Skip to content
CAPS document

CAPS SAL SISWATI FP

Grades 1, 2, 3 Siswati SAL CAPS document, 76 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Siswati SALGrades 1, 2, 376 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
SISWATI SECOND ADDITIONAL LANGUAGE National Curriculum Statement (NCS) Curriculum and Assessment Policy Statement FOUNDATION PHASE GRADES 1 – 3
Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2016 Department of Basic Education DRAFT COPY
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 CAPS 1
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LOKUCUKETFWE SIGABA 1: SINGENISO SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU 4 NEKUHLOLA 1.1 SENDLALELOLWATI 4 1.2 SIBUTSETELO 4 1.3 TINHLOSOJIKELELE TEKHARIKHULAMU YASENINGIZIMU AFRIKA 5 1.4 KWABIWA KWESIKHATSI 7 1.4.1 Sigaba Sabokhewane 7 1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini 7 1.4.3 Sigaba Lesiphakeme 8 1.4.4 EmaBanga 10-12 8 SIGABA 2: KWETFULWA KWELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA ESIGABENI 9 SABOKHEWANE 2.1 TILWIMI LETIKUSITATIMENDE SEMGOMO WEKHARIKHULAMU NELUHLOLO 9 2.1.1 Emazinga elulwimi 9 2.1.2 Tinhloso tekufundza Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta 10 2.1.3 Kufundzisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta 12 2.1.4 Emakhono eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta 13 2.1.5 Tinhlobo tekufundza nekubhala 14 2.1.6 Sakhiwo Selulwimi Nekusetjentiswa 17 2.1.7 Tihloko netingcikitsi 17 2.1.8 Luhlelo Lwemfundvo Nendlelanchubo Yekufundzisa 18 2.1.9 Kuphatfwa Kweliklasi Netinsita 18 2.2 KUHLOLA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA 19 2.3 KWABIWA KWESIKHATSI NELUHLELO LWESIKHATSI 19 2.1 KWEDLULISELA BAFUNDZI KULELINYE LIBANGA: EMABANGENI 1 - 3 19 SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA 21 ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3 2 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 1 ITHEMU 1 29 LIBANGA 1 ITHEMU 2 31 LIBANGA 1 ITHEMU 3 33 LIBANGA 1 ITHEMU 4 35 LIBANGA 2 ITHEMU 1 38 LIBANGA 2 ITHEMU 2 41 LIBANGA 2 ITHEMU 3 44 LIBANGA 2 ITHEMU 4 47 LIBANGA 3 ITHEMU 1 51 LIBANGA 3 ITHEMU 2 55 LIBANGA 3 ITHEMU 3 59 LIBANGA 3 ITHEMU 4 63 LUHLA LWEMAGAMA LASETJENTISIWE 68 CAPS 3
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 SIGABA 1: SINGENISO SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA 1.1 SENDLALELOLWATI Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (i-NCS) sinika inchubomgomo yekharikhulamu nekuhlola etikolweni. Kute kwentiwe ncono kusebenta kwaso leSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe sichitjiyelwe, kwentelwa kutsi letichibiyelo ticale kusebenta ngaBhimbidvwane 2012. Kwakhiwe umculu munye weNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola kwaleso naleso sifundvo lotawusebenta esikhundleni seTitatimende Tetifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa Kwetifundvo kumaBanga R-12. 1.2 SIBUTSETELO (a) LeSitatimende seKharikhulamu Savelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) simele sitatimende senchubomgomo yekufundza nekufundzisa etikolweni taseNingizimu Afrika, kantsi sicuketse loku lokulandzelako: (i) Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola leso naleso sifundvo lesisemtsetfweni; (ii) Umculu wenchubomgomo i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12 kanye (iii) Nemculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12 (Bhimbidvwane 2012). (b) LeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) singena esikhundleni saleTitatimende teKharikhulamu yaVelonkhe letimbili lekungito letisebenta nyalo, letatiwa ngekutsi: (i) Sitatimende Lesibuketiwe seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-9 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende nombolo 23406 mhlaka - 31 Inkhwekhweti 2002, kanye ne- (ii) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga 10-12 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende Nombolo 25545 mhlaka - 6 Imphala 2003 kanye nakuGazethi yaHulumende Nombolo 27594 mhlaka - 17 Inkhwekhweti 2005. (c) Letitatimende tekharikhulamu yavelonkhe letibekwe ngalokucacile endzinyaneni (b) (i) na (ii) ngenhla tifaka ekhatsi letinchubomgomo letilandzelako lokutawuya ngekuya kwandze kutikhweshisela eceleni Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) emkhatsini waleminyaka 2012-2014: (i) Titatimende teTinkhundla teKufundza,/teTifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa kweTifundvo temaBanga R-9 nemaBanga R-12 ; (ii) Umculu wenchubomgomo, i-National Policy on Assessment and Qualifications for schools in the General Education and Training Band, leyashicilelwa emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 124 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29626 yashicilelwa mhlaka 12 Indlovana 2007. (iii) Umculu wenchubomgomo, i-National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 27819 mhlaka 20 Kholwane 2005; (iv) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special needs, leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 29466 mhlaka 11 Ingongoni 2006, 4 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 ifakwe kumculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; kanye ne- (v) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate:A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol for Assessment (Grades R-12), leshicilelwe emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 1267 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29467 mhlaka 11 Ingongoni 2006. (d) Umculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, netigaba teSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu nekuHlola njengobe tibukisisiwe kuTehluko 2, 3 na-4 talomculu, leticuketse timiso nemigomo yeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12. Ngako-ke, kutawutsi ngekwesigaba 6A semtsetfo i-South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 wa-1996) Indvuna Yetemfundvo Lesisekelo ikwati kubona bungako bemiphumela nemacophelo kanye netindlela netinchubo tekuhlola imphumelelo yemfundzi etikolweni tembuso naleto letitimele. 1.3 TINHLOSOJIKELELE TEKHARIKHULAMU YASENINGIZIMU AFRIKA (a) Sitatimende seKharikhulamu Yavelonkhe emaBanga R-12 sinika inchazelo yaloko lokumele kufundvwe etikolweni taseNingizimu Afrika ngalokuphatselene nelwati, emakhono nemagugu ekuphila. Lekharikhulamu itawucinisekisa kutsi bafundzi batfola babuye basebentise lwati nemakhono ngetindlela letitawubonakala etimphilweni tabo. Ngaloko-ke lekharikhulamu igcugcutela lwati ngesimongcondvo semmango wangakubo, ibe icikelela loko lokumcoka lokwentiwa emhlabeni jikelele. (b) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 siphumelelisa letinhloso letilandzelako: • kuhlomisa bafundzi ngelwati, emakhono nemagugu ekuphila lafanele, kute banetiseke baphindze babambe lichaza emmangweni njengetakhamuti telive lelikhululekile. Loku kutawentiwa ngaphandle kwekunaka simonhlalo setemnotfo, buve, bulili, simo semtimba, nobe likhono lekuhlakanipha labanalo; • kutsi batfole imfundvo lephakeme; • kulungiselela bafundzi kutsi bakwati kumela timo letehlukile kuleto tasetikolweni temfundvo lephakeme naleto tasemsebentini; kanye • nekunika bacashi imininingwane leyenele mayelana nemakhono ebafundzi. (c) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 senganyelwe ngulemigomo lelandzelako: • Ingucuko kutenhlalo: kucinisekisa kutsi kungafani kwemfundvo lokwakwentiwa esikhatsini lesengca kuyalungiswa, nekutsi tonkhe takhamuti titfola ematfuba emfundvo lalinganako kuto tonkhe tigaba. • Kufundza gekutimisela nangalokujulile: kugcugcutela tindlela tekufundza ngekutimisela nangalokujulile kunekutsi bafundze ngekuhlabelela ngaphandle kwekuvisisa loko labafundziswa kona. • Lwati lolusetulu nemakhono lasetulu: linanincane lemacophelo elwati nemakhono lekumele azuzwe kulelo nalelo Banga emisiwe abuye abekwa ezingeni lelisetulu lekungenteka kutsi azuzwe bafundzi kuto tonkhe tifundvo. • Inchubekelembili: lokucuketfwe kanye nesimongcondvo saleso naleso sifundvo kukhombisa inchubekelembili kusuka kulokulula kufika kulokulukhuni. • Emalungelo ebantfu, khukhulelangoco, bulungiswa betemvelo netenhlalo: kungeniswa kwemitsetfomgomo nenchubo yebulungiswa betenhlalo netemvelo kanye nemalungelo ebantfu njengekubeka kweMtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika. Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe CAPS 5
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 emaBanga R-12 (Jikelele) sibonisa luvelo esimeni sekwehlukahlukana njengebuphuya, kungalingani, buve, bulili, lulwimi, budzala, kukhubateka, naletinye timo. • Kuhlonipha lwati lwendzabuko: kwemukela umlandvo lonotsile nemagugu emdzabu alelive lokungito tintfo letibalulekile ekuphumeleliseni emagugu ekuphila lamiswe kuMtsetfosisekelo; kanye ne- • Kwetsembeka, lizinga lelifanele, nelikhono lekwenta: kunika imfundvo lenelizinga lelicatsanisekako neyalamanye emave ngebubanti nangekujula. (d) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 sihlose kukhicita bafundzi labakhona ku- • bona nekusombulula tinkinga bese batsatsa tincumo ngekutakhela imicabango lejulile • sebenta ngekubambisana nalabanye njengelilunga lelicembu, lenhlangano nelemmango ngemphumelelo; • hlelembisa, nekutiphatsa ngalokunetibopho kuko konkhe labakwentako ngendlela lenemphumelelo; • gcogca, hlatiya, hlela nekuhlola lwati ngalokujulile • chumana ngemphumelelo ngekusebentisa tibonwa, timphawu ne /nobe bugagu bekusebentisa lulwimi ngetindlela letinyenti; • sebentisa isayensi nebuchwepheshe ngemphumelelo nangalokujulile bakhombise kutibophelela kutendzawo netemphilo yalabanye; kanye neku- • khombisa kuvisisa umhlaba njengeluchungechunge lwetehlakalo ngekubona kutsi timongcondvo tekusonjululwa kwetinkinga atihambi todvwa. (e) Khukhulelangoco kufanele kube ngiyo incenye lemcoka kulomkhakha, ngekuhlela nekufundzisa kuleso naleso sikolo. Loku kungenteka kuphela uma bonkhe bafundzisi bangaba nekuvisisa ngalokujulile indlela yekubona tihibe tekufundza kanye nendlela yekutivikela kanye nendlela yekuhlelela kwehlukahlukana. Lokuhamba embili ekulawuleni khukhulelangoco kwenta siciniseko sekutsi tihibe tibonwe, kuliwe nato, kuto tonkhe tinhlaka tekwesekela ummango wesikolo, lokufaka ekhatsi bafundzisi, Emacembu Ekwesekela Latinte Etigodzini (District-based), Emacembu laSesigabeni Sekwesekela Tikhungo, batali, kusetjentiswe Tikolo Letikhetsekile kutsi tibe Tikhungo letinguMtfombo welusito. Nangabe bafundzisi bafuna kulwa netihibe eklasini bafanele basebentise emasu lehlukene ekwehlukanisa ikharikhulamu, lafana nalawo latfolakala emculwini weLitiko Letemfundvo Lesisekelo lowatiwa ngekutsi i-Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010). 6 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 1.4 KWABIWA KWESIKHATSI 1.4.1 Sigaba Sabokhewane (a) Sikhatsi sekufundzisa tifundvo eSigabeni saboKhewane sendlalwe kulelithebula lelingentasi: LIBANGA R LIBANGA 2 LIBANGA 3 SIFUNDVO LIBANGA 1 (EMA-AWA) Lulwimi Lwasekhaya 10 8/7 8/7 8/7 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta N/A 3/2 3/2 3/4 Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta N/A 1 1 1 Tibalo 7 7 7 7 Emakhono eKuphila 6 6 6 7 • Lwati lwekucala (1) (1) (1) (2) • Buciko Bekuticambela (2) (2) (2) (2) • Sifundvo Sekutivocavoca (2) (2) (2) (2) • Bunguye bemuntfu netenhlalo (1) (1) (1) (1) SAMBA 23 24 24 26 (b) Sikhatsi sekufundzisa eBangeni R singema-awa lange-23. Sikhatsi sekufundzisa emaBangeni 1-2 singema-awa langema- 24; bese Libanga 3 liniketwe ema-awa la-26. (c) Lulwimi Lwasekhaya eBangeni R lwabelwe ema-awa la-10. Linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya emaBangeni 1-3. Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta emaBangeni 1-2 lwabelwe linanikhulu lesikhatsi lesingema-awa la-3 nelinanincane lesikhatsi lesingema-awa la-2; kwatsi Libanga 3 labelwa linanikhulu lesikhatsi lesingema- awa la-4 nelinanincane lesikhatsi lesingema-awa la-3. Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lwabelwe 1 li-awa emaBangeni 1-3. (d) Tibalo temaBanga R-3 tabelwe ema-awa la-7. Emakhono Ekuphila emaBanga R-2 abelwe ema-awa la-6; kwatsi Libanga 3 labelwa ema-awa la-7. 1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini (a) Sikhatsi sekufundzisa Esigabeni Lesisemkhatsini simiswe ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 6 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 5 Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta 2 Tibalo 6 Isayensi yeTemvelo neThekhnoloji 3.5 Isayensi yeTenhlalo 3 Emakhono eKuphila 4 • Tebuciko Bekuticambela (1.5) • Sifundvo Sekutivocavoca (1) • Sifundvo Senhlalompmhilo lenhle (1.5) SAMBA 29.5 CAPS 7
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 1.4.3 Sigaba Lesiphakeme a) Sikhatsi sekufundzisa Sigaba Lesiphakeme sime ngalendlela lelandzelako. SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4 Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta 2 Tibalo 4.5 Isayensi yeTemvelo 3 Ithekhnoloji 2 Isayensi YekuphatsaTemnotfo 2 Tekuphila 2 Buciko ekuticambela 2 SAMBA 29.5 SIFUNDVO EMA-AWA 1.4.4 EmaBanga 10-12 (a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 4.5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4.5 Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta 2 Tibalo 4.5 Tekuphila 2 Linanincane lanobe ngutiphi tifundvo letintsatfu 12 3x4 ema-awa latikhetsile Ecenjini B Sichibiyelo B, Emathebula B1-B8 emculwini wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, lokutawuya ngekwetimiso letibekwe endzimeni 28 yalomculu wenchubomgomo loshiwo ngenhla SAMBA 29.5 Sikhatsi lesibekelwe liviki ngalinye simiselwe kutsi sisetjentiselwe kuphela ngekwelinanincane kuleto tifundvo letibalwe ku-NCS njengobe kushiwo lapha ngenhla, empeleni akukafaneli kutsi sisetjentiselwe kufundzisa nobe ngutiphi tifundvo letengetiwe kuloluhla lwelinanincane letifundvo. Nangabe kwenteka kutsi umfundzi afise kwenta tifundvo letengetiwe, kumele kwengetwe sikhatsi sekwenta leto tifundvo. 8 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 SIGABA 2: KWETFULWA KWELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA ESIGABENI SABOKHEWANE 2.1 TILWIMI LETIKUSITATIMENDE SEMGOMO WEKHARIKHULAMU NELUHLOLO Lulwimi lusikhali sekucabanga nekuchumana. Lubuye lube yindlela yelisiko nebuhle lobuvame kwabiwa bantfu kute bente ncono umhlaba lebaphila kuwo. Kufundza kusebentisa lulwimi ngalokuphumelelisako kute kwente bafundzi bakwati kutfola lwati, kutichaza kutsi babobani, kuveta imiva nemibono, kuchumana nalabanye kanye nekuphatsa indzawo yabo. Lubuye lunotsise bafundzi, ngenhlakanipho leyakhelwe emfanekisweni wengcondvo nemibono kute bakwati kwenta indzawo lebahlala kuyo itfutfuke. Kusetjentiswa lulwimi kuletsa intfutfuko yemasiko lahlukene nebudlelwano kutenhlalo tiyavetwa tibuye takhiwe, ngilo futsi lulwimi loluletsa intfutfuko nekulungiswa kwalokutsite, ekukhuliseni nekubuyeketa emasiko. 2.1.1 Emazinga elulwimi Kufundvwa kwelulwimi Esigabeni Sabokhewane kufaka ekhatsi tonkhe tilwimi taseNingizimu Afrika, i-Afrikaans, i-English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga netilwimi letingekho emtsetfweni, letifana ne Arabic, French, German, Gujarati, Hebrew, Hindi, Italian, Latin, Modern Greek, Portuguese, Spanish, Tamil, Telugu, Urdu. Tonkhe tilwimi letisemtsetfweni tingafundziswa ezingeni leLulwimi Lwasekhaya Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta nobe Lulwimi Lwesibili Lekwengeta. Tonkhe tilwimi letingekho emtsetfweni tingafundvwa lokungenani ngelizinga lweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Kufundvwa kweLulwimi emabangeni 4-9 kufaka ekhatsi tonkhe tilwimi letisemtsetfweni tase Ningizimu Afrikha. Tonkhe letilwimi letisemtsetfweni tingafundziswa ngemazinga eLulwimi Lwasekhaya, Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta, nobe Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Tilwimi letingekho emtsetfweni tingafundvwa lokungenani ngelizinga lweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta lapho leTilwimi titfutfukiswe khona. Lulwimi Lwasekhaya lulwimi lwekucala lolufundvwa ngumfundzi kantsi- ke Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta lulwimi lolufundvwako, kute lungetelele eLulwimini Lwasekhaya . Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lulwimi umfundzi langachubeka alufundze, lungeta tindlela tekuchumana nekutfutfukisa bulwimilwimi njengobe kushicilelwe kuMtsetfo sisekelo nemgomo yeLulwimi Etikweni leTemfundvo. Lolulwimi lungasetjentiswa emmangweni nobe esikweni kantsi futsi lungatfutfukisa kukhula kwesive nekuvisisana kwemasiko lahlukene. Tikolo letinyenti taseNingizimu Afrika atilufundzisi Lulwimi Lwasekhaya lwalabanye bebafundzi lababhalisele kufundza kepha tiye tifundzise lunye nobe timbili Tilwimi letifundziswa ezingeni Lwelulwimi Lwasekhaya. Ngaloko-ke, ilebuli yelulwimi lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kusho lizinga lemakhono lekwetfula lulwimi hhayi lulwimi lwemvelo (Lwasekhaya) nobe lolufundvwa (njengelulwimi lwekwengeta). Ngenhloso yalomtsetfo, nobe ngabe yini leyibalwe eLulwimini Lwasekhaya kumele luvisiswe ngekwemakhono emazilnga hhayi elulwimi. Lizinga Lelulwimi Lwasekhaya lunika likhono lekwati lulwimi bungcweti bekuchumana lobukhombisa emakhono etekuchumana ladzingekako ebudlelwaneni betekuhlalisana kanye nemakhono ekusebentisa ingcondvo ekufundzeni kwetifundvo tekharikhulamu yonkhe. Kugcizelelwa kakhulu ekufundzisweni kwemakhono eKulalela, Kukhuluma, Kufundza neKubhala kulelizinga lelulwimi. Lelizinga lelulwimi libuye lutfutfukise likhono lebafundzi lekucabanga, buciko nekwakha sitfombe sengcondvo kute baticambele, bacabange nekutfutfukisa kuvisisa indzawo lebahlala kuyo. Nanobe kunjalo, kugcizelela nekwabiwa kwemamaki kuKulalela neKukhuluma Kufundza neKubhala kusukela eBangeni 7 kuye etulu asetulu kune wekukhuluma nekulalela ngobe sidzingo sebafundzi sekwati Lulwimi siyatfutfuka njengobe balungiselela imfundvo yemabanga laphakeme nendzawo yemsebenti. Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lukholelwa kwekutsi bafundzi abanalo lwati lwelulwimi nabefika esikolweni. Eminyakeni yesikolo yekucala lembalwa kugcilwa ekutfutfukiseni likhono lekuvisisa nekukhuluma luwimi-nemakhono lasisekelo ekuchumana nalabanye. Emabangeni 2 ne- 3 bafundzi bacala kwakha kufundza nekukhuluma lulwimi CAPS 9
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 esisekelweni setemlomo Babuye basebentise emakhono ekukhuluma nekufundza labawatfole nabafundza Lulwimi Lwasekhaya. Esigabeni Lesisemkhatsini, bafundzi bachubeka nekutfutfukisa emakhono abo ekulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala. Kulesigaba bafundzi labanyenti bafundza basebentiisa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta, i-English, kantsi –ke kumele balusebentise kakhulu lolulwimi. Kugcizelelwa kakhulu kutsi kusetjentiswe Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta ngenhloso yekucabanga nekunoma. Loku kukhutsata bafundzi kutsi batfutfukise likhono labo lekusebentisa ingcodvo ekufundzeni, labatakudzinga nabafundza tifundvo letifana neScience nge-English. Babuye batibandzakanye kakhulu nematheksthi etemibhalo babuye bacale kutfutfukisa emakhono etebuciko nekusebentisa imifanekiso yengcondvo eLulwimini Lwabo Lwekwengeta. Ekupheleni kweLibanga 7, bafundzi kumele babe bakwati kusebentisa Lulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta ngalokuphatselene nekuchumana nalabanye nekusebentisa emakhono ekusebentisa ingcondvo ekufundzeni. Nanobe kunjalo, emaciniso aveta kutsi linyenti lebafundzi alikwati kuchumana kahle nalabanye ngeLwimi lwabo Lwekwengeta kulesigaba. Inselela emabangeni 4-6, ngaloko-ke, ngukutsi kusitwe kakhulu labafundzi ngasikhatsi sinye ngalesikhatsi kunikwa ikharikhulamu letawubenta kutsi banetise tidzingo tabo letidzingeka emabangeni laphakeme. Lamazinga emfundvo adzinga kutsi bafundzi bakwati kusebentisa tilwimi tabo tekwengeta ngalokuselizingeni lelisetulu kakhulu emfundvweni yabo yemabanga laphakeme nobe endzaweni yabo yetemisebenti. Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lutsatsa kwangatsi bafundzi bafika esikolweni bangenalo lwati lwalolulwimi. Lokugcila ekusetjentisweni kweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kusekutfutfukiseni emakhono ebafundzi ekukhuluma nemakhono lasisekelo ekuchumana nalabanye. Babuye basebentise emakhono etemlomo ekuchumana nalabanye. Emabangeni 4-6 bafundzi bacala kuba nemakhono abo etemlomo newekufundza. Babuye basebentise emakhono labawafundze eLulwimini lwabo Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta. Emabangeni 7-9, bafundzi batawuchubeka nekutfutfukisa emakhono abo eKulalela neKukhuluma babe batfutfukisa emakhono abo eKufundza neKubhala. Ngesikhatsi sebafundza bangena ebangeni 7, kufanele bacale kwenta taba tekusebentisa Lulwimi lwabo Lwesibili Lwekwengeta emazingeni omabili etekuchumana nalabanye kanye newetenhlalo. Nanobe kunjalo bufakazi buveta kutsi linyenti lebafundzi abakwati kuchumana ngelizinga leLulwimi Lwekwengeta kulesigaba. Inselela emabangeni 4-6, ngaloko-ke, kutsi kusitwe kakhulu labafundzi ngasikhatsi sinye ngalesikhatsi kunikwa ikharikhulamu letawubenta kutsi banetise tidzingo tabo letidzingeka emabangeni laphakeme. Lamazinga emfundvo adzinga kutsi bafundzi bakwati kusebentisa Lulwimi lwabo Lwekwengeta ngalokuselizingeni lelisetulu kakhulu emfundvweni yabo yemabanga laphakeme nobe endzaweni yabo yetemisebenti. 2.1.2 Tinhloso tekufundza Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta 2.1.2.1 Tinhloso jikelele Bulwimilwimi Bulwimilwimi buyindlela lebalulekile yekuhlalisana ngebunye, nekutfutfukisa kuhlalisana kwemuntfu ngamunye. INingizimu Afrika ilive letilwimi letinyenti lelinetilwimi letilishumi nakunye letisemtsetfweni. Ngako-ke kubalulekile kutsi bantfwana bacale kufundza tilwimi tekwengeta ngekushesha lokukhulu. Kubuye kube nebuhle bekubamba kwengcondvo njengobe kucwaninga kuveta kutsi kufundza tilwimi tekwengeta kutfutfukisa kusebenta kahle kwengcondvo. Tilwimi tekwengeta tifundvwa kahle kakhulu uma bantfwana banesisekelo lesicinile seLulwimi lwabo Lwasekhaya. Lulwimi Lwasekhaya luba sisekelo sekufundvwa kwetilwimi tekwengeta esimeningcondvo setilwimi letinyenti. Uma bantfwana bacala kufundza lulwimi lwekwengeta ebangeni 1 kungaba sezingeni leLulwimi Lwekucala Lekwengeta nobe Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta, badzinga kwakha sisekelo lesicinile setemlomo kanye nekutsi babone lokubhaliwe ngaleto tilwimi. Badzinga kutsi beve lulwimi lolunyenti lolukhulunywa ngendlela lelula kusimongcondvo 10 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 lebangasivisisa. Kulalela thishela acoca abuye afundze tindzaba letitfolakala etincwadzini letinkhulu letinetitfombe (Tincwadzi Letinkhulu) kuyindlela lenhle yekwenta loku; kuniketa simongcondvo lesivakalako sekutfutfukisa silulumagama nekusekela kutfutfukisa kucala kufundza nekubhala kwebantfwana. Njengobe kuvisisa kwebantfwana kukhula, badzinga ematfuba lamanyeti ekulalela nekulukhuluma lolulwimi ngetindlela letilula. Badzinga ematfuba ekuhlanganyela ngetinhloso letifanele, sibonelo, etigabeni tekucala loku kungenteka ngekulandzela ticondziso ngalelolwimi loluhlosiwe. Kubalulekile kwati kutsi uma bantfwana bangakwati kufundza nekubhala ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya, bangachubekisela loku lokulandzelako lokuphatselene nelwati lwekufundza nekubhala nemakhono ekufundza nekubhala elwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta: • lwati ngemisindvo – likhono lekuhlukanisa nekuhlobanisa emalunga nemisindvo. • lwati ngelubhalomagama – kuvisisa kutsi timphawu letisekhasini timele imisindvo. • lwati ngema-alfabhethi – kuvisisa kutsi tinhlavu timele imisindvo nekutsi tinhlavu tiyahlangana kute kwakheke emagama nemisho • kuvisisa kutsi umbhalo usho lokutsite nekutsi kufundza kumayelana nekutfola inshokutsi yembhalo • leminye imicondvo yemibhalo sib, nguletsi uma sifundza sicala esandleni sesancele siye esandleni sekudla. • imikhuba netindlelanchubo tekufundza nekubhala – uma bafundzi bakhona kufundza nekubhala ngekutetsemba ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya bangakhona kuchubekisela letindlelanchubo ekufundzeni nasekubhaleni ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. • lwati lwalokucuketfwe – lwati lolutfolakale kahle kulunye lulwimi luchubekela kulolunye lulwimi, ngako-ke uma ingcikitsi yentiwe eLulwimini Lwasekhaya loko kunika sisekelo sekutfutfuka kwekufundza nekubhala ngeLulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta Mayelana neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, bantfwana kufanele bakwati kufundza nekubhala ngekutetsemba kulolo lulwimi loluhlosiwe uma bacedza Libanga le-3, ikakhulukati nangabe batalusebentisa njengelulwimi lwabo lwekufundza nekufundzisa ebangeni 4. Mayelana neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta lolwabelwe sikhatsi lesincane, kutawugcilwa kabanti kutekuchumana ngetemlomo. Ngekufundza tincwadzi letilula ngeLulwimi lwabo Lekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta, bantfwana batawuletayela lolulwimi loluhlosiwe babuye bakhulise silulumagama sabo. Bangabuye basebentise emakhono lamasha ekubhala lebawatfolile kusekela kutfutfuka kwelulwimi lwetemlomo (sib, kubhala emagama encwadzini yesilulumagama kuyindlela lenhle yekutfutfukisa silulumagama). Kuhlalisana ngebunye Sizatfu sekucala Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta kutfutfukisa kuhlalisana ngebunye kuvikeleke kuhlukana ngekwebuhlanga nekukhatsalela wonkhewonkhe lokhona eklasini nasesikolweni (lulwimi, emasiko nebuhlanga). Kufundvwa kwetilwimi kutfutfukisa kuvisisa nekuncoma emasiko lehlukene. Kufundza lulwimi lolusha kufanele kufake ekhatsi lokwentiwako lokuphatselene nemasiko, imihambo nemikhuba sibonelo “ kukhophota uma ukhuluma nemuntfu lomdzala, kuhlanganisa tandla uma usho kutsi uyabonga njll. Tikolo kufanele ticinisekise kutsi lulwimi letilufundzisa ezingeni leLulwimi Lwesibili Lwekwengeta lungulolunye lwetilwimi le-9 tase Afrika letisemtsetfweni kantsi lolulwimi lukhetfwa ngekutfola luvo lwemkhandlu lowengamele sikolo. Inhloso lenkhulu yekharikhulamu yeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kutfutfukisa kusetjentiswa kwetilwimi temdzabu tase-Afrika nekwesekela labo labangalukhulumi kutsi bafundze lulwimi lwase-Afrika lokungenani ezingeni leLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eSigabeni Sabokhewane kusukela eBangeni 1. Imiphumela yelucwaningo ikhomba kutsi etikolweni lapho lulwimi lwekufundza nekufundzisa neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kuSingisi nobe Sibhunu, linyenti lebafundzi bema-Afrika alichumani nebalingani nabothishela babo ngaletilwimi letisuke tihamba embili. CAPS 11
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta litawuvula ematfuba kubo bonkhe bafundzi kute bakwati kukhuluma ngaletinye tilwimi kungabukwa Singisi neSibhunu kuphela. Bothishela batawukhutsatwa kutsi batfutfukise letinye tilwimi letingesiso Singisi neSibhunu kute kunakwe kwehlukana ngekwebuhlanga nebulwimilwimi. 2.1.2.2 Tinhloso ngco tekufundza Kufundza Lulwimi Lwesibili lwekwengeta kufanele kusite bafundzi kwenta loku: • kutfola emakhono elulwimi ladzingeka kutekuchumana ngalokufanele elulwimini lolubalulekile ezingeni lelisekelo. • kulalela, kukhuluma, kufundza/kwehlwaya nekubhala lulwimi ngekutetsemba lokutfutfukako kanye • nekutijabulisa. Lamakhono nendlela yekwenta tintfo kwakha sisekelo sekufundza kwemphilo yonkhe. • kuveta, ngekukhuluma, nasekubhaleni, nemiva (lephatselene nekutfukutsela nekujabula) kute banetseteke kulolulwimi. • kusebentisa lulwimi nemifanekiso yengcondvo kute batfolele lokunyenti ngabo nemasiko lahlukene. • nendzaweni lebahlala kuyo. Loku kutabenta bakwati kuveta lwati lebanalo nalabakutfolile ngemhlaba • ngemlomo nangekubhala. • kusebentisa lulwimi njjengelithulusi lekuveta lwati ngetihloko letetayelekile, kute basebenta ngetinhlobo letehlukene tematheksthi letivamile nekufundza ematheksthi bentele kutijabulisa, kutfola lwati lolusisekelo nekuchumana. 2.1.3 Kufundzisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta Kute kufundvwe Lulwimi Lwekwengeta ngalokufanele, kudzingeka kutsi ulusebentise ngaso sonkhe sikhatsi kute utfole lwati nemakhono lwetilwimi. Ngaloko-ke bothishela kufanele bacinisekise kutsi bafundzi bayalalela babuye bafundze Lulwimi Lwekwengeta etikhatsini letabelwe tinhloso letehlukene. Bafundzi badzinga kulalela Lulwimi Lwekwengetwa kute batfole lwati nekuvisisa (sib. inkhulumomphendvulwano) nekutijabulisa (sib. ingoma). ikakhulukati, badzinga ematfuba ekufundza nekucwaninga ngeLulwimi Lwekwengeta kute batfole lwati (sib. ticondziso tekwenta emasangweji). Lucwaningo lukhomba kutsi indlela lengiyo yekutfutfukisa silulumagama kungenteka ngekufundza ematheksthi lafanele. Kubalulekile kutsi temlomo, kubhala kanye nematheksthi etibonwa abe sezingeni lebafundzi lelifanele. Nangabe emaheksthi alukhuni kakhulu, bafundzi batawudvumala futsi angete bafundza lutfo; nangabe alula kakhulu, angeke kube khona tinkinga kantsi futsi nekufundza kutawufundvwa lokuncane. Indzima lebalulekile yathishela welulwimi ngukutsi alinganise lizinga letheksthi nelizinga lemfundzi. Kuso sonkhe Sigabeni Lesisemkhatsini, bafundzi kufanele balalele lokutste babuye bafundze ematheksthi lahambelana nekutfutfuka kwemakhono elulwimi lwabo. Bafundzi badzinga kuvisisa inhloso yekutsi kungani bakhulume. Kuso sonkhe Esigabeni sonkhe Lesisemkhatsini, bafundzi badzinga kutsi bente imisebenti yemlomo lehambelana nekutfutfuka kwemakhono elulwimi lwabo. Kubalulekile kutsi bafundzi banikwe timphendvulo tekusebenta kwabo kutemlomo kute bati kutsi ngukuphi lapho kufanele balungise khona futsi balungise njani Indzima lebalulekile yathishela welulwimi . ngukutsi anike kuphawula ngalokutfolakele/ timphendvulo letisecophelweni lelisetulu, lelihambelana nekuhlola lokwakhako Emabangeni 1-3, kubalulekile kutsi: • Kugcilwe kakhulu ekulaleleni nasekukhulumeni • Kube nekusekela lokuchubekako lokusekela kutfutfukiswa kwesilumagama, kwakhiwa kwemusho nendzima, nelulwimi lelikusimongcondvo. • Bafundzi basebenta ngetinhlobo letahlukene tematheksthi, letifaka ekhatsi ematheksthi latibonwa. Lamatheksthi aya ngekuba matima nabachubekela kulamanye emabanga. 12 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 2.1.4 Emakhono eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lutawufundziswa kumabanga 1 kuya ku-3 kuto tonkhe tilwimi leti-11 letisemtsetfweni. Ikharikhulamu yeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta igcile ekutfutfukisweni kwemakhono ekuchumana ngetemlomo. Ikharikhulamu yeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta itawufaka ekhatsi lamakhono lamcoka lalandzelako: • Kulalela nekukhuluma: Kuchumana ngetemlomo Emakhono ekucabanga nekunoma nesakhiwo nekutfutfuka kwemakhono elulwimi selulwimi nekusetjentiswa kutawuhlanganiswa • Emakhono ekucala kufundza nekubhala (lwati nemakhono ekulalela nekukhuluma nekucala ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo, kucala kufundza nekubhala kufundza nekubhala) Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lugcile ekufundzisweni kwelulwimi lwekuchumana nekutfutfukisa emakhono lasisekelo ekuchumana nalabanye. Kutawugcilwa kakhulukati emisebentini yekulalela nekukhuluma lefaka ekhatsi kufundza kubingelela, kulandzela ticondziso, kwenta ticelo, kusebentisa lulwimi lolumisiwe nekuhlangayela kutinkhulumomphendvulwano letilula kusetjentiswa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako. Uma thishela etfula Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta eBangeni 1, udzinga indlela lelula yekwetfula ‘lulwimi lwekwengeta’ kubo bonkhe bafundzi bakhe labasebancane. Indlela lenhle yekukwenta loku kusebentisa iphaphethi lengacanjwa ligama ngalelolulwimi lwekwengeta, sibonelo, iphaphethi lenguMusa. Esifundvweni sekucala thishela wetfula lephaphethi abuye atjele bafundzi kutsi Musa akwakwati kukhuluma lulwimi lwabo lwasekhaya, ukhona kuphela kukhuluma, sib. Siswati, ngako-ke kumele bamkhulumise ngeSiswati Musa. Musa utawuba luphawu lolungasuki eklasini lweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Thishela angetfula iphaphethi yesibili (sib. Iphaphethi lenguLihle) kute akhombise kuchumana kwabo eklasini leLulwimi Lwesibilii Lwekwengeta (Sib. kubingelelana) Uma tilwimi tifundvwa ngetemlomo, kudzingeka kutsi kuphindvwaphindvwe kanyenti kute kwesekelwe kubamba ngengcondvo. Tingoma letihambisana neminyakato netinkondlo, kucoca tindzaba ngalokuphindzaphindziwe nekufundza ngekuhlanganyela kufanele kutsi kube imisebenti lemcoka yeliklasi leLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Bantfwana bangaphindze bafundziswe lulwimi lolumisiwe, sibonelo, kubingelelana. Lenye indlela lesebenta kahle kakhulu Kuphendvula ngetitfo temtimba lokuyindlela yekuchumana bubindze, sib. bantfwana balandzela ticondziso nemisho lephocelelako ngendlela yekutijabulisa kusetjentiswa imidlalo lefana naletsi ‘Simon utsi….’ Tingoma letihambisana neminyakato netinkondlo ngulenye indlela yeKuphendvula ngetitfo temtimba. Kuphindzaphindza silulumagama neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako letifundvwe etindzabeni (letacocwa naletifundziwe), tingoma netikondlo kumele tibe imisebenti yemalanga onkhe. Silulumagama nelibintana lemagama lamcoka latfolakala etindzabeni, etingomeni nakumilolotelo kungasetjentiswa kusimongcondvo saseklasini kute kufakwe kuloko lokwentiwa malanga onkhe kubuye kutfutfukiswe nematfuba ekutsi bantfwana bakutfole babuye bakusebentise. Kungentiwa nemagama labekwa elubondzeni kute akhumbute thishela nebafundzi silulumagama lesifundzisiwe. Bantfwana bangadzimate bakwati kubhala ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya, lamagama bangawabhala kutichazamagama tabo (tincwadzi tesilulumagama) bese afakwa emidlalweni yesilulumagama nakumincintiswano. Bantfwana bangadzimate bakwati kufundza nekubhala ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya (uma bacedza Libanga 1), loku bangakusebentisa njengensita yekufundza Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Sibonelo, bangafundza tincwadzi letinkhulu nathishela wabo leticuketse titfombe letinyenti netheksthi lelula. ELulwimini Lwesibili Lwekwengeta bangafundza imibhalo lengekhatsi eklasini (sib. emalebuli, emagama laselubondzeni, emaphosta), babuye bafundze tincwadzi letilula teLulwimi Lwesibili Lwekwengeta uma titfolakala ekhoneni lekufundza. Bangabhala emagama lamasha kusichazamagama sabo (incwadzi yesilulumagama) bese bayawafundza. Loku kutawenta bantfwana kutsi baletayele Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta futsi batfutfukise silulumagama sabo. CAPS 13
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Ikharikhulamu yeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eSigabeni Sabokhewane ihlelwe ngalendlela: • lokucuketfwe, lwati nemakhono latawufundziswa ngethemu • tindlela tekwabiwa kwesikhatsi • lokuphakanyisiwe kweluhlolo lolungakahleleki • tinhla tetinsita letingasetjentiswa ngelibanga ngalinye 2.1.5 Tinhlobo tekufundza nekubhala Tifundvo teLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kufanele tifake ekhatsi tindlela tekufundza nekubhala letifana netemlomo, tibonwa, tinombolo nemibhalo. Bothishela bakhutsatwa kutsi basebentise Lulwimi Lwasekhaya kute basekele kufundziswa kweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta lapho kufanele khona. I-alfabhethi nembhalo losetjentiswe etilwimini tase-Afrika uyafana neweSingisi neSibhunu, sibonelo bafundzi beLulwimi Lwesibili Lwekwengeta batawukwati kubala nekubona timphawu tetinombolo kodvwa kumele bafundze emagama etinombolo ngelulwimi lolusha. Kukhutsatwa kusetjentiswa kwetingoma netinkondlo tekubala kute kufundziswe emagama etinombolo, emalanga eliviki, tinyanga temnyaka, njll. Indlelanchubo yekufundzisa lwati ngemisindvo itawuya ngelulwimi lolutawube lufundziswa. Kukhutsatwa kucoca tindzaba lokusekelwa ngetinsita tetibonwa netimviwa nakwetfulwa kufundza nekubhala imibhalo. Tincwadzi Letinkhulu nemaphosta ekucoca alungele Libanga 1 kuphela. Ebangeni 2 kufanele kusetjentiswe ematheksthi lanemagama lamcoka neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako. Ebangeni 3 kufanele kusetjentiswe ematheksthi lanemagama lalula laphindzaphindziwe, ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako nemisho kute kutfutfukiswe kucala kufundza nekubhala. Kulalela nekukhuluma Kufundza lulwimi lwekwengeta cishe kuyefana nekufundza lulwimi lwasekhaya ngaphandle nje kwekutsi kona kwenteka kamuva etimphilweni tebantfwana. Eminyakeni yekucala yekuphila kwabo, bantfwana beva emagama lamanyenti elulwimi lolulula lolukusimongcondvo, lokubenta babambe lulwimi nesilulumagama selulwimi lwabo lwasekhaya kancane kancane. Emuva kwesikhatsi nobe umnyaka, bantfwana bacala kukhuluma lulwimi lwabo lwasekhaya kodvwa hhayi ngemisho lephelele. Bacala ngekwakha ligama linye nobe lamabili, lebawasebentisela kuveta inshokutsi nenhloso lehlukahlukene. Bangavisisa lulwimi lolushubile kunekulukhuluma. Kubalulekile kutsi bothishela bakukhumbule loku uma bantfwana bafundza lulwimi lwekwengeta. Ebangeni 1, bafundzi badzinga kwembulelwa ngelulwimi lwetemlomo lolwetfulwa ngetindzaba neticondziso taseklasini. Kulalela tindzaba leticocwako kuyindlela lenhle kakhulu yekutsi bafundzi batfole lulwimi lwabo lwekwengeta. Thishela kudzingeka kutsi ente loku: • Kukhetsa indzaba lenesakhiwo lesilula nalesitiphindzaphindzako, lesitawenta kutsi bafundzi batibandzakanye netheksthi ngelulwimi loluyiphethini yekukhuluma kanyekanye (ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako) • Kugcina lulwimi lwakhe lulula kakhulu, akhulume angajaki abe asebentisa livi lemvelo • Kusebentisa iminyakato yemtimba, titfombe netintfo mbamba kwetfula silulumagama lesisha nekwesekela kuvisiseka kwendzaba; • Kucoca indzaba kanyenti, abe afaka bantfwana kutsi babambe lichaza njalonjalo, sibonelo ngekungenelela emakhorasini • Kubhala emagama lamcoka kumafleshikhadi bese anamatsiselwa elubondzeni lapho kubekwa khona emagama. Lenye indlela yekwetfulela bantfwana lulwimi lwekwengeta kulalela tindzaba (ematheksthi langemaciniso) letifundvwe nguthishela. Thishela ufundza encwadzini lenkhulu, lekuyincwadzi lenemifanekiso lemikhulu lenemagama lakhulisiwe lebatawukhona kuwabona bonkhe bafundzi ngalesikhatsi yena awafundza. Loku kubitwa ngekutsi ‘Kufundza 14 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 Ngekuhlanganyela’. Lokunye lokubuhle bekufundza ngekuhlanganyela kutsi nanobe kungumsebenti wekulalela lomuhle kakhulu, kuphindze kutfutfukise likhono lemfundzi lekucala kufundza nekubhala. Kwenta sibonelo, bantfwana bafundza lwati kulokubhaliwe (sib. kwekutsi sicala kufundza ngaphambili sigcine ngemuva kwencwadzi, nekutsi sicala kufundza esancele siye esekudla sibuye sicale etulu siye entasi kwelikhasi), babuye bacale kubona emagama lambalwa labhalwe ngelulwimi lwekwengeta (sib. yena, bona). Bafundzi kufanele bawetayele umsebenti wekufundza ngekuhlanganyela njengobe batakube bawenta etifundvweni tabo teLulwimi Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta. Uma kungenteka kutsi kucocwe indzaba lefanako ngeLulwimi Lwasekhaya, Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta loko kungasekela kufundvwa kwelulwimi lapho kungenteka khona. Lenye indlela lenhle yekwetfulela bantfwana lulwimi lwekwengeta kunika ticondziso letiula lebatatilandzela ngekusebentisa imitimba yabo, sibonelo, thishela utsi, ‘Wota lapha, Thabo,’ alandzelisa ngekunyakatisa umtimba, bese uyeta Thabo. Lendlela, leyatiwa njengekuphendvula ngetitfo temtimba inebuhle bekutsi thishela angakhona kubona ngekushesha kutsi ngabe Thabo uyevisisa nobe cha, bese usho lokutsite mayelana nesento sakhe njengekutsi- wente kahle, Thabo,’ nobe thishela angaphindza lesicondziso angasheshisi, agcizelele ngekusebentisa iminyakato yemtimba ngemandla. Lulwimi lwaseklasini (sib. Wota ngembi kweliklasi uhlale emethini) lunika ematfuba lamanyenti ekwetfula kuphendvula ngemtimba ngendlela leyetayelekile. Tingoma letineminyakato netinkondlo nato tiyindlela lenhle kakhulu yekuhlanganisa lulwimi nemsebenti lotsintsa umtimba ngendlela lesekela kuvisisa nekukhunjulwa kwelulwimi. Buhle baletindlela letintsatfu letichazwe ngenhla (kulalela tindzaba, Kufundza Ngekuhlanganyela nekuphendvula ngemtimba) ngukutsi tonkhe tigcile ekufundvweni kwelulwimi ngekulalela sivisiso. Loku kucedza bumatima kubafundzi labasebancane lekumele bakhulume, kwehlise kwetfuka futsi kubente bagcile ekuvisiseni lolulwimi. Nanobe kunjalo, bafundzi kute babe basebentisi belulwimi labanelwati lolwanele, kumele batetayete kulukhuluma. Lulwlimi lolukhulunywa bafundzi ekucaleni lutakuba ngulolumisiwe – tingoma letibanjwa ngenhloko netinkondlo letineminyakato tingulolunye luhlobo lwelulwimi lolumisiwe lolufundvwa njengeticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako, sibonelo, ‘Kusile, unjani?’ ‘Ngiyaphila, unjani wena?’ Kodvwa njengoba bantfwana bacala kuvisisa lulwimi lwekwengeta, kancane kancane kumele bacale kukhuluma, bacale ngekusho ligama linye nobe lamabili. Kwenta sibonelo, kuphendvula umbuto lobutwe nguthishela, ‘Ngabe uyitsandzile lendzaba,’ umfundzi aphendvule nga- ‘Yebo’ nobe ‘cha.’ Imidlalo iyindlela lenhle yekugcizelela lulwimi ibe iniketa bafundzi litfuba lekuba yincenye yekufundza. Kwenta sibonela thishela angasebentisa siyingi nakafundzisa lulwimi lolumisiwe. Umntfwana munye acale ngekubuta kutsi ‘ungubani libito lakho?’ Aphendvule umntfwana lolandzelako atsi (sib. Zuki) kuphindze kubute lomunye futsi umntfwana lolandzelako atsi ‘ungubani libito lakho?’ kuchubeke njalo wonkhe umtfwana adzimate abambe lichaza. Kwekucala, lulwimi lolucala kukhulunywa kumele lutfutfukiswe ngekusekelwa (sib. lukhonjiswe ngekwenta lubuye lusekelwe). Kwenta sibonelo, bafundzi bangacala ngekuhaya/kuhlabelela tingoma letineminyakato netinkondlo, baphindzaphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako, kuphindzaphindza silulumagama ngekuhlanganyela ngekuhamba kwesikhatsi batibandzakanye emidlalweni yekulingisa lelula, inkhulumomphendvulwano, njll. Bantfwana bangaphindze bacoce incenye yalendzaba ngekusitwa nguthishela basebentise tinsita (sib. emamaski, emaphaphethi, njll.) Thishela kumele acinisekise kutsi bonkhe bantfwana batfola litfuba lekukhuluma ngelulwimi lolusha lwekwengeta endzaweni lephephile nalesekelako. Njengobe bafundzi bachubeka ngesivinini lesehlukene, thishela kumele ahlele ematfuba ekukhuluma afake ekhatsi kukhomba nekubita tintfo ngemagama etitfombeni naseklasini, njll. Njengobe bantfwana bachubekela kulamanye emabanga, thishela kufanele alindzele kutsi bafundzi bakhulume lokunyenti nemagama lebawakhulumako ngalolulwimi. abe madze. Imisebenti yeKulalela neKukhuluma ihlelwa ngetingcikitsi. Kuphakanyiswa kutsi thishela akhetse tingcikitsi letimbili lokungenani ngethemu eBangeni 1 neLibanga 2 netingcikitsi letintsatfu eBangeni 3. Thishela kufanele akhetse tingcikitsi letihambisana nekufundzisa lulwimi lwekwengeta. Letingcikitsi kumele kube nguleto lebatetayele kakhulu bafundzi, lokungenani leto lebatisebentisile eLulwimini Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta. CAPS 15
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Sizatfu sekusebentisa tingcikitsi kutsi kwentiwe lula kuvuselelwa kabusha njalonjalo kwesilulumagama netakhi telulwimi kutimongcondvo letifanele. Kwenta sibonelo, emagama lahambisana nemtimba (buso, emehlo, tindlebe, imphumulo, umlomo, imikhono, imilente, tinyawo) netindzawo latfolakala kuto (Khomba _____yakho. / Lena yi _____ yami. /Leti ti _____tami.). Lamagama kufanele eviwe kanyenti abe asuselwa kusimongcondvo lesitsite, bafundzi- ke badzinga ematfuba ekuwasebentisa lamagama. Ingce nje uma silulumagama netakhi kuvuselelwa njalonjalo, kutawenta bafundzi bakukhumbule babuye bakusebentise futsi. Kucala kufundza nekubhala eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta kugcilwe ekutfutfukiseni kucala kufundza nekubhala lokungaba lulwimi lwetemlomo lolwentiwa ngemisebenti yekulalela nekukhuluma ( tingoma, tinkondlo, ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako, imisho lephocelelako, ticondziso, kucoca tindzaba), lwati ngeluntjintjomsindvo (kwatisa ngemisindvo lekhulunywako nekutsi lemisindvo ihlangana njani kute yakhe emagama), lwati ngemibhalo, lwati ngemisindvo ( kuhlobana kwemisindvo yetinhlavu, kuhumusha, kuhlanganisa, kuhlahlela) nemakhono ekucala kubhala. Emakhono ekucala kufundza (sib. kukhomba tintfo letitsite, kufundza titfombe, kulandzelanisa titfombe, njll.) etfulwa ngekucoca tindzaba, kufundza ngekuhlanganyela nekufundza ngekuphimisela lokukhonjwa nguthishela. Ngekuhamba kwesikhatsi, eBangeni 3, imisebenti yekucala kubhala ingahlanganiswa nemisebenti yekucala kufundza. Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati ngemisindvo Sigaba sekucala sekufundza kuhumusha lokubhalliwe sentiwa ngetemlomo ngekusebentisa emakhono elwati ngeluntjintjomsindvo nelwati ngemisindvo. Kokubili kubalulekile futsi kusitjela ngemakhono ebafundzi ekufundza labatakuba nawo ngekuhamba kwesikhatsi. Imicondvo yekufundzisa emakhono elwati ngeluntjintjomsindvo nemisindvo ifaka loku: • Kuva imisindvo lephindvwaphindvwako (umdlalo wemagama) yetingoma netinkondlo • Kushaya tandla emagameni lakhulunywe emshweni • Kushaya tandla emalungeni emagama lakhulunyiwe • Kuhlahlela emagama lakhulunyiwe abe ngemalunga nekuwahlanganisa abuyele esimeni sawo futsi • Kukhona kuva imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama • Kushaya tandla emsindvweni ngamunye (imisindvo) emagameni lakhulunyiwe • Kuhlahlela emagama lakhulunyiwe abe yimisindvo nekuwahlanganisa abuyele esimeni sawo futsi • Kubona kuhlobana kwemisindvo yetinhlavu Kucocisana nekufundziswa kwekuhlobana kwemisindvo yetinhlavu lokwenteka kungakatelelwa elulwimini lolusha kufanele kwenteke eBangeni 3. Kulesikhatsi lesi imisindvo yeLulwimi Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta itawube seyatiwa. Kucocisana kutawube kumayelana nalokufanako kanye nalokwehlukile emisindvweni yetinhlavu te-alfabhethi lengeLulwimi lwesibili Lwekwengeta, sib. Luhlavu “a” ant (English); “a” appel (Afrikaans) and “a” ami (Siswati). Kufundza ngekuhlanganyela Kufundza ngekuhlanganyela kuyindlelanchubo lemncoka letawusetjentiselwa kutfutfukisa emakhono ekufundza ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kusukela eBangeni 1 kuchubekele embili. Kufundza ngekuhlanganyela kuyintfo lebalulekile legcile ekutfutfukisweni kwelulwimi nekufundza nekubhala. Inhloso yekufundza ngekuhlanganyela Emabangeni 1 - 3 kwetfulela bafundzi Lulwimi lwabo Lwesibili Lwekwengeta ngesimongcondvo lesifanele nalesamukelekile. Kubuye kutfutfukise lizinga lebafundzi lekucala kufundza nekubhala ngeLulwimi lwabo Lwekwengeta. Ezingeni leLibanga 1, thishela kufanele: 16 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 • akhetse ematheksthi etibonwa lakhulisiwe lalula (sib. Incwadzi Lenkhulu, Emaphosta ekucocisana) lanetitfombe letinyenti letibonakala kahle. • entise bafundzi imisebenti yekukhuluma ngetitfombe ngalesikhatsi bafundza • acoce indzaba lephatselene netitfombe; • akhutsate bafundzi kutsi baphindze tincenye tendzaba lecociwe Emabangeni 2 ne- 3 ematheksthi eKufundza ngeKuhlanganyela (Tincwadzi Letinkhulu) kufanele afake ekhatsi emagama, ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako nemisho lemifisha. Thishela kufanele: • akhulume nebafundzi ngetitfombe kute bavisise silulumagama. • afundze itheksthi emahlandla lamanyenti asebentisa umuno wakhe nobe intfo yekukhomba kwentela kutsi bafundzi bakwati kulandzela indlela lachubeka ngayo nakafundza. • abute imibuto lemayelana nendzaba. • abandzakanye bafundzi kancane kancane ‘ekufundzeni’ indzaba. • abhale emagama labalulekile (emafleshikhadi) lamayelana nesitfombe bese uwanamatsisela elubondzeni (lamagama angasetjentiselwa kutilololnga, kubuyeketa nekwenta imidlalo) Sivisiso ELulwimini Lwesibili Lwekwengeta kugcilwe kusiviso lesilalelwako nalesinetibonwa. Loku kungatfutfukiswa ngekwakha silulumagama nekubuta imibuto letakwenta bafundzi batibandzakanye naletheksthi. Thishela kufanele acale ngekubuta imibuto lemayelana netheksthi yetibonwa, sib. kubita tintfo ngemagama nekutikhomba nekubuta imibuto lesebaleni lebuta ligama ngeligama (Ngubani? Yini? Kuphi?). 2.1.6 Sakhiwo Selulwimi Nekusetjentiswa Emabangeni 1-3, sakhiwo selulwimi nekusetjentiswa sifundvwa ngekungateleli, ngekwembuleleka ngelulwimi lolukhulunywako ngendlela lefanele. Kufundza lokungatelele kutakwenteka ngekulalela tindzaba, kufundza ngekuhlanganyela, tingoma netinkondlo, kuphendvula ngeminyakato yemtimba, ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako nelulwimi lolumisiwe. Kwenta sibonelo, uma thishela etfula indzaba lensha utawufundzisa silulumagama asebentisa titfombe netintfo mbamba. Angabhala emagama kumafleshikhadi bese uwanamatsisela elubondzeni lapho kubekwa khona emagama. Loku thishela utakusebentisela kutilolonga nekubuyeketa abuye akwente incenye yemisebenti lefana nemidlalo. 2.1.7 Tihloko netingcikitsi Tihloko netingcikitsi kufanele tikhetfwe ngekucophelela kwentelwe kutsi lulwimi nesilulumagama sivuselelwe njalonjalo ngaleyondlela kutawube kufundvwa. Asibuke nje ingcikitsi letsi Mine ingalandzelwa nguletsi Umndeni wami, Sikolo sami njll. Letingcikitsi netihloko tona leti tingaphindvwaphindvwa tibuye titfutfukiswe eBangeni 2 na-3. Tingcikitsi kufanele tihlelwe ngendlela leletsa kutfutfuka kwelulwimi lolutawusetjentiswa nakuchunyanwa kutenhlalo etikolweni nakuletinye tindzawo. CAPS 17
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Tingcikitsi letiphakanyisiwe: Libanga 1 Libanga 2 Libanga 3 Mine nemtimba wami Mine nemtimba wami Mine nemtimba wami Bangani Bangani Bangani Likhaya lakitsi Likhaya lakitsi Likhaya lakitsi Umndeni wami Umndeni wami Umndeni wami Timphahla Kuyotsenga Kuyotsenga Esikolweni Esikolweni Esikolweni Simo selitulu Simo selitulu Simo selitulu Tilwane Tilwane Tilwane Bantfu labasisitako Bantfu labasisitako Bantfu labasisitako Kudla Kudla Kudla Temidlalo Temidlalo Temidlalo Tikhatsi/tigaba temnyaka Titfutsi Lipulasi Temidlalo Imibungato yemikhosi (tinsuku Imibungato yemikhosi (tinsuku Imibungato yemikhosi (tinsuku tekutalwa, imigidvo, njll.) tekutalwa, imigidvo, njll.) tekutalwa, imigidvo, njll.) 2.1.8 Luhlelo Lwemfundvo Nendlelanchubo Yekufundzisa Luhlelo lwemfundvo kufanele lukhutsate kufundza ngekusitana nangekuhlanganyela nekufundzisa umsebenti lowentiwa ngababili, imisebenti yemacenjana lamancane kantsi nebafundzi kufanele banikwe ematfuba lamanyenti ekukhuluma ngelulwimi lolusha basebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako (kuphendvula nababingelelwa, kutibandzakanya kunkhulumomphendvulwano, kudlala imidlalo yelulwimi, tingoma letihambisana neminyakato njll.) Kugcugcutelwa kusetjentiswa kwendlelanchubo yekusebentisa imiva leminyenti. Lolulwimi lolusha kufanele lufundvwe ngendlela yekutijabulisa lenemisebenti yekuphindzaphindza emagama kanyekanye, kuphendvula ngeminyakato yemtimba, kulingisa, kwenta ticubulo letineminyakato netinkondlo letihambisana netibonwa, timviwa nekunyakata kwetitfo temtimba. Bothishela kufanele bafune ematfuba langasetjentiswa bafundzi kute bakwati kusebentisa emakhono elulwimi lolusha lebalutfolile (kubingelela ngato tonkhe tilwimi letintsatfu, kuhlabelela tingoma tetinsuku tekutalwa, tintfo letisetjentiswa ekhonsatini yesikolo, emalanga lakhululekile, njll.) 2.1.9 Kuphatfwa Kweliklasi Netinsita Emaklasi aseNingizimu Afrika anetinhlanga letahlukahlukene futsi afaka tonkhe tinhlobo tebafundzi ndzawonye. Kuyimvama kutsi kutfolakale bafundzi labakhuluma tilwimi letendlula kulunye letiLulwimi Lwasekhaya kubo lokungenteka kutsi akusilo lulwimi lwekufundza nekufundzisa lwaleso sikolo. Kuletinye timongcondvo lolulwimi lolufundziswa ngelizinga Lelulwimi Lwesibili Lwekwengeta kungatfolakala kutsi luLulwimi Lwasekhaya kulabanye balabafundzi. Kuletimongcondvo letifana naleti thishela lofundzisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta kufanele ahlele umsebenti lotawenta kutsi bafundzi lokuLulwimi lwabo Lwasekhaya nalabo lokuLulwimi lwabo Lwesibili Lwekwengeta bative bayincenye yalemisebenti. Bohishela kufanele basebentise bafundzi labakhuluma Lulwimi Lwasekhaya kutsi bakhombe labanye babuye babasekele kutsi babe ngemahambambili ngetikhatsi tekufundzisa kwabontsanga lapho bangakwati kusita bafundzi lokuLulwimi lwabo Lwesibili Lwekwengeta (labangalukhulumi lolulwimi). 18 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 Kusetjentiswa kweLulwimi Lwasekhaya kahlekahle kufanele kusentjentiselwe kusekela kufundziswa kweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Kungentiwa emagama lananyatsiselwa elubondzeni kute akhumbute thishela nebafundzi ngesilulumagama lesifundvwe kuletilwimi letintsatfu letehlukene. Bothishela bayakhutsatwa kutsi basebentise imibala kute kubonakale umehluko emkhatsini wesilulumagama lesibalulekile seLulwimi Lwasekhaya, Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta, neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Imidlalo yelulwimi lefana naletsi (Simoni utsi..., ngikuphicaphica… njll) kufanele isetjentiselwe kufundzisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako nesilulumagama lesimcoka. Tinsita letifana (netintfo mbamba, emaphosta ekucocisana, Tincwadzi Letinkhulu, ligcogco letindzaba, tingoma netinkondlo, emamaski, emaphaphethi lokufaka ekhatsi Tincwadzi Letinkhulu letentiwe bafundzi nathishela, tincwadzi temazigi-zegi kufanele tisetjentiswe. 2.2 KUHLOLA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA Tinhlelo tekuhlola eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta kufanele tingabi nguletihlelekile futsi tenteke ngalokuchubekako (kuphendvula nawubingelelwa, imisho lephocelelako, kuniketa ticondziso, kuhaya tingoma letihambisana neminyakato netinkondlo, kutibandzakanya kunkhulumomphendvulwano, kubamba lichaza ekulingiseni, kuphendvula tindzaba, kusho emagama etintfo, njll.) Luhlolo lolunyenti kufanele lwenteke ngekubabuka bafundzi benta lokutsite, kuphendvula ngemlomo nekukhombisa lokutsite. Thishela utawusebentisa luhla lwekuhlola nakarekhoda imiphumela yeluhlolo. Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta alusetjentiselwa kwendlulisela umfundzi ebangeni lelilandzelako Emabangeni 1- 3. 2.3 KWABIWA KWESIKHATSI NELUHLELO LWESIKHATSI Sikhatsi lesiphakanyiselwe kufundzisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta eSigabeni Sabokhewane sili-awa 1 ngeliviki. Tikolo tiyakhutsatwa kutsi titicambele tindlela tekusebentisa leli-awa leLulwimi Lwesibili Lwekwengeta ngeliviki emaBangeni 1-3. Kuphakanyiswa tindlela teLuhlelo lwesikhatsi letilandzelako: • 4 tifundvo x 15 emaminithi eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta ngeliviki (sib. uMsombuluko kuya kuLesine) • 3 tifundvo x 20 emaminithi eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta ngeliviki ( sib. uMsombuluko kuya kuLesitsatfu) • 2 tifundvo x 30 emaminithi eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta ngeliviki (sib. uMsombuluko kuya kuLesine) • Kucashwa kwabothishela kufanele kuhambisane neluhlelo lwesikhtsi seLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. 2.4 KWEDLULISELA BAFUNDZI KULELINYE LIBANGA: EMABANGENI 1 - 3 Tidzingo tekwedlulisela bafundzi kulelinye libanga emabangeni 1-3 angeke tiguculwe ngekwetfulwa kweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta angeke lusentjentiswe nakudluliswa bafundzi baya kulelinye libanga. 2.5 KUREKHODA NEKUBIKA: EMABANGENI 1 - 3 Imphumelelo yemfundzi eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta kudzingeka kutsi ilandzelelwe ngekutsi kugcinwe bufakazi ngendlela yetinhla tekota nekota, emanotsi alokubukwako njll. Tikolo (Bothishela) bayagcugcutelwa kutsi babike ngekusebenta kwemfundzi eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta emakhadinimbiko ebafundzi ekota ngekota. CAPS 19
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 2.6 TINSITA TEKUSEKELA KUFUNDZA NEKUFUNDZISA Thishela kumele abe naloku: a) Sitatinde Senchubomgomo Yekharikhulamu Nekuhlola b) Language in Education Policy (LiEP) c) Tichazamagama naletinye tincwadzi tekutfola lwati (tichazamagama tetilwimi letimbili netichazamagama tetilwimi letinyenti; thesaurus; encyclopaedia, incwadzi yelulwimi lebhaleke kahle njll) d) Umgodla wetinsita teLulwimini Lwesibili Lwekwengeta Esigabeni Sabokhewane: • Luhlelo Lwesifundvo; • Tincwadzi letiNkhulu; • Emaphosta ekcocisana lahambisana netingcikitsi teLulwimini Lwesibili Lwekwengeta • Ligcogco letindzaba, tinkondlo netingoma; • Ema-CD lanetingoma, tinkondlo letineminyakato netinkhulumomphendvulwano e) Ifayeli yetinsita yathishela/libhuku lathishela: loku kungaba yifayela leyentiwe ngetintfo letigcogcwe nguthishela nobe umhlahlandlela wathishela loshicilelwe, watsengwa f) Thishela akhone kutfola tinsita tekufundza taseklasini, esikolweni na-/nobe emtaponcwadzi wasemmangweni kute akwati kusita bafundzi nabafundza. g) Lokulalelwako/tinsita letitibonwa 20 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3 LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 • Uphendvula tibingelelo letilula, asebentisa • Uphendvula tibingelelo letilula kanye netivaleliso, • Uphendvula abuye asebentise tibingelelo ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo netivaleliso ngekutetsemba. CAPS (sib. ‘Sawubona’) lovakalako, (sib. ‘Kusile.’ ‘Unjani?’ ‘Ngiyaphla’) • Ubamba ngenhloko abuye alingise tinkondlo ngababili nangemacembu lamancane. • Uphendvula tibingelelo netivaleliso letilula letilula netingoma letineminyakato ngababili • Uhlabelela tingoma letilula abuye ente nangemacembu, bakhombisa kutetsemba • Uhlabelela tingoma letilula abuye ente neminyakato asitwa nguthishela (ngababili nenshisekelo. neminyakato asitwa nguthishela (ngababili noma nangemacembu lamancane) emacenjini lamancane) (tingoma letihambisana • Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama nesihloko nobe ingcikitsi lekhetsiwe) • Uhlanganyela ekuhayeni tinkondlo letilula setemlomo asebentisa tingcikitsi nobe tihloko. letineminyakato netingoma bente iminyakato • Uhaya tinkondlo letilula letihambelana netingcikitsi • Wati umuntfu, silwane nobe intfo uma kuchazwa ngababili nangemacembu lamancane letikhetsiwe kanye nathishela, ngababili ngetiphicaphicwano, lenetinkhomba leti- 2/3 nangemacembu lamancane. • Balingisa tinkhulumomphendvulwano letilula ngababili nobe ngemacembu lamancane basitwa nguthishela akhombisa kubingelela (sib. ‘Nginetinyawo letimbili. Ngingandiza. • Wenta lokushiwo imisho lephocelelako (sib. nekuvalelisa ngababili nangemacembu Ngingubani?’) Sukuma, hlala phasi.) lamancane (sib. ‘Sawubona ligama lami ngingu • Wati abuye asho emagama etintfo ngalolulwimi • Ulandzela ticondziso letilula taseklasini (sib. ____. Ungubani wena? Utsandzani?’) lolusha (incwadzi, ipenseli, sicatfulo, lihembe ‘Shaya tandla takho’) nathishela nangababili KULALELA NEKUKHULUMA • Ukhomba abuye asho emagama etintfo njll.) • Ukhomba tintfo letiseklasini nobe etitfombeni (sib. letiseklasini nobe etitfombeni ngekulandzela • Ubamba lichaza emidlalweni yekulingisa lelula Ngikhombe situlo. Khomba …) ticondziso tathishela, (sib. ‘Ngikhombe • Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Simoni utsi … intfombatana legcoke liloko lelibovu’). Tsintsa inhloko yakho, njll.) kanye nathishela • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo nangababili. kusetjentiswa tingcikitsi nobe tihloko. • Usebentisa lolunye lulwimi lolumisiwe (sib. Ngiyacela, ngiyabonga) SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 21
SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3 • Ulingisa kubingelela (Imisho le-2) ngababili • Udlala imidlalo yelulwimi (sib. ‘Simoni utsi’ ) • nakunkhulumomphendvulwano (lenemisho 22 nangemacembu lamancane (sib. ‘Kusile Thando, ngababili nangemacembu lamancane. le-2 kuya ku-3) ngekusitwa nguthishela Unjani?’ ‘ Kusile Nomsa, Ngiyaphila’) akhombisa kubingelela, kuvalelisa/kucocisana • Wenta ticelo letilula, (sib. ‘Ngicela kuya endlini ngababili nangemacembu lamancane • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo lencane? Ngicela ipenseli?’) (sekulalela nekukhuluma) kusetjentiswa tingcikitsi • Uphendvula abuye ente ticelo letilula • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Ngiyacela nobe tihloko na- ngiyabonga, ncesi, ngiyacolisa,) • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. ‘Ncesi; Kucoca tindzaba Ngiyacolisa’, Namuhla, Kusasa, Itolo) • Uphendvula ngekulandzela ticondziso letilula • Ulalela tindzaba letilula naletimfisha leticocwa letiniketwa nguthishela ngemlomo: ayedvwa, • Ulingisa abuye abambe lichaza engcocweni nguthishela ngababili nangemacembu lamancane (sib.‘Mani lemfisha asebentisa lulwimi lolumisiwe (imisho emgceni.’) le-2 kuya ku- 4) ngekusitwa nguthishela • Ulalela tindzaba letilula naletimfisha leticocwa (sib. kuhlangana nekubingelelana) ngababili nguthishela bese uphindza ticeshana telulwimi • Uphendvula imibuto lelula layibutwa nguthishela nangemacembu lamancane. letinemcondvo lovakalako ngesikhatsi lesifanele. nabontsanga labatsatsa indzima yathishela (sib. ‘Ungubani ligama lakho? Uhlala kuphi?) • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni • Ukhomba abuye asho emagama etintfo alandzela ticondziso tathishela (sib. letisetitfombeni Kucoca tindzaba ‘Ubonani esitfombeni?’ ‘Shano kutsi ubonani Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi • Utfokotela kulalela tindzaba letilula esitfombeni’) telulwimi naletimfisha leticocwako nobe letifundvwako • Udlala imidlalo yelulwimi phakatsi bese ungenelela emakhorasini ngesikhatsi • Uphendvula tibingelelo nemisho lephocelelako. nangaphandle kweliklasi nabontsanga lesifanele aphindzaphindze ticeshana telulwimi • Uphindza ticeshana telulwimi letinemcondvo nangemacembu lamancane babukwa letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona lovakalako ngekutetsemba nguthishela. ngababili nangemacembu lamancane • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo • Uphendvula ngekwenta lokushiwo ticondziso LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 • Usho emagama aletinye tintfo letisesitfombeni letilula latinikwa nguthishela ngemlomo, ngekuphendvula imibuto lebutwa nguthishela ayedvwa nangababili. (sib. Yini? Ngubani?) SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula lebutwa nguthishela nebafundzi labatsatsa sikhundla sathishela (sib. ‘Yini, Ngubani, Kuphi, Kanjani’)
SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3 • Uphendvula imibuto lecondzile, lelula • Wenta ticelo netinkhulumo letilula ngalolulwimi lemayelana nendzaba asitwa titfombe, (sib. lolusha asitwa nguthishela (sib. ‘Ngicela Yini? Ngubani? Kuphi) ingilazi yemanti?’, ‘Ngicela kuya ngaphandle CAPS ngiyodlala?’) • Ulingisa incenye yendzaba asebentisa iminyakato yemtimba netinsita (emamaski, • Banikana ematfuba ekuniketa ticondziso emaphaphethi njll) letilula nemisho lephocelelako ngalesikhatsi badlala imidlalo yelulwimi nabontsanga. Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi • Ulandzela ticondziso letimfisha leti 2-3 letilandzelanako letiniketwa nguthishela ( • Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama ‘Buya nemngani wakho phambi kweliklasi’) setemlomo • Ulalela thishela acoca ngalokwentekile (imisho • Usebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo le-2) asho lekakwentile lovakalako ngekutetsemba • Ngekusitwa nguthishela, uphindza acoce • Uphendula ticelo letilula, imisho lephocelelako ngalokwentekile lokulula (1-2 imisho) sib, neticondziso bafundzi batjela thishela ngesimo selitulu. • Usebentisa lulwimi lolumisiwe lolulula Kucoca tindzaba • Ucala kuvisisa nekwati kusebentisa takhi • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi leticocwako naletifundvwako bese ungenelela lolukhulunywako sib. Tabito (mine, kwami, tsine emakhorasini ngesikhatsi lesifanele abuye njll.) aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo • Uphendvula imibuto lovakalako lapho kufanele khona ngababili • Uvisisa abuye asebentise tento etingcocweni nangemacembu lamancane; letilula • Wenta lokushiwo imisho lephocelelako SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 • Uphendvula ticelo letilula, imisho lephocelelako neticondziso 23
SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3 • Uphendvula imibuto lecondzile, lelula 24 lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha, (sib. Yini? Ngubani? Kuphi) • Uvisisa imibhalo layibonako • Ulalela abuye aphendvule imibuto ngendzaba, lefundvwe nguthishela ngekuphimisela • Ulingisa incenye yendzaba asebentisa iminyakato yemtimba netinsita (emamaski, emaphaphethi njll) • Ucoca incenye yendzaba asitwa nguthishela. Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi • Usebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako ngekutetsemba • Uphendvula ticelo letilula, imisho lephocelelako neticondziso. • Usebentisa lulwimi lolumisiwe lolulula • Ucala kuvisisa nekwati kusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako sib. Tabito (mine, kwami, LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 tsine njll.) • Uphendvula imibuto SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA • Uvisisa abuye asebentise tento etingcocweni letilula • Wenta lokushiwo imisho lephocelelako
SIGABA 3: SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3 • Uchubeka nekwakha abuye akhombise silulumagama neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako CAPS kutinkhulumomphendvulwano letilula • Usebentisa indlela lephikisako sib. angikwati kuhlamba njll. SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 25
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3 LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 26 Lwati ngeluntjintjomsindvo Lwati ngeluntjintjomsindvo Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo • Ushaya tandla emagameni lasetingomeni • Ushaya tandla / ushaya iminwe / uyazuba • Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga letineminyakato, tinkondlo, imisho / ushaya tinyawo phasi emalungeni abuye awahlanganise futsi lemifishane lekhulunywako (Ngikhahlela emagama latayelekile nasemishweni • Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, ibhola, ngiyabonga; njll.) lekhulunywako. khuluma, na- enta) • Ushaya tandla emalungeni emagama • Uhlahlela abuye ahlanganise emagama • Uva imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lasemcoka lakhulunywako (Sa-wu-bo-na; lakhulunywako abe ngemalunga ( sib. lakhulunywako njll.), engomeni, enkondlweni, kumlolotelo, ma-ke, make) endzabeni • Utfola kutsi mingaki imisindvo elungeni ngalinye • Uhlahlela abuye ahlanganise imisindvo emagameni latayelekile • Ushaya tandla / ushaya iminwe / uyazuba / emagameni lakhulunywako, sib.ba-be, ushaya tinyawo phasi emalungeni eligama, babe. • Uva kuhlobana kwemisindvo netinhlavu letihamba engoma, inkondlo, indzaba (sib. Si- ya-bon- ngalunye letiphimiseka ngendlela lefanako eLulwimini • Uva imisindvo lesekucaleni kwemagama ga) Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, lakhulunywako f, g, h, l, m, n, s, njll.) Enta lokungenani munye umsindvo • Uva imisindvo lephindvwako (emidlalweni • Uva imisindvo lesekugcineni kwemagama ngeliviki. yemagama) lakhulunywako, sib. baleka • Uva leminye imisindvo leyehlukile, sib. bonkhamisa. • Uva imisindvo lesekucaleni kwemagama • Uva imisindvo lesekucaleni nasekugcineni lakhulunywako (inhloko; liso; njll.) • Ushaya tandla kumsindvo ngamunye emagameni kwemagama lakhulunywako lakhulunywako • Uhlahlela emagama lakhulunywako • Uhlahlela imisho lekhulunywako ibe ngekushaya tandla elungeni ngalinye (sib. • Uva leminye imisindvo lesekucaleni kwemagama ngemagama latimele ngekushaya tandla EMAKHONO EKUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA emagama lasendzabeni) lokungenteka ingafani eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 egameni ngalinye neLulwimi Lwasekhaya Kufundza ngekuhlanganyela • Kucoca indzaba (tindzaba letilula SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA letihambisana nengcikitsi) ngetinsita letinjengeTincwadzi Letinkhulu, tibonwa, emaphaphethi njll.
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3 • Batibandzakanya netibonwa letisetincwadzini Kufundza ngekuhlanganyela Kufundza ngekuhlanganyela letinkhulu / emaphosta ekucocisana bakanye • Ulalela indzaba lecocwako abe alandzela • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa nathishela. CAPS thishela abuye abuke titfombe (Tincwadzi ngalokwentekile nobe ematheksthi langemaciniso • Ngemuva kwekuphindzaphindza Letinkhulu, emaphosta ekucocisana njll) lacocwako nobe lafundvwe etiNcwadzini Letinkhulu nobe kutibandzakanya netibonwa, baphindza kumaphosta lanemidvwebo abuye angenele emakhorasini • Ufundza itheksthi ngekuphimisela kanye silulumagama lesimcoka (buka, uve, shano ngesikhatsi lesifanele nathishela. Liklasi lonkhe lifundza indzaba ubuye wente) lefanako nobe itheksthi lengemaciniso • Uladzela itheksthi lesifundvwe nguthishela. Ngekufundza • Ngemuva kwekuphindzaphindza kucocwa kanye nathishela lokulandzelako kwetheksthi lefanako nathishela kwendzaba, baphindza ticeshana telulwimi nabontsanga, ufundza ngekushelela abuye akhombise • Ukhuluma ngetitfombe letisendzabeni letinemcondvo lovakalako ebusweni kutsi uyayivisisa indzaba. asebentise Lulwimi Lwesibili • Ulalela indzaba lecocwako abe alandzela Lwekwengeta kodvwa usebentise Lulwimi • Ufundza itheksthi ngekuphimisela kanye nathishela. thishela abuye abuke titfombe Lwasekhaya lapho kufanele khona Liklasi lonkhe lifundza indzaba lefanako nobe itheksthi lengemaciniso kanye nathishela • Ubona tintfo letisetitfombeni (sib. ‘Ngikhombe • Ubona abuye asho emagama etintfo thishela waThandi. ‘Khomba …’’) letisetitfombeni (sib. ‘Ngikhombe likhehla.’ • Uphendvula imibuto lelula, lecondzile ngendzaba ‘Ngikhombe inja.’) asebentisa timphendvulo letimfisha (Kuphi, Ini, Ngubani, • Ukhuluma ngetitfombe letisendzabeni Kanjani) asebentise Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta • Uphendvula imibuti lelula ngekusitwa kodvwa usebentise Lulwimi Lwasekhaya sitfombe (sib. ‘Bani? Yini? Kuphi?) • Usho emagama etintfo letisesitfombeni abe aphendvula lapho kufanele khona imibuto layibutwa nguthishela nabontsanga. (sib. ‘Kuyini loku?’ Yinhlanti) • Ubamba lichaza etifundvweni tendzaba ngekuphindza silulumagama lesimcoka • Ubona abuye afundze emagama latayelekile labhalwe nekukhuluma ngetibonwa ngababili, ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eklasini, sib. Lokufakwe nangemacembu lamancane elubondzeni • Bafundza ngekushelela, itheksthi yekufundza ngekuhlanganyela lefundvwe eThemini 1 na 2 SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 ngemacembu lamancane 27
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA (SAL) EMABANGENI 1-3 • Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, • Ngemuva kwekuphindzaphindza • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula, lecondzile (Kuphi, 28 ungenelela emakhorasini babuye baphindze kufundza, ungenelela emakhorasini Ini, Ngubani, Kanjani) lemayelana netheksthi yekufundza ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako babuye baphindze ticeshana telulwimi ngekuhlanganyela ngababili, nangemacembu lamancane letinemcondvo lovakalako lapho kufanele • Balingisa tincenye tendzaba, basebentise khona ngababili, nangemacembu • Ufundza silulumagama setemlomo inkhulumomphendvulwano ngababili nangemacembu lamancane kumatheksthi lanetibonwa (Tincwadzi lamancane basebentisa tinsita letilula, emamaski Letinkhulu, emaphosta njll.) • Uphendvula imibuto lelula lecondzile nemaphaphethi lemayelana nendzaba • Ubamba lichaza etifundvweni tendzaba • Baphindza bacoce incenye yendzaba ngababili, basitwa ngekuphendvula imibuto lelula ngemlomo • Ucala kubona emagama labhalwe nguthishela. ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta . emsebentini wekufundza ngekuhlanganyela. • Ufundza silulumagama setemlomo lesisendzabeni • Ubona abuye afundze emagama lajwayelekile labhalwe ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eklasini, sib. lokufakwe elubondzeni • Balingisa incenye yendzaba basebentisa iminyakato yemtimba neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ngababili, nangemacembu lamancane basebentise tinsita letilula, emamaski nemaphaphethi. SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 1 LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA TIDZINGO TETHEMU SIKHATSI SEKUFUNDZA LESIPHAKANYISIWE NGELIVIKI: 1 LI-AWA LIBANGA 1 ITHEMU 1 KULALELA NEKUKHULUMA LOKUCUKETFWE/ LWATI /EMAKHONO Bafundzi badzinga kutsi babe nematfuba lamanyenti ekuva lulwimi lolulula lolukhulunywako labangaluvi- sisa kusimongcondvo. Silulumagama kumele sivuselelwe kabusha ngasosonkhe sikhatsi kute bafundzi bangasikhohlwa. Kufundvwa kweLulwimi Lwesi bili Lwekwengeta kufanele kwenteke ngekukhululeka nan- gendlela lejabulisako. Esifundvweni sekucala, kungasetjentiswa iphaphethi kwetfula sifundvo seLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Iphaphethi ingetsiwa ligama kusetjentiswa lona loLulwimi Lwesibili Lwekwengeta, sib. Musa iPhaphethi. Thishela angetfula iphaphethi ngekutsi Musa akakwati kukhuluma Lulwimi lwenu Lwasekhaya, wati kuphela kukhuluma lulwimi lweSiswati, ngaleyondlela bafundzi kumele bakhulume naye ngalololulwimi. Musa-ke utawubese uba yincenye letintile lesetjentiselwa kufundvwa kweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eklasini. Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawuset- jentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe. Imisebenti yemaviki onkhe Lokungenani lemibili yalemisebenti lelandzelako kufanele yentiwe esifundvweni ngasinye ngeliviki. • Uphendvula tibingelelo letilula asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako (sib. ‘Sawubona’) • Uhlabelela tingoma letilula abuye ente iminyakato asitwa nguthishela (sib. Inhloko, emahlombe…) • Uhaya imilolotelo lelula abuye ente iminyakato asitwa nguthishela (sib. ngitsintsa inhloko yami, ngitsintsa tintwane tami, ngitsintsa emadvolo ami, ngitsintsa imphumulo yami. Inhloko, tintwane, imphumulo! • Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Simoni utsi: tsintsa inhloko yakho, njll) Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi. Ngekuhlanganyela ekwenteni imisebenti lengenhla: • Uphendvula tibingelelo kanye nemisho lephocelelako. LUHLOLO Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki: Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako • Uphendvula tibingelelo letilula • Uhlanganyela ekuhlabeleni tingoma letilula letineminyakato CAPS 29
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LIBANGA 1 ITHEMU 1 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati lwemisindvo kanye neKufundza ngekuHlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma. LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Lwati lwemisindvo • Ushaya tandla emagameni lasetingomeni letineminyakato netinkondlo. • Ushaya tandla nobe ushaya iminwe/ azube/ agidze alandzela emalunga emagama sib. Si- ya-bo-nga . Kufundza ngekuHlanganyela Imisebenti leyentiwa kanye ngeliviki kusetjentiswa Tincwadzi Letinkhulu letinemidvwebo leminyenti nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe, lanemidvwebo. Yona leyoncwadzi ingafundvwa emahlandla lamanyentana ibuye yetfulwe futsi ekuhambeni kwemalanga. Thishela wetfula silulumagama abuye akhombise indlela lefanele yekufundza. • Usebentisa tibonwa letiseNcwadzini Lenkhulu / emaphosta lacoca indzaba kanye nathishela. • Emva kwekusebentisa tibonwa ngalokuphindzaphindziwe, uphindze asebentise emagama lasemcoka esilulumagama (buka, uve, shano ubuye wente) • Kucoca indzaba (tindzaba letilula letihambelana nengcikitsi nangabe kwenteka) kusetjentiswa tinsita letifana neTincwadzi Letinkhulu, tibonwa, emaphaphethi, njll • Emva kwekuphindzaphindza kucocwa kwendzaba, ungenelela emakhorasini, aphindzaphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako. LUHLOLO Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki: Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako • Ushaya tandla emagameni lasetingomeni letineminyakato netinkondlo. • Ushaya tandla kumalunga emagama lasendzabeni emva kwekutsi bacocelwe yona emahlandla lamanyenti. • Uphendvula lokumayelana netibonwa ngekukhomba tintfo letisetitfombeni alandzela ticondziso letibuya kuthishela. (sib. khomba i …) 30 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 1 ITHEMU 2 KULALELA NEKUKHULUMA LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe Imisebenti yemaviki onkhe Lokungenani lemibili yalemisebenti lelandzelako kufanele yentiwe esifundvweni ngeliviki • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (Kulalela neKukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letikhetsiwe ngalethemu. • Uphendvula tibingelelo letilula nathishela babuye bente ngababili (sib. ‘Kusile… Unjani?) • Uhlabelela tingoma letilula abuye ente iminyakato asitwa nguthishela babuye bente ngababili. • Wenta lokushiwo imisho lephocelelako (sib. Sukuma, hlala phansi.) • Udlala imidlalo yelulwimi nathishela nangababili (sib. ‘Simoni utsi …) Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa iminyakato yemtimba kanye netinsita kute kuvetwe lokushiwoko. Tindzaba leticocwako kumele tikhishwe eNcwadzini Lenkhulu, kuLigcogco nobe kuphosta lenemidvwebo netitfombe letibonwa bantfwana bonkhe. Indzaba kumele isekelwe tibonwa letigcamile, tintfo, emathoyisi kanye nemaphaphethi. • Utfokotela kulalela lalela tindzaba letilula letimfisha leticocwako bese uyangenelela emakhorasini nobe ngelulwimi loluphindzaphindzako (kuphindzaphindvwa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako) ngesikhatsi lesifanele. Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi. Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo. • Uphendvula abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako. sib. Kunjani? • Wenta lokushiwo imisho lephocelelako. LUHLOLO Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki: Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako • Uphendvula tibigelelo letilula (sib. ‘Kusile. Unjani?’) • Uphendvula ngalokufanele ticondziso letilula (sib. Simoni utsi…) • Uhlabelela tingoma letilula abuye ente neminyakato CAPS 31
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LIBANGA 1 ITHEMU 2 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati lwemisindvo kanye neKufundza ngekuHlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma. LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Lwati lwemisindvo: • Kuva imisindvo lephindzaphindvwako (lekumidlalo yemagama). • Ushaya tandla emalungeni emagama labalulekile engoma, enkondlo, endzaba. • Ushaya tandla emalungeni emagama lakhulunywako (Sa-wu-bo-na) Kufundza ngekuHlanganyela Imisebenti leyentiwa kanye ngeliviki kusetjentiswa Tincwadzi Letinkhulu letinemidvwebo leminyenti nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe, lanemidvwebo. Yona leyoncwadzi ingafundvwa emahlandla lamanyentana ibuye yetfulwe futsi ekuhambeni kwemalanga. Thishela wetfula silulumagama abuye akhombise indlela lefanele yekufundza. • Uhlanganyela nathishela ekufundzeni tibonwa teNcwadzi Lenkhulu/ emphosta lacoca indzaba. • Emva kwekusebentisa tibonwa ngalokuphindzaphindziwe, uphindze asebentise emagama lasemcoka esilulumagama (buka, uve, shano wente) • Kucoca indzaba (tindzaba letilula letihambelana nengckitsi) kusetjentiswa tinsita letinjenge Tincwadzi Letinkhulu, tibonwa, emaphaphethi, nalokunye. • Emva kwekuphindzaphindza kucocwa kwendzaba, uphindza emagama labalulekile esilulumagama kanye nathishela. LUHLOLO Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki: Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako • Uhlanganyela emidlalweni yemagama ngekushaya tandla emalungeni emagama lakhulunywako. • Uhlanganyela nathishela ekufundzeni tibonwa teNcwadzi Lenkhulu/ emaphosta lacoca indzaba abuye aphindze emagama labalulekile esilulumagama (buka uve, shano wente) 32 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 1 ITHEMU 3 KULALELA NEKUKHULUMA LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe Imisebenti yemaviki onkhe Lokungenani lemibili yalemisebenti lelandzelako kufanele yentiwe esifundvweni ngasinye: • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letikhetsiwe ngalethemu. • Uphendvula tibingelelo letilula ngekutetsemba ngababili • Ukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni (sib. ‘Ngikhombise situlo. Khomba … ‘) • Uhaya tinkondlo letilula abuye ente iminyakato kanye nathishela nobe ngababili. • Ulandzela ticondziso letilula teliklasi kanye nathishela nangababilii (sib. ‘Shaya tandla’) • Wenta lokushiwo imisho lephocelelako asebentisa imidlalo yelulwimi (Simoni utsi… ) • Uhlabelela tingoma letilula abuye ente iminyakato ngababili kanye nasemacenjini lamancane (sib. tingoma letihambelana netingcikitsi letikhetsiwe). • Uhaya tinkondlo letilula abuye ente iminyakato ngekusitwa emacenjini lamancane (sib. tinkondlo letilula letihambelana netingcikitsi letikhetsiwe). Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa iminyakato yemtimba kanye netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba leticocwako kumele tikhishwe eNcwadzini Lenkhulu nobe kuphosta lenemidvwebo netitfombe letibonwa bantfwana bonkhe. • Utfokotela kulalela tindzaba letilula letimfisha leticocwako bese uyangenelela emakhorasini ngesikhatsi lesifanele (sib. ‘NguMsombuluko, nguMsombuluko, Thandi uya esikolweni, esikolweni, esikolweni!) • Usho emagama etintfo letisetitfombeni (sib. ‘Ngubani lona?’ nobe ‘Yini lena?’ Kukhonjwa intfo lesesitfombeni. Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi. Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla, ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo: • Uphindzaphindza abuye aphendvule ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako. • Uhaya tinkondlo abuye ahlabelele tingoma. • Ulandzela lokushiwo ticondziso nemisho lephocelelako. LUHLOLO Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki : Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako • Uphendvula tibingelelo letilula ngekutetsemba ngababili. • Ukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni (sib. ‘Ngikhombise situlo. Khomba … ‘) • Wenta lokushiwo imisho lephocelelako asebentisa imidlalo yelulwimi (Simoni utsi… ) CAPS 33
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LIBANGA 1 ITHEMU 3 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati lwemisindvo kanye neKufundza ngekuHlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma. LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Lwati lwemisindvo lokuhlanganiswe nemisebenti yeKulalela neKukhuluma • Uva imisindvo lephindzaphindvwako (emidlalweni yemagama). • Ushaya tandla/ ushaya iminwe/ uyazuba/ ushaya tinyawo emalungeni lasemagameni (engoma, enkondlo, endzaba). • Ushaya tandla emagameni lasemishweni lemifisha lekhulunywako (sib. ‘Ngiyabonga: Ngidlala ibhola; njll) • Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako Kufundza ngekuHlanganyela Imisebenti leyentiwa kanye ngeliviki kusetjentiswa Tincwadzi Letinkhulu letinemidvwebo leminyenti nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe, lanemidvwebo. Yona leyoncwadzi ingafundvwa emahlandla lamanyentana ibuye yetfulwe futsi ekuhambeni kwemalanga. • Ulalela indzaba lecocwako abe alandzela thishela abuye abuke titfombe. • Ufundza silulumagama setemlomo lesikutheksthi yetibonwa (teNcwadzi Lenkhulu, iphosta njll.) • Ubona tintfo letisesitfombeni (sib. ‘Ngikhombise thishela waThandi’) • Ukhuluma ngetitfombe asebentisa Lulwimi Lwasekhaya lapho kunesidzingo khona • Uyahlanganyela etifundvweni tendzaba ngekuphindzaphindza emagama labalulekile esilulumagama ngababili kanye nasemacenjini lamancane. LUHLOLO Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki: Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako • Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako. • Ukhuluma ngetitfombe asebentisa Lulwimi Lwasekhaya lapho kunesidzingo khona • Ubona tintfo letisetitfombeni (sib. ‘Ngikhombise thishela waThandi) 34 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 1 ITHEMU 4 KULALELA NEKUKHULUMA LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe Imisebenti yemaviki onkhe Lemibili nobe lengetulu yalemisebenti lelandzelako kufanele yentiwe esifundvweni ngasinye: • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (Kulalela neKukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letikhishwe KuLulwimi Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta. • Uphendvula tibingelelo netivaleliso letilula (sib. ‘Salakahle, Hamba kahle, Kusemini’) • Ukhomba abuye asho tintfo letiseklasini nobe esitfombeni (sib. Ngikhombise … kulephosta. Khomba i…) • Ulandzela ticondziso letilula (sib. welula sandla uyavalelisa) • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. ‘ngiyabonga’). • Uhlabelela tingoma letilula ente neminyakato ngekusitwa ngababili nasemacenjini lamancane. • Uhaya tinkondlo letilula abuye ente iminyakato ngekusitwa ngababili nasemacenjini lamancane. • Balingisa tibingelelo (imisho le-2) ngababili nasemacenjini lamancane (sib. Kusile Thando, Unjani? Kusile Thando, Ngiyaphila). Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa iminyakato yemtimba kanye netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba leticocwako kumele tikhishwe eNcwadzini Lenkhulu nobe kuphosta lenemidvwebo netitfombe letibonwa bantfwana bonkhe. • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha bese uyangenelela emakhorasini ngesikhatsi lesifanele (sib. tindzaba letihambelana nengcikitsi). • Usho letinye tetintfo letisesitfombeni (sib. Ngubani lona? Kukhonjwa intfo/ silwane lesisesitfombeni) Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi. • Ngekubamba lichaza emisebentini lengenhla ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo. • Uphindza abuye alandzele ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako. • Ulandzela ticondziso kanye nemisho lephocelelako • Usebentisa lulwimi lolumisiwe. LUHLOLO Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki: Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako • Uhlabelela tingoma letineminyakato kanye netinkondlo ngekutetsemba. • Ulandzela ticondziso letilula (sib. Tsintsa inhloko yakho. Tsintsa tintwane takho.) • Balingisa tibingelelo (imisho le-2) ngababili nasemacenjini lamancane (sib. Kusile Thando, Unjani? Kusile Thando, Ngiyaphila) CAPS 35
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LIBANGA 1 ITHEMU 4 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati lwemisindvo kanye neKufundza ngekuHlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma. LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Lwati lwemisindvo Lemisebenti kumele ihlanganiswe neKulalela neKukhuluma kanye nemisebenti yeKufundza Ngekuhlanganyela. • Ushaya tandla/ ushaya iminwe/ uyazuba/ ushaya tinyawo phasi emalungeni lasemagameni lasemishweni lekhulunywako. • Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako (inhloko; imphumulo.) • Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga ngekushaya tandla kulelo nalelolunga (sib. emagama laphuma endzabeni) Kufundza ngekuHlanganyela Imisebenti leyentiwa kanye ngeliviki kusetjentiswa Tincwadzi Letinkhulu letinemidvwebo nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe lanemidvwebo. Yona leyoncwadzi ingafundvwa emahlandla lamanyentana ibuye yetfulwe futsi ekuhambeni kwemalanga. • Ulalela tindzaba nobe ematheksthi laliciniso alandzela thishela abuye abuke netitfombe. • Ukhuluma ngetitfome letisendzabeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta kodvwa abe afaka Lulwimi Lwasekhaya lapho kudzingeka khona. • Ubona tintfo letisetitfombeni (sib. ‘Ngikhombise …’ Khomba I …’) • Ufundza silulumagama setemlomo lesihambelana netingcikitsi letikhetsiwe. • Emva kwekuphindzaphindza kucocwa kwendzaba, ungenelela emakhorasini babuye baphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nasemacenjini lamancane. • Uhlanganyela endzabeni yesifundvo ngekuphendvula imibuto yetemlomo lelula. LUHLOLO Tiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki: Temlomo kanye/ nobe lokwentiwako/ Lokubukwako • Uhlukanisa emagama lakhulunywako ngekushaya tandla elungeni ngalinye. • Ubona emagama nobe tintfo letisetitfombeni. • Emva kwekuphindzaphindza kucocwa kwendzaba, ungenelela emakhorasini babuye baphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nasemacenjini lamancane. 36 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 TINSITA LETIPHAKANYISIWE TEMNYAKA • Emaphosta kanye netitfombe lekusetjeniselwa kusekela kufundziswa kwetindzaba kanye nesilulumagama. • Emashadi emibala nemashadi etinombolo. • Tingoma netinkondlo letineminyakato. • Tintfo mbamba letihambelana netingcikitsi kanye netihloko. • Tinsita tekulingisa tindzaba, sibonelo, emamaski, emaphaphethi njll. • Ema-CD, ema- DVD kanye netinhlelo tamabonakudze. • Tincwadzi Letinkhulu (letinetibonwa). • Ligcogco letindzaba, tinkondlo kanye netingoma • Tincwadzi Letinkhulu letentiwe nguthishela / bafundzi, tincwadzi teZigi-zegi, emaphaphethi, emamaski, emafleshi-khadi, njll. CAPS 37
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LIBANGA 2 LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA TIDZINGO TETHEMU SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE: 1 LI-AWA LIBANGA 2 ITHEMU 1 KULALELA NEKUKHULUMA LOKUCUKETFWE/LWATI/EMAKHONO Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi. Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Imisebenti yemaviki onkhe Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki. • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko. • Uphendvula tibingelelo netivaleliso letilula, asebentisa libintana lemagama, sibonelo, ‘Kusile.’ ‘Unjani?’ ‘ Ngiyaphila’ ngababili nangemacembu lamancane. • Ulingisa tibingelelo (imisho le- 2) ngababili nangemacembu lamancane (sib. Kusile Thando, Unjani? Kusile Thandi ngiyaphila )’’ • Ukhomba abuye asho emagama etintfo letiseklasini nobe esitfombeni alandzela ticondziso tathishela, sib. ‘Ngikhombe sitfombe sentfombatana lengcoke liloko lelibovu’ • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Ngiyacela, ngiyabonga) • Uhlabelela tingoma letilula abuye ente iminyakato abe asitwa nguthishela, ngababili nangemacembu lamancane, sib. Lena yindlela lengigcoka ngayo lihembe, ngigcoka lihembe, ngigcoka lihembe‘ • Uhlanganyela etinkondlweni nasetingomeni letinemnyakato, benta iminyakato ngababili nangemacembu lamancane , sib., ‘Nati tibuko tagogo’, Nasi sigcoko sagogo • Udlala imidlalo yelulwimi, sibonelo, “Simoni utsi” ngababili nangemacembu lamancane. Kanye ngeliviki thishela ufundza nobe acoce indzaba. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. • Utfokotela kulalela tindzaba leticocwako nobe letifundvwako bese ungenelela emakhorasini ngesikhatsi lesifanele abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nobe ngemacembu lamancane. • Usho emagama aletinye tetintfo letisesitfombeni ngalesikhatsi aphendvula imibuto yathishela, sib. Yini? Ngubani? 38 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo • Uphindza letinye ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako ngekutetsemba. • Ulandzela ticondziso nemisho lephocelelako • Usebentisa lulwimi lolumisiwe LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo: Luhlolo lolungakahleleki Temlomo ne/nobe lokwentiwako /lokubukwako • Uhlabelela tingoma netinkondlo abuye ente umnyakato ngekutetsemba. • Ulandzela ticondziso letilula (sib. Tsintsa inhloko yakho. Tsintsa tintwane takho.) • Ulingisa tibingelelo (imisho le- 2) ngababili nangemacembu lamancane (sib. Kusile Thando, Unjani? Kusile Thandi ngiyaphila) CAPS 39
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LIBANGA 2 ITHEMU 1 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati ngeluntjintjomsindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma LOKUCUKETFWE/LWATI /EMAKHONO Lwati ngeluntjintjomsindvo • Kushaya tandla/ kushaya iminwe/ kuzuba/ kushaya tinyawo phasi emalungeni lasemagameni emisho lekhulunywako. • Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga • Uhlahlela imisho lekhulunywako ibe ngemagama latimele ngekushaya tandla egameni ngalinye, sibonelo, imisho letfolakala endzabeni. • Ukhona kutfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako. Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kanye ngeliviki ) Thishela ufundzela liklasi itheksthi, akhombe emagama abuye acoce ngetitfombe naloko lokwenteka endzabeni. Uyaphindza futsi ayifundze emkhatsini weliviki, akhutsate bafundzi kutsi bangenelele. Letheksthi itawusetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha. • Ulalela indzaba layifundzelwako ngalesikhatsi alandzela thishela abuye abuke titfombe. • Ucoca ngetitfombe letisendzabeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta kanye neLulwimi Lwasekhya lapho kudzingeke khona. • Ubona tintfo etitfombeni, sib. ‘Ngikhombe likhehla. Khomba inja.’ • Uphendvula leminye imibuto lelula asitwa titfombe, sibonelo, ‘Ngubani? Yini? Kuphi?’ • Ucala kubona lamanye emagama labhalwe ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta emsebentini weKufundza Ngekuhlanganyela. • Ufundza silulumagama setemlomo endzabeni. • Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze asebentise ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Lwati ngeluntjintjomsindvo • Ushaya tandla emishweni lekhulunywako. • Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga Kufundza ngekuhlanganyela: (Temlomo ne/nobe lokwentiwako) • Ubona bantfu, tilwane kanye netintfo letitfolakala kumdvwebo Losencwadzini Lenkhulu yekufundza ( nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe) • Uphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene nendzaba • Ucala kubona lamanye emagama labhalwe ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta emsebentini weKufundza Ngekuhlanganyela 40 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 2 ITHEMU 2 KULALELA NEKUKHULUMA LOKUCUKETFWE/LWATI /EMAKHONO Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi. Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Imisebenti yemaviki onkhe Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki. • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko • Uphendvula abuye akhombise tibingelelo letilula netivaleliso, asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako, ngababili nangemacembu lamancane, sib. Kusile. Unjani? Ngiyaphila • Balingisa tinkhulumomphendvulwano letimfisha sib. “Sawubona ligama lami ngingu _______. Ungubani wena ligama lakho? Yini loyitsandzako? • Wenta ticelo letilula, sibonelo, ‘Ngicela kuya endlini lencane?’ • Usebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako (sib. Ngiyacela, ngiyabonga) • Ukhomba abuye asho emagama etintfo letiseklasini nobe esitfombeni alandzela ticondziso tathishela. • Uphendvula ngekulandzela ticondziso letilula temlomo ngababili nangemacembu lamancane, sibonelo, ‘Mani emgceni’ • Uhlabelela tingoma letineminyakato abuye ahaye tinkondlo letineminyakato ngababili nangemacembu lamancane. • Udlala imidlalo yelulwimi ngabaili nangemacembu lamancane Kanye ngeliviki thishela ufundza nobe acoce indzaba. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. • Utfokotela kulalela tindzaba bese ungenelela emakhorasini ngesikhatsi lesifanele abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nobe ngemacembu lamancane. • Usho emagama aletinye tetintfo letisesitfombeni aphendvula imibuto yathishela. Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo • Uphindzaphindza ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako ngekutetsemba. • Ulingisa tinkhulumomphendvulwano letimfisha, sib. “Sawubona ligama lami ngi _______. Wena ungubani ligama lakho? Yini loyitsandzako? • Wenta ticelo letilula, Sibonelo, ‘Ngicela kuya endlini lencane?’ CAPS 41
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki Kulalela Nekukhuluma: (Temlomo ne/nobe lokwentiwako) • Uphendvula abuye alingise tibingelelo netivaleliso letilula, asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako, ngababili nangemacembu lamancane, Sib. Kusile Pule. Unjani? Ngiyaphila Palesa. Unjani wena? • Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo ngekukhomba tintfo letikhona eklasini/ esitfombeni abe alandzela ticondziso tathishela. • Uhlabelela tingoma letineminyakato abuye ahaye netinkondlo letineminyakato ngenshisekelo nangekutetsemba ngababili nangemacembu lamancane. 42 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 2 ITHEMU 2 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma. LOKUCUKETFWE/LWATI /EMAKHONO Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo : • Ushaya tandla/ushaya iminwe/ uyazuba/ushaya tinyawo phasi ashayela emalunga lasemagameni latayelekile. • Uhlahlela abuye ahlanganise emalunga emagameni lakhulunywako, sib. ma-ke, make • Uhlahlela abuye ahlanganise imisindvo emagameni lakhulunywako, sib. b-a-b-e. babe Kufundza Ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kanye ngeliviki ) Thishela ufundzela liklasi itheksthi, akhombe emagama abuye acoce ngetitfombe naloko lokwenteka endz- abeni. Uyaphindza futsi ayifundze emkhatsini weliviki, akhutsate bafundzi kutsi bangenelele. Letheksthi itawusetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha. • Ulalela tindzaba nobe ematheksthi langemaciniso ngalesikhatsi balandzela thishela babe babuka netitfombe. • Ucoca ngetitfombe letisendzabeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta kanye neLulwimi Lwasekhaya lapho kudzingeke khona. • Ukhona kubona tintfo letisetitfombeni • Uphendvula leminye imibuto lelula asitwa titfombe, sibonelo, ‘Yini? Ngubani? Kuphi?’ • Ufundza silulumagama setemlomo. • Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane. • Ulingisa tincenye tendzaba asebentisa iminyakato yemtimba neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako ngababili nangemacembu lamancane basebentisa tinsita letilula, emamaski kanye nemaphaphethi. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo : (temlomo ne /nobe lokwentiwako) • Ushaya tandla/ ushaya iminwe/ uyazuba/ ushaya lunyawo phasi ashayela emalunga lasemagameni latayelekile. • Uhlahlela abuye ahlanganise emalunga emagameni lakhulunywako, sib. ma-ke, make • Uhlahlela abuye ahlanganise imisindvo emagameni lakhulunywako, sib. b-a-b-e. babe Kufundza Ngekuhlanganyela: Temlomo ne/nobe lokwentiwako • Ucoca ngetitfombe letiseNcwadzini Lenkhulu/iphosta • Uphendvula imibuto lelula lephatselene nendzaba nobe itheksthi lengemaciniso. • Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane. CAPS 43
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LIBANGA 2 ITHEMU 3 KULALELA NEKUKHULUMA LOKUCUKETFWE/LWATI /EMAKHONO Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha silulumag- ama, kute bente lemisebenti lengentasi. Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele batikhetsele tingcikitsi le- tifanele kuye ngesimongcondvo nangetinsita lebanato. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentisel- wa ingcikitsi lekhetsiwe Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe base- bentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Imisebenti yemaviki onkhe Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki. • Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko • Uphendvula abuye akhombise tibingelelo letilula netivaleliso, asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako, ngababili kanye nangemacembu lamancane, sib. Kusile. Unjani? Ngiyaphila • Ubamba lichaza kutinkhulumomphendvulwano letilula abe asitwa nguthishela, akhombise tibingelelo netivaleliso ngababili nangemacembu lamancane. • Wenta ticelo letilula, sib. ‘Ngicela ipenseli’ • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Ngicolele, ngiyacolisa) • Ukhomba abuye asho emagama etintfo letiseklasini nobe esitfombeni alandzela ticondziso tathishela. • Uphendvula ngekulandzela ticondziso letilula latinikwa nguthishela ngemlomo ayedvwa nangababili. • Uphendvula imibuto lelula lebutwe nguthishela nobe bontsanga labatsatsa indzawo yathishela, sibonelo, ‘Ungubani ligama lakho? Uhlala kuphi? • Uhlabelela tingoma letineminyakato abuye ahaye tinkondlo letineminyakato ngekutetsemba ngababili nangemacembu lamancane. • Badlala imidlalo yelulwimi baliklasi Kanye ngeliviki thishela ufundza nobe acoce indzaba. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekuse- bentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe ba- fundzi. 44 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhasi lesifanele abuye aphindzaphinde ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngabaibili nangemcembu lamancane. • Uphendvula imibuto lecondzile, lelula lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha, (Ngubani, Yini, Kuphi) • Unika emagama aletinye tetintfo letisesitfombeni abe aphendvula imibuto lebutwe nguthishela kanye nabontsanga. Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo • Uphendvula ticelo letilula, imisho lephocelelako neticondziso • Uphendvula imibuto lelula lephatselene nendzaba. • Ubamba lichaza kutinkhulumomphendvulwano abe asitwa nguthishela. • Ucala kuvisisa nekuba nelwati lwekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako. sib. Tabito ( Mine, tsine, njll) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Kulalela nekukhuluma: (Temlomo ne/nobe lokwentiwako ) • Uphendvula ngekulandzela ticondziso letilula latinikwa nguthishela ngemlomo ayedvwa nangababili. • Ubamba lichaza kutinkhulumomphendvulwano letilula abe asitwa nguthishela, akhombise tibingelelo netivaleliso ngababili nangemacembu lamancane. • Wenta ticelo letilula, sib. ‘Ngicela ipenseli?’ • Unika emagama etintfo letiphatselene nengcikitsi esitfombeni nobe eklasini. • Udlala imidlalo yelulwimi ngababili nangemacembu lamancane CAPS 45
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LIBANGA 2 ITHEMU 3 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma. LOKUCUKETFWE/LWATI/EMAKHONO Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo : Lemisebenti kumele ihlanganiswe nemisebenti yeKulalela neKukhuluma Kanye neKufundza Ngekuhlanganyela. • Uhlahlela imisho ibe ngemagama ngetemlomo ngekushaya tandla ashayele ligama ngalinye, sibonelo. Imisho letfolakala endzabeni. • Ushaya tandla ashayela emalunga lasemagameni latayelekile. • Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako. • Utfola imisindvo lesekugcineni kwemagama lakhulunywako, sib. baleka • Ushaya tandla ashayela imisindvo lesemagameni, sib. .l-i-s-o, abuye ayihlanganise, liso Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kanye ngeliviki ) Thishela ufundzela liklasi itheksthi, akhombe emagama abuye acoce ngetitfombe naloko lokwenteka endzabeni. Uyaphindza futsi ayifundze itheksthi emkhatsini weliviki, akhutsate bafundzi kutsi bangenelele. Letheksthi itawusetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha. • Ulalela tindzaba nobe ematheksthi langemaciniso ngalesikhatsi balandzela thishela babe babuka netitfombe. • Ucoca ngetitfombe letisendzabeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. • Ubona tintfo abuye asho emagama etintfo letisetitfombeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. • Uphendvula leminye imibuto lelula asitwa titfombe, sibonelo, ‘Yini? Ngubani? Kuphi?’ • Uphendvula imibuto lecondzile, lelula lephatselene nendzaba. • Ufundza silulumagama setemlomo. • Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane. • Ulingisa tincenye tendzaba asebentisa iminyakato yemtimba neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako ngababili nangemacembu lamancane asebentisa tinsita letilula, emamaski kanye nemaphaphethi. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo : (temlomo ne /nobe lokwentiwako): • Ushaya tandla ashayela imisindvo lasemagameni latayelekile • Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama lakhulunywako. • Uhlahlela imisho lekhulunywako ibe ngemagama ngekushaya tandla egameni ngalinye, sibonelo, imisho letfolakala endzabeni. Kufundza ngekuhlanganyela: Temlomo ne/nobe lokwentiwako • Ubona abuye asho emagama etintfo letisesitfombeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. • Uphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene nendzaba nobe itheksthi lengemaciniso. • Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane. • Ulingisa tincenye tendzaba asebentisa iminyakato yemtimba neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako ngababili nangemacembu lamancane 46 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 2 ITHEMU 4 KULALELA NEKUKHULUMA LOKUCUKETFWE/LWATI/EMAKHONO Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi. Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Imisebenti yemaviki onkhe Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki. • Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko • Uhlabelela tingoma letilula abuye ente neminyakato ngekutetsemba ngababili nangemacembu lamancane. • Uhaya tinkondlo abuye ente neminyakato ngekutetsemba ngababili nangemacembu lamancane. • Uphendvula abuye akhombise tibingelelo letilula netivaleliso, asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako, ngababili nangemacembu lamancane, sib. Sala kahle Ngitakubona ngemuva kwesikhatsi. • Ubamba lichaza kutinkhulumomphendvulwano letilula abe asitwa nguthishela, akhombise tibingelelo netivaleliso ngababili nangemacembu lamancane • Wenta ticelo letilula, sibonelo ‘Ngicela kuphuma eklasini ngiye ngaphandle?’ • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Ngicela lucolo; Ngiyacolisa’) • Ukhomba abuye asho emagama etintfo letiseklasini nobe esitfombeni alandzela ticondziso tathishela. • Udlala imidlalo yelulwimi ngababili nangemacembu lamancane • Uphendvula ngekulandzela ticondziso temlomo latinikwe nguthishela ayedvwa nangababili. • Uphendvula imibuto lelula lebutwe nguthishela nobe bontsanga labatsatsa indzawo yathishela, sibonelo, ‘Yini, Ngubani, Kuphi? CAPS 47
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Kanye ngeliviki thishela ufundza nobe acoce indzaba. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhasi lesifanele abuye aphindzaphinde ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngabaibili nangemcembu lamancane • Usho emagama aletinye tetintfo letisesitfombeni ngalesikhatsi aphendvula imibuto yathishela nabontsanga. Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uphendvula imibuto lelula (sib. ‘Ungubani ligama lakho?’) • Uchubeka nekwakha abuye akhombise lwatimagama lolutfolakele neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako kutinkhulumomphendvulwano letilula. • Wenta iminyakato ngalesikhatsi alandzela ticondziso letibuya kuthishela, sib, zuba/zuba ngelunyawo lunye/ zuba incatfu/ tsintsa tintwane takho, njll. Hamba ngekusheshisa/hamba kancane njll. • Wenta ticelo letilula, sibonelo, ‘Ngicela kuya ngaphandle?’ • Ucala kuvisisa nekuba nelwati lwekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako. sib. Tabito ( Mine, tsine, njll) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentluhlolo lengakahleleki: Kulalela Nekukhuluma : Temlomo ne/nobe lokwentiwako • Uphendvula imibuto lelula (sib. ‘Ungubani ligama lakho?’) • Ubamba lichaza kutinkhulumomphendvulwano letilula abe asitwa nguthishela, akhombise tibingelelo netivaleliso ngababili nangemacembu lamancane, • Wenta ticelo letilula, sibonelo, ‘Ngicela kuya ngaphandle?’’ • Wenta iminyakato ngalesikhatsi alandzela ticondziso letibuya kuthishela, sib, zuba/zuba ngelunyawo lunye/ zuba incatfu/ tsintsa tintwane takho, njll. Hamba ngekusheshisa/hamba kancane njll. 48 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 2 ITHEMU 4 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma. LOKUCUKETFWE/LWATI/EMAKHONO Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo : • Ushaya tandla ashayela imisindvo lesemagameni latayelekile. • Uhlahlela emagama lakhulunywako abe imisindvo abuye awahlanganise futsi. • Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama nasekugcineni kwemagama lakhulunywako. • Uhlahlela imisho ibe ngemagama ngetemlomo ngekushaya tandla ashayele ligama ngalinye. Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kanye ngeliviki ) Thishela ufundzela liklasi itheksthi, akhombe emagama abuye acoce ngetitfombe naloko lokwenteka endzabeni. Uyaphindza futsi ayifundze emkhatsini weliviki, akhutsate bafundzi kutsi bangenelele. Letheksthi nobe indzaba lengemaciniso itawusetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha. • Ulalela tindzaba nobe ematheksthi langemaciniso ngalesikhatsi balandzela thishela babe babuka netitfombe • Ucoca ngetitfombe letisendzabeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. • Utfola abuye asho emagama etintfo letisesitfombeni asebentisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. • Uphendvula leminye imibuto lelula asitwa titfombe, sibonelo, ‘Ngubani? Yini? Kuphi?’ • Ufundza silulumagama setemlomo • Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane. • Ubona abuye afundze emagama latayelekile ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eklasini, sib. umbukiso loselubondzeni. • Ulingisa tincenye tendzaba asebentisa iminyakato yemtimba neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako ngababili nangemacembu lamancane asebentisa tinsita letilula, emamaski kanye nemaphaphethi. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo : (temlomo ne /nobe lokwentiwako) • Ushaya tandla ashayela imisindvo lesemagameni, latayelekile • Uhlahlela emagama lakhulunywako abe imisindvo abuye awahlanganise futsi. • Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama nasekugcineni kwemagama lakhulunywako. • Uhlahlela imisho ibe ngemagama ngetemlomo ngekushaya tandla ashayele ligama ngalinye, sibonelo. Imisho letfolakala endzabeni. Kufundza: (temlomo ne/nobe lokwentiwako ) • Ubona abuye anike emagama etintfo letikumdvwebo loseNcwadzini Lenkhulu yekufundza/ nephosta. • Uphendvula imibuto lelula leliciniso lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha. • Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza, ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane. • Ulingisa tincenye tendzaba asebentisa iminyakato yemtimba netinkhulumomphendvulwano letilula ngababili nangemacembu lamancane bakhombisa inshisekelo nekutetsemba. CAPS 49
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 EMATHEKSTHI LAPHAKANYISIWE/TINSITA TEMNYAKA WONKHE • Tincwadzi Letinkhulu tekufundza (letingasiwo emaciniso) neTincwadzi Letinkhulu tekufundza letingemaciniso • Ligcogco letindzaba, tinkondlo netingoma • Emaphosta ekucocisana netitfombe letilekelela kufundziswa kwetindzaba nesilulumagama. • Emashadi emibala nemashadi etinombolo • Tintfo letiphatselene netigcikitsi netihloko. • Tinsita tekudlala tindzaba nekulingisa, sibonelo, emamaski, tintfo njll • Ema-CD, ema-DVD netinhlelo takumabonakudze • Iphaphethi yekwetfula Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. • Emalebuli emafleshikhadi etintfo taseklasini nekubukisa. • Tindvukwana tekukhomba letitawusetjentiswa nakufundvwa ematheksthi lakhulisiwe, tindzaba taselubondzeni, nemibukiso • Emamaski, Tincwadzi Letinkhulu tekufundza letentiwe bothishela/ bafundzi, tincwadzi temaZig-zag, emaphaphethi, emafleshikhadi njll. 50 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 3 LULWIMI LWESIBILI LOKWENGETA SISWATI TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE:1 LI-AWA NGELIVIKI LIBANGA 3 ITHEMU 1 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letintsatfu letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi. Caphela kutsi tihloko nobe tingcikitsi titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Imisebenti yemaviki onkhe Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki: • Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko • Wati umuntfu, silwane nobe intfo uma kuchazwa ngetiphicaphicwano letinetinkhomba letimbili, ngababili nangemacembu lamancane, sib. Nginetinyawo letimbili.Ngingandiza.Ngiyini? • Ubamba ngenhloko abuye ahaye tinkondlo letilula, tingoma letineminyakato ngababili nangemacembu. • Ubamba lichaza ekulingiseni nakutinkhulumomphendvulwano (letinemisho lemi-2 kuya kule-3) ngekusitwa nguthishela akhombisa kubingelela nekuvalelisa njll. ngababili nangemacembu lamancane. • Uphendvula ticelo abuye ente ticelo letilula sib. ‘Ngicela emanti’ • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Ncesi; Ngicela lucolo/Ngiyacolisa ...) • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzele ticondziso latinikwe nguthishela • Badlala imidlalo yelulwimi ngababili nangemacembu lamancane. • Uphendvula ngekulandzela lokushiwo ticondziso letilula tathishela ayedvwa nangababili. • Uphendvula imibuto lelula lebutwa nguthishela nebafundzi labatsatsa indzawo yathishela (sib.’Nini…?, Kuphi...?, Yini...?, Ngubani...?,Kanjani...?’ CAPS 51
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Thishela ucoca nobe afundze indzaba kanye ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele aphindzaphindza ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona, ngababili nangemacembu lamancane • Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha (sib.’Ngubani...?, Kuphi...?, Nini?) Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekwakha abuye akhombise silulumagama lasitfolile neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako kutinkhulumomphendvulwano letilula. • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. ‘Ncesi, angikeva kahle; Ngicela lucolo/Ngiyacolisa’) • Uphendvula imibuto lelula lebutwa nguthishela nebafundzi labatsatsa indzawo yathishela sib.’Nini...?, Kuphi...?, Yini...?, Ngubani...?, Kanjani...?’ • Ucala kuvisisa nekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo. Sibonelo. Nginga … (Ngingazuba/ ngingagijima/ngingatsintsa tintwane tami …) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Kulalela nekukhuluma: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako) • Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo lesisisekelo ngekukhomba tintfo letisesitfombeni • Ubamba ngenhloko abuye alingise tinkondlo netingoma letineminyakato • Ubamba lichaza ekulingiseni nakutinkhulumomphendvulwano (letinemisho lemi-2 kuya kule-3) ngekusitwa nguthishela akhombisa kubingelela nekuvalelisa njll. Ngababili nangemacembu lamancane. • Uphendvula imibuto lelula (sib. ‘Uhlala kuphi?’) 52 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 3 ITHEMU 1 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma. LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo • Uhlahlela emagama abe ngemalunga abuye awahlanganise futsi • Uva imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako • Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako kuLulwimi Lwasekhaya neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll). Akwentiwe lokungenani umsindvo munye ngeliviki • Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente) Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kabili ngeliviki) Kungentiwa kabili ngeliviki nangabe sikhatsi sikhona. Thishela ucoca nobe ufundza indzaba (Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa iminyakato yemtimba kanye netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale eNcwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso lebakhona kuyibona kahle bonkhe bafundzi. Thishela ubhala emagama lavela kanyenti endzabeni bese uwabeka elubondzeni lwemagama. • Ulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa nobe emathekskthi langemaciniso lacocwako nobe lafundvwe etiNcwadzini letiNkhulu nobe lavetwe kumaphosta lanemifanekiso. • Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela. Bonkhe bafundzi beliklasi bafundza indzaba lefanako nobe itheksthi lengemaciniso nathishela. • Ulandzela itheksthi lefundvwe nguthishela. Nangabe aphindza afundza letheksthi nathishela kanye nabontsanga, ufundza ngekushelela. • Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha (sib. Kuphi, Nini, Ngubani) • Usho letinye tetintfo letisesitfombeni nakaphendvula imibuto lebutwe nguthishela nabontsanga (sib. ‘Yini lena?’) • Ulingisa indzaba asebentise inkhulumomphendvulwano ngababili nangemacembu lamancane. • Ubona abuye afundze lamanye emagama latayelekile laseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. Umbukiso loselubondzeni) CAPS 53
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga abuye awahlanganise futsi. • Uva imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako • Ubona budlelwane bemagama latayelekile laseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta naseLulwimini Lwasekhaya Kufundza ngeKuhlanganyela: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako) • Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela nangekushelela. • Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha (sib. Kuphi, Nini, Ngubani) • Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekusho emagama etintfo letisesitfombeni ngekulandzela ticondziso tathishela. • Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza kanyentana, ungenelela emakhorasini ngababili nangemacembu lamancane lapho kufanele khona. • Ulingisa incenye yendzaba asebentisa iminyakato yemtimba nenkhlumomphendvulwano lelula ngababili nangemacembu lamancane. 54 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 3 ITHEMU 2 KULALELA NEKUKHULUMA LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letintsatfu letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi. Caphela kutsi tihloko nobe tingcikitsi titiphakamiso nje. Bothishela kufanele batikhetsele tingcikitsi letifanele kuye ngesimongcondvo nangetinsita lebanato. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe Bothishela kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Imisebenti yemaviki onkhe Imisebenti lemibili kuya etulu yalemisebenti lelandzelako esifundvweni ngasinye ngeliviki: • Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentise tingcikitsi nobe tihloko. • Ubamba ngenhloko abuye ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo leneminyakato netingoma ngababili nangemacembu lamancane. • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. ‘Ncesi; Ngiyacolisa’) • Ulingisa abuye abambe lichaza etingcocweni letimfisha asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako (lmisho lemi-2 kuya kulemi-3) ngekusitwa nguthishela, (sib.kuhlangana nekubingelelana ngababili nangemacembu lamancane. • Wenta ticelo letilula sib. ‘Ngingayodlala ngaphandle, Ngingayitsatsa lencwadzi?’ • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso tathishela sib. ‘Ubonani esitfombeni? ’Ngitjele ngalokubona esitfombeni.’ • Wati umuntfu, silwane nobe intfo uma kuchazwa ngetiphicaphicwano letinetinkhomba letimbili, ngababili nangemacembu lamancane ‘Ngiyinyoka. Ngihamba busuku nemini. Ngiyini?’ • Badlala imidlalo yelulwimi ngababili nangemacembu lamancane. • Uphendvula ngekulandzela ticondziso leiniketwa nguthishela ngemlomo, ayedvwa nangababili. • Uphendvula imibuto lelula lebutwa nguthishela nebafundzi labatsatsa indzawo yathishela sib. ‘Yini, Ngubani, Kuphi, Kanjani) CAPS 55
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Thishela ufundza nobe acoce indzaba kanye ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele, aphindzaphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane. • Uphendvula imibuto lecondzile lelula lenetimphendvulo letimfisha letimayelana nendzaba (Ngubani, Yini, Kuphi?) • Uhlobanisa lakubonako nalokubhaliwe Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo • Ulingisa abuye abambe lichaza etingcocweni letimfisha asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako (lmisho lemi-2 kuya kulemi-3) ngekusitwa nguthishela • Ucala kuvisisa nekuba nelwati lwekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako lesivakalako. Kusebentisa ‘nginga-‘ sib. Ngingagijima, indlela lephikisako/kuphikisa: uyadlala-akadlali) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Kulalela nekukhuluma: (temlomo na-/nobe lokwentiwako) • Ukhombisa kuvisisa abuye asebentise silulumagama setemlomo lesisisekelo ngekusho tintfo letitsite. • Ubamba ngenhloko abuye ahaye tinkondlo letilula netingoma letinemnyakato ngekutetsemba. • Uphendvula ngekulandzela ticondziso leiniketwa nguthishela ngemlomo, ayedvwa nangababili. • Ulingisa abuye abambe lichaza etingcocweni letimfisha asebentisa ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako (lmisho lemi-2 kuya kulemi-3) ngekusitwa nguthishela, (sib.kuhlangana nekubingelelana ngababili nangemacembu lamancane. • Uphendvula imibuto lelula lebutwa nguthishela nabontsanga. 56 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 3 ITHEMU 2 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma. LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo Imisebenti kumele ihlanganiswe nekuLalela nekuKhuluma nekufundza ngekuhlanganyela • Ushaya tandla ashayela umsindvo ngamunye emagameni lakhulunywako. • Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako. • Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako kuLulwimi Lwasekhaya neLulwimi Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll). Akwentiwe lokungenani umsindvo munye ngeliviki • Thishela akafundzise imisindvo leyehlukile sib. bonkhamisa • Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente) Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kabili ngeliviki) Kungentiwa kabili ngeliviki nangabe sikhatsi sikhona. Thishela ucoca nobe ufundza indzaba (Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. Thishela ubhala emagama lavela kanyenti endzabeni bese uwabeka elubondzeni lwemagama. Imisebenti yemaviki onkhe Thishela angenta munye umsebenti lomudze nobe lemibili/lemitsatfu lemifisha ngeliviki. • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa nobe ematheksthi langemaciniso lacocwa nobe afundvwe eNcwadzini leNkhulu nobe kumaphosta lanemifanekiso ngenhloso yekutitfokotisa abuye angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele. • Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela. Bonkhe bafundzi beliklasi bafundza indzaba lefanako nobe itheksthi lengemaciniso nathishela. • Ulandzela itheksthi lefundvwe nguthishela. Ngekufundza itheksthi lefana neyathishela nebangani babona emagama latayelekile bafundze ngekushelela. • Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha (sib. Kuphi, Nini, Ngubani) • Usho letinye tetintfo letisesitfombeni nakaphendvula imibuto lebutwe nguthishela nabontsanga (sib. ‘Yini lena?’) • Ulingisa indzaba asebentise inkhulumomphendvulwano ngababili nangemacembu lamancane. • Ngekusitwa nguthishela uphindze acoce incenge yendzaba ngababili. • Ubona abuye afundze lamanye emagama latayelekile laseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. Umbukiso loselubondzeni) CAPS 57
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga abuye awahlanganise futsi. • Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako. • Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo emagameni latayelekile laseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta. Kufundza ngekuHlanganyela: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako) • Ufundza itheksthi ngekuphimisela nathishela. • Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha. • Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekusho emagama etintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso tathishela. • Ngemuva kwekuphindzaphindza kufundza ungenelela emakhorasini abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane. • Ulingisa incenye yendzaba asebentisa iminyakato yemtimba nenkhulumomphendvulwano lelula ngababili nangemacembu lamancane. 58 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 3 ITHEMU 3 KULALELA NEKUKHULUMA LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letintsatfu letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi. Caphela kutsi tihloko/tingcikitsi titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe Kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Imisebenti yemaviki onkhe Thishela angenta munye umsebenti lomudze nobe lemibili/lemitsatfu lemifisha ngeliviki. • Utfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko. • Ubamba lichaza ekulingiseni nakutinkhulumomphendvulwano letilula (imisho lemi-3 kuya kule-4) ngababili nasemacenjini lamancane basitwa nguthishela nakakhombisa tingcoco letimfisha. • Ulandzela ticondziso tathishela leti-2 kuya kuleti-3 letimfisha, letilandzelanako • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula lefana nalena: ‘Ngubani...? ‘Yini...? Kuphi...? Kwabani …?’ • Wenta ticelo netitatimende letilula ngelulwimi lolusha asitwa nguthishela. sib.‘Ngicela kuyodlala ngaphandle. • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo) • Ulalela kulandzisa ngalokwenteka lokulula lokwentiwa nguthishela. (imisho lemi-2) • Ubamba ngenhloko abuye ahaye tinkondlo netingoma letilula ngekutetsemba nangenshisekelo, ngababili nangemacembu lamancane. • Udlala imidlalo yelulwimi ngaphandle kweliklasi nabontsanga nangemacembu lamancane babukwa nguthishela. Thishela ufundza nobe acoce indzaba kanye ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele abuye aphindzaphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona ngababili nangemacembu lamancane. • Ulalela abuye aphendvule lokuphatselene nendzaba lemfisha lefundvwa nguthishela ngekuphimisela. CAPS 59
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekwakha silulumagama abuye akhombise nemagama lawatiko neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako kutinkhulumomphendvulwano letilula • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo) • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula lefana na-: ‘Ngubani, Yini, Kuphi, Yabani?’ • Ucala kutfutfukisa lwati abuye akhombise likhono lekusebentisa takhi telulwimi kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako, emagama latayelekile, indlela yekubuta, tabito, tento, imisho lephocelelako. Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Kulalela nekukhuluma : ( temlomo na-/ nobe lokwentiwako) • Ubamba lichaza ekulingiseni nakutinkhulumomphendvulwano letilula (imisho lemi-3 kuya kule-4) ngababili nasemacenjini lamancane basitwa nguthishela nakakhombisa tingcoco letimfisha. • Ulandzela ticondziso tathishela leti-2 kuya kuleti-3 letimfisha, letilandzelanako • Uniketa abuye alandzele ticondziso letilula tashishela nabontsanga.sib. ‘Ncaga ibhola’ • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo) • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula lefana nalena: ‘Ngubani...? ‘Yini...? Kuphi...? Kwabani …?’ • Wenta ticelo netitatimende letilula ngelulwimi lolusha asitwa nguthishela. sibonelo,‘Ngicela kuyodlala ngaphandle. 60 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 3 ITHEMU 3 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma. LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo • Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako. • Utfola linani lemisindvo leselungeni ngalinye emagameni latayelekile. • Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga abuye awahlanganise futsi • Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll). Akwentiwe lokungenani umsindvo munye ngeliviki. • Utfola leminye imisindvo leyehlukile sib. Bonkhamisa • Utfola leminye imisindvo lesekucaleni kwemagama leyehlukile eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta • naseLulwimini Lwasekhaya • Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente) Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kabili ngeliviki) Kungentiwa kabili ngeliviki nangabe sikhatsi sikhona. Thishela ucoca nobe ufundza indzaba (Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. Thishela ubhala emagama lavela kanyenti endzabeni bese uwabeka elubondzeni lwemagama. Imisebenti yemaviki onkhe • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngalokwentekile nobe ematheksthi langemaciniso lacocwa nobe afundvwe eNcwadzini leNkhulu nobe kuphosta lenemifanekiso abuye angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele. • Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela. Bonkhe bafundzi beliklasi bafundza indzaba lefanako nobe itheksthi lengemaciniso nathishela. • Ulandzela itheksthi lefundvwe nguthishela. Nangabe aphindza afundza indzaba lefanako nathishela kanye nabontsanga, ubona emagama latayelekile, afundze ngekushelela abuye akhombise kutsi uyayivisisa. • Ufundza ngekushelela, incwadzi yekuFundza ngeKuhlanganyela lefundvwe kuThemu 1 neye-2. • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula, lecondzile njenga: (Ngubani, Yini, Kuphi, Kanjani) lephatselene netheksthi yekufundza ngekuhlanganyela. • Usho emagama etintfo letimbalwa letisetitfombeni ngekuphendvula imibuto yathishela nabontsanga. • Balingisa tincenye tendzaba ngemacembu lamancane. • Ubona abuye afundze emagama latayelekile labhalwe ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eklasini, sib. umbukiso loselubondzeni. CAPS 61
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako) • Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako. • Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll). • Wati leminye imisindvo leyehlukile. • Utfola imisindvo lesekucaleni leyehlukile eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta naseLulwimini Lwasekhaya • Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente) Kufundza ngekuhlanganyela: (temlomo ne/ nobe lokwentiwako) • Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela nangekushelela. • Ufundza ngekushelela, incwadzi yekuFundza ngeKuhlanganyela lefundvwe kuThemu 1 neye-2 kumacembu lamancane. • Uphendvula imibuto lelula, lecondzile lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha. • Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekusho emagama lasendzabeni. • Ulingisa tincenye tendzaba ngekusebentisa iminyakato yemtimba nenkhulumomphendvulwano lelula, ngababili nangemacembu lamancane. 62 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 3 ITHEMU 4 KULALELA NEKUKHULUMA LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Bothishela kufanele bakhetse tingcikitsi letintsatfu letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele kabusha silulumagama, kute bente lemisebenti lengentasi. Caphela kutsi tihloko nobe tingcikitsi titiphakamiso nje. Bothishela kufanele bente siciniseko sekutsi banato Tincwadzi Letinkhulu / emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawusetjentiselwa ingcikitsi lekhetsiwe Kufanele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kufanele bahlole bafundzi babe basebentisa Imisebentiluhlolo Lengakahleleki. Tingcikitsi kufanele tisite bothishela kutsi bakwati kuvuselela kabusha takhi telulwimi letisisekelo nangabe bacocisana nebafundzi ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Imisebenti yemaviki onkhe Thishela angenta munye umsebenti lomudze nobe lemibili/lemitsatfu lemifisha ngeliviki. • Utfutfukisa abuye asebentise silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko. • Ulandzela ticondziso leti-2 kuya kuleti-3 letimfisha, letilandzelanako. sib, ‘Ngena endlini uvale umnyango’ • Ubamba lichaza ekulingiseni nakutinkhulumomphendvulwano letinemisho (lemi-3 kuya kule-4) ngekusitwa nguthishela akhombisa kubingelela netingcoco letimfisha, ngababili nangemacembu lamancane. • Banikana ematfuba ekuniketa ticondziso letilula nemisho lephocelelako ngesikhatsi semidlalo yelulwimi nabontsanga. • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula lefana: ‘Ungubani ligama lakho? Uneminyaka lemingaki? • Wenta abuye aphendvule ticelo letilula tathishela nabontsanga. • Usebentisa lulwimi loumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo) • Utfola abuye asho emagama etintfo ngelulwimi lolusha (incwadzi, sicatfulo, litafula, ipenseli njll.) • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso tathishela (Yini loyibona esitfombeni? Ngitjele ngaloko lokubona esitfombeni.) • Ulalela kulandzisa lokulula kwathishela acoca ngaloko lakwentile (imisho lemi-2 kuya kule-3) • Asitwa nguthishela, wenta kulandzisa ngalokwentekile lokulula (sib. umusho munye kuya kule-2), sib. umfundzi ucocela thishela ngesimo selitulu • Ubamba ngenhloko abuye ahaye tinkondlo netingoma ngekutetsemba nangenshisekelo. Thishela ufundza nobe acoce indzaba kanye ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. CAPS 63
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha abuye angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele abuye aphindze ticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako lapho kufanele khona, ngababili nangemacembu lamancane. • Ulalela abuye aphendvule lokuphatselene nendzaba lelula, lemfishane lefundvwe nguthishela ngekuphimisela. • Uphendvula imibuto lecondzile, lelula lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha. (Ngubani, Yini, Kuphi) Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekwakha silulumagama abuye akhombise emagama lawatiko neticeshana telulwimi letinemcondvo lovakalako kutinkhulumomphendvulwano letilula. • Ucala kutfutfukisa lwati nelikhono lekusebentisa takhi telulwimi kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako, emagama latayelekile, indlela yekubuta, tabito, tento, imisho lephocelelako. • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo) • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula. Njenga-: ‘Ngubani, Yini, Kuphi, Yabani’? LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: • Ubamba lichaza ekulingiseni natinkhulumomphendvulwano letinemisho (lemi-3 kuya kule-4) ngekusitwa nguthishela akhombisa kubingelela netingcoco letimfisha, ngababili nangemacembu lamancane. • Usebentisa lulwimi lolumisiwe (sib. Namuhla, Kusasa, Itolo) • Ulandzela ticondziso tathishela leti-2 kuya kuleti-3 letimfisha, letilandzelanako. sib, ‘Ngena endlini uvale umnyango’ • Unika abuye alandzele ticondziso letilula naletimfisha letiniketwa nguthishela nabontsanga sib. ‘Vula umnyango’ • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula sib. ‘Ngubani, Yini, Kuphi, ‘Yabani? • Wenta ticelo letilula abuye asho titatimende asebentisa lulwimi lolusha ngekusitwa nguthishela.sib, ‘Ngicela kuyodlala ngaphandle’ 64 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 LIBANGA 3 ITHEMU 4 KUCALA KUFUNDZA NEKUBHALA Lwati ngeluntjintjomsindvo, lwati lwemisindvo neKufundza Ngekuhlanganyela lokuhlanganiswe neKulalela neKukhuluma. LOKUCUKETFWE / LWATI / EMAKHONO Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo • Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako. • Utfola linani lemisindvo leselungeni ngalinye emagameni latayelekile. • Uhlahlela emagama lakhulunywako abe ngemalunga abuye awahlanganise futsi. • Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll). Akwentiwe lokungenani umsindvo munye ngeliviki. • Thishela akafundzise imisindvo leyehlukile sib. Bonkhamisa • Thishela akafundzise leminye imisindvo lesekucaleni kwemagama leyehlukile eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta • Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente) Kufundza ngekuhlanganyela (lokungenani emaminithi la-15 kabili ngeliviki) Kungentiwa kabili ngeliviki nangabe sikhatsi sikhona. Thishela ucoca nobe ufundza indzaba (Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo ngekusebentisa iminyakato yemtimba netinsita kuveta lokushiwoko. Tindzaba letifundvwako kufanele titfolakale Encwadzini Lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo letawubonakala kahle kubo bonkhe bafundzi.Thishela ubhala emagama lavela kanyenti endzabeni bese uwabeka elubondzeni lwemagama. Imisebenti yemaviki onkhe • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngalokwentekile nobe ematheksthi langemaciniso lacocwa nobe afundvwe eNcwadzini leNkhulu nobe kumaphosta lanemifanekiso ngenhloso yekutitfokotisa abuye angenelele emakhorasini ngesikhatsi lesifanele. • Ufundza itheksthi nathishela ngekuphimisela. Bonkhe bafundzi beliklasi bafundza indzaba lefanako nobe itheksthi lengemaciniso nathishela. • Ulandzela itheksthi lefundvwe nguthishela. Nangabe aphindza afundza indzaba lefanako nathishela kanye nabontsanga, ubona emagama latayelekile, afundze ngekushelela abuye akhombise kutsi uyayivisisa. • Ufundza ngekushelela, incwadzi yekuFundza ngeKuhlanganyela lefundvwe kuThemu 1 neye-2 ngemacembu lamancane. • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula, lecondzile njenga: (Ngubani, Yini, Kuphi, Kanjani) lephatselene netheksthi yekufundza ngekuhlanganyela. • Usho emagama etintfo letimbalwa letisetitfombeni ngekuphendvula imibuto yathishela nabontsanga. • Balingisa tincenye tendzaba ngemacembu lamancane. • Baphindza bacoce indzaba ngababili, basitwa nguthishela. • Ubona abuye afundze emagama latayelekile labhalwe ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta eklasini, sib. umbukiso loselubondzeni. • Ufundza abuye abhale emagama latayelekile ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. CAPS 65
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lengakahleleki: Lwati ngeluntjintjomsindvo nelwati lwemisindvo: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako) • Utfola imisindvo lesekucaleni nasekugcineni kwemagama lakhulunywako. • Utfola budlelwano betinhlavu nemisindvo etinhlavini letihamba ngalunye letiphinyiswa ngendlela lefanako eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta (sib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll). Akwentiwe lokungenani umsindvo munye ngeliviki. • Thishela akafundzise imisindvo leyehlukile sib. Bonkhamisa • Thishela ufundzisa leminye imisindvo lesekucaleni kwemagama leyehlukile eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwesibili Lwekwengeta • Usebentisa emakhadi emalunga kwakha emagama (buka, shano ubuye wente) Kufundza ngekuhlanganyela: (temlomo na-/ nobe lokwentiwako) • Ufundza ngekushelela, incwadzi yekuFundza ngeKuhlanganyela lefundvwe kuThemu 1 neye-3 • Uphendvula imibuto lelula, lecondzile, lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha. • Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekufundza emagama lasendzabeni. • Ulingisa tincenye tendzaba ngekusebentisa iminyakato yemtimba nenkhulumomphendvulwano lelula ngababili nangemacembu lamancane. 66 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 EMATHEKSTHI LAPHAKANYISIWE/TINSITA TEMNYAKA WONKHE • Titfombe nemaphosta ekucocisana • Tincwadzi Letinkhulu – letingesiwo emaciniso naleto letingemaciniso • Ematheksthi lakhulisiwe (tinkondlo, tingoma, njll.) • Tintfo letiphatselene netingcikitsi netihloko: emaphaphethi, emamaski njll. • Titfombe letihlelwa ngekulandzelana kwato • Ligcogco letindzaba letimfisha, tinkondlo netingoma • Imidlalo yelulwimi (temlomo) • Tincwadzi tetitfombe letinemibhalotihumusho (tincwadzi temibhalotihumusho) • Emalebuli emafleshikhadi etintfo taseklasini, imibukiso nemagama latayelekile. • Emashadi etinhlavu te-alfabethi • Tindvukwana tekukhomba letisetjentiswa nakufundvwa ematheksthi lakhulisiwe, tindzaba taselubondzeni nemibukiso • Emamaski, Tincwadzi Letinkhulu tekufundza letentiwe bothishela/bafundzi, tincwadzi temaZig-zag, emaphaphethi, emafleshikhadi • Timphahla letakhelwe/letigcogcelwe kulingisa tindzaba nekwenta samdlalo • Ema-CD, ema-DVD nobe emakhasethi lanetindzaba leticoshiwe (leticocwako nobe letifundvwako), tinkondlo, imilolotelo, tingoma. Sidlali ma-CD/DVD/emakhasethi, mabonakudze CAPS 67
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLA LWEMAGAMA LASETJENTISIWE budlelwane bemisindvo – budlelwane lobukhona emkhatsini wemisindvo nekupelwa kwayo emagama labonwa njalo – ngemagama bafundzi labawabona bangakahleli kepha bawabone ngalokutentakalelako emagama lavame embhalweni – lawa ngemagama lavela kanyenti embhalweni emakhadimagama – ngemakhadi lokubhalwa kuwo emagama latsite emakhadimibhalo – ngemakhadi nobe emapheshana lacuketse emagama emakhadimisho – ngemakhadi lokubhalwa kuwo imisho lemifisha emakhono ekuchumanisa titfo – kusebentisa imiva yakho yekubona nekunyakata kwesandla (sib. kubhala) emakhono ekuhlela emalunga – indlela yekuhumusha emagama latiwako nalabonwako lokufaka ekhatsi imisindvo, kwakhiwa kwemagama kanye nekuhlatiywa kwembhalo lokwentiwa ngumfundzi wembhalo emakhono emisipha – kusetjentiswa kwemisipha lemincane yesandla, usebentisa iminwe nemehlo (sib. Kufaka umtiya enyalitsini, kubhala) imibhalo lengemaciniso – loku kusho imibhalo letsintsa imphilo letayelekile lengemaciniso (sib. liphephabhuku, liphephandzaba, njll) imibhalo lengesiwo emaciniso – loku kusho imibhalo letsintsa imphilo lengakatayeleki lengesiwo emaciniso imibhalotihumusho – emagama labhalwe ngaphasi kwesitfombe, achaza bunjalo besitfombe imibuto lesezingeni leliphakeme – imibuto ledzinga kutsi bafundzi babutse lwati etincenyeni letihlukene tembhalo imibuto levalekile – imibuto ledzinga imphendvulo letsite (sib. “Ufuna litiya?” Imphendvulo kutakuba,ngu- “Yebo”) imibuto levulekile – lengaphendvulwa ngetindlela letehlukene. Umfundzi angasebentisa emagama akhe imibuto yekutikhumbuta - imibuto lefuna bafundzi bakhumbule tintfo letingemaciniso endzabeni imidvwebotindvonga – umbhalo lonelwati lolwetfulwe ngemidvwebo, emagrafu nalokunye imisebenti lekugcilwe kuyo – kusho imisebenti lokutawukhulunywa ngayo kumbe lokutawugcilwa kuyo kuleso sifundvo imvumelwane – ngemagama nobe imigca enkondlweni legcina ngemsindvo nobe ngankhamisa lofanako indlela yekucaphela – umfundzi ucaphelisisa indlela lekacabanga ngayo lefaka ekhatsi kutfutfukisa emasu ekufundza nekubhala indlela yekutiphatsa nawufundza – nguloko lokwentiwa bafundzi nabafundza kute bahumushe emagama batfole kutsi itheksthi ikhuluma ngani indlela yekuvala – lisu lekukhipha emagama esiceshini lesitsite indzabasitfobme – titfombe letilandzelanako letakha indzaba 68 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 iphazili yetincetu – sitfombe lesijutjwe saba tincentu letinyenti umfundzi latama kutihlanganisa tibe sitfombe lesiphelele iplastisini – lubumba lwekudlala lolusetjentiswa bafundzi kubumba lokutsite kubhala basitwa nguthishela – kufaka ekhatsi umfundzi ngamunye nobe licembu lelibhala tinhlobo letehlukene tembhalo ngemuva kwekutsi thishela abafundzise tindlela letitsite tekubhala, njengeluhlaka lwekubhala, tiphumuti, lulwimi kanye nesipelingi kubhala lokuhlanganisile – indlela yekubhala lapho tinhlavu letinyenti temagama tihlanganiswe ndzawonye kute umfundzi atewukwati kubhala ngekushesha kubhala ngekuhlanganisa – indlela yekufundzisa kubhala ngesandla ube ubhala ngekuhlanganisa usebentisa ipenseli kubuka incwadzi ungenanhloso – kubuka incwadzi ngaphandle kwenhloso letsite lekwenta kutsi uyibuke kepha ekugcineni kube khona lokutsite lokubonako kucalisa kufundza nekubhala – kukhula kwelwati lwemfundzi lwemagama labhaliwe. Bafundzi babona lokubhaliwe bese bacala kuvisisa inhloso yako kucaphelisisa imisindvo – likhono lekwati kuhlukanisa imisindvo yemagama elulwimini kucoca ngembhalo – kucoca ngembhalo kute uvisiseke kucoca ngesitfombe – kukhuluma ngesitfombe nobe imifanekiso lesencwadzini kute kunike umcondvo waso kudlala ngekukhululeka - sikhatsi lesivumela bafundzi kutsi bakhetse kutsi batawudlala kuphi, kanjani, batawudlala ngani kufundza kwelicembu basitwa nguthishela – sikhatsi sekufundza ngemacembu lapho bafundzi bonkhe basezingeni linye lekufundza babe basitwa nguthishela kufundza lokungakahlelwa – kufundza lokwenteka ngaphandle kwekufundza lokuhlosiwe kufundza ngekuhlanganyela – kufundza ngekuhlanganyela umsebenti lapho bafundzi bafundza kanye nathishela imibhalo lekhulisiwe kufundza ngekutimela – lizinga lapho umfundzi angafundza itheksthi kahle afike ezingeni lelinge- 95%. Kuba lula kufundza itheksthi kulelizinga lekufundza kufundza ngekwenta – kufundza ngekutsi bafundzi babe benta lokutsite kufundzisa kubhala ngesandla – loku kusho indlela yekufundzisa kubhala ngesandla, kungaba kubhala ngekuhlukanisa nobe kubhala ngekuhlanganisa kuhlahlela sakhiwo semusho – loku kufaka ekhatsi kuhlatiya tincenye teligama (sib. ticalo netiphetfo) kuhlanganisa tinhlavu – kuhlanganisa tinhlavu letimbili nobe letintsatfu kwenta umsindvo lotsite (sib. bh- bhala, tfw- tfwala) kuhlela bunjalo bembhalo – kuhlela itheksthi ngendlela letawunika umcondvo longiwo nalophelele ngekutsi ulungiswe ngendlela letawuvisiseka kuhlola – kuhlola lokuhlelekile nalokuchubekako lokubutsela ndzawonye lwati ngekusebenta kwemfundzi CAPS 69
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 kuhlola lokuchubekako – kuhlola lokuchubekako lokuba yincenye yekufundza nekufundzisa kanye nekutfutfukisa lwati lwemfundzi kuhlola lokusisekelo – kuhlola kwekucala lokusetjentiswa kutfola kutsi nguluphi lwati lasavele analo umfundzi angakacali kufundziswa kuhumusha ligama – likhono lekuhumusha ligama lelibhaliwe bese ukhuluma ngalo, esikhatsini lesinyenti kusetjentiswa lwati lwebudlelwane lobukhona emkhatsini wemisindvo. kusebentisa imiva – kufundza ngekuticabangela kwenteka ngekusebentisa titfo tekubona nekulalela; loku kufaka ekhatsi emakhono etibonwa newekuva kushicilela – kungesikhatsi bafundzi bashicilela umsebenti wabo; benta kutsi watiwe ngulabanye (sib. Ngekuwunika thishela, bawubeke etindvongeni tendlu yekufundzela nobe ebhodini yetatiso) kuvundla emkhatsini wemtimba – sento sekuvundla emkhatsini wemtimba emgceni longabonakali kusukela enhloko kuya etintwaneni kwakhiwa kwemisho – indlela lokuhlelwa ngayo emagama kute kwakhiwe imisho nobe emabintana, kungaba yimitsetfo lelawulwa kuhlelwa kwelulwimi likhona lekucabanga – likhona lelisendlini yekufundzela lapho bafundzi bangatibandzakanya emidlalweni yemifanekisomcondvo likhono lenkhombaphi – loku kusho kucala kubhala esandleni sesancele, uye esandleni sekudla lisu – lisu umfundzi latibandzakanya kulo ekucabangeni ekufundzeni, nasekubhaleni kanye netemlomo kute kufundza kuvisiseke lizinga lekufundza kahle – lizinga lapho umfundzi angafundza itheksthi kahle afike ezingeni lelinge- 90%. Itheksthi lokumele ifundvwe inebumatima kodvwa iyafundzeka luchungechunge lwetincwadzi tekufundza - tincwadzi tekufundza letihlukene ngekwemazinga. Lamazinga acala kulalula aye kulalukhuni. Bafundzi bafundza tincwadzi letinyenti kulelo lizinga badzimate bakwati kufundza ngalokushelelako mabitwafanana – nangabe libito/ligama linetinshokutsi letehlukene kepha liphinyiswa nobe lipelwa ngalokufanako mcondvophika – ligama lelinemcondvo lophikisana newalelinye ligama aphilisanako ngekulalela – kusho kulalela nobe kuva ngetindlebe sikhanyisamcondvo – lokuveta simo lesingembi kwesigameko lesitsite sipelingi sekutakhela – ngumtamo wekupela ligama kuye ngelwati umfundzi lanalo lebudlelwane emkhatsini wetinhlavu nemisindvo ticondziso – loku kusho ticondziso lonikwa tona lokumele utilandzele tincwadzititfombe – tincwadzi lokusetjentiswe kuto titfombe kute takhe indzaba letsite umsebenti wekuhlola – umsebenti lohlukaniswe tigaba letihlukene lonikwa bafundzi nabahlolwa umsindvo lomncane – incenye lencane yemsindvo weligama lelikhulunyiwe 70 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SECOND ADDITIONAL LANGUAGE SISWATI (SAL) GRADES 1 – 3 Notes CAPS 71
LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Notes 72 SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 1 Siswati SAL.