SETSWANA SECOND ADDITIONAL LANGUAGE
National Curriculum Statement (NCS)
Curriculum and Assessment
Policy Statement
FOUNDATION PHASE
GRADES 1 – 3
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS SAL Setswana FP.pdf
Setswana SAL · Grades 1, 2, 3 · tn. CAPS document, 64 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Setswana SAL
- Grade
- Grades 1, 2, 3
- Language
- Tn
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 64
- File size
- 1.2 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 64
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2016 Department of Basic Education
DRAFT COPY
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
DITENG
KAROLO 1: MATSENO A PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO YA
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.1 Lemorago . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.2 Thadiso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.3 Maikaelelo a kakaretso a Kharikhulamo ya Aforika Borwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.4 Kabo ya Nako . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.4.1 Kgato ya Motheo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.4.2 Kgato ya Magareng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.4.3 Kgato e Kgolwane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.4.4 Mephato 10-12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
KAROLO 2: KITSISO YA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MO KGATONG YA MAGARENG . . . . . . . . . . 9
2.1 DIPUO MO PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) . . . . . . . . . . . . 9
2.1.1 Maemo a Puo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.1.2 Maikaelelo a Go Ithuta Puotlaleletso ya Bobedi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.1.3 Go ruta Puotlaleletso ya Bobedi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.1.4 Bokgoni jwa Puo Tlaleletso ya Bobedi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.1.5 Mefuta ya dilitheresi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.1.6 Popegopuo le tiriso ya Puo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2.1.7 Ditlhogo le thitokgang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2.1.8 Mokgwakatiso wa go ruta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2.1.9 Tsamaiso ya phaposi borutelo le didiriswa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2.2 Tlhatlhobo mo puo tlaleletsong ya bobedi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.3 Kabo ya nako . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.4 Tsamaiso ya Tlhatlhobo mo Mephatong: 1 - 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.5 Go rekota le pegelo : Mophato 1-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.6 Ditlhokego tsa go ruta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
KAROLO 3: THADISO KA GA DIKGONO TSA PUO TSE DI TSHWANETSENG GO RUTWA MO
POUTLALETSO YA BOBEDI (SAL) MO MEPHATONG YA 1-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
MOPHATO 1 PUO TLALETSO YA BOBEDI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
MOPHATO 2 PUO TLALETSO YA BOBEDI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
MOPHATO 3 PUO TLALETSO YA BOBEDI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
MOPHATO 3 KGWEDITHARO 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
MOPHATO 3 KGWEDITHARO 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
MOPHATO 3 KGWEDITHARO 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
MOPHATO 3 KGWEDITHARO 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
LENAANEFOKO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
CAPS 3
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
KAROLO 1: MATSENO A PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE
TLHATLHOBO YA SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI
1.1 Lemorago
Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 (NCS) e tlhalosa pholisi ya kharikhulamo le tlhatlhobo mo
dikolong.
Go tokafatsa tiragatso e, Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba e ne ya mametlelelwa ka dimametlelelo tse di tla
diragadiwang ka Firikgong 2012. Tokomana e le nngwe e e sobokantsweng ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo
ya serutwa se sengwe le se sengwe, e ne ya kwalwa go emisetsa Dipegelo tsa Dirutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto le
Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa Mephato ya R-12 tsa bogologolo.
1.2 Thadiso
(a) National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) e emela pegelo ya pholisi ya go ithuta le go ruta
mo dikolong tsa Aforika Borwa mme e na le tse di latelang:
(i) Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo ya serutwa se sengwe le se sengwe sa sekolo se se
amogetsweng;
(ii) Pegelo ya Pholisi ya, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12; le
(iii) Pegelo ya Pholisi ya, National Protocol for Assessment Grades R-12 (Firikgong 2012).
(b) The National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) e emela dipegelo tse pedi tsa kharikhulamo
ya bosetšhaba tsa ga jaana, tsona ke:
(i) Revised National Curriculum Statement Grades R-9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002,
le
(ii) National Curriculum Statement Grades 10-12 Government Gazettes, No. 25545 of 6 October 2003 and
No. 27594 of 17 May 2005.
(c) Dipegelo tsa kharikhulamo ya bosetšhaba tse di akanngwang go ka dirisiwa mo ditemanengpotlana tsa b(i) le
(ii) di na le dipegelo tsa pholisi tse di latelang tse di tla khutlisiwang ka tatelano ke National Curriculum
Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) mo pakeng ya go tloga ka 2012-2014:
(i) Lekala la Thuto/Lenaneo la Serutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto, Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa tsa
Mephato R-9 le Mephato 10-12;
(ii) Pegelo ya Pholisi ya National Policy on assessment and qualifications for schools in the General
Education and Training Band, e e tlhamilweng sešwa mo Government Notice No. 124 in Government
Gazette No. 29626 of 12 February 2007;
(iii) Pegelo ya Pholisi ya the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications
Framework (NQF), e e tlhamilweng sešwa mo Government Gazette No.27819 of 20 July 2005;
4 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
(iv) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification
at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), e e mabapi le barutwana ba ba nang
le ditlhokego tse di kgethegileng, e e phasaladitsweng mo Government Gazette, No.29466 of 11
December 2006, e akareditswe mo pegelong ya pholisi ya National policy pertaining to the programme
and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; le
(v) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification
at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), e e mabapi le the National Protocol for
Assessment (Grades R-12), e e tlhamilweng sešwa moGovernment Notice No.1267 in Government
Gazette No. 29467 of 11 December 2006.
(d) Pegelo ya Pholisi ya National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R-12, le dikarolo tse di mo Pholising ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo jaaka e
akanngwang mo Dikgaolong 2, 3 le 4 tsa pegelo e, tse di agang melao le boleng jwa National Curriculum
Statement Grades R-12. Ka jalo go ya ka karolo 6A ya South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996,)
e aga motheo o Tona ya Thuto ya Motheo e ka tlhomamisang dipoelo tse di lekaneng tsa boleng, gammogo le
thulaganyo le tsamaiso ya tlhatlhobo ya diphitlhelelo tsa barutwana e e ka dirisiwang mo dikolong tsa botlhe le
mo dikolong tse di ikemetseng ka nosi.
1.3 Maikaelelo a kakaretso a Kharikhulamo ya Aforika Borwa
(a) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e tlhagisa kitso, dikgono le meetlo e e tshwanelwang ke
go ithutiwa mo dikolong tsa Aforika Borwa. Kharikhulamo e ikaelela go netefatsa gore barutwana ba bona le go
diragatsa kitso le dikgono ka ditsela tse di nang le bokao mo matshelong a bona. Mo ntlheng e, kharikhulamo
e godisa kakanyo ya go tsepamisa kitso ka bokao jwa tikologo, e ntse e sisimoga (tsibogela) botlhokwa jwa
lefatshe ka bophara.
(b) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12, e arabela maikaelelo a:
• go tlamela barutwana, go sa kgathalesege lemorago la ikonomi ya loago, lotso, bong, bokgoni jwa
mmele kgotsa bokgoni jwa botlhale, le kitso, dikgono le meetlo tse di tlhokegang go ikgotsofatsa le
botsayakarolo jo bo nang le bokao mo loagong jaaka baagi ba naga e e gololesegileng;
• e tlamela phitlhelelo ya thuto e e kwa godimo;
• go kaela phetogelo ya barutwana go tswa go thuto ya ditheo go ya go lefelo la tiro; le
• go tlamela bathati ka tshedimosetso e e lekaneng ya dikgono tsa morutwana.
(c) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e ikaegile ka metheo e e latelang:
• Phetogo ya loago; e netefatsa gore go sa lekalekaneng mo go tsa thuto go go fetileng go a siamisiwa,
le gore ditšhono tse di lekalekanang tsa thuto di neelwa baagi botlhe:
• Go ithuta go go tlhaga gape go tseneletse, go rotloetsa molebo o o tlhaga e le o o tseneletseng mo
thutong, boemong jwa go rutiwa ga go neelwa dinnete go go seng tlhaga e bile go sa tsenelela;
• Kitso e e kwa godimo le dikgono tse di kwa godimo; bonnye jwa maemo a kitso le dikgono tse di
tshwanetseng go fitlhelelwa mo mophatong o mongwe le o mongwe di totobaditswe le go beelwa seemo
se se kwa godimo, seemo se se fitlhelegang mo dirutweng tsotlhe;
• Tsweletso; diteng le bokao jwa mophato o mongwe le o mongwe di supa tsweletso go tloga go e e
bonolo go fitlha go e e gwetlhang tlhaloganyo;
CAPS 5
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
• Ditshwanelo tsa botho, boakaretsi, bosiaimisi jwa tikologo le loago; go tsenyeletsa melawana le ditlwaelo
tsa bosiamisi jwa tikologo le loago le ditshwanelo tsa botho jaaka di tlhalosiwa mo Molaotheong wa
Aforika Borwa. Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12. (Ka kakaretso) e bosisi mo
dintlheng tsa dipharologano di tshwana le lehuma, go tlhoka tekatekano, lotso, bong, puo, kgolo, bogole
le dintlha tse dingwe.
• Go totobatsa botlhokwa jwa tsamaiso ya kitso ditso; go lemoga ditiragalo (hisetori) le boswa jo bo
humileng jwa naga e jaaka dintlha tse di botlhokwa tse di nonotshang meetlo e e leng teng mo
Molaotheong; le
• Go ikanyega, boleng le nonofo; go tlamela thuto e e ka bapisiwang le ya dinaga tse dingwe ka boleng,
go anama le boteng
(d) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e ikaelela go tlhagisa barutwana ba ba kgonang go:
• lemoga le go rarabolola mathata gape ba tsaya ditshwetso ba akanya ka tsenelelo e bile ba na le
boitlhamedi.
• dira ka katlego ba le bosi, kana ba na le ba bangwe e le karolo ya setlhopha;
• ithulaganya, go itsamaisa le go tsamaisa ditiro tsa bona ka boikarabelo le ka nonofo.
Kgobokanya, sekaseka, rulaganya le go tlhatlhoba tshedimosetso ka tsenelelo;
• tlhaeletsana ka nonofo ba dirisa dikgono tsa pono, matshwao kgotsa dikgono tsa puo mo mekgweng e
e farologaneng;
• dirisa saense le thekenoloji ka nonofo le ka tsenelelo ba supa boikarabelo mo tikologong le mo
boitekanelong jwa ba bangwe; le
• bontsha go tlhaloganya lefatshe jaaka thulaganyo ya ditsamaiso tse di amanang ka go lemoga gore
dikaelo tsa tharabololo ya mathata ga di tlhagelele di le tsosi.
(e) Boakaretsi bo tshwanetse go nna karolokônôkônô ya thulaganyo, ipaakanyo le go ruta mo sekolong se sengwe
le se sengwe. Se, se ka diragala fa fela barutabana botlhe ba nna le tlhaloganyo e e edileng ya go lemoga le go
arabela dikgoreletsi tsa go ithuta le go rulaganyetsa dipharologano. Ntlhakgolo mo go tsamaiseng boakaretsi
ke go netefatsa gore dikgoreletsi di a lemogiwa le go arabelwa ke ditlhopha tsotlhe tsa tshegetso mo loagong
lwa sekolo, go akaretsa barutabana, ditlhopha tsa tshegetso tsa dikgaolothuto, ditlhopha tsa tshegetso tse
di mo ditheong, batsadi le dikolo tse di kgethegileng jaaka ditikatikwe tse di tswelang morafe mosola ka
kakaretso. Go arabela dikgoreletsi mo phaposiborutelong, barutabana ba tshwanetse go dirisa ditogamaano
tse di farologaneng tsa dipharologano tsa kharikhulamo jaaka tse di akareditsweng mo Dikaeding tsa Go
Ruta le Go Ithuta ga Boakaretsi tsa Lefapha la Thuto ya Motheo (2010). (Department of Basic Education’s
Guidelines for inclusive teaching and learning (2010)).
6 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
1.4 KABO YA NAKO
1.4.1 Kgato ya Motheo
(a) Nako ya go ruta mo Kgatong ya Motheo ke e e latelang:
MOPHATO R MOPHATO 1 MOPHATO 2 MOPHATO 3
SERUTWA
(DIURA) (DIURA) (DIURA) (DIURA)
Puo ya Gae 10 8/7 8/7 8/7
Puo Tlaleletso ya Ntlha N/A 3/2 3/2 3/4
Puo Tlaleletso ya Bobedi N/A 1 1 1
Dipalo 7 7 7 7
Dikgono tsa Botshelo 6 6 6 7
• Kitso ya Tshimologo (1) (1) (1) (2)
• Botshweretsi jwa Boitlhamedi (2) (2) (2) (2)
• Thuto ya Ikatiso ya Mmele (2) (2) (2) (2)
• Thuto ya boitekanelo jwa motho le loago (1) (1) (1) (1)
GOTLHE 23 24 24 26
(b) Nako ya go ruta ya Mephato R,1 le 2 ke diura di le 23 mme Mophato 3 ke diura di le 25.
(c) Diura di le 10 di abetswe Mephato 1-2 mme diura di le 11 ke tsa Mophato 3. Bogolo jwa diura di le 8 le bonnye
jwa diura di abetswe Puo ya Gae, bonnye jwa diura di le 2 le bogolo jwa diura di le 3 di abetswe Puotlaleletso
mo Mephatong 1-2. Mo Mophatong 3 bogolo jwa diura di le 8 le bonnye jwa diura di le 7 di abetswe Puo ya
Gae fa bonnnye jwa diura di le 3 le bogolo jwa diura 3 di abetswe Puotlaleletso ya Ntlha.
(d) Mo serutweng sa Dikgono tsa Botshelo, kitso ya Tshimologo e abetswe ura e le 1 mo Mephatong R-2 le diura
di le 2 jaaka go kailwe ka diura tse di mo masakaneng mo Mophatong wa 3.
1.4.2 Kgato ya Magareng
(a) Nako ya go ruta mo Kgatong ya Magareng ke e e latelang:
SERUTWA DIURA
Puo ya Gae 6
Puo Tlaleletso ya Ntlha 5
Puo Tlaleletso ya Bobedi 2
Dipalo 6
Disaense tsa Tlhago le Thekenoloji 3.5
Disaense tsa Loago 3
Dikgono tsa Botshelo 4
• Botshweretsi jwa Boitlhamedi (1.5)
• Thuto ya Ikatiso ya Mmele (1)
• Thuto ya boitekanelo jwa motho le loago (1.5)
GOTLHE 29.5
CAPS 7
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
1.4.3 Kgato e Kgolwane
a) Nako ya go ruta mo Kgatong e Kgolwane ke e e latelang:
SERUTWA DIURA
Puo ya Gae 5
Puo Tlaleletso ya Ntlha 4
Puo Tlaleletso ya Bobedi 2
Dipalo 4.5
Disaense tsa Tlhago 3
Disaense tsa Loago 3
Thekenoloji 2
Disaense tsa Botsamaisi le Ikonomi 2
Tebanyo le Botshelo 2
Botshweretsi jwa Boitlhamedi 2
GOTLHE 29.5
1.4.4 Mephato 10-12
(a) Nako ya go ruta mo Mephatong 10-12 ke e e latelang:
KABO YA NAKO MO
SERUTWA
BEKENG (DIURA)
Puo ya Gae 4.5
Puo Tlaleletso ya Ntlha 4.5
Puo Tlaleletso ya Bobedi 2
Dipalo 4.5
Tebanyo le Botshelo 2
Bonnye jwa dirutwa dingwe le dingwe tse tharo di tlhophiwa go tswa mo Setlhopheng 12 (3x4 diura)
sa B Mametlelelo B, Mananeo B1-B8 a pegelo ya pholisi ya National policy pertaining
to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12, e le mabapi le go ya ka mabaka a a botswang pele go dumelanwa ka ona
mo ditemaneng tsa 28 tsa pegelo ya pholisie e bolelwang..
GOTLHE 29.5
Nako e e abilweng ya beke e ka dirisediwa bonnye dirutwa tsa NCS tse di tlhokegang jaaka go kailwe fa godimo, e
bile e se ke ya dirisediwa dirutwa dipe tsa tlaleletso tse di okeditsweng mo lenaneong la dirutwa. Fa morutwana a ka
eletsa go oketsa dirutwa, nako e e okeditsweng e abelwe go rutiwa ga dirutwa tse.
8 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
KAROLO 2: KITSISO YA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MO KGATONG YA
MAGARENG
2.1 DIPUO MO PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
Puo ke sediriswa sa mogopolo le tlhaeletsano. Gape ke mokgwa wa setso le temogo ya bontle ka tlwaelo e e
aroganngwang mo gare ga batho go dira gore lefatshe le ba tshelang mo go lona le nne le bokao jo bo botoka. Go
ithuta go dirisa puo ka botlalo go kgontsha barutwana go fitlhelela kitso, go tlhalosa boitshupo jwa bona, maikutlo le
dikakanyo, go dirisana le ba bangwe le go laola lefatshe la bona. E tlamela barutwana ka ditshwantsho le dikakanyo
tse di humileng, tse di maatla, tse di tseneletseng kwa garegare tse di ka dirisiwang go dira lefatshe la bona le
tokafale go feta jaaka le ntse; le itshekile go feta jaaka le ntse. Ke ka tiriso ya puo mo dipharologanong tsa setso le
dikamano tsa loago di thadisiwang le go tlhamiwa, go tlhamiwa goo, go ka fetolwa gape ka puo ga anamisiwa le go
phepafadiwa.
2.1.1 Maemo a Puo
Go ithuta puo mo Kgatong ya Magareng go akaretsa dipuo tsotlhe tsa semmuso mo Aforika Borwa, e bong, Afrikaans,
English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa) , Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga
– gammogo le Puo ya Matshwao le Dipuo tse e seng tsa Semmuso. Dipuo tsotlhe tsa semmuso di ka rutiwa ka
maemo a puo jaaka Puo ya Gae, Puotlaleletso ya Ntlha kgotsa Puotlaleletso ya Bobedi. Dipuo tsotlhe tse e seng tsa
semmuso di ka rutiwa bonnye ka maemo a Puotlaleletso ya Bobedi.
Go ithuta puo mo Mephatong 4 - 9 go akaretsa dipuo tsotlhe tsa semmuso mo Aforika Borwa. Dipuo tsotlhe tsa
semmuso di ka rutiwa ka maemo a puo jaaka Puo ya Gae, Puotlaleletso ya Ntlha kgotsa Puotlaleletso ya Bobedi.
Dipuo tsotlhe tse e seng tsa semmuso di ka rutiwa bonnye ka maemo a Puotlaleletso ya Bobedi mo dipuo tseo di
setseng di tlhabolotswe.
Puo ya Gae ke puo ya ntlha e e fitlhelelwang ke barutwana fa Puotlaleletso ya Ntlha e le puo eo e ithutiwang e
tlaleletsa Puo ya Gae. Puotlaleletso ya Bobedi ke puo e e fa pelenyana eo morutwana a ka e ithutang, e e kgontshang
ditlhaeletsano tse di mmalwa tse di farologaneng. Puo e ka diriswa mo setšhabeng kgotsa mo setsong gape e tla
oketsa kago ya setšhabo le kitso ya ditso tse di kopaneng. Bontsi jwa dikolo tsa Aforika Borwa ga di rute dipuo tsa
gae tsa barutwana ba bangwe ba ba ikwadisitseng mme e na le puo e le nngwe kgotsa tse pedi tse di rutiwang ka
maemo a Puo ya Gae. Ka ntlha ya se, maina a Puo ya Gae le Puotlaleletso ya Ntlha le ya Bobedi di kaya botswerere
jwa maemo a puo e e rutiwang ka ona e seng puo ya gae kgotsa e e fitlheletsweng (jaaka mo dipuotlaleletsong) . Ka
ntlha ya maikaelelo a pholisi e, kumako nngwe le nngwe ya Puo ya Gae e tshwanetse go tlhaloganngwa gore e kaya
maemo mme e seng puo ka boyona.
Maemo a Puo ya Gae a tlamela botswerere jwa puo jo bo senolang dikgono tsa tlhaeletsano ya dikamano tsa botho
tse di tlhokagalang mo maemong a loago le mo maemong a tlhaloganyo ya tsa botlhalefi a a leng botlhokwa mo
go ithuteng go ralala kharikhulamo. Go na le kgatelelo mo go rutiweng ga dikgono tsa go reetsa, Go bua, Go buisa
le Go kwala mo maemong a a puo. Kgato e, e tlamela barutwana gape ka bokao jo bo tlhamaletseng, temogo ya
bontle le bokgoni jwa go nna le dikakanyo jo bo tla ba tlamelang ka bokgoni jwa go tlhama dilo gape, go akanya le go
matlafatsa go tlhaloganya lefatshe le ba tshelang mo go lona. Le fa go le jalo, kgatelelo le kabo ya maduo a dikgono
tsa go buisa le go kwala , go tloga ka Mophato wa 7 go ya kwa pele, di kwa godimo go na le tsa Go bua le Go reetsa,
ka gonne topo ya bokao jwa go tlhama jwa barutwana bo a oketsega jaaka ba itshiamisetsa dithuto tse di kwa godimo
le go tsena mo ditirong tse di farologaneng.
Maemo a Puotlaleletso ya Ntlha a tseelela gore barutwana ga ba na kitso epe ya puo fa ba goroga kwa sekolong.
Mo dingwageng tsa ntlha tsa sekolo go tlhomiwa mogopolo mo go ageng bokgoni jwa morutwana jwa go tlhaloganya
puo le go e bua – motheo wa dikgono tsa tlhaeletsano ya dikgolagano tsa botho. Mo Mephatong ya 2 le 3 barutwana
ba simolola go aga kitso ya puo mo motheong o wa tiro ya molomo. Gape ba diragatsa dikgono tsa puo tse ba
setseng ba di ithutile mo Puong ya Gae.
CAPS 9
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Mo Dikgatong tsa Magareng le tse Dikgolwane, barutwana ba tswelela go tiisa dikgono tsa Go reetsa, Go bua, Go
buisa le Go kwala. Mo kgatong e, bontsi jwa bana bo rutiwa ka Puotlaleletso ya Ntlha, e bile ba tshwanetse go e
senolelwa go le gantsi. Kgatelelo e kgolo e abelwa go dirisetsa Puotlaleletso ya Ntlha ka maikaelelo a go akanya le
go ntsha mabaka. Se, se kgontsha barutwana go aga dikgono tsa maemo a tlhaloganyo ya botlhalefi, tse ba tlhokang
go ithuta dirutwa tsa Sejatlhapi le Saense. Ba tshwaragana le ditlhangwa tsa dikwalo le go simolola go aga bokgoni
jwa temogo ya bontle le go tshwantsha mo Puotlaleletsong ya bona.
Barutwana ba tshwanetse gore fa ba goroga mo Mophato 7, ba bo ba tlhaloganya Puotlaleletso ya Ntlha mabapi
le dikgono tsa dikgolagano tsa botho le maemo a tlhaloganyo ya tsa botlhalefi. Le fa go ntse jalo, boammaaruri
ke gore barutwana ba le bantsi mo kemong e, ga ba kgone go tlhaeletsana sentle ka Puotlaleletso mo kgatong e.
Kgwetlho mo mephatong ya 4-6, ke go tlamela barutwana ka tshegetso/ ba thuswa gape ka yona nako eo ba abelwa
kharikhulamo e e ba kgontshang go fitlhelela maemo a a tlhokegang mo Mophatong wa 12. Maemo a tshwanetse
gore a nne mo seemong se barutwana ba ka dirisang Puotlaleletso mo maemong a a kwa godimo a go tlhaloganya
go ba baakanyetsa go tsweletsa dithuto tse di kwa godimo kgotsa go tsena mo ditirong tse di farologaneng.
Maemo a Puotlaleletso ya Bobedi a itlhoma barutwana ba se na kitso epe ya puo fa ba goroga kwa sekolong.
Tsepamo mo go tlhagiseng Puotlaleletso ya Bobedi e mo go ageng bokgoni jwa go tlhaloganya le go bua- motheo
wa dikgono tsa tlhaeletsano ya dikgolagano tsa botho. Mo mephatong ya 4 -6, barutwana ba simolola go aga kitso ya
puo mo motheong o wa tiro ya molomo. Gape ba diragatsa dikgono tsa puo tse ba setseng ba di ithutile mo Puong
ya Gae le mo Dipuotlaleletsong
Mo Mephatong 7-9, barutwana ba tswelela go tiisa dikgono tsa Go reetsa le Go bua ba ntse ba aga bokgoni jwa bona
jwa go buisa le go kwala.
Barutwana ba tshwanetse gore fa ba goroga mo mophatong wa 10, ba bo ba kgona go buisana ka Puotlaleletso
ya Bobedi ya bona mo maemong a dikgolagano tsa botho le tsa loago. Le fa go ntse jalo, boammaaruri ke gore
barutwana ba le bantsi mo kemong e, ga ba kgone go tlhaeletsana sentle ka Puotlaleletso mo kgatong e. Kgwetlho
mo mephatong 4-6 ke go tlamela barutwana ba ka tshegetso/thuso gape ka yona nako eo ba abelwa kharikhulamo
e e ba kgontshang go fitlhelela maemo a a tlhokegang mo Mephatong e e kwa pele. Maemo a tshwanetse gore a
nne mo seemong se barutwana ba ka dirisang Puotlaleletso mo maemong a a kwa godimo a go tlhaloganya go ba
baakanyetsa go tsweletsa dithuto tse di kwa godimo kgotsa go tsena mo ditirong tse di farologaneng.
2.1.2 Maikaelelo a Go Ithuta Puotlaleletso ya Bobedi
2.1.2.1 Maikaelelo Kakaretso
Kgodiso ya botementsi
Botementsi ke sediriswa se se botlhokwa sa kitlano loago,go godisa bongwe le botsalano.Aforika Borwa ke lefatshe
la botementsi ka di Puo tsa bosetšhaba di le somenngwe. Ka jalo, go botlhokwa gore barutwana ba ithute di
Puotlaleletso go sa le gale. Go na gape le mosola wa kaknto dipatlisiso di supa gore go ithuta di Puotlaleletso
go godisa matlhagatlhaga a go akanya. di Puotlaleletso di ithutiwa botoka fa barutwana ba na le maitshetlego a a
nonofileng mo Puo Gaeng (HL) ya bone. Puo Gae e nna motheo wa go ithuta di Puotlaleletso mo tirisong.
Fa barutwana ba simolola go ithuta Puo Tlaletso mo mophatong wa ntlha, e ka nna ka boemo jwa Puo Tlaletso ya
Ntlha (FAL) kgotsa Puo Tlaletso ya Bobedi, ba tshwanetse go bopa maitshetlego a a nonofileng a tiro molomo le
kgatiso mo di Puong tse. Ba tlhoka go utlwa tiriso ya Puo e e bonolo e e buiwang e ba ka e tlhaloganyang. Go reetsa
morutabana go tlotla le go buisa dikgang go tswa go Dibuka kgolo ke mokgwa o o siameng wa go dira se; go neela
diteng tse di nang le bokao go godisa tlotlofoko e bile gape go thusa kgodiso ya temogo e e itlelang fela ya Puo. Fa
go tlhaloganya ga barutwana go gola, ba tlhoka ditšhono di le dintsi go reetsa le go bua Puo ka ditsela tse di bonolo.
Ba tlhoka ditšhono tsa go kopanela ka lebaka, sekao: mo dikgatong tsa tshimologo se se ka tsaya mokgwa wa go
tsibogela ditaelo ka Puo e e totilweng.
10 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Go botlhokwa go lemoga gore fa barutwana ba ka kgona go buisa le go kwala ka Puo Gae , ba ka kgona go fetisetsa
kitso le dikgono tsa go buisa le go kwala kwa Puo Tlaletsong ya Ntlha le Puo Tlaletso ya Bobedi.
• Temogo ya ditlhaka le medumo – bokgoni jwa go kgaoganya le go dumisa dinoko le medumo
• Temogo ya dialefabete – go tlhologanya gore ditlhaka di emela medumo le gore ditlhaka di a kopana go bopa
mafoko le dipolelo
• Go tlhaloganya gore go gatisa go na le bokao le gore go buisa go ntsha bokao mo kgatisong.
• Bokao bongwe jwa kgatiso jaaka gore re buisa go tswa kwa molemeng go ya kwa mojeng.
• Mekgwa le boemo ba go buisa le go kwala – fa barutwana e le babuisi le bakwadi ba ba itshepang ka Puo
Gae ba ba simololang go godisa mekgwa e e farologaneng ya go ithuta, ba ka feteletsa se, mo go buiseng le
go kwaleng ka Puo Tlaletso Ya Ntlha le Puo Tlaletso Ya Bobedi .
• Kitso ya diteng- diteng tse di kgonnweng mo Puong nngwe di ka feteletswa go Puo e nngwe. Go raa gore fa
setlhogo se dirilwe sotlhe ka Puo Gae, se naya motheo wa dikgono tsa Puo mo Puo Tlaletsong ya Ntlha le Puo
Tlaletso ya Bobedi.
Go ya ka Puo Tlaletso ya Ntlha, barutwana ba tshwanetse go buisa le go kwala ka go itshepa mo Puong e e totilweng
kwa bokhutlong jwa Mophato wa boraro, bogolo setonna fa ba ya go e dirisa jaaka (LoLT) Puo e e dirisiwang go ruta
le go go ithuta kwa Mophatong wa bone (Mophato 4).Fa e le gore kabo ya nako ya Puo Tlaletso ya Bobedi e abilwe
go le gonnye, tsepamo e tla fiwa Puo ya molomo.
Go buisa dibuka tse di bonolo tsa Puo Tlaletso ya Ntlha le Puo Tlaletso ya Bobedi. Barutwana ba tlaa bona go
senolelwa mo Puong e e totilweng go godisa tlotlofoko ya bone. Gape ba ka kgona go dirisa dikgono tse dintshwa
tse di fitlheletsweng tsa go kwala mo go rotloetseng Puo ya bone ya molomo. (sekao;go kwala mafoko mo bukeng
ya tlotlofoko ke mokgwa o o siameng wa go godisa tlotlofoko).
Kitlano loago
Kakanyo mabapi le kitsiso ya Puo Tlaletso ya Bobedi, ke go godisa ‘kitlano loago’’ le go ‘amogela go farologana
ga ditso le go akaretsa gotlhe (Puo, Setso le bomorafe) mo phaposiborutelong le mo sekolong. Go ithuta di Puo go
godisa go tlhaloganya le go akgola ditso tse di farologaneng. Go ithuta Puo e ntšhwa go tshwanetse ga akaretsa
‘go diragatsa setso, meetlo le tlwaelo ,sekao “ go leba kwa tlase fa o neela le mogolo , go opa diatla fa o re” ke a
leboga” jalo le jalo.
Dikolo di tshwanetse go netefatsa gore Puo e e neelwang ka Poutlaletso ya Bobedi ke nngwe ya di Puo di le robongwe
tsa bosetšhaba, mme tlhopho ya Puo e tlaa dirwa go kopanwe le bolaodi jwa sekolo (SGB). Maikaelelo magolo a
kharikhula mo ya Puo Tlaletso ya Bobedi, ke go godisa tiriso ya di Puo tsa bantsho le go rotloetsa batho bao basa
bueng Puo e go ithuta di Puo tsa bantšho bonnye ka Puo Tleleletso ya Bobedi mo thutong ya motheo go simolola mo
mophatong wa ntlha. Dipatlisiso di supa gore kwa dikolong mo Puo ya go ruta le go ithuta (LoLT) le Puo Tlaletso ya
Ntlha e dirwang ka Sengesemane kgotsa Seburu , bana ba le bantsi ba di Puo tsa bantsho gab a kgone go kopanela
le barutwana ka bone le barutabana mo di Puong tse di tseelwang kwa godimo. . Puo Tlaletso ya Bebedi e tlaa
neela go itshupa le go bula ditšhono go barutwana botlhe go itlhagisa ka di Puo tse e seng Sengesemane le Seburu.
Barutabana ba tlaa rotoediwa go godisa di Puo tse eseng Sengesemane le Seburu go akaretsa pharologanyo mo
Puong le botementsi
CAPS 11
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Maikaelelo Kakaretso (Specific aims)
Go ithuta Puotlaleletso ya Bobedi go tshwanetse go kgontsha barutwana go:
• Bona dikgono tse di tlhokegang tsa puo go tlhaeletsana go go maleba, mo puong e e ikaeletsweng mo
motheong wa tshimologo.
• Reetsa, go bua, go buisa kgotsa go lebelela le go kwala puo ka boitshepi le boitumelo jo bo golang. Dikgono
le boitshwaro di aga tshimologo ya go ithuta go go sa feleng.
• Tlhagisa kana go thadisa ka puo, ka go kwala, ka maikutlo gore o nne o lokologile mo puong.
• Dirisa puo le setshwantsho sa tlhaloganyo, go itlhaloganya sentle, le go tlhaloganya ditso tse di farologaneng
le lefatshe le le ba dikaganyeditseng. Se se tla dira gore ba kgone go tlhagisa maitemogelo le diphitlhelelo ka
lefatshe ka puo ya molomo le go kwala.
• Dirisa puo go sekaseka le go laola tlhaeletsano mo ditirisong tse dingwe. Tshedimosetso ya litheresi ke kgono
e e mosola mo nakong ya tshedimosetso, gape e aga motheo wa go ithuta go go sa feleng.
• Dirisa puo jaaka go tlhagisa tshedimosetso mo ditlhangweng tse di tlwaelegileng; go dirisa ditlhangwa tse di
farologaneng, go buisa ditlhangwa go itumedisa, go nna le tshimologo ya tshedimosetso le ya tlhaeletsano.
2.1.3 Go ruta Puotlaleletso ya Bobedi
Gore o ithute Puotlaleletso sentle, o tlhoka go e dirisa thata ka mo go kgonagalang ka teng gore o age bokgoni mo
puong le mo puisanong. Barutabana ba tshwanetse go netefatsa gore barutwana ba reetsa le go buisa Puotlaleletso
mo nakong e e filweng ka maitlhomo a a farologaneng. Barutwana ba tlhoka ditšhono tsa go reetsa Puotlaleletso
go bona tshedimosetso le tekatlhaloganyo (sekao. mmuisano) le go itumedisa (sekao. pina) . Se se botlhokwa go
fetisisa, ba tlhoka ditšhono tsa go buisa le go lebelela Puotlaleletso go bona tshedimosetso (sekao. ditaelo tsa go
dira samentšhise) go itumedisa (seka. kgang e e bonolo) . Dipatlisiso di bontshitse gore mokgwa o o siameng wa go
tlhabolola kana go oketsa tlotlofoko ke ka go buisa ditlhangwa tse di maleba. Go botlhokwa gore puo ya molomo,
ditlhangwa tsa pono le tse di kwadilweng di bo di le mo maemong a a siameng a barutwana. Fa ditlhangwa di le
thata, barutwana ba tla nyema mooko mme ba ka se ithute sepe; Fa di ka nna bonolo thata, go ka se nne le kgwetlho
mme barutwana bat la ungwa thuto e e potlana. Karolo e kgolo ya morutabana wa puo ke go golaganya maemo a
morutwana le a setlhangwa. Ka nako yotlhe ya kgato ya magareng, barutwana ba tshwanetse go reetsa le go buisa
ditlhangwa tse di nyalanang le dikgono tsa puo tsa bona tseo di golang.
Barutwana ba tlhoka go tlhaloganya maitlhomo a go bua. Ka nako yotlhe ya kgato ya magareng, barutwana ba
tshwanetse go ikatisa ka puo ya molomo e e nyalanang le dikgono tsa puo tsa bona tse di golang. Go botlhokwa
gore barutwana ba neelwe pegelo gangwe le gape le gona ka nako ka tlhatlhobomolomo ya bona gore ba itse gore
ba ka dira botoka kae le ka mokgwa ofe. Karolo e kgolo ya morutabana ke go neelana ka pegelo ya maemo a a kwa
godimo, e e leng yona boteng jwa pelo ya tlhatlhobo e e siameng.
Mo Mephatong 1 -3 go botlhokwa gore:
• Go nna le tsepamo thata mo go reetseng le go bua.
• Go na le tshegetso/thuso e e tswelelang mo kagegong ya tlotlofoko, dipolelo ditemana le thutapuo mo tirisong.
• Barutwana ba dira ka ditlhangwa tse di farologaneng, go akaretsa ditlhangwa tsa pono, ditlhangwa tse di
oketsega go nna thata fa di tswelela ka mephato.
12 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
2.1.4 Bokgoni jwa Puo Tlaleletso ya Bobedi
PuoTlaleletsoYa Bobedi (SAL) e tlaa rutiwa mo mephatong ya 1-3 ka di Puo tsotlhe di le somenngwe tsa bošetshaba.
Go tsepama ga pegelo ya kharikhulamo le go godisa dikgono tsa tlhaeletsano. Pegelo ya kharikhulamo ya Puo
Tlaletso Ya Bobedi e tlaa akaretsa dikgono tse di totobaditsweng:
• GO REETSA LE GO BUA: kgodiso ya dikgono tsa Go akanya le go batla mabaka le PopegoPuo
Puo le tlhaeletsano. le tiriso ya tsona e nne tse di lotagantsweng
• Dikgono tsa Puo (temogo ya ditlhaka le medumo , mo dikgonong tsa Puo (temogo e e itlelang
temogo ya medumoPuo , temogo e e itlelang fela ya fela ya go reetsa, go neela, go buisa le go
go buisa le go kwala ) kwala)
Go tsepama ga Puo Tlaletso ya Bobedi ke ka Puo ya go ruta mmuisano le go godisa motheo wa go itsise ya Puo
Tlaletso ya bobedi le go godisa bokgoni jwa mmuisano ka nosi. Go tsepama go tla ikaega mo ditirwaneng tsa
go reetsa le go bua tse di akaretsang go ithuta ditumediso,, go tsibogela ditaelo, go dira dikopo, go dirisa Puo e e
itlelang fela le go tsaa karolo mo dipuisanong tse di bonolo o dirisa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa.
Fa morutabana a tlhagisa Puo Tlaletso ya Bobedi mo Mophatong wa ntlha , o tshwanetse go dirisa mokgwa o o
bonolo go fitlhelela maitemogelo a ‘Puo Tlaletso’ go akaretsa barutwana botlhe ba gagwe ba bannye . Mokgwa o
o siameng wa go dira se, ke ka go dirisa Phaphete, e e ka teiwang leina la Puo Tlaletso, sekao;” Pule”. Mo thutong
ya ntlha morutabana o itsise phaphete e bile o bolelela barutwana gore Pule ga a kgone go neela Puo ya bone; o
kgona fela go neela Setswana , jaanong ba tshwanela ke go neela Setswana le Pule.Pule jaanong o tlaa tshwanelwa
ke go nna sediriswa sa leruri sa thuto ya Puo Tlaleleso ya Bobedi. Morutabana a ka nna a itsise phaphete ya bobedi
(sekao” Palesa”) go kgona go bontsha tirisano mo phaposing ya Puo Tlaletsong ya Bobedi (sekao: ditumediso).
Fa di Puo di rutiwa ka tiro molomo, go tlhokega poeletso e ntsi go gatelela kgopolo. Dipina tse di diragadiwang le
maboko, ditirwana tsa poeletso tsa dikgang le Puisokopanelo di tshwanetse go nna tse di botlhokwa tsa kharikhulamo
ya Puo Tlaletso ya Bobedi. Barutwana ba tshwanetse go rutwa Puo e e gakologelwang ka nako ya tiriso, jaaka,
ditumediso. Mokgwa mongwe o o ka dirisiwang ke mokgwa wa Tsibogo Gotlhe ka Mmele ke mokgwa wa go neela
o sa dirise Puo, jaaka, barutwana ba tsibogela ditaelo ka mokgwa wa go itumela ka metshameko e e tshwanang le
‘Simone a re…’ Dipina tsa ditiragatso le maboko ke mokgwa mongwe wa Tsibogo Gotlhe ka Mmele go boeletsa
tlotlofoko e e botlhokwa ka mogoso le Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa e e ithutilweng go tswa mo dikgannyeng
tse di (tlotlilweng le go buisiwa), dipina le maboko e tshwanetse go nna ditirwana tsa tlwaelo.
Tlotlofoko e e botlhokwa le metlhala e e tswang mo dikgannyeng, dipina le diraeme di ka dirisiwa mo tirisong ya Puo
ya phaposiborutelo go kgona go akarediwa mo ditirwaneng tsa tlwaelo tsa letsatsi le letsatsi le go thusa thotloetso
ya go ka kgona go ka fitlhelelwa le go dirisiwa ke barutwana. Dikarata tsa mafoko tse di bewang mo leboteng di
tshwanetse go dirwa e le go gakolola morutabana le barutwana ka tlotlofoko e e rutilweng. Gangwe fela fa barutwana
ba ka kgona go kwala ba dirisa Puo Gae, mafoko a, a ka kwadiwa mo dibukeng tsa bone tsa thanodi (dibuka tsa
tltotlofoko) le go akarediwa gape mo metshamekong ya tlotlofoko le mo ldipotso tsa kitso kakaretso .
Gangwe fela fa barutwana ba ka kgona go kwala ba dirisa Puo Gae (kwa bokhutlhong jwa Mophato wa ntlha),
ba ka dirisa se jaaka sediriswa sa go ithuta mo Puo Tlaletsong ya Bobedi. sekao: ba ka kgona go buisa Dibuka
Kgolo tse di nang le ditshwantsho tse dintsi le ditlhangwa tse di bonolo le morutabana, ba ka buisa dikgatiso tse
di leng mo phaposiborutelong ka Puo Tlaletso ya Bobedi (jaaka matshwao, mafoko a a nnang mo leboteng, le mo
diphousetareng), le go buisa dibuka tse di bonolo tsa Puo Tlaletso ya Bobedi fa di le teng mo sekhutlhwaneng sa
go buisa. Ba ka kgona go kwala mafoko a mantšhwa mo dibukeng tsa bone tsa thanodi (dibuka tsa tlotlofoko) mme
ba ithuta one. Se se tlaa neela barutwana go senolelwa mo Puo Tlaletsong ya Bobedi mme ya ba thusa go ipopela
tlotlofoko ya bone.
CAPS 13
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Kharikhulamo ya Puo Tlaletso ya Bobedi mo thutong ya Motheo e dirilwe ka mokgwa o o latelang:
• Diteng , dikgopolo le dikgono tse di tlaa rutiwang mo kgweditharong nngwe le nngwe
• Dikaelo mo kabong ya nako
• Ditshitshinyo tsa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang
• Manaane a didiriswa tse di atlenegisitsweng tsa Mophato mongwe le mongwe
2.1.5 Mefuta ya dilitheresi
Dirutwa tsa Puo Tlaletso ya Bobedi di tshwanetse go akaretsa tiro molomo, pono, dilitheresi tsa dipalo le tsa
ditlhangwa. Barutabana ba rotloediwa go dirisa Puo Gae go gatelela go ruta Puo Tlaletso ya Bobedi fa go leng
maleba e bile go tshwanetse. Dialefabete le dikwalwa tse di dirisiwang mo di Puong tsa se Aforika di tshwana le
tse di didrisiwang mo sengesemaneng le mo seburung jaaka barutwana ba Puo Tlaletso ya Bobedi ba ka kgona go
bala ba boba gakologelwa matshwao palo mme ba tshwanetse go ithuta mainapalo mo Puong e ntšhwa. Tiriso ya
dipina le maboko a go bala e rotloetsa go ruta maina palo, malatsi a beke, dikgwedi tsa ngwaga, jj. Mokgwa wa go
ruta temogo ya medumo Puo e tlaa laolwa ke Puo e e rutiwang.
Go tlotla kgang re dirisa didiriswa tsa pono le tsa kutlo go rotloetsa go tlhagisa litheresi ya ditlhangwa. Dibuka kgolo le
diphousetara tsa motlotlo tse di nang le ditshwantsho tse di bonagalang di rotloediwa fela mo Mphatong wa Ntlha. Mo
Mophatong wa Bobedi ditlhangwa tse di nang le mafoko a a dirisiwang ganwe le gape le a a botlhokwa a tshwanetse
go dirisiwa. Mo Mophatong wa boraro ditlhangwa tse di nang le mafoko a a ipoapoeletsang, le a a tlhagelelang
kgapetsakgapetsa le dipolelo di tshwanetse go dirisiwa go godisa temogo e e itlelang fela ya litheresi.
Go Reetsa le Go Bua
Go ithuta Puo Tlaletso go tshwana fela le go ithuta Puo Gae, pharologano ke gore e diragala moragonyana mo
matshelong a bana. Mo dingwageng tsa ntlha tsa matshelo a bone, barutwana ba utlwa go le gontsi ka ga tiriso ya
Puo e e bonolo, e e ba thusang go tshwara ka iketlo thutaPuo le tlotlofoko ya Puo Gae. Morago ga nako ya ngwaga
kgotsa go feta, barutwana ba simolola go sa dirise mo polelong e e feleletseng. ba simolola go tlhagisa lefoko
le le lengwe kgotsa a le mabedi , a ba a dirisang go supa ditlhaloso di le mmalwa le maikaelelo. Ba ka kgona go
tlhaloganya Puo e ntsi e e mafaratlhatlha go na le e ba ka e tlhagisang.
Go botlhokwa gore barutabana ba lemoge se fa barutwana ba ithuta Puo Tlaletso. Mo Mophatong wa ntlha, barutwana
ba tshwanetse go neelwa tiro e le ntsi ka mokgwa wa dikgang le ditaelo tsa phaposi. Go reetsa dikgang tse di
tlotliwang ke mokgwa o o botlhale wa gore barutwana ba fitlhelele Puo Tlaletso ya bone. Morutabana o tshwanetse
go:
• Tlhopha kgang e e bonolo e e dirilweng ka mokgwa wa go ipoapoeletsa, e e tlaa letlelelang barutwana go
iphitlhela ba dira ka setlhangwa ka mokgwa wa Puo ya mogoso ( Puo e e dirisiwang ganwe le gape)
• Dirise Puo e e bonolo, a buela ka bonya le ka boene.
• Dirisa Puo ka go dirisa dikarolo tsa mmele, ditshwantsho le didiriswa tsa mannete go tlhagisa tlotlofoko e
ntšhwa le go gatelela go tlhaloganya kgang;
• Tlotla kgang makgetlho a le mantsi, go le gonnye o tsamaya o tsenya barutwana kgapetsakgapetsa, jaaka go
tsena mo dintshwafatsong.
• Kwala tlotlofoko e e maleba mo dikarata mme o be o di baya mo leboteng la mafoko.
14 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Mokgwa mongwe wa go tlhagisa barutwana mo Puo Tlaletsong ke go dira gore ba reetse dikgang (kgotsa setlhangwa
sa se e leng sa nnete) se se buisiwang ke morutabana. Morutabana o buisa go tswa go Buka Kgolo, buka e e nang le
tlhagiso e e godisitsweng ya ditshwantsho le ka mokwalo o o godisitsweng o barutwana botlhe ba ka kgonang go o
bona fa a ba buisetsa.Se se bidiwa ‘Dpuisokopanelo’. Mokgwa monge o o siameng wa Puisokopanelo ke gore le fa
ele mokgwa o o leng botlhale thata wa tirwana ya go reetsa, o godisa gape le temogo e e itlelang fela ya litheresi.
Barutwana ba ithuta dilo tse di jaaka bokao jwa kgatiso (jaaka : gore re simolola go buisa buka kwa pele mme re
feleletsa kwa morago;le gore re simolola kwa godimo re ya kwa tlase mo tsebeng ), mme ba simolola go gakologelwa
mafoko a le mmalwa a akwadilweng mo Puo Tlaletsong (jaaka monna , mosadi). Barutwana ba tshwanetse go
tlwaela tirwana ya Puisokopanelo ka ntlha ya gore ba ya go e dira gape mo dithutong tsa bone tsa Puo Gae le Puo
Tlaletso ya Ntlha. e tlaa gatelela go ithuta Puo fa kgang e e tshwanang e tlotliwa ka Puo Gae , Puo Tlaletso ya Ntlha
le Puo Tlaletso ya Bobedi fa go tlhokegang .
Mokgwa mongwe o o leng botlhale thata wa go dira gore barutwana ba fitlhelele Puo Tlaletso, ke go ba naya ditaelo
tse di bonolo tsa ba di tsibogelang ka bobone; sekao: morutabana a re, ‘ Tlaa kwano, Thabo,’ a dirisa gape le Puo
o tsibogela ka namana, mme morutwana a diragatsa. Mokgwa o, o o itsiweng ka Tsibogo Gotlhe ka Mmele,o
netefaletsa morutabana go bona sentle ka bonako gore a Thabo o a tlhaloganya kgotsa ga a tlhaloganye , mme e bile
a ka neela pegelo- jaaka , ‘o dirile sentle Thabo’, kgotsa a ka boeletsa taelo gape ka bonya jo bo tseneletseng le ka
Puo o tsibogela ka namana, e e gatelelwang thata ka go fetisa. Puo ya Phaposiborutelo (sekao: tlaa fa pele o nne
mo mmetsheng) neela ditshono di le dintsi tse di tlwaelegileng go tlhagisa Tsibogo Gotlhe ka Mmele. Gape le dipina
tse di diragadiwang le maboko, ke mokgwa o o botlhale thata wa go kopanya Puo le tirwana ya mmele ka mokgwa
o o gatelelang go tlhaloganya le go gakologelwa Puo.
Ntlha e e siameng ya mekgwa e le meraro e e tlholosiwang fa godimo fa (Go reetsa dikgang, Puisokopanelo le
Tsibogo Gotlhe ka Mmele) ke gore tsepamo ya tsone tsotlhe ke go ithuta Puo ka teko Tlhaloganyo e e reediwang.
Se se tlosa kgatelelo ya go neela mo barutwaneng ba bannye, se fokotsa le go etsaetsega e bile se ba kgontsha go
tsepama mo go tlhaloganyeng Puo. Fela Gore e nne badirisi ba ba kgonang ba Puo, barutwana ba tshwanetse gape
go ikatisa go neela.
Kwa tshimologong, Puo e barutwana ba e neelang e tlaa bo e le Puo e e gakologelwang ka nako ya tiriso, dipina
le maboko a a diragatsiwang ke dingwe tsa Puo e e gakologelwng ka nako ya tiriso tse di ithutiwang jaaka Puo e e
dirisiwang kgapetsakgapetsa, sekao: ‘Dumela, o kae?’ke teng , wena o kae?’ mme go raa gore fa barutwana ba ntse
ba simolola go tlhaloganya ka iketlo Puo Tlaletso , ba tshwanetse go simolola go neela, ba ka latlhela lefoko le le
lengwe kgotsa a le mabedi . Sekao, ka go tsibogela potso ya morutabana, ‘A o itumeletse kgang,’ morutwana a ka
araba ka ‘ee’ kgotsa ‘nyaaa’. Metshameko ke tsela e e siameng ya go gatelela Puo le go akaretsa barutwana mo
go ithuteng. Sekao, morutabana a ka dirisa mosako go ruta Puo e e gakologelwang ka nako ya tiriso. Morutwana
mongwe o simolola go botsa ‘Leina la gago ke mang? ‘Morutwana yo o latelang o a araba (sekao: Amo) gape
morutwana yo o latelang o a botsa ‘Leina la gago ke mang? ‘ Go latela jalo go fitlhela barutwana botlhe ba tsere
karolo .
Kwa tshimologong, temogo e e itlelang fela ya Puo e e buiwang e tshwanetse go rotloediwa (go raya gore: e
diragadiwe ke morutabana e bile e gatelelwe). Sekao; barutwana ba ka simolola ka go boka/opela dipina tse di
diragadiwang le maboko , go boeletsa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa , go boeletsa ka mogoso tlotlofoko mme
morago go tsena mo metshamekong e e diragadiwang , dipuisano, jj. Ka thuso ya morutabana, barutwana ba ka
tlotla bontlhabongwe jwa kgang e ba neng ba e reeditse ba dirisa didiriswa tse di ka kgonang go emela modiragatsi
(sekao; dimaseke le diphaphete) Morutabana o tshwanetse go netefatsa gore morutwana mongwe le mongwe o
bona tšhono ya go neela ka Puo e ntšhwa mo tikologong e e bolokesegileng e bile e na le thotloetso. Ka ntlha ya gore
barutwana ba tlaa tswelapele ka tekanyetso e e farologaneng, morutabana o tshwanetse go ba neela ditshono tse ba
di diretsweng go akaretsa go supa le go neela dilo maina tse di leng mo ditshwantshong le mo phaposiborutelong, jj.
Fa barutwana ba ntse ba tswelela ka Mephato, morutabana o tshwanetse go solofela gore barutwana ba bue go le
gontsi mme se se buiwang se nne seleele.
CAPS 15
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Ditirwana tsa go reetsa le go bua di rulaganngwa go ya ka dithitokgang. Go atlenegisiwa gore morutabana a
tlhophe bonnye dithitokgang di le pedi mo kgweditharong mo Mophatong wa Ntlha le wa Bobedi mme di le tharo mo
Mophatong wa boraro. Morutabana a tlhophe dithitokgang tse di tlaa mo kgonisang go ruta Puo Tlaletso. Dithitokgang
di tshwanetse go nna tse di tlwaetsweng thata ke barutwana, bogolo tse di rutilweng mo Puo Gaeng le mo Puo
Tlaletsong ya Ntlha.
Lebaka la go dirisa dithitokgang ke go kgonisa go dirisa kgapetsakgapetsa tlotlofoko le tiriso ya Puo ka mokgwa o o
nang le bokao jo bo tseneletseng .Sekao, mafoko a a neelang o tsibogela ka namana (sefatlhego, matlho, ditsebe,
nko, molomo, matsogo, maoto) le gore dikarolo tse di fa kae mo mmeleng (Re supetse _____ ya gago. /Se ke _____
ya me. /Tse ke _____tsa me.)Se se tshwanetse go utlwagala le go boaboelediwa mo tirisong; barutwana jaanong ba
tlhoka tšhono ya go di dirisa. ba ka kgona se fela fa tlotlofoko le tiriso di boelediwa kgapetsakgapetsa, barutwana ba
tlaa kgona go di gakologelwa le go di dirisa.
Temogo e e itlelang fela ya Litheresi
Mo Puo Tlaletsong Ya Bobedi maitshetlego a mo go godiseng Temogo e e itlelang fela ya Litheresi e leng Puo
ya molomo e e ka diragadiwang ka ditirwana tsa go reetsa le go bua (dipina, maboko, Puo e e dirisiwang
kgapetsakgapetsa, ditaelo, go tlotla kgang), temogo ya phetogo medumo (temogo ya medumo e e buiwang le gore
medumo e e dumisiwa jang go bopa mafoko), temogo ya kgatiso , kitso ya medumo (kamano ya ditlhaka le medumo,
romisiwang, go dumisa mafoko , go kgaoganya mafoko) le temogo e e itlelang fela ya dikgono tsa go kwala.
Temogo e e itlelang fela ya dikgono tsa go buisa (sekao: go supa dilo, go buisa ditshwantsho, go latelanya ditshwantsho,
jj.) di tlhagisiwa ka go tlotla dikgang, Puisokopanelo le puiso kwa godimo di diragadiwa ke morutabana. Morago, mo
Mophatong wa 3, temogo e e itlelang fela ya go dikgono tsa go kwala e ka akarediwa le temogo e e itlelang fela ya
dikgono tsa ditirwana tsa go buisa.
Temogo ya phetogo medumo le temogo ya medumopuo
Kgato ya ntlha ya go ithuta go romisa Puo e e kwadiwang ke tiro ya fa go dirisiwa temogo ya phetogo medumo
le dikgono tsa temogo ya medumoPuo. Mmogo ke diponelopele tse di botlhokwa le go tshepega tsa bokgoni jwa
morutwana jwa go buisa moragonyana. Dikakanyo tsa go ruta dikgono tsa temogo ya phetogo medumo le ya
medumoPuo di akaretsa:
• Go utlwa medumo e e boelediwang (go tshameka ka mafoko) mo dipineng le mo mabokong.
• Go opa dialtla mo dipolelong tse di buiwang.
• Go opa diatla mo dinokong tsa mafoko a a buiwang.
• Go kgaoganya mafoko a a buiwang ka dinoko le go a dumisa mmogo gape.
• Go supa modumo mo tshimologong ya mafoko a a buiwang
• Go opa diatla mo medumong e e emeng e le nosi (difonomi) mo mafokong a a buiwang
• Go kgaoganya mafoko a a buiwang go nna medumo le go a dumisa mmogo gape
• Go lemoga botsalano jwa tlhaka le modumo
Puisano e e itlelang fela le go ruta botsalano jwa tlhaka le modumo mo Puong e ntšhwa go tshwanetse go diragala
mo Mophatong wa boraro.Mo nakong e, medumo ya Puo Gae le Puo Tlaletso ya Ntlha e tlaabo e le teng. Dipuisano
di ka go tshwana le go farologana mo ditlhakeng tsa medumo ya dialefabete mo Puo Tlaletsong ya Bobedi, sekao:
tlhaka “a” ant (English); “a” appel (Afrikaans) and “a” abantwana (isiZulu).
16 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Puisokopanelo
Puisokopanelo ke mokgwa wa puiso o o gatelelang o o tlaa dirisiwang go godisa dikgono tsa puiso mo Puo Tlaletsong
ya Boraro go tswa mo Mophatong wa 1 go fetela kwa pele. Puisokopanelo ke maitshetlego a a botlhokwa a go
godisa Puo le Litheresi. Maikaelelo a Puisokopanelo mo Mophatong wa 1 go ya go wa 3 ke gore barutwana banne
le bokgoni mo Puo Tlaletsong ya Bobedi ka diteng tse di tlhaloganyegang le go baaga. Gape e godisa temogo e e
itlelang fela ya litheresi mo barutwaneng mo Puo Tlaletsong ya bone. Mo kemong ya Mophato wa 1, Morutabana
o tshwanetse go:
• Tlhopha setlhangwa se se godisitsweng se bonagala e bile se le bonolo thata (sekao: Buka Kgolo, Phousetara
ya motlotlo) tse di nang le ditshupetso tse di bonagalang sentle.
• Tsenya barutwana mo ditirwaneng tsa “go tsamaya ba leba ditshwantsho e bile ba neela ka ga tsone”
• Tlotlela barutwana kgang e e amanang le ditshwantsho;
• Rotloetsa barutwana go boeletsa dikarolo tsa kgang e e tlotlilweng
Mo Mophatong wa 2 le 3 setlhangwa sa Puisokopanelo (Dibuka Kgolo) se tshwanetse go akaretsa mafoko, Puo e
e dirisiwang kgapetsakgapetsa le dipolelo tse dikhutswane. Morutabana o tshwanetse go:
• Bua ka ditshwantsho le barutwana gore ba tlhaloganye tlotlofoko.
• Buisa setlhangwa makgetlo a le mmalwa o dirisa monwana wa gago kgotsa ‘sediriswa sa go supa’ go kgontsha
barutwana go latela kgatelopele ya gagwe mo setlhangweng.
• Botsa dipotso ka ga kgang.
• Akaretsa barutwana mo go buiseng setlhangwa ka iketlo.
• Kwala mafoko a a botlhokwa (dikarata tsa mafoko) mo ditshwantshong mme o di bee mo leboteng la mafoko
(di ka dirisiwa gape go ikatisa, go boeletsa le mo metshamekong)
Tekotlhaloganyo
Mo Puo Tlaletsong ya Bobedi maitshetlego a totatota mo go reetseng le mo tekotlhaloganyong e e bonagalang. Se
se godisiwa ka go aga tlotlofoko le go botsa dipotso tse di kgontshang barutwana go tsenelela mo setlhangweng.
Morutabana o tshwanetse go simolola ka go botsa dipotso tse di nyalanang le setlhangwa se se bonagalang, sekao
go neela maina le go supa dilo le dipotso tse di bonolo tsa molomo (Mang, Eng,Kae?)
2.1.6 Popegopuo le tiriso ya Puo
Mo Mephatong ya 1-3, popego Puo le tiriso di ithutiwa ka temogo e e itlelang fela ka maitshetlego a a nang le bokao
mo Puong e e buiwang. Temogo e e itlelang fela ya go ithuta e tlaa diragala ka go reetsa dikgang, Puisokopanelo,
dipina le maboko, Tsibogo Gotlhe ka Mmele, Puo e e dirisiwang ganwe le gape le Puo e e gakologelwang ka nako
ya tiriso.
Sekao, fa morutabana a tlhagisa kgang e ntšhwa,o tlaa ruta tlotlofoko a dirisa ditshwantsho le / dilo tsa nnete. O tlaa
kwala mafoko mo dikarateng tsa mafoko a bo a a baa mo leboteng la mafoko. O tlaa dirisa se, go ikatisa, go boeletsa
le go a akaretsa mo ditirwaneng tse di tshwanang le metshameko.
CAPS 17
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
2.1.7 Ditlhogo le thitokgang
Ditlhogo le dithitokgang di tshwanetse go tlhophiwa sentle gore Puo le tlotlofoko di ka dirisiwa kgapetsakgapetsa
mme di ntse di rutwa. Dithitokgang tse di tshwanang le ‘Nna’, Ba lelapa, le ‘Sekolo sa me’ di ka salwa morago jj.
Dithitokgang le ditlhogo tse di fa godimo tse di ka boelediwa le go okediwa mo Mophatong wa 2 le wa 3. Dithitokgang
di tshwanetse go baakanngwa ka mokgwa o di ka ntshang kgodiso ya Puo e e tlaa dirisiwang mo dikopanong tsa
botsalano mo sekolong le go tswelela kwa tikologong.
Dikaelo tsa ditlhogo:
Mophato 1 Mophato 2 Mophato 3
Nna le mmele wa me Nna le mmele wa me Nna le mmele wa me
Ditsala Ditsala Ditsala
Legae la me Legae la me Legae la me
Ba lelapa Ba lelapa Ba lelapa
Diaparo Go ya marekelong Go ya marekelong
Kwa sekolong Kwa sekolong Kwa sekolong
Maemo a bosa Maemo a bosa Maemo a bosa
Diphologolo Diphologolo Diphologolo
Batho ba ba re thusang Batho ba ba re thusang Batho ba ba re thusang
Dijo Dijo Dijo
Metshameko Metshameko Metshameko
Ditlha tsa ngwaga
Dipalangwa
Moraka
Motshameko
Meletlo (matsalo, difestivale jj.) Meletlo (matsalo, difestivale jj.) Meletlo (matsalo , difestivale jj.)
2.1.8 Mokgwakatiso wa go ruta
Mokgwakatiso wa go ruta o tshwanetse go rotoetsa tirisano mmogo le go ithuta le go ruta go go akaretsanang ka
bobedi, ditirwana tsa ditlhopha tse dinnye le barutwana ba tshwanetse go neelwa ditšhono di le dintsi go itlhagisa ka
Puo e ntshwa mme ba dirisa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa (ba tsibogela ditumediso, ba diragatse mmuisano,
ba tshameke le metshameko ya Puo, dipina tse di diragadiwang jj.). Go tlhagisa ka botemosi – ntsi go a rotloediwa.
Puo e ntšhwa e tshwanetse go ithutiwa ka mokgwa wa go itumedisa ka go boeletsa le ka mogoso, Tsibogo Gotlhe
ka Mmele, go diragatsa, go retheta dipina le maboko a a diragadiwang e bile di bonala, di utlwala e bile di kgona go
apaapega . Barutwana ba tshwanetse go batlela barutwana ditšhono tsa go dirisa le go supa dikgono tsa bone tse
dintšhwa tse ba di fitlheletseng (ditumediso ka di Puo tsotlhe di le 3, go opela dipina tsa matsalo, ba tsaya karolo ka
go diragatsa mo dikonsarateng tsa sekolo, mo malatsing a pulo tsa sekolo, jj.)
2.1.9 Tsamaiso ya phaposi borutelo le didiriswa
Diphaposiborutelo tsa Aforika Borwa di na le go farologana ga merafe e le mentsi e bile di akaretsa gotlhe. Go gontsi
go nna le barutwana ba ba neelang di Puo Gae tse di fetang bongwe e bile e se Puo ya go Ruta le go Ithuta (LoLT)
ya sekolo. Mo diteng dingwe Puo e e rutiwang ka Poutlaletso ya Bobedi e ka nna Puo Gae ya barutwana bangwe.
Mo diteng tse di ntseng jalo , morutabana wa Puo Tlaletso ya Bobedi o tshwanelwa ke go baakanya ditirwana go
akaretsa babui ba Puo Gae le ba Puo Tlaletso ya Bobedi. Barutabana ba tshwanetse go dirisa barutwana ba ba
18 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
neelang Puo Gae mme ba ba rotloetse go etelela pele mo dinakong tsa go ruta barutwana ka bone le fa ba ka kgona
go rotloetsa barutwana ba ba ithutang Puo Tlaletso ya Bobedi .
Tiriso ya Puo Gae e tshwanetse go dirisiwa sentle go rotloetsa go ruta Puo Tlaletso ya Bobedi. Mafoko a a nnang
mo maboteng a ka tlhamiwa go gakolola barutabana le barutwana ka ga tlotlofoko e e setseng e rutilwe mo di Puong
tse di farologaneng di le tharo.Barutabana ba rotloediwa go dirisa mebala e e farologaneng mo tlotlofokong e e
maleba ya Puo Gae, Puo Tlaletso ya Bobedi le Puo Tlaletso ya Boraro. Metshameko ya Puo (sk:”Simone a re, ke
leba ka leitlho la me le lennye”, lefoko le le simololang ka...jj) di tshwanetse go dirisiwa go ruta Puo e e dirisiwang
gangwele gape le tlotlofoko e e maleba. Didiriswa tse di ( sk:dilo tsa nnete, diphousetara tsa motlotlo,Dibuka Kgolo,
kgobokanyo ya dikgang, dipina le maboko, bommamatlhwana, diphaphete go akaretsa le Dibuka Kgolo le dibuka
tsa manyokenyoke tse di dirilweng ke barutwana le barutabana di tshwanetse go dirisiwa .
2.2 Tlhatlhobo mo puo tlaleletsong ya bobedi
Tlhatlhobo e e diriwang mo Puo Tlaletsong ya Bobedi e tshwanetse go nna e e sa tlhomamang le e e tswelelang
pele (tsibogela ditumediso, go dira ditaelo, boka dipina tse di diragadiwang le maboko,diragatsa mmuisano, tsaya
karolo mo go diragatseng , tsibogela , naya dilo maina, jj.) Bontsi jwa tlhatlhobo bo tshwanetse go diragadiwa ka go
ela tlhoko, tiro molomo, le tshupetso.Morutabana o rekota dipholotsatlhatlhobo a dirisa thuto tekolo. Puo Tlaletso ya
Bobedi ga e dirisediwe go falola le go tswelela pele ga morutwana mo Mephatong ya 1 go ya go 3.
2.3 Kabo ya nako
Nako e e tsitsintsweng ya go ruta Puo Tlaleletso ya Bobedi mo kgatong ya magareng ke ura mo bekeng. Dikolo di
rotloediwa go dirisa mekgwa e e ka thusang go dirisa ura e le 1 mo Puo Tlaleletso ya Bobedi mo bekeng mo Mophato
1- 3. Kabo e e latelang ya nako e tsitsintswe.
• Metsotso e le 15 ka letsatsi mo malatsinga le 4 mo bekeng (Mosupologo- Labone)
• Metsotso e le 20 ka letsatsi mo malatsing a le 3 mo bekeng ( Mosupologo - Laboraro)
• Metsotso e le 30 ka letsatsi mo malatsing a le 2 (Mosupologo le Labone)
2.4 Tsamaiso ya Tlhatlhobo mo Mephatong: 1 - 3
Ditlhokego tsa tsamaiso ya Tlhatlhobo mo Mephatong ya 1-3 e ka se fetolwe ke tiriso ya Puo Tlaleletso ya Bobedi.
Puo Tlaleletso ya Bobedi ga e a tshwanela go dirisiwa go falodisa barutwana
2.5 Go rekota le pegelo : Mophato 1-3
Gotswelela ga barutwana mo Puo Tlaleletsong ya Bobedi go tshwanetse ga lekanyediwa ka mokgwa wa direkoto
le matlhare a tlhatlhobo a kgweditharo. Barutabana ba rotloediwa go bega ka phitlhelelo ya brutwana mo Puo
Tlaleletsong ya Bobedi Kgweditharo e nngwe le e nngwe.
2.6 Ditlhokego tsa go ruta
Morutabana o tshwanetse go nna le:
a) Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo
b) Pholisi ya Puo (LiEP)
c) Dictionaries and reference books (bilingual and multilingual dictionaries; thesaurus; encyclopaedia, a good
grammar reference book, etc.)Thanodi le dibuka tsa go tebelo (Dithanodi tsa dipuo tse pedi kgotsa go feta,
dibuka tsa thuta-puo tse di maleba jj.)
CAPS 19
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
d) Dithusathuto tsa Mephato ya Motheo tsa Puo Tlaleletso ya Bobedi;
• Lenaanethuto
• Dibukakgolo
• Diphousetara tse di maleba le ditlhogo tsa Puo Tlaleletso ya Bobedi
• Dibuka tsa dikgangkhutswe, maboko le dipina
• Didiriswa tsa setegeniki tse di nang le dipina le maboko le mmuisano.
e) Kaedi ya morutabana/Faele/buka;e ka nne ya nna didiriswa tse di kokoantsweng ke morutabana.
f) Dilaeborari tsa sekolo/tikologo go thusa barutwana go buisa.
g) Didiriswa tsa setegeniki tse di reediwang
20 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
KAROLO 3: THADISO KA GA DIKGONO TSA PUO TSE DI TSHWANETSENG GO RUTWA MO POUTLALETSO YA
CAPS BOBEDI (SAL) MO MEPHATONG YA 1-3
MOPHATO 1 MOPHATO 2 MOPHATO 3
• O tsibogela ditumediso le ditaelano tse di bonolo o dirise • O tsibogela ditumediso tse di bonolo le go salapisana, o dirisa • O tsibogela ditumediso le ditaelano tse di bonolo ka go itshepa.
dipolelwana,( sk. ’Dumelang’,) ditlhopha tse dinnye kgotsa ba dira ka bobedi dikai:Dumelang,Le
• Supa selo go tswa mo tlhalosong e e bonolo ya molomo, o ba
kae? Re teng.
• Opela dipina tse di bonolo ba di diragatsa ka thuso ya morutabana lemosa ka bobedi le ka ditlhopha tse dinnye ‘ke na le maoto a
(sk. ‘Ntatemogolo, o tswa kae kajeno…ke tswa sepetlele godimo • Opela dipina tse di bonolo ba di diragatsa ka thuso ya mabedi.Ke kgona go fofa,Ke nna mang?’
ga thaba….. morutabana (sk. ‘Ntatemogolo, o tswa kae kajeno…ke tswa
• Tsibogelo le go dira kopo e bonolo, sk. “Ke kopa metsi a go
sepetlele godimo ga thaba…..
• O boka diraeme tse di bonolo le go diragatsa ka thuso ya nwa?
morutabana. • O tsena mo go tshwanetseng mo diraeme le dipina, o diragatsa
• O dirisa popego-Puo dingwe (sk. ‘Intshwarele;ke maswabi, ka
ka bobedi le mo ditlhopheng tse di nnye .
• O tsibogela ditaelo (sk. ema ka dinao, dula fa fatshe...) moso ,maabane’)
• O diragatsa mmuisano o o bonolo,o le mokhutshwane wa
• O latela ditaelo tse di bonolo tsa phaposi (sk. “opa diatla” tloala- • Tsaya karolo mo motlotlong o mokhutshwane wa ( dipolelo di
ditumediso le ditaelano ka thuso ya morutabana . O diragatsa ka
tlola.) le 2-3) ka tshegetso ya morutabana a diragatsa ditumediso le
ditlhopha tsa bo pedi le tse di nnye (sk. Dumela , ke nna Neo –
taelano
• O supa dilwana mo phaposing kgotsa mo setshwantsho gg(sk. wena o mang? O rata eng? )
“supa lobati ...”) • Go neela ka dilo tse di tlhagelelang mo setshwantsho gg ka go
• O supa le go neela maina a dilwana mo phaposing kgotsa
tsibogela ditaelo tsa morutabana, (sk.”ke eng se o se bonang
• O tshameka motshameko wa Puo, (sk. Pule a re ” tshwara tlhogo, mo setshwantsho gg(sk. “supa mosimane yo o apereng jeresi e
mo setshwantsho gg?)
tshwara lengole j.j.) serolwana ...”)
• O tshameka metshameko ya Puo kwa ntle ga phaposiborutelo
• O dirisa popego-Puo dingwe (,sk.ke a kopa” ke a leboga”) • O simolola go tlhabolola tlotlofoko ya Puo ya molomo a dirisa
le ditsala ka fa tlase ga tlhokomelo ya morutabana.
setlhogo/thito-kgang
• O diragatsa ditumediso (metlhala e le 2) ka ditlhopha tsa bo pedi le
• Tsibogela ka namana ditaelo tsa molomo tse di bonolo, tse
tse di nnye( sk. Dumela Mosidi, o tsogile jang? Dumela Thabo, ke • Tshameka metshameko ya Puo sekao “Pule a re” ka bobedi le
ditswang go morutabana ka bongwe kgotsa ka bobedi
GO REETSA LE GO BUA
tsogile sentle.) ditlhopha tse dinnye..
• Tsibogela dipotso tse di bonolo tse di botswang ke
• O simolola go tlhabolola tlotlofoko ya Puo ya molomo ( GO • O diragatsa dikopo tse di bonolo, (sk. Ke kopa go ya ntlwaneng?
morutabana le barutwana ba ba tsayang karolo ya
REETSA LE GO BUA) a dirisa dithitokgang / ditlhogo go tswa mo Ke kopa go dirisa pene ya gago?)
morutabana((sk.‘Eng,Mang, Kae,Jang?)
Puo ya Gae le Puotlaleletso.
• Dirisa di Puo tse dingwe (sekao:Ke a kopa le Ke a leboga,
• O Dira kopo e bonolo, (sk. “Ke kopa go tsaya buka?)
intshwarele”)
• O naya ditaelo tse di bonolo go balekane ka nako ya
• Tsibogela ka namana melawana e e bonolo ya molomo mo
motshameko wa Puo.
ditlhopheng tse dinnye kgotsa ka bobedi,(sk. ;’Ema mo moleng’ )
• O latela tatelano ya ditaelo tse pedi tsa morutabana.
• Tsibogela dipotso tse di bonolo tse di boditsweng ke morutabana
le bankana mmogo ba ba tsereng ka rolo ya morutabana ( sekao, • Reetsa kgang e o e tlotlelwang ke morutabana (dipolelo di le 2)
Leina la gago kemang?.O nna kwa kae? a neela ka seo a se dirileng.
• Ka thuso ya morutabana, neela dipolelo tse di bonolo(1-2)
sk.morutwana o tlotlela morutabana ka boemo jwa bosa.
21
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
22 MOPHATO 1 MOPHATO 2 MOPHATO 3
Dikgang tse di tlotlilweng kgotsa tse di buisitsweng Dikgang tse di tlotlilweng kgotsa tse di buisitsweng Dikgang tse di tlotlilweng kgotsa tse di buisitsweng
• Reetsa dikgang tse di khutshwane ebile di le bonolo go tswa go • Reetsa dikgangkhutswe tse di buiwang kgotsa tse di buisiwang • Reetsa dikgangkhutshwe kgotsa ditlhangwa tse e seng tsa
morutabana. ka boitumelo le tshwaraganelo ya dikopelo ka nako e e siameng nnete tse a di tlotletsweng kgotsa tse a di buisitseng go tswa
le poeletso ya paterone ya Puo mo go tlhpokagalang ka bobedi mo Di bukakgolo kgotsa diphousetara tsa ditshwantsho. Ka
• Reetsa dikgang tse di khutshwane ebile di le bonolo go tswa go
kgotsa ka ditlhopha tse dinnye. boitumelo le tsena ka pina ka nako e e maleba.
morutabana a boeletsa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa ka
nako e e maleba • O neela maina a dilo tse di mo ditshwantshong ka go tsibogela • Araba dipotso tse di bonolo ka kgangkhutshwe.
dipotso go tswa go morutabana (sk. “mang? eng?)
• O supa dilwana mo phaposing kgotsa mo setshwantsho gg • O dira/neela bokao jwa kwalopono
• Araba dipotso tse dibonolo ka tiriso ya ditshwantsho sekao
• Reetsa le go tsibogela kgang e khutshwane e e bonolo e e
‘mang? Eng? Kae? ’
buiseditsweng godimo ke morutabana
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgangkhutswe o dirisa dikarolo tsa
• Role-plays parts of the story using gestures and props (masks,
mmele le puisano( o dirisa ditshosa le bommamamatlhwane )
puppets etc)
• Tells parts of the story with teacher’s support
Tlhabololo ya dikgopolo, mafoko le popego ya Puo Tlhabololo ya dikgopolo, mafoko le popego ya Puo Tlhabololo ya dikgopolo, mafoko le popego ya Puo
• O tsibogela ditumediso le ditaelo • O tswelela go oketsa tlotlofoko. • O boeletsa mafoko mangwe a a dirisiwang kgapetsakgapetsa
ka go itshepa
• O boeletsa mafoko mangwe a a dirisiwang kgapetsakgapetsa (sk” • O dirisa mangwe a mafoko a a dirisiwang kgapetsakgapetsa.
GO REETSA LE GO BUA
dumela”...) • O tsibogela ditaelo le ditopo tse di bonolo.
• O tsibogela ditopo, ditaelo le tse di bonolo.
• O simolola go godisa tlotlofoko • O dirisa popego-Puo dingwe
• O dirisa popego-Puo dingwe
• O similola go godisa kitso le bokgoni jwa tiriso ya Puo e e
• O similola go godisa kitso le bokgoni jwa tiriso ya Puo e e bonolo
bonolo ka nepagalo sk; maemedi,(nna ,rona jj)
ka nepagalo,sk maemedi,(nna rona jj)
• O tsibogela mokgwa wa dipotso.
• O tsibogela dipotso
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
• O tlhaloganya le go dirisa maina mo go puisanong e e bonolo.
• O tlhaloganya le go dirisa maina mo motlotlong.
• O tsibogela ditaelo/modiriso taelo.
• O tsibogela ditaelo/ modirisotaelo
• O tswelela go diragatsa,go aga le go bopa tlotlofoko ya Puo e e
• O tsibogela ditaelo le ditopo tse di bonolo
dirisiswang kgapetsakgapetsa mo mmuisanong.
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
• O dirisa mekgwa-kganetso sk; “ga ke kgone go thuma”.j.j.
THADISO KA GA DIKGONO TSA PUO TSE DI TSHWANETSENG GO RUTWA MO POUTLALETSO YA BOBEDI (SAL) MO MEPHATONG YA 1-3
MOPHATO 1 MOPHATO 2 MOPHATO 3
Tlhabololo ya Puo Tlhabololo ya Puo Tlhabololo ya Puo
CAPS
• O opa diatla go latela mafoko /metlhala e mekhutshwane mo • Opa diatla/ thwantsha menwana/ tlola/ kiba ka maoto dinokong tsa • Kgaoganya mafoko go ya ka medumo ka go opa diatla o be o
pineng (sk.re a leboga; ) mafoko mo dipolelong tse di buiwang. kopanya medumo gape.
• O opa diatla ka dinoko tsa mafoko a a tlwaelegileng, sk. Du-me-la- • Kgaoganya medumo le medumo e e dumang mmogo mo ma- • Dirisa dikarata tsa dinoko go aga mafoko ( bona,bua le dira )
ng...) mo raemeng, pina kgotsa kgangnyeng. fokong, sk. m-pho, mpho.
• Kgaoganya le go kapodisa medumoPuo mo mafokong a molo-
• Opa diatla/ thwantsha menwana/ tlola/ kiba ka maoto dinokong tsa • O lemoga medumo e e kwa bokhutlong jwa mafoko a a buiwang. mo. Sk,n- tlo (ntlo)
mafoko mo dipolelong tse di buiwang(sk.”tlo-la-tlo-la”)
• O supa modumo kwa tshimologong le kwa bokhutlong ba mafoko • Lemoga palo ya medumo fa go kgaoganngwa mafoko a a tl-
• O Utlwa medumo e e boelediwang (mo motshamekong wa mafoko) a a builweng. waelegileng.
• O simolola go lemoga tshimologo ya medumoPuo e e farologaneng • Kgaoganya dipolelo tsa molomo ka mafoko a a emeng ka nosi ka • Supa kamano ya ditlhaka le medumo e emeng e le nosi, e
mo mafokong, sk. ‘b’ mo go ‘buka’, le ‘a’ mo go ‘apola’ go opela lefoko lengwe le le mabogo. dumisiwa ka go tshwana mo Puo ya gae le Puo Tlaletso ya
bobedi.(sk,d,f,g,h,l,m,n,s,jalojalo.) Bonye modumo o le mongwe
• Kgaoganya mofoko a a buiwang ka dinoko.(sk. Mafoko go tswa mo
mo bekeng.
tlhamaneng)
• Ruta mangwe a medumo e e farologaneng, sk ditumanosi
• Opela diatla modumo kanosi o o utlwalang mo lefokong le le
buiwang.
• Ruta medumo mengwe e e ka tswang e farologana magareng
ga Puo Ya Gae le Puo Tlaletso ya Bobedi
23
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
24 THADISO KA GA DIKGONO TSA PUO TSE DI TSHWANETSENG GO RUTWA MO POUTLALETSO YA BOBEDI (SAL) MO MEPHATONG YA 1-3
MOPHATO 1 MOPHATO 2 MOPHATO 3
Puisokopanelo Puisokopanelo Puisokopanelo
• Go tlotla kgang (kgang e e bonolo e e gokaganeng le thitokgng mo • Reetsa kgang e e buisiwang o sala morago morutabana le go • Reetsa dikgangkhutshwe kgotsa ditlhangwa tse di se nang le
go kgonagalang) ka dithusathuto jaaka Dibukakgolo, tsa pono le lebelela ditshwantsho (buka-kgolo, diphousetara ,jj) nnete tse a di tlotletsweng kgotsa tse a di buisitseng go tswa
diphapete. mo Di bukakgolo kgotsa diphousetara tsa ditshwantsho. Ka
• O buisetsa temana kwa godimo mmogo le morutabana. Barut-
boitumelo le tsena ka pina ka nako e e maleba
• Golagana le pono mo Buka kgolo/ Phuosetara ya puisano le wana ba buisa setlhangwa ditlhangwa tse di tshwanang kgotsa
morutabana dikgang tseo e seng tsa nnete. • Buisetsa setlhangwa kwa godimo le morutabana.Barutwana
botlhe e buisa setlhangwa kgotsa dikgang tse e se nnang
• Morago ga poeletso ya go tlotla kgang • O tlotla ka setshwantsho se se mo kgannyeng o dirisa Poutla-
nnete le morutabana.
letso ya Bobedi ka bontsi jo o ka bo kgonang. Dirisa Puo ya Gae
• golaganya dipina mo go maleba le poeletso ya Puo (utlwa o
mo go tlhokegang. • Sala morago setlhangwa se se buisitsweng ke morutabana,le
lebelele, neela o be o diragatsa.
balekane ka tatelano ya puiso e tshwanang le go lemoga
• Lemoga le go neela maina a dilwana tseo di tlhagelelang mo
• Morago ga poeletso ya go tlotla kgang boeletsa mafoko a a dirisi- mafoko a a tlhagelelang ka thelelo e oketsegang
setshwantsho gg sk ntshupetse setshwantsho sa monnamogolo.
wang kgapetsakgapetsa.
• Araba dipotso tse dibonolo ka ga kgang,ka dikarabo tse di
• O araba dipotso dingwe tse di bonolo ka thuso ya ditshwantsho
• Reetsa kgang e e tlotliwang a latela morutabana a lebeleletse khutshwane(Mang,Eng,Kae)
(sk. mang?, eng?, kae?)
ditshwantsho
• Neela dingwe tsa dilo tse di mo setshwantsho gg ka go
• Morago ga poeletso ya puiso tlhakanya dikhorase ka bobebi le
• Tlhaola dilo mo ditshwantshong(sk “supa morutabana wag a tsibogela dipotso go tswa go morutabana le balekane, sk ‘Ke
ditlhopha tse dinnye.
Thabo”) eng?’’Tlhapi’
• Tsibogela dipotso tse di bonolo tse di tsamaisanang le kgang.
• Tlotla ka ditshwantsho mo tlhamaneng o dirisa Poutlaletso ya • Lemoga le go buisa mangwe a mafoko a a tlwaelegileng mo
Bobedi kgotsa Puo ya Gae fa go tlhokega • O simolola go lemoga mangwe a mafoko a a kwadilweng mo Puo Tlaletso ya bobedi mo phaposing,sk mo mabotaneng
Puo Tlaletso ya Bobedi go tswa mo setlhangweng sa Puisoko-
• Tsaya karolo mo thutong ya kgang ka go boeletsa mafoko a a • O buisa ka thelelo setlhangwa sa puisokopanelo tseo di buisits-
panelo
totilweng le go golagana ka pono ka bobedi weng mo kgweditharong 1 le 2 .
• O ithuta tlotlofoko ya molomo go tswa mo kgangkhutsweng.
• Morago ga poeletso ya puiso ya kgang, o boeletse mafoko a a • Dira bokao le go tsibogela dipotso tse dibonolo ka ga kgang,(
dirisiwang kgafetsa-kgafetsa mo go tshwanetseng. • Lemoga le go buisa mangwe a mafoko a a tlwaelegileng mo Puo sk Mang,Eng,Kae,Jang) maitshetlego a nne mo setlhangweng
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Tlaletso ya bobedi mo phaposing,sk mo mabotaneng sa puisokopanelo
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgangkhutswe o dirisa dikarolo tsa • Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgangkhutswe o dirisa dikarolo
mmele le puisano e e bonolo ka bobedi le ditlhopha tse dinnye tsa mmele le puisano e e bonolo ka bobedi le ditlhopha tse
o dirisa ditshosa le bommamamatlhwane ka bobedi le ditlhopha dinnye o dirisa ditshosa le bommamamatlhwane ka bobedi le
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
tse dinnye ditlhopha tse dinnye
• Ka thuso ya morutabana tlotlelanang dikarolo dingwe tsa
kgang.
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 1 PUO TLALETSO YA BOBEDI
DITLHOKEGO TSA KGWEDITHARO
NAKO E E TSHITSINTSWENG YA GO RUTA MO BEKENG: Ura e le 1 mo bekeng
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 1
GO REETSA LE GO BUA
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Barutwana ba tshwanetse go bontshiwa Puo e e bonolo e ba e tlhaloganyang go tswa mo thutong.
Mafoko a tshwanetse gore ka kgapetsa kgapetsa a boelediwe gore barutwana bas eke ba lebala. Go
ithuta Puo Tlaletso ya Bobedi go tshwanetse go nne monate e bile go iketle.
Mo thutong ya ntlha, go ka dirisiwa phapete go itsise Puo Tlaletso ya Bobedi. Phapete e ka fiwa leina
mo Puo Tlaletso ya bobedi s.k. Phapete Pule. Morutabana o itsise phapete mme a bolelele barutwana
gore Pule ha a kgone go neela Puo gae, o kgona fela go neela Puo Tlaletso ya Bobedi, ka jalo barutwana
botlhe batshwanelwake go neela Puo eo le ena.Pule o tla nna karolo ya le ruri ya phaposi ya Puo
Tlaletso ya Bobedi.
Itse gore thitokgang/setlhogo ke tshitsinyo fela. Ba tshwanetse go nna le dibukakgolo phuosetara,
maboko, dipina, metshameko le dilo tsa nnetetse di maleba mo kgannyeng e ba e tlhopileng.
Ditirwana tsa beke
Bonnye ditirwana tse pedi tse di latelang di tshwanetse go dirwa mo thutong gangwe mo bekeng.Ditirwana tse
di latelang di tshwanetse go dirwa mo thutong mo bekeng
• O tsibogela ditumediso le ditaelano tse di bonolo o dirise dipolelwana,( sk. ’Dumelang’,)
• Opela dipina tse di bonolo ba di diragatsa ka thuso ya morutabana (sk. ‘Ntatemogolo, o tswa kae kajeno…
ke tswa sepetlele godimo ga thaba’)..
• O boka diraeme tse di bonolo ba diragatsa ka thuso ya morutabana.
• O tshameka motshameko wa Puo, sk. (Pule a re ” tshwara tlhogo, tshwara lengole jj.)
Tlhabololo ya dikgopolo, mafoko le popo ya Puo,
Ka o tsaya karolo mo ditirwaneng tse dif a godimo:
• Tsibogela ditumediso le ditaelo tse di bonolo.
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsaTlhatlhobo:
E e sa tlhomamang
Tiro molomo le/tiragatso/
• Tsibogela ditumediso tse di bonolo.
• Tsaya karolo mo go opeleng dipina tse di bonolo.
CAPS 25
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 1
TSHIMOLOGO YA GO BUISA
Temogo ya modumo le Puiso Kaelo di gokagane le GO REETSA LE GO BUA.
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Temogo ya modumo le puiso
• Opa diatla mo mafokong fa o opela dipina le fa o boka.
• Opa diatla/ thwantsa menwana/ tlola/ kiba ka leoto mo dinokong tsa mafoko sk: Ke- a-le- bo-ga.
Dpuisokopanelo
Ditirwana di dirwa gangwe mo bekeng o dirisa Dibuka kgolo tse di nang le ditshwantsho tse dintsi
kgotsa setlhangwa se se godisitsweng. Yona buka eo e ka buisiwa gantsi ya bay a itsisiwe gape mo
nakong e e tlang. Morutabana o itsise mafoko a be a bontsha dikgato tsa puiso.
• Golagana le pono mo Buka kgolo/ Phuosetara ya puisano le morutabana.
• Morago ga poeletso ya pono. Boeletsa, go boeletswa kgolagano ya pono, boeletsa mafoko a a totilweng
(leba ,utlwa , neela o diragatse).
• Go tlotla kgang (kgang e e bonolo e e gokaganeng le thitokgng mo go kgonagalang) ka dithusathuto
sk:Dibukakgolo, tsa pono le diphapete jj.
• Morago ga poeletso ya go tlotla kgang golaganya dipina mo go maleba le poeletso ya Puo.
TLHATLHOBO
Tshitsinyo ya tlhatlhobo:
E e sa tlhomamang
Tiro molomo le //tiragatso./temogo.
• Ba opa diatla go bontsha mafoko a a tlhagelelelang mo dipineng le maboko.
• Ba opa diatla go bontsha medumo e e mo mafokong a kgangkhutswe e ba e tlotsweng gansti.
• Osupa dilo mo phaphosi borutelo kgotsa mo setshwantsho gg go ya ka tsibogelo le ditaelo tsa morutabana(
sk:’Mpontshe mosetsana wa mosese o mohibidu’)
26 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 2
GO REETSA LE GO BUA
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Itse gore thitokgang/setlhogo ke tshitsinyo fela. Ba tshwanetse go nna le dibukakgolo phuosetara,
maboko, dipina, metshameko le dilo tsa nnetetse di maleba mo kgannyeng e ba e tlhopileng
Ditirwana tsa beke
Bonnye ditirwana tse pedi tse di latelang di tshwanetse go dirwa mo thitong gangwe mo bekeng .
• Tshimologo ya tlhabololo ya tiro molomo( go reetsa le go bua) ya mafoko o dirisa thitokgang kgotsa setlhogo
se se tlhophilweng mo kgweditharong.
• Tsibogela ditumediso tse di bonolo le morutabana le ka bobedi.(sk .. dumelang,Lo tsogile jang?)
• Opela dipina tse di bonolo ba diragatsa ka thuso ya morutabana le ka bobedi.
• Tsibogela ditaelo (sk:’ Ema, Nna mo fatshe’.)
• Tshameka motshameko wa Puo le morutabana le ka bobedi. (sk :’Simone a re....’ )
Dikgang tse di builweng di ka diragatswa ka tiriso ya dikarolo tsa mmele le ka puisano go tshegetsa
bokao jwa kgangkhutswe.
• Reetsa dikgangkhutshwe tse di bonolo tse di builweng ka boitumelo le go gokaganya dipina kgotsa
dipaterone tsa Puo (poeletso ya Puo) ka nako e e maleba.
Tlhabololo ya dikgopolo, mafoko le popego ya Puo .
Ka go tsaya karolo mo ditirwaneng tse di fa godimo :
• Simolola go tlhabolola mafoko a tiro molomo.
• Tsibogela le go boeletsa Puo sk. O tsoga jang?
• Tsibogela ditaelo.
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsa Tlhatlhobo e e tlhomameng :
Tiro molomo le/tiragatso./temogo
• Tsibogela ditumediso tse di bonolo.(sk‘Dumelang.’ ‘O tsoga jang?)
• Tsibogela ditaelo tse di bonolo ka tshwanelo. (e.g.” Simone a re”….)
• Opela pina e e bonolo le go diragatsa .
CAPS 27
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 2
TSHIMOLOGO YA PUISO
Temogo ya modumo le Puiso Kaelo di gokagane le GO REETSA LE GO BUA
Dikgono tsa tshimololo ya go buisa:
• Kutlo ya poeletso ya medumo . (mo motshamekong wa mafoko)
• Bua medumo le mafoko magolo mo pineng, leboko le kgang .
• Bua medumo le mafoko.(Du-me-lang, sala sentle.)
Puisokopanelo
Ditirwana di dirwa gangwe mo bekeng o dirisa Dibuka kgolo tse di nang le ditshwantsho tse dintsi
kgotsa setlhangwa se se godisitsweng. Yona buka eo e ka buisiwa gantsi ya bay a itsisiwe gape mo
nakong e e tlang. Morutabana o itsise mafoko a be a bontsha dikgato tsa puiso.
• Ba buisa ditlhangwa tse di godisitsweng.
• Morago ga kgolagano ya pono go boeletswa mafoko. (leba, neela ,dira)
• Puiso ya kgang (kgang e e bonolo e e golaganeng le setlhogo).
• Morago ga poeletso ya puiso ya kgang, poeletso ya mafoko le morutabana.
TLHATLHOBO
Ditshitshinyo tsa Tlhatlhobo.
E e sa tlhomaman
Tiro ya molomo/tiragatso/temogo
• Tsaya karolo mo motshamekong wa mafoko ka go opa diatla go ya ka dinoko go kgaoganya mafoko.
• Dira ka ditshwantsho tsa dibuka kgolo le diphousetara tsa motlotlo le morutabana mme o boeletse
tlotlofoko (leba, utlwa, neela ,dira).
28 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 3
GO REETSA LE GO BUA (MOTLOTLO)
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Itse gore thitokgang e e tshitsintsweng/ setlhogo ke ditshitshinyo fela. Di tshwanetse go nna le Dibuka
kgolo/maboko/dipina/metshameko le dilo tsa nnete tse di tsamaisanang le thitokgang e e tlhopilweng.
Ditirwana tsa beke
Bonnye ditirwana tse pedi tse di latelang di tshwanetse go dirwa mo thutong gangwe mo bekeng. .
• Simolola go tlhabolola tiro molomo ( GO REETSA LE GO BUA) ya mafoko a dirisa thitokgang kgotsa setlhogo
se se tlhophilweng mo kgweditharong.
• Tsibogela ditumediso tse di bonolo ka go itshepa le ka bobedi.
• Supa dilo mo phaposing kgotsa mo setshwantsho gg. (sk:’ mpontshe/ntshupetse setilo’.‘ntshupetse ….’)
• Boka maboko le go diragatsa le morutabana le ka bobedi.
• Latela ditaelo tsa phaposi tse di bonolo. (sk. ‘Opa diatla’) le morutabana le ka bobedi/para.
• Tsibogela ditaelo o dirisa motshameko wa Puo. (‘Simone a re’ )
• Opela dipina tse di bonolo a diragatsa ka bobedi le ka ditlhopha tse di nnye.
Boka maboko a a bonolo a diragatsa ka thuso ya morutabana.(s.k. maboko a a bonolo a a nyalanang le thitqkgang)
Kgang e e buiwang e ka diragatswa go tshegetsa bokao. Dikgang tse di tlotliwang di tshwanetswe go tswa
mo Dibuka Kgolo kgotsa phuosetara ya ditshwantsho mo bana ba kgonang go bona sentle sentle.
• Reetsa kgangkhutswe e e tlotliwang ka boitumelo (sk. Go mosupologo, Go Mosupologo Thandi o ya sekolong! )
• Bua ka dingwe tsa dilo tsa dintshwantsho (sk: Ke mang yo? )
Tlhabololo ya dikgopolo, mafoko le popego ya Puo
• Poeletso ya Puo le go boeletsa merethetho.
• Boka maboko le go opela dipina.
• Go sala ditaelo morago.
TLHATLHOBO
Tshitsinyo ya tlhatlhobo
Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang .
Tiro molomo le/tiragatso/temogo
• Tsibogela ditumediso tse di bonolo ka go itshepa mmogo.
• Supa dilo mo phaposing le mo setshwantsho gg (sk. Setilo se kae?)
• Tsibogela ditaelo o dirisa metshameko ya Puo. (‘Simone a re’...)
CAPS 29
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 3
TSHIMOLOGO YA PUISO
Temogo ya modumo le Puiso Kaelo di gokagane le go reetsa le go bua
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Temogo ya modumo e e gokaganeng le GO REETSA LE GO BUA
• Kutlo ya poeletso ya modumo. (motshameko wa mafoko)
• Opa diatla/ thwantsa menonwa/tlola/gata dinoko ka maoto mo mafokong.
• Bua mafoko ka dipolelo tse di khutswane. (Rea leboga.)
• Tlhaola medumo mo tshimologong ya mafoko a a buiwang.
Puisokopanelo
Ditirwana di dirwa gangwe mo bekeng o dirisa Dibuka kgolo tse di nang le ditshwantsho tse dintsi kgotsa
setlhangwa se se godisitsweng. Yona buka eo e ka buisiwa gantsi e bile ya itsisiwe gape mo nakong e e
tlang.
• Reetsa kgang e e tlotliwang a latela morutabana a lebeleletse ditshwantsho.
• Ithuta mangwe a mafoko a molomo go tswa mo setlhangweng sa pono.
• Tlhaola dilo mo ditshwantshong. (sk.’ Mpontshe morutabana wa ga Thandi.’)
• Bua ka ditshwantsho o dirisa Puo gae mo go tlhokegang teng.
• Tsaya karolo mo thutong ya kgang ka go boeletsa mafoko le go golagana ka pono ka bobedi.
TLHATLHOBO
Tshitsinyo ya Tlhatlhobo.
E e sa tlhomamang.
Tiro molomo le/tiragatso/temogo
• Tlhaola medumo mo tshimologong ya lefoko le le builweng.
• Bua ka ditshwantsho a dirisa Puo gae fa go tlhologanye fa go tlhokega.
• Tlhaola dilo mo ditshwantshong. (sk. ‘Ntshupetse morutabana wag a Thandi.’)
30 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 4
GO REETSA LE GO BUA
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Itse gore thitokgang e e tshitsintsweng/ setlhogo ke ditshitshinyo fela. Di tshwanetse go nna le Dibuka
Kgolo.
Ditirwana tsa beke
Ditirwana tse pedi kgotsa go feta go dirwa mo thutong nngwe le nngwe:
• Simolola tlhabololo yamafoko ka tiro molomo ( go reetsa le go bua) a dirisa ditlhogo go tswa mo Puo gae le
Puo Tlaleletso ya Ntlha) .
• Tsibogela ditumediso tse di bonolo. (sk. ‘Sala sentle, Tsamaya sentle, Dumelang’) .
• Supa le go neela maina a dilo tse di mo phaposing kgotsa mo setshwantsho gg (sk: Mpontshe ...... mo
setshwantsho gg, Supa ...... mo setshwantsho gg).
• Latela ditaelo tse di bonolo.
• Dirisa Puo ya go leboga le go kopa. (e.g. ‘ka kopo’, ‘ ke a leboga’)
• Opela dipina tse di bonolo le go diragatsa ka thuso ya morutabana ka bobedi le ka ditlhopha.
• Boka maboko a a bonolo a diragatsa ka thuso ya morutabana ka bobedi le ka ditlhopha.
• O diragatsa ditumediso (dipolelo tse pedi) ka bobedi le ka ditlhopha (sk:’. Dumela Thabo, O tsogile jang?
Dumela Thando, Ke tsogile sentle’).
Kgang e e buiwang e ka diragatswa go tshegetsa bokao. Dikgang tse di tlotliwang di tshwanetswe go
tswa mo Dibuka Kgolo kgotsa phuosetara ya ditshwantsho mo bana ba kgonang go bona sentle .
• Reetsa kgangkhutswe ka boitumelo o golaganya dipina ka nako e e maleba.
• Neela maina a dingwe tsa dilo tse di mo setshwantsho gg (sk.’ Ke mang yo? ‘ supa selo/ phologolo mo
setshwantsho gg.)
Tlhabololo ya dikgopolo, mafoko le popego ya Puo
• Ka go tsaya karolo mo ditirwaneng tse di fa godimo go tlhabolola mafoko mangwe a tiro molomo.
• Boeletsa le go tsibogela Puo.
• Tsibogela ditaelo.
• Dirisa Puo ya boitlhamedi nngwe.
TLHATLHOBO
Tshitsinyo ya Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang: .
Tiro molomo le/ tiragatso le temogo
• Opela dipinale maboko a tiragatso ka go itshepa .
• Latela ditaelo tse di bonolo. (sk:’ itshware tlhogo’.’ Itshware menwana ya maoto’).
• Diragatsa ditumediso (dipolelo di pedi) ka bobedi le ka ditlhopha (sk:’Dumela Thabo, Otsogile jang? Dumela
Thando, Ke tsogile sentle’)
CAPS 31
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 1 KGWEDITHARO 4
TSHIMOLOLO YA PUISO
Temogo ya medumo le Puisokopanelo di gokagane le go reetsa le go bua.
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Temogo ya modumo
Ditirwana tse di tshwanetse go golagana le GO REETSA LE GO BUA le ditirwana tsa Puiso Kaelo.
• Opa diatla/thwantsa menwana/ kiba ka maoto mo dinokong tsa mafoko ko dipolelong tse di buiwang .
• Tlhaola medumo mo tshimologong ya mafoko a a buiwang.
• Kgaoganya mafoko a a buiwang ka go opa diatla mo nokong nngwe le nngwe.
Puisokopanelo
Ditirwana di dirwa gangwe mo bekeng o dirisa Dibuka kgolo tse di nang le ditshwantsho tse dintsi kgot-
sa setlhangwa se se godisitsweng. Yona buka eo e ka buisiwa gantsi e bile ya itsisiwe gape mo nakong
e e tlang.
• Reetsa kgang kgotsa setlhangwa sa maiterelo fa o tse morutabana morago o lebeletse ditshwantsho.
• Bua ka ditshwantsho tse di mo kgannyeng o dirisa Puo Tlaletso ya bobedi ka mo o ka kgonang mme fa go
tlhokega o dirise Puo gae.
• Tlhaola dilo mo ditshwantshong (sk:’. Mpontshe..., Supa ko..’..).
• Ithuta mafoko mangwe ka tiro ya molomo a a golaganeng le thitokgang.
• Fa o fediitse poeletso ya puiso, gokaganya dipina mme o boeletse Puo mo go leng maleba ka bobedi le ka
ditlhopha.
• Tsaya karolo mo thutong ya kgang ka go tsibogela dipotso tse di bonolo tsa molomo.
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsa Tlhatlhobo:
E e sa tlhomamang .
Molomo le/ tiriso /temogo .
• Kgaoganya mafoko a a buiwang ka go opa diatla mo nokong nngwe lenngwe.
• Lemoga le go neela dilo dingwe maina mo ditshwantshong.
• Fa o fediitse poeletso ya puiso, Gokaganya dipina mme o boeletse Puo mo go leng maleba ka bobedi le ka
ditlhopha.
32 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
DITLHANGWA/METSWEDI E E ATLNEGISITSWENG MO NGWAGENG
• Ditshwantsho le diphousetara go tshegetsa go rutwa ga dikgang le tlotlofoko.
• Ditšhate tsa mmala le dinomore.
• Dipina le maboko a a diragadiwang.
• Didiriswa tsa nnete tse di tsamaisanang le thitokgang le ditlhogo.
• Dikgemetšhana tsa kgang, sk: bommamatlhane, diphapete, diaparo tsa go diragatsa kgang.
• Didiriswa tsa setegeniki tsa go gatisa mantswe le ditiragatso.
• Dibukakgolo(tsa ditshwantsho).
• Dibuka tsa dikgang, maboko le dipina .
• Dibuka tse dikgolo tse di dirilweng le Morutabana/Morutwana, Dibuka tsa Mokwalo kopanelo, dibuka tse di
manyokenyoke, diphaphete, bommamatlhane, ditšhate tsa mafoko jj.
CAPS 33
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 2 SETSWANA PUO TLALETSO
DITLHOKEGO TSA KGWEDITHARO
NAKO E ETSITSINTSWENG YA GO RUTA : 1 URA
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 1
GO REETSA LE GO BUA (MOTLOTLO)
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Morutabana o tshwanetse go tlhopha dithitokgang di le pedi tse di tla ba kgontshang go itsise le go busetsa
tlotlofoko le go fitlhelela ditirwana tse difa tlase.
Lemoga gore ditlhangwa/ditlhogo tse di ditsitsintsweng ke ditshitsinyo fela.
Di tshwanetse go leka go fitlhelela ditirwana tsotlhe, go feta gangwe fa go kgonega. Di tlhatlhobe barutwana/
barutwana ka mokgwa wa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang.Di letlelele morutabana gore a kgone go buseletsa/dirisa
kgapetsakgapetsa Puo e e bonolo,thutaPuo e e tlwaelegileng, bonolo,Puo e e bonolo fa a neela le barutwana ka
Puo Tlaletso ya Bobedi .
Ditirwana tsa beke
Ditirwana/Tse pedi kgotsa go feta tsa ditirwana tse di latelang mo thuto tiro la beke.
• Simolola ka go tlhabolola tiro molomo ( go reetsa le go bua) tlotlofoko o dirisa dithitokgang/ditlhogo.
• Tsibogela ditumediso tse di bonolo le go laelana/tsamaisapila, salapisana, o dirisa ditlhopha tse dinnye/
dikapolelo kgotsa ba dira ka bobedi dikai:’Dumelang,’’Le kae? ‘’Re teng’
• Diragatsa ditumediso (dipolelosdi le pedi) ka bobedi kgotsa ka ditlhopha tse dinnye sk Dumelang.Le kae? Re
teng.
• Supa le goneela maina a dilo mophaposiborutelong kgotsa mo setshwantsho gg ka go tsibogela ditaelo tsa
morutabana sk:,’Mpontshe mosetsana wa mosese o mohibidu.
• Dirisa dipuq tse dingwe (sk’:Ke a kopa le Ke a leboga’)
• Opela dipina tse di bonolo le go diragatsa ka ka thuso ya morutabana le ka ditlhopha
• Boka maboko a a bonolo o diragatsa ka thuso ya morutabana ka bobedi le ka ditlhopha.
• O diragatsa ditumediso(dipolelo tse pedi)ka bobedi le ka ditlhopha(sk:”Dumela Thabo,O tsogile jang? Dumela
Thato,Ke tsogile sentle’)
Gangwe ka beke, morutabana o buisa kgotsa o tlotla kgang. Dikgang/ditlhangwa tse di builweng/
boletsweng di ka diragadiwa ka go dirisa Puo ya matsogo le diaparo go tshegetsa bokao. Dikgang tse
di badilweng di tshwanetse go tswa mo bukeng e kgolo kgotsa diphousetara tsa ditshwantsho mo bana
botlhe ba ka bonang ditshwantsho.
• Reetsa dikgangkhutswe tse di buiwang kgotsa tse dibuisitsweng ka boitumelo le go tsena dikopelo ka nako e
e siameng le poeletso ya paterone ya Puo (Puo bonnye) mo go tlhokagalang ka bobedi kgotsa ka ditlhopha
tse dinnye.
• Neela maina a dilo dingwe tse di mo ditshwantshong ka gotsibogela dipotso go tswa go morutabana.Ke
eng?’ Mang?
34 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Tlhabololo ya dikgopolo, tlotlofoko le tiriso ya Puo/thutaPuo.
Ka go tsaya karolo mo ditirwaneng tse di fa godimo:
• Tswelela go aga tlhabololo/tlotlofoko ka/ya tiro molomo.
• Boeletsa Puo e e dirisiwang gangwe le gape ka go itshepa.
• Tsibogela ditaelo le ditsiboso/.
• Dirisa Puo e e itlelang fela.
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsa tlhatlhobo:
Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang.
Tiro ya molomo le/kgotsa tiragatso/ temogo.
• Opela dipina le go tsaya karolo ka go ditiragatsa maboko ka boitshepo ka bobedi le ditlhopha tse
dinnye.
• Sala morago ditaelo tse di bonolo (sk:’. Tshwara tlhogo ya gago. Tshwara menwana ya gago ya maoto’.)
• Diragatsa madume (dipolelo tse pedi) ka bobedi kgotsa ka ditlhopha tse dinnye (sk”:Dumela Nkele,O kae? /
Ke teng’)
CAPS 35
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 1
TLHABOLOLO YA PUO
Nyalano ya ditlhaka le mafoko gammogo le puisokopanelo di nyanala le go reetsa le go buisa.
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Nyalanya medumo ya ditlhaka le mafoko
• Opa diatla/ thwantsha menwana/ tlola/kiba ka maoto mo dinokong tsa mafoko mo dipolelong tse di buiwang.
• Kgaoganya mofoko a a buiwang ka dinoko.
• Kgaoganya dipolelo tse di buiwang ka bongwe jwa mafoko ka go opa matsogo mo lefokong lengwe le ngwe
sekao dipolelo go tswa fa kgangkhutsweng.
• Lemoga medumo kwa tshimologong ya mafoko a a buiwang.
Puisokopanelo(15 metsotso mo bekeng )
Morutabana o ba buisetsa temana, osupa mafoko le go tlhalosa ditshwantsho. O buisa gape mo tsamaong
ya beke a be a rotloetsa bana go buisa le ena.Puiso e dirisetswa matseno a mafoko a maswa.
• Reetsa kgangkhutswe e e buisiwang mme o sala morutabana morago o ntse o lebeletse ditshwansho.
• Bua ka ditshwantsho tse di mo kgangkhutswe o dirisa Puo Tlaletso ka bontsi jo bo kgonegang kgotsa Puo ya
gae fa go kgonega.
• Tlhaola dilwana tse di mo ditshwantshong( sk:’Mpontshe monnamogolo “’Supa ntswa’,)
• Araba dipotso tse dibonolo ka tiriso ya ditshwantsho (sk: ‘Mang? Eng? Kae? ’)
• Simolola go lemoga mafoko mangwe a a kwadilweng ka Puo Tlaletso mo tirwaneng ya puisokopanelo.
• Ithute mafoko a kitsokakaretso ka molomo gotswa mo kgangkhutsweng
• Morago ga go boeletsa go bala kopanya dikhorase, mme o boeletsa Puo e e maleba ka bobedi kgotsa ka
ditlhopha tse dinnye .
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsa ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang:
Nyalanya medumo ya ditlhaka le mafoko.
• Opa matsogo mo mafokong a a mo dipolelong tse di buiwang.
• Kgaoganya mafoko a abuiwang ka dinoko.
Puisokopanelo: (ka molomo le/kgotsa go diragatsa)
• Lebelela batho bangwe, diphologolo le dilwana tse di bontshiwang mo Di bukakgolo.
• Araba dipotso tse di bonolo ka ga kgangkhutswe.
• Simolola go lemoga mafoko mangwe a a kwadilweng ka Puo Tlaletso mo tirwaneng ya Puisokopanelo.
36 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 2
GO REETSA LE GO BUA(MOTLOTLO)
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Barutabana ba tshwanetse go tlhopha dithitokgang tse pedi tse di tla ba kgontshang go itsise le go busetsa kitso
le go fitlhelela ditirwana tse di fa tlase.
Lemoga gore ditlhangwa tse di tshitsintsweng ke ditshitsinyo fela
Ditshwanetse go leka go fitlhelela ditirwana tsotlhe,go feta gangwe fa go kgonega. Di tlhatlhobe barutwana ka
mokgwa wa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang.Di letlelele morutabana gore a kgone go buseletsa bonolo, mo Puo
Tlaletsong Ya Bobedi.
Ditirwana tsa beke.
Tse pedi kgotsa go feta tsa ditirwana tse di latelang mo thutong ya beke:
• Simolola ka go dira tiro molomo ( go reetsa le go bua) o dirisa dithitokgang /ditlhogo.
• Tsibogela le go diragatsa ditumediso le ditaelano tse dibonolo ka bobedi le ditlhopha tse dinnye (sk:”
Dumelang,Le kae? Re teng”).
• Diragatsa mmuisano o mokhutswane (sk:” Dumelang, Leina la me ke-------- Leina la gago ke mang? O rata
eng?)”
• Diragatsa ditaelo tse di bonolo (sk:” Ke kopa go ya kwa Ntlwanaboithusetsong”).
• Dirisa Puo e e itlelang fela (sk:” ke a kopa, ke a leboga” ) .
• Supa le go neela maina a dilo mophaposiborutelong kgotsa mo setshwantshong ka go tsibogela ditaelo tsa
morutabana .
• Tsibogela ka mmele ditaelo tse di bonolo tsa molomo mo ditlhopheng tse dinnye kgotsa ka bobedi (sk;’ Ema
mo moleng’ ).
• Opela dipina le go diragatsa maboko ka bobedi le ka ditlhopha tse dinnye.
• Tshameka metshameko ya Puo botlhe.
Gangwe ka beke, morutaban a o buisa kgotsa o tlotla kgang. Dikgang tse di builweng di tshwanetse go
diragadiwa ka Puo ya diatla le dipina. Dikgang tse di badilweng di tshwanetse go tswa mo bukeng e
kgolo kgotsa diphousetara tse bana ba ka bonang ditshwantsho.
• Reetsa dikgangkhutswe tse di buisitsweng ka boitumelo le tshwaraganelo ya dikopelo ka nako e e siameng
le poeletso ya paterone ya Puo mo go tlhokagalang ka bobedi kgotsa ka ditlhopha tse dinnye.
• Araba dipotso tsa molomo tse di bonolo ka ga kgangkhutswe ka dikarabo tse tse dinnye(sk: ‘Mang,Eng,Ko
kae’)
• Neela maina a dilo tse di mo ditshwantshong ka go tsibogela dipotso go tswa go morutabana le barutwana
Tlhabololo ya dikgopolo le tiriso ya Puo
Ka go tsaya karolo mo ditirwaneng tse di fa godimo::
• Tswelela go aga tlhabololo ya tiro molomo.
• Boeletsa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa.
• Diragatsa dipuisano tse dikhutswane (sk;”Dumela, leina la me ke------- O rata eng?” )
• Dira ditaelo tse dibonolo (sk:” Ke kopa go ya kwa Ntlwanaboithusetso”)
CAPS 37
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsa ditirwanatsa tlhatlhobo e e sa rulaganang
GO REETSA LE GO BUA:
• Tsibogela le go diragatsa ditumediso tse di bonolo le go tsamaisa na sentle o dirisa Puo e e dirisiwang
kgapetsakgapetsa ka bobedi le ka ditlhopha tse dinnye( sk: ‘Dumela Pule, Le kae? Ke teng, Palesa le
kae?”).
• Bontsha go tlhaloganya mafoko mangwe a a buiwang ka molomo ka go supa dilwana tse di mophaposing
kgotsa setshwantsho go tsibogela ditaelo go tswa go morutabana.
• Boka le go diragatsa dipina le maboko ka go itshepa le ka mafolofolo ka bobedi le ditlhopha tse dinnye.
38 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 2
TLHABOLO YA PUO
Nyalano ya ditlhaka le mafoko gammogo le puisokopanelo di nyanala le go reetsa le go buisa.
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Nyalana medumo ya ditlhaka le mafoko
• Opa diatla/ thwantsha menwana/ tlola/kiba ka maoto dinokong tsa mafoko a a tlwaelegileng.
• Kgaoganya le go kopanya dinoko tsa mafoko a a buiwang.(sk:” mo-sa-di,mo-si-ma-ne”.)
• Kgaoganya le go kopanya medumo ya mafokong a a buiwaing ( sk:“m-me-mme.)
Puisokopanelo ( 15 metsotso mo bekeng)
Morutabana o ba buisetsa kgang o supa mafoko le go tlhalosa ditshwantsho. O buisa gape mo tsamaong
ya beke a be a rotloetsa bana go buisa le ena. Puiso e dirisetswa matseno a mafoko a maswa.
• Reetsa kgankhutswe kgotsa temana e e nang le ditiragalo tsa nnete o setse morutabana morago mme ebile
o lebeletse le ditshwantsho.
• Bua ka ditshwantsho tse di mo kgangkhutsweng o dirisa Puo Ya Tlaleletso ya Bobedi ka bontsi jobo ka
kgonegang mme Puo ya Gae o e dirisa fa go tlhokega.
• Lemoga dilwana tse di mo ditshwantshong.
• Araba dipotso tse dingwe tse di bonolo ka tiriso ya ditshwantsho (sk: ‘mang? Eng? Kae? ’)
• Ithute mafoko a a buiwang ka molomo .
• Morago ga go boeletsa go buisa tsena ka dikhorase , mme o boeletsa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa
fa go tshwanetseng ka bobedi kgotsa ka ditlhopha tse dinnye .
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgangkhutswe o dirisa dikarolo tsa mmele le Puo e e bonolo e e dirisiwang
kgapetsakgapetsa ka bobedi le ditlhopha tse dinnye o dirisa dipina tse dibonolo, ditshosa le bommamatlhwane
.
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsa ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang:
Nyalanya medumo ya ditlhaka le mafoko.
• Opa diatla/ thwantsha menwana/ tlola/kiba ka maoto dinokong tsa mafoko a a tlwaelegileng.
• Kgaoganya le go kopanya dinoko tsa mafoko a a buiwang.(sk:” mo-sa-di,mo-si-ma-ne.”)
• Kgaoganya le go kopanya medumo ya mafokong a a buiwaing( sk:“m-me-mme.)
Puisokopanelo: (ka molomo le/ kgotsa go diragatsa )
• Bua ka ga ditshwantsho tse di mo Buka Kgolo/phousetara .
• Araba dipotso tse di bonolo ka mlomo ka ga kgangkhutswe kgotsa temana ya ditiragalo tse di se nang nnete.
• Morago ga go boeletsa go buisa tsena ka dikhorase , mme o boeletsa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa
fa go tshwanetseng ka bobedi kgotsa ka ditlhopha tse dinnye.
CAPS 39
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 3
GO REETSA LE GO BUA
DITENG/DIKGOPOLOLO/DIKGONO
Barutabana ba tshwanetsego tlhopha dithitokgang tse pedi tse di tla ba kgontshang go itsise, go busetsa kitso le
go fitlhelela ditirwana tse di fa tlase.
Ela tlhoko gore dithitokgang kgotsa ditlhogo tse di tshitshintsweng ke tshitshinyo fela. Barutabana ba
tshwanetse go itlhophela dithitokgang tse di maleba tse di ikaegileng ka bokao jwa tiriso le dithusathuto
tse ba nang le tsona. Ba netefatsa gore ba nne le ditlhokego tsotlhe jaaka dibukakgolo/ diphousetara,
diraeme, dipina, metshameko le dilo tsa nnete tsa thitokgang e ba e tlhophileng.
Ditshwanetse go leka go fitlhelela ditirwana tsotlhe,go feta gangwe fa go kgonega. Di tlhatlhobe baithuti ka
mokgwa wa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang.Di letlelele morutabana gore a kgone go dirisa gape Puo e ebonolo
ya motheo wa dipopego fa a ntse a buisana le barutwana ka Puo Tlaletsong Ya Bobedi.
Ditirwana tsa beke
Tse pedi kgotsa go feta tsa ditirwana tse di latelang mo thutong ya bekeng
• Tswelela go aga tiro molomo( go reetsa le go bua) o dirisa dithitokgang/ditlhogo.
• Tsibogela le go diragatsa ditumediso le go tsamaisana sentle, o dirisa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa
ka ditlhopha tse dinnye kgotsa b ka bobedi( sk’:Dumelang,Le kae? Re teng’).
• Tsaya karolo mo dipuisanong tse di bonolo ka tshegetso ya morutabana,o diragatsa ditumediso le go
tsamaisana sentle ka bobedi le ka ditlhopha tse dinnye.
• Dira ditaelo tse di bonolo (sk:’ Ke k opa o nkadime pene.’)
• Dirisa Puo e e itlelang fela (sk:’Ke kopa maitshwarelo.’)
• Supa le go neela maina a dilo mophaposiborutelong kgotsa mo setshwantsho gg ka go tsibogela ditaelo tsa
morutabana.
• Tsibogela ka mmele go ditaelo tse di bonolo ya molomo e go tsa go morutabana ka bongwe le ka bobedi.
• Tsibogela dipotso tse di bonolo tse di boditsweng ke morutabana le bana ba ba tsereng ka rolo ya morutabana
(sk:’Leina la gago kemang?O nna kwa kae? ‘)
• Opela dipina le go tsaya karolo ka go ditiragatsa maboko ka boitshepo ka bobedi le ditlhopha tse dinnye.
• Tshameka metshameko ya Puo le barutwana botlhe.
40 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Gangwe ka beke, morutaban o buisa kgotsa o tlotla kgangkhutswe Dikgangkhutswe tse di builweng di ka
diragadiwa o dirisa dikarolo tsa mmele le dipina go tshegetsa bokao .Dikgangkhutswe tse di buisitseng
di tshwanetse go tswa mo Buka Kgolong kgotsa diphousetara mo bana ba ka kgonang go bona sentle
sentle ditshwantsho sentle teng.
• Reetsa dikgangkhutswe tse di buiwang kgotsa tse di buisiwang ka boitumelo le go tsenya dikopelo ka nako
e e siameng le poeletso ya paterone ya Puo (Puo bonnye) mo go tlhokagalang ka bobedi kgotsa ka ditlhopha
tse dinnye.
• Araba dipotso tse di bonolo tsa puiso ka dikarabo tse di khutswane ( sk:’ mang,eng kae?’.)
• Neela maina a dilo tse di mo ditshwantshong ka go tsibogela dipotso go tswa go morutabana le ditsala.
Tlhabololo ya dikgopolo le tiriso ya Puo
Ka go tsaya karolo mo ditirwaneng tse di fa godimo:
• Tswelela go aga tlhabololo ya tiro molomo.
• Tsibogela ditaelo tse di bonolo.
• Tsibogela dipotso tse di bonolo tse di tsamaisang le kgangkhutswe.
• Tsaya karolo mo di Puisanong tse di bonolo ka thuso ya morutabana.
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsa ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang.
GO REETSA LE GO BUA:(tiro ya molomo kgotsa tiragatso.)
• Tsibogela melawana e e bonolo ya molomo e e filweng ke morutaban ka bongwe le ka bobedi.
• Tsaya karolo mo dipuisanong ka tshegetso ya morutabana o diragatsa madume le go salapisana ka bobedi
le ka ditlhopha tse dinnye.
• Dira ditaelo ditaelo tse dibonolo( sk:’ A o ka nkadima pene’) .
• Neela dilo dingwe tse di tsamaisanang le thitokgang e e mo setshwantsho gg kgotsa mo phaposiborutelong.
• Tshamaka metshameko ya Puo ka bobedi le ka ditlhopha tse dinnye.
CAPS 41
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 3
TLHABOLO YA PUO
Nyalano ya ditlhaka le mafoko gammogo le puisokopanelo di nyanala le go reetsa le go buisa.
DITENG/DIKGOPOLOLO/DIKGONO
Nyalanya medumo le ditlhaka le mafoko.
Ditirwana tsa go reeetsa le go neela di tshwanetse go kopannngwa mo Puisokopanelong.
• Kgaoganya dipolelo tsa molomo ka mafoko a a emeng ka nosi ka go opelel lefoko lengwe le le mabogo.
• Opa diatla mo ditlhakeng tsa mafoko a a nang le ditumanosi tse di tlwaelegileng .
• Lemoga medumo kwa tshimologong ya mafoko a a buiwang.
• Lemoga medumo kwa bofelong jwa mafoko a a buiwang (sk :”Tshaba”).
• Opa diatla mo medumong ya mafoko a a buiwang (sk:”ba-na) o be o kopanya medumo eo gape(sk:’bana’.).
Puisokopanelo ( 15 metsotso mo bekeng)
Morutabana o ba buisetsa bana botlhe kgang, o supa mafoko le go tlhalosa ditshwantsho. O buisa gape
mo tsamaong ya beke a be a rotloetsa bana go buisa le ena.Puiso e dirisetswa matseno a mafoko a maswa.
• Reetsa kgangkhutswe tsa ditiragalo tse di nang le nnete mme o ntse o setse morutabana morago mme o
lebeletse ditshwantsho.
• neela ka ga ditshwantsho tse di mo kgang khutsweng o dirisa Puo Tlaletso Ya Bobedi.
• Lemoga le go neela maina a dilwana tse di mo setshwantsho gg o dirisa Puo Tlaletso ya Bobedi.
• Buisetsa kgang kwa godimo le morutabana.Barutwana botlhe e buisa kgangkhutswe e e tshwanang kgotsa
kgang e e nang le ditiragalo tse di nang le nnete.
• Araba dipotso tse dibonolo ka thuso ya setshwantsho (sk:” Mang? Eng? Kae?”)
• Tsibogela dipotso tse di botlhoswana mo kgangkhutsweng.
• Go ithutha tlotlofoko ka molomo.
• Morago ga go boeletsa go buisa tsena ka dikhorase , mme o boeletsa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa
fa go tshwanetseng ka bobedi kgotsa ka ditlhopha tse dinnye.
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgangkhutswe o dirisa dikarolo tsa mmele le Puo e e bonolo e e dirisiwang
kgapetsakgapetsa ka bobedi le ditlhopha tse dinnye o dirisa dipina tse dibonolo, ditshosa le bommamatlhwane
ka bobedi le ditlhopha tse dinnye .
42 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsa ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang:
Nyalanya medumo ya ditlhaka le mafoko.
• Opa diatla mo medumong ya mafoko a a tlwaelegileng .
• Lemoga medumo kwa tshimologong ya mafoko a a buiwang.
Kgaoganya dipolelo tse di buiwang go mafoko a bongwe ka bongwe ka go opa matsogo mo lefokong lengwe le
lengwe (sk:’ Dipolelo go tswa mo kgangkhutsweng”ba-na) o be o kopanya medumo eo gape(sk:’bana’).
Puisokopanelo: (ka molomo le/ kgotsa go diragatsa )
• Lemoga le go neela maina a dilwana tse di mo ditshwantshong o dirisa Puo Tlaleleltso Ya Bobedi.
• Araba dipotso tse dibonolo tsa molomo ka ga kgangkhutswe kgotsa ditiragalo tse di se nnang nnete.
• Morago ga go boeletsa go buisa tsena ka dikhorase , mme o boeletsa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa
fa go tshwanetseng ka bobedi kgotsa ka ditlhopha tse dinnye.
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgangkhutswe o dirisa dikarolo tsa mmele le Puo e e bonolo e e dirisiwang
kgapetsakgapetsa ka bobedi le ditlhopha tse dinnye o dirisa dipina tse dibonolo, ditshosa le bommamatlhwane
ka bobedi le ditlhopha tse dinnye.
CAPS 43
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 4
GO REETSA LE GO BUISA
DITENG/DIKGOPOLOLO/DIKGONO
Morutabana o tshwanetsego tlhopha dithitokgang tse pedi tse di tla ba kgontshang go itsise le go busetsa kitso
le go fitlhelela ditirwana tse di fa tlase.
Lemoga gore dithitokgang/ditlhogo tse di tshitsintsweng ke ditshitsinyo fela.Ba tshwanetse go netefatsa
gore bana le dibukakgolo/diphousetara/maboko/dipina/metshameko le dilwana tsa nnete tsa thitokhang
e e tlhophilweng.
Ditshwanetse go leka go fitlhelela ditirwana tsotlhe,go feta gangwe fa go kgonega. Ditlhatlhobe barutwana ka
mokgwa wa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang. Di letlelele morutabana gore a kgone go dirisa gape Puo e ebonolo
ya motheo wa dipopego fa a ntse a buisana le barutwana ka Puo Tlaletso Ya Bobedi.
Ditirwana tsa beke
Tse pedi kgotsa go feta tsa ditirwana tse di latelang tsa thuto mo bekeng.
• Tswelela go tlhabolola tiro molomo ( go reetsa le go bua) tlotlofoko o dirisa thitokgang kgotsa setlhogo.
• Boka maboko o diragatsa ka go itshepa ka bobedi le ditlhopha tse di nnye.
• Dira maboko ka ditiragatsa ka go itshepa ka bobedi le ditlhopha tse dinnye.
• Tsibogela ditumediso tse di bonolo le go tsamaisana sentle o dirisa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa(sk:”Sala
sentle,Ke tla go bona sentle kgatele”)
• Tsaya karolo mo puisanong tse di bonolo ka thuso ya morutabana o diragatsa ditumediso le go tsamaisana
sentle ka bobedi le ka ditlhopha tse dinnye.
• Dira dikopo tse di bonolo(sk:’Ke kopa go ya kwa ntle’.)
• Dirisa Puo e e itlelang fela(sk:”’Intshwarele,Ke kopa tshwarelo’)
• .Supa le go neela maina a dilo mophaposiborutelong kgotsa mo setshwantsho gg ka go tsibogela ditaelo tsa
morutabana.
• Tshameka metshameko ya Puo le barutwana botlhe.
• Tsibogela ka mmele go ditaelo tse di bonolo ya molomo e go tsa go morutabana ka bongwe le ka bobedi.
• Tsibogela dipotso tse di bonolo tse di boditsweng ke morutabana le bana ba ba tsereng ka rolo ya morutabana
(sk:”, Leina la gago kemang?O nna kwa kae? “)
44 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Gangwe ka beke, morutaban o buisa kgotsa o tlotla kgangkhutswe Dikgangkhutswe tse di builweng di ka
diragadiwa o dirisa dikarolo tsa mmele le dipina go tshegetsa bokao .Dikgangkhutswe tse di buisitseng
di tshwanetse go tswa mo Buka Kgolong kgotsa diphousetara mo bana ba ka kgonang go bona sentle
sentle ditshwantsho sentle teng.
• Reetsa dikgangkhutswe tse di buiwang kgotsa tse di buisiwang ka boitumelo le go tsenya dikopelo ka nako
e e siameng le poeletso ya paterone ya Puo (Puo bonnye) mo go tlhokagalang ka bobedi kgotsa ka ditlhopha
tse dinnye.
• Neela maina a dilo tse di mo ditshwantshong ka go tsibogela dipotso go tswa go morutabana le ditsala
Tlhabololo ya dikgopolo le tiriso ya Puo
Ka go tsaya karolo mo ditirwaneng tse di fa godimo:
• Tsibogela ditaelo tse di bonolo(sk:”Leina la gago ke mang?”)
• Tswelela go aga le go diragatsa mafoko a a ithutilweng le go dirisa Puo e e dirisiwang ganwe le gape.
• Diragatsa o tsibogela ditaelo go tswa go morutana.(sk:”Tlola,Tshwara menwana ya maoto,jj tsamaya ka
bonako/bonnya ,jj”)
• Dira dikopo tse di bonolo (sk:”A nkaya kwa ntle”) .
• Simolola go aga kitso le dikgono tsa popego tsa Puo e e bonolo e e mo tirisong e e nang le bokao mo Puong
e e buiwang (sk: ‘Ke kgona go tlola,go taboga,Ke kgona go kgoma menwana ya maoto”)
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsa ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang
GO REETSA LE GO BUA:(tiro ya molomo kgotsa tiragatso)
• Tsibogela dipotso tse di bonolo (sk:’Leina la gao ke mang?’)
• Tsaya karolo mo dipuisanong tse di bonolo ka tshegetso ya morutabana o diragatsa ditumediso le go
tsamaisana sentle ka bobedi le ka ditlhopha tse dinnye.
• Dira dikopo tse dibonolo (sk:’ Ke kopa go ya kwa ntle’).
• Diragatsa o tsibogela ditaelo go tswa go morutabana (sk:” Tlola,Tshwara menwana ya gago ya maoto,jj,Tsamaya
ka bonako/bonya jj.
CAPS 45
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 2 KGWEDITHARO 4
TLHABOLO YA PUO
Nyalano ya ditlhaka le mafoko gammogo le puisokopanelo di nyanala le go reetsa
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Nyalanya medumo ya ditlhaka le mafoko
• Opa diatla mo medumong ya mafoko a a tlwaelegileng
• Kgaoganya mafoko a a buiwang mo medumong mme o dikopanye gape tsotlhe.
• Lemoga medumo e e simololang le e e mo bokhutlong jwa mafoko.
• Kgaoganya dipolelo tse di buiwang ka bongwe ka bongwe ka go opa diatla mo lefokong lengwe le lengwe.
Puisokopanelo ( 15 metsotso mo bekeng)
Morutabana o ba buisetsa bana botlhe kgang, o supa mafoko le go tlhalosa ditshwantsho. O buisa gape
mo tsamaong ya beke mme o rotloetsa bana go buisa le ena.Puiso e dirisetswa matseno a mafoko a
maswa.
• Reetsa kgangkhutswe kgotsa temana tsa ditiragalo tsa nnete o ntse o setse morutabana morago mme o
lebeletse ditshwantsho.
• Bua ka ga ditshwantsho o dirisa Puo Tlaleleltso Ya Bobedi.
• Lemoga le goneela maina a dilwana o dirisa Puo Tlaletso Ya Bobedi.
• Buisa temana kwa godimo le morutabana.Barutwana botlhe e buisa kgangkhutswe e e tshwanang kgotsa
temana ya ditiragalo tsa nnete le morutabana
• Araba dipotso tse di bonolo ka thuso ya ditshwantsho (sk:” Mang,Eng, Kae?”)
• Ithute mafoko a a buiwang ka molomo.
• Lemoga le go neela maina a dilwana tse di mo ditshwantshong o dirisa Puo Tlaleleltso Ya Bobedi.
• Morago ga go boeletsa go buisa tsena ka dikhorase , mme o boeletsa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa
fa go tshwanetseng ka bobedi kgotsa ka ditlhopha tse dinnye.
• Lemoga le go bala mafoko mangwe a a tlwaelegileng mo PuoTlaleletsong Ya Bobedi a a mo phaposiborutelong
(SK:” bontsha mo leboteng”)
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgangkhutswe o dirisa dikarolo tsa mmele le Puo e e bonolo e e dirisiwang
kgapetsakgapetsa ka bobedi le ditlhopha tse dinnye o dirisa dipina tse dibonolo, ditshosa le bommamatlhwane
ka bobedi le ditlhopha tse dinnye.
46 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsa ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang:
Nyalanya medumo ya ditlhaka le mafoko.
• Opa diatla mo medumong ya mafoko a a tlwaelegileng
• Kgaoganya mafoko a a buiwang mo medumong mme o dikopanye gape tsotlhe.
• Lemoga medumo e e simololang le e e mo bokhutlong jwa mafoko.
• Kgaoganya dipolelo tse di buiwang ka bongwe ka bongwe ka go opa diatla mo lefokong lengwe le lengwe.
Puiso:(tiro ya molomo kgotsa tiragatso)
• Lemoga le go neele maina a dilwana tse di ditshwantswitsweng mo Buka Kgolo/phousetara
• Araba dipotso tse di bonolo tsa molomo ka ga kgangkhutswe ka dikarabo tse dikhutswane.
• Morago ga go boeletsa go buisa tsena ka dikhorase , mme o boeletsa Puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa
fa go tshwanetseng ka bobedi kgotsa ka ditlhopha tse dinnye.
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgangkhutswe o dirisa dikarolo tsa mmele le Puo e e bonolo e e dirisiwang
kgapetsakgapetsa ka bobedi le ditlhopha tse dinnye o dirisa dipina tse dibonolo, ditshosa le bommamatlhwane
ka bobedi le ditlhopha tse dinnye.
KATLENEGISO YA DIBUKA LETIRISI YA DITHUSA THUTO MO NGWAGENG
• Dibukakgolo tsa ditiragalo tse di se nang nnete l etse di nang le nnete.
• Kgobokanyo ya dikgangkhutswe, poko le dipina.
• Diphousetara tsa motlotlo le ditshwantsho tsa go thusa go ruta dikgangkhutswe le tlotlofoko.
• Ditšhate tsa mmala le tsa dinomoro
• Dilwana tse digolaga neng le dithitokgang le ditlhogo.
• Didiriswa tsa setegeniki tse digatisang tsa go gatisa ditshwantshole didiriswa tsa go gatisa ditiragatso le
mananeo a thelebišene.
• Dikarata tsa puiso tsa dilwana tsa mo phaposing.
• Disupi tse di di risiwang ka nako ya puiso ya mokwalo o o godisitsweng,dikgang tsa lebota le dilo tse di
bontshiwang.
• Ditshosa ,Dibukakgolo tse di dirilweng ke morutabana/bana, dibuka tsa manyokenyoke, bommamatlhwana,
dikarata tsa puiso. jj.
CAPS 47
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 3 PUO YA TLALELETSO YA BOBEDI SETSWANA
DITLHOKEGO TSA KGWEDITHARO
NAKO E E TSHITSHINTSWENG: Ura e le 1 mo bekeng
MOPHATO 3 KGWEDITHARO 1
GO REETSA LE GO BUA (MOTLOTLO)
Barutwana ba tshwanetse go bontshiwa Puo e e bonolo e ba e tlhaloganyang go tswa mo serutiweng sa
beke. Mafoko a tshwanetse gore kgapetsakgapetsa a boelediwe gore barutwana ba seke ba lebala. Go
ithuta Puotlaleletso ya Bobedi go tshwanetse go nne monate e bile go iketle.
mo serutiweng sa beke ya ntlha, go ka dirisiwa phapete go itsise Puotlaleletso ya Bobedi. Phapete e ka
fiwa leina mo Puotlaleletso ya Bobedi sk. Phapete Pule. Morutabana o itsise phapete mme a bolelele
barutwana gore Pule ga a kgone go neela Puo Gae, o kgona fela go neela Puotlaleletso ya Bobedi, ka
jalo barutwana botlhe batshwanelwa ke go neela Puo eo le ena.Pule o tla nna karolo ya le ruri ya phaposi
ya Puotlaleletso ya Bobedi.
Itse gore thitokgang/setlhogo ke tshitsinyo fela. Ba tshwanetse go nna le Dibukakgolong phousetara,
maboko, dipina, metshameko le dilo tsa nnete tse di maleba mo kgannyeng e ba e tlhopileng.
Ditirwana tsa beke
Bonnye ditirwa tse pedi tse di latelang di tshwanetse go dirwa mo serutiweng sa beke gangwe mo bekeng.
Ditirwana tse di latelang di tshwanetse go dirwa mo serutiweng sa beke mo bekeng
• O tsibogela ditumediso le ditaelano tse di bonolo a dirisa dipolelwana,( sk. ’Dumelang,’)
• Opela dipina tse di bonolo ba di diragatsa ka thuso ya morutabana (sk. ‘Ntatemogolo, o tswa kae kajeno…ke
tswa sepetlele godimo ga thaba…..)
• O boka diraeme tse di bonolo o diragatsa ka thuso ya morutabana.
• O tshameka motshameko wa Puo, (sk.‘Pule a re, tshwara tlhogo, tshwara lengole jj.’)
Tlhabololo ya dikgopolo, mafoko le popo ya Puo/ThutaPuo
Ka go tsaya karolo mo ditirwaneng tse di fa godimo:
Tsibogela ditumediso le ditaelo tse di bonolo
TLHATLHOBO
Ditshitsinyo tsaTlhatlhobo:
E e sa tlhomamang
Tiro molomo le/tiragatso/tebelelo
• Tsibogela ditumediso tse di bonolo
• Tsaya karolo mo go opeleng dipina tse di bonolo.
48 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 3 KGWEDITHARO 1
TSHIMOLOGO YA LITHERESI
Tatelano ya dikgato,Temogo ya medumoPuo,le Puisokopanelo di lomagantswe le Goreetsa le go buisa.
Temogo ya modumo
• Opa diatla mo mafokong fa o opela dipina le fa o boka.
• Opa diatla/ thwantsa menwana/ tlola/ kiba ka leoto mo dinokong tsa mafoko sk Ke- a-le- bo-ga.
Puisokopanelo
Ditirwana di dirwa gangwe mo bekeng o dirisa Dibukakgolo tse di nang le ditshwantsho tse dintsi kgotsa
setlhangwa se se godisitsweng. Yona buka eo e ka buisiwa gantsi ya bay a itsisiwe gape mo nakong e e
tlang. Morutabana o itsise mafoko a be a bontsha dikgato tsa puiso.
• Golagana le pono mo Bukakgolong/ Phousetara ya puisano le morutabana.
• Morago ga poeletso ya pono. Boeletsa, go boeletswa kgolagano ya pono, boeletsa mafoko a a totilweng (leba
,utlwa , neela o diragatse).
• Go tlotla kgang (kgang e e bonolo e e gokaganeng le thitokgng mo go kgonagalang) ka dithusathuto sk. Di
bukakgolo, tsa pono le diphapete, jj.
Morago ga poeletso ya go tlotla kgang golaganya dipina mo go maleba le poeletso ya Puo.
TLHATLHOBO
Tshitsinyo ya tlhatlhobo.
E e sa tlhomamang
Tiro molomo le/tiragatso/tebelelo
• Ba opa diatla go bontsha mafoko a a tlhagelelang mo dipineng le maboko .
• Ba opa diatla go bontsha medumo e e mo mafokong a kgangkhutshwe e ba e tlotletsweng gantsi.
Supa dilo mo phaposiborutelo kgotsa setshwantshongg go ya ka tsibogelo le ditaelo tsa morutabana sk,’ Mpontshe
mosetsana o o apereng mosese o mohibidu’.
CAPS 49
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 3 KGWEDITHARO 2
GO REETSA LE GO BUA (MOTLOTLO)
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Itse gore thitokgang/setlhogo ke tshitsinyo fela. Ba tshwanetse go nna le Dibukakgolong phousetara,
maboko, dipina, metshameko le dilo tsa nnetetse di maleba mo kgannyeng e ba e tlhopileng
Ditirwana tsa beke
Bonnye ditirwana tse pedi tse di latelang di tshwanetse go dirwa mo serutiweng sa beke gangwe mo bekeng .
• Tshimologo ya tlhabololo ya tiro molomo(go reetsa le go bua) ya mafoko o dirisa thitokgang kgotsa setlhogo
se se tlhophilweng mo kgweditharong.
• Tsibogela ditumediso tse di bonolo le morutabana le ka bobedi.(sk .. dumelang,Lo tsogile jang?)
• Opela dipina tse di bonolo ba diragatsa ka thuso ya morutabana le ka bobedi.
• Tsibogela ditaelo (sk. Ema, Nna mo fatshe.)
• Tshameka motshameko wa Puo le morutabana le ka bobedi. (sk.Simone a re.... )
Dikgang tse di builweng di ka diragatswa ka tiriso ya dikarolo tsa mmele le ka puisano go tshegetsa
bokao jwa kgangkhutshwe.
• Reetsa dikgangkhutshwe tse di bonolo tse di builweng ka boitumelo le go gokaganya dipina kgotsa dipat-
erone tsa Puo (poeletso ya Puo) ka nako e e maleba.
Tlhabololo ya dikgopolo, mafoko le popego ya Puo .
Ka go tsaya karolo mo ditirwaneng tse di fa godimo :
• Simolola go tlhabolola mafoko a tiro molomo.
• Tsibogela le go boeletsa Puo sk. O tsoga jang?
Tsibogela ditaelo.
TLHATLHOBO
Tshitshinyo ya ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang:
GO REETSA LE GO BUA (motlotlo/tiragatso)
Ditshitsinyo tsa Tlhatlhobo e e tlhomameng :
Tiro molomo le/tiragatso/temogo
• Tsibogela ditumediso tse di bonolo.(sk‘Dumelang.’‘O tsoga jang?)
• Tsibogela ditaelo tse di bonolo ka tshwanelo. (e.g.’ Simone a re’….)
Opela pina e e bonolo le go diragatsa.
50 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 3 KGWEDITHARO 2
TSHIMOLOGO YA GO BUISA
Tatelano ya dikgato, Temogo ya medumoPuo,le Puisokopanelo di lomagantswe le Goreetsa le go buisa.
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
• Kutlo ya poeletso ya medumo . (mo motshamekong wa mafoko)
• Neela medumo le mafoko magolo mo pineng, leboko le kgang .
• Neela medumo le mafoko.(‘ Du-me-lang; sala sentle’ .)
Puisokopanelo
Ditirwana di dirwa gangwe mo bekeng o dirisa Dibukakgolo tse di nang le ditshwantsho tse dintsi kgotsa
setlhangwa se se godisitsweng. Yona buka eo e ka buisiwa gantsi ya baya a itsisiwe gape mo nakong e e
tlang. Morutabana o itsise mafoko a be a bontsha dikgato tsa puiso.
• Ba buisa ditlhangwa tse di godisitsweng.
• Morago ga kgolagano ya pono go boeletswa mafoko. (leba, neela ,dira)
• Puiso ya kgang (kgang e e bonolo e e golaganeng le setlhogo.)
Morago ga poeletso ya puiso ya kgang, poeletso ya mafoko le morutabana.
Ditirwana tsa beke
Morutabana a ka kgona go dira tirwana e le 1/2/3 e telele kgotsa e khutshwane ga ngwe mo bekeng
• Reetsa dikgangkhutshwe kgotsa ditlhangwa tse di se nang le nnete tse a di tlotletsweng kgotsa tse a di
buisitseng go tswa mo Di bukakgolo kgotsa diphousetara tsa ditshwantsho. Ka boitumelo le tsena ka pina ka
nako e e maleba
• Buisetsa setlhangwa kwa godimo le morutabana.Barutwana botlhe e buisa setlhangwa kgotsa dikgang tse di
se nnang nnete le morutabana.
• Sala morago setlhangwa se se buisitsweng ke morutabana,le balekane ka tatelano ya puiso e tshwanang le
go lemoga mafoko a a tlhagelelang ka thelelo e oketsegang.
• Araba dipotso tse dibonolo ka ga kgang,ka dikarabo tse di khutshwane(Mang,Eng,Kae)
• Neela dingwe tsa dilo tse di mo setshwantsho gg ka go tsibogela dipotso go tswa go morutabana le
balekane,sk. ‘Ke eng ?’’Tlhapi’
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgang,o dirisa dingwe tsa moisano ka bobedi le ka ditlhopha tse dinnye
• Ka thuso ya morutabana tlotlelanang dikarolo dingwe tsa kgang
• Lemoga le go buisa mangwe a mafoko a a tlwaelegileng mo Puo Tlaletso ya bobedi mo phaposing,sk mo
mabotaneng.
CAPS 51
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
TLHATLHOBO
Tshitshinyo ya ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang:
Tatelano ya dikgato,Temogo ya medumoPuo (motlotlo/tiragatso)
• Bopa le go kgaoganya mafoko a builweng ka molomo ka dinoko.
• Supa modumo kwa tshimologong le kwa bokhutlong ba mafoko a a builweng.
• Supa kamano ya ditlhaka le medumo ka go tshwana mo Puo ya gae le Puo Tlaletso ya bobedi
Puisokopanelo:(motlotlo/tiragatso)
• Buisetsa setlhangwa kwa godimo le morutabana ka thelelo.
• Araba dipotso tse dibonolo ka ga kgang,ka dikarabo tse di khutshwane
• Diragatsa go tlhaloganya tlotlofoko mo kgangyeng ka go neela maina a dilo mo ditshwantshong go ya ka taelo
ya morutabana.
• Morago ga poeletso ya dipuiso,tsena ka pina le go bueletsa Puo ya metlae e maleba ka bobedi le ka ditlhopha
tse dinnye.
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgang,o dirisa dikarolo tsa mmele le moisano o bonolo ka bobedi le ka di
tlhopha tse dinnye
52 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHATO 3 KGWEDITHARO 3
GO REETSA LE GO BUA (MOTLOTLO)
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Ditirwana tsa beke
• Supa modumo kwa tshimologong le kwa bokhutlong jwa mafoko a a builweng.
• Supa palo ya medumo mo nokong nngwe le nngwe ya mafoko a a tlwaelegileng.
• Bopa le go kgaoganya mafoko a a builweng ka molomo ka dinoko .
• Supa kamano ya ditlhaka le medumo e emeng e le nosi, e dumisiwa ka go tshwana mo Puo ya gae le
Puotlaleletso ya Bobedi (sk,d,f,g,h,l,m,n,s,jj.) bonnye modumo o le mongwe mo bekeng.
• Ruta medumo mengwe e e ka tswang e sa tshwane,sk; Ditumanosi.
• Ruta medumo e mengwe e e mo tshimologong ya mafoko e e farologaneng le ya Puotlaleletso ya Bobedi go
tswa mo Puo Gae.
• Dirisa dikarata tsa dinoko go aga mafoko ( bona,neela le dira.)
Puisokopanelo ( bonnye metsotso e le 15 gabedi mo bekeng)
Gangwe kgotsa gabedi mo bekeng, go tswa mo nakong e e leng teng, morutabana o tlotla kgotsa o buisa
kgang . Dikgang tse di tlotlilweng di ka diragadiwa go diriswa Puo ya dikarolo tsa mmele le moaparo go
tshegetsa bokao. Dikgang tse di buisiwang di tshwanetse go buisiwa go tswa mo Bukakgolong kgotsa mo
phousetareng ya ditshwantsho mo barutwana botlhe ba ka bonang ditshwantsho sentle teng.Morutabana
o kwala mafoko a a tlhagelelang gantsi gotswa mo kgangnyeng ,mme a beye mo lebotaneng la mafoko.
Ditirwana tsa beke
Morutabana a ka kgona go dira tirwana e le 1/2/3 e telele kgotsa e khutshwane ga ngwe mo bekeng
• Reetsa dikgangkhutshwe kgotsa ditlhangwa tse di se nang le nnete tse a di tlotletsweng kgotsa tse a di
buisitseng go tswa mo Dibukakgolong kgotsa diphousetara tsa ditshwantsho. Ka boitumelo le tsena ka pina
ka nako e e maleba.
• Buisetsa setlhangwa kwa godimo le morutabana.Barutwana botlhe e buisa setlhangwa kgotsa dikgang tse di
se nang nnete le morutabana.
• Sala morago setlhangwa se se buisitsweng ke morutabana,leditsala ka tatelano ya puiso e tshwanang le go
lemoga mafoko a a tlhagelelang ka thelelo e oketsegang
• Buisetsa ka thelelelo Puisokopanelo e e dirilweng ka kgweditharo ya 1 le ya 2 mo ditlhopheng tse dinnye
• Araba dipotso tse dibonolo ka ga kgang,ka dikarabo tse di khutshwane (Mang?Eng?Kae?)
• Neela dingwe tsa dilo tse di mo setshwantshongg ka go tsibogela dipotso go tswa go morutabana leditsala,sk.
‘Ke eng ?’’Tlhapi’
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgang,o dirisa dingwe tsa mmuisano ka bobedi le ka ditlhopha tse dinnye
Lemoga le go buisa mangwe a mafoko a a tlwaelegileng mo Puotlaleletso ya Bobedi.
CAPS 53
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
TLHATLHOBO
Tshitshinyo ya ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa tlhomamang:
Tatelano ya dikgato,Temogo ya medumopuo (motlotlo/tiragatso)
• Supa modumo kwa tshimologong le kwa bokhutlong ba mafoko a a builweng.
• Supa kamano ya ditlhaka le medumo tse di dumang ka go tshwana mo Puong ya gae le mo Puotlaleletso ya
Bobedi. Sk (d, f, g, l , m, n, s jj) Dira modumo o le mongwe ka beke
• Itse medumo mengwe e e ka farologanang sk ditumanosi
• Dirisa dikarata tsa dinoko go aga/bopa mafoko.(leba,neela ,dira)
54 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHARO 3 KGWEDITHARO 3
TSHIMOLOGO YA GO BUISA
Tatelano ya dikgato,Temogo ya medumoPuo,le Puisokopanelo di lomagantswe le Goreetsa le Go buisa.
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
• Supa modumo kwa tshimologong le kwa bokhutlong jwa mafoko a a builweng.
• Supa palo ya medumo mo nokong nngwe le nngwe ya mafoko a a tlwaelegileng.
• Bopa le go kgaoganya mafoko a a builweng ka molomo ka dinoko .
• Supa kamano ya ditlhaka le medumo e emeng e le nosi, e dumisiwa ka go tshwana mo Puo ya gae le
Puotlaleletso ya Bobedi (sk,d,f,g,h,l,m,n,s,jj.) bonnye modumo o le mongwe mo bekeng.
• Ruta medumo mengwe e e ka tswang e sa tshwane,sk; Ditumanosi.
• Ruta medumo e mengwe e e mo tshimologong ya mafoko e e farologaneng le ya Puotlaleletso ya Bobedi
go tswa mo Puo Gae.
• Dirisa dikarata tsa dinoko go aga mafoko ( bona,neela le dira.)
Puisokopanelo ( bonnye metsotso e le 15 gabedi mo bekeng)
Gangwe kgotsa gabedi mo bekeng, go tswa mo nakong e e leng teng, morutabana o tlotla kgotsa
o buisa kgang . Dikgang tse di tlotlilweng di ka diragadiwa go diriswa Puo ya dikarolo tsa mmele
le moaparo go tshegetsa bokao. Dikgang tse di buisiwang di tshwanetse go buisiwa go tswa
mo Bukakgolong kgotsa mo phousetareng ya ditshwantsho mo barutwana botlhe ba ka bonang
ditshwantsho sentle teng.Morutabana o kwala mafoko a a tlhagelelang gantsi gotswa mo kgangnyeng
,mme a beye mo lebotaneng la mafoko
Morutabana a ka kgona go dira tirwana e le 1/2/3 e telele kgotsa e khutshwane ga ngwe mo bekeng
• Reetsa dikgangkhutshwe kgotsa ditlhangwa tse di se nang le nnete tse a di tlotletsweng kgotsa tse a di
buisitseng go tswa mo Dibukakgolong kgotsa diphousetara tsa ditshwantsho. Ka boitumelo le tsena ka pina
ka nako e e maleba.
• Buisetsa setlhangwa kwa godimo le morutabana.Barutwana botlhe e buisa setlhangwa kgotsa dikgang tse
di se nang nnete le morutabana.
• Sala morago setlhangwa se se buisitsweng ke morutabana,leditsala ka tatelano ya puiso e tshwanang le
go lemoga mafoko a a tlhagelelang ka thelelo e oketsegang
• Buisetsa ka thelelelo Puisokopanelo e e dirilweng ka kgweditharo ya 1 le ya 2 mo ditlhopheng tse dinnye
• Araba dipotso tse dibonolo ka ga kgang,ka dikarabo tse di khutshwane (Mang?Eng?Kae?)
• Neela dingwe tsa dilo tse di mo setshwantshongg ka go tsibogela dipotso go tswa go morutabana
leditsala,sk. ‘Ke eng ?’’Tlhapi’
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgang,o dirisa dingwe tsa mmuisano ka bobedi le ka ditlhopha tse dinnye
• Lemoga le go buisa mangwe a mafoko a a tlwaelegileng mo Puo Tlaletso ya bobedi mo
CAPS 55
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
TLHATLHOBO
Tshitshinyo ya ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang:
Tatelano ya dikgato,Temogo ya medumoPuo (motlotlo/tiragatso)
• Supa modumo kwa tshimologong le kwa bokhutlong ba mafoko a a builweng.
• Supa kamano ya ditlhaka le medumo tse di dumang ka go tshwana mo Puong ya gae le mo Puotlaleletso
ya Bobedi. Sk (d, f, g, l , m, n, s jj) Dira modumo o le mongwe ka beke
• Itse medumo mengwe e e ka farologanang sk ditumanosi
• Dirisa dikarata tsa dinoko go aga/bopa mafoko.(leba,neela ,dira)
Puisokopanelo:(motlotlo/tiragatso)
• Buisetsa setlhangwa kwa godimo le morutabana ka thelelo.
• Buisa ka thelelo Puisokopanelo e e buisitsweng ka Kgweditharo ya 1 le ya 2 ka ditlhopha tse dinnye.
• Diragatsa go tlhaloganya tlotlofoko mo kgangnyeng ka go neela maina a dilo mo ditshwantshong go ya ka
taelo ya morutabana.
• Morago ga poeletso ya dipuiso,tsena ka pina le go bueletsa Puo ya metlae e maleba ka bobedi le ka
ditlhopha tse dinnye.
56 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHARO 3 KGWEDITHARO 4
GO REETSA LE GO BUA (MOTLOTLO)
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Barutabana ba tlhopha dithitokgang/ditlhogo di le tharo tse di ba letlang go itsise le tiriso gape ya tlotlofoko le go
akaretsa ditirwana tse di neetsweng fa tlase.
Ela tlhoko gore ditlhogo tse di tshitsintsweng ke dikaelo fela. Barutabana ba netefatse gore ba nne le
ditlhokego tsotlhe sk. ‘Dibukakgolong, diphousetara, diraeme, dipina, metshameko, dilo tsa nnete tsa
thitokgang e ba e tlhophileng.
Barutabana ba tshwanetse go leka go akaretsa ditirwana tsotlhe go fetisa gangwe,fela fa go kgonagala.
Morutabana o tshwanetse go tlhatlhoba barutwana ka go dirisa Ditirwana tsa Tlhatlhobo e e saTlhomamang .
Ditirwana di kgontshe morutabana go dirisa gape Puo e e bonolo ya motheo wa dipopego fa a ntse a buisana le
barutwana ka Puotlaleletso ya Bobedi.
Ditirwana tsa beke
Morutabana a ka kgona go dira tiro e telele e le nngwe ,tse pedi kgotsa tse tharo tse dikhutshwane ka beke.
• Simolola go tlhabolola tlotlofoko ya Puo ya molomo ( go reetsa le go bua) a dirisa dithitokgang kgotsa
ditlhogo.
• Sala morago ditaelo tse di neetsweng ke morutabana di le 2 -3 tse di khutshwane.
• Tsaya karolo mo motlotlong o mokhutshwane wa dipolelo di le 2-3 ka tshegetso ya morutabana, a diragatsa
ditumediso le taelano.
• Refosana goneela ditaelo tse di bonolo ka nako ya motshameko wa Puo le tsala.
• Tlhaloganya le go tsibogela dipotso tse di bonolo ‘O mang/ Eng?/Kae?/Mang’?
• Dira le go tsibogela ditshwaelo tse di drilweng ke morutabana le ditsala.
• Dirisa Puo go supa boingotlo/boikokobetso(,sk Intshwarele, Ke maswabi’)
• Supa le go neela dilo mo Puong e ntšha(buka, pensele, setlhako, hempe,jj)
• Neela ka dilo mo setshwantshongg o tsibogela ditaelo tsa morutabana (‘ O bona eng mo
setshwantshongg’? ‘Mpolelele gore o kgona go bona sentleeng mo setshwantshongg’)
• Reetsa kgang e o e tlotlelwang ke morutabana ya dipolelo di le 2-3 a neela ka se a se dirileng.
• Ka thuso ya morutabana, naya dipolelo tse di bonolo (1-2) sk.’morutwana o bolelela morutabana ka boemo
jwa bosa.
• Itse ka tlhogo le go diragatsa dikopo tse di bonolo, ba diragatsa diraeme le dipina ka bobedi le ka ditlhopha
tse dinnye.
CAPS 57
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Gangwe mo bekeng morutabana o buisa kgotsa o tlotla kgang . Dikgang tse di tlotlilweng di ka
diragadiwa go dirisiwa Puo ya dikarolo tsa mmele le diaparo tse di maleba tsa tiragatso go tshegetsa
bokao. Dikgang tse di buisiwang di tshwanetse go tswa mo Bukakgolong mo bana botlhe ba ka
kgonang go bona sentlesentleditshwantsho sentle.
• Reetsa dikgang tse dikhutshwane ka go itumedisa le go tsaya karolo mo pineng, ka nako ee tshwanetseng,
o boeletsa paterone ya Puo fa go tshwanetseng ka bobedi kgotsa ka ditlhopha tse di nnye.
• Reetsa le go tsibogela dikgang tse di bonolo ebile di le dikhutshwane, di buisiwa ke morutabana.
• Araba dipotso tse dibonolo ka ga kgang,ka dikarabo tse di khutshwane (Mang?Eng?Kae?).
Tlhabololo ya dikgopolo, tlotlofoko le dikarolo tsa Puo
Ka go tsaya karolo mo ditirwaneng tse di fa godimo
• Tswelelela go aga le go diragatsa tlotlofoko e e rutilweng le Puo ya metlae mo mmuisanong.
• Simolola go aga kitso le dikgono tsa dipopego tsa Puo e e bonolo e e mo tirisong e e nang le bokao mo
Puong e e buiwang, sk, maina a a nang le bontsi le a a se nang bontsi, pakajaanong, pakaphethi le
matlhalosi
• Dirisa Puo go supa kitso ya mafoko a a dirisiwang kgapetsakgapetsa, sk.‘Gompieno, Kamoso,Maabane.
O tlhaloganya le go tsibogela dipotso tse di bonolo ‘O mang? Eng?Kae? Mang?
TLHATLHOBO
Tshitshinyo ya ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa Tlhomamang:
GO REETSA LE GO BUA (motlotlo/tiragatso)
• Tsaya karolo mo ditiragatsong tsa dipuisano tse dikhutshwane (3-4 dipolelo) ka thuso ya morutabana a
diragatsa puisano/ditumediso ka bobedi le ka ditlhopha.
• Dirisa Puo go supa boingotlo/boikokobetso,( ‘sk ‘Intshwarele, Ke maswabi’)
• Sala morago ditaelo tse di neetsweng ke morutabana di le 2 -3 tse di khutshwane
• Naya le go tsibogela ditaelo tse di bonolo o di laelwa ke morutabankgotsa molekane sk: kapa bolo.
• tlhaloganya le go tsibogela dipotso tse di bonolo ‘o mang/ Eng/Kage/Mang
• Dira dikopo tse di bonolo mo Puong.....ka thuso ya morutabana ‘ ke kopa go ya ntlwaneng’
58 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
MOPHARO 3 KGWEDITHARO 4
TSHIMOLOGO YA LITHERESI
Tatelano ya dikgato,Temogo ya medumoPuo,le Puisokopanelo di lomagantswe le Goreetsa le go buisa.
DITENG/DIKGOPOLO/DIKGONO
Tatelano ya dikgato le Temogo ya medumopuo
• Supa modumo kwa tshimologong le kwa bokhutlong ba mafoko a a builweng.
• Supa palo ya medumo mo di nokongmo mafokong a a tshwanang
• Bopa le go kgaoganya mafoko a builweng ka molomo ka dinoko
• Supa kamano ya ditlhaka le medumo e emeng e le nosi, e dumisiwa ka go tshwana mo Puo ya gae le
Puotlaleletso ya Bobedi.(sk,d,f,g,h,l,m,n,s,jalojalo.) bonye modumo o le mongwe mo bekeng.
• Ruta medumo mengwe e e ka tswang e sa tshwane (sk Ditumanosi)
• Ruta medumo mengwe e e ka tswang e sa tshwane mo SAL go tswa go Puo Gae
• Dirisa dikarata tsa dinoko go aga mafoko ( bona,neela le dira )
Puisokopanelo ( bonnye metsotso e le 15 gabedi mo bekeng)
Gangwe kgotsa gabedi mo bekeng, go tswa mo nakong e e leng teng, morutabana o tlotla kgotsa o buisa
kgang . Dikgang tse di tlotlilweng di ka diragadiwa go diriswa Puo ya dikarolo tsa mmele le moaparo go
tshegetsa bokao. Dikgang tse di buisiwang di tshwanetse go buisiwa go tswa mo Bukakgolong kgotsa mo
phousetareng ya ditshwantsho mo barutwana botlhe ba ka bonang ditshwantsho sentle teng.Morutabana
o kwala mafoko a tlhagelelang gantsi gotswa mo kgang ,mme a beye mo lebotaneng
Ditirwana tsa beke
• Reetsa dikgangkhutshwe kgotsa ditlhangwa tse di se nang nnete tse a di tlotletsweng kgotsa tse a di
buisitseng go tswa mo Dibukakgolong kgotsa diphousetara tsa ditshwantsho. Ka boitumelo le tsena ka pina
ka nako e e maleba.
• Buisetsa setlhangwa kwa godimo le morutabana.Barutwana botlhe e buisa setlhangwa kgotsa dikgang tse di
se nang nnete le morutabana.
• Sala morago setlhangwa se se buisitsweng ke morutabana le ditsala ka tatelano ya puiso e e tshwanang, le
go lemoga mafoko a a tlhagelelang ka thelelo e oketsegang.
• Buisa ka thelelo ditlhangwa tse di buisitsweng mo Kgweditharo ya 1 le ya 2 mo ditlhopheng mo nakong ya
Puisokopanelo.
• Dira bokao le go tsibogela dipotso tsa molomo sk, ( Mang?Eng?Kae?go tswa mo kgangnyeng ya
Puisokopanelo.
• Neela dingwe tsa dilo tse di mo setshwantshongg ka go tsibogela dipotso go tswa go morutabana leditsala.
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgang,o dirisa dingwe tsa mmuisano ka bobedi le ka ditlhopha tse dinnye.
• Ka thuso ya morutabana tlotlelanang dikarolo dingwe tsa kgang ka bobedi.
Lemoga le go buisa mangwe a mafoko a a tlwaelegileng mo Puotlaleletso ya Bobedi mo phaposing,sk mo
mabotaneng
CAPS 59
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
TLHATLHOBO
Tshitsinyo ya ditirwana tsa Tlhatlhobo e e sa tlhomamang:
Tatelano ya dikgato,Temogo ya medumopuo (motlotlo/tiragatso)
• Supa modumo kwa tshimologong le kwa bokhutlong jwa mafoko a a builweng.
• Supa kamano ya ditlhaka le medumo e emeng e le nosi, e dumisiwa ka go tshwana mo Puo ya Gae le
Puotlaleletso ya Bobedi.(sk,d,f,g,h,l,m,n,s,jj.) bonnye modumo o le mongwe mo bekeng.
• Ruta medumo mengwe e e ka tswang e sa tshwane (sk ,’Ditumanosi’) .
• Ruta medumo mengwe e e ka tswang e sa tshwane mo Puotlaleletso ya Bobedi go tswa go Puo Gae.
• Dirisa dikarata tsa dinoko go aga mafoko ( bona,neela le dira ).
Puisokopanelo:(motlotlo/tiragatso)
• Buisetsa setlhangwa kwa godimo le morutabana ka thelelo.
• Buisa ka thelelo ditlhangwa tse di buisitsweng m o Kgweditharo ya 1 le ya 2 mo ditlhopheng ka nakong ya
Puisokopanelo.
• Araba dipotso tse dibonolo ka ga kgang,ka dikarabo tse di khutshwane.
• Supa go tlhaloganya tlotlofoko mo kgangnyeng ka go neela maina a dilo mo ditshwantshong go ya ka taelo
ya morutabana.
• Diragatsa dikarolo dingwe tsa kgang,o dirisa dikarolo tsa mmele le mmuisano o o bonolo ka bobedi le ka di
tlhopha tse dinnye.
DITLHANGWA TSE DITSHISINTSWENG/DITHUSA THUTO TSA NGWAGA
• Ditshwantsho le di phousetara tsa motlotlo.
• Dibukakgolo – tsa nnete letse di senang nnete.
• Mekwalo mengwe e e godisitsweng (maboko, dipina, jj.)
• Dilo tse di tsamaisanang le thitokgang le ditlhogo, diphapete le mmamatlhwane, jj.
• Ditshwantsho go di latelanya.
• Kgobokanyo ya dikgangkhutshwe, maboko le dipina.
• Metshameko ya Puo (motlotlo).
• Dibuka tsa ditshwantsho tse di nang le setlhogo (dibuka tsa ditlhogo).
• Dilwana tsa phaposi sk. dikarata tsa mafoko, tse di kgomareditsweng mo maboteng le mafoko a ipoeletsang
kgapetsakgapetsa.
• Dikarata tsa dialefabete.
• Diphousetara tse di dirisiwang fa go buisiwa ditlhangwa tse di godisitsweng kgotsa Dibukakgolo.
• Bommamatlhawana, Dibukakgolo tse di dirilweng ke barutwana/morutabana, buka ya manyokenyoke,
diphapete,le dikarata tsa mafoko.
• Itirele diaparo tsa go diragatsa kgang.
• Didiriswa tsa setegeniki tse di gatisitseng dikgang(tse di buisitsweng/tlotlilweng) ,maboko,diraeme ,dipina,
thelebišhene le didiriswa tsa setegeniki tsa go gatisa ditiragatso.
60 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
LENAANEFOKO
Bokgoni go kgona go dira sengwe le fa ka nako dingwe o sa se ikatisetsa
Boto ya ditlhomelwa boto e barutwana ba e dirisang go tlhama ba dirisa ditlhomeso
Buisa ka setu go buisa a sa ntshe lentswe
Dikgono ke malepa a go kgona go dira tiro e e rileng ka boitseanape
Dikgemetšhana dipampitshana tsa mafoko, ditlhaka le dipolelo
Dintlhatlhaloso tlhaloso ya ntlha jaaka go ya kwa molemeng, mojeng, godimo le kwa tlase
Dipotso tse di bulegileng dipotso tse di batlang kakanyo le tlhaloso go ya ka mong
Dipotso tse di tswalegileng dipotso tse di batlang karabo e le nngwe
Gatisa go tsamaisa ka kherayone kgotsa pene mo godimo ga methalo
Go gopola go gakologelwa se se diragetseng mo dikgang, setlhangweng, puisong jj
Go okola puiso e e sa tsenelelang
Go tlodisa matlho puiso o tlhopha dintlha tse di rileng
Kanelo go tlotla kgang ka se o se buisitseng / se o se utlwileng
Katlholoboemo katlholo ya boemo e e tlang fa marago ga tiragalo
Kutlo ya medumo bokgoni jwa go utlwa pharologanyo ya medumopuo (aurally)
Lenanenetefatso lenaneo le le dirisiwang go netefatsa gore ditlhoko tsotlhe di dirilwe kgotsa di fitlheletswe
Letshwaopapatso matshwao a a ngokelang batho/bareki/badirisi mo go se se bapatswang
Medumo e e pataganeng ke ditumammogo tse di salanang morago mo lefokong di bopa dinoko mme tumammogo
ya bobedi e tsamaisana le tumanosi
Mokwalo ke go tlhama ditlhaka/mokgwa o motho a kwalang ka ona
Mokwalokgatiso ke go gatisa mo losing lwa sengwe/go latela motlhala wa tlhaka kgotsa wa setshwantsho
Mokwalo o o tshwaraganeng ke mokwalo o o kwalwang ka go tshwaraganya ditlhaka
Papatso go ngokela batho mo go sengwe fela, e ka nna mo kungong, tshedimosetsong jj
Phasalatsa go anamisa sengwe/ go itsise batho ka ga sengwe ka kakaretso
Phetogo ya segalo go ya godimo le tlase ga lentswe mo kapodisong
Puiso e e tlhophilweng ka seemo dipadiso tse di kgaogantsweng ka maemo a a tsona ka go farologana
Puiso ka nosi jaaka fa morutwana a buisetsa ba bangwe kwa godimo kgotsa a ipuisetsa ka nosi
Puisokaelo morutabana o buisa le setlhopha se se rileng ka go se kaela
CAPS 61
SETSWANA PUO TLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 1 – 3
Puisokopanelo morutabana o buisa mmogo le barutwana botlhe
Rala go tshwantsha
Sefala sa mafoko ke lefelo le go kgobokanyetswang mafoko a mašwa mo go lona go aga tlotlofoko
Sekai jaaka motho a nna sekai mo go ba bangwe
Sekao jaaka go neela sekao sa dilo tse di farologaneng
Setlhangwa ke mefuta e e farologaneng ya dikwalwa
Thadiso go neela lemorago ka go tlhagisa se se tla diragalang
Thanodi ke bukana e e neelang mareo, ditlhaloso le tiriso ya ona
Thitokgang kgangkgolo e e dirisitsweng mo setlhangweng/ mo setshwantshong
Tlhatlhobo e e sa tlhomamang ke tlhatlhobo e e dirisiwang go baakanyetsa tlhatlhobo e e sa rekotiweng
Tlhatlhobo e e tlhomameng ke tlhatlhobo e e rekotiwang
62 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO