ufanele abe ne-:
a) IsiTatimende somThetho-Kambiso weKharikhyulamu nokuHlola
b) Language in Education Policy (LiEP)
c) Iinhlathululi-mezwi neencwadi zokuthola ilwazi (iinhlathululi-mezwi elimalimi mabili nezimalimi manengi,
amatheserasi, amaensayitlophidiya, incwadi ehle yokuthola ilwazi lehlelo, njll)
d) Iintlabagelo zeSigaba esisiSekelo eLimini leSibili lokweNgeza
• Amahlelo wokufundisa;
• Iincwadi eziKulu;
• Amaphostara wekulumiswano akhambisana memimingo yeLBN
• Ibuthelelo leendatjana, iinkondlo neengoma
• Amadiski wokuzwakalako aneengoma, iinkondlo neekulumo-pendulwano zemisikinyeko
e) Ifayili/incwadi kaTitjhere yeensiza:lokhu kungaba yifayili eyenziwe ngamamatheriyali abuthelelwe ngutitjhere
nofana umhlahlandlela katitjhere katitjhere.
f) Ukufinyelela kumatheriyali yokufunda yangetlasini, yesikolweni begodu/nofana ibulungelo leencwadi
lomphakathi ukwenzela ukuhlahla ukufunada kwabafundi.
g) Iinsiza ezizwakalako/ezibonakalako ( CD’s and DVD’s)
TTKH 23
24 ISIGABA 3: UMBONOMAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI OKUFANELE AFUNDISWE ELIMINI LESIBILI
LOKWENGEZA (LBN) EMAGREYIDI 1-3
IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
• Ukuphendula ukulotjhisa okulula kusetjhenziswa • Ukuphendula nokutjengisa ukulotjhisa nokulayelisa okulula, • Ukuphendula nokulingisa ukulotjhisa nokulayelisa ngokuzethemba
ilimi elizibuyabuyelelako (isib.‘ Lotjhani’.) ngokusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako (Isib. ‘Lotjhani.’
• Ukufunda ngehloko nokwenza imisikinyeko yeenkondlo neengoma ezilula
‘Ninjani?’ ‘Nami ngikhona) ngababili nangeenqhema ezincani.
• Ukuphendula ukulotjhisa nokulayelisa okulula ngababili begodu nangeenqhema ngokuzethemba nangokuzithabela
• Ukuvuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko
• Ukuvuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko • Ukuragela phambili ngokuthuthukisa ilwazi-magama ngokukhuluma
ngokulayelwa ngababili nangeenqhema ezincani.
ngokuhlahlwa (notitjhere, ngababili nangeenqhema kusetjenziswa imimongo nofana iinhloko.
ezincani)(iingoma ezihlobana nesihloko • Ukuhlanganyela eenkondlweni neengomeni, ngokwenza
• Ukubona umuntu, isibandana nofana into ngehlathululo elula yomlomo,
esikhethiweko nofana ummongo ) imisikinyeko ngababili nangeenqhema ezincani.
kunikelwe imitlhala emi-2/3 ngababili nangeenqhema ezincani (Isib.
• Ukurhaya iinkondlo ezilula ezihlobene nemimmongo • Ukulingisa iinkulumo-pendulwana ezilula nezifitjhani ‘Nginemilenze emibili. Ngiyakwazi ukuphapha..Ngingubani/ Ngiyini?’)
ekhethiweko notitjhere, ngababili nangeenqhema ngerhelebho likatitjhere atjengisa ukulotjhisa nokulayelisa
• Ukubona nokutjho izinto zamambala ngelimi elitjha (incwadi, ipensela,
ezincani ngababili nangeenqhema ezincani (Isib. ‘Lotjha igama lami
inyathelo irhembhe njll.)
ngingu ____. Ungubani igama lakho? Yini oyithandako?’)
• Ukuphendula imiyalo(isib. Sikima, hlala phasi)
• Ukuzibandakanya ekulingiseni okulula nekulumo-pendulwano (ngemitjho
• Ukukhomba nokutjho izinto ezingekumbeni / ezingetlasini
• Ukulandela iinlayelo ezilula zangekumbeni emi-2-3) ngesekelo likatitjhere alingisa ukulotjhisa nokulayelisa/
nofana ezisesithombeni ukuphendula landela iinlayelo
yokufundela (Isib. Wahla izandla zakho’) nokucocisana okufitjhani ngababili neenqhema ezincani.
zikatitjhere, (Isib. ‘Ngitjhengisa umntazana owembethe irogo
banotitjhere nangababili.
elibomvu’) • Ukuphendula nokwenza iimbawo ezilula
• Ukukhomba izinto ezingekumbeni/ ezingetlasini
• Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi-magama ngokukhuluma • Ukusebenzisa elinye ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (Isi,’ ‘ngiyacolisa’,
nofana ezisesithombeni (Isib. ‘Ngitjhengisa isitulo.
ngokusebenzisa imimongo nofana iinhloko. Namhlanje, Kusasa, Izolo)
Khomba i ...’)
• Ukudlala imidlalo yelimi (Isib. ‘USimon uthi) ngababili • Ukulingisa nokuzibandakanya ekucocisaneni okufitjhani ngokusebenzisa
• Ukudlala imidlalo yelimi(Isib.Umdlalo othi USimon
nangeenqhema ezincani. elinye ilimi elihloniphako (imitjho emi-2-4) ngokusizwa ngutitjhere (Isib.
Uthi: Thinta ihloko yakho, njll.) notitjhere nofana
ukuhlangana nokulotjhisa) ngababili nangeenqhema ezincani.
ngababili. • Ukwenza iimbawo ezilula, (Isib. ‘Ngingaya ngendlini encani?
Ngingayithatha ipensela le, ngiyabawa?’) • Ukukhuluma ngezinto ezisesithombeni ngokuya ngeenlayelo zikatitjhere
UKULALELA NOKUKHULUMA
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (Isib.
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
(Isib‘.Khuyini okubona esithombeni? ’ ‘Ngitjela bonyana ubona ini
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (Isib.‘ngiyabawa,
. ‘ngiyabawa, ’ ‘ngiyathokoza’) esithombeni.’)
’ ‘ngiyathokoza’ ngiyacolisa)
• Ukulingisa ukulotjhisa(Imitjho emi-2) ngababili • Ukudlala imidlalo yelimi ngaphakathi nangaphandle kwetlasi nabangani
• Ukuphendula ngokwenza iinlayelo ezilula ezinikelwa
nangeenqhema ezincani (Isib.Lotjha ngababili nangeenqhema ezincani ngaphasi kokutlhogonyelwa ngutitjhere
ngutitjhere ngomlomo ngokuzijamela, ngababili
Thando,Unjani? Ngisaphila/ngiyaphila)
nangeenqhema ezincani (Isib ‘Jamani ngereyi/ereyini le .’ • Ukuphendula ngokwenza iinlayelo ezilula ezinikelwa ngutitjhere ngomlomo
• Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi-magama ngokuzijamela nangababili.
• Ukuphendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabangani
ngokukhuluma(Ukulalela Nokukhuluma)
abadlala indima yokuba ngutitjhere (Isib. ‘Ungubani igama • Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabantwana
ngokusebenzisa iimmongo nofana iinhloko.
lakho? Uhlala kuphi?’) abadlala indima yokuba ngutitjhere (Isib. ‘Yini? Ngubani? Kuphi? Njani?’)
• Ukwenza iimbawo neentatimende ezilula ngelimi elitjha ngokusekelwa
ngutitjhere. (isib. ‘Ngingathola irhalasi lamanzi?’, ‘Ngingaphumela
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ngaphandle ngiyokudlala?’)
• Ukudlhegana ngokunikela iinlayelo nemiyalo elula nabangani ngesikhathi
somdlalo welimi
IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
Ukucoca indatjana Ukucoca indatjana • Ukulandela ilandelwano leenlayelo ezilula ezifitjhani ezinemitjho emi-2-3
ezinikelwa ngutitjhere(‘Yiza nomngani wakho lapha ngaphambili etlasini’)
TTKH
• Ukulalela iindatjana ezifitjhani, ezilula ezicocwa • Ukulalela iindatjana ezifitjhani nezilula ezicocwako
ngutitjhere. nofana ukufunda ngokuthabela nokuhlanganyela • Ukulalela izehlakalo ezilula ezinikelwa ngutitjhere (imitjho ema-2) acoce
ekhorasini ngesikhathi esifaneleko abe abuyelele ilimi ngalokho akwenzileko
• Ukulalela iindatjana ezifitjhani, ezilula ezicocwa
elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili
ngutitjhere abe abuyelele ilimi elizibuyabuyelelako • Ngerhelebho likatitjhere, unikele izehlakalo ezilula (imitjho emi-1-2)
nangeenqhema ezincani.
ngesikhathi esifaneleko.. isibonelo, abafundi bacocela utitjhere ngobujamo bezulu.
• Ukutjho ezinye izinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo
• Ukukhomba nokutjho izinto eziseenthombeni. Ukucoca indatjana
ebuzwa ngutitjhere (Isib. Ini? Ubani?)
Ukuthuthukisa iminqopho, ilwazi-magama • Ukulalela iindatjana ezifitjhani ezilula ezicocwa bezifundwe ngokuzithabela
• Ukuphendula imibuzo elula enqophileko ngendatjana
nezakhiwo zelimi. nokuhlanganyela ekhorasini ngesikhathi esifaneleko abe abuyelele ilimi
ngerhelebho leenthombe, (Isib. Ini? Ubani? Kuphi?)
elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema
• Ukuphendula ukulotjhiswa nomilayo
• Ukulingisa iingcenye zendatjana kusetjenziswa ezincani.
• Ukubuyelela okhunye kwelimi elizibuyabuyelelako ukutjhugululwa kobuso neentjengisi (amamaski,
• Ukuphendula imibuzo elula ngendatjana ngempendulo ezifitjhani (Ngubani?
ngokuzethemba amaphaphethi njll.)
Khuyini? Kuphi?)
• Ukuthoma ukuthuthukisa elinye ilwazi-magama Ukuthuthukiswa kweminqopho, ilwazi-magama nezakhiwo
• Ukwenza umqondo ngamatheksti abonwako.
ngokukhuluma zelimi.
• Ukulalela nokuphendula indatjana efitjhani elula efundelwa phezulu
• Ukuragela phambili nokukwakha ilwazi-magama
ngutitjhere.
ngokukhuluma
• Ukulingisa iingcenye zendatjana kusetjenziswa izitho zomzimba
• Ukusebanzisa amanye amagama azibuyabuyelelako
namaphropsi (amamaski, amaphaphethi njll.)
ngokuzethemba
• Ukucoca iingcenye zendatjana ngokusekelwa ngutitjhere.
• Ukuphendula iimbawo ezilula, imiyalo neenlayelo.
Ukuthuthukiswa kweminqopho ,Ilwazi-magama nezakhiwo zelimi.
• Ukusebenzisa ilimi elilula lokuhlonipha
UKULALELA NOKUKHULUMA
• Ukusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako ngokuzethemba
• Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi nekghono lokusebenzisa
izakhiwo zelimi ezilula ebujameni obuzwisisekako • Ukuphendulo iimbawo ezilula, imiyalo neenlayelo.
nakukhulunywako, Isib.isabizwana samambala (mina, thina
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba elilula.
njll.)
• Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi
• Ukuphendula imihlobohlobo imibuzo
ezilula ebujameni obuzwisisekako belimi elikhulunywako, isib. isabizwana
• Ukwazi nokusebenzisa izenzo eenkulumiswaneni ezilula samambala (mina, yami, thina njll.)
• Ukuphendula imiyalo/ngendlela ekatelelako • Ukuphendula imihlobohlobo yemibuzo
• Ukuphendula iimbawo, imiyalo neenyalelo ezilula • Ukuzwisisa nokusebenzisa izenzo ekulumiswaneni elula.
• Ukuphendula imiyalo/ngendlela ekatelelako
• Ukuragela phambili ngokwakha nokutjengisa ilwazi-magama elifundiweko
nelimi elizibuyabuyelelako kukulumo-pendulwano elula
• Ukusebenzisa ezinye iindlela zokulandula/
zokuphika isib. Angikwazi ukududa njll.
25
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
26 UMBONOMAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI OKUFANELE AFUNDISWE ELIMINI LESIBILI LOKWENGEZA (LBN) EMAGREYIDI 1-3
IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
Ilemuko lefonoloji Ilemuko lefonoloji Ilemuko lefonoloji namatjhada
• Ukuwahlela amagama eengomeni • Ukuwahla izandla/ukuqhwarhaza imino/ukweqa/ukubetha • Ukuphula amagama akhulunywako ngeenhlavu abuye awahlanganise godu.
zemisikinyeko, iinkondlo, emitjhweni emifitjhani phasi ngenyawo eenhlavini zamagama, emagameni
• Ukusebenzisa amakarada weenhlavu ukwakha amagama (ukuqala, ukutjho
ekhulunywako(ngirarha ibholo, ngiyathokoza njll.) ajayelekileko nemitjhweni ekhulunywako.
nokwenza)
• Ukuwahlela iinhlavu emagameni aqakathekileko • Ukuhlukanisa nokuhlanganisa amagama akhulunywako abe
• Ukubona amatjhada asekuthomeni nasekugqineni kwamagama
akhulunywako(lo-tjha-ni, Sa-wu-bo-na; Du-me- ziinhlavu/amalungu (Isib. u-ma-lu-me, umalume)
akhulunywako.
lang; Mo-lo; Goei-e-mô-re; njll.), ingoma, ikondlo,
• Ukuhlukanisa nokuhlanganisa amatjhada wamagama
indatjana. • Ukubona inani lamatjhada kelinye nelinye ihlavu elisemagameni
akhulunywako,Isib.u-ba-ba, ubaba
ajayelekileko.
• Ukuwahla izandla/ukuqhwarhaza imino/ukweqa/
• Ukubona/ukuzwa amatjhada asekuthomeni kwamagama
ukubetha phasi ngenyawo eenhlavini zamagama, • Ukubona ubudlelwana bamatjhada namaledere akhamba ngawodwana
akhulunywako, Isib.baleka.
iingoma, ikondlo, indatjana (isib.Si-ya-tho-ko-za) aphinyiswa ngendlela efanako eLimini leKhaya neLimi lesiBili lokweNgeza (
• Ukubona/ukuzwa amatjhada asekugcineni kwamagama Isib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll.). Yenza okungenani itjhada elilodwa ngeveke.
• Ukuzwa amatjhada abuyelelweko (ekudlaleni
akhulunywako,Isib.baleka, ikomo
UKUFUNDA OKUSATHOMAKO
ngamagama) • Ukubona amanye amatjhada ahlukileko Isib.abokamisa.
• Ukubona/ukuzwa amatjhada asekuthomeni nekugcineni
• Ukuzwa amatjhada asekuthomeni kwamagama • Ukuwahla izandla etjhadeni ngalinye (eledereni ngalinye) emagameni
kwamagama akhulunywako
akhulunywako (ihloko, bona, luma njll.) akhulunywako.
• Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama akhamba
• Ukuphula amagama akhulunywako ngeenhlavu • Ukubona amanye amatjhada asekuthomeni angahle ahluke ngeLBN
ngawodwana ngokuwahla izandla kelinye nelinye igama.
ngokuwahlela elinye nelinye ihlavu (isib.amagama kinalawo weLimi leKhaya.
asuselwe endatjaneni)
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Ukufunda ngokwabelana Ukufunda ngokwabelana Ukufunda ngokwabelana
• Ukucoca indatjana (iindatjana ezilula zikhambelane • Ukulalela indatjana efundwako ngesikhathi kulandelwa • Ukulalela iindatjana ezifitjhani, izehlakalo nofana amatheksti aliqiniso
nommongo) ngeentlabagelo ezifana neeNcwadi utitjhere bekuqalwe neenthombe(iiNcwadi eziKulu, acocwako nofana afundwe eNcwadini eKulu nofana amaphostara
TTKH
amaphostara wokucocisana njll.) agwaliweko ngokuzithabela bebahlanganyele emakhorasini ngesikhathi
eziKulu, okubukelwako, amaphaphethi njll.
esifaneleko.
• Ukufundela phezulu itheksti notitjhere. Itlasi loke lifunda
• Ukuzibandakanya nokubukelwako okuseeNcwadini
indatjhana efanako nofana itheksti eliqiniso notitjhere. • Ukulandela itheksti efundwe ngutitjhere. Ekufundeni okulandelako kwetheksti
ezikulu/emaphostareni wokucocisana notitjhere.
efanako notitjhere nabangani, funda ngokutjhelela okungezelelweko
• Ukukhuluma ngeenthombe ezisendatjaneni kusetjenziswa
• Ngemva kokuzibandakanya okubuyelelweko nokuzwisisa.
iLBN ngendlela okungakghonakala ngayo kodwana
kokubukelwako, kubuyelelwa ilwazi-magama
kungasetjenziswa iLimi leKhaya nakutlhogekako. • Ukufundela phezulu itheksti notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjhana efanako
eliqakathekilelo (qala lapha, yitjho bewenze)
nofana itheksti eliqiniso notitjhere.
• Ukubona nokutjho izinto eziseenthombeni (Isib. ‘Ngitjengisa
• Ngemva kokubuyelelwa kucocwe indatjana,
iqhegu.’ ‘Khomba inja.’) • Ukuphendula imibuzo elula ngendatjana baphendule ngeempendulo
buyelela ilimi elizibuyabuyelelako.
ezifitjhani. (Kuphi? Yini/Ini? Ubani? Njani?)
• Ukuphendula eminye yemibuzo elula ngokusekelwa
• Ukulalela indatjana ecocwako lokha kulandelwa
ziinthombe(Isib.Ngubani? Yini? Kuphi? • Ukutjho ezinye zezinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo ebuzwa
utitjhere bekuqalwe neenthombe.
ngutitjhere nabangani (isib. ‘Khuyini lokhu?’ Yifesi’)
• Ngemva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa
• Ukubona izinto eziseenthombeni(isib. ‘Ngitjengisa
emakhorasini bekubuyelelwe ilimi elizibuyelelako lapho • Ukubona nokufunda amanye amagama ajayelekileko ngomtlolo weLBN
utitjhere wakaThandi. ‘Khomba e …’’)
kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. ongetlasini isib. okukhangiswe emabodeni.
• Ukukhuluma ngeenthombe ezisendatjaneni
• Ukuphendula eminye imibuzo elula ehlobana nendatjana. • Ukufunda butjhelela, itheksti yokufunda ngokwabelana eyenziwe ngeThemu
kusetjenziswa iLBN ngendlela okungakghonakala
yoku-1 neyesi-2 ngeenqhema ezincani.
ngayo kodwana kungasetjenziswa iLimi leKhaya • Ukuthoma ukubona amanye amagama atlolwe ngeLBN
nakutlhogekako. emisetjenzaneni yokufunda • Ukwenza umqondo nokuphendula imibuzo elula (Ngubani? Ini? Kuphi,
UKUFUNDA OKUSATHOMAKO
Njani?) kususelwa ethekstini efundwe ngokwabelana.
• Ukuzibandakanya eemfundweni zendatjana ngokwabelana.
ngokubuyelela ilwazi-magama eliqakathekileko • Ukulingisa iingcenye zendatjana, kusetjenziswa enye ikulumo-pikiswano
• Ukufunda elinye ilwazi-magama elisendatjaneni
nokuzibandakanya kokubukelwako ngababili ngababili nangeenqhema ezincani kusetjenziswa amaphrops, amamaski
ngokukhuluma.
nangeenqhema ezincani. namaphethini alula ngababili nangeenqhema ezincani.
• Ukubona nokufunda amanye amagama ajayelekileko
• Ngemva kokufunda okubuyelelweko, • Ngokurhelejwa ngutitjhere, buyelelani nicoce iingcenye zendatjana ngababili.
ngomtlolo weLBN ongetlasini, Isib.imikhangiso esebodeni.
kuhlanganyelwa emakhorasini bekubuyelelwe ilimi
elizibuyelelako lapho kufanele khona ngababili • Ukulingisa iingcenye zendatjana ngokusebenzisa izitho
nangeenqhema ezincani. zomzimba nelimi elilula elizibuyabuyelelako ngababili
nangeenqhema ezincani kusetjenziswa amaphrops,
• Ukufunda elinye Ilwazi-magama elikhulunywako
amamaski namaphetheni alula ngababili nangeenqhema
elisuselwe emathekstini abukelwako (iNcwadi
ezincani.
eKulu, iPhostara njll.)
• Ukuzibandakanya eemfundweni zendatjana
ngokuphendula imibuzo elula ngokukhuluma
27
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 1 ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA
IIMFUNEKO ZETHEMU
ISIKHATHI SOKUTHINTANA ESIPHAKANYISIWEKO: I-IRI LI-1 NGEVEKE
IGREYIDI 1 ITHEMU1
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Abafundi bafanele bavezelwe ilimi elinengi elikhulunywako elilula khulu abangakwazi ukulizwisisa
ebhodulukweni. Ilwazi-magama lifanele libuyelelwe kanengi ukuze abafundi bangalikhohlwa. Ukufunda
iLBN kufanele kutjhaphuluke bekuthabise.
Esifundweni sokuthoma, iphaphethi ingasetjenziswa ukwethula iLimi lesiBili lokweNgeza. Iphaphethi
inganikelwa igama eLimini lesiBili lokweNgeza, isib. UPule iphaphethi. Utitjhere wethula iphaphethi bese
uthi uPule akakwazi ukukhuluma iLimi labo leKhaya, ukwazi ukukhuluma iLimi lesiBili lokweNgeza kuphela,
ngakho-ke abantwana bazokufanele bakhulume ilimi lelo kuye. UPule uzokuba yingcenye yasafuthi yetlasi
yeLimi lesiBili lokweNgeza.
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele
baqinisekiswe bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto
zamambala ezitlhogekako zemimongo abayikhethileko.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Okungasenani mibili yemisebenzi elandelako kufanele yenziwe esifundweni ngeveke.
• Phendula ukulotjhisa okulula ngokusebenzisa umutjhwana (isib. ‘Lotjhani’)
• Vuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa/ngokuhlahlwa (isib. Ihloko namahlombe …)
• Rhaya iinkondlo ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa ( isib. Ngithinta ihloko yami, Ngithinta
iinzwani zami, Ngithinta amadolo wami, Ngithinta ipumulo yami. Ihloko, iinzwani, amadolo, ipumulo!
• Dlala imidlalo yelimi ( isib. USimoni uthi: Thinta ihloko yakho, njll.)
Ukuthuthukiswa kwemiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Ngokuzibandakanya emisebenzini ebalwe ngehla:
• Phendula ukulotjhiswa nemiyalo.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki
Okukhulunywako begodu/ nofana/okwenziwako/okuqalwako
• Phendula ukulotjhisa okulula.
• Zibandakanye ekuvumeni iingoma ezilula zomsikinyeko.
28 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 1 ITHEMU 1
ILITHERESI ESATHOMAKO
Ilemuko leFonoloji nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma.
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
ILEMUKO LEFONOLOJI
• Wahla izandla emagameni aseengomeni neenkondlweni zomsikinyeko.
• Wahla izandla/ukuqhwarhaza imino/ukweqa/ukubetha ngenyawo phasi emalungeni wamagama, isib. Si-
ya-tho-ko-za.
Ukufunda ngokwabelana
Imisebenzi yenziwa kanye ngeveke kusetjenziswa iiNcwadi eziKulu ezineentjengiso ezinengi nofana
eminye yemihlobo yamatheksti eneetjengiso ezikhulisiweko, isib. amaphostara. Incwadi efanako nofana
iphostara ingafundwa amahlandla ambalwa begodu ingabuyelelwa yethulwe godu esikhathini esizako.
Utitjhere wethula Ilwazi-magama abe atjengise/enze isibonelo sendlela yekambiso yokufunda.
• Zibandakanye nokubukelwako eNcwadini eKulu/amaphostara wokuthintana notitjhere.
• Ngemva kokuzibandakanya nokubuyelela okubukelwako, buyelela Ilwazi-magama eliqakathekileko. (qala
lapha, yitjho begodu yenza)
• Coca indatjana (iindatjana ezilula ezikhambelana nommongo nakufaneleko) ngeentlabagelo ezifana
neNcwadi eKulu, okubukelwako, amaphaphethi, njll.
• Ngemva kokubuyelelwa kucocwe indatjana, hlanganyela emakhorasini nakufaneleko, ubuyelele ilimi
elizibuyabuyelelako
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakahleleki:
Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala
• Wahla izandla emagameni aseengomeni neenkondlweni zomsikinyeko.
• Wahla izandla emalungeni wamagama asendatjaneni ecocwako ngemva kokuyicoca ngokuyibuyelela
kanengi.
• Phendula okubukelwako ngokukhomba izinto eziseenthombeni nakuphendulwa iinyalelo zakatitjhere (isib.
Khomba i…)
TTKH 29
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 1 ITHEMU 2
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Abotitjhere
kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto
zamambala ezitlhogekako zemimongo abayikhethileko.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Okungasenani mibili yemisebenzi elandelako ifanele yenziwe esifundweni ngeveke.
• Thoma ukuthuthukisa ilwazi-magama lokukhulunywako/ngokomlomo (ukulalela nokukhuluma)
ngokusebenzisa iimmongo nofana iinhloko ezikhethelwe ithemu le.
• Phendula ukulotjhisa okulula (isib.’Lotjha...Unjani?’) notitjhere nangababili.
• Vuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa ngutitjhere nangababili.
• Phendula imiyalo. (isib. Sikima, hlala phasi.)
• Dlala imidlalo yelimi ( isib. USimoni uthi) notitjhere nangababili.
Iindatjana ezicocwako zingenziwa samdlalo ngokuthi kusetjenziswe izitho zomzimba namaphropsi
ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezicocwako zifanele zisuselwe eNcwadini eKulu, kuButhelelo lemitlolo
nofana kumaphostara aneentjengiso lapho boke abentwana bangakwazi ukubona iinthombe. Indatjana
isekelwa ngokubukelwako okubonakala kuhle, izinto, iindlalisi/amathoyisi namaphaphethi.
• Lalela iindatjana ezifitjhani nezilula ezicocwa ngethabo bebahlanganyele emakhorasini nofana ngelimi
lephetheni (ukubuyelela ilimi elizibuyabuyelelako) ngesikhathi esifaneleko.
Ukuthuthukiswa kwemiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Ngokuzibandakanya emisebenzini ebalwe ngehla:
• Thoma ukuthuthukisa elinye Ilwazi-magama lokukhulunywako/ngokomlomo.
• Phendula bewubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako isib. Unjani?
• Phendula imiyalo.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuHlola okungakaHleleki:
Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala
• Phendula ukulotjhisa okulula ( isib. ‘Lotjha.’ ‘ Unjani?’)
• Phendula imiyalo elula ngefanelo. ( isib. USimoni uthi ...)
• Vuma ingoma elula nokwenza imisikinyeko.
30 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 1 ITHEMU 2
ILITHERESI ESATHOMAKO
Ilemuko leFonoloji nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma.
Ilemuko leFonoloji:
• Ukuzwa amatjhada abuyelelwako (emdlalweni wamagama)
• Wahla izandla emalungeni wamagama aqakathekileko aseengomeni, eenkondlweni, eendatjaneni.
• Wahla izandla emalungeni wamagama akhulunywako. (Lo-tjha-ni; njll.)
UkuFunda ngokwaBelana
Imisebenzi yenziwa okungasenani kanye ngeveke kusetjenziswa iiNcwadi eziKulu ezineentjengiso
nofana eminye yemihlobo yamatheksti aneetjengiso ezikhulisiweko ezinengi. Incwadi efanako
ingasetjenziswa amahlandla ambalwa begodu ingabuyelelwa godu yethulwe esikhathini esizako.
Utitjhere wethula Ilwazi-magama abe atjengise/enze isibonelo sendlela yekambiso yokufunda.
• Zibandakanye nokubukelwako eNcwadini eKulu/kumaphostara wokuthintana notitjhere.
• Ngemva kokuzibandakanya ngokubuyelela okubukelwako, buyelela Ilwazi-magama eliqakathekileko (qala
lapha, yitjho begodu yenza)
• Coca indatjana (iindatjana ezilula ezikhambelana nemimongo/nendikimba) ngeensiza ezifana neNcwadi
eKulu, okubukelwako, amaphaphethi, njll.
• Ngemva kokubuyelelwa kucocwe indatjana, buyelela ilwazi-magama eliqakathekileko notitjhere.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakaHleleki:
Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala
• Zibandakanye emdlalweni wamagama ngokuthi uwahle izandla emalungeni wamagama
akhulunywako.
• Zibandakanye nokubukelwako okuseNcwadini eKulu/emaphostareni wokuthintana notitjhere
bewubuyelele Ilwazi-magama eliqakathekileko (qala lapha, yitjho begodu yenza).
TTKH 31
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 1 ITHEMU 3
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Abotitjhere
kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto
zamambala ezitlhogekako zemimongo abayikhethileko.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Okungasenani mibili yemisebenzi elandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye:
• Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi-magama lokukhulunywako/ngokomlomo (ukulalela nokukhuluma)
ngokusebenzisa imimongo nofana iinhloko ezikhethelwe ithemu le.
• Phendula ukulotjhisa okulula ngokuzithemba ngababili.
• Khomba izinto ezingetlasini nofana ezisesithombeni (isib.’Ngitjengisa isitulo’. ‘Khomba i ...’)
• Rhaya iinkondlo ezilula nokwenza imisikinyeko notitjhere nangababili.
• Landela iinlayelo ezilula zangetlasini. ( isib. ‘Wahla izandla zakho’) notitjhere nangababili.
• Phendula imiyalo ngokusebenzisa imidlalo yelimi. (USimoni uthi ...)
• Vuma iingoma ezilula begodu nokwenza imisikinyeko ngababili nangenqhenyana ezincani (iingoma
ezihlobana nemimongo ekhethiweko)
• Rhaya iinkondlo ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa eenqhemeni ezincani (isib. iinkondlo
ezilula ezikhambelana nemimongo ekhethiweko)
Iindatjana ezicocwako zingenziwa samdlalo ngokuthi kusetjenziswe izitho zomzimba namaphropsi
ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezicocwako zifanele zisuselwe eNcwadini eKulu nofana kumaphostara
aneentjengiso lapho boke abentwana bangakwazi ukubona iinthombe.
• Lalela iindatjana ezifitjhani ezicocwa ngethabo benihlanganyele emakhorasini ngesikhathi esifaneleko.
( isib. KungoMvulo, kungoMvulo begodu uThabo uya esikolweni, esikolweni, esikolweni!)
• Ukutjho amagama wezinye zezinto eziseenthombeni. (isib. Yini lokhu?- Khomba into esesithombeni)
Ukuthuthukiswa kwemiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla, thoma ukuthuthukisa elinye ilwazi-magama ngokomlomo:
• Buyelela bewuphendula ilimi elizibuyabuyelelako
• Rhaya iinkondlo begodu vuma iingoma
• Landela iinlayelo nemiyalo
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuHlola okungakaHleleki:
Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala
• Phendula ukulotjhisa okulula ngokuzithemba ngababili.
• Khomba izinto ezingetlasini nofana ezisesithombeni.(isib. ‘Ngitjengisa isitulo’. ‘Khomba i ...’).
• Phendula imiyalo ngokusebenzisa imidlalo yelimi. (USimoni uthi ...)
32 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
GREYIDI 1 ITHEMU 3
ILITHERESI ESATHOMAKO
Ilemuko leFonoloji nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Ilemuko lefonoloji lifanele lihlanganiswe nemisebenzi yokulalela nokukhuluma
• Ukuzwa amatjhada abuyelelweko (emdlalweni wamagama).
• Wahla izandla/ukuqhwarhaza imino/ukweqa/ukubetha ngenyawo phasi kumalungu wamagama ( ingoma,
ikondlo, indatjana)
• Wahla izandla emagameni asemitjhweni emifitjhani ekhulunywako. (Ngiyathokoza; Ngirarha ibholo, njll)
• Ukubona amatjhada asekuthomeni kwamagama akhulunywako.
UkuFunda ngokwaBelana
Imisebenzi yenziwa okungasenani kanye ngeveke kusetjenziswa iiNcwadi eziKulu ezineentjengiso nofana
eminye yemihlobo yamatheksti aneetjengiso ezikhulisiweko ezinengi. Incwadi efanako ingasetjenziswa
amahlandla ambalwa begodu ingabuyelelwa godu yethulwe esikhathini esizako.
• Lalela indatjana ecocwako ngesikhathi ulandela utitjhere begodu uqale iinthombe.
• Funda elinye Ilwazi-magama elikhulunywako ematheksthini abukelwako (iNcwadi eKulu, iPhostara, njll)
• Ukubona izinto eziseenthombeni ( isib. ‘Ngitjengisa utitjhere kaThandi’).
• Khuluma ngeenthombe usebenzise iLimi leKhaya nakutlhogekako
• Zibandakanye eemfundweni zeendatjana ngokuthi ubuyelele ilwazi-magama eliqakathekileko begodu
uzibandakanye nokubukelwako ngababili nangeenqhema ezincani.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuHlola okungakaHleleki:
Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala
• Ukubona amatjhada asekuthomeni kwamagama akhulunywako
• Khuluma ngeenthombe usebenzise iLimi leKhaya nakutlhogekako.
• Ukubona izinto eziseenthombeni ( isib. ‘Ngitjengisa utitjhere kaThandi’).
TTKH 33
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 1 ITHEMU 4
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Abotitjhere
kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto
zamambala ezitlhogekako zemimongo abayikhethileko
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Imisebenzi emibili nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke.
• Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi-magama elikhulunywako/ngokomlomo (ukulalela nokukhuluma)
ngokusebenzisa imimongo nofana iinhloko ukusuka ku LK(iLimi leKhaya) nakuLBN (iLimi lesiBili
lokweNgeza)
• Phendula ukulotjhisa nokuvalelisa okulula ( isib. ‘Usale kuhle’ ‘Ukhambe kuhle ‘Lotjhani’)
• Ukukhomba nokutjho amagama wezinto ezingetlasini nofana ezisesithombeni (isib.’Ngitjengisa i.......
esephostareni. Khomba i ...)
• Landela iinlayelo ezilula. (isib.Phakamisa isandla ulayelise)
• Sebenzisa elinye ilimi lokuhlonipha. (isib. ‘Ngiyabawa’, ‘ngiyathokoza’)
• Vuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa ngababili nangeenqhema ezincani.
• Rhaya iinkondlo ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa ngababili nangeenqhema ezincani.
• Lingisa ukulotjhisa ( imitjho emi-2) ngababili nangeenqhema ezincani ( isib. Lotjha Thando, Unjani? Lotjha
Thabi Ngikhona/Ngivukile).
Iindatjana ezicocwako zingenziwa samdlalo ngokuthi kusetjenziswe izitho zomzimba namaphropsi
ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezicocwako zifanele zisuselwe eNcwadini eKulu nofana kumaphostara
aneentjengiso lapho boke abentwana bangakwazi ukubona iinthombe.
• Lalela iindatjana ezifitjhani ngethabo nokuhlanganyela ngokuvuma emakhorasini ngesikhathi esifaneleko.
(isib. Umongo ohlobana neendatjana)
• Ukutjho amagama wezinye izinto ezisesithombeni. (isib. Ngubani lo? Khomba into/isibandana esesithombeni)
Ukuthuthukiswa kwemiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
• Ngokuzibandakanya emisebenzini ebalwe ngehla, thoma ngokuthuthukisa elinye Ilwazi-magama
ngokomlomo.
• Buyelela begodu uphendula ilimi elizibuyabuyelelako.
• Phendula iinyalelo nemiyalo.
• Sebenzisa elinye ilimi lokuhlonipha.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuHlola okungakaHleleki:
Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala
• Vuma iingoma zemisikinyeko ngokuzethemba
• Landela iinlayelo ezilula. (isib.Thinta ihloko yakho.Thinta iinzwani zakho.)
• Lingisa ukulotjhisa (ngemitjho emi-2) ngababili nangeenqhema ezincani.( Lotjha Thando, Unjani? Lotjha
Thabi Ngikhona/Ngivukile).
34 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 1 ITHEMU 4
ILITHERESI ESATHOMAKO
Ilemuko leFonoloji nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Ilemuko leFonoloji
Imisebenzi le ifanele ihlanganiswe nemisebenzi yokuLalela nokuKhuluma begodu neyokuFunda
ngokwaBelana
• Wahla izandla/ukuqhwarhaza imino/ukweqa/betha ngenyawo phasi kumalungu wamagama akhulunywako.
• Ukubona amatjhada asekuthomeni kwamagama akhulunywako (ihloko, ipumulo, njll)
• Hlukanisa amagama akhulunywako ngokuwahla izandla elungeni ngalinye ( isib. amagama asendatjaneni)
UkuFunda ngokwaBelana
Imisebenzi yenziwa kanye ngeveke kusetjenziswa iiNcwadi eziKulu ezineentjengiso ezinengi nofana
eminye yemihlobo yamatheksti eneentjengiso ezikhulisiweko. Incwadi efanako ingafundwa amahlandla
ambalwa begodu ingabuyelelwa yethulwe godu esikhathini esilandelako.
• Lalela indatjana nofana itheksti ekholwekako/eliqiniso ngesikhathi ulandela utitjhere begodu uqale
iinthombe.
• Khuluma ngeenthombe ezisendatjaneni ngokusebenzisa iLBN kanengi ngendlela okukghoneka ngakho,
kodwana ungalisebenzisa iLimi leKhaya nakutlhogekako.
• Ukubona izinto eziseenthombeni (isib. ‘Ngitjengisa ... Khomba i...)
• Funda elinye ilwazi-magama lokukhulunywako elihlobana nemimongo ekhethiweko.
• Ngemva kokufunda okubuyelelwe kanengi, hlanganyela emakhorasini begodu ubuyelele ilimi
elizibuyabuyelelako nakutlhogekako ngababili nangeenqhema ezincani.
• Zibandakanye eemfundweni zendatjaneni ngokuphendula imibuzo elula ngomlomo.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuHlola okungakaHleleki
Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala
• Hlukanisa amagama akhulunywako ngokuwahla izandla elungeni ngalinye.
• Bona begodu nokutjho amagama wezinye izinto ezisesithombeni.
• Ngemva kokufunda okubuyelelwe kanengi, hlanganyela emakhorasini begodu ubuyelele ilimi
elizibuyabuyelelako nakutlhogekako ngababili nangeenqhema ezincani.
TTKH 35
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IINTLABAGELO/ IINSETJENZISWA/IINSIZA KUFUNDA EZIPHAKANYISIWEKO ZOMNYAKA
• Amaphostara neenthombe ezisetjenziselwa ukusekela ukufunda iindatjana nelwazi-magama
• Amatjhadi wemibalabala naweenomboro
• Iingoma neenkondlo zemisikinyeko
• Izinto zamambala eziphathelene nemimongo neenhloko
• Amaphropsi/izambatho ezifaneleko ezisetjenziswa nakulingiswa indatjana, isibonelo, amamaski,
amaphaphethi, njll.
• Ama-CD, ama-DVD namahlelo wakamabonwakude
• IiNcwadi eziKulu (ezinokubukelwako)
• Ibuthelelo lemitlolo yeendatjana, iinkondlo neengoma
• INcwadi eKulu eyenziwe ngutitjhere/bafundi, incwadi ye-Zig-zag, amaphaphethi, amamaski, amafletjhi
karada, njll.
36 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 2 ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA
IIMFUNEKO ZETHEMU
ISIKHATHI SOKUTHINTANA ESIPHAKANYISIWEKO: I-IRI LI-1 NGEVEKE
IGREYIDI 2 ITHEMU 1
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emibili ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama,
begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi.
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela.
Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Bafanele
bahlole abafundi babo ngokusebenzisa imiSebenzi yokuHlola engakaHleleki. Ifanele ivumele utitjhere bonyana
abuyelele enze kabutjha izakhiwo zelimi ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimini lokuThoma
lokweNgeza.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Imisebenzi emibili nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke:
• Thoma ukuthuthukisa ilwazi-magama ngokomlomo (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo
nofana iinhloko.
• Phendula ukulotjhisa nokuvalelisa okulula ngokusebenzisa imitjhwana isibonelo, ‘Lotjha’, ‘Unjani?’
‘Ngivukile’ ngababili nangeenqhema ezincani.
• Lingisa ukulotjhisa ( imitjho emi-2) ngababili nangeenqhema ezincani ( isib. Lotjha Thando, Unjani? Lotjha
Nikiwe Ngikhona/Ngivukile).
• Ukukhomba nokutjho amagama wezinto ezingetlasini nofana ezisesithombeni ukulandela iinlayelo
zakatitjhere ‘Ngitjengisa umntazana ombethe irogo elibovu.’
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isib. Ngiyabawa nongiyathokoza)
• Vuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa ngababili nangeenqhema ezincani
ezincani, isibonelo, ‘Le yindlela engembatha ngayo irhembhe lami, irhembhe lami, irhembhe lami.’
• Vuma iingoma ezilula wenze nemisikinyeko ngokukhokhelwa netlasi.
• Ukuhlanganyela eenkondlweni neengomeni zemisikinyeko njengetlasi isibonelo. ‘Naka amarhalasi ka-
Gogo , Nasi ingwani ka-Gogo’.
• Dlala imidlalo yelimi, isibonelo, “USimoni uthi” ngababili nangeenqhema ezincani.
TTKH 37
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo
ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele
zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona
ukubona iinthombe.
• Itlasi loke lilalela iindatjana ezifitjhani ezicocwa nofana zifundwe ngethabo belihlanganyele emakhorasini
ngesikhathi esifaneleko, begodu libuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona.
• Yitjho amagama wezinye zezinto eziseenthombeni ukuphendula imibuzo katitjhere, Khuyini?’ Ngubani?
Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla:
• Ragela phambili ukwakha ilwazi-magama lokukhulunywako
• Buyelela elinye ilimi elizibuyabuyelelako ngokuzithemba
• Ukuphendula iinlayelo nemiyalo
Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba
UKUHLOLWA
Iimphakamiso zokuHlola:
OkungakaHleleki
Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala
• Vuma iingoma zemisikinyeko nemidunduzelo ngukuzethemba
• Landela iinlayelo ezilula (isib.Thinta ihloko yakho. Thinta iinzwani zakho.)
• Ukulingisa ukulotjhisa (imitjho emi-2 ) ngababili nofana ngeenqhema ezincani (isib. Lotjha Thando,
Unjani? Lotjha Nikiwe, Ngivukile)
38 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 2 ITHEMU 1
ILITHERESI ESATHOMAKO
Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngoKwabelana kuhlanganiswe nokuLalela
nokuKhuluma.
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Ilemuko lefonoloji
• Wahla izandla/qhwarhaza imino/yeqa/betha ngenyawo phasi kumalungu wamagama akhulunywako.
• Ukuhlukanisa amagama akhulunywako abe masilabuli
• Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama azijameleko ngokuwahlela igama ngalinye, isibonelo
imitjho esendatjaneni
• Ukubona amatjhada asekuthomeni kwamagama akhulunywako
UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kanye ngeveke)
Utitjhere ufundela itlasi itheksti, akhombe amagama begodu bacocisane ngeenthombe nendatjana
enokulandelana kwezehlakalo ngokuya ngokwesikhathi. Ubuyelela afunde itheksti godu phakathi kweveke,
akhuthaze abafundi bona bahlanganyele naye. Itheksti isetjenziselwa ukwethula ilwazi-magama elitjha.
• Lalela indatjana nofana itheksti lokha nabalandela utitjhere begodu baqale iinthombe.
• Khuluma ngeenthombe ezisendatjaneni ngokusebenzisa iLBN kanengi ngendlela okukghoneka ngakho,
kodwana ungalisebenzisa iLimi leKhaya nakutlhogekako.
• Bona izinto eziseenthombeni, isibonelo, ‘Ngitjengisa ubamkhulu’.‘Khomba inja.’
• Phendula eminye imibuzo elula ngokusekelwa ziinthombe, isibonelo., ‘Ngubani? Ini? Kuphi?’
• Thoma ukulemuka/ukubona amanye amagama atloliweko eLBN msebenzini wokufunda ngokwabelana.
• Funda elinye ilwazi-magama elikhulunywako elivela endatjaneni
• Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi
elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola okungakaHleleki:
Ilemuko lefonoloji
• Wahla izandla emagameni akhulunywako asemitjhweni.
• Ukuhlukanisa amagama akhulunywako abe malungu.
Ukufunda ngokwabelana: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Bona abanye abantu, iimbandana nezinto ezisetjenziswe eentjengisweni eziseNcwadini eKulu. (nofana
kenye yamatheksti aneentjengiso ezikhulisiweko)
• Phendula eminye imibuzo elula emayelana nendatjana ngomlomo.
• Thoma ukubona amanye amagama atloliweko aseLBN emsebenzini wokuFunda ngokwaBelana.
TTKH 39
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 2 ITHEMU 2
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO/AMAKGHONO
Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emibili ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama,
begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi .
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela.
Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Bafanele
bahlole abafundi babo ngokusebenzisa imiSebenzi yokuHlola engakaHleleki. Ifanele ivumele utitjhere bonyana
abuyelele enze kabutjha izakhiwo zelimi ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimini lokuThoma
lokweNgeza.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Imisebenzi emibili nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke:
• Thoma ukuthuthukisa ilwazi-magama ngokomlomo (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo
nofana iinhloko.
• Phendula bewutjengise ukulotjhisa nokulayelisa okulula, ngokusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako,
ngababili nangeenqhema ezincani isibonelo ‘Lotjha’, ‘Unjani?’ ‘Ngivukile’.
• Lingisa ikulumo pendulwano efitjhani isib. “Lotjha igama lami ngingu _______.Ungubani igama lakho?
Uthanda ini?”
• Yenza iimbawo ezilula ,isibonelo, ‘Ngingaya endlwaneni encani?’
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isib. Ngiyabawa nongiyathokoza)
• Ukukhomba nokutjho izinto ezingetlasini nofana esithombeni ukuphendula iinlayelo zakatitjhere.
• Phendula ngokwenza iinlayelo ezilula ngomlomo ngababili nangeenqhema ezincani, isibonelo ‘jama
emudeni.’
• Vuma iingoma begodu uhlanganyele eenkondlweni zemisikinyeko ngababili nangeenqhema ezincani.
• Dlala imidlalo yelimi, isibonelo, “USimoni uthi” ngababili nangeenqhema ezincani.
• Itlasi loke lidlala imidlalo yelimi
Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo
ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele
zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona
ukubona iinthombe.
• Ukulalela iindatjana ezifitjhani ezicocwako nofana zifundwe ngethabo bekuhlanganyelwe emakhorasini
ngesikhathi esifaneleko, begodu kubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili
nangeenqhema ezincani.
• Yitjho amagama wezinye zezinto eziseenthombeni ukuphendula imibuzo katitjhere.
40 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla:
• Ragela phambili ukwakha ilwazi-magama lokukhulunywako.
• Buyelela elinye ilimi elizibuyabuyelelako ngokuzethemba.
• Lingisa ikulumo pendulwano efitjhani isib.g. “Lotjha igama lami ngingu _______. Ungubani igama lakho?
Uthanda ini?
• Yenza iimbawo ezilula, isibonelo, ‘Ngingaya endlwaneni encani?’
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki:
Ukulalela nokuKhuluma: (okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Phendula begodu ulingise ukulotjhisa nokulayelisa okulula, ngokusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako,
ngababili nangenqheema ezincani isibonelo, Lotjha Mapule. Unjani? Ngivukile Palesa unjani wena?’.
• Ukutjengisa ukuzwisisa elinye ilwazi-magama ngokukhomba izinto ezingetlasini/isithombe lokha
nabaphendula iinlayelo zakatitjhere.
• Ukurhaya iingoma neenkondlo zemisikinyeko ngokuzethemba nangokuzimisela ngababili nangeenqhema
ezincani.
TTKH 41
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 2 ITHEMU 2
ILITHERESI ESATHOMAKO
Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngoKwabelana kuhlanganiswe nokuLalela
nokuKhuluma.
OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO/AMAKGHONO
Ilemuko lefonoloji namatjhada
• Wahla izandla/qhwarhaza imino/yeqa/betha ngenyawo phasi kumalungu wamagama ajayelekileko.
• Ukuhlukanisa nokuhlanganisa amagama akhulunywako ngamalungu isib. u-ma-ma, umama
• Ukuhlukanisa nokuhlanganisa amatjhada emagameni akhulunywako, isib. u-ba-ba, ubaba
UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kanye ngeveke)
Utitjhere ufundela itlasi incwadi, akhombe amagama begodu bacocisane ngeenthombe nendatjana
enokulandelana kwezehlakalo ngokuya ngokwesikhathi. Utitjhere ufunde itheksti godu phakathi kweveke,
akhuthaze abafundi bona bahlanganyele naye. Itheksti isetjenziselwa ukwethula ilwazi-magama elitjha.
• Lalela indatjana nofana itheksti eliqiniso lokha nabalandela utitjhere begodu baqale iinthombe.
• Khuluma ngeenthombe ezisendatjaneni ngokusebenzisa iLBN kanengi ngendlela okukghoneka ngakho,
kodwana ungalisebenzisa iLimi leKhaya nakutlhogekako.
• Bona izinto eziseenthombeni.
• Phendula eminye imibuzo elula ngokusekelwa ziinthombe, isibonelo, ‘Ini? Ngubani? Kuphi?’
• Funda elinye ilwazi-magama elikhulunywako.
• Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi
elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani.
• Lingisa iingcenye zendatjana usebenzisa ezinye izitho zomzimba nelimi elilula elizibuyabuyelelako ngababili
nangeenqhema ezincani, kusetjenziswa amaphropsi, amamaski namaphaphethi alula.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki :
Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Khuluma ngeenthombe eziseNcwadini eKulu/kumaphostara.
• Phendula eminye imibuzo elula ekhulunywako emayelana nendatjana nofana amathekti aliqiniso.
• Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi
elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani
42 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 2 ITHEMU 3
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO/AMAKGHONO
Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emibili ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama,
begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi.
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Abotitjhere
kufanele bazikhethele imimongo yabo efaneleko ngokuya ngobujamo neensiza ezikhona. Kufanele
baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala
eziphathelene nomongo abawukhethileko
Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Bafanele
bahlole abafundi babo ngokusebenzisa imiSebenzi yokuHlola engakaHleleki. Ifanele ivumele utitjhere bonyana
abuyelele enze kabutjha izakhiwo zelimi ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimini lokuThoma
lokweNgeza.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Imisebenzi emibili nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke:
• Ragela phambili ngokuthuthukisa ilwazi-magama lokukhulunywako (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa
imimongo nofana iinhloko.
• Phendula bewutjengise ukulotjhisa nokulayelisa okulula, ngokusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako,
ngababili nangeenqhema ezincani isibonelo ‘Lotjha’, ‘Unjani?’ ‘Ngivukile’
• Ukuzibandakanya kukulumo-pendulwano elula ngokusekelwa ngutitjhere, tjengisa ukulotjhisa nokulayelisa
ngababili nangeenqhema ezincani.
• Yenza iimbawo ezilula, isibonelo,‘Ngingayithola ipensela, Ngiyabawa?’
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isib. ‘Ngiyacolisa; Tjhebetjhebe’)
• Ukukhomba nokutjho izinto ezingetlasini nofana esithombeni ukuphendula iinlayelo zakatitjhere.
• Phendula ngokwenza iinlayelo ezilula ngomlomo ezinikelwe ngutitjhere ngokuzijamela nangababili.
• Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabangani abathatha indima yokuba ngutitjhere,
isibonelo,’Ungubani igama lakho? Uhlala kuphi?
• Vuma iingoma begodu uhlanganyele eenkondlweni zemisikinyeko ngababili nangeenqhema ezincani.
• Itlasi loke lidlala imidlalo yelimi.
TTKH 43
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo
ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele
zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona
ukubona iinthombe.
• Lalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela begodu uhlanganyele emakhorasini ngesikhathi esifaneleko
nangokubuyelela ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani;
• Phendula imibuzo elula ngendatjana ngeempendulo ezifitjhani (Ngubani?, Khuyini?, Kuphi?)
• Nikela amabizo wezinye izinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo katitjhere neyabangani.
Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla:
• Ragela phambili ukwakha ilwazi-magama lokukhulunywako.
• Phendula iimbawo ezilula, imiyalo neenlayelo.
• Phendula imibuzo elula ephathelene nendatjana.
• Ukuzibandakanya kukulumo-pendulwano elula ngokusizwa ngutitjhere.
• Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujameni obuzwisisekako
belimi elikhulunywako, isib. isabizwana samambala (mina, yami, thina njll.)
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki:
Ukulalela nokuKhuluma: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Phendula ngokwenza iinlayelo ezilula ngomlomo ezinikelwe ngutitjhere ngokuzijamela nangababili.
• Ukuzibandakanya kukulumo-pendulwano elula ngokusizwa ngutitjhere, tjengisa ukulotjhisa nokulayelisa
ngababili nangeenqhema ezincani.
• Ukukhomba ezinye izinto eziphathelene nommongo esithombeni nofana ngetlasini
• Dlala imidlalo yelimi ngababili nangeenqhema ezincani.
44 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 2 ITHEMU 3
ILITHERESI ESATHOMAKO
Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngoKwabelana kuhlanganiswe nokuLalela
nokuKhuluma.
OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO/AMAKGHONO
Ilemuko lefonoloji namatjhada
Imisetjenzana le kufanele ihlanganiswe nemisebenzi yokuLalela nokuKhuluma begodu nokuFunda
ngokwaBelana.
• Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama azijameleko ngokuwahla izandla lokha nabatjho igama
ngalinye, isibonelo, imitjho esendatjaneni
• Ukuwahlela amalungu emagameni ajayelekileko
• Ukubona amatjhada ekuthomeni kwamagama akhulunywako
• Ukubona amatjhada ekugcineni kwamagama akhulunywako, isib. baleka
• Ukuwahlela amatjhada asemagameni, isib. i-l-i-h-l-o, babuye bawahlanganise godu, isib. ilihlo
UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kanye ngeveke)
Utitjhere ufundela itlasi itheksti, akhombe amagama begodu bacocisane ngeenthombe nendatjana
enokulandelana kwezehlakalo ngokuya ngokwesikhathi. Ubuyelela afunde itheksti godu phakathi kweveke,
akhuthaze abafundi bona bahlanganyele naye. Itheksti isetjenziselwa ukwethula ilwazi-magama elitjha.
• Lalela indatjana nofana itheksti eliqiniso lokha nabalandela utitjhere begodu baqale iinthombe.
• Khuluma ngeenthombe ezisendatjaneni ngokusebenzisa iLBN.
• Bona bewutjho amagama wezinto ezisesithombeni kusetjenziswa iLBN.
• Fundela phezulu itheksti notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso notitjhere.
• Phendula eminye imibuzo elula ngokusekelwa ziinthombe, isibonelo, ‘Ini? Ngubani? Kuphi?’
• Phendula eminye imibuzo elula ephathelene nendatjana
• Funda elinye ilwazi-magama elikhulunywako.
• Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi
elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani.
• Lingisa iingcenye zendatjana usebenzisa ezinye izitho zomzimba nekulumo-pendulwano elilula ngababili
nangeenqhema ezincani, kusetjenziswa amaphropsi, amamaski namaphaphethi.
TTKH 45
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki:
Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Wahla izandla emagameni ajayelekileko
• Bona amatjhada ekuthomeni kwamagama akhulunywako
• Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama azijameleko ngokuwahla izandla lokha nabatjho igama
ngalinye, isibonelo, imitjho esendatjaneni
UkuFunda ngoKwabelena: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Bona bewutjho amagama wezinto ezisesithombeni kusetjenziswa iLBN.
• Phendula eminye imibuzo elula ephathelene nendatjana nofana itheksti eliqiniso.
• Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi
elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani.
• Lingisa iingcenye zendatjana usebenzisa ezinye izitho zomzimba nelimi elilula elizibuyabuyelelako lapho
kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani.
46 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 2 ITHEMU 4
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO/AMAKGHONO
Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emibili ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama,
begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi .
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele
baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala
eziphathelene nomongo abawukhethileko.
Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Kufanele
bahlole abafundi ngokusebenzisa imisebenzi yokuHlola engakaHleleki. Kufanele ivumele utitjhere bonyana
kancani kancani enze kabutjha izakhiwo zelimu ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimi lesiBili
lokweNgeza.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Imisebenzi emibili nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke:
• Ragela phambili ngokuthuthukisa ilwazi-magama lokukhulunywako (ukulalela nokukhuluma)
ngokusebenzisa imimongo nofana iinhloko.
• Ukuvuma iingoma ezilula wenze nemisikinyeko ngokuzithemba ngababili nangeenqhema ezincani.
• Ukurhaya iinkondlo nokwenza imisikinyeko ngokuzethemba ngababili nangeenqhema ezincani.
• Phendula ukulotjhisa nokuvalelisa okulula ngokusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako,isibonelo, ‘Sala kuhle.
Ngizakubona lokha?.’
• Ukuzibandakanya kukulumo-pendulwano elula ngokusekelwa ngutitjhere, tjengisa ukulotjhisa nokulayelisa
ngababili nangeenqhema ezincani.
• Yenza iimbawo ezilula, isibonelo, ‘Nginganitjhiya ngendlini?’
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isib. ‘Ngiyacolisa; Tjhebetjhebe’)
• Ukukhomba nokutjho izinto ezingetlasini nofana esithombeni ukuphendula iinlayelo zakatitjhere.
• Itlasi loke lidlala imidlalo yelimi.
• Phendula ngokwenza iinlayelo ezilula ngomlomo ezinikelwe ngutitjhere ngokuzijamela nangababili.
• Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabangani abathatha indima yokuba ngutitjhere, isibonelo, ’Ini?
Ngubani? Kuphi?
TTKH 47
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo
ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele
zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona
ukubona iinthombe.
• Lalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela begodu uhlanganyele emakhorasini ngesikhathi esifaneleko
nangokubuyelela ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani;
• Nikela amagama wezinye izinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo katitjhere neyabangani
Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla:
• Phendula imibuzo elula (isib. ‘Ungubani igamalakho?’)
• Ragele phambili ngokwakha nokutjengisa ilwazi-magama elifundiweko begodu nelimi elizibuyabuyelelako,
ekulumweni-pendulwano elula
• Yenza imisikinyeko ukuphendula iinlayelo zikatitjhere, isibonelo, Yeqa/ thinta iziinzwani zakho. Khamba
msinyana/buthakai njll.
• Yenza iimbawo ezilula, isibonelo, ‘Nginganitjhiya ngendlini?’
• Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujameni obuzwisisekako
belimi elikhulunywako, isib. isabizwana samambala (mina, yami, thina njll.)
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki:
Ukulalela nokuKhuluma: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Phendula imibuzo elula (isib. ‘Ungubani igama lakho?’)
• Hlanganyela kukulumo-pendulwano elula ngokusizwa ngutitjhere, lingisa ukulotjhisana nokulayelisana
ngababili nangeenqhema ezincani
• Yenza iimbawo ezilula, isib, ‘Nginganitjhiya? ‘Ngibawa ukuphumela ngaphandle?’
• Yenza imisikinyeko ukuphendula iinlayelo zikatitjhere, isibonelo, ‘Yeqa/ thinta iziinzwani zakho njll.’ ‘ Khamba
masinyana/buthaka njll’
48 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 2 ITHEMU 4
ILITHERESI ESATHUTHUKAKO
Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela
nokuKhuluma
OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO /AMAKGHONO
Ilemuko lefonoloji namatjhada
• Ukuwahla izandla ematjhada asemagameni ajayelekileko.
• Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu
• Bona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako
• Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama azijameleko ngokuwahla izandla lokha nabatjho igama
ngalinye.
UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kanye ngeveke)
Utitjhere ufundela itlasi itheksti, akhombe amagama begodu bacocisane ngeenthombe nendatjana
enokulandelana kwezehlakalo ngokuya ngokwesikhathi. Ubuyelela afunde itheksti godu phakathi kweveke,
akhuthaze abafundi bona bahlanganyele naye. Itheksti isetjenziselwa ukwethula ilwazi-magama elitjha.
• Lalela indatjana nofana itheksti eliqiniso lokha nabalandela utitjhere begodu baqale iinthombe.
• Khuluma ngeenthombe ngokusebenzisa iLBN.
• Bona bewutjho amagama wezinto ezisesithombeni kusetjenziswa iLBN.
• Fundela phezulu itheksti notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso notitjhere.
• Phendula eminye imibuzo elula ngokusekelwa ziinthombe, isibonelo, ‘Ini? Ngubani? Kuphi?’
• Funda elinye ilwazi-magama elikhulunywako
• Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi
elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani.
• Bakhumbula begodu bafunde amanye amagama ajayelekileko atlolwe nge LBN ngetlasini, isib. umkhangiso
osebodeni.
• Lingisa iingcenye zendatjana usebenzisa ezinye izitho zomzimba nekulumo-pendulwano elilula ngababili
nangeenqhema ezincani, kusetjenziswa amaphropsi, amamaski namaphaphethi
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki:
Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Wahla izandla ematjhadeni asemagameni ajayelekileko
• Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu
• Bona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako
• Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama azijameleko ngokuwahla izandla lokha nabatjho igama
ngalinye.
Ukufunda: (okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Ukubona bebatjho izinto eziseenthombeni ezingeNcwadini eKulu /ephostareni
• Baphendula imibuzo elula emayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani
• Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi
elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona, ngababili nangeenqhema ezincani ngokuzethemba.
TTKH 49
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
AMATHEKSTHI/IINSETJENZISWA EZITJHUKUMISIWEKO ZONYAKA
• IinCwadi eziKulu (ezingasilo iqiniso) neziliqiniso
• Ibuthelelo leendatjana, iinkondlo neengoma
• Amaphostara weKulumiswano neenthombe ukusekela ukufundiswa kweendatjana nelwazi-magama
• Amatjhadi wemibalabala namatjhadi weenomboro
• Izinto eziphathelene nemimongo neenhloko
• Izambatho zokulingisa/amaphropsi- ukwenzela ukulingisa indatjana nokudlala imidlalo, isibonelo,
amamaski, izinto, njll.
• Ama-CDs, DVDs namahlelo wakamabonwakude
• Amalebula wamafletjhi karada wezinto zangetlasini nemikhangiso.
• Iphaphethi ukwethula iLimi lesiBili lokweNgeza
• Amalebula wamafletjhi karada atlolwe izinto ezingetlasini nemikhangiso.
• Izinto zokukhomba lokha nakufundwa amatheksthi akhulisiweko, iindatjana ezisebodeni, imikhangiso
• Amamaski, uTitjhere/uMfundi iiNcwadi eziKulu zokuzenzela, iincwadi zeZig-zag, amaphaphethi,
amafletjhi karada, njll
50 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 3 ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA
IIMFUNEKO ZETHEMU
ISIKHATHI SOKUTHINTANA ESIPHAKANYISIWEKO: I-IRI LI-1 NGEVEKE
IGREYIDI 3 ITHEMU 1
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emithathu ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama,
begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi .
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele
baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala
eziphathelene nomongo abawukhethileko.
Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Kufanele
bahlole abafundi ngokusebenzisa imisebenzi yokuHlola engakaHleleki. Kufanele ivumele utitjhere bonyana
kancani kancani enze kabutjha izakhiwo zelimu ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimi lesiBili
lokweNgeza.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Imisebenzi emibil nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke:
• Ragela phambili nokwakha ilwazi-magama elikhulunywako (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa
imimongo nofana iinhlokwana
• Ukubona umuntu, isibandana nofana into ethile ukusuka ehlathululweni ekhulunywa ngomlomo, nemitlhala
emibili ngababili nangeenqhema ezincane isib. ‘Ngineenyawo ezimbili. Ngingaphapha. NgingubaniI?’
• Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo ezilula neengoma zegido ngababili nangeenqhema.
• Ukuzibandakanya ekulingiseni neenkulumeni-pendulwano ezilula (ngemitjho emi-2-3) ngokusizwa
ngutitjhere abe atjengise ukulotjhisa nokuvalelisa njll. ngababili nangeenqhema
• Ukuphendula bewenze neembawo ezilula, isibonelo, ‘Ngingathola irhalasi lamanzi?’
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Ucolo; ngiyacolisa’)
• Ukukhuluma ngento esesithombeni ukulandela iinlayelo zikatitjhere.
• Itlasi loke lidlala imidlalo yelimi.
• Phendula ngokwenza eenlayelweni ezilula ezinikelwa ngutitjhere ngokukhuluma ngokuzijamela nangababili.
• Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabafundi labo abadlala indima yokuba ngutitjhere, isibonelo,
‘Ini, Ngubani, Kuphi, Njani?
TTKH 51
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo
ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele
zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona
ukubona iinthombe.
• Ukulalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela nokuhlanganyela emakhorasini ngesikhathi esifaneleko,
begodu kubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani.
• Phendula imibuzo elula ephathelene nendatjana ngempendulo ezifitjhani, isib. (Ngubani, Ini, Kuphi)
Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla:
• Ragele phambili ngokwakha nokutjengisa ilwazi-magama elifundiweko begodu nelimi elizibuyabuyelelako,
ekulumweni-pendulwano elula
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Ucolo; ngiyacolisa’)
• Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabafundi labo abadlala indima yokuba ngutitjhere, isibonelo,
‘Ini, Ngubani, Kuphi, Njani?
• Ukuzwisisa nokuthoma ukusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujamweni, isib. isizasenzo ‘nga’: Ngingeqa.
Ngingayidlala ibholo yeenyawo.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki:
Ukulalela nokuKhuluma: (okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Khombisa ukuzwisisa ezinye iinsekelo zerhelo lamagama akhulunywako ngokukhomba izinto esesithombeni
• Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo neengoma ezilula zemisikinyeko.
• Ukuzibandakanye ekulingiseni nenkulumeni-pendulwano ezilula (ngemitjho emi-2-3) ngokusekelwa
ngutitjhere abe atjengise ukulotjhisa nokuvalelisa njll. ngababili nangeenqhema ezincani
• Ukuphendula imibuzo elula (isibonelo. ‘Uhlala kuphi?’)
52 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 3 ITHEMU 1
ILITHERESI ESATHUTHUKAKO
Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela
nokuKhuluma
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Ilemuko lefonoloji namatjhada
• Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu
• Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako
• Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana
eLimini leKhaya neLimini Lesibili lokweNgezwa eliNgezelelweko (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.). Yenza
itjhada linye okungasenani ngeveke.
• Sebenzisa amakarada weenhlavu ukwakha amagama (bona, itjho nofana yenza)
UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kanye ngeveke)
Kabili ngeveke, ngokuya ngesikhathi esikhona, utitjhere ucoca nofana afunde indatjana. ( Iindatjana
ezicocwako zingenziwa samidlalo) ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo.
Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho
boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe.Utitjhere utlola amagama avela kanengi endatjaneni bese
uwabeka ebodeni lamagama.
• Lalela iindatjana ezifitjhani, izehlakalo ezakhe zenzeka nofana amatheksti aliqiniso acocwako nofana
afundwe eNcwadini eKulu nanyana ephostareni eneenthombe.
• Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso
notitjhere.
• Landela umtlolo ofundwa ngutitjhere. Ngesikhathi kufundwa umtlolo ofanako notitjhere abafundi bafunda
butjhelela khulu.
• Phendula imibuzo elula mayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani, (Kuphi? Ini? Ubani? Njani?)
• Yitjho amagama wezinye zezinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo yakatitjhere nabafundi, isibonelo,
‘Khuyini lokhu?’ ‘Ifesi.’
• Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa ikulmo-pendulwanono ngababili nangeenqhema.
• Ukukhumbula nokufunda amanye amagama ajayelekileko angemtlolweni we SAL ongetlasini, isib.
imikhangiso esemabodeni.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki:
Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu.
• Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako.
• Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada emagameni jayelekileko eLBN neLimini leKhaya.
UkuFunda ngokwaBelana: (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako)
• Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere.
• Phendula imibuzo elula mayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani
• Tjengisa ukuzwisisa ilwazi-magama elisendatjaneni ngokutjho amagama wezinto eziseenthombeni
ukuphendula iinlayelo zakatitjhere.
• Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi
elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani.
• Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa ikulmo-pendulwanono elula ngababili nangeenqhema.
TTKH 53
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 3 ITHEMU 2
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/UMQONDO/AMAKGHONO
Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emithathu ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama,
begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi.
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele
baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala
eziphathelene nomongo abawukhethileko.
Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Kufanele
bahlole abafundi ngokusebenzisa imisebenzi yokuHlola engakaHleleki. Kufanele ivumele utitjhere bonyana
kancani kancani enze kabutjha izakhiwo zelimu ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimi lesiBili
lokweNgeza.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Imisebenzi emibil nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke:
• Ragela phambili nokwakha ilwazi-magama elikhulunywako (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa
imimongo nofana iinhlokwana.
• Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo ezilula neengoma zemisikinyeko ngababili nangeenqhema.
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Ucolo; ngiyacolisa’)
• Ukulingisa nokuzibandakanya eenkulumiswaneni ezifitjhani kusetjenziswa (imitjho emi-2-3) ngokusekelwa
ngutitjhere, isib. ukulotjhisa nokuvalelisa ngababili nangeenqhema.
• Ukwenza iimbawo ezilula, isib, ‘Ngingayithatha incwadi?’
• Ukukhuluma ngento esesithombeni ukulandela iinlayelo zikatitjhere, isib. ‘Ubona ini esithombeni?’ ‘Ngitjela
bonyana ubona ini esithombeni?’
• Ukubona umuntu, isibandana nofana into ethile ukusuka ehlathululweni elula ekhulunywa ngomlomo,
ngemitlhala emibili ngababili nangeenqhema ezincane isib. ‘Ngineenyawo ezimbili. Ngingaphapha.
NgingubaniI?’
• Ukudlala imidlalo yelimi ngababili nangeenqhema ezincani.
• Phendula ngokwenza eenlayelweni ezilula ezinikelwa ngutitjhere ngokukhuluma ngokuzijamela nangababili.
• Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabafundi labo abadlala indima yokuba ngutitjhere, isibonelo,
‘Ini? Ngubani? Kuphi? Njani?’
54 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo
ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele
zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona
ukubona iinthombe.
• Ukulalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela nokuhlanganyela emakhorasini ngesikhathi esifaneleko,
begodu kubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani.
• Phendula imibuzo elula ephathelene nendatjana ngempendulo ezifitjhani, isib. (Ngubani, Ini, Kuphi)
• Hlobanisa okubukelwako netheksti etloliweko
Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla:
• Ragele phambili ngokwakha ilwazi-magama.
• Ukulingisa nokuzibandakanya eenkulumiswaneni ezifitjhani kusetjenziswa (imitjho emi-2-3) ngokusekelwa
ngutitjhere.
• Ukuthoma ukuthuthukisa ukuzwisisa nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujamweni belimi
elizwisisekako elikhulunywako isib. Ukuzwisisa nokuthoma ukusebenzisa iinsizasenzo ‘nga’, Ngingagijima.
Ukulandula: Angikwazi ukuphapha.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki:
Ukulalela nokuKhuluma: (okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Tjengisa ukuzwisisa nokusebenzisa elinye ilwazi-magama elikhulunywako ngokutjho amagama wezinto.
• Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo ezilula neengoma zemisikinyeko ngokuzithemba.
• Phendula ngokwenza eenlayelweni ezilula ezinikelwa ngutitjhere ngokukhuluma ngokuzijamela nangababili.
• Ukulingisa nokuzibandakanya eenkulumiswaneni ezifitjhani kusetjenziswa (imitjho emi-2-3) ngokusekelwa
ngutitjhere, isib. ukulotjhisa nokuvalelisa ngababili nangeenqhema
• Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabalingani.
TTKH 55
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 3 ITHEMU 2
ILITHERESI ESATHUTHUKAKO
Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela
nokuKhuluma
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Ilemuko lefonoloji namatjhada
Imisebenzi ifanele ihlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma nokuFunda ngokwaBelana
• Ukuwahla izandla etjhadeni (amatjhada) elisegameni elikhulunywako.
• Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako
• Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana
eLimini leKhaya neLimini Lesibili lokweNgeza (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.). Okungasenani yenza
itjhada linye ngeveke.
• Fundisa amanye amatjhada angahle ahluke, isib. Abokamisa
• Sebenzisa amakarada weenhlamvu ukwakha amagama.(qala, yitjho, yenza)
UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kabili ngeveke)
Kabili ngeveke, ngokuya ngesikhathi esikhona, utitjhere ucoca nofana afunde indatjana. ( Iindatjana
ezicocwako zingenziwa samidlalo) ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo.
Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso,
lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe.Utitjhere utlola amagama avela kanengi
endatjaneni bese uwabeka ebodeni lamagama.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Imisebenzi emibil nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke:
• Lalela iindatjana ezifitjhani, izehlakalo ezakhe zenzeka nofana amatheksti aliqiniso acocwako nofana
afundwe eNcwadini eKulu nanyana ephostareni eneenthombe ngokuzithabela begodu nihlanganyele
emakhorasini ngesikhathi esifaneleko.
• Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso
notitjhere.
• Landela umtlolo ofundwa ngutitjhere. Ngesikhathi kufundwa umtlolo ofanako notitjhere abalingani babona
amagama ajayelekileko begodu bafunda ngokutjhelela.
• Phendula imibuzo elula mayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani, (Kuphi? Ini? Ubani? Njani?)
• Yitjho amagama wezinye zezinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo yakatitjhere nabafundi, isibonelo,
‘Khuyini lokhu?’ ‘Ifesi.’
• Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa ikulmo-pendulwano ngababili nangeenqhema ezincani.
• Ngokurhelejwa nguttjhere, babuyelela bacoce iingcenye zendatjana nababili.
• Ukukhumbula nokufunda amanye amagama ajayelekileko atlolwe nge LBN ngetlasini, isib. umkhangiso
webodeni.
56 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki:
Ukulalela nokuKhuluma: (okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako)
• Hlukanisa amagama akhulunywako abeziinhlavu bewuwahlanganise godi.
• Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako
• Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada emagameni ajayelekileko eLBN
UkuFunda ngokwaBelana: (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako)
• Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere .
• Phendula imibuzo elula mayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani.
• Tjengisa ukuzwisisa ilwazi-magama endatjaneni ngokutjho amagama wezinto ezisesithombeni
ukuphendula iinlayelo zakatitjhere.
• Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa izitho zomzimba nekulmo-pendulwano elula ngababili
nangeenqhema ezincani.
TTKH 57
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 3 ITHEMU 3
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emithathu ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama,
begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi.
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele
baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala
eziphathelene nomongo abawukhethileko.
Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Kufanele
bahlole abafundi ngokusebenzisa imisebenzi yokuHlola engakaHleleki. Kufanele ivumele utitjhere bonyana
kancani kancani enze kabutjha izakhiwo zelimu ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimi lesiBili
lokweNgeza.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Utitjhere ufanele enze umsebenzi owodwa omude nofana mibili nofana mithathu emifitjhani ngeveke
• Ukuthuthukisa ilwazi-magama elikhulunywako (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo nofana
iinhlokwana.
• Ukuzibandakanya ekulingiseni nakukulumo-pendulwano elula ngemitjho (emi-3-4) ngokusekelwa ngutitjhere
lokha nakabatjengisa ikulumiswano efitjhani ngababili nangeenqhema ezincani.
• Ukulandela iinlayelo ezi -2-3 ezifitjhani ezilandelanako ezinikelwa ngutitjhere.
• Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ubani? Ini? Kuphi? ‘Ngeyakabani?
• Ukwenza iimbawo neentatimende ezilula ngelimi elitjha ngokusekelwa ngutitjhere, isib, ‘Ngingaya
ngaphandle ngiyokudlala, ngiyakubawa?’
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’)
• Ukulalela izehlakalo ezilula ezakhe zenzeka zinikelwa ngutitjhere. (imitjho emi-2)
• Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo neengoma ezilula ngokuzithemba nangokuba majadu ngababili
nangeenqhema ezincani.
• Ukudlala imidlalo yelimi ngaphandle kwetlasi nabangani nangeenqhema ezincani ngaphasi kwetlhogomelo
lakatitjhere.
58 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo
ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele
zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona
ukubona iinthombe.
• Ukulalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela nokuhlanganyela emakhorasini ngesikhathi esifaneleko,
begodu kubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani.
• Ukulalela nokuphendula imibuzo ngendatjana efitjhani elula efundelwe phezulu ngutitjhere.
Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla:
• Ragele phambili ngokwakha nokutjengisa ilwazi-magama nelimi elizibuyabuyelelako elifundiweko
eenkulumweni-pendulwano ezilula
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’)
• Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ubani? Ini? Kuphi? ‘Ngeyakabani?
• Ukuthoma ukuthuthukisa ukuzwisisa nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujamweni belimi
elizwisisekako elikhulunywako, amagama ajayelekileko, indlela yokubuza, izabizwana zmambala, izenzo,
imiyalo/ indlela yokukatelela.
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki :
Ukulalela nokuKhuluma: (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako)
• Ukuzibandakanya ekulingiseni nakukulumo-pendulwano elula ngemitjho (emi-3-4) ngokusekelwa ngutitjhere
lokha nakabatjengisa ikulumiswano/ukulot efitjhani ngababili nangeenqhema ezincani.
• Ukulandela iinlayelo ezi -2-3 ezifitjhani ezilandelanako ezinikelwa ngutitjhere.
• Ukunikela nokuphendula iinlayelo ezilula ezinikelwa ngutitjhere nabalingani, isib. Bamba ibholo.
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’)
• Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ubani? Ini? Kuphi? ‘Ngeyakabani?
• Ukwenza iimbawo neentatimende ezilula ngelimi elitjha ngokusekelwa ngutitjhere, isib, ‘Ngingaya
ngaphandle ngiyokudlala, ngiyakubawa?’
TTKH 59
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 3 ITHEMU 3
ILITHERESI ESATHUTHUKAKO
Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela
nokuKhuluma.
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Ilemuko lefonoloji namatjhada
• Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako
• Ukubona inani lamatjhada elungeni ngalinye emagameni ajayelekileko.
• Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu.
• Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana
eLimini leKhaya neLimini Lesibili lokweNgeza (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.). Okungasenani yenza
itjhada linye ngeveke.
• Ukubona amanye amatjhada angahle ahluke, isib. Abokamisa
• Ukubona amanye amamatjhada amanengana asekuthomeni angahle ahluke eLBN kuneLimini leKhaya.
• Sebenzisa amakarada weenhlavu/wamalungu ukwakha amagama (bona, yitjho, yenza)
UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani amaminithi - 15 kabili ngeveke)
Kabili ngeveke, ngokuya ngesikhathi esikhona, utitjhere ucoca nofana afunde indatjana. ( Iindatjana
ezicocwako zingenziwa samidlalo) ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo.
Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho
boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe.Utitjhere utlola amagama avela kanengi endatjaneni bese
uwabeka ebodeni lamagama.
Umsebenzi waqobe ngeveke
• Lalela iindatjana ezifitjhani, izehlakalo ezakhe zenzeka nofana amatheksti aliqiniso acocwako nofana
afundwe eNcwadini eKulu nanyana ephostareni eneenthombe ngokuzithabela begodu nihlanganyele
emakhorasini ngesikhathi esifaneleko.
• Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso
notitjhere.
• Landela umtlolo ofundwa ngutitjhere. Lokha nakufundwa umtlolo ofanako kwesibili notitjhere, abalingani
babona amagama ajayelekileko begodu bafunda ngokutjhelela nokuzwisisa
• Ukufunda butjhelela, itheksti yokuFunda ngoKwabelana efundwe eThemini yoku-1 neyesi-2.
• Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula (Kuphi? Ini? Ubani? Njani?)esuselweethekstini yokuFunda
ngoKwabelana.
• Yitjho amagama wezinye zezinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo yakatitjhere nabafundi.
• Lingisa iingcenye zendatjana ngeenqhema ezincani.
• Ukukhumbula nokufunda amanye amagama ajayelekileko atlolwe nge LBN ngetlasini, isib. umkhangiso
webodeni.
60 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki:
Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako)
• Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako.
• Ukubona inani lamatjhada elungeni ngalinye emagameni ajayelekileko.
• Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu.
• Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana
eLimini leKhaya neLimini Lesibili lokweNgeza (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.)
• Ukubona amanye amatjhada angahle ahluke, isib. Abokamisa
• Ukubona amanye amamatjhada amanengana asekuthomeni angahle ahluke eLBN kuneLimini leKhaya.
• Sebenzisa amakarada weenhlavu/wamalungu ukwakha amagama (bona, yitjho, yenza)
Ukufunda Ngokwabelana (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) .
• Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso
notitjhere.
• Ukufunda butjhelela, itheksti yokuFunda ngoKwabelana efundwe eThemini yoku-1 neyesi-2.
• Phendula imibuzo elula ngendatjana ngeempendulo ezifitjhani.
• Ukutjengisa ukuzwisisa ilwazi-magama eliseendatjaneni ngokutjho amagama wezinto.
• Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa ezinye izitho zomzimba nekulmo-pendulwano elula ngababili
nangeenqhema ezincani.
TTKH 61
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 3 ITHEMU 4
UKULALELA NOKUKHULUMA
OKUMUMETHWEKO/UMQONDO/AMAKGHONO
Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emithathu ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama,
begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi.
Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele
baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala
eziphathelene nomongo abawukhethileko.
Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Kufanele
bahlole abafundi ngokusebenzisa imisebenzi yokuHlola engakaHleleki. Kufanele ivumele utitjhere bonyana
kancani kancani enze kabutjha izakhiwo zelimu ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimi lesiBili
lokweNgeza.
Imisebenzi yaqobe ngeveke
Utitjhere ufanele enze umsebenzi owodwa omude nofana mibili nofana mithathu emifitjhani ngeveke
• Ukuthuthukisa nokusebenzisa ilwazi-magama elikhulunywako (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa
imimongo nofana iinhlokwana.
• Ukulandela iinlayelo ezi -2-3 ezifitjhani, isib, (Yiza ngaphambili nomngani wakho).
• Ukuzibandakanya ekulingiseni nakukulumo-pendulwano elula ngemitjho (emi-3-4) ngokusekelwa
ngutitjhere lokha nakabatjengisaukulotjhisa/ikulumiswano efitjhani ngababili nangeenqhema ezincani.
• Ukudhlegana lokha nabanikela umngani iinlayelo nemilayo emifitjhani ngesikhathi semidlalo yelimi.
• Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ungubani igama lakho? Uneminyaka emingaki?
• Ukwenza nokuphendula iimbawo ezilula ezenziwa ngutitjhere nabalingani.
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’)
• Ukubona nokutjho izinto zamambala eziselimini elitjha, ( incwadi, ipensela, inyathelo, irhembhe, njll)
• Ukukhuluma ngezinto ezisesithombeni ukuphendula iinlayelo zakatitjhere, (Ubona ini esithombeni? Ngitjela
bonyana ubona ini esithombeni.)
• Ukulalela izehlakalo ezilula ezakhe zenzeka zinikelwa ngutitjhere. (imitjho emi-2-3) acoca ngalokho
akwenzako.
• Ngokurhelejwa nguttjhere, nikela izehlakalo ezilula ezakhe zenzeka (imitjho emi-1-2), isib. Abafundi batjela
utitjhere ngobujamo bezulu.
• Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo neengoma ezilula ngokuzithemba nangokuba majadu ngababili.
62 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo
ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele
zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona
ukubona iinthombe
• Ukulalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela nokuhlanganyela emakhorasini ngesikhathi esifaneleko,
begodu kubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani.
• Ukulalela nokuphendula imibuzo ngendatjana efitjhani elula efundelwe phezulu ngutitjhere.
• Ukuphendula imibuzo elula enjengokuthi ( ‘Ubani? Ini? Kuphi?)
Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi
Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla:
• Ragele phambili ngokwakha nokutjengisa ilwazi-magama nelimi elizibuyabuyelelako elifundiweko
eenkulumweni-pendulwano ezilula
• Ukuthoma ukuthuthukisa ukuzwisisa nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujamweni belimi
elizwisisekako elikhulunywako, amagama ajayelekileko, indlela yokubuza, izabizwana zmambala, izenzo,
imiyalo/ indlela yokukatelela.
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’).
• Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ubani? Ini? Kuphi? ‘Ngeyakabani?
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki :
• Ukuzibandakanya ekulingiseni nakukulumo-pendulwano elula ngemitjho (emi-3-4) ngokusekelwa
ngutitjhere lokha nakabatjengisaukulotjhisa/ikulumiswano efitjhani ngababili nangeenqhema ezincani.
• Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’)
• Ukulandela iinlayelo ezifitjhani ezilandelanako ezi-2-3 ezinikelwa ngutitjhere ezifitjhani.
• Ukunikela nokuphendula iinlayelo ezilula ezinikelwa ngutitjhere nabalingani, isib. Bamba ibholo
• Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ubani? Ini? Kuphi? ‘Ngeyakabani?
• Ukwenza iimbawo neentatimende ezilula ngelimi elitjha ngokusekelwa ngutitjhere, isib, ‘Ngingaya
ngaphandle ngiyokudlala, ngiyakubawa?’
TTKH 63
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGREYIDI 3 ITHEMU 4
ILITHERESI ESATHUTHUKAKO
Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela
nokuKhuluma
OKUMUMETHWEKO/UMQONDO/AMAKGHONO
Ilemuko lefonoloji namatjhada
• Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako
• Ukubona inani lamatjhada elungeni ngalinye emagameni ajayelekileko.
• Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu.
• Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana
eLimini leKhaya neLimini Lesibili lokweNgeza (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.). Okungasenani yenza
itjhada linye ngeveke.
• Ukufundisa amanye amatjhada angahle ahluke, isib. Abokamisa
• Ukufundisa amanye amamatjhada amanengana asekuthomeni angahle ahluke eLBN kuneLimini leKhaya.
• Sebenzisa amakarada weenhlavu/wamalungu ukwakha amagama (bona, yitjho, yenza)
UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani amaminithi - 15 kabili ngeveke)
Kabili ngeveke, ngokuya ngesikhathi esikhona, utitjhere ucoca nofana afunde indatjana. ( Iindatjana
ezicocwako zingenziwa samidlalo) ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo.
Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho
boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe.Utitjhere utlola amagama avela kanengi endatjaneni bese
uwabeka ebodeni lamagama.
Umsebenzi waqobe ngeveke
• Lalela iindatjana ezifitjhani, izehlakalo ezakhe zenzeka nofana amatheksti aliqiniso acocwako nofana
afundwe eNcwadini eKulu nanyana ephostareni eneenthombe ngokuzithabela begodu nihlanganyele
emakhorasini ngesikhathi esifaneleko.
• Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso
notitjhere.
• Landela umtlolo ofundwa ngutitjhere. Lokha nakufundwa umtlolo ofanako kwesibili notitjhere, abalingani
babona amagama ajayelekileko begodu bafunda ngokutjhelela nokuzwisisa.
• Ukufunda butjhelela, itheksti yokuFunda ngoKwabelana efundwe eThemini yoku-1 neyesi-3, ngeenqhema
ezincani.
• Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula (Ubani? Ini? Kuphi? Njani?)emayelana netheksti yokuFunda
ngoKwabelana.
• Yitjho amagama wezinye zezinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo yakatitjhere nabalingani.
• Lingisa iingcenye zendatjana ngeenqhema ezincani.
• Ngokurhelejwa ngutitjhere, bayabuyelela bacoce indatjana ngababili.
• Ukukhumbula nokufunda amanye amagama ajayelekileko atlolwe nge LBN ngetlasini, isib. umkhangiso
osebodeni.
• Ukufunda nokutlola amanye amagama ajayelekileko ngeLBN.
64 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki:
Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako)
• Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako.
• Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana eLimini
leKhaya neLimini Lesibili lokweNgeza (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.). Okungasenani yenza itjhada linye
ngeveke.
• Ukubona amanye amatjhada angahle ahluke, isib. Abokamisa
• Ukufundisa amanye amamatjhada amanengana asekuthomeni angahle ahluke eLBN kuneLimini leKhaya.
• Sebenzisa amakarada weenhlavu/wamalungu ukwakha amagama (bona, yitjho, yenza)
UkuFunda ngokwaBelana : (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako)
• Ukufunda butjhelela, itheksti yokuFunda ngoKwabelana efundwe eThemini yoku-1 neyesi-3.
• Phendula imibuzo elula mayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani.
• Ukutjengisa ukuzwisisa ilwazi-magama endatjaneni ngokufunda amagama.
• Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa izitho zomzimba nekulmo-pendulwano elula ngababili
nangeenqhema ezincani.
AMATHEKSTHI ATJHUKUMISIWEKO/IINSETJENZISWA ZONYAKA
• Amaphostara wekulumiswano
• IinCwadi eziKulu zombili ezingasilo iqiniso neziliqiniso
• Amanye amatheksti akhulisiweko (iinkondlo, iingoma, njll)
• Izinto eziphathelene nemimongo neenhloko, amaphaphethi, amamaski, njll
• Iinthombe okufanele zilandelaniswe.
• Ibuthelelo leendatjana ezifitjhani, iinkondlo neengoma.
• Imidlalo Yelimi (Okukhulunywako)
• Iincwadi zeenthombe ezineenhlokwana.
• Amalebula wamafletjhi karada atlolwe izinto ezingetlasini nemiqaliso namagama avela kanengi
emtlolweni.
• Amatjhadi wama-alfabhethi
• Izinto zokukhomba lokha nakufundwa amatheksthi akhulisiweko, iindatjana ezisebodeni.
• Amamaski, iiNcwadi eziKulu ezenziwe nguTitjhere nabaFundi, iincwadi zeZig-zag, amaphaphethi,
amafletjhi karada, njll
• Izambatho zokulingisa/amaprhopsi- ukwenzela ukulingisa indatjana/ukudlala indima.
• Ukulingisa indatjana/umdlalo
• Amaphostara weKulumiswano neenthombe ukusekela ukufundiswa kweendatjana nelwazi-magama
• Ama-CDs, DVDs ( ezifundwako nofana ezicocwako),iinkondlo, imilolozelo neengoma, iindlali maCD
nofana amarekhoda wamatheyiphu namahlelo wakamabonwakude.
TTKH 65
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
IGLOZARI
I-akhronimi/ibizo-sirhunyezwa- ligama elibizekako, elakhiwa ngamaledere wokuthoma wegama (isbisib. FET-
Further Education and Training)
ilimi lokwEngeza- (Qala ilimi lekhaya)- ngelinye ilimi elifundwa mfundi ngaphandle kwelimi lakhe lekhaya
ubulimi-nengi bokungezelela: umuntu lokha nakafunda ilimi (nanyana amalimi) ukungezelela elimini lakhe lekhaya.
Ilimi leli alithathi indawo yelimi lekhaya kodwana lifundwa kanye kanye nelimi lekhaya. Ehlelweni lobulimi-nengi, ilimi
lekhaya liyaqinisekiswa ngesikhathi lelo lokungezelela lithathwa njengelinye lesibili elisekelako (isib.woke amalimi
wokungezelelwa, kufakwe hlangana ilimi lokuFunda nokuFundisa nawo afundiswa kunye nelimi lekhaya kodwana
akalijamiseleli).
thanda ubuhle belimi– Lokha umuntu afunda ilimi (nofana amalimi) ukwengezelela elimini okungelakhe namkha
iLimi Lekhaya .Ilimi leli alingezeleli ilimi lekhaya kodwana lifundwa ngokukhambisana nalo..Emahlelweni wethanda
buhle belimi,ilimi lekhaya liyangezelelwa beliqinisekiswe ngesikhathi nanyana ngiliphi ilimi elingezelelako lifundwa
libonwa njengakungezelela ukuqakatheka kwelimi lelo elifundwako(isib. Woke amaLimi woKwengezelela okufaka
hlangana iLimiLokufundisa,afundisaw akhambisane neLimi Lekhaya nokho angalijamiseleli)
ukungahlathululeki kuhle- ukuhlathulula okubili okwenzeke ekusetjenzisweni kwegama nawulisebenzisa
ungakatjheji, ukungahlathululeki kuhle kutjhugulula umqondo (isib. Ubaba uthi ingahlatjwa ikomo emhlophe)
Umqondophika-igama eliphikisanako ngehlathululo egameni elinye iLimini elifanako (isib.’ukujabula’ ‘nokudana’)
Ukuhlola-isakhiwo sendlela yekambiso eragela phambili yokubuthelela ilwazi ngekhgono lomfundi ngeendlela
ezihlukahlukeneko
umsetjenzana wokuhlola-umsetjenzana osetjenziswa ukuhlola abafundi ngemisetjenzana eminengana namkha
iingcenye
ifana-tjhada- kubuyabuyelela itjhada elifanako, ivamisa itjhada elingukamisa nanyana elingungwaqa. Ukubuyelela
kungabonakala ekuthomeni emagameni alandelanako nanyana ngaphakathi kwamagama
i-analoji - 1.ukuthola okufanako ezintweni ezibonwa njengezihlukileko.
2. ukuthola okufanako ezintweni ezibonakala njengezihlukileko, indlela yokuhlathulula nanyana yokutjengisa
okuthileko, kodwana ingasi ubufakazi. Umuntu kufanele atjheje i-analoji emamala. Kufanele kube nokukhambisana
kuhle phakathi kwento ehlathululwako kanye nemininingwana ye-analoji.
ukuveza umlingisi- ukucoca ngezehlakalo ezincani nanyana ukukhuluma ngezehlakalo ngomnqopho wokuthula
umbiko, ukujabulisa, nanyana ukuveza umlingisi
abopopayi- maqhinga wokusebenzisa umlandelande weenthombe ukwakha isithombe-ngqondo somnyakazo
somsikinyeko nanyana sepilo
irhobho-ndaba/ibohlololo – kungazaliseki kwesiphetho egade silindelwe, sekunalokho indaba yehliswe sisehlakalo
nje esingatjho litho nofana esilihlaya eliseqadi
bunqopha- indlela yokuveza imibono emibili nanyana ehlukileko elinganako (isib. Ukuzonda khulu, ngebelo elincani)
igama eliphikisako- ligama elitjho ihlathululo engafaniko neyelinye igama ngelimi elifanako (isib.’thaba’ kanye
‘notlhuwa’)
ngokufaneleko- nangabe ilimi lifanele lelo limi lifanelekile ngokuya kwetheksthi lapho lisetjenzliswe khona (isib.
Ukuthi nilale kuhle kuzakukhambelana nesikhathi sokulala kodwana ukuthi kusile kungakhambelana nokuphuma
kwelanga)
ukuhlola- ikambiso eragela phambili ehlelekileko yokubuthelela ilwazi elimayelana nekghono lomfundi ngeendlela
ezinengi ezihlukileko
Ukubuyelela abokamisa- 1. ukubuyelela khulukhulu kwabokamisa emagameni amabili nanyana emagameni
66 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
amanengi isib.”Khalakatjha”
2. ukwengeza- itjhada labokamisa akunafuneko bonyana linembe: ukubuyelela kungakha umlandelande wetjhada
labokamisa endaweni ethileko
abamukelilwazi – 1. mumuntu nanyana abantu abalalelako, abafundako, nanyana ababukela amatheksthi
ngomnqopho wokuthola ilwazi (Isib. abalaleli behlelo lomrhatjhi weendaba)
2. ukwengeza- khulukhulu, bamukeli-lwazi abakhambela imidlalo yeengoma nanyana umdlalo
itheksthi ephathekako- itheksthi enomsebenzi obonakalako begodu ayingabazeki (isib. imagazini namaphepha-
ndaba, ama-athikili, agadangiswe emirhatjhweni nakumabonwakude, imikhangiso, amabhrotjha wokuvakatjha,
iindlela zakarhulumende, iimbonelo zeencwadi eziliqiniso)
ubuhlangothi – kuthatha enye into nofana umbono ngendlela yokukhethulula nanyana ukuthanda elinye ihlangothi
nanyana umuntu kunomunye okwenza kube budisi ukobana kuhlolwe kuhle.
2. ukwengeza. Emdlalweni weenkotlelo, “isikhuni” siba budisi ngakwelinye ihlangothi bese senze ukobana sijikele
ngehlangothini lelo
okudosako- ngokuncani nanyana mbikwana otlolwe ngehla nanyana ngezasi ku-athikili, isithombe, njll.
ikhathuni- 1. ukuveza komlingisi ngendlela yokukhulisa amakghono wakhe nanyana ukuvela kwakhe.
2. ukwengeza- ukudweba ikhathuni ephepheni kwenzela ukurhwala nanyana ukuphula amatshwayo womlingisi
unobangela (qala umphumela)– lokho okubangela bona kube nokwenzekako nanyana ubujamo
amaqhinga wesinema – iinsetjenziswa esisetjenziswako nakwakhiwa ifilimu (isib. Ukubumbeka, umkhanyo,
umhlobo wokutjhuda)
hlathulula- ukwenza ihlathululo izwakale kuhle kumfundi
Umutjhwana- beka endaweni efaneleko. “indoda eyabe yembethe irhembhe ebovu yabaleka”. Umutjho oyihloko
ngothi,”Indoda yabaleka”. Amagama athi, ‘yabe yembethe irhembhe ebovu ‘ mumutjho oyamileko’. Angeze wakghona
ukuzijamela uwodwa, nalokha isenzo siphelele. Imitjhwana eyamileko ithoma ngeenhlanganiso (begodu, nanyana)
nanyana nesabizwana senani (ngubani, yiphi). Isihlanganiso sihlanganisa umutjhwana nenye ingcenye yomutjho
oyihloko. “Indoda eyembethe irhembhe ebovu yabaleka”. Kilomutjho “ukwembatha irhembhe ebovu” akusiwo
umutjhwana nanyana ibinzana lamagama. Isenzo asikapheleli (kulicezwana)
isitlhori/isiqongo – lizinga eliphezulu kunawo woke (lokugcina) lesehlakalo endabeni. Lelizinga liqakatheke khulu.
Sisehlakalo esizidlula zoke izehlakalo ngokuqakatheka okuthusako/okukarisako nanyana okwenzekako endabeni
ukukhambelana – 1. itjhebiswano elizwakalako elingabonakaliko elihlanganisa imibono ibumbane bese yenza bona
indima nanyana indinyana ibumbane
2. Ukungezelela: kungafaka nehlelo elaneleko ukuletha ihlathululo, nanyana ukuhlela imitjho ngokulandelana. Ihlelo
elinomraro lingenza isitatimende bona singakhambisani.
ukukhambisana –ukuhlangana nangabe imitjho, iindima ngokuhlanganiswa kuhle ngokufana neenhlanganiso,
izabizwana kanye nebuyelelo
ukuhlanganisa – kuhlanganisa imibono evela emithonjeni ehlukahlukeneko wakhe umbono munye ozwakalako
wemibono embalwa
ikholokhyalizimu (qala isirhumutjha) – ilimi eliba ngelekulumo engaziwa ngabanye nanyana elingakajayeleki
kodwana elingasetjenziswa elimini elihlelekileko
madanisako/-khulisako – mazinga wokumadanisa nokukhulisa (njengeemphawulo neembaluli u- “omkhulu”,
omkhudlwana”, “omkhulu khulu”
madanisa- (qala okungakhambisaniko) –ukuhlola indlela izinto ezifana ngayo
TTKH 67
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
irarano- Kukulwa nanyana kuphikisana okuvela hlangana nabalingisi bodwa nanyana kwabalingisi nobujamo
obuthileko bezinto. Irarano lingavela ekuqhulaneni kwemicabango yomlingisi ayedwa.
isihlanganiso – ligama elisetjenziselwa ukuhlanganisa imitjhwana emibili, amagama, ibinzana kanye nemitjho
Isihlanganisi- ligama elisetjenziselwa ukuhlanganisa imitjhwana emibili, amagama, ibinzana nanyana imitjho
ihlathululo enqophileko(qala ihlathululo ebhamba) – kokubili ukuhlangana okuhle nokumbi igama elikubuthako
ngokukusebenzisa okudlula ihlathululo ebhamba (esisekelo)
ubujamo– itheksthi ngaso soke isikhathi iyasetjenziswa bese ikhiqizwa ngokobujamo, ubujamo bufaka hlangana
ubujamo obunabileko kanye nobumsinya kufakwe hlangana izinto ezifana nehlalakuhle, isiko kanye nesendlalelo
sepolotiki, ithemu lingatjho godu lokho okwenzeke ngaphambilini nanyana okulandela igama nanyana itheksthi
begodu kuqakathekile ehlathululweni yalo
okumumethweko – ngilokho okungaphakathi komtlolo
amatshwayo wobujamo – amatshwayo wobujamo kusebenzisa amagama akhambisana negama elingaziwako
ukunikela ihlathululo. Iqhingeli lokufunda lingafundiswa kanye nelwazi-magama.
ukumadanisa (qala indlela yokusetjenziswa kwelimi – ukutsengwa nanyana ukuhlolwa kwendlela ihlathululo
ebunjwa ngayo ngokuzwisisa amandla wetjhebiswano ngaphakathi nahlangana namalimi; kunikela umfundi amandla
ukobana abalekele ukudlelezelwa begodu asebenzise ilimi ngendlela efaneleko
(qala ukumadanisa) – ukuqala indlela izinto ezihlukana ngayo
imithetho yelimi – iindlela kanye nemithetho efaneleko yokusebenzisa ilimi . eminye imithetho isiza ukudlulisa
ihlathululo (isib. Imithetho yehlelo, amagabhadlhela); eminye isiza ekwethuleni lokho okumunyethweko (isib. Oku
munyethweko, isithombe esivamileko, iinhloko, ilwazi elingezeleleko elitlolwa phasi, amatjhadi, iinhloko, amarhelo,
iinthombe, i-indeksi); begodu eminye itjengisa iphetheni yelimi ebe esele litlanyiwe (isib. Ukulotjhisa, ukukhuluma
kancazana)
ukuhlola okuragela phambili- kufaka hlangana imisebenzi ehlolwako eyenziwa unyaka woke
ikulumo-pikiswano – kukulumo-pikiswano,iinqhema ezimbili ziphalisana ngokwazo. Umnqopho kutjhugulula ijaji
nabamukelilwazi ukobana umbonwabo ngesihloko abaphiwe sona uzwakala kuhle begodu ungofaneleko kunaloyo
wesinye isiqhema.
Ihlathululo ebhamba (qala godu ihlathululo engakanqophi) – yihlathululo yegama njengombana linjalo
Igama elisuselwe kwelinye – igama elisuselwe kwelinye nanyana emrabhini, esikhathini esinengi lakhiwa ngokufaka
isithomo nanyana isilungelelo isib. ‘umuntu’ ususelwa esiqwini ‘-ntu’)
ilimi lesigodi – indlela yelimi elisetjenziswa mphakathi othileko; lihluke khulu kunezinye iindlela zelimi elifana nalo
ngokwamagama, ukwakheka begodu/kanye nokuphimiswa kwamagama
itshimo lomdlalo – lenzeka lokha abamukelilwazi/ ababukeli /abafundi/ bazi izinto ezinengi ngobujamo kanye
nemiphumela yazo kunabalingisi ababandakanyekako, kwenza bona ukutjhuba komoya kurhagale, ukuthaba kanye
nokuzibandakanya kwabamukelilwazi
isakhiwo somdlalo – 1. Indlela ekhethekileko yesitayela semitlolo imidlalo etloleke ngayo
2. ukuhleleka kwesakhiwo, iinkundla, iinqephu, abadlali nakukghonakalako namatshwayo welimi emdlalweni.
ukufika esiphethweni; ukusebenzisa okutloliweko nanyana imitlhala ebonakalako ukubona lokho okungakavezwa
bunqopha nakafundako.
uku-editha –indlela yekambiso yokwenza itlhatlhabejo nanyana ukwenza ngobutjha itlhatlhabejo yetheksthi,
kufakwe hlangana ukulungiswa kwemitjhapho yelimi, amatshwayo nemitjhapho yokutloleka kwamagama nokuhlola
ukutlola ukobana imibono ikhambelane begodu nesakhiwo esikhambelanako, kunrhatjhi, uku-editha kufaka hlangana
ukwakha, ukukhetha nokutlama amatheksthi
68 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
umphumela (qala godu unobangela) –umphumela nanyana isiphetho sesenzo nanyana ubujamo
isithintela/umphumela – ngokwenza into ethileko ithinteke ngokhunye okwenzekako/umphumela wesehlakalo
esithileko
ilimi elithinta imizwa – ilimi elivusa imizwa ebukhali
ihlonipho– ukuveza ngendlela elula nanyana engazwakaliko ejanyiselelwa ngomcabango nanyana ngegama
elizwakala lilumela nanyana libunqopha
okubonakalako (ukungakhambisani nokungabonakali)- ihlathululo etjhatjhalazi nanyana evezwe bunqopha
ukuhlola kwangaphandle – kuhlolwa okwenzeka ngaphandle kwesikolo nanyana etlasini
hlola: bumba imibono, thatha iinqunto, kanye nokuthuthukisa imibono ekufundeni
isithombe-ngqondo – magama akha imifanekiso engqondweni (Isib: isifaniso, isingathekiso ukwenza-samuntu)
ukutjhelela – 1. igama libuya ekugelezeni komlambo begodu liphakamisa ukukhambisana nokuhlangana okunikela
ilimi ikhwalithi yokuba nemvelo, ukusetjenziswa lula nokulirhumutjha lula
2. Ukungeza nendlela ehle yokulawula ihlelo (mhlamunye ingasi indlela ehle yehlelo).
ubukhulu/umhlobo weledere – bungako bobukhulu beledere elitlolweko nanyana umhlobo wamaledere asetenziselwa
ukutlola (Isib.i-12pt kukhompyutha nanyana i- Times New Roman (umhlobo wamaledere asetjenziswako)
(okungafani nengemva) – ngokusetjenziswa njengombana kusitjho, kutjho ukubekwa kwento phakathi nanyana
eqadi kwefreyimu ngaphambili, kusetjenziswe ngokufanekisa, kutjho ukugandelela nanyana ukutjheja into eyodwa
ukudlula enye
iforamu - ukukhuluma ngesiqhema nanyana iforamu yekulumo-pikiswano ingasetjenziselwa ukuphalisana nezinye
iinkolo, nanyana ngetlasini ngokuhlukanisa abafundi ngeenqhema ezine, isiqhema ngasinye sizakukhuluma
ngehlangothi elihlukileko lesihloko. Ijaji lizakuthatha isiqunto ngesiqhema esithumbileko.
ijenri (zemitlolo)– imihlobo nanyana imikhakha leyo amatheksthi enziwa abe ziinqhema, isib. Inovela, umdlalo,
iinkondlo, incwadi yangokomthetho kanye nencwadi yobungani.
ukukhuluma ngezitho zomzimba– umsikinyeko wobuso nanyana womzimba okhambisana nehlathululo (isib.
Ukuvuma ngehloko)
amagrafu – imikhiqizo ebonwako nobukghwari obuthekhnikhali (isib. ukudweba, nokutlama)
ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako-lihlandla lokufunda lokufunda ngokukholwa lapho abantwana boke
basezingeni ilifanako begodu utitjhere asekele ukufunda lapho abafundi kancani kancani bathathe ilawulo.
ukutlola okukhokhelwako-kufaka hlngana abantwana ngayedwana nofana iinqhema ezincani zabantwana batlola
imihlobo yamathekhsti balandela utitjhere lapho anikele iimfundo ezincanyana ngamatshwayo wokutlola afana
nesakhiwo,amatshwayo,ihlelo namkha isipelinghi
imibuzo esezingeni eliphezulu-imibuzo efuna abantwana bonyana babuthelele ilwazi elibuya emahlangothini
ahlukeneko wetheksthi (o.ukubuthelela imibuzo eyehlukeneko) ukuraya okunqophileko(o.ukufunda esikhaleni)
ukuhlunga okwenzekileko
(o.ukunikela imibono)namkha/nofana ukubuka ithekisti (isib ukutjho bonyana uyithandili nofana akakayithandi nokuthi
kungani)
iLimi leKhaya/lokuBelethwa – lilimi umfundi alifunda kumbelethi ombelethako. Lilimi lokumunywa ekungelakamma
obeletha umfundi, isikhathi esinengi. Lilimi umntwana alifunda ekhaya. Lilimi afunda ngalo ukucabanga nokuthintana
nabanye
abomafana-peledwa– igama elinetjhada elifanako kanye nokupeledwa okufanako nelinye kodwana libe nehlathululo
ehlukileko (isib. ibizo ithanga ‘umgade’ ithanga ‘igoji’’)
TTKH 69
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
umabizwa-fana –igama elibizeka ngokufana nelinye kodwana lipeledeka ngokuhluka begodu linehlathululo
ehlukileko (isib. ibizo tlhaga, tlarha’’)
irhwala – ukuthuthukisa ngamabomu (isib. Ukuhlathulula into ngendlela yokobana ibe yikulu kunalokho engikho
kwamambala: ‘wangipha intabakazi yokudla.’)
isithombe – isithombe nanyana okhunye okusitjengiso okubonwako
okungakanqophi (kunalokho okunqophileko ) – into enqophileko nanyana ephakanyisiweko kutheksthi kodwana
kungavezwa bunqopha
okungakanqophi (kunalokho okutjho ihlathululo ebunqopha) – ihlathululo ephakanyiswa yitheksthi kodwana
engavezwa bunqopha
ukufaka hlangana – ikambiso yokobana ifundo kufanele itholwe ngibo boke abafundi kungakhathaleki bonyana
banaziphi iintayela zokufunda, ivelaphi kanye namakghono
izinga lokufunda ngokuzijamela-izinga lapho umfundi akghona ukfunda itheksi ngokunqopha ukungaba 95% (o.u
ngaphasi kwephoso elilodwa emagameni angaba 20 afundiweko) izinga lokufunda ngokuzijamela kuyitheksi elula
ngokulingeneko yomfundi.
ukuthatha isiqunto- kuthola ihlathululo ngalokho okuvezweko bese ukuthatha isiqunto ngakho koke
ukuthoma- ukuthoma (isib. kuthoma ikulumiswano)
intaviyu- ithaski yokubuthelela ilwazi nofana ikulumiswano yobuso nobuso ukucocisana okuphakathi
kwabantu,kunqotjhiswe ehlosweni ethile
ihluka lizwi– 1.iphetheni yokuba phezulu kwelizwi nanyana itjhuni yokukhuluma etjengisa izakhiwo zehlelo ezifana
nemitjho nanyana imitjhwana 2. ukungezelela. begodu kuhlukaniswa phakathi kwesitatimende begodu nemibuzo
bese iveza imizwa nanyana imikghwa yesikhulumi
umahluko welimi- imahluko yelimi itholakala lokha amatjhuguluko amancani ngokwelwazi-magama, isakhiwo
begodu/nanyana ukuphimisa okwenziweko, kungehluka ngokweendawo nanyana ngokweenarha
amalitheresi –imihlobo ehlukeneko yelitheresi (isib. okubonakalako, igrafu, ikhomphyutha, isirhatjhi, amasiko
nehlalakuhle)
ilitheresi (qala amalitheresi ) – ikghono lokukhambisa nokusebenzisa ilwazi mayelana neminqopho ehlukahlukeneko
kanye nobujamo begodu nokutlolela iminqopho ehlukeneko; ikghono lokurhumutjha amatheksthi, kuvumele umuntu
ukobanab azwisise iphasi lakhe. Ikghono lokufunda nokutlola.
ihlathululo ebhamba (ingasi ukufanekisa) – ihlathululo etjhatjhalazi, ihlathululo ebunqopha khulukhulu
engatjengiswa ngamandla wamagama
imalaphrophizimu/ukuhlanakela ngephoso – kuphambanisa nokuraranisa amagama ngomnqopho wokufuna
ukubukwa ngendlela yokobana lamagama nanyana apheze aphimiseke ngokufana kodwana ahluke ngokwaneleko
ukobana angahlekisa ngesimanga sokobana angakafaneli
ilimi elidlelezelako – ilimi elinqophe ekutholeni inzuzo ngendlela engakafaneli nanyana ngokudlelezela abanye,
isib. Imikhangiso, ukukhuluma ngokuthengiswako iinkulumo zepolotiki
ngokupheleleko- ikolelo yokobana ifundo kufuze itholakale kibo boke abafundi ngaphandle kwetjhejo lefundo,
ingemuva kanye nokukghona kwabo
70 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
TTKH 71
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 1 Isindebele SAL.