SISWATI SECOND ADDITIONAL LANGUAGE
National Curriculum Statement (NCS)
Curriculum and Assessment
Policy Statement
FOUNDATION PHASE
GRADES 1 – 3
Skip to contentCAPS document
CAPS SAL SISWATI FP
Grades 1, 2, 3 Siswati SAL CAPS document, 76 pages. Read online or get the free PDF download.
Siswati SAL · Grades 1, 2, 3 · ss. CAPS document, 76 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Siswati SAL
- Grade
- Grades 1, 2, 3
- Language
- Ss
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 76
- File size
- 1.2 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 76
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2016 Department of Basic Education
DRAFT COPY
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
CAPS 1
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LOKUCUKETFWE
SIGABA 1: SINGENISO SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU 4
NEKUHLOLA
1.1 SENDLALELOLWATI 4
1.2 SIBUTSETELO 4
1.3 TINHLOSOJIKELELE TEKHARIKHULAMU YASENINGIZIMU AFRIKA 5
1.4 KWABIWA KWESIKHATSI 7
1.4.1 Sigaba Sabokhewane 7
1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini 7
1.4.3 Sigaba Lesiphakeme 8
1.4.4 EmaBanga 10-12 8
SIGABA 2: KWETFULWA KWELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA ESIGABENI 9
SABOKHEWANE
2.1 TILWIMI LETIKUSITATIMENDE SEMGOMO WEKHARIKHULAMU NELUHLOLO 9
2.1.1 Emazinga elulwimi 9
2.1.2 Tinhloso tekufundza Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta 10
2.1.3 Kufundzisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta 12
2.1.4 Emakhono eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta 13
2.1.5 Tinhlobo tekufundza nekubhala 14
2.1.6 Sakhiwo Selulwimi Nekusetjentiswa 17
2.1.7 Tihloko netingcikitsi 17
2.1.8 Luhlelo Lwemfundvo Nendlelanchubo Yekufundzisa 18
2.1.9 Kuphatfwa Kweliklasi Netinsita 18
2.2 KUHLOLA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA 19
2.3 KWABIWA KWESIKHATSI NELUHLELO LWESIKHATSI 19
2.1 KWEDLULISELA BAFUNDZI KULELINYE LIBANGA: EMABANGENI 1 - 3 19
SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA 21
ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3
2 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 1 ITHEMU 1 29
LIBANGA 1 ITHEMU 2 31
LIBANGA 1 ITHEMU 3 33
LIBANGA 1 ITHEMU 4 35
LIBANGA 2 ITHEMU 1 38
LIBANGA 2 ITHEMU 2 41
LIBANGA 2 ITHEMU 3 44
LIBANGA 2 ITHEMU 4 47
LIBANGA 3 ITHEMU 1 51
LIBANGA 3 ITHEMU 2 55
LIBANGA 3 ITHEMU 3 59
LIBANGA 3 ITHEMU 4 63
LUHLA LWEMAGAMA LASETJENTISIWE 68
CAPS 3
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
SIGABA 1: SINGENISO SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO
YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
1.1 SENDLALELOLWATI
Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (i-NCS) sinika inchubomgomo yekharikhulamu nekuhlola
etikolweni.
Kute kwentiwe ncono kusebenta kwaso leSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe sichitjiyelwe, kwentelwa kutsi
letichibiyelo ticale kusebenta ngaBhimbidvwane 2012. Kwakhiwe umculu munye weNchubomgomo yeKharikhulamu
neKuhlola kwaleso naleso sifundvo lotawusebenta esikhundleni seTitatimende Tetifundvo, Ticondziso Tetinhlelo
Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa Kwetifundvo kumaBanga R-12.
1.2 SIBUTSETELO
(a) LeSitatimende seKharikhulamu Savelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) simele sitatimende
senchubomgomo yekufundza nekufundzisa etikolweni taseNingizimu Afrika, kantsi sicuketse loku
lokulandzelako:
(i) Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola leso naleso sifundvo lesisemtsetfweni;
(ii) Umculu wenchubomgomo i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculum Statement Grades R-12 kanye
(iii) Nemculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12 (Bhimbidvwane
2012).
(b) LeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) singena esikhundleni
saleTitatimende teKharikhulamu yaVelonkhe letimbili lekungito letisebenta nyalo, letatiwa ngekutsi:
(i) Sitatimende Lesibuketiwe seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-9 lesishicilelwe kuGazethi
yaHulumende nombolo 23406 mhlaka - 31 Inkhwekhweti 2002, kanye ne-
(ii) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga 10-12 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende
Nombolo 25545 mhlaka - 6 Imphala 2003 kanye nakuGazethi yaHulumende Nombolo 27594
mhlaka - 17 Inkhwekhweti 2005.
(c) Letitatimende tekharikhulamu yavelonkhe letibekwe ngalokucacile endzinyaneni (b) (i) na (ii) ngenhla
tifaka ekhatsi letinchubomgomo letilandzelako lokutawuya ngekuya kwandze kutikhweshisela eceleni
Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) emkhatsini waleminyaka
2012-2014:
(i) Titatimende teTinkhundla teKufundza,/teTifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso
Tekuhlolwa kweTifundvo temaBanga R-9 nemaBanga R-12 ;
(ii) Umculu wenchubomgomo, i-National Policy on Assessment and Qualifications for schools in the
General Education and Training Band, leyashicilelwa emculwini weSatiso saHulumende Nombolo
124 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29626 yashicilelwa mhlaka 12 Indlovana 2007.
(iii) Umculu wenchubomgomo, i-National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 27819 mhlaka
20 Kholwane 2005;
(iv) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate:
A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with
special needs, leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 29466 mhlaka 11 Ingongoni 2006,
4 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
ifakwe kumculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion
requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; kanye ne-
(v) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate:A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National
Protocol for Assessment (Grades R-12), leshicilelwe emculwini weSatiso saHulumende Nombolo
1267 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29467 mhlaka 11 Ingongoni 2006.
(d) Umculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12, netigaba teSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu
nekuHlola njengobe tibukisisiwe kuTehluko 2, 3 na-4 talomculu, leticuketse timiso nemigomo yeSitatimende
seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12. Ngako-ke, kutawutsi ngekwesigaba 6A semtsetfo i-South
African Schools Act, 1996 (Act No. 84 wa-1996) Indvuna Yetemfundvo Lesisekelo ikwati kubona bungako
bemiphumela nemacophelo kanye netindlela netinchubo tekuhlola imphumelelo yemfundzi etikolweni
tembuso naleto letitimele.
1.3 TINHLOSOJIKELELE TEKHARIKHULAMU YASENINGIZIMU AFRIKA
(a) Sitatimende seKharikhulamu Yavelonkhe emaBanga R-12 sinika inchazelo yaloko lokumele
kufundvwe etikolweni taseNingizimu Afrika ngalokuphatselene nelwati, emakhono nemagugu ekuphila.
Lekharikhulamu itawucinisekisa kutsi bafundzi batfola babuye basebentise lwati nemakhono ngetindlela
letitawubonakala etimphilweni tabo. Ngaloko-ke lekharikhulamu igcugcutela lwati ngesimongcondvo
semmango wangakubo, ibe icikelela loko lokumcoka lokwentiwa emhlabeni jikelele.
(b) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 siphumelelisa letinhloso letilandzelako:
• kuhlomisa bafundzi ngelwati, emakhono nemagugu ekuphila lafanele, kute banetiseke baphindze
babambe lichaza emmangweni njengetakhamuti telive lelikhululekile. Loku kutawentiwa ngaphandle
kwekunaka simonhlalo setemnotfo, buve, bulili, simo semtimba, nobe likhono lekuhlakanipha
labanalo;
• kutsi batfole imfundvo lephakeme;
• kulungiselela bafundzi kutsi bakwati kumela timo letehlukile kuleto tasetikolweni temfundvo
lephakeme naleto tasemsebentini; kanye
• nekunika bacashi imininingwane leyenele mayelana nemakhono ebafundzi.
(c) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 senganyelwe ngulemigomo lelandzelako:
• Ingucuko kutenhlalo: kucinisekisa kutsi kungafani kwemfundvo lokwakwentiwa esikhatsini lesengca
kuyalungiswa, nekutsi tonkhe takhamuti titfola ematfuba emfundvo lalinganako kuto tonkhe tigaba.
• Kufundza gekutimisela nangalokujulile: kugcugcutela tindlela tekufundza ngekutimisela
nangalokujulile kunekutsi bafundze ngekuhlabelela ngaphandle kwekuvisisa loko labafundziswa
kona.
• Lwati lolusetulu nemakhono lasetulu: linanincane lemacophelo elwati nemakhono lekumele
azuzwe kulelo nalelo Banga emisiwe abuye abekwa ezingeni lelisetulu lekungenteka kutsi azuzwe
bafundzi kuto tonkhe tifundvo.
• Inchubekelembili: lokucuketfwe kanye nesimongcondvo saleso naleso sifundvo kukhombisa
inchubekelembili kusuka kulokulula kufika kulokulukhuni.
• Emalungelo ebantfu, khukhulelangoco, bulungiswa betemvelo netenhlalo: kungeniswa
kwemitsetfomgomo nenchubo yebulungiswa betenhlalo netemvelo kanye nemalungelo ebantfu
njengekubeka kweMtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika. Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe
CAPS 5
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
emaBanga R-12 (Jikelele) sibonisa luvelo esimeni sekwehlukahlukana njengebuphuya,
kungalingani, buve, bulili, lulwimi, budzala, kukhubateka, naletinye timo.
• Kuhlonipha lwati lwendzabuko: kwemukela umlandvo lonotsile nemagugu emdzabu alelive
lokungito tintfo letibalulekile ekuphumeleliseni emagugu ekuphila lamiswe kuMtsetfosisekelo;
kanye ne-
• Kwetsembeka, lizinga lelifanele, nelikhono lekwenta: kunika imfundvo lenelizinga lelicatsanisekako
neyalamanye emave ngebubanti nangekujula.
(d) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 sihlose kukhicita bafundzi labakhona ku-
• bona nekusombulula tinkinga bese batsatsa tincumo ngekutakhela imicabango lejulile
• sebenta ngekubambisana nalabanye njengelilunga lelicembu, lenhlangano nelemmango
ngemphumelelo;
• hlelembisa, nekutiphatsa ngalokunetibopho kuko konkhe labakwentako ngendlela lenemphumelelo;
• gcogca, hlatiya, hlela nekuhlola lwati ngalokujulile
• chumana ngemphumelelo ngekusebentisa tibonwa, timphawu ne /nobe bugagu bekusebentisa
lulwimi ngetindlela letinyenti;
• sebentisa isayensi nebuchwepheshe ngemphumelelo nangalokujulile bakhombise kutibophelela
kutendzawo netemphilo yalabanye; kanye neku-
• khombisa kuvisisa umhlaba njengeluchungechunge lwetehlakalo ngekubona kutsi timongcondvo
tekusonjululwa kwetinkinga atihambi todvwa.
(e) Khukhulelangoco kufanele kube ngiyo incenye lemcoka kulomkhakha, ngekuhlela nekufundzisa kuleso
naleso sikolo. Loku kungenteka kuphela uma bonkhe bafundzisi bangaba nekuvisisa ngalokujulile indlela
yekubona tihibe tekufundza kanye nendlela yekutivikela kanye nendlela yekuhlelela kwehlukahlukana.
Lokuhamba embili ekulawuleni khukhulelangoco kwenta siciniseko sekutsi tihibe tibonwe, kuliwe
nato, kuto tonkhe tinhlaka tekwesekela ummango wesikolo, lokufaka ekhatsi bafundzisi, Emacembu
Ekwesekela Latinte Etigodzini (District-based), Emacembu laSesigabeni Sekwesekela Tikhungo, batali,
kusetjentiswe Tikolo Letikhetsekile kutsi tibe Tikhungo letinguMtfombo welusito. Nangabe bafundzisi
bafuna kulwa netihibe eklasini bafanele basebentise emasu lehlukene ekwehlukanisa ikharikhulamu,
lafana nalawo latfolakala emculwini weLitiko Letemfundvo Lesisekelo lowatiwa ngekutsi i-Guidelines for
Inclusive Teaching and Learning (2010).
6 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
1.4 KWABIWA KWESIKHATSI
1.4.1 Sigaba Sabokhewane
(a) Sikhatsi sekufundzisa tifundvo eSigabeni saboKhewane sendlalwe kulelithebula lelingentasi:
LIBANGA R LIBANGA 2 LIBANGA 3
SIFUNDVO LIBANGA 1
(EMA-AWA)
Lulwimi Lwasekhaya 10 8/7 8/7 8/7
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta N/A 3/2 3/2 3/4
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta N/A 1 1 1
Tibalo 7 7 7 7
Emakhono eKuphila 6 6 6 7
• Lwati lwekucala (1) (1) (1) (2)
• Buciko Bekuticambela (2) (2) (2) (2)
• Sifundvo Sekutivocavoca (2) (2) (2) (2)
• Bunguye bemuntfu netenhlalo (1) (1) (1) (1)
SAMBA 23 24 24 26
(b) Sikhatsi sekufundzisa eBangeni R singema-awa lange-23. Sikhatsi sekufundzisa emaBangeni 1-2
singema-awa langema- 24; bese Libanga 3 liniketwe ema-awa la-26.
(c) Lulwimi Lwasekhaya eBangeni R lwabelwe ema-awa la-10. Linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8)
nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya emaBangeni 1-3. Lulwimi
Lwekucala Lwekwengeta emaBangeni 1-2 lwabelwe linanikhulu lesikhatsi lesingema-awa la-3
nelinanincane lesikhatsi lesingema-awa la-2; kwatsi Libanga 3 labelwa linanikhulu lesikhatsi lesingema-
awa la-4 nelinanincane lesikhatsi lesingema-awa la-3. Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lwabelwe 1 li-awa
emaBangeni 1-3.
(d) Tibalo temaBanga R-3 tabelwe ema-awa la-7. Emakhono Ekuphila emaBanga R-2 abelwe ema-awa la-6;
kwatsi Libanga 3 labelwa ema-awa la-7.
1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini
(a) Sikhatsi sekufundzisa Esigabeni Lesisemkhatsini simiswe ngalendlela lelandzelako:
SIFUNDVO EMA-AWA
Lulwimi Lwasekhaya 6
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 5
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta 2
Tibalo 6
Isayensi yeTemvelo neThekhnoloji 3.5
Isayensi yeTenhlalo 3
Emakhono eKuphila 4
• Tebuciko Bekuticambela (1.5)
• Sifundvo Sekutivocavoca (1)
• Sifundvo Senhlalompmhilo lenhle (1.5)
SAMBA 29.5
CAPS 7
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
1.4.3 Sigaba Lesiphakeme
a) Sikhatsi sekufundzisa Sigaba Lesiphakeme sime ngalendlela lelandzelako.
SIFUNDVO EMA-AWA
Lulwimi Lwasekhaya 5
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta 2
Tibalo 4.5
Isayensi yeTemvelo 3
Ithekhnoloji 2
Isayensi YekuphatsaTemnotfo 2
Tekuphila 2
Buciko ekuticambela 2
SAMBA 29.5
SIFUNDVO EMA-AWA
1.4.4 EmaBanga 10-12
(a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako:
SIFUNDVO EMA-AWA
Lulwimi Lwasekhaya 4.5
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4.5
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta 2
Tibalo 4.5
Tekuphila 2
Linanincane lanobe ngutiphi tifundvo letintsatfu 12 3x4 ema-awa
latikhetsile Ecenjini B Sichibiyelo B, Emathebula B1-B8
emculwini wenchubomgomo, i-National policy pertaining
to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12, lokutawuya
ngekwetimiso letibekwe endzimeni 28 yalomculu
wenchubomgomo loshiwo ngenhla
SAMBA 29.5
Sikhatsi lesibekelwe liviki ngalinye simiselwe kutsi sisetjentiselwe kuphela ngekwelinanincane kuleto tifundvo letibalwe
ku-NCS njengobe kushiwo lapha ngenhla, empeleni akukafaneli kutsi sisetjentiselwe kufundzisa nobe ngutiphi tifundvo
letengetiwe kuloluhla lwelinanincane letifundvo. Nangabe kwenteka kutsi umfundzi afise kwenta tifundvo letengetiwe,
kumele kwengetwe sikhatsi sekwenta leto tifundvo.
8 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
SIGABA 2: KWETFULWA KWELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA
ESIGABENI SABOKHEWANE
2.1 TILWIMI LETIKUSITATIMENDE SEMGOMO WEKHARIKHULAMU NELUHLOLO
Lulwimi lusikhali sekucabanga nekuchumana. Lubuye lube yindlela yelisiko nebuhle lobuvame kwabiwa bantfu kute
bente ncono umhlaba lebaphila kuwo.
Kufundza kusebentisa lulwimi ngalokuphumelelisako kute kwente bafundzi bakwati kutfola lwati, kutichaza kutsi
babobani, kuveta imiva nemibono, kuchumana nalabanye kanye nekuphatsa indzawo yabo. Lubuye lunotsise
bafundzi, ngenhlakanipho leyakhelwe emfanekisweni wengcondvo nemibono kute bakwati kwenta indzawo lebahlala
kuyo itfutfuke. Kusetjentiswa lulwimi kuletsa intfutfuko yemasiko lahlukene nebudlelwano kutenhlalo tiyavetwa tibuye
takhiwe, ngilo futsi lulwimi loluletsa intfutfuko nekulungiswa kwalokutsite, ekukhuliseni nekubuyeketa emasiko.
2.1.1 Emazinga elulwimi
Kufundvwa kwelulwimi Esigabeni Sabokhewane kufaka ekhatsi tonkhe tilwimi taseNingizimu Afrika, i-Afrikaans,
i-English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga
netilwimi letingekho emtsetfweni, letifana ne Arabic, French, German, Gujarati, Hebrew, Hindi, Italian, Latin, Modern
Greek, Portuguese, Spanish, Tamil, Telugu, Urdu. Tonkhe tilwimi letisemtsetfweni tingafundziswa ezingeni leLulwimi
Lwasekhaya Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta nobe Lulwimi Lwesibili Lekwengeta. Tonkhe tilwimi letingekho
emtsetfweni tingafundvwa lokungenani ngelizinga lweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Kufundvwa kweLulwimi emabangeni 4-9 kufaka ekhatsi tonkhe tilwimi letisemtsetfweni tase Ningizimu Afrikha. Tonkhe
letilwimi letisemtsetfweni tingafundziswa ngemazinga eLulwimi Lwasekhaya, Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta, nobe
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Tilwimi letingekho emtsetfweni tingafundvwa lokungenani ngelizinga lweLulwimi
Lwesibili Lwekwengeta lapho leTilwimi titfutfukiswe khona.
Lulwimi Lwasekhaya lulwimi lwekucala lolufundvwa ngumfundzi kantsi- ke Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta
lulwimi lolufundvwako, kute lungetelele eLulwimini Lwasekhaya . Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lulwimi umfundzi
langachubeka alufundze, lungeta tindlela tekuchumana nekutfutfukisa bulwimilwimi njengobe kushicilelwe kuMtsetfo
sisekelo nemgomo yeLulwimi Etikweni leTemfundvo. Lolulwimi lungasetjentiswa emmangweni nobe esikweni kantsi
futsi lungatfutfukisa kukhula kwesive nekuvisisana kwemasiko lahlukene. Tikolo letinyenti taseNingizimu Afrika
atilufundzisi Lulwimi Lwasekhaya lwalabanye bebafundzi lababhalisele kufundza kepha tiye tifundzise lunye nobe
timbili Tilwimi letifundziswa ezingeni Lwelulwimi Lwasekhaya. Ngaloko-ke, ilebuli yelulwimi lwasekhaya neLulwimi
Lwekucala Lwekwengeta kusho lizinga lemakhono lekwetfula lulwimi hhayi lulwimi lwemvelo (Lwasekhaya) nobe
lolufundvwa (njengelulwimi lwekwengeta). Ngenhloso yalomtsetfo, nobe ngabe yini leyibalwe eLulwimini Lwasekhaya
kumele luvisiswe ngekwemakhono emazilnga hhayi elulwimi.
Lizinga Lelulwimi Lwasekhaya lunika likhono lekwati lulwimi bungcweti bekuchumana lobukhombisa emakhono
etekuchumana ladzingekako ebudlelwaneni betekuhlalisana kanye nemakhono ekusebentisa ingcondvo ekufundzeni
kwetifundvo tekharikhulamu yonkhe. Kugcizelelwa kakhulu ekufundzisweni kwemakhono eKulalela, Kukhuluma,
Kufundza neKubhala kulelizinga lelulwimi. Lelizinga lelulwimi libuye lutfutfukise likhono lebafundzi lekucabanga,
buciko nekwakha sitfombe sengcondvo kute baticambele, bacabange nekutfutfukisa kuvisisa indzawo lebahlala
kuyo. Nanobe kunjalo, kugcizelela nekwabiwa kwemamaki kuKulalela neKukhuluma Kufundza neKubhala kusukela
eBangeni 7 kuye etulu asetulu kune wekukhuluma nekulalela ngobe sidzingo sebafundzi sekwati Lulwimi siyatfutfuka
njengobe balungiselela imfundvo yemabanga laphakeme nendzawo yemsebenti.
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lukholelwa kwekutsi bafundzi abanalo lwati lwelulwimi nabefika esikolweni.
Eminyakeni yesikolo yekucala lembalwa kugcilwa ekutfutfukiseni likhono lekuvisisa nekukhuluma luwimi-nemakhono
lasisekelo ekuchumana nalabanye. Emabangeni 2 ne- 3 bafundzi bacala kwakha kufundza nekukhuluma lulwimi
CAPS 9
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
esisekelweni setemlomo Babuye basebentise emakhono ekukhuluma nekufundza labawatfole nabafundza Lulwimi
Lwasekhaya.
Esigabeni Lesisemkhatsini, bafundzi bachubeka nekutfutfukisa emakhono abo ekulalela, kukhuluma, kufundza
nekubhala. Kulesigaba bafundzi labanyenti bafundza basebentiisa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta, i-English, kantsi
–ke kumele balusebentise kakhulu lolulwimi. Kugcizelelwa kakhulu kutsi kusetjentiswe Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta
ngenhloso yekucabanga nekunoma. Loku kukhutsata bafundzi kutsi batfutfukise likhono labo lekusebentisa ingcodvo
ekufundzeni, labatakudzinga nabafundza tifundvo letifana neScience nge-English. Babuye batibandzakanye kakhulu
nematheksthi etemibhalo babuye bacale kutfutfukisa emakhono etebuciko nekusebentisa imifanekiso yengcondvo
eLulwimini Lwabo Lwekwengeta.
Ekupheleni kweLibanga 7, bafundzi kumele babe bakwati kusebentisa Lulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta
ngalokuphatselene nekuchumana nalabanye nekusebentisa emakhono ekusebentisa ingcondvo ekufundzeni. Nanobe
kunjalo, emaciniso aveta kutsi linyenti lebafundzi alikwati kuchumana kahle nalabanye ngeLwimi lwabo Lwekwengeta
kulesigaba. Inselela emabangeni 4-6, ngaloko-ke, ngukutsi kusitwe kakhulu labafundzi ngasikhatsi sinye ngalesikhatsi
kunikwa ikharikhulamu letawubenta kutsi banetise tidzingo tabo letidzingeka emabangeni laphakeme. Lamazinga
emfundvo adzinga kutsi bafundzi bakwati kusebentisa tilwimi tabo tekwengeta ngalokuselizingeni lelisetulu kakhulu
emfundvweni yabo yemabanga laphakeme nobe endzaweni yabo yetemisebenti.
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lutsatsa kwangatsi bafundzi bafika esikolweni bangenalo lwati lwalolulwimi.
Lokugcila ekusetjentisweni kweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kusekutfutfukiseni emakhono ebafundzi ekukhuluma
nemakhono lasisekelo ekuchumana nalabanye. Babuye basebentise emakhono etemlomo ekuchumana nalabanye.
Emabangeni 4-6 bafundzi bacala kuba nemakhono abo etemlomo newekufundza. Babuye basebentise emakhono
labawafundze eLulwimini lwabo Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta.
Emabangeni 7-9, bafundzi batawuchubeka nekutfutfukisa emakhono abo eKulalela neKukhuluma babe batfutfukisa
emakhono abo eKufundza neKubhala.
Ngesikhatsi sebafundza bangena ebangeni 7, kufanele bacale kwenta taba tekusebentisa Lulwimi lwabo Lwesibili
Lwekwengeta emazingeni omabili etekuchumana nalabanye kanye newetenhlalo. Nanobe kunjalo bufakazi buveta
kutsi linyenti lebafundzi abakwati kuchumana ngelizinga leLulwimi Lwekwengeta kulesigaba. Inselela emabangeni
4-6, ngaloko-ke, kutsi kusitwe kakhulu labafundzi ngasikhatsi sinye ngalesikhatsi kunikwa ikharikhulamu letawubenta
kutsi banetise tidzingo tabo letidzingeka emabangeni laphakeme. Lamazinga emfundvo adzinga kutsi bafundzi
bakwati kusebentisa Lulwimi lwabo Lwekwengeta ngalokuselizingeni lelisetulu kakhulu emfundvweni yabo yemabanga
laphakeme nobe endzaweni yabo yetemisebenti.
2.1.2 Tinhloso tekufundza Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta
2.1.2.1 Tinhloso jikelele
Bulwimilwimi
Bulwimilwimi buyindlela lebalulekile yekuhlalisana ngebunye, nekutfutfukisa kuhlalisana kwemuntfu ngamunye.
INingizimu Afrika ilive letilwimi letinyenti lelinetilwimi letilishumi nakunye letisemtsetfweni. Ngako-ke kubalulekile kutsi
bantfwana bacale kufundza tilwimi tekwengeta ngekushesha lokukhulu. Kubuye kube nebuhle bekubamba kwengcondvo
njengobe kucwaninga kuveta kutsi kufundza tilwimi tekwengeta kutfutfukisa kusebenta kahle kwengcondvo. Tilwimi
tekwengeta tifundvwa kahle kakhulu uma bantfwana banesisekelo lesicinile seLulwimi lwabo Lwasekhaya. Lulwimi
Lwasekhaya luba sisekelo sekufundvwa kwetilwimi tekwengeta esimeningcondvo setilwimi letinyenti.
Uma bantfwana bacala kufundza lulwimi lwekwengeta ebangeni 1 kungaba sezingeni leLulwimi Lwekucala Lekwengeta
nobe Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta, badzinga kwakha sisekelo lesicinile setemlomo kanye nekutsi babone
lokubhaliwe ngaleto tilwimi. Badzinga kutsi beve lulwimi lolunyenti lolukhulunywa ngendlela lelula kusimongcondvo
10 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
lebangasivisisa. Kulalela thishela acoca abuye afundze tindzaba letitfolakala etincwadzini letinkhulu letinetitfombe
(Tincwadzi Letinkhulu) kuyindlela lenhle yekwenta loku; kuniketa simongcondvo lesivakalako sekutfutfukisa
silulumagama nekusekela kutfutfukisa kucala kufundza nekubhala kwebantfwana. Njengobe kuvisisa kwebantfwana
kukhula, badzinga ematfuba lamanyeti ekulalela nekulukhuluma lolulwimi ngetindlela letilula. Badzinga ematfuba
ekuhlanganyela ngetinhloso letifanele, sibonelo, etigabeni tekucala loku kungenteka ngekulandzela ticondziso
ngalelolwimi loluhlosiwe.
Kubalulekile kwati kutsi uma bantfwana bangakwati kufundza nekubhala ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya,
bangachubekisela loku lokulandzelako lokuphatselene nelwati lwekufundza nekubhala nemakhono ekufundza
nekubhala elwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta:
• lwati ngemisindvo – likhono lekuhlukanisa nekuhlobanisa emalunga nemisindvo.
• lwati ngelubhalomagama – kuvisisa kutsi timphawu letisekhasini timele imisindvo.
• lwati ngema-alfabhethi – kuvisisa kutsi tinhlavu timele imisindvo nekutsi tinhlavu tiyahlangana kute kwakheke
emagama nemisho
• kuvisisa kutsi umbhalo usho lokutsite nekutsi kufundza kumayelana nekutfola inshokutsi yembhalo
• leminye imicondvo yemibhalo sib, nguletsi uma sifundza sicala esandleni sesancele siye esandleni sekudla.
• imikhuba netindlelanchubo tekufundza nekubhala – uma bafundzi bakhona kufundza nekubhala ngekutetsemba
ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya bangakhona kuchubekisela letindlelanchubo ekufundzeni nasekubhaleni
ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
• lwati lwalokucuketfwe – lwati lolutfolakale kahle kulunye lulwimi luchubekela kulolunye lulwimi, ngako-ke uma
ingcikitsi yentiwe eLulwimini Lwasekhaya loko kunika sisekelo sekutfutfuka kwekufundza nekubhala ngeLulwimi
lwabo Lwekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta
Mayelana neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, bantfwana kufanele bakwati kufundza nekubhala ngekutetsemba
kulolo lulwimi loluhlosiwe uma bacedza Libanga le-3, ikakhulukati nangabe batalusebentisa njengelulwimi lwabo
lwekufundza nekufundzisa ebangeni 4. Mayelana neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta lolwabelwe sikhatsi lesincane,
kutawugcilwa kabanti kutekuchumana ngetemlomo.
Ngekufundza tincwadzi letilula ngeLulwimi lwabo Lekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta, bantfwana
batawuletayela lolulwimi loluhlosiwe babuye bakhulise silulumagama sabo. Bangabuye basebentise emakhono
lamasha ekubhala lebawatfolile kusekela kutfutfuka kwelulwimi lwetemlomo (sib, kubhala emagama encwadzini
yesilulumagama kuyindlela lenhle yekutfutfukisa silulumagama).
Kuhlalisana ngebunye
Sizatfu sekucala Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta kutfutfukisa kuhlalisana ngebunye kuvikeleke kuhlukana
ngekwebuhlanga nekukhatsalela wonkhewonkhe lokhona eklasini nasesikolweni (lulwimi, emasiko nebuhlanga).
Kufundvwa kwetilwimi kutfutfukisa kuvisisa nekuncoma emasiko lehlukene. Kufundza lulwimi lolusha kufanele kufake
ekhatsi lokwentiwako lokuphatselene nemasiko, imihambo nemikhuba sibonelo “ kukhophota uma ukhuluma nemuntfu
lomdzala, kuhlanganisa tandla uma usho kutsi uyabonga njll.
Tikolo kufanele ticinisekise kutsi lulwimi letilufundzisa ezingeni leLulwimi Lwesibili Lwekwengeta lungulolunye
lwetilwimi le-9 tase Afrika letisemtsetfweni kantsi lolulwimi lukhetfwa ngekutfola luvo lwemkhandlu lowengamele
sikolo. Inhloso lenkhulu yekharikhulamu yeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kutfutfukisa kusetjentiswa kwetilwimi
temdzabu tase-Afrika nekwesekela labo labangalukhulumi kutsi bafundze lulwimi lwase-Afrika lokungenani ezingeni
leLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eSigabeni Sabokhewane kusukela eBangeni 1. Imiphumela yelucwaningo ikhomba
kutsi etikolweni lapho lulwimi lwekufundza nekufundzisa neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kuSingisi nobe Sibhunu,
linyenti lebafundzi bema-Afrika alichumani nebalingani nabothishela babo ngaletilwimi letisuke tihamba embili.
CAPS 11
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta litawuvula ematfuba kubo bonkhe bafundzi kute bakwati kukhuluma ngaletinye tilwimi
kungabukwa Singisi neSibhunu kuphela. Bothishela batawukhutsatwa kutsi batfutfukise letinye tilwimi letingesiso
Singisi neSibhunu kute kunakwe kwehlukana ngekwebuhlanga nebulwimilwimi.
2.1.2.2 Tinhloso ngco tekufundza
Kufundza Lulwimi Lwesibili lwekwengeta kufanele kusite bafundzi kwenta loku:
• kutfola emakhono elulwimi ladzingeka kutekuchumana ngalokufanele elulwimini lolubalulekile ezingeni
lelisekelo.
• kulalela, kukhuluma, kufundza/kwehlwaya nekubhala lulwimi ngekutetsemba lokutfutfukako kanye
• nekutijabulisa. Lamakhono nendlela yekwenta tintfo kwakha sisekelo sekufundza kwemphilo yonkhe.
• kuveta, ngekukhuluma, nasekubhaleni, nemiva (lephatselene nekutfukutsela nekujabula) kute banetseteke
kulolulwimi.
• kusebentisa lulwimi nemifanekiso yengcondvo kute batfolele lokunyenti ngabo nemasiko lahlukene.
• nendzaweni lebahlala kuyo. Loku kutabenta bakwati kuveta lwati lebanalo nalabakutfolile ngemhlaba
• ngemlomo nangekubhala.
• kusebentisa lulwimi njjengelithulusi lekuveta lwati ngetihloko letetayelekile, kute basebenta ngetinhlobo
letehlukene tematheksthi letivamile nekufundza ematheksthi bentele kutijabulisa, kutfola lwati lolusisekelo
nekuchumana.
2.1.3 Kufundzisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta
Kute kufundvwe Lulwimi Lwekwengeta ngalokufanele, kudzingeka kutsi ulusebentise ngaso sonkhe sikhatsi kute
utfole lwati nemakhono lwetilwimi. Ngaloko-ke bothishela kufanele bacinisekise kutsi bafundzi bayalalela babuye
bafundze Lulwimi Lwekwengeta etikhatsini letabelwe tinhloso letehlukene. Bafundzi badzinga kulalela Lulwimi
Lwekwengetwa kute batfole lwati nekuvisisa (sib. inkhulumomphendvulwano) nekutijabulisa (sib. ingoma). ikakhulukati,
badzinga ematfuba ekufundza nekucwaninga ngeLulwimi Lwekwengeta kute batfole lwati (sib. ticondziso tekwenta
emasangweji). Lucwaningo lukhomba kutsi indlela lengiyo yekutfutfukisa silulumagama kungenteka ngekufundza
ematheksthi lafanele. Kubalulekile kutsi temlomo, kubhala kanye nematheksthi etibonwa abe sezingeni lebafundzi
lelifanele. Nangabe emaheksthi alukhuni kakhulu, bafundzi batawudvumala futsi angete bafundza lutfo; nangabe
alula kakhulu, angeke kube khona tinkinga kantsi futsi nekufundza kutawufundvwa lokuncane. Indzima lebalulekile
yathishela welulwimi ngukutsi alinganise lizinga letheksthi nelizinga lemfundzi. Kuso sonkhe Sigabeni Lesisemkhatsini,
bafundzi kufanele balalele lokutste babuye bafundze ematheksthi lahambelana nekutfutfuka kwemakhono elulwimi
lwabo.
Bafundzi badzinga kuvisisa inhloso yekutsi kungani bakhulume. Kuso sonkhe Esigabeni sonkhe Lesisemkhatsini,
bafundzi badzinga kutsi bente imisebenti yemlomo lehambelana nekutfutfuka kwemakhono elulwimi lwabo. Kubalulekile
kutsi bafundzi banikwe timphendvulo tekusebenta kwabo kutemlomo kute bati kutsi ngukuphi lapho kufanele balungise
khona futsi balungise njani Indzima lebalulekile yathishela welulwimi . ngukutsi anike kuphawula ngalokutfolakele/
timphendvulo letisecophelweni lelisetulu, lelihambelana nekuhlola lokwakhako
Emabangeni 1-3, kubalulekile kutsi:
• Kugcilwe kakhulu ekulaleleni nasekukhulumeni
• Kube nekusekela lokuchubekako lokusekela kutfutfukiswa kwesilumagama, kwakhiwa kwemusho nendzima,
nelulwimi lelikusimongcondvo.
• Bafundzi basebenta ngetinhlobo letahlukene tematheksthi, letifaka ekhatsi ematheksthi latibonwa. Lamatheksthi
aya ngekuba matima nabachubekela kulamanye emabanga.
12 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
2.1.4 Emakhono eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lutawufundziswa kumabanga 1 kuya ku-3 kuto tonkhe tilwimi leti-11 letisemtsetfweni.
Ikharikhulamu yeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta igcile ekutfutfukisweni kwemakhono ekuchumana ngetemlomo.
Ikharikhulamu yeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta itawufaka ekhatsi lamakhono lamcoka lalandzelako:
• Kulalela nekukhuluma: Kuchumana ngetemlomo Emakhono ekucabanga nekunoma nesakhiwo
nekutfutfuka kwemakhono elulwimi selulwimi nekusetjentiswa kutawuhlanganiswa
• Emakhono ekucala kufundza nekubhala (lwati nemakhono ekulalela nekukhuluma nekucala
ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo, kucala kufundza nekubhala
kufundza nekubhala)
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lugcile ekufundzisweni kwelulwimi lwekuchumana nekutfutfukisa emakhono
lasisekelo ekuchumana nalabanye. Kutawugcilwa kakhulukati emisebentini yekulalela nekukhuluma lefaka
ekhatsi kufundza kubingelela, kulandzela ticondziso, kwenta ticelo, kusebentisa lulwimi lolumisiwe nekuhlangayela
kutinkhulumomphendvulwano letilula kusetjentiswa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako.
Uma thishela etfula Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta eBangeni 1, udzinga indlela lelula yekwetfula ‘lulwimi
lwekwengeta’ kubo bonkhe bafundzi bakhe labasebancane. Indlela lenhle yekukwenta loku kusebentisa iphaphethi
lengacanjwa ligama ngalelolulwimi lwekwengeta, sibonelo, iphaphethi lenguMusa. Esifundvweni sekucala thishela
wetfula lephaphethi abuye atjele bafundzi kutsi Musa akwakwati kukhuluma lulwimi lwabo lwasekhaya, ukhona kuphela
kukhuluma, sib. Siswati, ngako-ke kumele bamkhulumise ngeSiswati Musa. Musa utawuba luphawu lolungasuki
eklasini lweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Thishela angetfula iphaphethi yesibili (sib. Iphaphethi lenguLihle) kute
akhombise kuchumana kwabo eklasini leLulwimi Lwesibilii Lwekwengeta (Sib. kubingelelana)
Uma tilwimi tifundvwa ngetemlomo, kudzingeka kutsi kuphindvwaphindvwe kanyenti kute kwesekelwe kubamba
ngengcondvo. Tingoma letihambisana neminyakato netinkondlo, kucoca tindzaba ngalokuphindzaphindziwe
nekufundza ngekuhlanganyela kufanele kutsi kube imisebenti lemcoka yeliklasi leLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Bantfwana bangaphindze bafundziswe lulwimi lolumisiwe, sibonelo, kubingelelana. Lenye indlela lesebenta kahle
kakhulu Kuphendvula ngetitfo temtimba lokuyindlela yekuchumana bubindze, sib. bantfwana balandzela ticondziso
nemisho lephocelelako ngendlela yekutijabulisa kusetjentiswa imidlalo lefana naletsi ‘Simon utsi….’ Tingoma
letihambisana neminyakato netinkondlo ngulenye indlela yeKuphendvula ngetitfo temtimba. Kuphindzaphindza
silulumagama neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako letifundvwe etindzabeni (letacocwa naletifundziwe),
tingoma netikondlo kumele tibe imisebenti yemalanga onkhe.
Silulumagama nelibintana lemagama lamcoka latfolakala etindzabeni, etingomeni nakumilolotelo kungasetjentiswa
kusimongcondvo saseklasini kute kufakwe kuloko lokwentiwa malanga onkhe kubuye kutfutfukiswe nematfuba
ekutsi bantfwana bakutfole babuye bakusebentise. Kungentiwa nemagama labekwa elubondzeni kute akhumbute
thishela nebafundzi silulumagama lesifundzisiwe. Bantfwana bangadzimate bakwati kubhala ngeLulwimi lwabo
Lwasekhaya, lamagama bangawabhala kutichazamagama tabo (tincwadzi tesilulumagama) bese afakwa emidlalweni
yesilulumagama nakumincintiswano.
Bantfwana bangadzimate bakwati kufundza nekubhala ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya (uma bacedza Libanga 1),
loku bangakusebentisa njengensita yekufundza Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Sibonelo, bangafundza tincwadzi
letinkhulu nathishela wabo leticuketse titfombe letinyenti netheksthi lelula. ELulwimini Lwesibili Lwekwengeta
bangafundza imibhalo lengekhatsi eklasini (sib. emalebuli, emagama laselubondzeni, emaphosta), babuye bafundze
tincwadzi letilula teLulwimi Lwesibili Lwekwengeta uma titfolakala ekhoneni lekufundza. Bangabhala emagama
lamasha kusichazamagama sabo (incwadzi yesilulumagama) bese bayawafundza. Loku kutawenta bantfwana kutsi
baletayele Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta futsi batfutfukise silulumagama sabo.
CAPS 13
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Ikharikhulamu yeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eSigabeni Sabokhewane ihlelwe ngalendlela:
• lokucuketfwe, lwati nemakhono latawufundziswa ngethemu
• tindlela tekwabiwa kwesikhatsi
• lokuphakanyisiwe kweluhlolo lolungakahleleki
• tinhla tetinsita letingasetjentiswa ngelibanga ngalinye
2.1.5 Tinhlobo tekufundza nekubhala
Tifundvo teLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kufanele tifake ekhatsi tindlela tekufundza nekubhala letifana netemlomo,
tibonwa, tinombolo nemibhalo. Bothishela bakhutsatwa kutsi basebentise Lulwimi Lwasekhaya kute basekele
kufundziswa kweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta lapho kufanele khona. I-alfabhethi nembhalo losetjentiswe etilwimini
tase-Afrika uyafana neweSingisi neSibhunu, sibonelo bafundzi beLulwimi Lwesibili Lwekwengeta batawukwati kubala
nekubona timphawu tetinombolo kodvwa kumele bafundze emagama etinombolo ngelulwimi lolusha. Kukhutsatwa
kusetjentiswa kwetingoma netinkondlo tekubala kute kufundziswe emagama etinombolo, emalanga eliviki, tinyanga
temnyaka, njll. Indlelanchubo yekufundzisa lwati ngemisindvo itawuya ngelulwimi lolutawube lufundziswa.
Kukhutsatwa kucoca tindzaba lokusekelwa ngetinsita tetibonwa netimviwa nakwetfulwa kufundza nekubhala
imibhalo. Tincwadzi Letinkhulu nemaphosta ekucoca alungele Libanga 1 kuphela. Ebangeni 2 kufanele kusetjentiswe
ematheksthi lanemagama lamcoka neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako. Ebangeni 3 kufanele kusetjentiswe
ematheksthi lanemagama lalula laphindzaphindziwe, ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako nemisho kute
kutfutfukiswe kucala kufundza nekubhala.
Kulalela nekukhuluma
Kufundza lulwimi lwekwengeta cishe kuyefana nekufundza lulwimi lwasekhaya ngaphandle nje kwekutsi kona
kwenteka kamuva etimphilweni tebantfwana. Eminyakeni yekucala yekuphila kwabo, bantfwana beva emagama
lamanyenti elulwimi lolulula lolukusimongcondvo, lokubenta babambe lulwimi nesilulumagama selulwimi lwabo
lwasekhaya kancane kancane. Emuva kwesikhatsi nobe umnyaka, bantfwana bacala kukhuluma lulwimi lwabo
lwasekhaya kodvwa hhayi ngemisho lephelele. Bacala ngekwakha ligama linye nobe lamabili, lebawasebentisela
kuveta inshokutsi nenhloso lehlukahlukene. Bangavisisa lulwimi lolushubile kunekulukhuluma.
Kubalulekile kutsi bothishela bakukhumbule loku uma bantfwana bafundza lulwimi lwekwengeta. Ebangeni
1, bafundzi badzinga kwembulelwa ngelulwimi lwetemlomo lolwetfulwa ngetindzaba neticondziso taseklasini.
Kulalela tindzaba leticocwako kuyindlela lenhle kakhulu yekutsi bafundzi batfole lulwimi lwabo lwekwengeta.
Thishela kudzingeka kutsi ente loku:
• Kukhetsa indzaba lenesakhiwo lesilula nalesitiphindzaphindzako, lesitawenta kutsi bafundzi batibandzakanye
netheksthi ngelulwimi loluyiphethini yekukhuluma kanyekanye (ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako)
• Kugcina lulwimi lwakhe lulula kakhulu, akhulume angajaki abe asebentisa livi lemvelo
• Kusebentisa iminyakato yemtimba, titfombe netintfo mbamba kwetfula silulumagama lesisha nekwesekela
kuvisiseka kwendzaba;
• Kucoca indzaba kanyenti, abe afaka bantfwana kutsi babambe lichaza njalonjalo, sibonelo ngekungenelela
emakhorasini
• Kubhala emagama lamcoka kumafleshikhadi bese anamatsiselwa elubondzeni lapho kubekwa khona emagama.
Lenye indlela yekwetfulela bantfwana lulwimi lwekwengeta kulalela tindzaba (ematheksthi langemaciniso) letifundvwe
nguthishela. Thishela ufundza encwadzini lenkhulu, lekuyincwadzi lenemifanekiso lemikhulu lenemagama lakhulisiwe
lebatawukhona kuwabona bonkhe bafundzi ngalesikhatsi yena awafundza. Loku kubitwa ngekutsi ‘Kufundza
14 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
Ngekuhlanganyela’. Lokunye lokubuhle bekufundza ngekuhlanganyela kutsi nanobe kungumsebenti wekulalela
lomuhle kakhulu, kuphindze kutfutfukise likhono lemfundzi lekucala kufundza nekubhala. Kwenta sibonelo,
bantfwana bafundza lwati kulokubhaliwe (sib. kwekutsi sicala kufundza ngaphambili sigcine ngemuva kwencwadzi,
nekutsi sicala kufundza esancele siye esekudla sibuye sicale etulu siye entasi kwelikhasi), babuye bacale kubona
emagama lambalwa labhalwe ngelulwimi lwekwengeta (sib. yena, bona). Bafundzi kufanele bawetayele umsebenti
wekufundza ngekuhlanganyela njengobe batakube bawenta etifundvweni tabo teLulwimi Lwasekhaya neLulwimi
Lwekucala Lwekwengeta. Uma kungenteka kutsi kucocwe indzaba lefanako ngeLulwimi Lwasekhaya, Lulwimi
Lwekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta loko kungasekela kufundvwa kwelulwimi lapho kungenteka
khona.
Lenye indlela lenhle yekwetfulela bantfwana lulwimi lwekwengeta kunika ticondziso letiula lebatatilandzela
ngekusebentisa imitimba yabo, sibonelo, thishela utsi, ‘Wota lapha, Thabo,’ alandzelisa ngekunyakatisa umtimba,
bese uyeta Thabo. Lendlela, leyatiwa njengekuphendvula ngetitfo temtimba inebuhle bekutsi thishela angakhona
kubona ngekushesha kutsi ngabe Thabo uyevisisa nobe cha, bese usho lokutsite mayelana nesento sakhe njengekutsi-
wente kahle, Thabo,’ nobe thishela angaphindza lesicondziso angasheshisi, agcizelele ngekusebentisa iminyakato
yemtimba ngemandla. Lulwimi lwaseklasini (sib. Wota ngembi kweliklasi uhlale emethini) lunika ematfuba lamanyenti
ekwetfula kuphendvula ngemtimba ngendlela leyetayelekile. Tingoma letineminyakato netinkondlo nato tiyindlela
lenhle kakhulu yekuhlanganisa lulwimi nemsebenti lotsintsa umtimba ngendlela lesekela kuvisisa nekukhunjulwa
kwelulwimi.
Buhle baletindlela letintsatfu letichazwe ngenhla (kulalela tindzaba, Kufundza Ngekuhlanganyela nekuphendvula
ngemtimba) ngukutsi tonkhe tigcile ekufundvweni kwelulwimi ngekulalela sivisiso. Loku kucedza bumatima kubafundzi
labasebancane lekumele bakhulume, kwehlise kwetfuka futsi kubente bagcile ekuvisiseni lolulwimi. Nanobe kunjalo,
bafundzi kute babe basebentisi belulwimi labanelwati lolwanele, kumele batetayete kulukhuluma.
Lulwlimi lolukhulunywa bafundzi ekucaleni lutakuba ngulolumisiwe – tingoma letibanjwa ngenhloko netinkondlo
letineminyakato tingulolunye luhlobo lwelulwimi lolumisiwe lolufundvwa njengeticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako, sibonelo, ‘Kusile, unjani?’ ‘Ngiyaphila, unjani wena?’ Kodvwa njengoba bantfwana bacala kuvisisa
lulwimi lwekwengeta, kancane kancane kumele bacale kukhuluma, bacale ngekusho ligama linye nobe lamabili.
Kwenta sibonelo, kuphendvula umbuto lobutwe nguthishela, ‘Ngabe uyitsandzile lendzaba,’ umfundzi aphendvule
nga- ‘Yebo’ nobe ‘cha.’ Imidlalo iyindlela lenhle yekugcizelela lulwimi ibe iniketa bafundzi litfuba lekuba yincenye
yekufundza. Kwenta sibonela thishela angasebentisa siyingi nakafundzisa lulwimi lolumisiwe. Umntfwana munye
acale ngekubuta kutsi ‘ungubani libito lakho?’ Aphendvule umntfwana lolandzelako atsi (sib. Zuki) kuphindze kubute
lomunye futsi umntfwana lolandzelako atsi ‘ungubani libito lakho?’ kuchubeke njalo wonkhe umtfwana adzimate
abambe lichaza.
Kwekucala, lulwimi lolucala kukhulunywa kumele lutfutfukiswe ngekusekelwa (sib. lukhonjiswe ngekwenta lubuye
lusekelwe). Kwenta sibonelo, bafundzi bangacala ngekuhaya/kuhlabelela tingoma letineminyakato netinkondlo,
baphindzaphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako, kuphindzaphindza silulumagama ngekuhlanganyela
ngekuhamba kwesikhatsi batibandzakanye emidlalweni yekulingisa lelula, inkhulumomphendvulwano, njll. Bantfwana
bangaphindze bacoce incenye yalendzaba ngekusitwa nguthishela basebentise tinsita (sib. emamaski, emaphaphethi,
njll.) Thishela kumele acinisekise kutsi bonkhe bantfwana batfola litfuba lekukhuluma ngelulwimi lolusha lwekwengeta
endzaweni lephephile nalesekelako. Njengobe bafundzi bachubeka ngesivinini lesehlukene, thishela kumele ahlele
ematfuba ekukhuluma afake ekhatsi kukhomba nekubita tintfo ngemagama etitfombeni naseklasini, njll. Njengobe
bantfwana bachubekela kulamanye emabanga, thishela kufanele alindzele kutsi bafundzi bakhulume lokunyenti
nemagama lebawakhulumako ngalolulwimi. abe madze.
Imisebenti yeKulalela neKukhuluma ihlelwa ngetingcikitsi. Kuphakanyiswa kutsi thishela akhetse tingcikitsi letimbili
lokungenani ngethemu eBangeni 1 neLibanga 2 netingcikitsi letintsatfu eBangeni 3. Thishela kufanele akhetse
tingcikitsi letihambisana nekufundzisa lulwimi lwekwengeta. Letingcikitsi kumele kube nguleto lebatetayele kakhulu
bafundzi, lokungenani leto lebatisebentisile eLulwimini Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta.
CAPS 15
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Sizatfu sekusebentisa tingcikitsi kutsi kwentiwe lula kuvuselelwa kabusha njalonjalo kwesilulumagama netakhi
telulwimi kutimongcondvo letifanele. Kwenta sibonelo, emagama lahambisana nemtimba (buso, emehlo, tindlebe,
imphumulo, umlomo, imikhono, imilente, tinyawo) netindzawo latfolakala kuto (Khomba _____yakho. / Lena yi _____
yami. /Leti ti _____tami.). Lamagama kufanele eviwe kanyenti abe asuselwa kusimongcondvo lesitsite, bafundzi-
ke badzinga ematfuba ekuwasebentisa lamagama. Ingce nje uma silulumagama netakhi kuvuselelwa njalonjalo,
kutawenta bafundzi bakukhumbule babuye bakusebentise futsi.
Kucala kufundza nekubhala
eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta kugcilwe ekutfutfukiseni kucala kufundza nekubhala lokungaba lulwimi lwetemlomo
lolwentiwa ngemisebenti yekulalela nekukhuluma ( tingoma, tinkondlo, ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako,
imisho lephocelelako, ticondziso, kucoca tindzaba), lwati ngeluntjintjomsindvo (kwatisa ngemisindvo lekhulunywako
nekutsi lemisindvo ihlangana njani kute yakhe emagama), lwati ngemibhalo, lwati ngemisindvo ( kuhlobana
kwemisindvo yetinhlavu, kuhumusha, kuhlanganisa, kuhlahlela) nemakhono ekucala kubhala.
Emakhono ekucala kufundza (sib. kukhomba tintfo letitsite, kufundza titfombe, kulandzelanisa titfombe, njll.) etfulwa
ngekucoca tindzaba, kufundza ngekuhlanganyela nekufundza ngekuphimisela lokukhonjwa nguthishela. Ngekuhamba
kwesikhatsi, eBangeni 3, imisebenti yekucala kubhala ingahlanganiswa nemisebenti yekucala kufundza.
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati ngemisindvo
Sigaba sekucala sekufundza kuhumusha lokubhalliwe sentiwa ngetemlomo ngekusebentisa emakhono elwati
ngeluntjintjomsindvo nelwati ngemisindvo. Kokubili kubalulekile futsi kusitjela ngemakhono ebafundzi ekufundza
labatakuba nawo ngekuhamba kwesikhatsi. Imicondvo yekufundzisa emakhono elwati ngeluntjintjomsindvo
nemisindvo ifaka loku:
• Kuva imisindvo lephindvwaphindvwako (umdlalo wemagama) yetingoma netinkondlo
• Kushaya tandla emagameni lakhulunywe emshweni
• Kushaya tandla emalungeni emagama lakhulunyiwe
• Kuhlahlela emagama lakhulunyiwe abe ngemalunga nekuwahlanganisa abuyele esimeni sawo futsi
• Kukhona kuva imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama
• Kushaya tandla emsindvweni ngamunye (imisindvo) emagameni lakhulunyiwe
• Kuhlahlela emagama lakhulunyiwe abe yimisindvo nekuwahlanganisa abuyele esimeni sawo futsi
• Kubona kuhlobana kwemisindvo yetinhlavu
Kucocisana nekufundziswa kwekuhlobana kwemisindvo yetinhlavu lokwenteka kungakatelelwa elulwimini lolusha
kufanele kwenteke eBangeni 3. Kulesikhatsi lesi imisindvo yeLulwimi Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta
itawube seyatiwa. Kucocisana kutawube kumayelana nalokufanako kanye nalokwehlukile emisindvweni yetinhlavu
te-alfabhethi lengeLulwimi lwesibili Lwekwengeta, sib. Luhlavu “a” ant (English); “a” appel (Afrikaans) and “a” ami
(Siswati).
Kufundza ngekuhlanganyela
Kufundza ngekuhlanganyela kuyindlelanchubo lemncoka letawusetjentiselwa kutfutfukisa emakhono ekufundza
ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kusukela eBangeni 1 kuchubekele embili. Kufundza ngekuhlanganyela kuyintfo
lebalulekile legcile ekutfutfukisweni kwelulwimi nekufundza nekubhala. Inhloso yekufundza ngekuhlanganyela
Emabangeni 1 - 3 kwetfulela bafundzi Lulwimi lwabo Lwesibili Lwekwengeta ngesimongcondvo lesifanele
nalesamukelekile. Kubuye kutfutfukise lizinga lebafundzi lekucala kufundza nekubhala ngeLulwimi lwabo Lwekwengeta.
Ezingeni leLibanga 1, thishela kufanele:
16 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
• akhetse ematheksthi etibonwa lakhulisiwe lalula (sib. Incwadzi Lenkhulu, Emaphosta ekucocisana) lanetitfombe
letinyenti letibonakala kahle.
• entise bafundzi imisebenti yekukhuluma ngetitfombe ngalesikhatsi bafundza
• acoce indzaba lephatselene netitfombe;
• akhutsate bafundzi kutsi baphindze tincenye tendzaba lecociwe
Emabangeni 2 ne- 3 ematheksthi eKufundza ngeKuhlanganyela (Tincwadzi Letinkhulu) kufanele afake ekhatsi
emagama, ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako nemisho lemifisha. Thishela kufanele:
• akhulume nebafundzi ngetitfombe kute bavisise silulumagama.
• afundze itheksthi emahlandla lamanyenti asebentisa umuno wakhe nobe intfo yekukhomba kwentela kutsi
bafundzi bakwati kulandzela indlela lachubeka ngayo nakafundza.
• abute imibuto lemayelana nendzaba.
• abandzakanye bafundzi kancane kancane ‘ekufundzeni’ indzaba.
• abhale emagama labalulekile (emafleshikhadi) lamayelana nesitfombe bese uwanamatsisela elubondzeni
(lamagama angasetjentiselwa kutilololnga, kubuyeketa nekwenta imidlalo)
Sivisiso
ELulwimini Lwesibili Lwekwengeta kugcilwe kusiviso lesilalelwako nalesinetibonwa. Loku kungatfutfukiswa ngekwakha
silulumagama nekubuta imibuto letakwenta bafundzi batibandzakanye naletheksthi. Thishela kufanele acale ngekubuta
imibuto lemayelana netheksthi yetibonwa, sib. kubita tintfo ngemagama nekutikhomba nekubuta imibuto lesebaleni
lebuta ligama ngeligama (Ngubani? Yini? Kuphi?).
2.1.6 Sakhiwo Selulwimi Nekusetjentiswa
Emabangeni 1-3, sakhiwo selulwimi nekusetjentiswa sifundvwa ngekungateleli, ngekwembuleleka ngelulwimi
lolukhulunywako ngendlela lefanele. Kufundza lokungatelele kutakwenteka ngekulalela tindzaba, kufundza
ngekuhlanganyela, tingoma netinkondlo, kuphendvula ngeminyakato yemtimba, ticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako nelulwimi lolumisiwe.
Kwenta sibonelo, uma thishela etfula indzaba lensha utawufundzisa silulumagama asebentisa titfombe netintfo
mbamba. Angabhala emagama kumafleshikhadi bese uwanamatsisela elubondzeni lapho kubekwa khona emagama.
Loku thishela utakusebentisela kutilolonga nekubuyeketa abuye akwente incenye yemisebenti lefana nemidlalo.
2.1.7 Tihloko netingcikitsi
Tihloko netingcikitsi kufanele tikhetfwe ngekucophelela kwentelwe kutsi lulwimi nesilulumagama sivuselelwe
njalonjalo ngaleyondlela kutawube kufundvwa. Asibuke nje ingcikitsi letsi Mine ingalandzelwa nguletsi Umndeni wami,
Sikolo sami njll. Letingcikitsi netihloko tona leti tingaphindvwaphindvwa tibuye titfutfukiswe eBangeni 2 na-3. Tingcikitsi
kufanele tihlelwe ngendlela leletsa kutfutfuka kwelulwimi lolutawusetjentiswa nakuchunyanwa kutenhlalo etikolweni
nakuletinye tindzawo.
CAPS 17
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Tingcikitsi letiphakanyisiwe:
Libanga 1 Libanga 2 Libanga 3
Mine nemtimba wami Mine nemtimba wami Mine nemtimba wami
Bangani Bangani Bangani
Likhaya lakitsi Likhaya lakitsi Likhaya lakitsi
Umndeni wami Umndeni wami Umndeni wami
Timphahla Kuyotsenga Kuyotsenga
Esikolweni Esikolweni Esikolweni
Simo selitulu Simo selitulu Simo selitulu
Tilwane Tilwane Tilwane
Bantfu labasisitako Bantfu labasisitako Bantfu labasisitako
Kudla Kudla Kudla
Temidlalo Temidlalo Temidlalo
Tikhatsi/tigaba temnyaka
Titfutsi
Lipulasi
Temidlalo
Imibungato yemikhosi (tinsuku Imibungato yemikhosi (tinsuku Imibungato yemikhosi (tinsuku
tekutalwa, imigidvo, njll.) tekutalwa, imigidvo, njll.) tekutalwa, imigidvo, njll.)
2.1.8 Luhlelo Lwemfundvo Nendlelanchubo Yekufundzisa
Luhlelo lwemfundvo kufanele lukhutsate kufundza ngekusitana nangekuhlanganyela nekufundzisa umsebenti
lowentiwa ngababili, imisebenti yemacenjana lamancane kantsi nebafundzi kufanele banikwe ematfuba lamanyenti
ekukhuluma ngelulwimi lolusha basebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako (kuphendvula
nababingelelwa, kutibandzakanya kunkhulumomphendvulwano, kudlala imidlalo yelulwimi, tingoma letihambisana
neminyakato njll.) Kugcugcutelwa kusetjentiswa kwendlelanchubo yekusebentisa imiva leminyenti. Lolulwimi lolusha
kufanele lufundvwe ngendlela yekutijabulisa lenemisebenti yekuphindzaphindza emagama kanyekanye, kuphendvula
ngeminyakato yemtimba, kulingisa, kwenta ticubulo letineminyakato netinkondlo letihambisana netibonwa, timviwa
nekunyakata kwetitfo temtimba. Bothishela kufanele bafune ematfuba langasetjentiswa bafundzi kute bakwati
kusebentisa emakhono elulwimi lolusha lebalutfolile (kubingelela ngato tonkhe tilwimi letintsatfu, kuhlabelela tingoma
tetinsuku tekutalwa, tintfo letisetjentiswa ekhonsatini yesikolo, emalanga lakhululekile, njll.)
2.1.9 Kuphatfwa Kweliklasi Netinsita
Emaklasi aseNingizimu Afrika anetinhlanga letahlukahlukene futsi afaka tonkhe tinhlobo tebafundzi ndzawonye.
Kuyimvama kutsi kutfolakale bafundzi labakhuluma tilwimi letendlula kulunye letiLulwimi Lwasekhaya kubo
lokungenteka kutsi akusilo lulwimi lwekufundza nekufundzisa lwaleso sikolo. Kuletinye timongcondvo lolulwimi
lolufundziswa ngelizinga Lelulwimi Lwesibili Lwekwengeta kungatfolakala kutsi luLulwimi Lwasekhaya kulabanye
balabafundzi. Kuletimongcondvo letifana naleti thishela lofundzisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta kufanele ahlele
umsebenti lotawenta kutsi bafundzi lokuLulwimi lwabo Lwasekhaya nalabo lokuLulwimi lwabo Lwesibili Lwekwengeta
bative bayincenye yalemisebenti. Bohishela kufanele basebentise bafundzi labakhuluma Lulwimi Lwasekhaya kutsi
bakhombe labanye babuye babasekele kutsi babe ngemahambambili ngetikhatsi tekufundzisa kwabontsanga lapho
bangakwati kusita bafundzi lokuLulwimi lwabo Lwesibili Lwekwengeta (labangalukhulumi lolulwimi).
18 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
Kusetjentiswa kweLulwimi Lwasekhaya kahlekahle kufanele kusentjentiselwe kusekela kufundziswa kweLulwimi
Lwesibili Lwekwengeta. Kungentiwa emagama lananyatsiselwa elubondzeni kute akhumbute thishela nebafundzi
ngesilulumagama lesifundvwe kuletilwimi letintsatfu letehlukene. Bothishela bayakhutsatwa kutsi basebentise imibala
kute kubonakale umehluko emkhatsini wesilulumagama lesibalulekile seLulwimi Lwasekhaya, Lulwimi Lwekucala
Lwekwengeta, neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Imidlalo yelulwimi lefana naletsi (Simoni utsi..., ngikuphicaphica…
njll) kufanele isetjentiselwe kufundzisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako nesilulumagama lesimcoka.
Tinsita letifana (netintfo mbamba, emaphosta ekucocisana, Tincwadzi Letinkhulu, ligcogco letindzaba, tingoma
netinkondlo, emamaski, emaphaphethi lokufaka ekhatsi Tincwadzi Letinkhulu letentiwe bafundzi nathishela, tincwadzi
temazigi-zegi kufanele tisetjentiswe.
2.2 KUHLOLA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA
Tinhlelo tekuhlola eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta kufanele tingabi nguletihlelekile futsi tenteke ngalokuchubekako
(kuphendvula nawubingelelwa, imisho lephocelelako, kuniketa ticondziso, kuhaya tingoma letihambisana neminyakato
netinkondlo, kutibandzakanya kunkhulumomphendvulwano, kubamba lichaza ekulingiseni, kuphendvula tindzaba,
kusho emagama etintfo, njll.) Luhlolo lolunyenti kufanele lwenteke ngekubabuka bafundzi benta lokutsite, kuphendvula
ngemlomo nekukhombisa lokutsite. Thishela utawusebentisa luhla lwekuhlola nakarekhoda imiphumela yeluhlolo.
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta alusetjentiselwa kwendlulisela umfundzi ebangeni lelilandzelako Emabangeni
1- 3.
2.3 KWABIWA KWESIKHATSI NELUHLELO LWESIKHATSI
Sikhatsi lesiphakanyiselwe kufundzisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta eSigabeni Sabokhewane sili-awa 1 ngeliviki.
Tikolo tiyakhutsatwa kutsi titicambele tindlela tekusebentisa leli-awa leLulwimi Lwesibili Lwekwengeta ngeliviki
emaBangeni 1-3. Kuphakanyiswa tindlela teLuhlelo lwesikhatsi letilandzelako:
• 4 tifundvo x 15 emaminithi eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta ngeliviki (sib. uMsombuluko kuya kuLesine)
• 3 tifundvo x 20 emaminithi eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta ngeliviki ( sib. uMsombuluko kuya
kuLesitsatfu)
• 2 tifundvo x 30 emaminithi eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta ngeliviki (sib. uMsombuluko kuya
kuLesine)
• Kucashwa kwabothishela kufanele kuhambisane neluhlelo lwesikhtsi seLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
2.4 KWEDLULISELA BAFUNDZI KULELINYE LIBANGA: EMABANGENI 1 - 3
Tidzingo tekwedlulisela bafundzi kulelinye libanga emabangeni 1-3 angeke tiguculwe ngekwetfulwa kweLulwimi
Lwesibili Lwekwengeta. Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta angeke lusentjentiswe nakudluliswa bafundzi baya kulelinye
libanga.
2.5 KUREKHODA NEKUBIKA: EMABANGENI 1 - 3
Imphumelelo yemfundzi eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta kudzingeka kutsi ilandzelelwe ngekutsi kugcinwe bufakazi
ngendlela yetinhla tekota nekota, emanotsi alokubukwako njll. Tikolo (Bothishela) bayagcugcutelwa kutsi babike
ngekusebenta kwemfundzi eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta emakhadinimbiko ebafundzi ekota ngekota.
CAPS 19
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
2.6 TINSITA TEKUSEKELA KUFUNDZA NEKUFUNDZISA
Thishela kumele abe naloku:
a) Sitatinde Senchubomgomo Yekharikhulamu Nekuhlola
b) Language in Education Policy (LiEP)
c) Tichazamagama naletinye tincwadzi tekutfola lwati (tichazamagama tetilwimi letimbili netichazamagama
tetilwimi letinyenti; thesaurus; encyclopaedia, incwadzi yelulwimi lebhaleke kahle njll)
d) Umgodla wetinsita teLulwimini Lwesibili Lwekwengeta Esigabeni Sabokhewane:
• Luhlelo Lwesifundvo;
• Tincwadzi letiNkhulu;
• Emaphosta ekcocisana lahambisana netingcikitsi teLulwimini Lwesibili Lwekwengeta
• Ligcogco letindzaba, tinkondlo netingoma;
• Ema-CD lanetingoma, tinkondlo letineminyakato netinkhulumomphendvulwano
e) Ifayeli yetinsita yathishela/libhuku lathishela: loku kungaba yifayela leyentiwe ngetintfo letigcogcwe
nguthishela nobe umhlahlandlela wathishela loshicilelwe, watsengwa
f) Thishela akhone kutfola tinsita tekufundza taseklasini, esikolweni na-/nobe emtaponcwadzi
wasemmangweni kute akwati kusita bafundzi nabafundza.
g) Lokulalelwako/tinsita letitibonwa
20 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3
LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
• Uphendvula tibingelelo letilula, asebentisa • Uphendvula tibingelelo letilula kanye netivaleliso, • Uphendvula abuye asebentise tibingelelo
ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo netivaleliso ngekutetsemba.
CAPS
(sib. ‘Sawubona’) lovakalako, (sib. ‘Kusile.’ ‘Unjani?’ ‘Ngiyaphla’)
• Ubamba ngenhloko abuye alingise tinkondlo
ngababili nangemacembu lamancane.
• Uphendvula tibingelelo netivaleliso letilula letilula netingoma letineminyakato ngababili
• Uhlabelela tingoma letilula abuye ente nangemacembu, bakhombisa kutetsemba
• Uhlabelela tingoma letilula abuye ente
neminyakato asitwa nguthishela (ngababili nenshisekelo.
neminyakato asitwa nguthishela (ngababili noma
nangemacembu lamancane)
emacenjini lamancane) (tingoma letihambisana • Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama
nesihloko nobe ingcikitsi lekhetsiwe) • Uhlanganyela ekuhayeni tinkondlo letilula setemlomo asebentisa tingcikitsi nobe tihloko.
letineminyakato netingoma bente iminyakato
• Uhaya tinkondlo letilula letihambelana netingcikitsi • Wati umuntfu, silwane nobe intfo uma kuchazwa
ngababili nangemacembu lamancane
letikhetsiwe kanye nathishela, ngababili ngetiphicaphicwano, lenetinkhomba leti- 2/3
nangemacembu lamancane. • Balingisa tinkhulumomphendvulwano letilula ngababili nobe ngemacembu lamancane
basitwa nguthishela akhombisa kubingelela (sib. ‘Nginetinyawo letimbili. Ngingandiza.
• Wenta lokushiwo imisho lephocelelako (sib.
nekuvalelisa ngababili nangemacembu Ngingubani?’)
Sukuma, hlala phasi.)
lamancane (sib. ‘Sawubona ligama lami ngingu
• Wati abuye asho emagama etintfo ngalolulwimi
• Ulandzela ticondziso letilula taseklasini (sib. ____. Ungubani wena? Utsandzani?’)
lolusha (incwadzi, ipenseli, sicatfulo, lihembe
‘Shaya tandla takho’) nathishela nangababili
KULALELA NEKUKHULUMA
• Ukhomba abuye asho emagama etintfo njll.)
• Ukhomba tintfo letiseklasini nobe etitfombeni (sib. letiseklasini nobe etitfombeni ngekulandzela
• Ubamba lichaza emidlalweni yekulingisa lelula
Ngikhombe situlo. Khomba …) ticondziso tathishela, (sib. ‘Ngikhombe
• Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Simoni utsi … intfombatana legcoke liloko lelibovu’).
Tsintsa inhloko yakho, njll.) kanye nathishela • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo
nangababili. kusetjentiswa tingcikitsi nobe tihloko.
• Usebentisa lolunye lulwimi lolumisiwe (sib.
Ngiyacela, ngiyabonga)
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
21
SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3
• Ulingisa kubingelela (Imisho le-2) ngababili • Udlala imidlalo yelulwimi (sib. ‘Simoni utsi’ ) • nakunkhulumomphendvulwano (lenemisho
22
nangemacembu lamancane (sib. ‘Kusile Thando, ngababili nangemacembu lamancane. le-2 kuya ku-3) ngekusitwa nguthishela
Unjani?’ ‘ Kusile Nomsa, Ngiyaphila’) akhombisa kubingelela, kuvalelisa/kucocisana
• Wenta ticelo letilula, (sib. ‘Ngicela kuya endlini
ngababili nangemacembu lamancane
• Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo lencane? Ngicela ipenseli?’)
(sekulalela nekukhuluma) kusetjentiswa tingcikitsi • Uphendvula abuye ente ticelo letilula
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Ngiyacela
nobe tihloko
na- ngiyabonga, ncesi, ngiyacolisa,) • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. ‘Ncesi;
Kucoca tindzaba Ngiyacolisa’, Namuhla, Kusasa, Itolo)
• Uphendvula ngekulandzela ticondziso letilula
• Ulalela tindzaba letilula naletimfisha leticocwa letiniketwa nguthishela ngemlomo: ayedvwa, • Ulingisa abuye abambe lichaza engcocweni
nguthishela ngababili nangemacembu lamancane (sib.‘Mani lemfisha asebentisa lulwimi lolumisiwe (imisho
emgceni.’) le-2 kuya ku- 4) ngekusitwa nguthishela
• Ulalela tindzaba letilula naletimfisha leticocwa
(sib. kuhlangana nekubingelelana) ngababili
nguthishela bese uphindza ticeshana telulwimi • Uphendvula imibuto lelula layibutwa nguthishela
nangemacembu lamancane.
letinemcondvo lovakalako ngesikhatsi lesifanele. nabontsanga labatsatsa indzima yathishela (sib.
‘Ungubani ligama lakho? Uhlala kuphi?) • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni
• Ukhomba abuye asho emagama etintfo
alandzela ticondziso tathishela (sib.
letisetitfombeni Kucoca tindzaba
‘Ubonani esitfombeni?’ ‘Shano kutsi ubonani
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi • Utfokotela kulalela tindzaba letilula esitfombeni’)
telulwimi naletimfisha leticocwako nobe letifundvwako
• Udlala imidlalo yelulwimi phakatsi
bese ungenelela emakhorasini ngesikhatsi
• Uphendvula tibingelelo nemisho lephocelelako. nangaphandle kweliklasi nabontsanga
lesifanele aphindzaphindze ticeshana telulwimi
• Uphindza ticeshana telulwimi letinemcondvo nangemacembu lamancane babukwa
letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona
lovakalako ngekutetsemba nguthishela.
ngababili nangemacembu lamancane
• Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo • Uphendvula ngekwenta lokushiwo ticondziso
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
• Usho emagama aletinye tintfo letisesitfombeni
letilula latinikwa nguthishela ngemlomo,
ngekuphendvula imibuto lebutwa nguthishela
ayedvwa nangababili.
(sib. Yini? Ngubani?)
SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula
lebutwa nguthishela nebafundzi labatsatsa
sikhundla sathishela (sib. ‘Yini, Ngubani,
Kuphi, Kanjani’)
SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3
• Uphendvula imibuto lecondzile, lelula • Wenta ticelo netinkhulumo letilula ngalolulwimi
lemayelana nendzaba asitwa titfombe, (sib. lolusha asitwa nguthishela (sib. ‘Ngicela
Yini? Ngubani? Kuphi) ingilazi yemanti?’, ‘Ngicela kuya ngaphandle
CAPS
ngiyodlala?’)
• Ulingisa incenye yendzaba asebentisa
iminyakato yemtimba netinsita (emamaski, • Banikana ematfuba ekuniketa ticondziso
emaphaphethi njll) letilula nemisho lephocelelako ngalesikhatsi
badlala imidlalo yelulwimi nabontsanga.
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi
telulwimi • Ulandzela ticondziso letimfisha leti 2-3
letilandzelanako letiniketwa nguthishela (
• Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama
‘Buya nemngani wakho phambi kweliklasi’)
setemlomo
• Ulalela thishela acoca ngalokwentekile (imisho
• Usebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo
le-2) asho lekakwentile
lovakalako ngekutetsemba
• Ngekusitwa nguthishela, uphindza acoce
• Uphendula ticelo letilula, imisho lephocelelako
ngalokwentekile lokulula (1-2 imisho) sib,
neticondziso
bafundzi batjela thishela ngesimo selitulu.
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe lolulula
Kucoca tindzaba
• Ucala kuvisisa nekwati kusebentisa takhi
• Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha
telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi
leticocwako naletifundvwako bese ungenelela
lolukhulunywako sib. Tabito (mine, kwami, tsine
emakhorasini ngesikhatsi lesifanele abuye
njll.)
aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo
• Uphendvula imibuto lovakalako lapho kufanele khona ngababili
• Uvisisa abuye asebentise tento etingcocweni nangemacembu lamancane;
letilula
• Wenta lokushiwo imisho lephocelelako
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
• Uphendvula ticelo letilula, imisho lephocelelako
neticondziso
23
SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3
• Uphendvula imibuto lecondzile, lelula
24
lemayelana nendzaba ngetimphendvulo
letimfisha, (sib. Yini? Ngubani? Kuphi)
• Uvisisa imibhalo layibonako
• Ulalela abuye aphendvule imibuto ngendzaba,
lefundvwe nguthishela ngekuphimisela
• Ulingisa incenye yendzaba asebentisa
iminyakato yemtimba netinsita (emamaski,
emaphaphethi njll)
• Ucoca incenye yendzaba asitwa nguthishela.
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi
telulwimi
• Usebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako ngekutetsemba
• Uphendvula ticelo letilula, imisho lephocelelako
neticondziso.
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe lolulula
• Ucala kuvisisa nekwati kusebentisa takhi
telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi
lolukhulunywako sib. Tabito (mine, kwami,
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
tsine njll.)
• Uphendvula imibuto
SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
• Uvisisa abuye asebentise tento etingcocweni
letilula
• Wenta lokushiwo imisho lephocelelako
SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3
• Uchubeka nekwakha abuye
akhombise silulumagama neticeshana
telulwimi letinemcondvo lovakalako
CAPS
kutinkhulumomphendvulwano letilula
• Usebentisa indlela lephikisako sib. angikwati
kuhlamba njll.
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
25
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3
LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
26
Lwati ngeluntjintjomsindvo Lwati ngeluntjintjomsindvo Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo
• Ushaya tandla emagameni lasetingomeni • Ushaya tandla / ushaya iminwe / uyazuba • Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga
letineminyakato, tinkondlo, imisho / ushaya tinyawo phasi emalungeni abuye awahlanganise futsi
lemifishane lekhulunywako (Ngikhahlela emagama latayelekile nasemishweni
• Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka,
ibhola, ngiyabonga; njll.) lekhulunywako.
khuluma, na- enta)
• Ushaya tandla emalungeni emagama • Uhlahlela abuye ahlanganise emagama
• Uva imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama
lasemcoka lakhulunywako (Sa-wu-bo-na; lakhulunywako abe ngemalunga ( sib.
lakhulunywako
njll.), engomeni, enkondlweni, kumlolotelo, ma-ke, make)
endzabeni • Utfola kutsi mingaki imisindvo elungeni ngalinye
• Uhlahlela abuye ahlanganise imisindvo
emagameni latayelekile
• Ushaya tandla / ushaya iminwe / uyazuba / emagameni lakhulunywako, sib.ba-be,
ushaya tinyawo phasi emalungeni eligama, babe. • Uva kuhlobana kwemisindvo netinhlavu letihamba
engoma, inkondlo, indzaba (sib. Si- ya-bon- ngalunye letiphimiseka ngendlela lefanako eLulwimini
• Uva imisindvo lesekucaleni kwemagama
ga) Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. d,
lakhulunywako
f, g, h, l, m, n, s, njll.) Enta lokungenani munye umsindvo
• Uva imisindvo lephindvwako (emidlalweni
• Uva imisindvo lesekugcineni kwemagama ngeliviki.
yemagama)
lakhulunywako, sib. baleka
• Uva leminye imisindvo leyehlukile, sib. bonkhamisa.
• Uva imisindvo lesekucaleni kwemagama
• Uva imisindvo lesekucaleni nasekugcineni
lakhulunywako (inhloko; liso; njll.) • Ushaya tandla kumsindvo ngamunye emagameni
kwemagama lakhulunywako
lakhulunywako
• Uhlahlela emagama lakhulunywako
• Uhlahlela imisho lekhulunywako ibe
ngekushaya tandla elungeni ngalinye (sib. • Uva leminye imisindvo lesekucaleni kwemagama
ngemagama latimele ngekushaya tandla
EMAKHONO EKUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
emagama lasendzabeni) lokungenteka ingafani eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
egameni ngalinye
neLulwimi Lwasekhaya
Kufundza ngekuhlanganyela
• Kucoca indzaba (tindzaba letilula
SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
letihambisana nengcikitsi) ngetinsita
letinjengeTincwadzi Letinkhulu, tibonwa,
emaphaphethi njll.
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3
• Batibandzakanya netibonwa letisetincwadzini Kufundza ngekuhlanganyela Kufundza ngekuhlanganyela
letinkhulu / emaphosta ekucocisana bakanye
• Ulalela indzaba lecocwako abe alandzela • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa
nathishela.
CAPS
thishela abuye abuke titfombe (Tincwadzi ngalokwentekile nobe ematheksthi langemaciniso
• Ngemuva kwekuphindzaphindza Letinkhulu, emaphosta ekucocisana njll) lacocwako nobe lafundvwe etiNcwadzini Letinkhulu nobe
kutibandzakanya netibonwa, baphindza kumaphosta lanemidvwebo abuye angenele emakhorasini
• Ufundza itheksthi ngekuphimisela kanye
silulumagama lesimcoka (buka, uve, shano ngesikhatsi lesifanele
nathishela. Liklasi lonkhe lifundza indzaba
ubuye wente)
lefanako nobe itheksthi lengemaciniso • Uladzela itheksthi lesifundvwe nguthishela. Ngekufundza
• Ngemuva kwekuphindzaphindza kucocwa kanye nathishela lokulandzelako kwetheksthi lefanako nathishela
kwendzaba, baphindza ticeshana telulwimi nabontsanga, ufundza ngekushelela abuye akhombise
• Ukhuluma ngetitfombe letisendzabeni
letinemcondvo lovakalako ebusweni kutsi uyayivisisa indzaba.
asebentise Lulwimi Lwesibili
• Ulalela indzaba lecocwako abe alandzela Lwekwengeta kodvwa usebentise Lulwimi • Ufundza itheksthi ngekuphimisela kanye nathishela.
thishela abuye abuke titfombe Lwasekhaya lapho kufanele khona Liklasi lonkhe lifundza indzaba lefanako nobe itheksthi
lengemaciniso kanye nathishela
• Ubona tintfo letisetitfombeni (sib. ‘Ngikhombe • Ubona abuye asho emagama etintfo
thishela waThandi. ‘Khomba …’’) letisetitfombeni (sib. ‘Ngikhombe likhehla.’ • Uphendvula imibuto lelula, lecondzile ngendzaba
‘Ngikhombe inja.’) asebentisa timphendvulo letimfisha (Kuphi, Ini, Ngubani,
• Ukhuluma ngetitfombe letisendzabeni
Kanjani)
asebentise Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta • Uphendvula imibuti lelula ngekusitwa
kodvwa usebentise Lulwimi Lwasekhaya sitfombe (sib. ‘Bani? Yini? Kuphi?) • Usho emagama etintfo letisesitfombeni abe aphendvula
lapho kufanele khona imibuto layibutwa nguthishela nabontsanga. (sib. ‘Kuyini
loku?’ Yinhlanti)
• Ubamba lichaza etifundvweni tendzaba
ngekuphindza silulumagama lesimcoka • Ubona abuye afundze emagama latayelekile labhalwe
nekukhuluma ngetibonwa ngababili, ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eklasini, sib. Lokufakwe
nangemacembu lamancane elubondzeni
• Bafundza ngekushelela, itheksthi yekufundza
ngekuhlanganyela lefundvwe eThemini 1 na 2
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
ngemacembu lamancane
27
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3
• Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, • Ngemuva kwekuphindzaphindza • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula, lecondzile (Kuphi,
28
ungenelela emakhorasini babuye baphindze kufundza, ungenelela emakhorasini Ini, Ngubani, Kanjani) lemayelana netheksthi yekufundza
ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako babuye baphindze ticeshana telulwimi ngekuhlanganyela
ngababili, nangemacembu lamancane letinemcondvo lovakalako lapho kufanele
• Balingisa tincenye tendzaba, basebentise
khona ngababili, nangemacembu
• Ufundza silulumagama setemlomo inkhulumomphendvulwano ngababili nangemacembu
lamancane
kumatheksthi lanetibonwa (Tincwadzi lamancane basebentisa tinsita letilula, emamaski
Letinkhulu, emaphosta njll.) • Uphendvula imibuto lelula lecondzile nemaphaphethi
lemayelana nendzaba
• Ubamba lichaza etifundvweni tendzaba • Baphindza bacoce incenye yendzaba ngababili, basitwa
ngekuphendvula imibuto lelula ngemlomo • Ucala kubona emagama labhalwe nguthishela.
ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta
.
emsebentini wekufundza
ngekuhlanganyela.
• Ufundza silulumagama setemlomo
lesisendzabeni
• Ubona abuye afundze emagama
lajwayelekile labhalwe ngeLulwimi
Lwesibili Lwekwengeta eklasini, sib.
lokufakwe elubondzeni
• Balingisa incenye yendzaba basebentisa
iminyakato yemtimba neticeshana
telulwimi letinemcondvo lovakalako
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ngababili, nangemacembu lamancane
basebentise tinsita letilula, emamaski
nemaphaphethi.
SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 1 LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA
TIDZINGO TETHEMU
SIKHATSI SEKUFUNDZA LESIPHAKANYISIWE NGELIVIKI: 1 LI-AWA
LIBANGA 1 ITHEMU 1
KULALELA NEKUKHULUMA
LOKUCUKETFWE/ LWATI /EMAKHONO
Bafundzi badzinga kutsi babe nematfuba lamanyenti ekuva lulwimi lolulula lolukhulunywako labangaluvi-
sisa kusimongcondvo. Silulumagama kumele sivuselelwe kabusha ngasosonkhe sikhatsi kute bafundzi
bangasikhohlwa. Kufundvwa kweLulwimi Lwesi bili Lwekwengeta kufanele kwenteke ngekukhululeka nan-
gendlela lejabulisako.
Esifundvweni sekucala, kungasetjentiswa iphaphethi kwetfula sifundvo seLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Iphaphethi ingetsiwa ligama kusetjentiswa lona loLulwimi Lwesibili Lwekwengeta, sib. Musa iPhaphethi.
Thishela angetfula iphaphethi ngekutsi Musa akakwati kukhuluma Lulwimi lwenu Lwasekhaya, wati kuphela
kukhuluma lulwimi lweSiswati, ngaleyondlela bafundzi kumele bakhulume naye ngalololulwimi.
Musa-ke utawubese uba yincenye letintile lesetjentiselwa kufundvwa kweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta
eklasini.
Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi
banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawuset-
jentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe.
Imisebenti yemaviki onkhe
Lokungenani lemibili yalemisebenti lelandzelako kufanele yentiwe esifundvweni ngasinye ngeliviki.
• Uphendvula tibingelelo letilula asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako (sib. ‘Sawubona’)
• Uhlabelela tingoma letilula abuye ente iminyakato asitwa nguthishela (sib. Inhloko, emahlombe…)
• Uhaya imilolotelo lelula abuye ente iminyakato asitwa nguthishela (sib. ngitsintsa inhloko yami, ngitsintsa
tintwane tami, ngitsintsa emadvolo ami, ngitsintsa imphumulo yami. Inhloko, tintwane, imphumulo!
• Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Simoni utsi: tsintsa inhloko yakho, njll)
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi.
Ngekuhlanganyela ekwenteni imisebenti lengenhla:
• Uphendvula tibingelelo kanye nemisho lephocelelako.
LUHLOLO
Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki:
Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako
• Uphendvula tibingelelo letilula
• Uhlanganyela ekuhlabeleni tingoma letilula letineminyakato
CAPS 29
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LIBANGA 1 ITHEMU 1
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati lwemisindvo kanye neKufundza ngekuHlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma.
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Lwati lwemisindvo
• Ushaya tandla emagameni lasetingomeni letineminyakato netinkondlo.
• Ushaya tandla nobe ushaya iminwe/ azube/ agidze alandzela emalunga emagama sib. Si- ya-bo-nga .
Kufundza ngekuHlanganyela
Imisebenti leyentiwa kanye ngeliviki kusetjentiswa Tincwadzi Letinkhulu letinemidvwebo leminyenti nobe
lamanye ematheksthi lakhulisiwe, lanemidvwebo. Yona leyoncwadzi ingafundvwa emahlandla lamanyentana
ibuye yetfulwe futsi ekuhambeni kwemalanga. Thishela wetfula silulumagama abuye akhombise indlela
lefanele yekufundza.
• Usebentisa tibonwa letiseNcwadzini Lenkhulu / emaphosta lacoca indzaba kanye nathishela.
• Emva kwekusebentisa tibonwa ngalokuphindzaphindziwe, uphindze asebentise emagama lasemcoka
esilulumagama (buka, uve, shano ubuye wente)
• Kucoca indzaba (tindzaba letilula letihambelana nengcikitsi nangabe kwenteka) kusetjentiswa tinsita letifana
neTincwadzi Letinkhulu, tibonwa, emaphaphethi, njll
• Emva kwekuphindzaphindza kucocwa kwendzaba, ungenelela emakhorasini, aphindzaphindze ticeshana
telulwimi letinemcondvo lovakalako.
LUHLOLO
Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki:
Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako
• Ushaya tandla emagameni lasetingomeni letineminyakato netinkondlo.
• Ushaya tandla kumalunga emagama lasendzabeni emva kwekutsi bacocelwe yona emahlandla lamanyenti.
• Uphendvula lokumayelana netibonwa ngekukhomba tintfo letisetitfombeni alandzela ticondziso letibuya
kuthishela. (sib. khomba i …)
30 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 1 ITHEMU 2
KULALELA NEKUKHULUMA
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko
sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba
letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe
Imisebenti yemaviki onkhe
Lokungenani lemibili yalemisebenti lelandzelako kufanele yentiwe esifundvweni ngeliviki
• Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (Kulalela neKukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
letikhetsiwe ngalethemu.
• Uphendvula tibingelelo letilula nathishela babuye bente ngababili (sib. ‘Kusile… Unjani?)
• Uhlabelela tingoma letilula abuye ente iminyakato asitwa nguthishela babuye bente ngababili.
• Wenta lokushiwo imisho lephocelelako (sib. Sukuma, hlala phansi.)
• Udlala imidlalo yelulwimi nathishela nangababili (sib. ‘Simoni utsi …)
Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa iminyakato yemtimba kanye netinsita kute kuvetwe
lokushiwoko. Tindzaba leticocwako kumele tikhishwe eNcwadzini Lenkhulu, kuLigcogco nobe kuphosta
lenemidvwebo netitfombe letibonwa bantfwana bonkhe. Indzaba kumele isekelwe tibonwa letigcamile,
tintfo, emathoyisi kanye nemaphaphethi.
• Utfokotela kulalela lalela tindzaba letilula letimfisha leticocwako bese uyangenelela emakhorasini nobe
ngelulwimi loluphindzaphindzako (kuphindzaphindvwa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako)
ngesikhatsi lesifanele.
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi.
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo.
• Uphendvula abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako. sib. Kunjani?
• Wenta lokushiwo imisho lephocelelako.
LUHLOLO
Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki:
Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako
• Uphendvula tibigelelo letilula (sib. ‘Kusile. Unjani?’)
• Uphendvula ngalokufanele ticondziso letilula (sib. Simoni utsi…)
• Uhlabelela tingoma letilula abuye ente neminyakato
CAPS 31
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LIBANGA 1 ITHEMU 2
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati lwemisindvo kanye neKufundza ngekuHlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma.
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Lwati lwemisindvo:
• Kuva imisindvo lephindzaphindvwako (lekumidlalo yemagama).
• Ushaya tandla emalungeni emagama labalulekile engoma, enkondlo, endzaba.
• Ushaya tandla emalungeni emagama lakhulunywako (Sa-wu-bo-na)
Kufundza ngekuHlanganyela
Imisebenti leyentiwa kanye ngeliviki kusetjentiswa Tincwadzi Letinkhulu letinemidvwebo leminyenti nobe
lamanye ematheksthi lakhulisiwe, lanemidvwebo. Yona leyoncwadzi ingafundvwa emahlandla lamanyentana
ibuye yetfulwe futsi ekuhambeni kwemalanga. Thishela wetfula silulumagama abuye akhombise indlela
lefanele yekufundza.
• Uhlanganyela nathishela ekufundzeni tibonwa teNcwadzi Lenkhulu/ emphosta lacoca indzaba.
• Emva kwekusebentisa tibonwa ngalokuphindzaphindziwe, uphindze asebentise emagama lasemcoka
esilulumagama (buka, uve, shano wente)
• Kucoca indzaba (tindzaba letilula letihambelana nengckitsi) kusetjentiswa tinsita letinjenge Tincwadzi
Letinkhulu, tibonwa, emaphaphethi, nalokunye.
• Emva kwekuphindzaphindza kucocwa kwendzaba, uphindza emagama labalulekile esilulumagama kanye
nathishela.
LUHLOLO
Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki:
Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako
• Uhlanganyela emidlalweni yemagama ngekushaya tandla emalungeni emagama lakhulunywako.
• Uhlanganyela nathishela ekufundzeni tibonwa teNcwadzi Lenkhulu/ emaphosta lacoca indzaba abuye
aphindze emagama labalulekile esilulumagama (buka uve, shano wente)
32 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 1 ITHEMU 3
KULALELA NEKUKHULUMA
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko
sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba
letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe
Imisebenti yemaviki onkhe
Lokungenani lemibili yalemisebenti lelandzelako kufanele yentiwe esifundvweni ngasinye:
• Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
letikhetsiwe ngalethemu.
• Uphendvula tibingelelo letilula ngekutetsemba ngababili
• Ukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni (sib. ‘Ngikhombise situlo. Khomba … ‘)
• Uhaya tinkondlo letilula abuye ente iminyakato kanye nathishela nobe ngababili.
• Ulandzela ticondziso letilula teliklasi kanye nathishela nangababilii (sib. ‘Shaya tandla’)
• Wenta lokushiwo imisho lephocelelako asebentisa imidlalo yelulwimi (Simoni utsi… )
• Uhlabelela tingoma letilula abuye ente iminyakato ngababili kanye nasemacenjini lamancane (sib. tingoma
letihambelana netingcikitsi letikhetsiwe).
• Uhaya tinkondlo letilula abuye ente iminyakato ngekusitwa emacenjini lamancane (sib. tinkondlo letilula
letihambelana netingcikitsi letikhetsiwe).
Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa iminyakato yemtimba kanye netinsita kuveta
lokushiwoko. Tindzaba leticocwako kumele tikhishwe eNcwadzini Lenkhulu nobe kuphosta lenemidvwebo
netitfombe letibonwa bantfwana bonkhe.
• Utfokotela kulalela tindzaba letilula letimfisha leticocwako bese uyangenelela emakhorasini ngesikhatsi
lesifanele (sib. ‘NguMsombuluko, nguMsombuluko, Thandi uya esikolweni, esikolweni, esikolweni!)
• Usho emagama etintfo letisetitfombeni (sib. ‘Ngubani lona?’ nobe ‘Yini lena?’ Kukhonjwa intfo lesesitfombeni.
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi.
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla, ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo:
• Uphindzaphindza abuye aphendvule ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako.
• Uhaya tinkondlo abuye ahlabelele tingoma.
• Ulandzela lokushiwo ticondziso nemisho lephocelelako.
LUHLOLO
Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki :
Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako
• Uphendvula tibingelelo letilula ngekutetsemba ngababili.
• Ukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni (sib. ‘Ngikhombise situlo. Khomba … ‘)
• Wenta lokushiwo imisho lephocelelako asebentisa imidlalo yelulwimi (Simoni utsi… )
CAPS 33
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LIBANGA 1 ITHEMU 3
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati lwemisindvo kanye neKufundza ngekuHlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma.
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Lwati lwemisindvo lokuhlanganiswe nemisebenti yeKulalela neKukhuluma
• Uva imisindvo lephindzaphindvwako (emidlalweni yemagama).
• Ushaya tandla/ ushaya iminwe/ uyazuba/ ushaya tinyawo emalungeni lasemagameni (engoma, enkondlo,
endzaba).
• Ushaya tandla emagameni lasemishweni lemifisha lekhulunywako (sib. ‘Ngiyabonga: Ngidlala ibhola; njll)
• Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako
Kufundza ngekuHlanganyela
Imisebenti leyentiwa kanye ngeliviki kusetjentiswa Tincwadzi Letinkhulu letinemidvwebo leminyenti nobe
lamanye ematheksthi lakhulisiwe, lanemidvwebo. Yona leyoncwadzi ingafundvwa emahlandla lamanyentana
ibuye yetfulwe futsi ekuhambeni kwemalanga.
• Ulalela indzaba lecocwako abe alandzela thishela abuye abuke titfombe.
• Ufundza silulumagama setemlomo lesikutheksthi yetibonwa (teNcwadzi Lenkhulu, iphosta njll.)
• Ubona tintfo letisesitfombeni (sib. ‘Ngikhombise thishela waThandi’)
• Ukhuluma ngetitfombe asebentisa Lulwimi Lwasekhaya lapho kunesidzingo khona
• Uyahlanganyela etifundvweni tendzaba ngekuphindzaphindza emagama labalulekile esilulumagama
ngababili kanye nasemacenjini lamancane.
LUHLOLO
Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki:
Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako
• Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako.
• Ukhuluma ngetitfombe asebentisa Lulwimi Lwasekhaya lapho kunesidzingo khona
• Ubona tintfo letisetitfombeni (sib. ‘Ngikhombise thishela waThandi)
34 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 1 ITHEMU 4
KULALELA NEKUKHULUMA
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko
sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba
letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe
Imisebenti yemaviki onkhe
Lemibili nobe lengetulu yalemisebenti lelandzelako kufanele yentiwe esifundvweni ngasinye:
• Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (Kulalela neKukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
letikhishwe KuLulwimi Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta.
• Uphendvula tibingelelo netivaleliso letilula (sib. ‘Salakahle, Hamba kahle, Kusemini’)
• Ukhomba abuye asho tintfo letiseklasini nobe esitfombeni (sib. Ngikhombise … kulephosta. Khomba i…)
• Ulandzela ticondziso letilula (sib. welula sandla uyavalelisa)
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. ‘ngiyabonga’).
• Uhlabelela tingoma letilula ente neminyakato ngekusitwa ngababili nasemacenjini lamancane.
• Uhaya tinkondlo letilula abuye ente iminyakato ngekusitwa ngababili nasemacenjini lamancane.
• Balingisa tibingelelo (imisho le-2) ngababili nasemacenjini lamancane (sib. Kusile Thando, Unjani? Kusile
Thando, Ngiyaphila).
Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa iminyakato yemtimba kanye netinsita kuveta
lokushiwoko. Tindzaba leticocwako kumele tikhishwe eNcwadzini Lenkhulu nobe kuphosta lenemidvwebo
netitfombe letibonwa bantfwana bonkhe.
• Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha bese uyangenelela emakhorasini ngesikhatsi lesifanele (sib. tindzaba
letihambelana nengcikitsi).
• Usho letinye tetintfo letisesitfombeni (sib. Ngubani lona? Kukhonjwa intfo/ silwane lesisesitfombeni)
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi.
• Ngekubamba lichaza emisebentini lengenhla ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo.
• Uphindza abuye alandzele ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako.
• Ulandzela ticondziso kanye nemisho lephocelelako
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe.
LUHLOLO
Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki:
Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako
• Uhlabelela tingoma letineminyakato kanye netinkondlo ngekutetsemba.
• Ulandzela ticondziso letilula (sib. Tsintsa inhloko yakho. Tsintsa tintwane takho.)
• Balingisa tibingelelo (imisho le-2) ngababili nasemacenjini lamancane (sib. Kusile Thando, Unjani? Kusile
Thando, Ngiyaphila)
CAPS 35
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LIBANGA 1 ITHEMU 4
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati lwemisindvo kanye neKufundza ngekuHlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma.
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Lwati lwemisindvo
Lemisebenti kumele ihlanganiswe neKulalela neKukhuluma kanye nemisebenti yeKufundza
Ngekuhlanganyela.
• Ushaya tandla/ ushaya iminwe/ uyazuba/ ushaya tinyawo phasi emalungeni lasemagameni lasemishweni
lekhulunywako.
• Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako (inhloko; imphumulo.)
• Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga ngekushaya tandla kulelo nalelolunga (sib. emagama
laphuma endzabeni)
Kufundza ngekuHlanganyela
Imisebenti leyentiwa kanye ngeliviki kusetjentiswa Tincwadzi Letinkhulu letinemidvwebo nobe lamanye
ematheksthi lakhulisiwe lanemidvwebo. Yona leyoncwadzi ingafundvwa emahlandla lamanyentana ibuye
yetfulwe futsi ekuhambeni kwemalanga.
• Ulalela tindzaba nobe ematheksthi laliciniso alandzela thishela abuye abuke netitfombe.
• Ukhuluma ngetitfome letisendzabeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta kodvwa abe afaka Lulwimi
Lwasekhaya lapho kudzingeka khona.
• Ubona tintfo letisetitfombeni (sib. ‘Ngikhombise …’ Khomba I …’)
• Ufundza silulumagama setemlomo lesihambelana netingcikitsi letikhetsiwe.
• Emva kwekuphindzaphindza kucocwa kwendzaba, ungenelela emakhorasini babuye baphindze ticeshana
telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nasemacenjini lamancane.
• Uhlanganyela endzabeni yesifundvo ngekuphendvula imibuto yetemlomo lelula.
LUHLOLO
Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki:
Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako
• Uhlukanisa emagama lakhulunywako ngekushaya tandla elungeni ngalinye.
• Ubona emagama nobe tintfo letisetitfombeni.
• Emva kwekuphindzaphindza kucocwa kwendzaba, ungenelela emakhorasini babuye baphindze ticeshana
telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nasemacenjini lamancane.
36 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
TINSITA LETIPHAKANYISIWE TEMNYAKA
• Emaphosta kanye netitfombe lekusetjeniselwa kusekela kufundziswa kwetindzaba kanye nesilulumagama.
• Emashadi emibala nemashadi etinombolo.
• Tingoma netinkondlo letineminyakato.
• Tintfo mbamba letihambelana netingcikitsi kanye netihloko.
• Tinsita tekulingisa tindzaba, sibonelo, emamaski, emaphaphethi njll.
• Ema-CD, ema- DVD kanye netinhlelo tamabonakudze.
• Tincwadzi Letinkhulu (letinetibonwa).
• Ligcogco letindzaba, tinkondlo kanye netingoma
• Tincwadzi Letinkhulu letentiwe nguthishela / bafundzi, tincwadzi teZigi-zegi, emaphaphethi, emamaski,
emafleshi-khadi, njll.
CAPS 37
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LIBANGA 2 LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA
TIDZINGO TETHEMU
SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE: 1 LI-AWA
LIBANGA 2 ITHEMU 1
KULALELA NEKUKHULUMA
LOKUCUKETFWE/LWATI/EMAKHONO
Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha
silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi.
Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje
Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe
basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha
takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Imisebenti yemaviki onkhe
Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki.
• Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko.
• Uphendvula tibingelelo netivaleliso letilula, asebentisa libintana lemagama, sibonelo, ‘Kusile.’ ‘Unjani?’ ‘
Ngiyaphila’ ngababili nangemacembu lamancane.
• Ulingisa tibingelelo (imisho le- 2) ngababili nangemacembu lamancane (sib. Kusile Thando, Unjani? Kusile
Thandi ngiyaphila )’’
• Ukhomba abuye asho emagama etintfo letiseklasini nobe esitfombeni alandzela ticondziso tathishela, sib.
‘Ngikhombe sitfombe sentfombatana lengcoke liloko lelibovu’
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Ngiyacela, ngiyabonga)
• Uhlabelela tingoma letilula abuye ente iminyakato abe asitwa nguthishela, ngababili nangemacembu
lamancane, sib. Lena yindlela lengigcoka ngayo lihembe, ngigcoka lihembe, ngigcoka lihembe‘
• Uhlanganyela etinkondlweni nasetingomeni letinemnyakato, benta iminyakato ngababili nangemacembu
lamancane , sib., ‘Nati tibuko tagogo’, Nasi sigcoko sagogo
• Udlala imidlalo yelulwimi, sibonelo, “Simoni utsi” ngababili nangemacembu lamancane.
Kanye ngeliviki thishela ufundza nobe acoce indzaba. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo
ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele
titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo
bonkhe bafundzi.
• Utfokotela kulalela tindzaba leticocwako nobe letifundvwako bese ungenelela emakhorasini ngesikhatsi
lesifanele abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nobe
ngemacembu lamancane.
• Usho emagama aletinye tetintfo letisesitfombeni ngalesikhatsi aphendvula imibuto yathishela, sib. Yini?
Ngubani?
38 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo
• Uphindza letinye ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako ngekutetsemba.
• Ulandzela ticondziso nemisho lephocelelako
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo:
Luhlolo lolungakahleleki
Temlomo ne/nobe lokwentiwako /lokubukwako
• Uhlabelela tingoma netinkondlo abuye ente umnyakato ngekutetsemba.
• Ulandzela ticondziso letilula (sib. Tsintsa inhloko yakho. Tsintsa tintwane takho.)
• Ulingisa tibingelelo (imisho le- 2) ngababili nangemacembu lamancane (sib. Kusile Thando, Unjani? Kusile
Thandi ngiyaphila)
CAPS 39
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LIBANGA 2 ITHEMU 1
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati ngeluntjintjomsindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma
LOKUCUKETFWE/LWATI /EMAKHONO
Lwati ngeluntjintjomsindvo
• Kushaya tandla/ kushaya iminwe/ kuzuba/ kushaya tinyawo phasi emalungeni lasemagameni emisho
lekhulunywako.
• Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga
• Uhlahlela imisho lekhulunywako ibe ngemagama latimele ngekushaya tandla egameni ngalinye, sibonelo,
imisho letfolakala endzabeni.
• Ukhona kutfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako.
Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kanye ngeliviki )
Thishela ufundzela liklasi itheksthi, akhombe emagama abuye acoce ngetitfombe naloko lokwenteka
endzabeni. Uyaphindza futsi ayifundze emkhatsini weliviki, akhutsate bafundzi kutsi bangenelele. Letheksthi
itawusetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha.
• Ulalela indzaba layifundzelwako ngalesikhatsi alandzela thishela abuye abuke titfombe.
• Ucoca ngetitfombe letisendzabeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta kanye neLulwimi Lwasekhya
lapho kudzingeke khona.
• Ubona tintfo etitfombeni, sib. ‘Ngikhombe likhehla. Khomba inja.’
• Uphendvula leminye imibuto lelula asitwa titfombe, sibonelo, ‘Ngubani? Yini? Kuphi?’
• Ucala kubona lamanye emagama labhalwe ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta emsebentini weKufundza
Ngekuhlanganyela.
• Ufundza silulumagama setemlomo endzabeni.
• Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze asebentise ticeshana
telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane.
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Lwati ngeluntjintjomsindvo
• Ushaya tandla emishweni lekhulunywako.
• Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga
Kufundza ngekuhlanganyela: (Temlomo ne/nobe lokwentiwako)
• Ubona bantfu, tilwane kanye netintfo letitfolakala kumdvwebo Losencwadzini Lenkhulu yekufundza ( nobe
lamanye ematheksthi lakhulisiwe)
• Uphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene nendzaba
• Ucala kubona lamanye emagama labhalwe ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta emsebentini weKufundza
Ngekuhlanganyela
40 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 2 ITHEMU 2
KULALELA NEKUKHULUMA
LOKUCUKETFWE/LWATI /EMAKHONO
Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha
silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi.
Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje
Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe
basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha
takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Imisebenti yemaviki onkhe
Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki.
• Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
• Uphendvula abuye akhombise tibingelelo letilula netivaleliso, asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako, ngababili nangemacembu lamancane, sib. Kusile. Unjani? Ngiyaphila
• Balingisa tinkhulumomphendvulwano letimfisha sib. “Sawubona ligama lami ngingu _______. Ungubani wena
ligama lakho? Yini loyitsandzako?
• Wenta ticelo letilula, sibonelo, ‘Ngicela kuya endlini lencane?’
• Usebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako (sib. Ngiyacela, ngiyabonga)
• Ukhomba abuye asho emagama etintfo letiseklasini nobe esitfombeni alandzela ticondziso tathishela.
• Uphendvula ngekulandzela ticondziso letilula temlomo ngababili nangemacembu lamancane, sibonelo, ‘Mani
emgceni’
• Uhlabelela tingoma letineminyakato abuye ahaye tinkondlo letineminyakato ngababili nangemacembu
lamancane.
• Udlala imidlalo yelulwimi ngabaili nangemacembu lamancane
Kanye ngeliviki thishela ufundza nobe acoce indzaba. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo
ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele
titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo
bonkhe bafundzi.
• Utfokotela kulalela tindzaba bese ungenelela emakhorasini ngesikhatsi lesifanele abuye aphindze ticeshana
telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nobe ngemacembu lamancane.
• Usho emagama aletinye tetintfo letisesitfombeni aphendvula imibuto yathishela.
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo
• Uphindzaphindza ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako ngekutetsemba.
• Ulingisa tinkhulumomphendvulwano letimfisha, sib. “Sawubona ligama lami ngi _______. Wena ungubani
ligama lakho? Yini loyitsandzako?
• Wenta ticelo letilula, Sibonelo, ‘Ngicela kuya endlini lencane?’
CAPS 41
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki
Kulalela Nekukhuluma: (Temlomo ne/nobe lokwentiwako)
• Uphendvula abuye alingise tibingelelo netivaleliso letilula, asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako, ngababili nangemacembu lamancane, Sib. Kusile Pule. Unjani? Ngiyaphila Palesa. Unjani wena?
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo ngekukhomba tintfo letikhona eklasini/ esitfombeni abe
alandzela ticondziso tathishela.
• Uhlabelela tingoma letineminyakato abuye ahaye netinkondlo letineminyakato ngenshisekelo nangekutetsemba
ngababili nangemacembu lamancane.
42 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 2 ITHEMU 2
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela
neKukhuluma.
LOKUCUKETFWE/LWATI /EMAKHONO
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo :
• Ushaya tandla/ushaya iminwe/ uyazuba/ushaya tinyawo phasi ashayela emalunga lasemagameni latayelekile.
• Uhlahlela abuye ahlanganise emalunga emagameni lakhulunywako, sib. ma-ke, make
• Uhlahlela abuye ahlanganise imisindvo emagameni lakhulunywako, sib. b-a-b-e. babe
Kufundza Ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kanye ngeliviki )
Thishela ufundzela liklasi itheksthi, akhombe emagama abuye acoce ngetitfombe naloko lokwenteka endz-
abeni. Uyaphindza futsi ayifundze emkhatsini weliviki, akhutsate bafundzi kutsi bangenelele. Letheksthi
itawusetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha.
• Ulalela tindzaba nobe ematheksthi langemaciniso ngalesikhatsi balandzela thishela babe babuka netitfombe.
• Ucoca ngetitfombe letisendzabeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta kanye neLulwimi Lwasekhaya
lapho kudzingeke khona.
• Ukhona kubona tintfo letisetitfombeni
• Uphendvula leminye imibuto lelula asitwa titfombe, sibonelo, ‘Yini? Ngubani? Kuphi?’
• Ufundza silulumagama setemlomo.
• Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi
letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane.
• Ulingisa tincenye tendzaba asebentisa iminyakato yemtimba neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako
ngababili nangemacembu lamancane basebentisa tinsita letilula, emamaski kanye nemaphaphethi.
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo : (temlomo ne /nobe lokwentiwako)
• Ushaya tandla/ ushaya iminwe/ uyazuba/ ushaya lunyawo phasi ashayela emalunga lasemagameni
latayelekile.
• Uhlahlela abuye ahlanganise emalunga emagameni lakhulunywako, sib. ma-ke, make
• Uhlahlela abuye ahlanganise imisindvo emagameni lakhulunywako, sib. b-a-b-e. babe
Kufundza Ngekuhlanganyela: Temlomo ne/nobe lokwentiwako
• Ucoca ngetitfombe letiseNcwadzini Lenkhulu/iphosta
• Uphendvula imibuto lelula lephatselene nendzaba nobe itheksthi lengemaciniso.
• Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi
letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane.
CAPS 43
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LIBANGA 2 ITHEMU 3
KULALELA NEKUKHULUMA
LOKUCUKETFWE/LWATI /EMAKHONO
Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha silulumag-
ama, kute bente lemisebenti lengentasi.
Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele batikhetsele tingcikitsi le-
tifanele kuye ngesimongcondvo nangetinsita lebanato. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato
Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentisel-
wa ingcikitsi lekhetsiwe
Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe base-
bentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha
takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Imisebenti yemaviki onkhe
Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki.
• Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
• Uphendvula abuye akhombise tibingelelo letilula netivaleliso, asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako, ngababili kanye nangemacembu lamancane, sib. Kusile. Unjani? Ngiyaphila
• Ubamba lichaza kutinkhulumomphendvulwano letilula abe asitwa nguthishela, akhombise tibingelelo
netivaleliso ngababili nangemacembu lamancane.
• Wenta ticelo letilula, sib. ‘Ngicela ipenseli’
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Ngicolele, ngiyacolisa)
• Ukhomba abuye asho emagama etintfo letiseklasini nobe esitfombeni alandzela ticondziso tathishela.
• Uphendvula ngekulandzela ticondziso letilula latinikwa nguthishela ngemlomo ayedvwa nangababili.
• Uphendvula imibuto lelula lebutwe nguthishela nobe bontsanga labatsatsa indzawo yathishela, sibonelo,
‘Ungubani ligama lakho? Uhlala kuphi?
• Uhlabelela tingoma letineminyakato abuye ahaye tinkondlo letineminyakato ngekutetsemba ngababili
nangemacembu lamancane.
• Badlala imidlalo yelulwimi baliklasi
Kanye ngeliviki thishela ufundza nobe acoce indzaba. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekuse-
bentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale
Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe ba-
fundzi.
44 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
• Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhasi lesifanele abuye
aphindzaphinde ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngabaibili nangemcembu
lamancane.
• Uphendvula imibuto lecondzile, lelula lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha, (Ngubani, Yini,
Kuphi)
• Unika emagama aletinye tetintfo letisesitfombeni abe aphendvula imibuto lebutwe nguthishela kanye
nabontsanga.
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo
• Uphendvula ticelo letilula, imisho lephocelelako neticondziso
• Uphendvula imibuto lelula lephatselene nendzaba.
• Ubamba lichaza kutinkhulumomphendvulwano abe asitwa nguthishela.
• Ucala kuvisisa nekuba nelwati lwekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi
lolukhulunywako loluvakalako. sib. Tabito ( Mine, tsine, njll)
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Kulalela nekukhuluma: (Temlomo ne/nobe lokwentiwako )
• Uphendvula ngekulandzela ticondziso letilula latinikwa nguthishela ngemlomo ayedvwa nangababili.
• Ubamba lichaza kutinkhulumomphendvulwano letilula abe asitwa nguthishela, akhombise tibingelelo
netivaleliso ngababili nangemacembu lamancane.
• Wenta ticelo letilula, sib. ‘Ngicela ipenseli?’
• Unika emagama etintfo letiphatselene nengcikitsi esitfombeni nobe eklasini.
• Udlala imidlalo yelulwimi ngababili nangemacembu lamancane
CAPS 45
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LIBANGA 2 ITHEMU 3
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela
neKukhuluma.
LOKUCUKETFWE/LWATI/EMAKHONO
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo :
Lemisebenti kumele ihlanganiswe nemisebenti yeKulalela neKukhuluma Kanye neKufundza
Ngekuhlanganyela.
• Uhlahlela imisho ibe ngemagama ngetemlomo ngekushaya tandla ashayele ligama ngalinye, sibonelo. Imisho
letfolakala endzabeni.
• Ushaya tandla ashayela emalunga lasemagameni latayelekile.
• Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako.
• Utfola imisindvo lesekugcineni kwemagama lakhulunywako, sib. baleka
• Ushaya tandla ashayela imisindvo lesemagameni, sib. .l-i-s-o, abuye ayihlanganise, liso
Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kanye ngeliviki )
Thishela ufundzela liklasi itheksthi, akhombe emagama abuye acoce ngetitfombe naloko lokwenteka
endzabeni. Uyaphindza futsi ayifundze itheksthi emkhatsini weliviki, akhutsate bafundzi kutsi bangenelele.
Letheksthi itawusetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha.
• Ulalela tindzaba nobe ematheksthi langemaciniso ngalesikhatsi balandzela thishela babe babuka netitfombe.
• Ucoca ngetitfombe letisendzabeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
• Ubona tintfo abuye asho emagama etintfo letisetitfombeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
• Uphendvula leminye imibuto lelula asitwa titfombe, sibonelo, ‘Yini? Ngubani? Kuphi?’
• Uphendvula imibuto lecondzile, lelula lephatselene nendzaba.
• Ufundza silulumagama setemlomo.
• Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi
letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane.
• Ulingisa tincenye tendzaba asebentisa iminyakato yemtimba neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako
ngababili nangemacembu lamancane asebentisa tinsita letilula, emamaski kanye nemaphaphethi.
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo : (temlomo ne /nobe lokwentiwako):
• Ushaya tandla ashayela imisindvo lasemagameni latayelekile
• Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako.
• Uhlahlela imisho lekhulunywako ibe ngemagama ngekushaya tandla egameni ngalinye, sibonelo, imisho
letfolakala endzabeni.
Kufundza ngekuhlanganyela: Temlomo ne/nobe lokwentiwako
• Ubona abuye asho emagama etintfo letisesitfombeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
• Uphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene nendzaba nobe itheksthi lengemaciniso.
• Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi
letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane.
• Ulingisa tincenye tendzaba asebentisa iminyakato yemtimba neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako
ngababili nangemacembu lamancane
46 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 2 ITHEMU 4
KULALELA NEKUKHULUMA
LOKUCUKETFWE/LWATI/EMAKHONO
Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha
silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi.
Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko
sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba
letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe
Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe
basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha
takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Imisebenti yemaviki onkhe
Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki.
• Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
• Uhlabelela tingoma letilula abuye ente neminyakato ngekutetsemba ngababili nangemacembu lamancane.
• Uhaya tinkondlo abuye ente neminyakato ngekutetsemba ngababili nangemacembu lamancane.
• Uphendvula abuye akhombise tibingelelo letilula netivaleliso, asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako, ngababili nangemacembu lamancane, sib. Sala kahle Ngitakubona ngemuva kwesikhatsi.
• Ubamba lichaza kutinkhulumomphendvulwano letilula abe asitwa nguthishela, akhombise tibingelelo
netivaleliso ngababili nangemacembu lamancane
• Wenta ticelo letilula, sibonelo ‘Ngicela kuphuma eklasini ngiye ngaphandle?’
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Ngicela lucolo; Ngiyacolisa’)
• Ukhomba abuye asho emagama etintfo letiseklasini nobe esitfombeni alandzela ticondziso tathishela.
• Udlala imidlalo yelulwimi ngababili nangemacembu lamancane
• Uphendvula ngekulandzela ticondziso temlomo latinikwe nguthishela ayedvwa nangababili.
• Uphendvula imibuto lelula lebutwe nguthishela nobe bontsanga labatsatsa indzawo yathishela, sibonelo,
‘Yini, Ngubani, Kuphi?
CAPS 47
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Kanye ngeliviki thishela ufundza nobe acoce indzaba. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo
ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele
titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo
bonkhe bafundzi.
• Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhasi lesifanele abuye
aphindzaphinde ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngabaibili nangemcembu
lamancane
• Usho emagama aletinye tetintfo letisesitfombeni ngalesikhatsi aphendvula imibuto yathishela nabontsanga.
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uphendvula imibuto lelula (sib. ‘Ungubani ligama lakho?’)
• Uchubeka nekwakha abuye akhombise lwatimagama lolutfolakele neticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako kutinkhulumomphendvulwano letilula.
• Wenta iminyakato ngalesikhatsi alandzela ticondziso letibuya kuthishela, sib, zuba/zuba ngelunyawo lunye/
zuba incatfu/ tsintsa tintwane takho, njll. Hamba ngekusheshisa/hamba kancane njll.
• Wenta ticelo letilula, sibonelo, ‘Ngicela kuya ngaphandle?’
• Ucala kuvisisa nekuba nelwati lwekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi
lolukhulunywako loluvakalako. sib. Tabito ( Mine, tsine, njll)
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentluhlolo lengakahleleki:
Kulalela Nekukhuluma : Temlomo ne/nobe lokwentiwako
• Uphendvula imibuto lelula (sib. ‘Ungubani ligama lakho?’)
• Ubamba lichaza kutinkhulumomphendvulwano letilula abe asitwa nguthishela, akhombise tibingelelo
netivaleliso ngababili nangemacembu lamancane,
• Wenta ticelo letilula, sibonelo, ‘Ngicela kuya ngaphandle?’’
• Wenta iminyakato ngalesikhatsi alandzela ticondziso letibuya kuthishela, sib, zuba/zuba ngelunyawo lunye/
zuba incatfu/ tsintsa tintwane takho, njll. Hamba ngekusheshisa/hamba kancane njll.
48 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 2 ITHEMU 4
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela
neKukhuluma.
LOKUCUKETFWE/LWATI/EMAKHONO
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo :
• Ushaya tandla ashayela imisindvo lesemagameni latayelekile.
• Uhlahlela emagama lakhulunywako abe imisindvo abuye awahlanganise futsi.
• Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama nasekugcineni kwemagama lakhulunywako.
• Uhlahlela imisho ibe ngemagama ngetemlomo ngekushaya tandla ashayele ligama ngalinye.
Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kanye ngeliviki )
Thishela ufundzela liklasi itheksthi, akhombe emagama abuye acoce ngetitfombe naloko lokwenteka
endzabeni. Uyaphindza futsi ayifundze emkhatsini weliviki, akhutsate bafundzi kutsi bangenelele. Letheksthi
nobe indzaba lengemaciniso itawusetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha.
• Ulalela tindzaba nobe ematheksthi langemaciniso ngalesikhatsi balandzela thishela babe babuka netitfombe
• Ucoca ngetitfombe letisendzabeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
• Utfola abuye asho emagama etintfo letisesitfombeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
• Uphendvula leminye imibuto lelula asitwa titfombe, sibonelo, ‘Ngubani? Yini? Kuphi?’
• Ufundza silulumagama setemlomo
• Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi
letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane.
• Ubona abuye afundze emagama latayelekile ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eklasini, sib. umbukiso
loselubondzeni.
• Ulingisa tincenye tendzaba asebentisa iminyakato yemtimba neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako
ngababili nangemacembu lamancane asebentisa tinsita letilula, emamaski kanye nemaphaphethi.
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo : (temlomo ne /nobe lokwentiwako)
• Ushaya tandla ashayela imisindvo lesemagameni, latayelekile
• Uhlahlela emagama lakhulunywako abe imisindvo abuye awahlanganise futsi.
• Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama nasekugcineni kwemagama lakhulunywako.
• Uhlahlela imisho ibe ngemagama ngetemlomo ngekushaya tandla ashayele ligama ngalinye, sibonelo. Imisho
letfolakala endzabeni.
Kufundza: (temlomo ne/nobe lokwentiwako )
• Ubona abuye anike emagama etintfo letikumdvwebo loseNcwadzini Lenkhulu yekufundza/ nephosta.
• Uphendvula imibuto lelula leliciniso lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha.
• Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi
letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane.
• Ulingisa tincenye tendzaba asebentisa iminyakato yemtimba netinkhulumomphendvulwano letilula ngababili
nangemacembu lamancane bakhombisa inshisekelo nekutetsemba.
CAPS 49
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
EMATHEKSTHI LAPHAKANYISIWE/TINSITA TEMNYAKA WONKHE
• Tincwadzi Letinkhulu tekufundza (letingasiwo emaciniso) neTincwadzi Letinkhulu tekufundza letingemaciniso
• Ligcogco letindzaba, tinkondlo netingoma
• Emaphosta ekucocisana netitfombe letilekelela kufundziswa kwetindzaba nesilulumagama.
• Emashadi emibala nemashadi etinombolo
• Tintfo letiphatselene netigcikitsi netihloko.
• Tinsita tekudlala tindzaba nekulingisa, sibonelo, emamaski, tintfo njll
• Ema-CD, ema-DVD netinhlelo takumabonakudze
• Iphaphethi yekwetfula Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
• Emalebuli emafleshikhadi etintfo taseklasini nekubukisa.
• Tindvukwana tekukhomba letitawusetjentiswa nakufundvwa ematheksthi lakhulisiwe, tindzaba taselubondzeni,
nemibukiso
• Emamaski, Tincwadzi Letinkhulu tekufundza letentiwe bothishela/ bafundzi, tincwadzi temaZig-zag,
emaphaphethi, emafleshikhadi njll.
50 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 3 LULWIMI LWESIBILI LOKWENGETA SISWATI
TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE
SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE:1 LI-AWA NGELIVIKI
LIBANGA 3 ITHEMU 1
KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO)
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letintsatfu letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha
silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi.
Caphela kutsi tihloko nobe tingcikitsi titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato
Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa
ingcikitsi lekhetsiwe
Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe
basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha
takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Imisebenti yemaviki onkhe
Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki:
• Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
• Wati umuntfu, silwane nobe intfo uma kuchazwa ngetiphicaphicwano letinetinkhomba letimbili, ngababili
nangemacembu lamancane, sib. Nginetinyawo letimbili.Ngingandiza.Ngiyini?
• Ubamba ngenhloko abuye ahaye tinkondlo letilula, tingoma letineminyakato ngababili nangemacembu.
• Ubamba lichaza ekulingiseni nakutinkhulumomphendvulwano (letinemisho lemi-2 kuya kule-3) ngekusitwa
nguthishela akhombisa kubingelela nekuvalelisa njll. ngababili nangemacembu lamancane.
• Uphendvula ticelo abuye ente ticelo letilula sib. ‘Ngicela emanti’
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Ncesi; Ngicela lucolo/Ngiyacolisa ...)
• Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzele ticondziso latinikwe nguthishela
• Badlala imidlalo yelulwimi ngababili nangemacembu lamancane.
• Uphendvula ngekulandzela lokushiwo ticondziso letilula tathishela ayedvwa nangababili.
• Uphendvula imibuto lelula lebutwa nguthishela nebafundzi labatsatsa indzawo yathishela (sib.’Nini…?,
Kuphi...?, Yini...?, Ngubani...?,Kanjani...?’
CAPS 51
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Thishela ucoca nobe afundze indzaba kanye ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo
ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele
titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo
bonkhe bafundzi.
• Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele aphindzaphindza
ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona, ngababili nangemacembu lamancane
• Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha (sib.’Ngubani...?,
Kuphi...?, Nini?)
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekwakha abuye akhombise silulumagama lasitfolile neticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako kutinkhulumomphendvulwano letilula.
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. ‘Ncesi, angikeva kahle; Ngicela lucolo/Ngiyacolisa’)
• Uphendvula imibuto lelula lebutwa nguthishela nebafundzi labatsatsa indzawo yathishela sib.’Nini...?,
Kuphi...?, Yini...?, Ngubani...?, Kanjani...?’
• Ucala kuvisisa nekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo. Sibonelo. Nginga … (Ngingazuba/
ngingagijima/ngingatsintsa tintwane tami …)
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako)
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo lesisisekelo ngekukhomba tintfo letisesitfombeni
• Ubamba ngenhloko abuye alingise tinkondlo netingoma letineminyakato
• Ubamba lichaza ekulingiseni nakutinkhulumomphendvulwano (letinemisho lemi-2 kuya kule-3) ngekusitwa
nguthishela akhombisa kubingelela nekuvalelisa njll. Ngababili nangemacembu lamancane.
• Uphendvula imibuto lelula (sib. ‘Uhlala kuphi?’)
52 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 3 ITHEMU 1
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela
neKukhuluma.
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo
• Uhlahlela emagama abe ngemalunga abuye awahlanganise futsi
• Uva imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako
• Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako
kuLulwimi Lwasekhaya neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll). Akwentiwe lokungenani
umsindvo munye ngeliviki
• Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente)
Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kabili ngeliviki)
Kungentiwa kabili ngeliviki nangabe sikhatsi sikhona. Thishela ucoca nobe ufundza indzaba (Tindzaba
leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa iminyakato yemtimba kanye netinsita kuveta lokushiwoko.
Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale eNcwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta
lanemifanekiso lebakhona kuyibona kahle bonkhe bafundzi. Thishela ubhala emagama lavela kanyenti
endzabeni bese uwabeka elubondzeni lwemagama.
• Ulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa nobe emathekskthi langemaciniso lacocwako nobe lafundvwe
etiNcwadzini letiNkhulu nobe lavetwe kumaphosta lanemifanekiso.
• Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela. Bonkhe bafundzi beliklasi bafundza indzaba lefanako nobe
itheksthi lengemaciniso nathishela.
• Ulandzela itheksthi lefundvwe nguthishela. Nangabe aphindza afundza letheksthi nathishela kanye
nabontsanga, ufundza ngekushelela.
• Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha (sib. Kuphi, Nini,
Ngubani)
• Usho letinye tetintfo letisesitfombeni nakaphendvula imibuto lebutwe nguthishela nabontsanga (sib. ‘Yini
lena?’)
• Ulingisa indzaba asebentise inkhulumomphendvulwano ngababili nangemacembu lamancane.
• Ubona abuye afundze lamanye emagama latayelekile laseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. Umbukiso
loselubondzeni)
CAPS 53
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako)
• Uhlahlela emagama abe ngemalunga abuye awahlanganise futsi.
• Uva imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako
• Ubona budlelwane bemagama latayelekile laseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta naseLulwimini Lwasekhaya
Kufundza ngeKuhlanganyela: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako)
• Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela nangekushelela.
• Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha (sib. Kuphi, Nini,
Ngubani)
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekusho emagama etintfo letisesitfombeni ngekulandzela
ticondziso tathishela.
• Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza kanyentana, ungenelela emakhorasini ngababili nangemacembu
lamancane lapho kufanele khona.
• Ulingisa incenye yendzaba asebentisa iminyakato yemtimba nenkhlumomphendvulwano lelula ngababili
nangemacembu lamancane.
54 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 3 ITHEMU 2
KULALELA NEKUKHULUMA
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letintsatfu letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha
silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi.
Caphela kutsi tihloko nobe tingcikitsi titiphakamiso nje. Bothishela kufanele batikhetsele tingcikitsi letifanele
kuye ngesimongcondvo nangetinsita lebanato. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato
Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa
ingcikitsi lekhetsiwe
Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe
basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha
takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Imisebenti yemaviki onkhe
Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki:
• Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentise tingcikitsi nobe tihloko.
• Ubamba ngenhloko abuye ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo leneminyakato netingoma ngababili
nangemacembu lamancane.
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. ‘Ncesi; Ngiyacolisa’)
• Ulingisa abuye abambe lichaza etingcocweni letimfisha asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako (lmisho lemi-2 kuya kulemi-3) ngekusitwa nguthishela, (sib.kuhlangana nekubingelelana ngababili
nangemacembu lamancane.
• Wenta ticelo letilula sib. ‘Ngingayodlala ngaphandle, Ngingayitsatsa lencwadzi?’
• Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso tathishela sib. ‘Ubonani esitfombeni? ’Ngitjele
ngalokubona esitfombeni.’
• Wati umuntfu, silwane nobe intfo uma kuchazwa ngetiphicaphicwano letinetinkhomba letimbili, ngababili
nangemacembu lamancane ‘Ngiyinyoka. Ngihamba busuku nemini. Ngiyini?’
• Badlala imidlalo yelulwimi ngababili nangemacembu lamancane.
• Uphendvula ngekulandzela ticondziso leiniketwa nguthishela ngemlomo, ayedvwa nangababili.
• Uphendvula imibuto lelula lebutwa nguthishela nebafundzi labatsatsa indzawo yathishela sib. ‘Yini, Ngubani,
Kuphi, Kanjani)
CAPS 55
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Thishela ufundza nobe acoce indzaba kanye ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo
ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele
titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo
bonkhe bafundzi.
• Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele, aphindzaphindze
ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane.
• Uphendvula imibuto lecondzile lelula lenetimphendvulo letimfisha letimayelana nendzaba (Ngubani, Yini,
Kuphi?)
• Uhlobanisa lakubonako nalokubhaliwe
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo
• Ulingisa abuye abambe lichaza etingcocweni letimfisha asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako (lmisho lemi-2 kuya kulemi-3) ngekusitwa nguthishela
• Ucala kuvisisa nekuba nelwati lwekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi
lolukhulunywako lesivakalako. Kusebentisa ‘nginga-‘ sib. Ngingagijima, indlela lephikisako/kuphikisa:
uyadlala-akadlali)
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na-/nobe lokwentiwako)
• Ukhombisa kuvisisa abuye asebentise silulumagama setemlomo lesisisekelo ngekusho tintfo letitsite.
• Ubamba ngenhloko abuye ahaye tinkondlo letilula netingoma letinemnyakato ngekutetsemba.
• Uphendvula ngekulandzela ticondziso leiniketwa nguthishela ngemlomo, ayedvwa nangababili.
• Ulingisa abuye abambe lichaza etingcocweni letimfisha asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako (lmisho lemi-2 kuya kulemi-3) ngekusitwa nguthishela, (sib.kuhlangana nekubingelelana ngababili
nangemacembu lamancane.
• Uphendvula imibuto lelula lebutwa nguthishela nabontsanga.
56 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 3 ITHEMU 2
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela
neKukhuluma.
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo
Imisebenti kumele ihlanganiswe nekuLalela nekuKhuluma nekufundza ngekuhlanganyela
• Ushaya tandla ashayela umsindvo ngamunye emagameni lakhulunywako.
• Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako.
• Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako
kuLulwimi Lwasekhaya neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll). Akwentiwe lokungenani
umsindvo munye ngeliviki
• Thishela akafundzise imisindvo leyehlukile sib. bonkhamisa
• Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente)
Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kabili ngeliviki)
Kungentiwa kabili ngeliviki nangabe sikhatsi sikhona. Thishela ucoca nobe ufundza indzaba (Tindzaba
leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko.
Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta
lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. Thishela ubhala emagama lavela kanyenti
endzabeni bese uwabeka elubondzeni lwemagama.
Imisebenti yemaviki onkhe
Thishela angenta munye umsebenti lomudze nobe lemibili/lemitsatfu lemifisha ngeliviki.
• Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa nobe ematheksthi langemaciniso lacocwa nobe afundvwe
eNcwadzini leNkhulu nobe kumaphosta lanemifanekiso ngenhloso yekutitfokotisa abuye angenelele
emakhorasini ngesikhatsi lesifanele.
• Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela. Bonkhe bafundzi beliklasi bafundza indzaba lefanako nobe
itheksthi lengemaciniso nathishela.
• Ulandzela itheksthi lefundvwe nguthishela. Ngekufundza itheksthi lefana neyathishela nebangani babona
emagama latayelekile bafundze ngekushelela.
• Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha (sib. Kuphi, Nini,
Ngubani)
• Usho letinye tetintfo letisesitfombeni nakaphendvula imibuto lebutwe nguthishela nabontsanga (sib. ‘Yini
lena?’)
• Ulingisa indzaba asebentise inkhulumomphendvulwano ngababili nangemacembu lamancane.
• Ngekusitwa nguthishela uphindze acoce incenge yendzaba ngababili.
• Ubona abuye afundze lamanye emagama latayelekile laseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. Umbukiso
loselubondzeni)
CAPS 57
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako)
• Uhlahlela emagama abe ngemalunga abuye awahlanganise futsi.
• Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako.
• Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo emagameni latayelekile laseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta.
Kufundza ngekuHlanganyela: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako)
• Ufundza itheksthi ngekuphimisela nathishela.
• Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha.
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekusho emagama etintfo letisesitfombeni alandzela
ticondziso tathishela.
• Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi
letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane.
• Ulingisa incenye yendzaba asebentisa iminyakato yemtimba nenkhulumomphendvulwano lelula ngababili
nangemacembu lamancane.
58 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 3 ITHEMU 3
KULALELA NEKUKHULUMA
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letintsatfu letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha
silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi.
Caphela kutsi tihloko/tingcikitsi titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato
Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa
ingcikitsi lekhetsiwe
Kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe basebentisa
Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha takhi
telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Imisebenti yemaviki onkhe
Thishela angenta munye umsebenti lomudze nobe lemibili/lemitsatfu lemifisha
ngeliviki.
• Utfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko.
• Ubamba lichaza ekulingiseni nakutinkhulumomphendvulwano letilula (imisho lemi-3 kuya kule-4) ngababili
nasemacenjini lamancane basitwa nguthishela nakakhombisa tingcoco letimfisha.
• Ulandzela ticondziso tathishela leti-2 kuya kuleti-3 letimfisha, letilandzelanako
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula lefana nalena: ‘Ngubani...? ‘Yini...? Kuphi...? Kwabani …?’
• Wenta ticelo netitatimende letilula ngelulwimi lolusha asitwa nguthishela. sib.‘Ngicela kuyodlala ngaphandle.
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo)
• Ulalela kulandzisa ngalokwenteka lokulula lokwentiwa nguthishela. (imisho lemi-2)
• Ubamba ngenhloko abuye ahaye tinkondlo netingoma letilula ngekutetsemba nangenshisekelo, ngababili
nangemacembu lamancane.
• Udlala imidlalo yelulwimi ngaphandle kweliklasi nabontsanga nangemacembu lamancane babukwa
nguthishela.
Thishela ufundza nobe acoce indzaba kanye ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo
ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele
titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo
bonkhe bafundzi.
• Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele abuye
aphindzaphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili
nangemacembu lamancane.
• Ulalela abuye aphendvule lokuphatselene nendzaba lemfisha lefundvwa nguthishela ngekuphimisela.
CAPS 59
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekwakha silulumagama abuye akhombise nemagama lawatiko neticeshana telulwimi
letinemcondvo lovakalako kutinkhulumomphendvulwano letilula
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo)
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula lefana na-: ‘Ngubani, Yini, Kuphi, Yabani?’
• Ucala kutfutfukisa lwati abuye akhombise likhono lekusebentisa takhi telulwimi kusimongcondvo selulwimi
lolukhulunywako loluvakalako, emagama latayelekile, indlela yekubuta, tabito, tento, imisho lephocelelako.
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Kulalela nekukhuluma : ( temlomo na-/ nobe lokwentiwako)
• Ubamba lichaza ekulingiseni nakutinkhulumomphendvulwano letilula (imisho lemi-3 kuya kule-4) ngababili
nasemacenjini lamancane basitwa nguthishela nakakhombisa tingcoco letimfisha.
• Ulandzela ticondziso tathishela leti-2 kuya kuleti-3 letimfisha, letilandzelanako
• Uniketa abuye alandzele ticondziso letilula tashishela nabontsanga.sib. ‘Ncaga ibhola’
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo)
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula lefana nalena: ‘Ngubani...? ‘Yini...? Kuphi...? Kwabani …?’
• Wenta ticelo netitatimende letilula ngelulwimi lolusha asitwa nguthishela. sibonelo,‘Ngicela kuyodlala
ngaphandle.
60 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 3 ITHEMU 3
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela
neKukhuluma.
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo
• Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako.
• Utfola linani lemisindvo leselungeni ngalinye emagameni latayelekile.
• Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga abuye awahlanganise futsi
• Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako
eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll). Akwentiwe
lokungenani umsindvo munye ngeliviki.
• Utfola leminye imisindvo leyehlukile sib. Bonkhamisa
• Utfola leminye imisindvo lesekucaleni kwemagama leyehlukile eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta
• naseLulwimini Lwasekhaya
• Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente)
Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kabili ngeliviki)
Kungentiwa kabili ngeliviki nangabe sikhatsi sikhona. Thishela ucoca nobe ufundza indzaba (Tindzaba
leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko.
Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta
lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. Thishela ubhala emagama lavela kanyenti
endzabeni bese uwabeka elubondzeni lwemagama.
Imisebenti yemaviki onkhe
• Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngalokwentekile nobe ematheksthi langemaciniso lacocwa
nobe afundvwe eNcwadzini leNkhulu nobe kuphosta lenemifanekiso abuye angenelele emakhorasini
ngesikhatsi lesifanele.
• Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela. Bonkhe bafundzi beliklasi bafundza indzaba lefanako nobe
itheksthi lengemaciniso nathishela.
• Ulandzela itheksthi lefundvwe nguthishela. Nangabe aphindza afundza indzaba lefanako nathishela kanye
nabontsanga, ubona emagama latayelekile, afundze ngekushelela abuye akhombise kutsi uyayivisisa.
• Ufundza ngekushelela, incwadzi yekuFundza ngeKuhlanganyela lefundvwe kuThemu 1 neye-2.
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula, lecondzile njenga: (Ngubani, Yini, Kuphi, Kanjani) lephatselene
netheksthi yekufundza ngekuhlanganyela.
• Usho emagama etintfo letimbalwa letisetitfombeni ngekuphendvula imibuto yathishela nabontsanga.
• Balingisa tincenye tendzaba ngemacembu lamancane.
• Ubona abuye afundze emagama latayelekile labhalwe ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eklasini, sib.
umbukiso loselubondzeni.
CAPS 61
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako)
• Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako.
• Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako
eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll).
• Wati leminye imisindvo leyehlukile.
• Utfola imisindvo lesekucaleni leyehlukile eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta naseLulwimini Lwasekhaya
• Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente)
Kufundza ngekuhlanganyela: (temlomo ne/ nobe lokwentiwako)
• Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela nangekushelela.
• Ufundza ngekushelela, incwadzi yekuFundza ngeKuhlanganyela lefundvwe kuThemu 1 neye-2 kumacembu
lamancane.
• Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha.
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekusho emagama lasendzabeni.
• Ulingisa tincenye tendzaba ngekusebentisa iminyakato yemtimba nenkhulumomphendvulwano lelula,
ngababili nangemacembu lamancane.
62 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 3 ITHEMU 4
KULALELA NEKUKHULUMA
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letintsatfu letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha
silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi.
Caphela kutsi tihloko nobe tingcikitsi titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato
Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa
ingcikitsi lekhetsiwe
Kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe basebentisa
Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha takhi
telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Imisebenti yemaviki onkhe
Thishela angenta munye umsebenti lomudze nobe lemibili/lemitsatfu lemifisha
ngeliviki.
• Utfutfukisa abuye asebentise silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe
tihloko.
• Ulandzela ticondziso leti-2 kuya kuleti-3 letimfisha, letilandzelanako. sib, ‘Ngena endlini uvale umnyango’
• Ubamba lichaza ekulingiseni nakutinkhulumomphendvulwano letinemisho (lemi-3 kuya kule-4) ngekusitwa
nguthishela akhombisa kubingelela netingcoco letimfisha, ngababili nangemacembu lamancane.
• Banikana ematfuba ekuniketa ticondziso letilula nemisho lephocelelako ngesikhatsi semidlalo yelulwimi
nabontsanga.
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula lefana: ‘Ungubani ligama lakho? Uneminyaka lemingaki?
• Wenta abuye aphendvule ticelo letilula tathishela nabontsanga.
• Usebentisa lulwimi loumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo)
• Utfola abuye asho emagama etintfo ngelulwimi lolusha (incwadzi, sicatfulo, litafula, ipenseli njll.)
• Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso tathishela (Yini loyibona esitfombeni? Ngitjele
ngaloko lokubona esitfombeni.)
• Ulalela kulandzisa lokulula kwathishela acoca ngaloko lakwentile (imisho lemi-2 kuya kule-3)
• Asitwa nguthishela, wenta kulandzisa ngalokwentekile lokulula (sib. umusho munye kuya kule-2), sib.
umfundzi ucocela thishela ngesimo selitulu
• Ubamba ngenhloko abuye ahaye tinkondlo netingoma ngekutetsemba nangenshisekelo.
Thishela ufundza nobe acoce indzaba kanye ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo
ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele
titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo
bonkhe bafundzi.
CAPS 63
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
• Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele abuye aphindze
ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona, ngababili nangemacembu lamancane.
• Ulalela abuye aphendvule lokuphatselene nendzaba lelula, lemfishane lefundvwe nguthishela ngekuphimisela.
• Uphendvula imibuto lecondzile, lelula lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha. (Ngubani, Yini,
Kuphi)
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekwakha silulumagama abuye akhombise emagama lawatiko neticeshana telulwimi letinemcondvo
lovakalako kutinkhulumomphendvulwano letilula.
• Ucala kutfutfukisa lwati nelikhono lekusebentisa takhi telulwimi kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako
loluvakalako, emagama latayelekile, indlela yekubuta, tabito, tento, imisho lephocelelako.
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo)
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula. Njenga-: ‘Ngubani, Yini, Kuphi, Yabani’?
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
• Ubamba lichaza ekulingiseni natinkhulumomphendvulwano letinemisho (lemi-3 kuya kule-4) ngekusitwa
nguthishela akhombisa kubingelela netingcoco letimfisha, ngababili nangemacembu lamancane.
• Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo)
• Ulandzela ticondziso tathishela leti-2 kuya kuleti-3 letimfisha, letilandzelanako. sib, ‘Ngena endlini uvale
umnyango’
• Unika abuye alandzele ticondziso letilula naletimfisha letiniketwa nguthishela nabontsanga sib. ‘Vula
umnyango’
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula sib. ‘Ngubani, Yini, Kuphi, ‘Yabani?
• Wenta ticelo letilula abuye asho titatimende asebentisa lulwimi lolusha ngekusitwa nguthishela.sib, ‘Ngicela
kuyodlala ngaphandle’
64 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
LIBANGA 3 ITHEMU 4
KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA
Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela
neKukhuluma.
LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo
• Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako.
• Utfola linani lemisindvo leselungeni ngalinye emagameni latayelekile.
• Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga abuye awahlanganise futsi.
• Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako
eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll). Akwentiwe
lokungenani umsindvo munye ngeliviki.
• Thishela akafundzise imisindvo leyehlukile sib. Bonkhamisa
• Thishela akafundzise leminye imisindvo lesekucaleni kwemagama leyehlukile eLulwimini Lwasekhaya
naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta
• Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente)
Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kabili ngeliviki)
Kungentiwa kabili ngeliviki nangabe sikhatsi sikhona. Thishela ucoca nobe ufundza indzaba (Tindzaba
leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko.
Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta
lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi.Thishela ubhala emagama lavela kanyenti
endzabeni bese uwabeka elubondzeni lwemagama.
Imisebenti yemaviki onkhe
• Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngalokwentekile nobe ematheksthi langemaciniso lacocwa
nobe afundvwe eNcwadzini leNkhulu nobe kumaphosta lanemifanekiso ngenhloso yekutitfokotisa abuye
angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele.
• Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela. Bonkhe bafundzi beliklasi bafundza indzaba lefanako nobe
itheksthi lengemaciniso nathishela.
• Ulandzela itheksthi lefundvwe nguthishela. Nangabe aphindza afundza indzaba lefanako nathishela kanye
nabontsanga, ubona emagama latayelekile, afundze ngekushelela abuye akhombise kutsi uyayivisisa.
• Ufundza ngekushelela, incwadzi yekuFundza ngeKuhlanganyela lefundvwe kuThemu 1 neye-2 ngemacembu
lamancane.
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula, lecondzile njenga: (Ngubani, Yini, Kuphi, Kanjani) lephatselene
netheksthi yekufundza ngekuhlanganyela.
• Usho emagama etintfo letimbalwa letisetitfombeni ngekuphendvula imibuto yathishela nabontsanga.
• Balingisa tincenye tendzaba ngemacembu lamancane.
• Baphindza bacoce indzaba ngababili, basitwa nguthishela.
• Ubona abuye afundze emagama latayelekile labhalwe ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eklasini, sib.
umbukiso loselubondzeni.
• Ufundza abuye abhale emagama latayelekile ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
CAPS 65
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki:
Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako)
• Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako.
• Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako
eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll). Akwentiwe
lokungenani umsindvo munye ngeliviki.
• Thishela akafundzise imisindvo leyehlukile sib. Bonkhamisa
• Thishela ufundzisa leminye imisindvo lesekucaleni kwemagama leyehlukile eLulwimini Lwasekhaya
naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta
• Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente)
Kufundza ngekuhlanganyela: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako)
• Ufundza ngekushelela, incwadzi yekuFundza ngeKuhlanganyela lefundvwe kuThemu 1 neye-3
• Uphendvula imibuto lelula, lecondzile, lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha.
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekufundza emagama lasendzabeni.
• Ulingisa tincenye tendzaba ngekusebentisa iminyakato yemtimba nenkhulumomphendvulwano lelula
ngababili nangemacembu lamancane.
66 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
EMATHEKSTHI LAPHAKANYISIWE/TINSITA TEMNYAKA WONKHE
• Titfombe nemaphosta ekucocisana
• Tincwadzi Letinkhulu – letingesiwo emaciniso naleto letingemaciniso
• Ematheksthi lakhulisiwe (tinkondlo, tingoma, njll.)
• Tintfo letiphatselene netingcikitsi netihloko: emaphaphethi, emamaski njll.
• Titfombe letihlelwa ngekulandzelana kwato
• Ligcogco letindzaba letimfisha, tinkondlo netingoma
• Imidlalo yelulwimi (temlomo)
• Tincwadzi tetitfombe letinemibhalotihumusho (tincwadzi temibhalotihumusho)
• Emalebuli emafleshikhadi etintfo taseklasini, imibukiso nemagama latayelekile.
• Emashadi etinhlavu te-alfabethi
• Tindvukwana tekukhomba letisetjentiswa nakufundvwa ematheksthi lakhulisiwe, tindzaba taselubondzeni
nemibukiso
• Emamaski, Tincwadzi Letinkhulu tekufundza letentiwe bothishela/bafundzi, tincwadzi temaZig-zag,
emaphaphethi, emafleshikhadi
• Timphahla letakhelwe/letigcogcelwe kulingisa tindzaba nekwenta samdlalo
• Ema-CD, ema-DVD nobe emakhasethi lanetindzaba leticoshiwe (leticocwako nobe letifundvwako), tinkondlo,
imilolotelo, tingoma. Sidlali ma-CD/DVD/emakhasethi, mabonakudze
CAPS 67
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLA LWEMAGAMA LASETJENTISIWE
budlelwane bemisindvo – budlelwane lobukhona emkhatsini wemisindvo nekupelwa kwayo
emagama labonwa njalo – ngemagama bafundzi labawabona bangakahleli kepha bawabone ngalokutentakalelako
emagama lavame embhalweni – lawa ngemagama lavela kanyenti embhalweni
emakhadimagama – ngemakhadi lokubhalwa kuwo emagama latsite
emakhadimibhalo – ngemakhadi nobe emapheshana lacuketse emagama
emakhadimisho – ngemakhadi lokubhalwa kuwo imisho lemifisha
emakhono ekuchumanisa titfo – kusebentisa imiva yakho yekubona nekunyakata kwesandla (sib. kubhala)
emakhono ekuhlela emalunga – indlela yekuhumusha emagama latiwako nalabonwako lokufaka ekhatsi imisindvo,
kwakhiwa kwemagama kanye nekuhlatiywa kwembhalo lokwentiwa ngumfundzi wembhalo
emakhono emisipha – kusetjentiswa kwemisipha lemincane yesandla, usebentisa iminwe nemehlo (sib. Kufaka
umtiya enyalitsini, kubhala)
imibhalo lengemaciniso – loku kusho imibhalo letsintsa imphilo letayelekile lengemaciniso (sib. liphephabhuku,
liphephandzaba, njll)
imibhalo lengesiwo emaciniso – loku kusho imibhalo letsintsa imphilo lengakatayeleki lengesiwo emaciniso
imibhalotihumusho – emagama labhalwe ngaphasi kwesitfombe, achaza bunjalo besitfombe
imibuto lesezingeni leliphakeme – imibuto ledzinga kutsi bafundzi babutse lwati etincenyeni letihlukene tembhalo
imibuto levalekile – imibuto ledzinga imphendvulo letsite (sib. “Ufuna litiya?” Imphendvulo kutakuba,ngu- “Yebo”)
imibuto levulekile – lengaphendvulwa ngetindlela letehlukene. Umfundzi angasebentisa emagama akhe
imibuto yekutikhumbuta - imibuto lefuna bafundzi bakhumbule tintfo letingemaciniso endzabeni
imidvwebotindvonga – umbhalo lonelwati lolwetfulwe ngemidvwebo, emagrafu nalokunye
imisebenti lekugcilwe kuyo – kusho imisebenti lokutawukhulunywa ngayo kumbe lokutawugcilwa kuyo kuleso
sifundvo
imvumelwane – ngemagama nobe imigca enkondlweni legcina ngemsindvo nobe ngankhamisa lofanako
indlela yekucaphela – umfundzi ucaphelisisa indlela lekacabanga ngayo lefaka ekhatsi kutfutfukisa emasu ekufundza
nekubhala
indlela yekutiphatsa nawufundza – nguloko lokwentiwa bafundzi nabafundza kute bahumushe emagama batfole
kutsi itheksthi ikhuluma ngani
indlela yekuvala – lisu lekukhipha emagama esiceshini lesitsite
indzabasitfobme – titfombe letilandzelanako letakha indzaba
68 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
iphazili yetincetu – sitfombe lesijutjwe saba tincentu letinyenti umfundzi latama kutihlanganisa tibe sitfombe lesiphelele
iplastisini – lubumba lwekudlala lolusetjentiswa bafundzi kubumba lokutsite
kubhala basitwa nguthishela – kufaka ekhatsi umfundzi ngamunye nobe licembu lelibhala tinhlobo letehlukene
tembhalo ngemuva kwekutsi thishela abafundzise tindlela letitsite tekubhala, njengeluhlaka lwekubhala, tiphumuti,
lulwimi kanye nesipelingi
kubhala lokuhlanganisile – indlela yekubhala lapho tinhlavu letinyenti temagama tihlanganiswe ndzawonye kute
umfundzi atewukwati kubhala ngekushesha
kubhala ngekuhlanganisa – indlela yekufundzisa kubhala ngesandla ube ubhala ngekuhlanganisa usebentisa
ipenseli
kubuka incwadzi ungenanhloso – kubuka incwadzi ngaphandle kwenhloso letsite lekwenta kutsi uyibuke kepha
ekugcineni kube khona lokutsite lokubonako
kucalisa kufundza nekubhala – kukhula kwelwati lwemfundzi lwemagama labhaliwe. Bafundzi babona lokubhaliwe
bese bacala kuvisisa inhloso yako
kucaphelisisa imisindvo – likhono lekwati kuhlukanisa imisindvo yemagama elulwimini
kucoca ngembhalo – kucoca ngembhalo kute uvisiseke
kucoca ngesitfombe – kukhuluma ngesitfombe nobe imifanekiso lesencwadzini kute kunike umcondvo waso
kudlala ngekukhululeka - sikhatsi lesivumela bafundzi kutsi bakhetse kutsi batawudlala kuphi, kanjani, batawudlala
ngani
kufundza kwelicembu basitwa nguthishela – sikhatsi sekufundza ngemacembu lapho bafundzi bonkhe basezingeni
linye lekufundza babe basitwa nguthishela
kufundza lokungakahlelwa – kufundza lokwenteka ngaphandle kwekufundza lokuhlosiwe
kufundza ngekuhlanganyela – kufundza ngekuhlanganyela umsebenti lapho bafundzi bafundza kanye nathishela
imibhalo lekhulisiwe
kufundza ngekutimela – lizinga lapho umfundzi angafundza itheksthi kahle afike ezingeni lelinge- 95%. Kuba lula
kufundza itheksthi kulelizinga lekufundza
kufundza ngekwenta – kufundza ngekutsi bafundzi babe benta lokutsite
kufundzisa kubhala ngesandla – loku kusho indlela yekufundzisa kubhala ngesandla, kungaba kubhala
ngekuhlukanisa nobe kubhala ngekuhlanganisa
kuhlahlela sakhiwo semusho – loku kufaka ekhatsi kuhlatiya tincenye teligama (sib. ticalo netiphetfo)
kuhlanganisa tinhlavu – kuhlanganisa tinhlavu letimbili nobe letintsatfu kwenta umsindvo lotsite (sib. bh- bhala, tfw-
tfwala)
kuhlela bunjalo bembhalo – kuhlela itheksthi ngendlela letawunika umcondvo longiwo nalophelele ngekutsi ulungiswe
ngendlela letawuvisiseka
kuhlola – kuhlola lokuhlelekile nalokuchubekako lokubutsela ndzawonye lwati ngekusebenta kwemfundzi
CAPS 69
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
kuhlola lokuchubekako – kuhlola lokuchubekako lokuba yincenye yekufundza nekufundzisa kanye nekutfutfukisa
lwati lwemfundzi
kuhlola lokusisekelo – kuhlola kwekucala lokusetjentiswa kutfola kutsi nguluphi lwati lasavele analo umfundzi
angakacali kufundziswa
kuhumusha ligama – likhono lekuhumusha ligama lelibhaliwe bese ukhuluma ngalo, esikhatsini lesinyenti
kusetjentiswa lwati lwebudlelwane lobukhona emkhatsini wemisindvo.
kusebentisa imiva – kufundza ngekuticabangela kwenteka ngekusebentisa titfo tekubona nekulalela; loku kufaka
ekhatsi emakhono etibonwa newekuva
kushicilela – kungesikhatsi bafundzi bashicilela umsebenti wabo; benta kutsi watiwe ngulabanye (sib. Ngekuwunika
thishela, bawubeke etindvongeni tendlu yekufundzela nobe ebhodini yetatiso)
kuvundla emkhatsini wemtimba – sento sekuvundla emkhatsini wemtimba emgceni longabonakali kusukela enhloko
kuya etintwaneni
kwakhiwa kwemisho – indlela lokuhlelwa ngayo emagama kute kwakhiwe imisho nobe emabintana, kungaba
yimitsetfo lelawulwa kuhlelwa kwelulwimi
likhona lekucabanga – likhona lelisendlini yekufundzela lapho bafundzi bangatibandzakanya emidlalweni
yemifanekisomcondvo
likhono lenkhombaphi – loku kusho kucala kubhala esandleni sesancele, uye esandleni sekudla
lisu – lisu umfundzi latibandzakanya kulo ekucabangeni ekufundzeni, nasekubhaleni kanye netemlomo kute kufundza
kuvisiseke
lizinga lekufundza kahle – lizinga lapho umfundzi angafundza itheksthi kahle afike ezingeni lelinge- 90%. Itheksthi
lokumele ifundvwe inebumatima kodvwa iyafundzeka
luchungechunge lwetincwadzi tekufundza - tincwadzi tekufundza letihlukene ngekwemazinga. Lamazinga
acala kulalula aye kulalukhuni. Bafundzi bafundza tincwadzi letinyenti kulelo lizinga badzimate bakwati kufundza
ngalokushelelako
mabitwafanana – nangabe libito/ligama linetinshokutsi letehlukene kepha liphinyiswa nobe lipelwa ngalokufanako
mcondvophika – ligama lelinemcondvo lophikisana newalelinye ligama aphilisanako
ngekulalela – kusho kulalela nobe kuva ngetindlebe
sikhanyisamcondvo – lokuveta simo lesingembi kwesigameko lesitsite
sipelingi sekutakhela – ngumtamo wekupela ligama kuye ngelwati umfundzi lanalo lebudlelwane emkhatsini
wetinhlavu nemisindvo
ticondziso – loku kusho ticondziso lonikwa tona lokumele utilandzele
tincwadzititfombe – tincwadzi lokusetjentiswe kuto titfombe kute takhe indzaba letsite
umsebenti wekuhlola – umsebenti lohlukaniswe tigaba letihlukene lonikwa bafundzi nabahlolwa
umsindvo lomncane – incenye lencane yemsindvo weligama lelikhulunyiwe
70 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3
Notes
CAPS 71
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Notes
72 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 1 Siswati SAL.