Skip to content
CAPS document

CAPS SAL IsiNdebele FP

Grades 1, 2, 3 Isindebele SAL CAPS document, 72 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Isindebele SALGrades 1, 2, 372 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISINDEBELE SECOND ADDITIONAL LANGUAGE National Curriculum Statement (NCS) Curriculum and Assessment Policy Statement FOUNDATION PHASE GRADES 1 – 3
Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2016 Department of Basic Education DRAFT COPY
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH) ISIGABA ESISISEKELO: ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA (LBN) AMAGREYIDI 1 - 3 TTKH 3
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 OKUMUMETHWEKO ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA . . . . . . . . . . 7 1.1 ISENDLALELO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 1.2 UMBONO-MAZOMBE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 1.3 IMINQOPHO EVAMILEKO YEKHARIKHYULAMU YESEWULA AFRIKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1.4 UKWABIWA KWESIKHATHI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1.4.1 isiGaba esisiSekelo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1.4.2 isiGaba esiPhakathi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10 1.4.3 isiGaba esiPhakemeko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 1.4.4 AmaGreyidi 10-12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 ISIGABA 2: UKWETHULA ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA ESIGABENI ESISISEKELO . . . . . . . . . . . . .12 2.1 AmaLimi esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola . . . . . . . . . . . . . . . . 12 2.1.1 Amazinga welimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12 2.1.2 Iminqopho yokufunda iLimi lesiBili lokweNgeza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 2.1.3 Ukufundisa iLimi lesiBili lokweNgeza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 2.1.4 AmaKghono weLimi eLimini lesiBili lokweNgeza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 2.1.5 Imihlobo yamalitheresi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17 2.1.6 Izakhiwo nokuSetjenziswa kweLimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21 2.1.7 Iinhloko nemimongo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21 2.1.8 Ihlelo Lefundo Nendlela Yokufundisa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 2.1.9 Ukuphathwa Kwetlasi Neentlabagelo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 2.2 UKUHLOLA ELIMINI LESIBILI LOKWENGEZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 2.3 UKWABIWA KWESIKHATHI NERHELO LEENKHATHI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 2.4 UKUKHUTJHULWA NOKUDLULISELWA PHAMBILI EMEGREYIDINI 1-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 2.5 UKUREKHODA NOKUBIKA EMAGREYIDINI 1 - 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 2.6 IINTLABAGELO ZOKUSEKELA UKUFUNDA NOKUFUNDISA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 ISIGABA 3: UMBONOMAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI OKUFANELE AFUNDISWE ELIMINI LESIBILI LOKWENGEZA (LBN) EMAGREYIDI 1-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 IGREYIDI 1 ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 IGREYIDI 1 ITHEMU 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 IGREYIDI 1 ITHEMU 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 IGREYIDI 1 ITHEMU 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 IGREYIDI 1 ITHEMU 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 IGREYIDI 2 ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37 IGREYIDI 2 ITHEMU 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 IGREYIDI 2 ITHEMU 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 IGREYIDI 2 ITHEMU 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43 IGREYIDI 2 ITHEMU 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 IGREYIDI 3 ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51 IGREYIDI 3 ITHEMU 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 IGREYIDI 3 ITHEMU 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 IGREYIDI 3 ITHEMU 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 IGREYIDI 3 ITHEMU 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 IGLOZARI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66 TTKH 5
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 6 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA 1.1 ISENDLALELO IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R-12 (TKZ) sendlala umgomo wekharikhyulamu nokuhlola emkhakheni wezokufunda. Ukuthuthukisa ukusetjenziswa kwawo, isiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke satjhugululwa, amatjhuguluko la azokuthoma ukusetjenziswa ngenyanga kaTjhirhweni ngomnyaka we-2012. Enziwa umtlolo owodwa opheleleko womThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola esifundweni ngasinye ukujamiselela iinTatimende zeemFundo, imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFunda begodu nemiHlahlandlela yokuHlola iimFundo emaGreyidi ni R-12 (2004). 1.2 UMBONO-MAZOMBE (a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke seGreyidi R-12 (Sango Tjhirhweni we-2012) sijamele Isitatimende somThetho-kambiso wesitatimende sokufunda nokufundisa eenkolweni zeSewula Afrika begodu simumethe okulandelako: (i) IinTatimende zomThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola zaleso naleso sifundo sesikolo esiphasisweko (ii) Umtlolo womThetho-kambiso, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12 ; begodu no (iii) Mtlolo womThetho-kambiso, iNational Protocol for Assessment Grades R-12 (Tjhirhweni 2012) (b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 (kaTjhirhweni 2011 sijamiselela iintatimende zekharikhyulamu zelizweloke ezimbili zanje, ezibizwa (i) Isitatimende seKarikhyulamu esiBuyekeziweko amaGreyidi R-9, Government Gazette No. 23406 yamhlana ama-31 Mrhayili 2002, begodu ne- (ii) Isitatimende seKarikhyulamu seLizwe Loke amaGreyidi 10-12 Government Gazettes, No. 25545 yamhlana amalanga asi-6 October 2003 and No. 27594 yangomhla we-17 kuMrhayili 2005. (c) Iintatimende zekharikhyulamu yelizweloke eziseengatjaneni b (i) no (ii) ngehla, zimumethe imitlolo yemithetho- kambiso elandelako esuswe beyajanyiselelwa siTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi 10-12 (Tjhirhweni 2012) ngesikhathi seminyaka we-2012-2014. (i) IinTatimende zeemFundo, imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFundo begodu nemihlahlandlela yokuHlola iimFundo emaGreyidi ni R-9 nemaGreyidi ni 10-12 ; (ii) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational Policy on assessment and qualifications for schools in the General Education and Training Band, egadangiswe kuGovernment Notice No. 124 ku Government Gazette No. 29626 yamhlana amalanga ali- 12 kuMhlolanja 2007; (iii) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), egadangiswe kuGovernment Gazette No. 27819 yamhlana amalanga ama- 20 kuVelabahlinze 2005; (iv) Umtlolo womthetho-kambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special needs, owagadangiswa kuGovernment Gazette, No. 29466 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni 2006, ungeniswe emtlolweni womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement emaGreyidini R-12 ; begodu TTKH 7
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 (v) Umtlolo womthetho-kambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol for Assessment (ema Greyidini R-12 ), egadangiswe kuGovernment Notice No. 1267 kuGovernment Gazette No. 29467 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni 2006. (d) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of the Isitatimende seKharikhyulamu yeLizwe loke amaGreyidi R-12, begodu neengaba zesiTatimende somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola njengombana zifakwe ezahlukweni 2, 3 begodu 4 zomtlolo lo eziphathelene nemikghwa namazinga weNational Curriculum Statement Grades R-12 .Ngakhoke, ngokuya ngokwesection 6A ye South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996, )yakha isendlalelo sokobana uNgqongqotjhe weFundo esiSekelo abonelele isiliganiso samazinga nemiphumela kanye nekambiso yokuhlola umsebenzi womntwana bona ibe khona eenkolweni zomphakathi nezizijameleko. 1. 3 IMINQOPHO EVAMILEKO YEKHARIKHYULAMU YESEWULA AFRIKA (a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sethula lokho okungathathwa njengelwazi, amakghono namagugu okumele kufundwe eenkolweni zeSewula Afrika. Ikharikhyulamu le inqophe ukuqinisekisa bonyana abantwana bazuza bebasebenzise ilwazi namakghono ngeendlela ezizwisekako emaphilweni wabo.Ngalokho, ikharikhyulamu ithuthukisa umqondo wokubuthelela ilwazi ebujameni bendawo leyo, ngesikhathi atjheja ukukateleleka eembopweni zephasi. (b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R-12 sifeza iminqopho yoku: • hlomisa abafundi, ngaphandle kokutjheja ibhoduluko lezokuhlalisana-nezomnotho, ubulili, ikghono lezomzimba nofana lezengqondo, amakghono namagugu adingekako ukuzanelisa, begodu nokuzibandakanya okuzwisisekako emphakathini njengabahlali benarha etjhaphulukileko; • ukwenza ifundo yamazinga aphezulu ifinyeleleke; • ukwenza kube lula bonyana abafundi basuke emazikweni wezefundo baye emisebenzini; begodu • kunikela abaqatjhi ngephrofayili eyaneleko yamakghono womfundi. (c) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sisekelwe eenkambisweni ezilandelako: • Ukutjhuguluka kwezokuhlalisana : ukuqinisekisa bonyana ukungalingani kezefundo kwesikhathi esidlulileko kwalungiswa nokuthi amathuba alinganako wezefundo anikelwe zoke iingaba zesintu. • Ukufunda ngomdlandla nangelihlo elihlabako : ukukhuthaza indlela yokufunda ngelihlo elihlabako nelinomdlandla, kunokobana kufundwe amaqiniso anikelweko ngehloko ngaphandle kokuwahlaba. • Ilwazi namakghono asezingeni eliphakamileko : iimfuneko ezimbalwa zelwazi namakghono okufanele zifunyanwe kileyo naleyogreyidi, zibekiwe begodu zibekwe amazingeni aphakamileko, afunyanekako kizo zoke iimfundo. • Ukuragela phambili : okumumethweko nobujamo baleyo naleyo greyidi kutjengisa ukuragela phambili ukusukela kokulula ukuya kokubudisi. (d) Amalungelo wobuntu, ukufaka koke, ubulungiswa bezebhoduluko nokuhlalisana : ukufaka imigomo yobulungiswa kezokuhlalisana, kezebhoduluko begodu namalungelo wabantu njengombana kuhlathululiwe kumThetho-sisekelo weSewula Afrika. IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi 10-12 itjhetjha khulu izinto ezifana nokutlhaga, ukungafani, ukungalingani, ubuhlanga, ilimi, iminyaka, abaphila nokukhubazeka begodu namanye amatshwayo. • Ukukarekela amahlelo welwazi lobugugu bendabuko : ukuthabela umlando onothileko wenarha namagugu wenarha le njengezinto eziqakathekileko ukunothisa amagugu amumethwe emThethweni- sisekelo ; begodu 8 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 • Ukuthembeka, ikhwalithi nekghono : ukunikela ifundo emadanisekako ngekhwalithi, ububanzi nangokudepha kwefundo yakezinye iinarha. (e) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R-12 sinqophe ukukhiqiza abafundi abakwazi uku: • bona nokurarulula imiraro nokuthatha iinqunto kusetjenziswa ukucabanga ngelihlo elibukhali nelokuzitlamela ; • sebenzisana ngepumelelo nabanye njengamalunga wesiqhema ; • hlela nokuziphatha begodu nokuphatha imisebenzi yabo ngokuziphendulela nangepumelelo ; • buthelela, ukutsenga, ukuhlela bese bahlaziya ilwazi ngelihlo lokuhlaba ; • khulumisana ngepumelelo basebenzisa amakghono wokubonwako/wokubukelwako, wamatshwayo begodu/nanyana welimi ngeendlela ezinengi sebenzisa isayensi nethekhnoloji ngepumelelo batjengise, ngelihlo lokuhlaba, nokuziphendulela manqophana nebhodulukweni neempilo zabanye; noku • Tjengisa ukuzwisisa iphasi bonyana linamahlelo anetjhebiswano ngokuyelela bonyana ukurarulula imiraro akwenzeki kukodwa ngeqadi. (f) Ukuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kufanele kube mgogodlha womkhandlu, wokuhlela begodu nokufundisa kileso naleso sikolo. Lokhu kungenzeka kwaphela nange boke abotitjhere banokuzwisisa okuhluzekileko bokobana iinqabo zokufunda zingalemukwa bezilungiswe bunjani, begodu ukuhlanganisa kungahlelelwa bunjani Okuqakathekileko ngokuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kuqinisekisa bonyana iinqabo ziyabonwa bezitjhejwa ngiyo yoke imikhandlu efaneleko ehlangana nomphakathi wesikolo, okufaka hlangana abotitjhere, iinQhema eziSekelako eziNzinze kumaDistrigi, iinQhema eziSekelako eziseZingeni leenHlangano, ababelethi neenKolo eziKhethekileko njengeendawo zemiThombo. Ukulungisa iinqabo ngetlasini, abotitjhere bafanele basebenzise amaqhinga amanengi wekharikhyulamu afana nalawo afakwe ku- Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010) yoMnyango weFundo Sisekelo 1.4 UKWABIWA KWESIKHATHI 1.4.1 isiGaba esisiSekelo (a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esisiSekelo sitjengisiwe ngenzasi: IGREYIDI R IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3 ISIFUNDO (AMA-IRI) (AMA-IRI) (AMA-IRI) (AMA-IRI) ILimi leKhaya 10 8/7 8/7 8/7 ILimi lokuThoma lokweNgeza N/A 3/2 3/2 3/4 ILimi lesiBili lokweNgeza N/A 1 1 1 IimBalo 7 7 7 7 AmaKghono wePilo 6 6 6 7 • ILwazi lokuThoma (1) (1) (1) (2) • UbuKghwari bokuTlama (2) (2) (2) (2) IsiFundo sokuziThabulula (2) (2) (2) (2) • UbuYena nokuHlalisana (1) (1) (1) (1) komuntu qobo lakhe INANI 23 24 24 26 TTKH 9
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 (b) Isikhathi sokufundisa samaGreyidi R sima iri ama-23. Isikhathi sokufundisa samaGreyidi 1-2 sima iri ama-24; bese ama Greyidi 3 abelwe ama iri ama-26. (c) Ilimi leKhaya ema Greyidini R labelwe ama-iri ali-10. Ubunengi bama-iri abu-8 nobuncani bama iri ali-7 babelwe amaGreyidini 1-3 eLimini leKhaya. iLimi lokuThoma lokwEngeza ema Greyidini 1-2 labelwe ubunengi bama-iri ama-3 nobuncani bama-iri ama-2 ;bese eGreyidini 3 linobunengi bama-iri ama-4 nobuncani bama-iri ama-3. ILimi lesiBili lokweNgezalabelwe i-iri li-1 emaGreyidini 1-3. (d) IimBalo emaGreyidini R-3 zabelwe ama iri ali-7. AmaKghono wePilo emaGreyidini R-2 abelwe ama iri asi-6; bese iGreyidi 3 yabelwe ama iri ali-7. 1.4.2 isiGaba esiPhakathi (a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esiPhakathi sitjengisiwe ngenzasi: ISIFUNDO AMA-IRI ILimi leKhaya 6 ILimi lokuThoma lokwEngeza 5 ILimi lesiBili lokweNgeza 2 IimBalo 6 ISayensi Yemvelo neTheknoloji 3.5 ISayensi yokuHlalisana 3 AmaKghono wePilo 4 • UbuKghwari bokuTlama (1.5) • IsiFundo sokuziThabulula (1) • UbuYena nokuHlalisana komuntu qobo lakhe (1.5) INANI 29.5 1.4.3 isiGaba esiPhakemeko a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esiPhakemeko sitjengisiwe ngenzasi: ISIFUNDO AMA-IRI ILimi leKhaya 5 ILimi lokuThoma lokwEngeza 4 ILimi lesiBili lokweNgeza 2 IimBalo 4.5 ISayensi yeMvelo 3 ISayensi yokuHlalisana 3 ITheknoloji 2 ISayensi yezomNotho nokuPhatha 2 UkuziJayeza zePilo 2 UbuKghwari bokuTlama 2 INANI 29.5 10 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 1.4.4 AmaGreyidi 10-12 (a) Isikhathi sokufundisa emaGreyidini 10-12 sitjengisiwe ngenzasi: ISIFUNDO AMA-IRI ILimi leKhaya 4.5 ILimi lokuThoma lokwEngeza 4.5 ILimi lesiBili lokweNgeza 2 IimBalo 4.5 UkuziJayeza zePilo 2 Ubuncani bananyana ngiziphi iimfundo ezintathu ezikhethwe esiQhemeni B i-Anekstjha 12 (3x4h) B, Amathebula B1-B8 yomtlolo womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, enqotjhiswe esigabeni 28 somtlolo womthetho- kambiso onikelweko. INANI 29.5 Isikhathi esabiweko ngeveke singasetjenziselwa kwaphela ubuncani obufunwa ziimfundo zesiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke zamaGreyidi R-12 (TKZ) njengombana ziveziwe ngehla, begodu angeze zasetjenziselwa nanyana ngiziphi iimfundo zokungezelela ezingezelelwe erhelweni leemfundo.Lokha umfundi nakafuna ukungezelela iimfundo, isikhathi esingezelelweko kufanele sabelwe ukufundisa imfundo lezo. TTKH 11
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 ISIGABA 2: UKWETHULA ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA ESIGABENI ESISISEKELO 2.1 AmaLimi esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola ILimi lisisetjenziswa/sitlabagelo somcabango nokuthintana.Libuye libe yindlela yesiko kanye neyokuzikhakhazisa kanengi abantu ababelana ngalo ukwenza bona iphasi abahlala kilo lizwakale ngcono.Ukufunda ukusebenzisa ilimi ngendlela efaneleko kwenza abafundi bathole ilwazi, bazitjho imvelaphi yabo, imizwa kanye nemibono, basebenzisane nabanye, bebalawule iphasi labo.Linikela godu abafundi ihlelo leenthombe ezinothileko, ezinamandla nezinemvelaphi enengi kanye nemibono engasetjenziswa ukwenza iphasi labo libengelinye kunaleli elingilo; libengcono belicace kunalokho elingilo.Kungebanga lelimi kobana ukungafani kwamasiko kanye nokuhlobana ngokokuhlalisana kuvezwe bekwakhiwe, bekungebanga lelimi bonyana izakhiwo ezinjalo zingatjhugululwa, zinatjiswe bezenziwe ngcono. 2.1.1 Amazinga welimi Ukufunda ilimi esiGabeni esiPhakathi kufaka hlangana woke amalimi wangokomthetho eSewula Afrika, okungilawa, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga namalimi angekho emthethweni, okungilawa, Arabic, French, German, Gujarati, Hebrew, Hindi, Italian, Latin, Modern Greek, Portuguese, Spanish, Tamil, Telugu, Urdu. Woke amalimi asemthethweni angethulwa ezingeni lelimi leKhaya, iLimi lokuThoma lokweNgeza, nofana okungasenani ezingeni leLimi lesiBili lokuNgeza. Ukufunda iLimi emaGreyidini 4 – 9 kufaka hlangana woke amalimi asemthethweni eSewula Afrika. Woke amalimi asemthethweni la angethulwa ezingeni leLimi leKhaya, iLimi loKuthoma lokweNgeza nofana iLimi lesiBili lokweNgeza. Amalimi angasisemthethweni angethulwa okungasenani ezingeni leLelimi lesiBili lokweNgeza lapho amalimi anjalo sele athuthukisiwe khona. ILimi leKhaya lililimi elitholwa bafundi kokuthoma bese iLimi lokuThoma lokweNgeza kube lilimi elifundwa ekungezeleleni elimini lekhaya lomuntu.Ilimi lesiBili lokweNgeza ngelinye ilimi elingezelelweko umfundi angalifunda, lokho kuvumela bonyana ukukhulumisana kunabe begodu kuthuthukisa ikghono lokukhuluma amalimi amanengi njengoba kuchitjiyelwe eMthethweni siSekelo neMthethwenikambiso weLimi kezeFundo.Ilimi lingasetjenziswa emphakathini nofana esikweni ukuthuthukisa ukwakha isitjhaba nokuzwisisana ekuhlanganyeleni ngamasiko.Iinkolo ezinengi zeSewula Afrika azethuli amalimi wekhaya wabanye nofana waboboke abafundi ababhalisileko kodwana zingaba nalinye nofana mabili amalimi asezingeni lelimi lekhaya.Ngaleyondlela, amagama athi, iLimi leKhaya, iLimi lokuThoma lokweNgeza neLimi lesiBili lokweNgeza aqaliswe ezingeni lekghono ilimi lelo elithulwa ngalo, ingasi indabuko yomuntu (leKhaya) nofana elizuzwe (njengama Limi) wokweNgeza.Ukwenzela umThethokambiso lo, elinye nelinye ilayelo/isitjengiso esikulayela eLimini leKhaya kufanele lizwisiseke bonyana litjho izinga ingasi ilimi ngokwalo. Izinga leLimi leKhaya linikela ubuhlakani belimi obutjengisa isisekelo samakghono wokuthintana wobuyena bakhe atlhogekako ebujameni bokuhlalisana begodu nemakghonweni wefundo aqakathekileko aphathelene nendlela yokutlola ilwazi ngokusebenzisa umkhumbulokanye nelemuko lokufunda buvundla kiyo yoke ikharikhyulamu. Kileli izinga lelimi, kugandelelwa bonyana kufundiswe amakghono wokulalela, ukukhuluma, ukufunda begodu newokutlola. Izinga leli linikela godu abafundi amakghono wezemitlolo, ukukarekela umtlolo nokubona izinto ngamehlo wengqondo okuzabanikela ikghono lokwakha ngobutjha, ukufanekisa/ukubona ngamehlo wengqondo, nokwenza ngcono ukuzwisisa iphasi abahlala kilo.Nanyana kunjalo, ukugandelela kanye namamaksi anikelwe ukuFunda nokuTlola ukusuka eGreyidini ye- 7 ukuya phezulu manengi kunalawo wokukhuluma nokulalela ngobaifuneko lekghono lokufunda nokutlola labafundi liyakhula njengoba bazilungiselela ifundo ephambili nephezulu begodu nephasi lomsebenzi. 12 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Izinga leLimi lokuThoma lokweNgeza lithatha sengathi abafundi abamane babe nelinye nelinye ilwazi lelimi lokha nabafika esikolweni.Umqopho eminyakeni embalwa yokuthoma yesikolweni kukuthuthukisa amakghono wabafundi wokuzwisisa nokukhuluma ilimi – amakghono asisekelo wokuthintana ngokwakhe.EGreyidini yesi- 2 neye- 3 abafundi bathoma ukwakha ikghono lokutlola nokufunda phezu kwesisekelo sezomlomo.Basebenzisa namakghono wokufunda nokutlola esele bawafundile ngeLimi labo leKhaya. EsiGabeni esiPhakathi nesiGabeni esiPhakamileko, abafundi baragela phambili nokuqinisa amakghono wabo wokulalela, ukukhuluma, ukufunda begodu nokutlola.Kilesi sigaba inengi labafundi bafunda ngeLimi lokuThoma lokweNgeza, okusiNdebele, begodu bafanele bathole ukuvezelwa kilo khulu.Ukugandelela okukhulu kubekwa eLimini lokuThoma lokwEngeza ngomqopho wokucabanga nokucabangisisa.Lokhu kwenza abafundi bathuthukise amakghono wabo aphathelene nendlela yokutlola ilwazi nokuzwisisa ngokusebenzisa umkhumbulo nelemuko, abawatlhogako ukuze bafunde iimfundo ezinjengeSayensi ngesiNdebele.Bazozibandakanya khulu namatheksti wezemitlolo begodu bathome ukuthuthukisa amakghono wobuthandabuza newokucabangisisa elimini lokweNgeza. Lokha abafundi nasele bangena eGreyidini ye 7, kufanele bonyana babe nobuhlakani obubonakalako eLimini labo lokuThoma lokweNgeza malungana nekghono letjhebiswano ngokwakhe nekghono eliphathelene nengqondo nokufunda.Nanyana kunjalo, iqiniso kukobana inengi labafundi alikghoni ukukhulumisana nanyana ukuthintana kuhle ngeLimi lokweNgeza kilesisigaba.Ngakho ke, isitjhijilo emaGreyidini 4-6, kunikela isekelo ebafundini laba ngesikhathi esifanako unikela ikharikhyulamu eyenza abafundi bakghone ukuhlangabezana namazinga afunekako emagreyidini asezako.Amazinga la, kufanele abe ngendlela yokobana abafundi bakghone ukusebenzisa iLimi labo lokweNgeza ezingeni eliphakameko lobuhlakani ukubalungiselela ifundo esezako nofana ephakamileko nofana iphasi lomsebenzi. Izinga leLimi lesiBili lokweNgeza lithatha sengathi abafundi abamane babe nelinye nelinye ilwazi lelimi lokha nabafika esikolweni.Umqopho wokubathula eLimini lesiBili lokweNgeza kuthuthukisa ikghono labafundi lokuzwisisa nokukhuluma ilimi- amakghono asisekelo wokukhulumisana hlangana nabantu.EmaGreyidini 4-6 abafundi bathoma ukwakha ilimi labo lomlomo nelokufunda nokutlola.Basebenzisa namakghono wokomlomo nawokufunda nokutlola esele bawafundile ngeLimi labo leKhaya neLimi labo lokuThoma lokweNgeza. EmaGreyidini 4-6, abafundi bazakuragela phambili nokuqinisa ukuLalela nokuKhuluma kwabo lokha nabathuthukisa amakghono wabo wokuFunda noku Tlola. Ngesikhathi abafundi bangena eGreyidini ye 4, kufanele bazame ukukhuluma ngeLimi lesiBili lokweNgeza kikho kokubili ukukhulumisana hlangana nabantu nezingeni eliphathelene nokuhlalisana/nomphakathi.Nanyana kunjalo, iqiniso kukobana inengi labafundi alikghoni ukukhulumisana nanyana ukuthintana kuhle ngeLimi lokweNgeza esigabeni lesi. Ngakho ke, isitjhijilo emaGreyidini 1-3, kunikela isekelo ebafundini laba ngesikhathi esifanako unikela ikharikhyulamu eyenza abafundi bakghone ukuhlangabezana namazinga afunekako emagreyidini asezako. Amazinga lawo kufanele abe ngendlela yokobana abafundi bakghone ukusebenzisa iLimi labo lokwEngeza ezingeni eliphakameko lobuhlakani ukubalungiselela ifundo esezako nofana ephakamileko nofana iphasi lomsebenzi. TTKH 13
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 2.1.2 Iminqopho yokufunda iLimi lesiBili lokweNgeza 2.1.2.1 Iminqopho evamileko Ukuba malimi manengi Ukuba malimi manengi kusikhali esiqakathekileko sokuhlanganisa abantu emphakathini, nokuthuthukisa umuntu ngamunye nomphakathi wokana. ISewula Afrika iyinarha enabantu abakhuluma amalimi amanengi ngokuba namalimi alitjhumi nalinye asemthethweni. Ngalokho, kuqakathekile bonyana abantwana bafunde amalimi wokwengeza basesebancani ngendlela okungakghoneka ngakho. Irhubhululo litjengisa bonyana ukufunda amalimi angezelelweko kunomphumela omuhle ekwenzeni ingqondo bonyana ihlale imajadu. Amalimi angezelelweko afundeka kuhle lokha abantwana banesisekelo esiqinileko seLimi labo leKhaya (LK). Ilimi lekhaya liba sisekelo sokufunda amalimi wokwengeza ezingeni lamalimi amanengi. Lokha abafundi bathoma bafunda ilimi lokwengeza eGreyidini yoku-1 kungaba sezingeni leLimi lokuThoma lokweNgeza (LTN) nofana ezingeni le LBN, kufanele bakhe isisekelo esiqinileko sokukhuluma begodu babone okunengi okutloliweko ngamalimi la. Kufanele bezwe ilimi elinengi elilula, elikhulunywako abazokghona ukulizwisisa ebujameni lobo. Ukulalela utitjhere acoca begodu afunda iindatjana eencwadini ezikulu ezineenthombe (Iincwadi eziKulu) yindlela ehle yokwenza lokhu; kunikela umntwana ithuba lokuthuthukisa ilwazi-magama begodu kusekela ilitheresi esathomako ethuthukako. Lokha ukuzwisisa kwabantwana kukhula, bathloga amathuba amanengi wokulalela nokukhuluma ilimi ngeendlela ezilula. Bathloga amathuba woku zibandakanyela isizathu samambala, isibonelo, emazingeni aphasi lokhu kungenziwa ngokuthi balandele iinlayelo elimini elinqotjhiweko. Kuqakathekile ukuhlala ukhumbula bonyana nange abantwana bangakghona ukufunda nokutlola ngeLK, bangadlulisela ilwazi namakghono welitheresi alandelako wokufunda nokutlola ngeLTN nangeLBN: • ilemuko lefonoloji – ilwazi lokuhlukanisa nokuhlanganisa amagama ngamalungu/ngamasilabhuli namatjhada • ilemuko le-othografi/indlela okutlolwa ngayo amagama–ukuzwisisa bonyana amatshwayo asephepheni ajamele amatjhada/imidumo • ilemuko lamaledere wama-alfabhethi – ukuzwisisa bonyana amaledere ajamele amatjhada /imidumo nokuthi amaledere ayahlanganiswa ukwakha amagama nemitjho • ukuzwisisa bonyana okutloliweko kuqukethe ihlathululo nokuthi ukufunda kuphathelene nokuthola ihlathululo yokutloliweko • okhunye okuqakathekileko ngokutloliweko isib. sifunda ukusuka ngesandleni sesincele ukuya ngesandleni sokudla • imikghwa neendlela zokufunda nokutlola – lokha abafundi banokuzithemba ngokufunda nokutlola ngeLimi labo leKhaya bangadlulisela amaqhinga lawo ekufundeni nekutloleni ngeLTN nangeLBN • ilwazi lokumumethweko – okumumethweko okutholakele kelinye ilimi kungadluliselwa kelinye ilimi, ngakho- ke, lokha ummongo/isihloko esithize sesenziwe ngeLimi leKhaya, lokho kunikela isisekelo sokuthuthukisa ilitheresi ngeLTN nangeLBN. ELimi lokuThoma lokweNgeza (LTN), abantwana kufanele bakghone ukufunda nokutlola ngokuzethemba elimini elinqotjhiweko ekupheleni kweGreyidi yesi-3, khulukhulu lokha nabazolisebenzisa njengeLimi lokuFunda nokuFundisa (LFF) eGreyidini yesi-4. ELimi lesiBili lokweNgeza (LBN) lapho kunikelwe khona isikhathi esincani, umqopho oqakathekileko kuzakuba ngokukhulunywa ngomlomo. Ngokufunda iincwadi ezilula ngeLimi labo lokuThoma lokweNgeza (LTN) nangeLimi lesiBili lokweNgeza (LBN), abantwana bazakuthola ukuvezelwa elimini elinqotjhiweko bese bathuthukisa ilwazi-magama labo. Bangasebenzisa namakghono wabo amatjha wokutlola abawatholileko ukusekela ukuthuthuka kwelimi labo lokukhuluma (isib. ukutlola amagama encwadini yelwazi-magama liqhinga elihle lokuthuthukisa ilwazi-magama). 14 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Ubudlelwano nomphakathI Unobangela wokwethula iLimi lesiBili lokweNgeza kukhuphula ubudlelwano emphakathini nokuletha/ukuzwisisa ukwahlukana nokufakahlangana okulandelako (ilimi, isiko nombala/ubuhlanga)ngetlasini nesikolweni. Ukufunda amalimi kuthuthukisa ukuzwisisa nokuthanda/nokukarekela amasiko ahlukahlukeneko. Ukufunda ilimi elitjha kufanele kufake hlangana ukuzijayeza amasiko, imikhuba nemikghwa. Isibonelo “ukuqala phasi lokha nawukhuluma nomuntu omdala kunawe, ukubetha izandla nawuthi ngiyathokoza njll. Iinkolo kufanele ziqinisekise bonyana ilimi elithulwa ezingeni leLimi lesiBili lokweNgeza (LBN) lingelinye lama limi weSintu ali 9 begodu ilimi lelo likhethwa ngokukhulumisana/ngokubonisana noMkhandlu wesiKolo. Umqopho oqakathekileko wekharikhyulamu yeLimi lesiBili lokweNgeza (LBN) kukhuphula ukusetjenziswa kwamalimi wendabuko weSintu nokusekela labo abangalikhulumiko bonyana bakwazi ukufunda ilimi leSintu okungasenani elisezingeni le (LBN) esiGabeni esisiSekelo ukuthoma ngeGreyidi yoku-1. Irhubhululo lithole bonyana eenkolweni lapho ilimi lokuFunda nokuFundisa (LFF) neLimi lokuThoma lokweNgeza kuyi-English nofana i-Afrikaans, abafundi abanengi bamalimi weSintu abakhulumisani nabangani babo nabotitjhere ngamalimi anamandla la. I(LBN) izakuvula amathuba wokukhulumisana kiboboke abafundi bonyana baveze amazizo wabo ngamanye amalimi ngale kwe- English ne Afrikaans. Abotitjhere bazakukhuthazwa bonyana bakhuphule amanye amalimi ngaphandle kwe- English ne-Afrikaans ukwenzela bonyana bakwazi ukungenisa ukwahlukana nokuba malimimanengi. 2.1.2.2 Iminqopho enqophileko Ukufunda iLimi lesiBili lokweNgeza kufanele kuvumele abafundi bonyana ba: • thole amakghono welimi athlogekako bonyana bakhulumisane kuhle ngelimi elinqotjhiweko ezingeni elisisekelo; • lalele, khulume, funde/bukele begodu batlole ilimi ngokuzethemba okukhulako nokulithabela. Amakghono la nendlela yokuziphatha kwabantu kwakha isisekelo sokufunda ipilo yoke; • veze, ngomlomo nangokutlola, begodu nemizwa ukwenzela bonyana batjhaphuluke elimini; • sebenzise ilimi nemicabango yabo ukuthola okunengi ngabo namasiko ahlukahlukeneko nephasi elibazombelezileko. Lokhu kuzaba vumela bonyana baveze ilemuko labo nalokho abakutholileko ngephasi labo ngomlomo nangokutlola; • sebenzise ilimi ukungena/ukufumana nokulawula ukuthintana ebujamweni obuthize. Ilwazi lokutlola nokufunda lilikghono eliqakathekileko ‘eminyakeni yelwazi’ begodu lenza isisekelo sokufunda ipilo yoke; • sebenzise ilimi njengendlela yokuveza ilwazi ngeenhloko ezijayelekileko; ukwenzela ukuhlanganyela nemihlobohlobo yamatheksti ajayelekileko; begodu nokufunda umtlolo uwufundela ukuzijabulisa, ukuthola ilwazi elisisekelo nokukhulumisana. 2.1.3 Ukufundisa iLimi lesiBili lokweNgeza Ukwenzela ukufunda iLimi lokweNgeza kuhle, umuntu uthloga bonyana avezwe kanengi kilo ngendlela okungakghoneka ngayo ukwenzela ukwakha ikghono lephaliswano lelimi begodu nekulyumiswano esisekelo ngephaliswano.Ngakho ke, abotitjhere kufanele baqinisekise bonya abafundi balalela begodu bafunde iLimi lokweNgeza ngesikhathi esabelwe iinhloso ezahlukahlukeneko.Abafundi bathloga amathuba wokulalela iLimi lokweNgeza ukuthola ilwazi nokuzwisisa (isib.Ikulumo pendulwano) begodu nokuzijabulisa (isib.Ingoma/umvumo).Okuqakatheke khulu, bathloga ithuba lokufunda nokubukela iLimi lokweNgeza ukuthola ilwazi (isib.Iinlayelo zokwenza iimbhedlezwana) ukuzijabulisa (isib.Indatjana elula).Irhubhululo lisitjengisa bonyana indlela elula yokuthuthukisa ilwazi magama elibanzi kukufunda amatheksti afaneleko.Kuqakathekile bonyana komlomo, okutlolwako namatheksti abukelwako abe sezingeni elifaneleko labafundi.Lokha amatheksti abudisi khulu, azabaqeda amandla/phula umoya begodu angekhe bafunde litho; lokha nakalula khulu, angekhe kube khona iintjhijilo begodu abafundi bazakufunda okuncani khulu.Indinyana eqakathekileko okufanele idlalwe ngutitjhere welimi, kumetjhisa izinga letheksti nezinga lomfundi.Kisosoke isiGaba esiPhakathi, abafundi kufanele balalele begodu bafunde amatheksti aselayinini lokuthuthuka kwamakghono wabo welimi. TTKH 15
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Abafundi kufanele bazwisise ihloso yokobana bakhulumelani.Kisosoke isiGaba esiPhakathi, abafundi kufanele benze imisetjenzana yomlomo esezingeni lokuthuthuka kwamakghono wabo welimi.Kuyathlogeka bonyana abafundi bathole umbiko obuyako ngasosoke isikhathi begodu nangesikhathi esifaneleko ngekulumo yabo yomlomo ukwenzela bonyana bazi bonyana kukuphi lapho kufanele benze ncono khona begodu bunjani.Indinyana eqakathekileko okufanele idlalwe ngutitjhere welimi, kunikela umbiko obuyako oseqophelweni eliphezulu, ozakuba sehliziyweni yokuhlola okuhle. EmaGreyidini 1 – 3, kuqakathekile bona: • Kunqotjhwe khulu ekuLalelen nekuKhulumeni • Kube nokusekelwa okuragela phambili lokuthuthukisa ilwazi magama, ukwakha imitjho neendinyana, begodu nehlelo ebujamweni. • Abafundi basebenze ngamatheksti ahlukahlukeneko, okufaka hlangana amatheksti abukelwako. Amatheksti la, ayangokuba nzinyana lokha nabasuka egreyidini enye baya kwenye. 2.1.4 AmaKghono weLimi eLimini lesiBili lokweNgeza Ilimi lesiBili lokweNgeza (LBN) lizakufundiswa emaGreyidini 1 ukuya ku-3 ngawowoke amalimi ali-11 asemthethweni. Umqopho wekharikhyulamu yeLBN kuthuthukisa amakghono wokukhuluma ngokomlomo. Ikharikhyulamu yeLBN izakubandakanya amakghono alandelako aqakathekileko: • Ukulalela nokukhuluma: Ukukhuluma ngomlomo Amakghono wokuCabanga nokuCabangisisa nokuthuthukisa amakghono welimi. neZakhiwo nemiThetjhwana yokusetjenziswa • Amakghono weIlitheresi Esathomako (Ilemuko kweLimi izakufakwa hlangana nokulalela lefonoloji, ilemuko lamatjada, ukufunda nokutlola nokukhuluma namakghono asathomako okusathomako/okusasikimako) welitheresi. Umnqopho weLBN kufundisa ilimi lokukhuluma nokuthuthukisa amakghono asisekelo wokukhulumisana hlangana nabantu. Umqopho uzakuba khulukhulu semisetjenzaneni yokulalela nokukhuluma efaka hlangana ukulotjhisana, ukulandela imilayelo, ukwenza iimbawo, ukusebenzisa ilimi eliyifomula nokuzibandakanye eenkulumweni pendulwano ezilula ngokusebenzisa iindinyana ezisafomula/ezizibuyelelako zelimi. Lokha utitjhere nakathula iLBN e Greyidini yoku-1, kufanele abe nendlela elula yokuthola umqondo ‘welimi lokwengeza’ bonyana uzwisiseke ebafundini abancani. Indlela ehle yokwenza lokho kusebenzisa amaphaphethi/ abonompopi, abanganikelwa amagama welimi lokwengeza, isibonelo, iphaphethi uPule. Esifundweni sokuthoma, utitjhere uthula iphaphethi bese utjela abafundi bonyana uPule akakwazi ukukhuluma ilimi labo lekhaya; ukwazi ukukhuluma, isib. isiNdebele, ngakho ke kufanele bakhulume isiNdebele no Pule. Ngaleyondlela, uPule uzahlala alitshwayo lasafuthi letlasi yeLBN. Utitjhere angethula iphaphethi yesibili (isib. Iphaphethi uPalesa ) ukwenzela ukutjengisa ikulumiswano ngetlasini yeLBN (isib. ukulotjhisana). Lokha amalimi afundwa ngokukhulunywa, kufanele kube nokubuyabuyelela okunengi ukusekela ukufubda ngehloko. Iingoma zemisikinyeko neenkondlo, ukubuyabuyelela ucoce iindatjana nokufunda ngokwabelana kufanele kube misetjenzana eqakathekileko yekharikhyulamu yeLBN. Abantwana bangafindiswa nelimi elisayifomula/elizibuyabuyelelako, isibonelo,ukulotjhisana. Enye indlela esebenza kuhle kuSikinya umZimba ngokuPheleleko(SZP) okuyindlela yokukhuluma ngokungaphimiseli, isib. abantwana baphendula iinlayelo nemiyalo ngendlela emnandi ngokudlala imidlalo efana no ‘Simon says…’. Iingoma zemisikinyeko neenkondlo zingezinye iindlela zoku kuSikinya umZimba ngokuPheleleko(SZP). Ukubuyabuyelela uvume sakhorasi ilwazi- magama nelimi elizibuyabuyelelako elifundwe eendatjaneni (ezicociweko nezifundiweko), iingoma neenkondlo kufanele kube misetjenzana yangamalanga. 16 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Ilwazi-magama eliqakathekileko nezingamutjho eziseendatjaneni, eengomeni nemilolozelweni ingasetjenziswa ngetlasini ukwenzela ukuyifaka-hlangana emisetjenzaneni yangamalanga nokungezelela amathuba wokobana itholwe begodu isetjenziswe bantwana. Kufanele kwenziwe amaboda wamagama ukwenzela ukukhumbuza utitjhere nabantwana ngelwazi-magama esele lifundisiwe. Lokha abantwana nasele bakwazi ukutlola ngeLimi labo leKhaya (LK), amagama la angatlolwa ngesihlathululwini-mezwi sabo (iincwadi zelwazi-magama) bese enziwa imidlalo yelwazi-magama nemidlalo-magama/amakhwizi. Lokha abantwana nasele bakwazi ukufunda nokutlola ngeLimi labo leKhaya (LK), (ekupheleni kwe Greyidi 1), bangasebenzisa lokhu njengesitlabagelo sokufunda iLBN. Isibonelo, bangafunda Iincwadi eziKulu ezimumethe iintjengiso/iinthombe ezinengi netheksti elula notitjhere wabo. Bangafunda imitlolo engetlasini ngeLBN (isib. amalebula, imithangala yamagama, amaphostara), begodu bafunde iincwadi ezilula khulu ngeLBN lokha nangabe zikhona ewugwaneni yokufunda. Bangatlola amagama amatjha eenhlathululwini mezwi zabo (iincwadi zelwazi- magama) begodu bawafunde. Lokhu kuzakuveza abantwana khudlwana eLBN begodu bakghone ukuthuthukisa ilwazi-magama labo. Ikharikhyulamu yeLBN esiGabeni esisiSekelo ihlelwe ngendlela elandelako: • okumumethweko, iminqopho namakghono okufanele afundiswe ngethemu • imihlahlandlela yokwabiwa kwesikhathi • iintjhukumiso zokuhlolwa okungakahleleki • irhelo leentlabagelo eziphakamisiweko eGreyidini ngayinye 2.1.5 Imihlobo yamalitheresi Iimfundo zeLBN kufanele zifake hlangana amalitheresi wokukhulunywako, wokubukelwako, wokubala nasematheksthini. Abotitjhere bayakhuthazwa bonyana basebenzise iLimi leKhaya ukusekela ukufundiswa kwe LBN lapho kukghoneka khona. Ama-alfabhethi nemitlolo esetjenziswa emalimini weSintu ayafana nawe English ne Afrikaans. Isibonelo, abafundi be LBN bazakukghona ukubala bakhumbule namatshwayo weenomboro, kodwana kuzakuthlogeka bonyana bafunde amagama weenomboro ngelimi elitjha. Ukusebenzisa iingoma ezibalako neenkondlo kuyakhuthazwa ukufundisa amagama weenomboro, amalanga weveke, iinyanga zonyaka, njll. Indlela yokufundisa ilemuko lamatjhada/ amaledere izakuya ngokuthi ngiliphi ilimi elifundiswako. Ukucoca iindatjana ngokuzisekela ngeenthombe neentlabagelo zokuzwakalako, kuyakhuthazwa ukwenzela ukwethulwa kwelitheresi yamatheksthi. Iincwadi eziKulu namaPhostara aneenthombe kuphela ngiwo aphakanyiswako eGreyidini yoku-1. EGreyidini yesi-2 amatheksti anamagama aqakathekileko nelimi elizibuyabuyelelako kufanele asetjenziswe. EGreyidini yesi-3, amatheksti anamagama alula azibuyabuyelelako, ilimi elizibuyabuyelelako nemitjho kufanele zisetjenziswe ukuthuthukisa ilitheresi esathomako. Ukulalela nokuKhuluma Ukufunda ilimi lokwengeza kuyafana nokufunda ilimi lekhaya ngaphandle kokuthi khona kwenzeka ngemva kwesikhatjhana emaphilweni wabantwana. Enyakeni wokuthoma epilweni yabo, abantwana bezwa inani elikhulu lelimi elilula ebujamweni, okubavumela bonyana kancani kancani bamunye ihlelo/igrama nelwazi-magama lelimi labo lekhaya. Ngemuva konyaka nofana ngaphezudlwana, abantwana bathoma ukukhuluma ilimi labo lekhaya kodwana ingasi ngemitjho epheleleko. Bathoma ukukhupha igama elilodwa nofana mabili, abawasebenzisela ukuveza ihlathululo enengi neenzathu. Bazwisisa ilimi elisezingeni eliphezulu khulu kunangendlela abangakghona ukukhuluma/ukuziphendulela ngayo. TTKH 17
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Kuqakathekile bonyana lokhu kuhlale kuseenqondweni zabotitjhere lokha abantwana bafunda ilimi lokwengeza. EGreyidini yoku-1, abafundi kufanele bathulwe enanini elinengi lelimi elikhulunywako ngendlela yeendatjana neenlayelo zangetlasini. Ukulalela ukucocwa kweendatjana yindlela ehle khulu yokewnza abantwana bathole ilimi labo lokwengeza. Utitjhere kufanele: • akhethe indatjana elula enesakhiwo esizibuyabuyelelako, esivumela abafundi bonyana bazibandakanye netheksti ngendlela yelimi elisakhorasi. (ilimi elizibuyabuyelelako) • asebenzise ilimi elilula khulu, akhulume buthaka kodwana ngokwemvelo • asebenzise izitho zomzimba, iinthombe nezinto zamambala ukwethula ilwazi-magama elitjha nokusekela ukuzwisisa indatjana • abuyelela kanengi acoce indatjana, kancani kancani athome ukubandakanya abantwana khudlwana, isibonelo ngokuhlanganyela notitjhere ekucoceni indatjana. • atlole ilwazi-magama eliqakathekileko kumafletjhi-karada bese alibeke ebodeni lamagama. Enye indlela yokwethula abantwana elimini lokwengeza kulalela iindatjana (nofana amatheksti aliqiniso) afundwa ngutitjhere. Utitjhere ufunda eNcwadini eKulu, encwadi eneenthombe ezikulu nomtlolo omkhulu ozakubonwa ngiboboke abafundi lokha nakafundako. Lokhu kubizwa ngokuthi ‘ukuFunda ngoKwabelana’. Okuhle ngokuFunda ngoKwabelana kukuthi nanyana kumusetjenzana omuhle khulu wokulalela, kuthuthukisa nelitheresi esathomako yomfundi. Isibonelo, abantwana bafunda imiqondo wokutloliweko (isib. ukuthi sithoma ukufunda incwadi ngaphambili bese sigcina ngemuva; nokuthi nasifundako, sifunda ukusukela ngesandleni sesincela ukuya ngesandleni sokudlaand nokuthi sisuka phezulu siye enzasi kwekhasi), nokuthi bathoma ukukhumbula amagama ambalwa atloliweko ngelimi lokwengeza (isib. umsana, umntazana). Abafundi kufanele babebawujayele umsebenzi wokuFunda ngoKwabelana ngoba bazabe bawenza eemfundweni zeLK ne LTN. Kuzakusekela ukufunda ilimi lokha nangabe indatjana yinye icocwa nge LK, LTN nange LBN nakukghonekako. Enye indlela ehle khulu yokwethula abantwana elimini lokwengeza kukubanikela imiyalo elula bese baphendula ngokwenza, isibonelo, utitjhere uthi, ‘Yiza lapha, Thabo,’ asebenzise nezitho zomzimba, bese umfundi uyenza. Indlela le, eyaziwa ngokuthi kuSikinya umZimba ngokuPheleleko(SZP), ubuhle bayo kukuthi utitjhere uzokubona khonokho ukuthi uThabo uyazwisisa nofana awa, begodu anganikela ipendulo/umbiko obuyako khonokho athi ‘Wenze kuhle, Thabo,’ nofana abuyelele umyalelo buthaka khulu kunekuthomeni begodu asebenzise izitho zomzimba khudlwana kunekuthomeni. Ilimi langetlasini (isib. Yiza ngaphambili nokuthi hlala emadini) linikela amathuba amanengi wokuthi utitjhere athule ukuSikinya umZimba Ngokupheleleko ngendlela yemvelo. Iingoma zemisikinyeko neenkondlo nazo ziyindlela ehle khulu yokuhlanganisa ilimi nalokho okufanele kwenzeke ngendlela esekela kokubili ukuzwisisa nokukhumbula ilimi. Ubuhle bazo zontathu iindlela ezihlathululwe ngehla (ukulalela iindatjana, UkuFunda ngoKwabelana, noKunyakazisa umZimba Ngokupheleleko) kukuthi zoke zinqophe ekufundeni ilimi ngokulalela nokuzwisisa. Lokhu kususa umthwalo wokuthi umfundi omncani kufanele akhulume, kunciphisa ivalo bese kuvumela abafundi bonyana baqalane nokuzwisisa ilimi. Nanyana kunjalo, ukuze babe basebenzisi belimi abanekghono, abafundi kufanele bazijayeze ukukhuluma. Ekuthomeni, ilimi elikhulunywa bafundi kuzakuba lilimi lokuhlonipha/lokuzithoba – iingoma neenkondlo ezifundwa ngehloko zingelinye ilimi eliyifomula elifundwe njengelimi elizibuyabuyelelako, isibonelo, ‘Lotjha, unjani?’ ‘Ngikhona, unjani wena?’ Kodwana kancani kancani, njengoba abafundi bathoma ukuzwisisa ilimi lokwengeza, kufanele bathome ukukhuluma, ekuthomeni ngokuphimisa igama linye nofana mabili. isibonelo, ekuphenduleni umbuzo wakatitjhere, ‘Uyithandile indatjana,’ umfundi uphendula ngokuthi ‘Iye’ nofana ‘Awa.’ Imidlalo yindlela ehle yokuqinisa ilimi nokubandakanya abantwana ekufundeni majadu. Isibonelo, utitjhere angasebenzisa irenghi ukufundisa ilimi eliyifomula. Umntwana munye uthoma ngokubuza ‘Ungubani igama lakho?’ Umntwana olandelako uyaphendula uthi (isib. nginguZuki) bese abuze umntwana olandelako ‘Ungubani igama lakho?’ njalo njalo ukufika lapho woke umntwana sele akhulumile. 18 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Ekuthomeni, ilimi labafundi elisathomako elikhulunywako kufanele lisekelwe (isib. atjengise/enze isibonelo begodu asekele). Isibonelo, abafundi bangathoma ngokurhaya ikondlo/ukuvuma iingoma zemisikinyeko neenkondlo, babuyelele ilimi elibuyabuyelelwako, ukubuyabuyelela kanengi ilwazi-magama njenge khorasi bese ngokuya kwesikhathi ubabandakanye ekulingiseni okulula, iinkulumo pendulwano, njll. Ngokurhelejwa ngutitjhere, abantwana bangabuyelela bacoce iilimi lokuhlonipha/lokuzithoba zendatjana basebenzisa amapropsi/izambatho zokulingisa (isib. amamaski, amaphaphethi, njll.) Utitjhere kufanele enze isiqinisekiso sokobana boke abantwana bathola ithuba lokukhuluma ngokusebenzisa ilimi lokwengeza endaweni ephephileko nesekelweko. Njengoba abantwana bazabe bathuthuka ngebelo elingafaniko, utitjhere kufanele andlale amathuba wokukhuluma ngendlela yokuthi afake hlangana ukukhomba izinto nokutjho amagama wezinto ezisesithombeni nangetlasini, njll. Njengoba abantwana bathuthuka emagreyidini, utitjhere kufanele alindele bonyana abantwana bakhulume khudlwana nekulumo yabo ibe yidenyana. Imisetjenzana yokulalela nokukhuluma ihlelwa yakhambelane nemmongo. Kuphakanyiswa bonyana utitjhere akhethe okungasenani immongo emibili ngethemu eGreyidini yoku-1 neGreyidi yesi-2 nemimmongo emithathu eGreyidini yesi-3. Utitjhere kufanele akhethe immongo ezakuvumela bonyana akghone ukufundisa ilimi lokwengeza. Imimongo leyo kufanele ibe ngejayeleke khulu ebafundini, engcono khulu ngileyo esele isetjenzisiwe eLK neLTN. Isizathu sokusebenzisa imimongo kukwenzela bonyana kukghoneke ukubuyabuyelela ilwazi-magama nezakhiwo zelimi ngendlela ezwisisekako. Isibonelo, amagama aphathelene nomzimba (ubuso, amehlo, iindlebe, ipumulo, umlomo, imikhono, imilenze, iinyawo) nokuthi zikuphi izitho lezo (Khomba i _____yakho. /Lokhuyi _____yami. / Lokhu ma _____ wami.) lokhu kufanele bakuzwe ngokubuyabuyeleliweko ebujamweni; abafundi kufanele banikelwe ithuba lokuwasebenzisa. Lokha ilwazi-magama nezakhiwo nazibuyabuyelelwa kanengi, abafundi bazakghona ukuzikhumbula nokuzisebenzisa. ILitheresI esaThomako ELBN umnqopho kuthuthukisa ilitheresi Esathomako okulilimi elikhulunywako ngemisetjenzana yokulalela nokukhuluma (iingoma, iinkondlo, ilimi elibuyabuyelelwako, imiyalo, iinlayelo ukucoca indatjana), ilemuko lefonoloji (ukuzwisisa amatjhada akhulunywako nokuthi amatjhada la ahlanganiswa njani ukwenza amagama), ilemuko lokutloliweko, ukwazi amatjhada (ubudlelwano hlangana neledere netjhada, ukuhlukanisa igama ngamatjhada/ ngamalunga, ukuhlanganisa igama ngamalunga) namakghono asathomako wokotlola. Amakghono wokufunda asathomako (isib. ukukhomba izinto, ukufunda iinthombe, ukulandelanisa iinthombe, njll.) zethulwa ngokucoca iindatjana, ukuFunda ngoKwabelana nokuFundela Phezulu okuzabe kutjengiswa ngutitjhere. Ngemva kwesikhatjhana, eGreyidini yesi-3, imisetjenzana esathomako yokutlola ingahlanganiswa nemisetjenzana esathomako yokufunda. Ilemuko leFonoloji namaTjhada Igadango lokuthoma lokufunda ukuhlukanisa ilimi elitloliweko ngamalunga kukhuluma ngokusebenzisa amakghono welemuko lefonoloji nelemuko lamatjhada. Womabili aqakathekile begodu athembekile ukwenza ibonelo phambili lekghono lomntwana lokufunda ekukhambeni kwesikhathi. Imibono yokufundisa amakghono welemuko lefonoloji nelamatjhada ifaka hlangana: • Ukuzwa amatjhada ngokubuyelelweko (ukudlala ngamagama) eengomeni neenkondlweni • Ukuwahla lokha kukhulunywa amagama asemutjhweni • Ukuwahlela amalungu wegama lokha nakukhulunywako • Ukuhlukanisa amagama akhulunywako abe malungu ubuye uwahlanganise godu TTKH 19
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 • Ukubona amatjhada ekuthomeni/phakathi/ekugcineni kwamagama akhulunywako • Ukuwahlela itjhada ngalinye(iledere ngalinye) emagameni akhulunywako • Ukuhlukanisa amagama akhulunywako abe matjhada ubuye uwahlanganise godu • Ukubona ubudlelwana hlangana neledere netjhada Ukufundisa nokucocisana okungakatjhejeki kobudlelwana hlangana neledere netjhada elimini elitjha kufanele kwenzeke eGreyidini yesi-3. Ngalesisikhathi amatjhada/amaledere ngeLimi leKhaya nangeLBN azabe sekakhona. Kuzakucociswana ngokufana nangokuhluka kwamatjhada wamaledere wama-alfabhethi nge LBN, isib. iledere u “a” egameni ant (English); “a” appel (Afrikaans) no “a” abantwana (IsiNdebele). UkuFunda ngokwaBelana UkuFunda ngoKwabelana yindlela ephumelelisa khulu yokufunda ezakusetjenziswa ukuthuthukisa amakghono wokufunda eLBN ukusuka eGreyidini yoku-1 ukuya phambili. UkuFunda ngoKwabelana kuqakathekile ukuthuthukisa ilimi nelitheresi. Umnqopho woku Funda ngoKwabelana emaGreyidini woku-1 ukuya kweyesi-3 kungukwethula abafundi elimini labo okuyiLBN ngendlela ezwisisekako nesekelako. Ubuye ithuthukisa ilitheresi esathuthukako yabafundi elimini labo lokwengeza. Ezingeni leGreyidi yoku-1, utitjhere kufanele: • akhetha amatheksthi akhulisiweko elula khulu eneenthombe (isib. Incwadi eKulu, Amaphostara) aneenthombe ezinengi ezibonakala kuhle. • abandakanya abafundi emisetjenzaneni “yokubukela nokukhuluma ngeenthombe”; • coca indatjana ephathelene neenthombe; • khuthaza abantwana bonyana babuyelele ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba zendatjana ecociweko EmaGreyidini wesi- 2 neyesi- 3 amatheksthi wokuFunda ngoKwabelana (Iincwadi eziKulu) kufanele zifake hlangana amagama, ilimi elizibuyabuyelelako nemitjho emifitjhani. Utitjhere kufanele: • akhulume ngeenthombe nabafundi ukwenzela bonyana bazwisise ilwazi-magama. • afunde itheksthi amahlandla ambadlwana ngokusebenzisa umuno wakhe nofana ‘into yokukhomba’ ukwenzela bonyana abafundi babone lapho afunda khona. • abuze imibuzo ephathelene nendatjana. • kancani kancani abandakanye abafundi ‘ekufundeni’ indatjana. • atlole amagama aqakathekileko aphathelene nesithombe (kumafletjhi karada) bese awabeke ebodeni lamagama (angabuye asetjenziselwe ukuzijayeza, ukubuyekeza nemidlalo) Ukuzwisisa ELimini lesiBili lokweNgeza umqopho khulukhulu ekuzwisiseni okulalelwako nokubukelwako. Lokhu kuthuthukiswa kukwakha ilwazi-magama nokubuza imibuzo ezakuvumela bonyana abafundi bazibandakanye netheksthi. Utitjhere kufanele athome ngokubuza imibuzo ephathelene netheksthi ebukelwako, isib. ukutjho nokukhomba izinto nokubuza imibuzo elula (Ngubani? Ini? Kuphi?). 20 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 2.1.6 Izakhiwo nokuSetjenziswa kweLimi Ema Greyidini 1-3, izakhi nokusetjenziswa kwelimi zifundwa ngokungakatjhejeki ngokuthi bathulwe elimini elikhulunywako ngendlela ezwisisekako. Ukufunda okungakatjhejeki kuzokwenzeka ngokulalela iindatjana, ukufunda ngokwabelana, iingoma neenkondlo, ukusikinya umzimba ngokupheleleko, ilimi elizibuyabuyelelako nelimi elisafomula. Isibonelo, lokha utitjhere nakathula indatjana etja, uzakufundisa ilwazi-magama ngokusebenzisa iinthombe begodu/nofana izinto zamambala . Uzakutlola amagama kumafletjhi karada bese awabeke ebodeni lamagama. uzakusebenzisa lokhu ukujayeza nokubuyekeza afake hlangana imisetjenzana efana nemidlalo. 2.1.7 Iinhloko nemimongo Iinhloko nemiMongo kufanele ikhethwe ngokuyelela ukwenzela bonyana ilimi nelwazi-magama libuyabuyeleleke njalo njalo begodu ngaleyo ndlela lifundwe. Isibonelo imimongo efana nokuthi Mina ingalandelwa mummongo othi Umndeni wami, Isikolo sami, njll. Yona imimongo le neenhloko, zingabuyelelwa begodu zingezelelwe emaGreyidini wesi-2 nowesi- 3. Imimongo kufanele ihlelwe ngendlela yokuthi iveza ukuthuthuka kwelimi elingasetjenziswa emphakathini, esikolweni nakezinye iindawo. Imimongo etjhukumisiweko: IGreyidi 1 IGreyidi 2 IGreyidi 3 Mina nomzimba Wami Mina nomzimba Wami Mina nomzimba Wami Abangani Abangani Abangani Ikhaya lami Ikhaya lami Ikhaya lami Umndeni wami Umndeni wami Umndeni wami Izambatho Ukuthenga Ukuthenga Esikolweni Esikolweni Esikolweni Ubujamo bezulu Ubujamo bezulu Ubujamo bezulu Iimbandana Iimbandana Iimbandana Abantu abasirhelebhako Abantu abasirhelebhako Abantu abasirhelebhako Ukudla Ukudla Ukudla Zemidlalo Zemidlalo Zemidlalo Iinkathi zonyaka Iinkhwelo Iplasi Zemidlalo Iminyanya (amalanga Iminyanya (amalanga Iminyanya (amalanga wamabeletho, amafestivali, njll.) wamabeletho, amafestivali, njll.) wamabeletho, amafestivali, njll.) TTKH 21
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 2.1.8 Ihlelo Lefundo Nendlela Yokufundisa Ihlelo lefundo kufanele likhuthaze ukufunda ngokusebenzisana nokufundisa ngendlela yangababili, imisetjenzana yeenqhenyana ezincani begodu abafundi kufanele banikelwe amathuba amanengi wokobana bakhulume ngelimi elitjha basebenzise ilimi elizibuyabuyelelako (baphendule ekulotjhisaneni, bazibandakanye eenkulumweni pendulwano, badlale imidlalo yelimi, iingoma zemisikinyeko, njll.). Indlela yokusebenzisa imizwa eminengi iyakhuthazwa. Ilimi elitjha kufanele lifundwe ngendlela yokuzithabisa ngokubuyabuyelela kanengi njengekhorasi, ukusikinya umzimba ngokupheleleko, ukulingisa, ukuvuma iingoma zemisikinyeko neenkondlo ezisekelwe misetjenzana angayibona, angayizwa nalokho angakuthinta. Abotitjhere kufanele bafune amathuba wokobana abafundi basebenzise begodu batjengise amakghono welimi labo elitjha abasanda ukulithola (ukulotjhisana ngawo woma-3 amalimi, ukuvuma iingoma zelanga lamabeletho, izinto zekhonsadi yesikolo, amalanga avulekileko, njll.) 2.1.9 Ukuphathwa Kwetlasi Neentlabagelo Amatlasi weSewula Afrika amihlobohlobo begodu afaka hlangana woke umfundi. Kujayelekile ukuba nabafundi abakhuluma amaLimi weKhaya angaphezulu kwelilodwa okungenzeka kungabi liLimi lokuFundisa nokuFunda (LFF) lesikolo. Kezinye iinkathi, ilimi elethulwa ezingeni leLimi lesiBili lokweNgeza (LBN) kuyenzeka kube liLimi leKhaya labanye abafundi. Eendaweni ezinjalo, utitjhere weLBN kufanele ahlele imisetjenzana yakhe ngendlela yokuthi yamukeleke ebafundini abakhuluma iLimi leKhaya nalabo abakhuluma iLBN. Abotitjhere kufanele basebenzise labo abakhuluma iLimi leKhaya njengeembonelo, begodu babasekele bonyana badose phambili ngesikhathi ngesikhathi sokufundiswa bangani lapho bazakukghona ukusekela abafundi beLBN (abangakhulumi ilimi lelo). Kokuthoma, iLimi leKhaya kufanele lisetjenziselwe ukusekela ukufundiswa kweLimi lesiBili lokweNgeza. Amaboda wamagama angenziwa ukukhumbuza utitjhere nabantwana ilwazi-magama esele lifundisiwe ngamalimi amathathu ahlukahlukeneko. Abotitjhere bakhuthazwa bonyana basebenzise imibalabala ukuhlukanisa ilwazi-magama eliqakathekileko leLimi leKhaya, iLimi lokuThoma lokweNgeza neLimi lesiBili lokweNgeza. Imidlalo yelimi efana nalo othi (USimon uthi, ukuraya, njll) kufanele isetjenziswe ukufundisa ilimi elizibuyabuyelelako nelwazi-magama eliqakathekileko. Iintlabagelo ezifana (nezinto zamambala, amaphostara, Iincwadi eziKulu, Ibuthelelo leendatjana, iingoma neenkondlo, amamaski, amaphaphethi okufaka hlangana neeNcwadi eziKulu ezenziwe ngutitjhere nabafundi, iincwadi ze zig-zag kufanele zisetjenziswe. 2.2 UKUHLOLA ELIMINI LESIBILI LOKWENGEZA Ukuhlola eLBN kufanele kube ngokungakahleleki, begodu kwenzeke ngokuragela phambili (ukuphendula ekulotjhisaneni, imiyalo, ukwenza iinlayelo, ukutjho/ukuvuma iingoma zemisikinyeko neenkondlo, ukuzibandakanya eenkulumeni pendulwano, ukuzibandakanya ekulingiseni, ukuphendula iindatjana, ukutjho izinto, njll.) Ukuhlolwa okunengi kufanele kwenziwe ngokuqala, ngokuphendula ngokukhuluma nangokubatjengisa. Utitjhere urekhoda imiphumela yokuhlola ngokusebenzisa irhelo lokuhlola. ILimi lesiBili lokweNgeza angekhe lasetjenziselwa ukukhutjhulwa nokuphasisa abafundi emaGreyidini woku-1 ukuya kweyesi-3. 2.3 UKWABIWA KWESIKHATHI NERHELO LEENKHATHI Isikhathi esitjhukumisiweko sokufundisa ilimi lesiBili lokweNgeza esiGabeni esiPhakathi li-iri li-1 ngeveke. Iinkolo ziyakhuthazwa bonyana zisebenzise iindlela zabo zokuhlakani ukusebenzisa i-iri li-1 ngeveke eLBN emaGreyidini 1-3. Irhelo leenkhathi elilandelako litjhukunyisiwe: • Iimfundo ezi-4 x amaminithi ali-15 weLBN ngeveke (isib ngoMvulo ukuya kuLesine) • Iimfundo ezi-3 x amaminithi ama-20 weLBN ngeveke (isib. ngoMvulo ukuya kuLesithathu) • Iimfundo ezi-2 x amaminithi ama-30 weLBN ngeveke (isib ngoMvulo ukuya kuLesine) Ngendlela utitjhere azokuhlela ngayo irhelo leenkhathi kufanele likhambisane nokufundiswa kweLBN 22 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 2.4 UKUKHUTJHULWA NOKUDLULISELWA PHAMBILI EMEGREYIDINI 1-3 Iimfuneko zokukhutjhulwa nokudluliselwa phambili emaGreyidini 1 - 3 angekhe kwatjhuguluka ngokufundiswa kweLimi lesiBili lokweNgeza (LBN). ILimi lesiBili lokweNgeza angeze latjhejwa ekukhutjhulweni nekudluliseleni phambili kwabafundi 2.5 UKUREKHODA NOKUBIKA EMAGREYIDINI 1 - 3 Ukuthuthuka kwabafundi eLimini lesiBili lokweNgeza kufanele kulandelwe ngokugcina ubufakazi ngemarhelweni wokuhlola, emanowuthini wokuqala, njll, wekotara. Iinkolo (Abotitjhere) bayakhuthazwa bonyana babike iragelo phambili lomfundi eLimini lesiBili lokweNgeza ngamaripoti wabafundi wekota. 2.6 IINTLABAGELO ZOKUSEKELA UKUFUNDA NOKUFUNDISA Utitjhere ufanele abe ne-: a) IsiTatimende somThetho-Kambiso weKharikhyulamu nokuHlola b) Language in Education Policy (LiEP) c) Iinhlathululi-mezwi neencwadi zokuthola ilwazi (iinhlathululi-mezwi elimalimi mabili nezimalimi manengi, amatheserasi, amaensayitlophidiya, incwadi ehle yokuthola ilwazi lehlelo, njll) d) Iintlabagelo zeSigaba esisiSekelo eLimini leSibili lokweNgeza • Amahlelo wokufundisa; • Iincwadi eziKulu; • Amaphostara wekulumiswano akhambisana memimingo yeLBN • Ibuthelelo leendatjana, iinkondlo neengoma • Amadiski wokuzwakalako aneengoma, iinkondlo neekulumo-pendulwano zemisikinyeko e) Ifayili/incwadi kaTitjhere yeensiza:lokhu kungaba yifayili eyenziwe ngamamatheriyali abuthelelwe ngutitjhere nofana umhlahlandlela katitjhere katitjhere. f) Ukufinyelela kumatheriyali yokufunda yangetlasini, yesikolweni begodu/nofana ibulungelo leencwadi lomphakathi ukwenzela ukuhlahla ukufunada kwabafundi. g) Iinsiza ezizwakalako/ezibonakalako ( CD’s and DVD’s) TTKH 23
24 ISIGABA 3: UMBONOMAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI OKUFANELE AFUNDISWE ELIMINI LESIBILI LOKWENGEZA (LBN) EMAGREYIDI 1-3 IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3 • Ukuphendula ukulotjhisa okulula kusetjhenziswa • Ukuphendula nokutjengisa ukulotjhisa nokulayelisa okulula, • Ukuphendula nokulingisa ukulotjhisa nokulayelisa ngokuzethemba ilimi elizibuyabuyelelako (isib.‘ Lotjhani’.) ngokusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako (Isib. ‘Lotjhani.’ • Ukufunda ngehloko nokwenza imisikinyeko yeenkondlo neengoma ezilula ‘Ninjani?’ ‘Nami ngikhona) ngababili nangeenqhema ezincani. • Ukuphendula ukulotjhisa nokulayelisa okulula ngababili begodu nangeenqhema ngokuzethemba nangokuzithabela • Ukuvuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko • Ukuvuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko • Ukuragela phambili ngokuthuthukisa ilwazi-magama ngokukhuluma ngokulayelwa ngababili nangeenqhema ezincani. ngokuhlahlwa (notitjhere, ngababili nangeenqhema kusetjenziswa imimongo nofana iinhloko. ezincani)(iingoma ezihlobana nesihloko • Ukuhlanganyela eenkondlweni neengomeni, ngokwenza • Ukubona umuntu, isibandana nofana into ngehlathululo elula yomlomo, esikhethiweko nofana ummongo ) imisikinyeko ngababili nangeenqhema ezincani. kunikelwe imitlhala emi-2/3 ngababili nangeenqhema ezincani (Isib. • Ukurhaya iinkondlo ezilula ezihlobene nemimmongo • Ukulingisa iinkulumo-pendulwana ezilula nezifitjhani ‘Nginemilenze emibili. Ngiyakwazi ukuphapha..Ngingubani/ Ngiyini?’) ekhethiweko notitjhere, ngababili nangeenqhema ngerhelebho likatitjhere atjengisa ukulotjhisa nokulayelisa • Ukubona nokutjho izinto zamambala ngelimi elitjha (incwadi, ipensela, ezincani ngababili nangeenqhema ezincani (Isib. ‘Lotjha igama lami inyathelo irhembhe njll.) ngingu ____. Ungubani igama lakho? Yini oyithandako?’) • Ukuphendula imiyalo(isib. Sikima, hlala phasi) • Ukuzibandakanya ekulingiseni okulula nekulumo-pendulwano (ngemitjho • Ukukhomba nokutjho izinto ezingekumbeni / ezingetlasini • Ukulandela iinlayelo ezilula zangekumbeni emi-2-3) ngesekelo likatitjhere alingisa ukulotjhisa nokulayelisa/ nofana ezisesithombeni ukuphendula landela iinlayelo yokufundela (Isib. Wahla izandla zakho’) nokucocisana okufitjhani ngababili neenqhema ezincani. zikatitjhere, (Isib. ‘Ngitjhengisa umntazana owembethe irogo banotitjhere nangababili. elibomvu’) • Ukuphendula nokwenza iimbawo ezilula • Ukukhomba izinto ezingekumbeni/ ezingetlasini • Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi-magama ngokukhuluma • Ukusebenzisa elinye ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (Isi,’ ‘ngiyacolisa’, nofana ezisesithombeni (Isib. ‘Ngitjhengisa isitulo. ngokusebenzisa imimongo nofana iinhloko. Namhlanje, Kusasa, Izolo) Khomba i ...’) • Ukudlala imidlalo yelimi (Isib. ‘USimon uthi) ngababili • Ukulingisa nokuzibandakanya ekucocisaneni okufitjhani ngokusebenzisa • Ukudlala imidlalo yelimi(Isib.Umdlalo othi USimon nangeenqhema ezincani. elinye ilimi elihloniphako (imitjho emi-2-4) ngokusizwa ngutitjhere (Isib. Uthi: Thinta ihloko yakho, njll.) notitjhere nofana ukuhlangana nokulotjhisa) ngababili nangeenqhema ezincani. ngababili. • Ukwenza iimbawo ezilula, (Isib. ‘Ngingaya ngendlini encani? Ngingayithatha ipensela le, ngiyabawa?’) • Ukukhuluma ngezinto ezisesithombeni ngokuya ngeenlayelo zikatitjhere UKULALELA NOKUKHULUMA • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (Isib. ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 (Isib‘.Khuyini okubona esithombeni? ’ ‘Ngitjela bonyana ubona ini • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (Isib.‘ngiyabawa, . ‘ngiyabawa, ’ ‘ngiyathokoza’) esithombeni.’) ’ ‘ngiyathokoza’ ngiyacolisa) • Ukulingisa ukulotjhisa(Imitjho emi-2) ngababili • Ukudlala imidlalo yelimi ngaphakathi nangaphandle kwetlasi nabangani • Ukuphendula ngokwenza iinlayelo ezilula ezinikelwa nangeenqhema ezincani (Isib.Lotjha ngababili nangeenqhema ezincani ngaphasi kokutlhogonyelwa ngutitjhere ngutitjhere ngomlomo ngokuzijamela, ngababili Thando,Unjani? Ngisaphila/ngiyaphila) nangeenqhema ezincani (Isib ‘Jamani ngereyi/ereyini le .’ • Ukuphendula ngokwenza iinlayelo ezilula ezinikelwa ngutitjhere ngomlomo • Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi-magama ngokuzijamela nangababili. • Ukuphendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabangani ngokukhuluma(Ukulalela Nokukhuluma) abadlala indima yokuba ngutitjhere (Isib. ‘Ungubani igama • Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabantwana ngokusebenzisa iimmongo nofana iinhloko. lakho? Uhlala kuphi?’) abadlala indima yokuba ngutitjhere (Isib. ‘Yini? Ngubani? Kuphi? Njani?’) • Ukwenza iimbawo neentatimende ezilula ngelimi elitjha ngokusekelwa ngutitjhere. (isib. ‘Ngingathola irhalasi lamanzi?’, ‘Ngingaphumela ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA ngaphandle ngiyokudlala?’) • Ukudlhegana ngokunikela iinlayelo nemiyalo elula nabangani ngesikhathi somdlalo welimi
IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3 Ukucoca indatjana Ukucoca indatjana • Ukulandela ilandelwano leenlayelo ezilula ezifitjhani ezinemitjho emi-2-3 ezinikelwa ngutitjhere(‘Yiza nomngani wakho lapha ngaphambili etlasini’) TTKH • Ukulalela iindatjana ezifitjhani, ezilula ezicocwa • Ukulalela iindatjana ezifitjhani nezilula ezicocwako ngutitjhere. nofana ukufunda ngokuthabela nokuhlanganyela • Ukulalela izehlakalo ezilula ezinikelwa ngutitjhere (imitjho ema-2) acoce ekhorasini ngesikhathi esifaneleko abe abuyelele ilimi ngalokho akwenzileko • Ukulalela iindatjana ezifitjhani, ezilula ezicocwa elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili ngutitjhere abe abuyelele ilimi elizibuyabuyelelako • Ngerhelebho likatitjhere, unikele izehlakalo ezilula (imitjho emi-1-2) nangeenqhema ezincani. ngesikhathi esifaneleko.. isibonelo, abafundi bacocela utitjhere ngobujamo bezulu. • Ukutjho ezinye izinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo • Ukukhomba nokutjho izinto eziseenthombeni. Ukucoca indatjana ebuzwa ngutitjhere (Isib. Ini? Ubani?) Ukuthuthukisa iminqopho, ilwazi-magama • Ukulalela iindatjana ezifitjhani ezilula ezicocwa bezifundwe ngokuzithabela • Ukuphendula imibuzo elula enqophileko ngendatjana nezakhiwo zelimi. nokuhlanganyela ekhorasini ngesikhathi esifaneleko abe abuyelele ilimi ngerhelebho leenthombe, (Isib. Ini? Ubani? Kuphi?) elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema • Ukuphendula ukulotjhiswa nomilayo • Ukulingisa iingcenye zendatjana kusetjenziswa ezincani. • Ukubuyelela okhunye kwelimi elizibuyabuyelelako ukutjhugululwa kobuso neentjengisi (amamaski, • Ukuphendula imibuzo elula ngendatjana ngempendulo ezifitjhani (Ngubani? ngokuzethemba amaphaphethi njll.) Khuyini? Kuphi?) • Ukuthoma ukuthuthukisa elinye ilwazi-magama Ukuthuthukiswa kweminqopho, ilwazi-magama nezakhiwo • Ukwenza umqondo ngamatheksti abonwako. ngokukhuluma zelimi. • Ukulalela nokuphendula indatjana efitjhani elula efundelwa phezulu • Ukuragela phambili nokukwakha ilwazi-magama ngutitjhere. ngokukhuluma • Ukulingisa iingcenye zendatjana kusetjenziswa izitho zomzimba • Ukusebanzisa amanye amagama azibuyabuyelelako namaphropsi (amamaski, amaphaphethi njll.) ngokuzethemba • Ukucoca iingcenye zendatjana ngokusekelwa ngutitjhere. • Ukuphendula iimbawo ezilula, imiyalo neenlayelo. Ukuthuthukiswa kweminqopho ,Ilwazi-magama nezakhiwo zelimi. • Ukusebenzisa ilimi elilula lokuhlonipha UKULALELA NOKUKHULUMA • Ukusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako ngokuzethemba • Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujameni obuzwisisekako • Ukuphendulo iimbawo ezilula, imiyalo neenlayelo. nakukhulunywako, Isib.isabizwana samambala (mina, thina • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba elilula. njll.) • Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi • Ukuphendula imihlobohlobo imibuzo ezilula ebujameni obuzwisisekako belimi elikhulunywako, isib. isabizwana • Ukwazi nokusebenzisa izenzo eenkulumiswaneni ezilula samambala (mina, yami, thina njll.) • Ukuphendula imiyalo/ngendlela ekatelelako • Ukuphendula imihlobohlobo yemibuzo • Ukuphendula iimbawo, imiyalo neenyalelo ezilula • Ukuzwisisa nokusebenzisa izenzo ekulumiswaneni elula. • Ukuphendula imiyalo/ngendlela ekatelelako • Ukuragela phambili ngokwakha nokutjengisa ilwazi-magama elifundiweko nelimi elizibuyabuyelelako kukulumo-pendulwano elula • Ukusebenzisa ezinye iindlela zokulandula/ zokuphika isib. Angikwazi ukududa njll. 25 ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
26 UMBONOMAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI OKUFANELE AFUNDISWE ELIMINI LESIBILI LOKWENGEZA (LBN) EMAGREYIDI 1-3 IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3 Ilemuko lefonoloji Ilemuko lefonoloji Ilemuko lefonoloji namatjhada • Ukuwahlela amagama eengomeni • Ukuwahla izandla/ukuqhwarhaza imino/ukweqa/ukubetha • Ukuphula amagama akhulunywako ngeenhlavu abuye awahlanganise godu. zemisikinyeko, iinkondlo, emitjhweni emifitjhani phasi ngenyawo eenhlavini zamagama, emagameni • Ukusebenzisa amakarada weenhlavu ukwakha amagama (ukuqala, ukutjho ekhulunywako(ngirarha ibholo, ngiyathokoza njll.) ajayelekileko nemitjhweni ekhulunywako. nokwenza) • Ukuwahlela iinhlavu emagameni aqakathekileko • Ukuhlukanisa nokuhlanganisa amagama akhulunywako abe • Ukubona amatjhada asekuthomeni nasekugqineni kwamagama akhulunywako(lo-tjha-ni, Sa-wu-bo-na; Du-me- ziinhlavu/amalungu (Isib. u-ma-lu-me, umalume) akhulunywako. lang; Mo-lo; Goei-e-mô-re; njll.), ingoma, ikondlo, • Ukuhlukanisa nokuhlanganisa amatjhada wamagama indatjana. • Ukubona inani lamatjhada kelinye nelinye ihlavu elisemagameni akhulunywako,Isib.u-ba-ba, ubaba ajayelekileko. • Ukuwahla izandla/ukuqhwarhaza imino/ukweqa/ • Ukubona/ukuzwa amatjhada asekuthomeni kwamagama ukubetha phasi ngenyawo eenhlavini zamagama, • Ukubona ubudlelwana bamatjhada namaledere akhamba ngawodwana akhulunywako, Isib.baleka. iingoma, ikondlo, indatjana (isib.Si-ya-tho-ko-za) aphinyiswa ngendlela efanako eLimini leKhaya neLimi lesiBili lokweNgeza ( • Ukubona/ukuzwa amatjhada asekugcineni kwamagama Isib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll.). Yenza okungenani itjhada elilodwa ngeveke. • Ukuzwa amatjhada abuyelelweko (ekudlaleni akhulunywako,Isib.baleka, ikomo UKUFUNDA OKUSATHOMAKO ngamagama) • Ukubona amanye amatjhada ahlukileko Isib.abokamisa. • Ukubona/ukuzwa amatjhada asekuthomeni nekugcineni • Ukuzwa amatjhada asekuthomeni kwamagama • Ukuwahla izandla etjhadeni ngalinye (eledereni ngalinye) emagameni kwamagama akhulunywako akhulunywako (ihloko, bona, luma njll.) akhulunywako. • Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama akhamba • Ukuphula amagama akhulunywako ngeenhlavu • Ukubona amanye amatjhada asekuthomeni angahle ahluke ngeLBN ngawodwana ngokuwahla izandla kelinye nelinye igama. ngokuwahlela elinye nelinye ihlavu (isib.amagama kinalawo weLimi leKhaya. asuselwe endatjaneni) ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Ukufunda ngokwabelana Ukufunda ngokwabelana Ukufunda ngokwabelana • Ukucoca indatjana (iindatjana ezilula zikhambelane • Ukulalela indatjana efundwako ngesikhathi kulandelwa • Ukulalela iindatjana ezifitjhani, izehlakalo nofana amatheksti aliqiniso nommongo) ngeentlabagelo ezifana neeNcwadi utitjhere bekuqalwe neenthombe(iiNcwadi eziKulu, acocwako nofana afundwe eNcwadini eKulu nofana amaphostara TTKH amaphostara wokucocisana njll.) agwaliweko ngokuzithabela bebahlanganyele emakhorasini ngesikhathi eziKulu, okubukelwako, amaphaphethi njll. esifaneleko. • Ukufundela phezulu itheksti notitjhere. Itlasi loke lifunda • Ukuzibandakanya nokubukelwako okuseeNcwadini indatjhana efanako nofana itheksti eliqiniso notitjhere. • Ukulandela itheksti efundwe ngutitjhere. Ekufundeni okulandelako kwetheksti ezikulu/emaphostareni wokucocisana notitjhere. efanako notitjhere nabangani, funda ngokutjhelela okungezelelweko • Ukukhuluma ngeenthombe ezisendatjaneni kusetjenziswa • Ngemva kokuzibandakanya okubuyelelweko nokuzwisisa. iLBN ngendlela okungakghonakala ngayo kodwana kokubukelwako, kubuyelelwa ilwazi-magama kungasetjenziswa iLimi leKhaya nakutlhogekako. • Ukufundela phezulu itheksti notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjhana efanako eliqakathekilelo (qala lapha, yitjho bewenze) nofana itheksti eliqiniso notitjhere. • Ukubona nokutjho izinto eziseenthombeni (Isib. ‘Ngitjengisa • Ngemva kokubuyelelwa kucocwe indatjana, iqhegu.’ ‘Khomba inja.’) • Ukuphendula imibuzo elula ngendatjana baphendule ngeempendulo buyelela ilimi elizibuyabuyelelako. ezifitjhani. (Kuphi? Yini/Ini? Ubani? Njani?) • Ukuphendula eminye yemibuzo elula ngokusekelwa • Ukulalela indatjana ecocwako lokha kulandelwa ziinthombe(Isib.Ngubani? Yini? Kuphi? • Ukutjho ezinye zezinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo ebuzwa utitjhere bekuqalwe neenthombe. ngutitjhere nabangani (isib. ‘Khuyini lokhu?’ Yifesi’) • Ngemva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa • Ukubona izinto eziseenthombeni(isib. ‘Ngitjengisa emakhorasini bekubuyelelwe ilimi elizibuyelelako lapho • Ukubona nokufunda amanye amagama ajayelekileko ngomtlolo weLBN utitjhere wakaThandi. ‘Khomba e …’’) kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. ongetlasini isib. okukhangiswe emabodeni. • Ukukhuluma ngeenthombe ezisendatjaneni • Ukuphendula eminye imibuzo elula ehlobana nendatjana. • Ukufunda butjhelela, itheksti yokufunda ngokwabelana eyenziwe ngeThemu kusetjenziswa iLBN ngendlela okungakghonakala yoku-1 neyesi-2 ngeenqhema ezincani. ngayo kodwana kungasetjenziswa iLimi leKhaya • Ukuthoma ukubona amanye amagama atlolwe ngeLBN nakutlhogekako. emisetjenzaneni yokufunda • Ukwenza umqondo nokuphendula imibuzo elula (Ngubani? Ini? Kuphi, UKUFUNDA OKUSATHOMAKO Njani?) kususelwa ethekstini efundwe ngokwabelana. • Ukuzibandakanya eemfundweni zendatjana ngokwabelana. ngokubuyelela ilwazi-magama eliqakathekileko • Ukulingisa iingcenye zendatjana, kusetjenziswa enye ikulumo-pikiswano • Ukufunda elinye ilwazi-magama elisendatjaneni nokuzibandakanya kokubukelwako ngababili ngababili nangeenqhema ezincani kusetjenziswa amaphrops, amamaski ngokukhuluma. nangeenqhema ezincani. namaphethini alula ngababili nangeenqhema ezincani. • Ukubona nokufunda amanye amagama ajayelekileko • Ngemva kokufunda okubuyelelweko, • Ngokurhelejwa ngutitjhere, buyelelani nicoce iingcenye zendatjana ngababili. ngomtlolo weLBN ongetlasini, Isib.imikhangiso esebodeni. kuhlanganyelwa emakhorasini bekubuyelelwe ilimi elizibuyelelako lapho kufanele khona ngababili • Ukulingisa iingcenye zendatjana ngokusebenzisa izitho nangeenqhema ezincani. zomzimba nelimi elilula elizibuyabuyelelako ngababili nangeenqhema ezincani kusetjenziswa amaphrops, • Ukufunda elinye Ilwazi-magama elikhulunywako amamaski namaphetheni alula ngababili nangeenqhema elisuselwe emathekstini abukelwako (iNcwadi ezincani. eKulu, iPhostara njll.) • Ukuzibandakanya eemfundweni zendatjana ngokuphendula imibuzo elula ngokukhuluma 27 ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 1 ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA IIMFUNEKO ZETHEMU ISIKHATHI SOKUTHINTANA ESIPHAKANYISIWEKO: I-IRI LI-1 NGEVEKE IGREYIDI 1 ITHEMU1 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Abafundi bafanele bavezelwe ilimi elinengi elikhulunywako elilula khulu abangakwazi ukulizwisisa ebhodulukweni. Ilwazi-magama lifanele libuyelelwe kanengi ukuze abafundi bangalikhohlwa. Ukufunda iLBN kufanele kutjhaphuluke bekuthabise. Esifundweni sokuthoma, iphaphethi ingasetjenziswa ukwethula iLimi lesiBili lokweNgeza. Iphaphethi inganikelwa igama eLimini lesiBili lokweNgeza, isib. UPule iphaphethi. Utitjhere wethula iphaphethi bese uthi uPule akakwazi ukukhuluma iLimi labo leKhaya, ukwazi ukukhuluma iLimi lesiBili lokweNgeza kuphela, ngakho-ke abantwana bazokufanele bakhulume ilimi lelo kuye. UPule uzokuba yingcenye yasafuthi yetlasi yeLimi lesiBili lokweNgeza. Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele baqinisekiswe bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala ezitlhogekako zemimongo abayikhethileko. Imisebenzi yaqobe ngeveke Okungasenani mibili yemisebenzi elandelako kufanele yenziwe esifundweni ngeveke. • Phendula ukulotjhisa okulula ngokusebenzisa umutjhwana (isib. ‘Lotjhani’) • Vuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa/ngokuhlahlwa (isib. Ihloko namahlombe …) • Rhaya iinkondlo ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa ( isib. Ngithinta ihloko yami, Ngithinta iinzwani zami, Ngithinta amadolo wami, Ngithinta ipumulo yami. Ihloko, iinzwani, amadolo, ipumulo! • Dlala imidlalo yelimi ( isib. USimoni uthi: Thinta ihloko yakho, njll.) Ukuthuthukiswa kwemiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Ngokuzibandakanya emisebenzini ebalwe ngehla: • Phendula ukulotjhiswa nemiyalo. UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki Okukhulunywako begodu/ nofana/okwenziwako/okuqalwako • Phendula ukulotjhisa okulula. • Zibandakanye ekuvumeni iingoma ezilula zomsikinyeko. 28 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 1 ITHEMU 1 ILITHERESI ESATHOMAKO Ilemuko leFonoloji nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma. OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO ILEMUKO LEFONOLOJI • Wahla izandla emagameni aseengomeni neenkondlweni zomsikinyeko. • Wahla izandla/ukuqhwarhaza imino/ukweqa/ukubetha ngenyawo phasi emalungeni wamagama, isib. Si- ya-tho-ko-za. Ukufunda ngokwabelana Imisebenzi yenziwa kanye ngeveke kusetjenziswa iiNcwadi eziKulu ezineentjengiso ezinengi nofana eminye yemihlobo yamatheksti eneetjengiso ezikhulisiweko, isib. amaphostara. Incwadi efanako nofana iphostara ingafundwa amahlandla ambalwa begodu ingabuyelelwa yethulwe godu esikhathini esizako. Utitjhere wethula Ilwazi-magama abe atjengise/enze isibonelo sendlela yekambiso yokufunda. • Zibandakanye nokubukelwako eNcwadini eKulu/amaphostara wokuthintana notitjhere. • Ngemva kokuzibandakanya nokubuyelela okubukelwako, buyelela Ilwazi-magama eliqakathekileko. (qala lapha, yitjho begodu yenza) • Coca indatjana (iindatjana ezilula ezikhambelana nommongo nakufaneleko) ngeentlabagelo ezifana neNcwadi eKulu, okubukelwako, amaphaphethi, njll. • Ngemva kokubuyelelwa kucocwe indatjana, hlanganyela emakhorasini nakufaneleko, ubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako UKUHLOLA Iimphakamiso zokuhlola okungakahleleki: Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala • Wahla izandla emagameni aseengomeni neenkondlweni zomsikinyeko. • Wahla izandla emalungeni wamagama asendatjaneni ecocwako ngemva kokuyicoca ngokuyibuyelela kanengi. • Phendula okubukelwako ngokukhomba izinto eziseenthombeni nakuphendulwa iinyalelo zakatitjhere (isib. Khomba i…) TTKH 29
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 1 ITHEMU 2 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Abotitjhere kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala ezitlhogekako zemimongo abayikhethileko. Imisebenzi yaqobe ngeveke Okungasenani mibili yemisebenzi elandelako ifanele yenziwe esifundweni ngeveke. • Thoma ukuthuthukisa ilwazi-magama lokukhulunywako/ngokomlomo (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa iimmongo nofana iinhloko ezikhethelwe ithemu le. • Phendula ukulotjhisa okulula (isib.’Lotjha...Unjani?’) notitjhere nangababili. • Vuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa ngutitjhere nangababili. • Phendula imiyalo. (isib. Sikima, hlala phasi.) • Dlala imidlalo yelimi ( isib. USimoni uthi) notitjhere nangababili. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samdlalo ngokuthi kusetjenziswe izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezicocwako zifanele zisuselwe eNcwadini eKulu, kuButhelelo lemitlolo nofana kumaphostara aneentjengiso lapho boke abentwana bangakwazi ukubona iinthombe. Indatjana isekelwa ngokubukelwako okubonakala kuhle, izinto, iindlalisi/amathoyisi namaphaphethi. • Lalela iindatjana ezifitjhani nezilula ezicocwa ngethabo bebahlanganyele emakhorasini nofana ngelimi lephetheni (ukubuyelela ilimi elizibuyabuyelelako) ngesikhathi esifaneleko. Ukuthuthukiswa kwemiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Ngokuzibandakanya emisebenzini ebalwe ngehla: • Thoma ukuthuthukisa elinye Ilwazi-magama lokukhulunywako/ngokomlomo. • Phendula bewubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako isib. Unjani? • Phendula imiyalo. UKUHLOLA Iimphakamiso zokuHlola okungakaHleleki: Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala • Phendula ukulotjhisa okulula ( isib. ‘Lotjha.’ ‘ Unjani?’) • Phendula imiyalo elula ngefanelo. ( isib. USimoni uthi ...) • Vuma ingoma elula nokwenza imisikinyeko. 30 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 1 ITHEMU 2 ILITHERESI ESATHOMAKO Ilemuko leFonoloji nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma. Ilemuko leFonoloji: • Ukuzwa amatjhada abuyelelwako (emdlalweni wamagama) • Wahla izandla emalungeni wamagama aqakathekileko aseengomeni, eenkondlweni, eendatjaneni. • Wahla izandla emalungeni wamagama akhulunywako. (Lo-tjha-ni; njll.) UkuFunda ngokwaBelana Imisebenzi yenziwa okungasenani kanye ngeveke kusetjenziswa iiNcwadi eziKulu ezineentjengiso nofana eminye yemihlobo yamatheksti aneetjengiso ezikhulisiweko ezinengi. Incwadi efanako ingasetjenziswa amahlandla ambalwa begodu ingabuyelelwa godu yethulwe esikhathini esizako. Utitjhere wethula Ilwazi-magama abe atjengise/enze isibonelo sendlela yekambiso yokufunda. • Zibandakanye nokubukelwako eNcwadini eKulu/kumaphostara wokuthintana notitjhere. • Ngemva kokuzibandakanya ngokubuyelela okubukelwako, buyelela Ilwazi-magama eliqakathekileko (qala lapha, yitjho begodu yenza) • Coca indatjana (iindatjana ezilula ezikhambelana nemimongo/nendikimba) ngeensiza ezifana neNcwadi eKulu, okubukelwako, amaphaphethi, njll. • Ngemva kokubuyelelwa kucocwe indatjana, buyelela ilwazi-magama eliqakathekileko notitjhere. UKUHLOLA Iimphakamiso zokuhlola okungakaHleleki: Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala • Zibandakanye emdlalweni wamagama ngokuthi uwahle izandla emalungeni wamagama akhulunywako. • Zibandakanye nokubukelwako okuseNcwadini eKulu/emaphostareni wokuthintana notitjhere bewubuyelele Ilwazi-magama eliqakathekileko (qala lapha, yitjho begodu yenza). TTKH 31
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 1 ITHEMU 3 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Abotitjhere kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala ezitlhogekako zemimongo abayikhethileko. Imisebenzi yaqobe ngeveke Okungasenani mibili yemisebenzi elandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye: • Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi-magama lokukhulunywako/ngokomlomo (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo nofana iinhloko ezikhethelwe ithemu le. • Phendula ukulotjhisa okulula ngokuzithemba ngababili. • Khomba izinto ezingetlasini nofana ezisesithombeni (isib.’Ngitjengisa isitulo’. ‘Khomba i ...’) • Rhaya iinkondlo ezilula nokwenza imisikinyeko notitjhere nangababili. • Landela iinlayelo ezilula zangetlasini. ( isib. ‘Wahla izandla zakho’) notitjhere nangababili. • Phendula imiyalo ngokusebenzisa imidlalo yelimi. (USimoni uthi ...) • Vuma iingoma ezilula begodu nokwenza imisikinyeko ngababili nangenqhenyana ezincani (iingoma ezihlobana nemimongo ekhethiweko) • Rhaya iinkondlo ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa eenqhemeni ezincani (isib. iinkondlo ezilula ezikhambelana nemimongo ekhethiweko) Iindatjana ezicocwako zingenziwa samdlalo ngokuthi kusetjenziswe izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezicocwako zifanele zisuselwe eNcwadini eKulu nofana kumaphostara aneentjengiso lapho boke abentwana bangakwazi ukubona iinthombe. • Lalela iindatjana ezifitjhani ezicocwa ngethabo benihlanganyele emakhorasini ngesikhathi esifaneleko. ( isib. KungoMvulo, kungoMvulo begodu uThabo uya esikolweni, esikolweni, esikolweni!) • Ukutjho amagama wezinye zezinto eziseenthombeni. (isib. Yini lokhu?- Khomba into esesithombeni) Ukuthuthukiswa kwemiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla, thoma ukuthuthukisa elinye ilwazi-magama ngokomlomo: • Buyelela bewuphendula ilimi elizibuyabuyelelako • Rhaya iinkondlo begodu vuma iingoma • Landela iinlayelo nemiyalo UKUHLOLA Iimphakamiso zokuHlola okungakaHleleki: Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala • Phendula ukulotjhisa okulula ngokuzithemba ngababili. • Khomba izinto ezingetlasini nofana ezisesithombeni.(isib. ‘Ngitjengisa isitulo’. ‘Khomba i ...’). • Phendula imiyalo ngokusebenzisa imidlalo yelimi. (USimoni uthi ...) 32 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 GREYIDI 1 ITHEMU 3 ILITHERESI ESATHOMAKO Ilemuko leFonoloji nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Ilemuko lefonoloji lifanele lihlanganiswe nemisebenzi yokulalela nokukhuluma • Ukuzwa amatjhada abuyelelweko (emdlalweni wamagama). • Wahla izandla/ukuqhwarhaza imino/ukweqa/ukubetha ngenyawo phasi kumalungu wamagama ( ingoma, ikondlo, indatjana) • Wahla izandla emagameni asemitjhweni emifitjhani ekhulunywako. (Ngiyathokoza; Ngirarha ibholo, njll) • Ukubona amatjhada asekuthomeni kwamagama akhulunywako. UkuFunda ngokwaBelana Imisebenzi yenziwa okungasenani kanye ngeveke kusetjenziswa iiNcwadi eziKulu ezineentjengiso nofana eminye yemihlobo yamatheksti aneetjengiso ezikhulisiweko ezinengi. Incwadi efanako ingasetjenziswa amahlandla ambalwa begodu ingabuyelelwa godu yethulwe esikhathini esizako. • Lalela indatjana ecocwako ngesikhathi ulandela utitjhere begodu uqale iinthombe. • Funda elinye Ilwazi-magama elikhulunywako ematheksthini abukelwako (iNcwadi eKulu, iPhostara, njll) • Ukubona izinto eziseenthombeni ( isib. ‘Ngitjengisa utitjhere kaThandi’). • Khuluma ngeenthombe usebenzise iLimi leKhaya nakutlhogekako • Zibandakanye eemfundweni zeendatjana ngokuthi ubuyelele ilwazi-magama eliqakathekileko begodu uzibandakanye nokubukelwako ngababili nangeenqhema ezincani. UKUHLOLA Iimphakamiso zokuHlola okungakaHleleki: Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala • Ukubona amatjhada asekuthomeni kwamagama akhulunywako • Khuluma ngeenthombe usebenzise iLimi leKhaya nakutlhogekako. • Ukubona izinto eziseenthombeni ( isib. ‘Ngitjengisa utitjhere kaThandi’). TTKH 33
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 1 ITHEMU 4 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Abotitjhere kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala ezitlhogekako zemimongo abayikhethileko Imisebenzi yaqobe ngeveke Imisebenzi emibili nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke. • Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi-magama elikhulunywako/ngokomlomo (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo nofana iinhloko ukusuka ku LK(iLimi leKhaya) nakuLBN (iLimi lesiBili lokweNgeza) • Phendula ukulotjhisa nokuvalelisa okulula ( isib. ‘Usale kuhle’ ‘Ukhambe kuhle ‘Lotjhani’) • Ukukhomba nokutjho amagama wezinto ezingetlasini nofana ezisesithombeni (isib.’Ngitjengisa i....... esephostareni. Khomba i ...) • Landela iinlayelo ezilula. (isib.Phakamisa isandla ulayelise) • Sebenzisa elinye ilimi lokuhlonipha. (isib. ‘Ngiyabawa’, ‘ngiyathokoza’) • Vuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa ngababili nangeenqhema ezincani. • Rhaya iinkondlo ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa ngababili nangeenqhema ezincani. • Lingisa ukulotjhisa ( imitjho emi-2) ngababili nangeenqhema ezincani ( isib. Lotjha Thando, Unjani? Lotjha Thabi Ngikhona/Ngivukile). Iindatjana ezicocwako zingenziwa samdlalo ngokuthi kusetjenziswe izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezicocwako zifanele zisuselwe eNcwadini eKulu nofana kumaphostara aneentjengiso lapho boke abentwana bangakwazi ukubona iinthombe. • Lalela iindatjana ezifitjhani ngethabo nokuhlanganyela ngokuvuma emakhorasini ngesikhathi esifaneleko. (isib. Umongo ohlobana neendatjana) • Ukutjho amagama wezinye izinto ezisesithombeni. (isib. Ngubani lo? Khomba into/isibandana esesithombeni) Ukuthuthukiswa kwemiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi • Ngokuzibandakanya emisebenzini ebalwe ngehla, thoma ngokuthuthukisa elinye Ilwazi-magama ngokomlomo. • Buyelela begodu uphendula ilimi elizibuyabuyelelako. • Phendula iinyalelo nemiyalo. • Sebenzisa elinye ilimi lokuhlonipha. UKUHLOLA Iimphakamiso zokuHlola okungakaHleleki: Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala • Vuma iingoma zemisikinyeko ngokuzethemba • Landela iinlayelo ezilula. (isib.Thinta ihloko yakho.Thinta iinzwani zakho.) • Lingisa ukulotjhisa (ngemitjho emi-2) ngababili nangeenqhema ezincani.( Lotjha Thando, Unjani? Lotjha Thabi Ngikhona/Ngivukile). 34 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 1 ITHEMU 4 ILITHERESI ESATHOMAKO Ilemuko leFonoloji nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Ilemuko leFonoloji Imisebenzi le ifanele ihlanganiswe nemisebenzi yokuLalela nokuKhuluma begodu neyokuFunda ngokwaBelana • Wahla izandla/ukuqhwarhaza imino/ukweqa/betha ngenyawo phasi kumalungu wamagama akhulunywako. • Ukubona amatjhada asekuthomeni kwamagama akhulunywako (ihloko, ipumulo, njll) • Hlukanisa amagama akhulunywako ngokuwahla izandla elungeni ngalinye ( isib. amagama asendatjaneni) UkuFunda ngokwaBelana Imisebenzi yenziwa kanye ngeveke kusetjenziswa iiNcwadi eziKulu ezineentjengiso ezinengi nofana eminye yemihlobo yamatheksti eneentjengiso ezikhulisiweko. Incwadi efanako ingafundwa amahlandla ambalwa begodu ingabuyelelwa yethulwe godu esikhathini esilandelako. • Lalela indatjana nofana itheksti ekholwekako/eliqiniso ngesikhathi ulandela utitjhere begodu uqale iinthombe. • Khuluma ngeenthombe ezisendatjaneni ngokusebenzisa iLBN kanengi ngendlela okukghoneka ngakho, kodwana ungalisebenzisa iLimi leKhaya nakutlhogekako. • Ukubona izinto eziseenthombeni (isib. ‘Ngitjengisa ... Khomba i...) • Funda elinye ilwazi-magama lokukhulunywako elihlobana nemimongo ekhethiweko. • Ngemva kokufunda okubuyelelwe kanengi, hlanganyela emakhorasini begodu ubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako nakutlhogekako ngababili nangeenqhema ezincani. • Zibandakanye eemfundweni zendatjaneni ngokuphendula imibuzo elula ngomlomo. UKUHLOLA Iimphakamiso zokuHlola okungakaHleleki Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala • Hlukanisa amagama akhulunywako ngokuwahla izandla elungeni ngalinye. • Bona begodu nokutjho amagama wezinye izinto ezisesithombeni. • Ngemva kokufunda okubuyelelwe kanengi, hlanganyela emakhorasini begodu ubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako nakutlhogekako ngababili nangeenqhema ezincani. TTKH 35
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IINTLABAGELO/ IINSETJENZISWA/IINSIZA KUFUNDA EZIPHAKANYISIWEKO ZOMNYAKA • Amaphostara neenthombe ezisetjenziselwa ukusekela ukufunda iindatjana nelwazi-magama • Amatjhadi wemibalabala naweenomboro • Iingoma neenkondlo zemisikinyeko • Izinto zamambala eziphathelene nemimongo neenhloko • Amaphropsi/izambatho ezifaneleko ezisetjenziswa nakulingiswa indatjana, isibonelo, amamaski, amaphaphethi, njll. • Ama-CD, ama-DVD namahlelo wakamabonwakude • IiNcwadi eziKulu (ezinokubukelwako) • Ibuthelelo lemitlolo yeendatjana, iinkondlo neengoma • INcwadi eKulu eyenziwe ngutitjhere/bafundi, incwadi ye-Zig-zag, amaphaphethi, amamaski, amafletjhi karada, njll. 36 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 2 ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA IIMFUNEKO ZETHEMU ISIKHATHI SOKUTHINTANA ESIPHAKANYISIWEKO: I-IRI LI-1 NGEVEKE IGREYIDI 2 ITHEMU 1 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emibili ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama, begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi. Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Bafanele bahlole abafundi babo ngokusebenzisa imiSebenzi yokuHlola engakaHleleki. Ifanele ivumele utitjhere bonyana abuyelele enze kabutjha izakhiwo zelimi ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimini lokuThoma lokweNgeza. Imisebenzi yaqobe ngeveke Imisebenzi emibili nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke: • Thoma ukuthuthukisa ilwazi-magama ngokomlomo (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo nofana iinhloko. • Phendula ukulotjhisa nokuvalelisa okulula ngokusebenzisa imitjhwana isibonelo, ‘Lotjha’, ‘Unjani?’ ‘Ngivukile’ ngababili nangeenqhema ezincani. • Lingisa ukulotjhisa ( imitjho emi-2) ngababili nangeenqhema ezincani ( isib. Lotjha Thando, Unjani? Lotjha Nikiwe Ngikhona/Ngivukile). • Ukukhomba nokutjho amagama wezinto ezingetlasini nofana ezisesithombeni ukulandela iinlayelo zakatitjhere ‘Ngitjengisa umntazana ombethe irogo elibovu.’ • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isib. Ngiyabawa nongiyathokoza) • Vuma iingoma ezilula nokwenza imisikinyeko ngokukhokhelwa ngababili nangeenqhema ezincani ezincani, isibonelo, ‘Le yindlela engembatha ngayo irhembhe lami, irhembhe lami, irhembhe lami.’ • Vuma iingoma ezilula wenze nemisikinyeko ngokukhokhelwa netlasi. • Ukuhlanganyela eenkondlweni neengomeni zemisikinyeko njengetlasi isibonelo. ‘Naka amarhalasi ka- Gogo , Nasi ingwani ka-Gogo’. • Dlala imidlalo yelimi, isibonelo, “USimoni uthi” ngababili nangeenqhema ezincani. TTKH 37
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe. • Itlasi loke lilalela iindatjana ezifitjhani ezicocwa nofana zifundwe ngethabo belihlanganyele emakhorasini ngesikhathi esifaneleko, begodu libuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona. • Yitjho amagama wezinye zezinto eziseenthombeni ukuphendula imibuzo katitjhere, Khuyini?’ Ngubani? Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla: • Ragela phambili ukwakha ilwazi-magama lokukhulunywako • Buyelela elinye ilimi elizibuyabuyelelako ngokuzithemba • Ukuphendula iinlayelo nemiyalo Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba UKUHLOLWA Iimphakamiso zokuHlola: OkungakaHleleki Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako/ukuqala • Vuma iingoma zemisikinyeko nemidunduzelo ngukuzethemba • Landela iinlayelo ezilula (isib.Thinta ihloko yakho. Thinta iinzwani zakho.) • Ukulingisa ukulotjhisa (imitjho emi-2 ) ngababili nofana ngeenqhema ezincani (isib. Lotjha Thando, Unjani? Lotjha Nikiwe, Ngivukile) 38 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 2 ITHEMU 1 ILITHERESI ESATHOMAKO Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngoKwabelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma. OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Ilemuko lefonoloji • Wahla izandla/qhwarhaza imino/yeqa/betha ngenyawo phasi kumalungu wamagama akhulunywako. • Ukuhlukanisa amagama akhulunywako abe masilabuli • Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama azijameleko ngokuwahlela igama ngalinye, isibonelo imitjho esendatjaneni • Ukubona amatjhada asekuthomeni kwamagama akhulunywako UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kanye ngeveke) Utitjhere ufundela itlasi itheksti, akhombe amagama begodu bacocisane ngeenthombe nendatjana enokulandelana kwezehlakalo ngokuya ngokwesikhathi. Ubuyelela afunde itheksti godu phakathi kweveke, akhuthaze abafundi bona bahlanganyele naye. Itheksti isetjenziselwa ukwethula ilwazi-magama elitjha. • Lalela indatjana nofana itheksti lokha nabalandela utitjhere begodu baqale iinthombe. • Khuluma ngeenthombe ezisendatjaneni ngokusebenzisa iLBN kanengi ngendlela okukghoneka ngakho, kodwana ungalisebenzisa iLimi leKhaya nakutlhogekako. • Bona izinto eziseenthombeni, isibonelo, ‘Ngitjengisa ubamkhulu’.‘Khomba inja.’ • Phendula eminye imibuzo elula ngokusekelwa ziinthombe, isibonelo., ‘Ngubani? Ini? Kuphi?’ • Thoma ukulemuka/ukubona amanye amagama atloliweko eLBN msebenzini wokufunda ngokwabelana. • Funda elinye ilwazi-magama elikhulunywako elivela endatjaneni • Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola okungakaHleleki: Ilemuko lefonoloji • Wahla izandla emagameni akhulunywako asemitjhweni. • Ukuhlukanisa amagama akhulunywako abe malungu. Ukufunda ngokwabelana: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Bona abanye abantu, iimbandana nezinto ezisetjenziswe eentjengisweni eziseNcwadini eKulu. (nofana kenye yamatheksti aneentjengiso ezikhulisiweko) • Phendula eminye imibuzo elula emayelana nendatjana ngomlomo. • Thoma ukubona amanye amagama atloliweko aseLBN emsebenzini wokuFunda ngokwaBelana. TTKH 39
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 2 ITHEMU 2 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO/AMAKGHONO Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emibili ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama, begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi . Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Bafanele bahlole abafundi babo ngokusebenzisa imiSebenzi yokuHlola engakaHleleki. Ifanele ivumele utitjhere bonyana abuyelele enze kabutjha izakhiwo zelimi ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimini lokuThoma lokweNgeza. Imisebenzi yaqobe ngeveke Imisebenzi emibili nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke: • Thoma ukuthuthukisa ilwazi-magama ngokomlomo (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo nofana iinhloko. • Phendula bewutjengise ukulotjhisa nokulayelisa okulula, ngokusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako, ngababili nangeenqhema ezincani isibonelo ‘Lotjha’, ‘Unjani?’ ‘Ngivukile’. • Lingisa ikulumo pendulwano efitjhani isib. “Lotjha igama lami ngingu _______.Ungubani igama lakho? Uthanda ini?” • Yenza iimbawo ezilula ,isibonelo, ‘Ngingaya endlwaneni encani?’ • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isib. Ngiyabawa nongiyathokoza) • Ukukhomba nokutjho izinto ezingetlasini nofana esithombeni ukuphendula iinlayelo zakatitjhere. • Phendula ngokwenza iinlayelo ezilula ngomlomo ngababili nangeenqhema ezincani, isibonelo ‘jama emudeni.’ • Vuma iingoma begodu uhlanganyele eenkondlweni zemisikinyeko ngababili nangeenqhema ezincani. • Dlala imidlalo yelimi, isibonelo, “USimoni uthi” ngababili nangeenqhema ezincani. • Itlasi loke lidlala imidlalo yelimi Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe. • Ukulalela iindatjana ezifitjhani ezicocwako nofana zifundwe ngethabo bekuhlanganyelwe emakhorasini ngesikhathi esifaneleko, begodu kubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. • Yitjho amagama wezinye zezinto eziseenthombeni ukuphendula imibuzo katitjhere. 40 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla: • Ragela phambili ukwakha ilwazi-magama lokukhulunywako. • Buyelela elinye ilimi elizibuyabuyelelako ngokuzethemba. • Lingisa ikulumo pendulwano efitjhani isib.g. “Lotjha igama lami ngingu _______. Ungubani igama lakho? Uthanda ini? • Yenza iimbawo ezilula, isibonelo, ‘Ngingaya endlwaneni encani?’ UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki: Ukulalela nokuKhuluma: (okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Phendula begodu ulingise ukulotjhisa nokulayelisa okulula, ngokusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako, ngababili nangenqheema ezincani isibonelo, Lotjha Mapule. Unjani? Ngivukile Palesa unjani wena?’. • Ukutjengisa ukuzwisisa elinye ilwazi-magama ngokukhomba izinto ezingetlasini/isithombe lokha nabaphendula iinlayelo zakatitjhere. • Ukurhaya iingoma neenkondlo zemisikinyeko ngokuzethemba nangokuzimisela ngababili nangeenqhema ezincani. TTKH 41
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 2 ITHEMU 2 ILITHERESI ESATHOMAKO Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngoKwabelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma. OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO/AMAKGHONO Ilemuko lefonoloji namatjhada • Wahla izandla/qhwarhaza imino/yeqa/betha ngenyawo phasi kumalungu wamagama ajayelekileko. • Ukuhlukanisa nokuhlanganisa amagama akhulunywako ngamalungu isib. u-ma-ma, umama • Ukuhlukanisa nokuhlanganisa amatjhada emagameni akhulunywako, isib. u-ba-ba, ubaba UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kanye ngeveke) Utitjhere ufundela itlasi incwadi, akhombe amagama begodu bacocisane ngeenthombe nendatjana enokulandelana kwezehlakalo ngokuya ngokwesikhathi. Utitjhere ufunde itheksti godu phakathi kweveke, akhuthaze abafundi bona bahlanganyele naye. Itheksti isetjenziselwa ukwethula ilwazi-magama elitjha. • Lalela indatjana nofana itheksti eliqiniso lokha nabalandela utitjhere begodu baqale iinthombe. • Khuluma ngeenthombe ezisendatjaneni ngokusebenzisa iLBN kanengi ngendlela okukghoneka ngakho, kodwana ungalisebenzisa iLimi leKhaya nakutlhogekako. • Bona izinto eziseenthombeni. • Phendula eminye imibuzo elula ngokusekelwa ziinthombe, isibonelo, ‘Ini? Ngubani? Kuphi?’ • Funda elinye ilwazi-magama elikhulunywako. • Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. • Lingisa iingcenye zendatjana usebenzisa ezinye izitho zomzimba nelimi elilula elizibuyabuyelelako ngababili nangeenqhema ezincani, kusetjenziswa amaphropsi, amamaski namaphaphethi alula. UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki : Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Khuluma ngeenthombe eziseNcwadini eKulu/kumaphostara. • Phendula eminye imibuzo elula ekhulunywako emayelana nendatjana nofana amathekti aliqiniso. • Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani 42 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 2 ITHEMU 3 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO/AMAKGHONO Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emibili ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama, begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi. Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Abotitjhere kufanele bazikhethele imimongo yabo efaneleko ngokuya ngobujamo neensiza ezikhona. Kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala eziphathelene nomongo abawukhethileko Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Bafanele bahlole abafundi babo ngokusebenzisa imiSebenzi yokuHlola engakaHleleki. Ifanele ivumele utitjhere bonyana abuyelele enze kabutjha izakhiwo zelimi ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimini lokuThoma lokweNgeza. Imisebenzi yaqobe ngeveke Imisebenzi emibili nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke: • Ragela phambili ngokuthuthukisa ilwazi-magama lokukhulunywako (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo nofana iinhloko. • Phendula bewutjengise ukulotjhisa nokulayelisa okulula, ngokusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako, ngababili nangeenqhema ezincani isibonelo ‘Lotjha’, ‘Unjani?’ ‘Ngivukile’ • Ukuzibandakanya kukulumo-pendulwano elula ngokusekelwa ngutitjhere, tjengisa ukulotjhisa nokulayelisa ngababili nangeenqhema ezincani. • Yenza iimbawo ezilula, isibonelo,‘Ngingayithola ipensela, Ngiyabawa?’ • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isib. ‘Ngiyacolisa; Tjhebetjhebe’) • Ukukhomba nokutjho izinto ezingetlasini nofana esithombeni ukuphendula iinlayelo zakatitjhere. • Phendula ngokwenza iinlayelo ezilula ngomlomo ezinikelwe ngutitjhere ngokuzijamela nangababili. • Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabangani abathatha indima yokuba ngutitjhere, isibonelo,’Ungubani igama lakho? Uhlala kuphi? • Vuma iingoma begodu uhlanganyele eenkondlweni zemisikinyeko ngababili nangeenqhema ezincani. • Itlasi loke lidlala imidlalo yelimi. TTKH 43
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe. • Lalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela begodu uhlanganyele emakhorasini ngesikhathi esifaneleko nangokubuyelela ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani; • Phendula imibuzo elula ngendatjana ngeempendulo ezifitjhani (Ngubani?, Khuyini?, Kuphi?) • Nikela amabizo wezinye izinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo katitjhere neyabangani. Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla: • Ragela phambili ukwakha ilwazi-magama lokukhulunywako. • Phendula iimbawo ezilula, imiyalo neenlayelo. • Phendula imibuzo elula ephathelene nendatjana. • Ukuzibandakanya kukulumo-pendulwano elula ngokusizwa ngutitjhere. • Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujameni obuzwisisekako belimi elikhulunywako, isib. isabizwana samambala (mina, yami, thina njll.) UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki: Ukulalela nokuKhuluma: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Phendula ngokwenza iinlayelo ezilula ngomlomo ezinikelwe ngutitjhere ngokuzijamela nangababili. • Ukuzibandakanya kukulumo-pendulwano elula ngokusizwa ngutitjhere, tjengisa ukulotjhisa nokulayelisa ngababili nangeenqhema ezincani. • Ukukhomba ezinye izinto eziphathelene nommongo esithombeni nofana ngetlasini • Dlala imidlalo yelimi ngababili nangeenqhema ezincani. 44 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 2 ITHEMU 3 ILITHERESI ESATHOMAKO Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngoKwabelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma. OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO/AMAKGHONO Ilemuko lefonoloji namatjhada Imisetjenzana le kufanele ihlanganiswe nemisebenzi yokuLalela nokuKhuluma begodu nokuFunda ngokwaBelana. • Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama azijameleko ngokuwahla izandla lokha nabatjho igama ngalinye, isibonelo, imitjho esendatjaneni • Ukuwahlela amalungu emagameni ajayelekileko • Ukubona amatjhada ekuthomeni kwamagama akhulunywako • Ukubona amatjhada ekugcineni kwamagama akhulunywako, isib. baleka • Ukuwahlela amatjhada asemagameni, isib. i-l-i-h-l-o, babuye bawahlanganise godu, isib. ilihlo UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kanye ngeveke) Utitjhere ufundela itlasi itheksti, akhombe amagama begodu bacocisane ngeenthombe nendatjana enokulandelana kwezehlakalo ngokuya ngokwesikhathi. Ubuyelela afunde itheksti godu phakathi kweveke, akhuthaze abafundi bona bahlanganyele naye. Itheksti isetjenziselwa ukwethula ilwazi-magama elitjha. • Lalela indatjana nofana itheksti eliqiniso lokha nabalandela utitjhere begodu baqale iinthombe. • Khuluma ngeenthombe ezisendatjaneni ngokusebenzisa iLBN. • Bona bewutjho amagama wezinto ezisesithombeni kusetjenziswa iLBN. • Fundela phezulu itheksti notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso notitjhere. • Phendula eminye imibuzo elula ngokusekelwa ziinthombe, isibonelo, ‘Ini? Ngubani? Kuphi?’ • Phendula eminye imibuzo elula ephathelene nendatjana • Funda elinye ilwazi-magama elikhulunywako. • Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. • Lingisa iingcenye zendatjana usebenzisa ezinye izitho zomzimba nekulumo-pendulwano elilula ngababili nangeenqhema ezincani, kusetjenziswa amaphropsi, amamaski namaphaphethi. TTKH 45
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki: Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Wahla izandla emagameni ajayelekileko • Bona amatjhada ekuthomeni kwamagama akhulunywako • Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama azijameleko ngokuwahla izandla lokha nabatjho igama ngalinye, isibonelo, imitjho esendatjaneni UkuFunda ngoKwabelena: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Bona bewutjho amagama wezinto ezisesithombeni kusetjenziswa iLBN. • Phendula eminye imibuzo elula ephathelene nendatjana nofana itheksti eliqiniso. • Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. • Lingisa iingcenye zendatjana usebenzisa ezinye izitho zomzimba nelimi elilula elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. 46 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 2 ITHEMU 4 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO/AMAKGHONO Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emibili ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama, begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi . Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala eziphathelene nomongo abawukhethileko. Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Kufanele bahlole abafundi ngokusebenzisa imisebenzi yokuHlola engakaHleleki. Kufanele ivumele utitjhere bonyana kancani kancani enze kabutjha izakhiwo zelimu ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimi lesiBili lokweNgeza. Imisebenzi yaqobe ngeveke Imisebenzi emibili nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke: • Ragela phambili ngokuthuthukisa ilwazi-magama lokukhulunywako (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo nofana iinhloko. • Ukuvuma iingoma ezilula wenze nemisikinyeko ngokuzithemba ngababili nangeenqhema ezincani. • Ukurhaya iinkondlo nokwenza imisikinyeko ngokuzethemba ngababili nangeenqhema ezincani. • Phendula ukulotjhisa nokuvalelisa okulula ngokusebenzisa ilimi elizibuyabuyelelako,isibonelo, ‘Sala kuhle. Ngizakubona lokha?.’ • Ukuzibandakanya kukulumo-pendulwano elula ngokusekelwa ngutitjhere, tjengisa ukulotjhisa nokulayelisa ngababili nangeenqhema ezincani. • Yenza iimbawo ezilula, isibonelo, ‘Nginganitjhiya ngendlini?’ • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isib. ‘Ngiyacolisa; Tjhebetjhebe’) • Ukukhomba nokutjho izinto ezingetlasini nofana esithombeni ukuphendula iinlayelo zakatitjhere. • Itlasi loke lidlala imidlalo yelimi. • Phendula ngokwenza iinlayelo ezilula ngomlomo ezinikelwe ngutitjhere ngokuzijamela nangababili. • Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabangani abathatha indima yokuba ngutitjhere, isibonelo, ’Ini? Ngubani? Kuphi? TTKH 47
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe. • Lalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela begodu uhlanganyele emakhorasini ngesikhathi esifaneleko nangokubuyelela ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani; • Nikela amagama wezinye izinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo katitjhere neyabangani Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla: • Phendula imibuzo elula (isib. ‘Ungubani igamalakho?’) • Ragele phambili ngokwakha nokutjengisa ilwazi-magama elifundiweko begodu nelimi elizibuyabuyelelako, ekulumweni-pendulwano elula • Yenza imisikinyeko ukuphendula iinlayelo zikatitjhere, isibonelo, Yeqa/ thinta iziinzwani zakho. Khamba msinyana/buthakai njll. • Yenza iimbawo ezilula, isibonelo, ‘Nginganitjhiya ngendlini?’ • Ukuthoma ukuthuthukisa ilwazi nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujameni obuzwisisekako belimi elikhulunywako, isib. isabizwana samambala (mina, yami, thina njll.) UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki: Ukulalela nokuKhuluma: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Phendula imibuzo elula (isib. ‘Ungubani igama lakho?’) • Hlanganyela kukulumo-pendulwano elula ngokusizwa ngutitjhere, lingisa ukulotjhisana nokulayelisana ngababili nangeenqhema ezincani • Yenza iimbawo ezilula, isib, ‘Nginganitjhiya? ‘Ngibawa ukuphumela ngaphandle?’ • Yenza imisikinyeko ukuphendula iinlayelo zikatitjhere, isibonelo, ‘Yeqa/ thinta iziinzwani zakho njll.’ ‘ Khamba masinyana/buthaka njll’ 48 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 2 ITHEMU 4 ILITHERESI ESATHUTHUKAKO Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma OKUMUMETHWEKO/IMINQOPHO /AMAKGHONO Ilemuko lefonoloji namatjhada • Ukuwahla izandla ematjhada asemagameni ajayelekileko. • Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu • Bona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako • Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama azijameleko ngokuwahla izandla lokha nabatjho igama ngalinye. UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kanye ngeveke) Utitjhere ufundela itlasi itheksti, akhombe amagama begodu bacocisane ngeenthombe nendatjana enokulandelana kwezehlakalo ngokuya ngokwesikhathi. Ubuyelela afunde itheksti godu phakathi kweveke, akhuthaze abafundi bona bahlanganyele naye. Itheksti isetjenziselwa ukwethula ilwazi-magama elitjha. • Lalela indatjana nofana itheksti eliqiniso lokha nabalandela utitjhere begodu baqale iinthombe. • Khuluma ngeenthombe ngokusebenzisa iLBN. • Bona bewutjho amagama wezinto ezisesithombeni kusetjenziswa iLBN. • Fundela phezulu itheksti notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso notitjhere. • Phendula eminye imibuzo elula ngokusekelwa ziinthombe, isibonelo, ‘Ini? Ngubani? Kuphi?’ • Funda elinye ilwazi-magama elikhulunywako • Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. • Bakhumbula begodu bafunde amanye amagama ajayelekileko atlolwe nge LBN ngetlasini, isib. umkhangiso osebodeni. • Lingisa iingcenye zendatjana usebenzisa ezinye izitho zomzimba nekulumo-pendulwano elilula ngababili nangeenqhema ezincani, kusetjenziswa amaphropsi, amamaski namaphaphethi UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki: Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Wahla izandla ematjhadeni asemagameni ajayelekileko • Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu • Bona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako • Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama azijameleko ngokuwahla izandla lokha nabatjho igama ngalinye. Ukufunda: (okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Ukubona bebatjho izinto eziseenthombeni ezingeNcwadini eKulu /ephostareni • Baphendula imibuzo elula emayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani • Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona, ngababili nangeenqhema ezincani ngokuzethemba. TTKH 49
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 AMATHEKSTHI/IINSETJENZISWA EZITJHUKUMISIWEKO ZONYAKA • IinCwadi eziKulu (ezingasilo iqiniso) neziliqiniso • Ibuthelelo leendatjana, iinkondlo neengoma • Amaphostara weKulumiswano neenthombe ukusekela ukufundiswa kweendatjana nelwazi-magama • Amatjhadi wemibalabala namatjhadi weenomboro • Izinto eziphathelene nemimongo neenhloko • Izambatho zokulingisa/amaphropsi- ukwenzela ukulingisa indatjana nokudlala imidlalo, isibonelo, amamaski, izinto, njll. • Ama-CDs, DVDs namahlelo wakamabonwakude • Amalebula wamafletjhi karada wezinto zangetlasini nemikhangiso. • Iphaphethi ukwethula iLimi lesiBili lokweNgeza • Amalebula wamafletjhi karada atlolwe izinto ezingetlasini nemikhangiso. • Izinto zokukhomba lokha nakufundwa amatheksthi akhulisiweko, iindatjana ezisebodeni, imikhangiso • Amamaski, uTitjhere/uMfundi iiNcwadi eziKulu zokuzenzela, iincwadi zeZig-zag, amaphaphethi, amafletjhi karada, njll 50 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 3 ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA IIMFUNEKO ZETHEMU ISIKHATHI SOKUTHINTANA ESIPHAKANYISIWEKO: I-IRI LI-1 NGEVEKE IGREYIDI 3 ITHEMU 1 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emithathu ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama, begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi . Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala eziphathelene nomongo abawukhethileko. Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Kufanele bahlole abafundi ngokusebenzisa imisebenzi yokuHlola engakaHleleki. Kufanele ivumele utitjhere bonyana kancani kancani enze kabutjha izakhiwo zelimu ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimi lesiBili lokweNgeza. Imisebenzi yaqobe ngeveke Imisebenzi emibil nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke: • Ragela phambili nokwakha ilwazi-magama elikhulunywako (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo nofana iinhlokwana • Ukubona umuntu, isibandana nofana into ethile ukusuka ehlathululweni ekhulunywa ngomlomo, nemitlhala emibili ngababili nangeenqhema ezincane isib. ‘Ngineenyawo ezimbili. Ngingaphapha. NgingubaniI?’ • Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo ezilula neengoma zegido ngababili nangeenqhema. • Ukuzibandakanya ekulingiseni neenkulumeni-pendulwano ezilula (ngemitjho emi-2-3) ngokusizwa ngutitjhere abe atjengise ukulotjhisa nokuvalelisa njll. ngababili nangeenqhema • Ukuphendula bewenze neembawo ezilula, isibonelo, ‘Ngingathola irhalasi lamanzi?’ • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Ucolo; ngiyacolisa’) • Ukukhuluma ngento esesithombeni ukulandela iinlayelo zikatitjhere. • Itlasi loke lidlala imidlalo yelimi. • Phendula ngokwenza eenlayelweni ezilula ezinikelwa ngutitjhere ngokukhuluma ngokuzijamela nangababili. • Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabafundi labo abadlala indima yokuba ngutitjhere, isibonelo, ‘Ini, Ngubani, Kuphi, Njani? TTKH 51
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe. • Ukulalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela nokuhlanganyela emakhorasini ngesikhathi esifaneleko, begodu kubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. • Phendula imibuzo elula ephathelene nendatjana ngempendulo ezifitjhani, isib. (Ngubani, Ini, Kuphi) Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla: • Ragele phambili ngokwakha nokutjengisa ilwazi-magama elifundiweko begodu nelimi elizibuyabuyelelako, ekulumweni-pendulwano elula • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Ucolo; ngiyacolisa’) • Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabafundi labo abadlala indima yokuba ngutitjhere, isibonelo, ‘Ini, Ngubani, Kuphi, Njani? • Ukuzwisisa nokuthoma ukusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujamweni, isib. isizasenzo ‘nga’: Ngingeqa. Ngingayidlala ibholo yeenyawo. UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki: Ukulalela nokuKhuluma: (okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Khombisa ukuzwisisa ezinye iinsekelo zerhelo lamagama akhulunywako ngokukhomba izinto esesithombeni • Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo neengoma ezilula zemisikinyeko. • Ukuzibandakanye ekulingiseni nenkulumeni-pendulwano ezilula (ngemitjho emi-2-3) ngokusekelwa ngutitjhere abe atjengise ukulotjhisa nokuvalelisa njll. ngababili nangeenqhema ezincani • Ukuphendula imibuzo elula (isibonelo. ‘Uhlala kuphi?’) 52 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 3 ITHEMU 1 ILITHERESI ESATHUTHUKAKO Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Ilemuko lefonoloji namatjhada • Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu • Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako • Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana eLimini leKhaya neLimini Lesibili lokweNgezwa eliNgezelelweko (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.). Yenza itjhada linye okungasenani ngeveke. • Sebenzisa amakarada weenhlavu ukwakha amagama (bona, itjho nofana yenza) UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kanye ngeveke) Kabili ngeveke, ngokuya ngesikhathi esikhona, utitjhere ucoca nofana afunde indatjana. ( Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo) ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe.Utitjhere utlola amagama avela kanengi endatjaneni bese uwabeka ebodeni lamagama. • Lalela iindatjana ezifitjhani, izehlakalo ezakhe zenzeka nofana amatheksti aliqiniso acocwako nofana afundwe eNcwadini eKulu nanyana ephostareni eneenthombe. • Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso notitjhere. • Landela umtlolo ofundwa ngutitjhere. Ngesikhathi kufundwa umtlolo ofanako notitjhere abafundi bafunda butjhelela khulu. • Phendula imibuzo elula mayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani, (Kuphi? Ini? Ubani? Njani?) • Yitjho amagama wezinye zezinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo yakatitjhere nabafundi, isibonelo, ‘Khuyini lokhu?’ ‘Ifesi.’ • Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa ikulmo-pendulwanono ngababili nangeenqhema. • Ukukhumbula nokufunda amanye amagama ajayelekileko angemtlolweni we SAL ongetlasini, isib. imikhangiso esemabodeni. UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki: Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu. • Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako. • Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada emagameni jayelekileko eLBN neLimini leKhaya. UkuFunda ngokwaBelana: (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako) • Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere. • Phendula imibuzo elula mayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani • Tjengisa ukuzwisisa ilwazi-magama elisendatjaneni ngokutjho amagama wezinto eziseenthombeni ukuphendula iinlayelo zakatitjhere. • Ngemuva kokufunda okubuyelelweko, kuhlanganyelwa emakhorasini begodu kubuyelelwe ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. • Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa ikulmo-pendulwanono elula ngababili nangeenqhema. TTKH 53
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 3 ITHEMU 2 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/UMQONDO/AMAKGHONO Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emithathu ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama, begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi. Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala eziphathelene nomongo abawukhethileko. Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Kufanele bahlole abafundi ngokusebenzisa imisebenzi yokuHlola engakaHleleki. Kufanele ivumele utitjhere bonyana kancani kancani enze kabutjha izakhiwo zelimu ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimi lesiBili lokweNgeza. Imisebenzi yaqobe ngeveke Imisebenzi emibil nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke: • Ragela phambili nokwakha ilwazi-magama elikhulunywako (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo nofana iinhlokwana. • Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo ezilula neengoma zemisikinyeko ngababili nangeenqhema. • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Ucolo; ngiyacolisa’) • Ukulingisa nokuzibandakanya eenkulumiswaneni ezifitjhani kusetjenziswa (imitjho emi-2-3) ngokusekelwa ngutitjhere, isib. ukulotjhisa nokuvalelisa ngababili nangeenqhema. • Ukwenza iimbawo ezilula, isib, ‘Ngingayithatha incwadi?’ • Ukukhuluma ngento esesithombeni ukulandela iinlayelo zikatitjhere, isib. ‘Ubona ini esithombeni?’ ‘Ngitjela bonyana ubona ini esithombeni?’ • Ukubona umuntu, isibandana nofana into ethile ukusuka ehlathululweni elula ekhulunywa ngomlomo, ngemitlhala emibili ngababili nangeenqhema ezincane isib. ‘Ngineenyawo ezimbili. Ngingaphapha. NgingubaniI?’ • Ukudlala imidlalo yelimi ngababili nangeenqhema ezincani. • Phendula ngokwenza eenlayelweni ezilula ezinikelwa ngutitjhere ngokukhuluma ngokuzijamela nangababili. • Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabafundi labo abadlala indima yokuba ngutitjhere, isibonelo, ‘Ini? Ngubani? Kuphi? Njani?’ 54 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe. • Ukulalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela nokuhlanganyela emakhorasini ngesikhathi esifaneleko, begodu kubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. • Phendula imibuzo elula ephathelene nendatjana ngempendulo ezifitjhani, isib. (Ngubani, Ini, Kuphi) • Hlobanisa okubukelwako netheksti etloliweko Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla: • Ragele phambili ngokwakha ilwazi-magama. • Ukulingisa nokuzibandakanya eenkulumiswaneni ezifitjhani kusetjenziswa (imitjho emi-2-3) ngokusekelwa ngutitjhere. • Ukuthoma ukuthuthukisa ukuzwisisa nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujamweni belimi elizwisisekako elikhulunywako isib. Ukuzwisisa nokuthoma ukusebenzisa iinsizasenzo ‘nga’, Ngingagijima. Ukulandula: Angikwazi ukuphapha. UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki: Ukulalela nokuKhuluma: (okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Tjengisa ukuzwisisa nokusebenzisa elinye ilwazi-magama elikhulunywako ngokutjho amagama wezinto. • Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo ezilula neengoma zemisikinyeko ngokuzithemba. • Phendula ngokwenza eenlayelweni ezilula ezinikelwa ngutitjhere ngokukhuluma ngokuzijamela nangababili. • Ukulingisa nokuzibandakanya eenkulumiswaneni ezifitjhani kusetjenziswa (imitjho emi-2-3) ngokusekelwa ngutitjhere, isib. ukulotjhisa nokuvalelisa ngababili nangeenqhema • Phendula imibuzo elula ebuzwa ngutitjhere nabalingani. TTKH 55
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 3 ITHEMU 2 ILITHERESI ESATHUTHUKAKO Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Ilemuko lefonoloji namatjhada Imisebenzi ifanele ihlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma nokuFunda ngokwaBelana • Ukuwahla izandla etjhadeni (amatjhada) elisegameni elikhulunywako. • Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako • Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana eLimini leKhaya neLimini Lesibili lokweNgeza (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.). Okungasenani yenza itjhada linye ngeveke. • Fundisa amanye amatjhada angahle ahluke, isib. Abokamisa • Sebenzisa amakarada weenhlamvu ukwakha amagama.(qala, yitjho, yenza) UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani imizuzu eli-15 kabili ngeveke) Kabili ngeveke, ngokuya ngesikhathi esikhona, utitjhere ucoca nofana afunde indatjana. ( Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo) ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe.Utitjhere utlola amagama avela kanengi endatjaneni bese uwabeka ebodeni lamagama. Imisebenzi yaqobe ngeveke Imisebenzi emibil nofana ngaphezulu kwemibili kwelandelako ifanele yenziwe esifundweni ngasinye ngeveke: • Lalela iindatjana ezifitjhani, izehlakalo ezakhe zenzeka nofana amatheksti aliqiniso acocwako nofana afundwe eNcwadini eKulu nanyana ephostareni eneenthombe ngokuzithabela begodu nihlanganyele emakhorasini ngesikhathi esifaneleko. • Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso notitjhere. • Landela umtlolo ofundwa ngutitjhere. Ngesikhathi kufundwa umtlolo ofanako notitjhere abalingani babona amagama ajayelekileko begodu bafunda ngokutjhelela. • Phendula imibuzo elula mayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani, (Kuphi? Ini? Ubani? Njani?) • Yitjho amagama wezinye zezinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo yakatitjhere nabafundi, isibonelo, ‘Khuyini lokhu?’ ‘Ifesi.’ • Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa ikulmo-pendulwano ngababili nangeenqhema ezincani. • Ngokurhelejwa nguttjhere, babuyelela bacoce iingcenye zendatjana nababili. • Ukukhumbula nokufunda amanye amagama ajayelekileko atlolwe nge LBN ngetlasini, isib. umkhangiso webodeni. 56 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki: Ukulalela nokuKhuluma: (okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) • Hlukanisa amagama akhulunywako abeziinhlavu bewuwahlanganise godi. • Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako • Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada emagameni ajayelekileko eLBN UkuFunda ngokwaBelana: (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako) • Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere . • Phendula imibuzo elula mayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani. • Tjengisa ukuzwisisa ilwazi-magama endatjaneni ngokutjho amagama wezinto ezisesithombeni ukuphendula iinlayelo zakatitjhere. • Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa izitho zomzimba nekulmo-pendulwano elula ngababili nangeenqhema ezincani. TTKH 57
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 3 ITHEMU 3 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emithathu ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama, begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi. Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala eziphathelene nomongo abawukhethileko. Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Kufanele bahlole abafundi ngokusebenzisa imisebenzi yokuHlola engakaHleleki. Kufanele ivumele utitjhere bonyana kancani kancani enze kabutjha izakhiwo zelimu ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimi lesiBili lokweNgeza. Imisebenzi yaqobe ngeveke Utitjhere ufanele enze umsebenzi owodwa omude nofana mibili nofana mithathu emifitjhani ngeveke • Ukuthuthukisa ilwazi-magama elikhulunywako (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo nofana iinhlokwana. • Ukuzibandakanya ekulingiseni nakukulumo-pendulwano elula ngemitjho (emi-3-4) ngokusekelwa ngutitjhere lokha nakabatjengisa ikulumiswano efitjhani ngababili nangeenqhema ezincani. • Ukulandela iinlayelo ezi -2-3 ezifitjhani ezilandelanako ezinikelwa ngutitjhere. • Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ubani? Ini? Kuphi? ‘Ngeyakabani? • Ukwenza iimbawo neentatimende ezilula ngelimi elitjha ngokusekelwa ngutitjhere, isib, ‘Ngingaya ngaphandle ngiyokudlala, ngiyakubawa?’ • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’) • Ukulalela izehlakalo ezilula ezakhe zenzeka zinikelwa ngutitjhere. (imitjho emi-2) • Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo neengoma ezilula ngokuzithemba nangokuba majadu ngababili nangeenqhema ezincani. • Ukudlala imidlalo yelimi ngaphandle kwetlasi nabangani nangeenqhema ezincani ngaphasi kwetlhogomelo lakatitjhere. 58 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe. • Ukulalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela nokuhlanganyela emakhorasini ngesikhathi esifaneleko, begodu kubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. • Ukulalela nokuphendula imibuzo ngendatjana efitjhani elula efundelwe phezulu ngutitjhere. Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla: • Ragele phambili ngokwakha nokutjengisa ilwazi-magama nelimi elizibuyabuyelelako elifundiweko eenkulumweni-pendulwano ezilula • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’) • Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ubani? Ini? Kuphi? ‘Ngeyakabani? • Ukuthoma ukuthuthukisa ukuzwisisa nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujamweni belimi elizwisisekako elikhulunywako, amagama ajayelekileko, indlela yokubuza, izabizwana zmambala, izenzo, imiyalo/ indlela yokukatelela. Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki : Ukulalela nokuKhuluma: (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako) • Ukuzibandakanya ekulingiseni nakukulumo-pendulwano elula ngemitjho (emi-3-4) ngokusekelwa ngutitjhere lokha nakabatjengisa ikulumiswano/ukulot efitjhani ngababili nangeenqhema ezincani. • Ukulandela iinlayelo ezi -2-3 ezifitjhani ezilandelanako ezinikelwa ngutitjhere. • Ukunikela nokuphendula iinlayelo ezilula ezinikelwa ngutitjhere nabalingani, isib. Bamba ibholo. • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’) • Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ubani? Ini? Kuphi? ‘Ngeyakabani? • Ukwenza iimbawo neentatimende ezilula ngelimi elitjha ngokusekelwa ngutitjhere, isib, ‘Ngingaya ngaphandle ngiyokudlala, ngiyakubawa?’ TTKH 59
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 3 ITHEMU 3 ILITHERESI ESATHUTHUKAKO Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma. OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO Ilemuko lefonoloji namatjhada • Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako • Ukubona inani lamatjhada elungeni ngalinye emagameni ajayelekileko. • Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu. • Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana eLimini leKhaya neLimini Lesibili lokweNgeza (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.). Okungasenani yenza itjhada linye ngeveke. • Ukubona amanye amatjhada angahle ahluke, isib. Abokamisa • Ukubona amanye amamatjhada amanengana asekuthomeni angahle ahluke eLBN kuneLimini leKhaya. • Sebenzisa amakarada weenhlavu/wamalungu ukwakha amagama (bona, yitjho, yenza) UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani amaminithi - 15 kabili ngeveke) Kabili ngeveke, ngokuya ngesikhathi esikhona, utitjhere ucoca nofana afunde indatjana. ( Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo) ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe.Utitjhere utlola amagama avela kanengi endatjaneni bese uwabeka ebodeni lamagama. Umsebenzi waqobe ngeveke • Lalela iindatjana ezifitjhani, izehlakalo ezakhe zenzeka nofana amatheksti aliqiniso acocwako nofana afundwe eNcwadini eKulu nanyana ephostareni eneenthombe ngokuzithabela begodu nihlanganyele emakhorasini ngesikhathi esifaneleko. • Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso notitjhere. • Landela umtlolo ofundwa ngutitjhere. Lokha nakufundwa umtlolo ofanako kwesibili notitjhere, abalingani babona amagama ajayelekileko begodu bafunda ngokutjhelela nokuzwisisa • Ukufunda butjhelela, itheksti yokuFunda ngoKwabelana efundwe eThemini yoku-1 neyesi-2. • Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula (Kuphi? Ini? Ubani? Njani?)esuselweethekstini yokuFunda ngoKwabelana. • Yitjho amagama wezinye zezinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo yakatitjhere nabafundi. • Lingisa iingcenye zendatjana ngeenqhema ezincani. • Ukukhumbula nokufunda amanye amagama ajayelekileko atlolwe nge LBN ngetlasini, isib. umkhangiso webodeni. 60 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki: Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako) • Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako. • Ukubona inani lamatjhada elungeni ngalinye emagameni ajayelekileko. • Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu. • Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana eLimini leKhaya neLimini Lesibili lokweNgeza (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.) • Ukubona amanye amatjhada angahle ahluke, isib. Abokamisa • Ukubona amanye amamatjhada amanengana asekuthomeni angahle ahluke eLBN kuneLimini leKhaya. • Sebenzisa amakarada weenhlavu/wamalungu ukwakha amagama (bona, yitjho, yenza) Ukufunda Ngokwabelana (Okukhulunywako begodu/nofana okwenziwako) . • Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso notitjhere. • Ukufunda butjhelela, itheksti yokuFunda ngoKwabelana efundwe eThemini yoku-1 neyesi-2. • Phendula imibuzo elula ngendatjana ngeempendulo ezifitjhani. • Ukutjengisa ukuzwisisa ilwazi-magama eliseendatjaneni ngokutjho amagama wezinto. • Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa ezinye izitho zomzimba nekulmo-pendulwano elula ngababili nangeenqhema ezincani. TTKH 61
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 3 ITHEMU 4 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUMUMETHWEKO/UMQONDO/AMAKGHONO Abotitjhere bafanele bakhetha imimongo emithathu ezabavumela ukwethula nokwenza kabutjha ilwazi-magama, begodu benze babe baqede yoke imisebenzi eserhelweni elingenzasi. Yelela bonyana imimongo/iinhloko eziphakanyisiweko ziziimphakamiso nje kwaphela. Kufanele baqinisekise bonyana baneeNcwadi eziKulu/amaphostara, iinkondlo, iingoma, imidlalo nezinto zamambala eziphathelene nomongo abawukhethileko. Kufanele bazame ukwenza yoke imisebenzi, amahlandla amanengi kunelilodwa nakukghonekako. Kufanele bahlole abafundi ngokusebenzisa imisebenzi yokuHlola engakaHleleki. Kufanele ivumele utitjhere bonyana kancani kancani enze kabutjha izakhiwo zelimu ezilula ezisisekelo lokha nakakhuluma nabafundi ngeLimi lesiBili lokweNgeza. Imisebenzi yaqobe ngeveke Utitjhere ufanele enze umsebenzi owodwa omude nofana mibili nofana mithathu emifitjhani ngeveke • Ukuthuthukisa nokusebenzisa ilwazi-magama elikhulunywako (ukulalela nokukhuluma) ngokusebenzisa imimongo nofana iinhlokwana. • Ukulandela iinlayelo ezi -2-3 ezifitjhani, isib, (Yiza ngaphambili nomngani wakho). • Ukuzibandakanya ekulingiseni nakukulumo-pendulwano elula ngemitjho (emi-3-4) ngokusekelwa ngutitjhere lokha nakabatjengisaukulotjhisa/ikulumiswano efitjhani ngababili nangeenqhema ezincani. • Ukudhlegana lokha nabanikela umngani iinlayelo nemilayo emifitjhani ngesikhathi semidlalo yelimi. • Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ungubani igama lakho? Uneminyaka emingaki? • Ukwenza nokuphendula iimbawo ezilula ezenziwa ngutitjhere nabalingani. • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’) • Ukubona nokutjho izinto zamambala eziselimini elitjha, ( incwadi, ipensela, inyathelo, irhembhe, njll) • Ukukhuluma ngezinto ezisesithombeni ukuphendula iinlayelo zakatitjhere, (Ubona ini esithombeni? Ngitjela bonyana ubona ini esithombeni.) • Ukulalela izehlakalo ezilula ezakhe zenzeka zinikelwa ngutitjhere. (imitjho emi-2-3) acoca ngalokho akwenzako. • Ngokurhelejwa nguttjhere, nikela izehlakalo ezilula ezakhe zenzeka (imitjho emi-1-2), isib. Abafundi batjela utitjhere ngobujamo bezulu. • Ukufunda ngehloko nokutjho iinkondlo neengoma ezilula ngokuzithemba nangokuba majadu ngababili. 62 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 Kanye ngeveke, utitjhere ufunda nofana acoce indatjana. Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe • Ukulalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela nokuhlanganyela emakhorasini ngesikhathi esifaneleko, begodu kubuyelele ilimi elizibuyabuyelelako lapho kufanele khona ngababili nangeenqhema ezincani. • Ukulalela nokuphendula imibuzo ngendatjana efitjhani elula efundelwe phezulu ngutitjhere. • Ukuphendula imibuzo elula enjengokuthi ( ‘Ubani? Ini? Kuphi?) Ukuthuthukisa imiqondo, ilwazi-magama nezakhiwo zelimi Ngokuzibandakanya emisebenzini engehla: • Ragele phambili ngokwakha nokutjengisa ilwazi-magama nelimi elizibuyabuyelelako elifundiweko eenkulumweni-pendulwano ezilula • Ukuthoma ukuthuthukisa ukuzwisisa nekghono lokusebenzisa izakhiwo zelimi ezilula ebujamweni belimi elizwisisekako elikhulunywako, amagama ajayelekileko, indlela yokubuza, izabizwana zmambala, izenzo, imiyalo/ indlela yokukatelela. • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’). • Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ubani? Ini? Kuphi? ‘Ngeyakabani? UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki : • Ukuzibandakanya ekulingiseni nakukulumo-pendulwano elula ngemitjho (emi-3-4) ngokusekelwa ngutitjhere lokha nakabatjengisaukulotjhisa/ikulumiswano efitjhani ngababili nangeenqhema ezincani. • Ukusebenzisa ilimi lokuhlonipha/lokuzithoba (isibonelo. ‘Namhlanje, Kusasa, Izolo’) • Ukulandela iinlayelo ezifitjhani ezilandelanako ezi-2-3 ezinikelwa ngutitjhere ezifitjhani. • Ukunikela nokuphendula iinlayelo ezilula ezinikelwa ngutitjhere nabalingani, isib. Bamba ibholo • Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula enjengokuthi ‘Ubani? Ini? Kuphi? ‘Ngeyakabani? • Ukwenza iimbawo neentatimende ezilula ngelimi elitjha ngokusekelwa ngutitjhere, isib, ‘Ngingaya ngaphandle ngiyokudlala, ngiyakubawa?’ TTKH 63
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGREYIDI 3 ITHEMU 4 ILITHERESI ESATHUTHUKAKO Ilemuko lefonoloji, ilemuko lamaTjhada nokuFunda ngokwaBelana kuhlanganiswe nokuLalela nokuKhuluma OKUMUMETHWEKO/UMQONDO/AMAKGHONO Ilemuko lefonoloji namatjhada • Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako • Ukubona inani lamatjhada elungeni ngalinye emagameni ajayelekileko. • Hlukanisa amagama akhulunyiweko abe matjhada ubuye uwahlanganise godu. • Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana eLimini leKhaya neLimini Lesibili lokweNgeza (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.). Okungasenani yenza itjhada linye ngeveke. • Ukufundisa amanye amatjhada angahle ahluke, isib. Abokamisa • Ukufundisa amanye amamatjhada amanengana asekuthomeni angahle ahluke eLBN kuneLimini leKhaya. • Sebenzisa amakarada weenhlavu/wamalungu ukwakha amagama (bona, yitjho, yenza) UkuFunda ngokwaBelana (okungasenani amaminithi - 15 kabili ngeveke) Kabili ngeveke, ngokuya ngesikhathi esikhona, utitjhere ucoca nofana afunde indatjana. ( Iindatjana ezicocwako zingenziwa samidlalo) ngokusebenzisa izitho zomzimba namaphropsi ukusekela ihlathululo. Iindatjana ezifundwako kufanele zikhutjhwe eNcwadini eKulu nofana emaphostareni aneentjengiso, lapho boke abafundi bazakghona ukubona iinthombe.Utitjhere utlola amagama avela kanengi endatjaneni bese uwabeka ebodeni lamagama. Umsebenzi waqobe ngeveke • Lalela iindatjana ezifitjhani, izehlakalo ezakhe zenzeka nofana amatheksti aliqiniso acocwako nofana afundwe eNcwadini eKulu nanyana ephostareni eneenthombe ngokuzithabela begodu nihlanganyele emakhorasini ngesikhathi esifaneleko. • Funda umtlolo uwufundele phezulu notitjhere. Itlasi loke lifunda indatjana efanako nofana itheksti eliqiniso notitjhere. • Landela umtlolo ofundwa ngutitjhere. Lokha nakufundwa umtlolo ofanako kwesibili notitjhere, abalingani babona amagama ajayelekileko begodu bafunda ngokutjhelela nokuzwisisa. • Ukufunda butjhelela, itheksti yokuFunda ngoKwabelana efundwe eThemini yoku-1 neyesi-3, ngeenqhema ezincani. • Ukuzwisisa nokuphendula imibuzo elula (Ubani? Ini? Kuphi? Njani?)emayelana netheksti yokuFunda ngoKwabelana. • Yitjho amagama wezinye zezinto ezisesithombeni ukuphendula imibuzo yakatitjhere nabalingani. • Lingisa iingcenye zendatjana ngeenqhema ezincani. • Ngokurhelejwa ngutitjhere, bayabuyelela bacoce indatjana ngababili. • Ukukhumbula nokufunda amanye amagama ajayelekileko atlolwe nge LBN ngetlasini, isib. umkhangiso osebodeni. • Ukufunda nokutlola amanye amagama ajayelekileko ngeLBN. 64 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 UKUHLOLA Iimphakamiso zemisebenzi yokuHlola engakaHleleki: Ilemuko lefonoloji namatjhada: (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako) • Ukubona amatjhada ekuthomeni nekugcineni kwamagama akhulunywako. • Ukubona ubudlelwano hlangana kweledere-netjhada lamaledere akhamba wodwa abizeka ngokufana eLimini leKhaya neLimini Lesibili lokweNgeza (isibonelo. n, f, g, h, b, m, n, t, njll.). Okungasenani yenza itjhada linye ngeveke. • Ukubona amanye amatjhada angahle ahluke, isib. Abokamisa • Ukufundisa amanye amamatjhada amanengana asekuthomeni angahle ahluke eLBN kuneLimini leKhaya. • Sebenzisa amakarada weenhlavu/wamalungu ukwakha amagama (bona, yitjho, yenza) UkuFunda ngokwaBelana : (Okukhulunywako begodi/nofana okwenziwako) • Ukufunda butjhelela, itheksti yokuFunda ngoKwabelana efundwe eThemini yoku-1 neyesi-3. • Phendula imibuzo elula mayelana nendatjana ngeempendulo ezifitjhani. • Ukutjengisa ukuzwisisa ilwazi-magama endatjaneni ngokufunda amagama. • Lingisa iingcenye zendatjana, ngokusebenzisa izitho zomzimba nekulmo-pendulwano elula ngababili nangeenqhema ezincani. AMATHEKSTHI ATJHUKUMISIWEKO/IINSETJENZISWA ZONYAKA • Amaphostara wekulumiswano • IinCwadi eziKulu zombili ezingasilo iqiniso neziliqiniso • Amanye amatheksti akhulisiweko (iinkondlo, iingoma, njll) • Izinto eziphathelene nemimongo neenhloko, amaphaphethi, amamaski, njll • Iinthombe okufanele zilandelaniswe. • Ibuthelelo leendatjana ezifitjhani, iinkondlo neengoma. • Imidlalo Yelimi (Okukhulunywako) • Iincwadi zeenthombe ezineenhlokwana. • Amalebula wamafletjhi karada atlolwe izinto ezingetlasini nemiqaliso namagama avela kanengi emtlolweni. • Amatjhadi wama-alfabhethi • Izinto zokukhomba lokha nakufundwa amatheksthi akhulisiweko, iindatjana ezisebodeni. • Amamaski, iiNcwadi eziKulu ezenziwe nguTitjhere nabaFundi, iincwadi zeZig-zag, amaphaphethi, amafletjhi karada, njll • Izambatho zokulingisa/amaprhopsi- ukwenzela ukulingisa indatjana/ukudlala indima. • Ukulingisa indatjana/umdlalo • Amaphostara weKulumiswano neenthombe ukusekela ukufundiswa kweendatjana nelwazi-magama • Ama-CDs, DVDs ( ezifundwako nofana ezicocwako),iinkondlo, imilolozelo neengoma, iindlali maCD nofana amarekhoda wamatheyiphu namahlelo wakamabonwakude. TTKH 65
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 IGLOZARI I-akhronimi/ibizo-sirhunyezwa- ligama elibizekako, elakhiwa ngamaledere wokuthoma wegama (isbisib. FET- Further Education and Training) ilimi lokwEngeza- (Qala ilimi lekhaya)- ngelinye ilimi elifundwa mfundi ngaphandle kwelimi lakhe lekhaya ubulimi-nengi bokungezelela: umuntu lokha nakafunda ilimi (nanyana amalimi) ukungezelela elimini lakhe lekhaya. Ilimi leli alithathi indawo yelimi lekhaya kodwana lifundwa kanye kanye nelimi lekhaya. Ehlelweni lobulimi-nengi, ilimi lekhaya liyaqinisekiswa ngesikhathi lelo lokungezelela lithathwa njengelinye lesibili elisekelako (isib.woke amalimi wokungezelelwa, kufakwe hlangana ilimi lokuFunda nokuFundisa nawo afundiswa kunye nelimi lekhaya kodwana akalijamiseleli). thanda ubuhle belimi– Lokha umuntu afunda ilimi (nofana amalimi) ukwengezelela elimini okungelakhe namkha iLimi Lekhaya .Ilimi leli alingezeleli ilimi lekhaya kodwana lifundwa ngokukhambisana nalo..Emahlelweni wethanda buhle belimi,ilimi lekhaya liyangezelelwa beliqinisekiswe ngesikhathi nanyana ngiliphi ilimi elingezelelako lifundwa libonwa njengakungezelela ukuqakatheka kwelimi lelo elifundwako(isib. Woke amaLimi woKwengezelela okufaka hlangana iLimiLokufundisa,afundisaw akhambisane neLimi Lekhaya nokho angalijamiseleli) ukungahlathululeki kuhle- ukuhlathulula okubili okwenzeke ekusetjenzisweni kwegama nawulisebenzisa ungakatjheji, ukungahlathululeki kuhle kutjhugulula umqondo (isib. Ubaba uthi ingahlatjwa ikomo emhlophe) Umqondophika-igama eliphikisanako ngehlathululo egameni elinye iLimini elifanako (isib.’ukujabula’ ‘nokudana’) Ukuhlola-isakhiwo sendlela yekambiso eragela phambili yokubuthelela ilwazi ngekhgono lomfundi ngeendlela ezihlukahlukeneko umsetjenzana wokuhlola-umsetjenzana osetjenziswa ukuhlola abafundi ngemisetjenzana eminengana namkha iingcenye ifana-tjhada- kubuyabuyelela itjhada elifanako, ivamisa itjhada elingukamisa nanyana elingungwaqa. Ukubuyelela kungabonakala ekuthomeni emagameni alandelanako nanyana ngaphakathi kwamagama i-analoji - 1.ukuthola okufanako ezintweni ezibonwa njengezihlukileko. 2. ukuthola okufanako ezintweni ezibonakala njengezihlukileko, indlela yokuhlathulula nanyana yokutjengisa okuthileko, kodwana ingasi ubufakazi. Umuntu kufanele atjheje i-analoji emamala. Kufanele kube nokukhambisana kuhle phakathi kwento ehlathululwako kanye nemininingwana ye-analoji. ukuveza umlingisi- ukucoca ngezehlakalo ezincani nanyana ukukhuluma ngezehlakalo ngomnqopho wokuthula umbiko, ukujabulisa, nanyana ukuveza umlingisi abopopayi- maqhinga wokusebenzisa umlandelande weenthombe ukwakha isithombe-ngqondo somnyakazo somsikinyeko nanyana sepilo irhobho-ndaba/ibohlololo – kungazaliseki kwesiphetho egade silindelwe, sekunalokho indaba yehliswe sisehlakalo nje esingatjho litho nofana esilihlaya eliseqadi bunqopha- indlela yokuveza imibono emibili nanyana ehlukileko elinganako (isib. Ukuzonda khulu, ngebelo elincani) igama eliphikisako- ligama elitjho ihlathululo engafaniko neyelinye igama ngelimi elifanako (isib.’thaba’ kanye ‘notlhuwa’) ngokufaneleko- nangabe ilimi lifanele lelo limi lifanelekile ngokuya kwetheksthi lapho lisetjenzliswe khona (isib. Ukuthi nilale kuhle kuzakukhambelana nesikhathi sokulala kodwana ukuthi kusile kungakhambelana nokuphuma kwelanga) ukuhlola- ikambiso eragela phambili ehlelekileko yokubuthelela ilwazi elimayelana nekghono lomfundi ngeendlela ezinengi ezihlukileko Ukubuyelela abokamisa- 1. ukubuyelela khulukhulu kwabokamisa emagameni amabili nanyana emagameni 66 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 amanengi isib.”Khalakatjha” 2. ukwengeza- itjhada labokamisa akunafuneko bonyana linembe: ukubuyelela kungakha umlandelande wetjhada labokamisa endaweni ethileko abamukelilwazi – 1. mumuntu nanyana abantu abalalelako, abafundako, nanyana ababukela amatheksthi ngomnqopho wokuthola ilwazi (Isib. abalaleli behlelo lomrhatjhi weendaba) 2. ukwengeza- khulukhulu, bamukeli-lwazi abakhambela imidlalo yeengoma nanyana umdlalo itheksthi ephathekako- itheksthi enomsebenzi obonakalako begodu ayingabazeki (isib. imagazini namaphepha- ndaba, ama-athikili, agadangiswe emirhatjhweni nakumabonwakude, imikhangiso, amabhrotjha wokuvakatjha, iindlela zakarhulumende, iimbonelo zeencwadi eziliqiniso) ubuhlangothi – kuthatha enye into nofana umbono ngendlela yokukhethulula nanyana ukuthanda elinye ihlangothi nanyana umuntu kunomunye okwenza kube budisi ukobana kuhlolwe kuhle. 2. ukwengeza. Emdlalweni weenkotlelo, “isikhuni” siba budisi ngakwelinye ihlangothi bese senze ukobana sijikele ngehlangothini lelo okudosako- ngokuncani nanyana mbikwana otlolwe ngehla nanyana ngezasi ku-athikili, isithombe, njll. ikhathuni- 1. ukuveza komlingisi ngendlela yokukhulisa amakghono wakhe nanyana ukuvela kwakhe. 2. ukwengeza- ukudweba ikhathuni ephepheni kwenzela ukurhwala nanyana ukuphula amatshwayo womlingisi unobangela (qala umphumela)– lokho okubangela bona kube nokwenzekako nanyana ubujamo amaqhinga wesinema – iinsetjenziswa esisetjenziswako nakwakhiwa ifilimu (isib. Ukubumbeka, umkhanyo, umhlobo wokutjhuda) hlathulula- ukwenza ihlathululo izwakale kuhle kumfundi Umutjhwana- beka endaweni efaneleko. “indoda eyabe yembethe irhembhe ebovu yabaleka”. Umutjho oyihloko ngothi,”Indoda yabaleka”. Amagama athi, ‘yabe yembethe irhembhe ebovu ‘ mumutjho oyamileko’. Angeze wakghona ukuzijamela uwodwa, nalokha isenzo siphelele. Imitjhwana eyamileko ithoma ngeenhlanganiso (begodu, nanyana) nanyana nesabizwana senani (ngubani, yiphi). Isihlanganiso sihlanganisa umutjhwana nenye ingcenye yomutjho oyihloko. “Indoda eyembethe irhembhe ebovu yabaleka”. Kilomutjho “ukwembatha irhembhe ebovu” akusiwo umutjhwana nanyana ibinzana lamagama. Isenzo asikapheleli (kulicezwana) isitlhori/isiqongo – lizinga eliphezulu kunawo woke (lokugcina) lesehlakalo endabeni. Lelizinga liqakatheke khulu. Sisehlakalo esizidlula zoke izehlakalo ngokuqakatheka okuthusako/okukarisako nanyana okwenzekako endabeni ukukhambelana – 1. itjhebiswano elizwakalako elingabonakaliko elihlanganisa imibono ibumbane bese yenza bona indima nanyana indinyana ibumbane 2. Ukungezelela: kungafaka nehlelo elaneleko ukuletha ihlathululo, nanyana ukuhlela imitjho ngokulandelana. Ihlelo elinomraro lingenza isitatimende bona singakhambisani. ukukhambisana –ukuhlangana nangabe imitjho, iindima ngokuhlanganiswa kuhle ngokufana neenhlanganiso, izabizwana kanye nebuyelelo ukuhlanganisa – kuhlanganisa imibono evela emithonjeni ehlukahlukeneko wakhe umbono munye ozwakalako wemibono embalwa ikholokhyalizimu (qala isirhumutjha) – ilimi eliba ngelekulumo engaziwa ngabanye nanyana elingakajayeleki kodwana elingasetjenziswa elimini elihlelekileko madanisako/-khulisako – mazinga wokumadanisa nokukhulisa (njengeemphawulo neembaluli u- “omkhulu”, omkhudlwana”, “omkhulu khulu” madanisa- (qala okungakhambisaniko) –ukuhlola indlela izinto ezifana ngayo TTKH 67
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 irarano- Kukulwa nanyana kuphikisana okuvela hlangana nabalingisi bodwa nanyana kwabalingisi nobujamo obuthileko bezinto. Irarano lingavela ekuqhulaneni kwemicabango yomlingisi ayedwa. isihlanganiso – ligama elisetjenziselwa ukuhlanganisa imitjhwana emibili, amagama, ibinzana kanye nemitjho Isihlanganisi- ligama elisetjenziselwa ukuhlanganisa imitjhwana emibili, amagama, ibinzana nanyana imitjho ihlathululo enqophileko(qala ihlathululo ebhamba) – kokubili ukuhlangana okuhle nokumbi igama elikubuthako ngokukusebenzisa okudlula ihlathululo ebhamba (esisekelo) ubujamo– itheksthi ngaso soke isikhathi iyasetjenziswa bese ikhiqizwa ngokobujamo, ubujamo bufaka hlangana ubujamo obunabileko kanye nobumsinya kufakwe hlangana izinto ezifana nehlalakuhle, isiko kanye nesendlalelo sepolotiki, ithemu lingatjho godu lokho okwenzeke ngaphambilini nanyana okulandela igama nanyana itheksthi begodu kuqakathekile ehlathululweni yalo okumumethweko – ngilokho okungaphakathi komtlolo amatshwayo wobujamo – amatshwayo wobujamo kusebenzisa amagama akhambisana negama elingaziwako ukunikela ihlathululo. Iqhingeli lokufunda lingafundiswa kanye nelwazi-magama. ukumadanisa (qala indlela yokusetjenziswa kwelimi – ukutsengwa nanyana ukuhlolwa kwendlela ihlathululo ebunjwa ngayo ngokuzwisisa amandla wetjhebiswano ngaphakathi nahlangana namalimi; kunikela umfundi amandla ukobana abalekele ukudlelezelwa begodu asebenzise ilimi ngendlela efaneleko (qala ukumadanisa) – ukuqala indlela izinto ezihlukana ngayo imithetho yelimi – iindlela kanye nemithetho efaneleko yokusebenzisa ilimi . eminye imithetho isiza ukudlulisa ihlathululo (isib. Imithetho yehlelo, amagabhadlhela); eminye isiza ekwethuleni lokho okumunyethweko (isib. Oku munyethweko, isithombe esivamileko, iinhloko, ilwazi elingezeleleko elitlolwa phasi, amatjhadi, iinhloko, amarhelo, iinthombe, i-indeksi); begodu eminye itjengisa iphetheni yelimi ebe esele litlanyiwe (isib. Ukulotjhisa, ukukhuluma kancazana) ukuhlola okuragela phambili- kufaka hlangana imisebenzi ehlolwako eyenziwa unyaka woke ikulumo-pikiswano – kukulumo-pikiswano,iinqhema ezimbili ziphalisana ngokwazo. Umnqopho kutjhugulula ijaji nabamukelilwazi ukobana umbonwabo ngesihloko abaphiwe sona uzwakala kuhle begodu ungofaneleko kunaloyo wesinye isiqhema. Ihlathululo ebhamba (qala godu ihlathululo engakanqophi) – yihlathululo yegama njengombana linjalo Igama elisuselwe kwelinye – igama elisuselwe kwelinye nanyana emrabhini, esikhathini esinengi lakhiwa ngokufaka isithomo nanyana isilungelelo isib. ‘umuntu’ ususelwa esiqwini ‘-ntu’) ilimi lesigodi – indlela yelimi elisetjenziswa mphakathi othileko; lihluke khulu kunezinye iindlela zelimi elifana nalo ngokwamagama, ukwakheka begodu/kanye nokuphimiswa kwamagama itshimo lomdlalo – lenzeka lokha abamukelilwazi/ ababukeli /abafundi/ bazi izinto ezinengi ngobujamo kanye nemiphumela yazo kunabalingisi ababandakanyekako, kwenza bona ukutjhuba komoya kurhagale, ukuthaba kanye nokuzibandakanya kwabamukelilwazi isakhiwo somdlalo – 1. Indlela ekhethekileko yesitayela semitlolo imidlalo etloleke ngayo 2. ukuhleleka kwesakhiwo, iinkundla, iinqephu, abadlali nakukghonakalako namatshwayo welimi emdlalweni. ukufika esiphethweni; ukusebenzisa okutloliweko nanyana imitlhala ebonakalako ukubona lokho okungakavezwa bunqopha nakafundako. uku-editha –indlela yekambiso yokwenza itlhatlhabejo nanyana ukwenza ngobutjha itlhatlhabejo yetheksthi, kufakwe hlangana ukulungiswa kwemitjhapho yelimi, amatshwayo nemitjhapho yokutloleka kwamagama nokuhlola ukutlola ukobana imibono ikhambelane begodu nesakhiwo esikhambelanako, kunrhatjhi, uku-editha kufaka hlangana ukwakha, ukukhetha nokutlama amatheksthi 68 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 umphumela (qala godu unobangela) –umphumela nanyana isiphetho sesenzo nanyana ubujamo isithintela/umphumela – ngokwenza into ethileko ithinteke ngokhunye okwenzekako/umphumela wesehlakalo esithileko ilimi elithinta imizwa – ilimi elivusa imizwa ebukhali ihlonipho– ukuveza ngendlela elula nanyana engazwakaliko ejanyiselelwa ngomcabango nanyana ngegama elizwakala lilumela nanyana libunqopha okubonakalako (ukungakhambisani nokungabonakali)- ihlathululo etjhatjhalazi nanyana evezwe bunqopha ukuhlola kwangaphandle – kuhlolwa okwenzeka ngaphandle kwesikolo nanyana etlasini hlola: bumba imibono, thatha iinqunto, kanye nokuthuthukisa imibono ekufundeni isithombe-ngqondo – magama akha imifanekiso engqondweni (Isib: isifaniso, isingathekiso ukwenza-samuntu) ukutjhelela – 1. igama libuya ekugelezeni komlambo begodu liphakamisa ukukhambisana nokuhlangana okunikela ilimi ikhwalithi yokuba nemvelo, ukusetjenziswa lula nokulirhumutjha lula 2. Ukungeza nendlela ehle yokulawula ihlelo (mhlamunye ingasi indlela ehle yehlelo). ubukhulu/umhlobo weledere – bungako bobukhulu beledere elitlolweko nanyana umhlobo wamaledere asetenziselwa ukutlola (Isib.i-12pt kukhompyutha nanyana i- Times New Roman (umhlobo wamaledere asetjenziswako) (okungafani nengemva) – ngokusetjenziswa njengombana kusitjho, kutjho ukubekwa kwento phakathi nanyana eqadi kwefreyimu ngaphambili, kusetjenziswe ngokufanekisa, kutjho ukugandelela nanyana ukutjheja into eyodwa ukudlula enye iforamu - ukukhuluma ngesiqhema nanyana iforamu yekulumo-pikiswano ingasetjenziselwa ukuphalisana nezinye iinkolo, nanyana ngetlasini ngokuhlukanisa abafundi ngeenqhema ezine, isiqhema ngasinye sizakukhuluma ngehlangothi elihlukileko lesihloko. Ijaji lizakuthatha isiqunto ngesiqhema esithumbileko. ijenri (zemitlolo)– imihlobo nanyana imikhakha leyo amatheksthi enziwa abe ziinqhema, isib. Inovela, umdlalo, iinkondlo, incwadi yangokomthetho kanye nencwadi yobungani. ukukhuluma ngezitho zomzimba– umsikinyeko wobuso nanyana womzimba okhambisana nehlathululo (isib. Ukuvuma ngehloko) amagrafu – imikhiqizo ebonwako nobukghwari obuthekhnikhali (isib. ukudweba, nokutlama) ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako-lihlandla lokufunda lokufunda ngokukholwa lapho abantwana boke basezingeni ilifanako begodu utitjhere asekele ukufunda lapho abafundi kancani kancani bathathe ilawulo. ukutlola okukhokhelwako-kufaka hlngana abantwana ngayedwana nofana iinqhema ezincani zabantwana batlola imihlobo yamathekhsti balandela utitjhere lapho anikele iimfundo ezincanyana ngamatshwayo wokutlola afana nesakhiwo,amatshwayo,ihlelo namkha isipelinghi imibuzo esezingeni eliphezulu-imibuzo efuna abantwana bonyana babuthelele ilwazi elibuya emahlangothini ahlukeneko wetheksthi (o.ukubuthelela imibuzo eyehlukeneko) ukuraya okunqophileko(o.ukufunda esikhaleni) ukuhlunga okwenzekileko (o.ukunikela imibono)namkha/nofana ukubuka ithekisti (isib ukutjho bonyana uyithandili nofana akakayithandi nokuthi kungani) iLimi leKhaya/lokuBelethwa – lilimi umfundi alifunda kumbelethi ombelethako. Lilimi lokumunywa ekungelakamma obeletha umfundi, isikhathi esinengi. Lilimi umntwana alifunda ekhaya. Lilimi afunda ngalo ukucabanga nokuthintana nabanye abomafana-peledwa– igama elinetjhada elifanako kanye nokupeledwa okufanako nelinye kodwana libe nehlathululo ehlukileko (isib. ibizo ithanga ‘umgade’ ithanga ‘igoji’’) TTKH 69
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 umabizwa-fana –igama elibizeka ngokufana nelinye kodwana lipeledeka ngokuhluka begodu linehlathululo ehlukileko (isib. ibizo tlhaga, tlarha’’) irhwala – ukuthuthukisa ngamabomu (isib. Ukuhlathulula into ngendlela yokobana ibe yikulu kunalokho engikho kwamambala: ‘wangipha intabakazi yokudla.’) isithombe – isithombe nanyana okhunye okusitjengiso okubonwako okungakanqophi (kunalokho okunqophileko ) – into enqophileko nanyana ephakanyisiweko kutheksthi kodwana kungavezwa bunqopha okungakanqophi (kunalokho okutjho ihlathululo ebunqopha) – ihlathululo ephakanyiswa yitheksthi kodwana engavezwa bunqopha ukufaka hlangana – ikambiso yokobana ifundo kufanele itholwe ngibo boke abafundi kungakhathaleki bonyana banaziphi iintayela zokufunda, ivelaphi kanye namakghono izinga lokufunda ngokuzijamela-izinga lapho umfundi akghona ukfunda itheksi ngokunqopha ukungaba 95% (o.u ngaphasi kwephoso elilodwa emagameni angaba 20 afundiweko) izinga lokufunda ngokuzijamela kuyitheksi elula ngokulingeneko yomfundi. ukuthatha isiqunto- kuthola ihlathululo ngalokho okuvezweko bese ukuthatha isiqunto ngakho koke ukuthoma- ukuthoma (isib. kuthoma ikulumiswano) intaviyu- ithaski yokubuthelela ilwazi nofana ikulumiswano yobuso nobuso ukucocisana okuphakathi kwabantu,kunqotjhiswe ehlosweni ethile ihluka lizwi– 1.iphetheni yokuba phezulu kwelizwi nanyana itjhuni yokukhuluma etjengisa izakhiwo zehlelo ezifana nemitjho nanyana imitjhwana 2. ukungezelela. begodu kuhlukaniswa phakathi kwesitatimende begodu nemibuzo bese iveza imizwa nanyana imikghwa yesikhulumi umahluko welimi- imahluko yelimi itholakala lokha amatjhuguluko amancani ngokwelwazi-magama, isakhiwo begodu/nanyana ukuphimisa okwenziweko, kungehluka ngokweendawo nanyana ngokweenarha amalitheresi –imihlobo ehlukeneko yelitheresi (isib. okubonakalako, igrafu, ikhomphyutha, isirhatjhi, amasiko nehlalakuhle) ilitheresi (qala amalitheresi ) – ikghono lokukhambisa nokusebenzisa ilwazi mayelana neminqopho ehlukahlukeneko kanye nobujamo begodu nokutlolela iminqopho ehlukeneko; ikghono lokurhumutjha amatheksthi, kuvumele umuntu ukobanab azwisise iphasi lakhe. Ikghono lokufunda nokutlola. ihlathululo ebhamba (ingasi ukufanekisa) – ihlathululo etjhatjhalazi, ihlathululo ebunqopha khulukhulu engatjengiswa ngamandla wamagama imalaphrophizimu/ukuhlanakela ngephoso – kuphambanisa nokuraranisa amagama ngomnqopho wokufuna ukubukwa ngendlela yokobana lamagama nanyana apheze aphimiseke ngokufana kodwana ahluke ngokwaneleko ukobana angahlekisa ngesimanga sokobana angakafaneli ilimi elidlelezelako – ilimi elinqophe ekutholeni inzuzo ngendlela engakafaneli nanyana ngokudlelezela abanye, isib. Imikhangiso, ukukhuluma ngokuthengiswako iinkulumo zepolotiki ngokupheleleko- ikolelo yokobana ifundo kufuze itholakale kibo boke abafundi ngaphandle kwetjhejo lefundo, ingemuva kanye nokukghona kwabo 70 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA AMAGREYIDI 1 - 3 TTKH 71

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 1 Isindebele SAL.