CAPS SAL Venda FP.pdf

TSHIVENḒA SECOND ADDITIONAL LANGUAGE National Curriculum Statement (NCS) Curriculum and Assessment Policy Statement FOUNDATION PHASE GRADES 1 – 3

Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2016 Department of Basic Education DRAFT COPY

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3 TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI TSHIPHOKHALI 1

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI ZWI RE NGOMU KHETHEKANYO YA 1: U ḒIVHADZA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA 4 KHARIKHUḼAMU NA U LINGA 1.1 SIANGANE 4 1.2 NYANGAREDZO 4 1.3 NDIVHONYANGAREDZI YA KHARIKHUḼAMU YA AFRIKA TSHIPEMBE 5 1.4 U AVHELA TSHIFHINGA 6 1.4.1 Vhuimo ha Fhasi 6 1.4.2 Vhuimo ha Vhukati 7 1.4.3 Vhuimo ha Nṱha (Sinia) 8 1.4.4 Gireidi dza 10-12 8 KHETHEKANYO YA 2: U ḒIVHADZA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI KHA 9 VHUIMO HA FHASI 2.1 NYAMBO KHA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHAKHIKHAḼAMU NA U LINGA 9 2.1.1 Maimo a nyambo 9 2.1.2 Ndivho dza u guda Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili 10 2.1.3 U funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili 12 2.1.4 Zwikili zwa Luambo zwa Luambo lwa u Engedza la Vhuvhili 13 2.1.5 Tshaka dza ḽitheresi 13 2.1.6 Milayo na Zwivhumbeo zwa Luambo 16 2.1.7 Ṱhoho na Thero 16 2.1.8 Mafunzele kana Maitele a u Funza (Pedagogy and Methodology) 17 2.1.9 Ndangulo ya Kiḽasirumu na Zwishumiswa 17 2.2 U LINGA KHA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI 17 2.3 U AVHELA TSHIFHINGA NA TSHIFHINGA TSHA U FUNZA (TIME ALLOCATION AND TIME 18 TABLING) 2.4 U PHUROMOTIWA NA U PFUKELA KHA GIREIDI I TEVHELAHO (U PHASA): GIREIDI 1 - 3 18 2.5 U REKHODA NA U RIPOTA: GIREIDI 1-3 18 2.6 ZWISHUMISWA ZWA TIKEDZA U GUDA NA U FUNZA 18 KHETHEKANYO YA 3: NYANGAREDZO YA ZWIKILI ZWA LUAMBO ZWINE ZWA TEA U 20 FUNZWA KHA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI (LEV) GIREIDI YA 1-3 GIREIDI YA 1 THEMO YA 1 31 GIREIDI YA 1 THEMO YA 2 33 GIREIDI YA 1 THEMO YA 3 34 GIREIDI YA 1THEMO YA 4 37 2 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 2 THEMO YA 1 43 GIREIDI YA 2 THEMO YA 2 47 GIREIDI YA 2 THEMO YA 3 51 GIREIDI YA 2 THEMO YA 4 55 GIREIDI YA 3 THEMO YA1 62 GIREIDI YA 3 THEMO YA 2 66 GIREIDI YA 3 THEMO YA 3 70 GIREIDI YA 3 THEMO YA 4 75 GULOSARI 77 TSHIPHOKHALI 3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI KHETHEKANYO YA 1: U ḒIVHADZA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA 1.1 SIANGANE Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 (TKL) NCS)) tshi ṱalutshedza phoḽisi nga ha kharikhuḽamu na u linga kha miṅwaha ya u dzhena tshikolo. Gireidi ya Ṱ nga Tshivenḓa ndi Gireidi ya u Ṱanganedza (Gireidi ya Ṱ). U itela u khwinisa kufunzele kwa kharikhuḽamu iyi, ho shandukiswa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka hune tshanduko dza ḓo thoma u shuma nga ṅwedzi wa Phando 2012. Ho bveledzwa ḽiṅwalwa ḽa Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka ḽithihi ḽi pfeseseaho hu u itela uri thero iṅwe na iṅwe i vhe na ḽiṅwalwa ḽayo. Ḽiṅwalo iḽi ḽi khou ya u shuma vhuimoni ha maṅwalwa a kale ane a nga sa zwitatamennde zwa thero dzoṱhe, Tsumbamaitele a Mbekanyamushumo ya u Guda na Tsumbamalingele a Thero u bva kha Gireidi ya Ṱ-12. 1.2 NYANGAREDZO (a) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 (Phando 2012) tsho imela mulayo wa u guda na u funza kha zwikolo zwa Afrika Tshipembe nahone tsho imela zwi tevhelaho: (i) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka tsha thero iṅwe na iṅwe yo randelwaho; (ii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Pholisi ya Lushaka malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamushumo na u aluswa ya Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka Gireidi ya Ṱ-12; na (iii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Phurothokhoḽo ya Lushaka ya u Linga ya Gireidi Ṱ-12 (Phando 2012). (b) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 (Phando 2012) tshi ima vhudzuloni ha zwitatamennde zwa kharikhulamu ya lushaka zwivhili zwine zwa khou shumiswa zwa zwino, zwine zwa vha (i) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsho Khwinifhadzwaho tsha Gireidi ya Ṱ-9, Gazethe ya Muvhuso ya Nomboro 23406 ya 31 Shundunthule 2002, na (ii) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsho Khwinifhadzwaho tsha Gireidi ya 10- 12, Gazethe ya Muvhuso ya Nomboro 25545 ya 6 Tshimedzi 2003 na Nomboro 27594 ya 17 Shundunthule 2005. (c) Zwitatamennde zwa kharikhuḽamu zwa lushaka sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha pharaṱhukhu ya(i) b(ii) na zwo faredza maṅwalwa a phoḽisi a tevhelaho ane a ḓo shandukiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku, vhudzuloni hazwo ha shumiswa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 (Phando 2012). Tshandukiso iyi i ḓo thoma u shumiswa nga 2012-2014. (i) Zwitatamennde zwa Thero / Sia ḽa u Guda, Tsumbamaitele ya Mbekanyamushumo dza u Guda na Tsumbamaitele a Mbekanyamushumo dza u Linga dza Gireidi ya Ṱ-9 na Gireidi ya 10-12; (ii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Phoḽisi ya Lushaka ya u linga na ndalukano dza zwikolo kha Bennde ya u Pfumbudza na Pfunzo Nyangaredzi, yo rwelwaho ṱari kha Nḓivhadzo ya Muvhuso ya Nomboro 124 kha Gazete ya Muvhuso ya Nomboro 29626 ya 12 Luhuhi 2007; (iii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka (National Senior Certificate): Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka (National Qualifications 4 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI Framework (NQF); ḽe ḽa anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso ya Nomboro 27819 ya 20 Fulwana 2005; (iv) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Khwinifhadzo (Adendamu) ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka: Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka (National Qualifications Framework (NQF), malugana na vhagudi vha vhaholefhali, ḽe ḽa anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso ya nomboro 29466 ya 11 Nyendavhusiku 2006, yo katelwa ngomu kha ḽiṅwalo ḽa Phoḽisi ḽa Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12; na (v) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Khwinifhadzo (Adendamu) ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka: Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka (National Qualifications Framework (NQF), malugana na Phurothokholo ya Lushaka ya u Linga (Gireidi Ṱ-12), sa zwe ya dzudzanyiswa zwone kha Nḓivhadzo ya Nomboro 1267 kha Gazete ya Muvhuso ya Nomboro 29467 ya 11 Nyendavhusiku 2006. (d) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12, na khethekanyo dzine dza vha kha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndima ya 2, 3 na 4 dza heḽi ḽiṅwalo, zwi vhumba tshipiḓa tsha maga ane a fanela u tevhedzwa na maimo kana zwitandadi zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 (Phando 2012). Ngauralo, u ya nga ha Khethekanyo 6A ya Mulayo wa Zwikolo zwa Afurika Tshipembe (Mulayo wa Vhu 84 wa 1996), i vhumba tshipiḓa tsha muteo une ngawo, Minista wa Pfunzo ya Muteo a tshea mvelelo na zwitandadi zwa fhasisa, khathihi na maitele na maga u itela u linga zwine vhagudi vha tea u zwi swikelela kha zwikolo zwa nnyi na nnyi na zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe. 1.3 NDIVHONYANGAREDZI YA KHARIKHUḼAMU YA AFRIKA TSHIPEMBE (a) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tshi bvisela khagala zwine zwa dzhiwa sa nḓivho, vhukoni na zwa ndeme zwine zwa tea u gudiwa. Tshone i ita uri vhagudi vha wane na u shumisa nḓivho na vhukoni nga nḓila dzine dza ḓisa mbuelo matshiloni avho. Ngauralo, kharikhuḽamu i ṱuṱuwedza uri vhagudi vha vhe na nḓivho yo goḓombelaho ya vhupo hapo, zwi sa ambi u dzhiela fhasi kana u sathula kuhumbulele kwa mashangoḓavha. (b) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tshi na mishumo heyi: • u shomedza vhagudi, zwi sa sedzi vhubvo, tshiimo tsha ikonomi na matshilisano, murafho, mbeu, tshiimo tsha miraḓo na ṱhalukanyo, musi hu tshi ṋetshedzwa nḓivho, vhukoni na ndeme zwa zwine zwa tea u gudiwa uri vhagudi vha khunyeledze mbidzo yavho, na u vha vhashumeli kha vhupo ha havho sa vhadzulapo vha shango ḽo vhofholowaho; • u dzudzanya vhuswikeli kha pfunzo ya nṱha; • u leludza muratho kha vhagudi u bva kha tshiimiswa tsha vhugudi u ya kha tshiimiswa tsha mushumo; na • u ṋetshedza vhatholi mbonwasia yo eḓanaho na vhukoni ha mugudi. (c) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tsho ḓitika nga milayo i tevhelaho: • Tshanduko ya matshilisano kha vhadzulapo: u vhona uri nangoho tshayandinganyelo ye ya vha i hone siani ḽa pfunzo yo fheliswa, vhudzuloni hayo hu dzudzanywe khonadzeo dzine dza eḓana dza pfunzo u itela zwitshavha zwoṱhe; • U guda nga u ḓidzhenisa khazwo na vhusedzi: u ṱuṱuwedza u ḓidzhenisa kha maitele a vhusedzi kha ngudo, u fhirisa u guda ha u tou ṋetshedzwa zwo fhelaho sa yone ngoho; TSHIPHOKHALI 5

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI • Nḓivho ya nṱha na vhukoni ha nṱha: maimo o linganywaho a fhasisa (gumoṱuku / minimamu) a nḓivho na vhukoni zwi teaho u swikelwa kha gireidi iṅwe na iṅwe zwo tiwaho ya dovha ya ṋea maimo a nṱha a swikeleaho kha thero dzoṱhe; • U bvela phanḓa: zwi re ngomu na vhuvha kana zwi re mafhungoni kha gireidi iṅwe na iṅwe zwi sumbedza u bvela phanḓa u bva kha zwithu zwa tswititi u ya kha zwa tserekano; • Pfanelo dza vhathu, vhuṱanganyi ha vhathu, fhethuvhupo na vhulamukanyi ha matshilisano a vhathu: u dzhenisa pfunzoni maitele na maga ane a tea u tevhedzelwa malugana na vhulamukanyi ha mupo na matshilisano na pfanelo dza vhathu sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya Afrika Tshipembe. Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka a tshi nyefuli kana u dzhiela fhasi zwithu zwa phambano zwi no nga sa vhushayi, u sa eḓana, murafho, mbeu, luambo, miṅwaha/vhukale, vhuholefhali na zwiṅwe; • U dzhiela nṱha kana u ṋea ndeme sisiṱeme ya nḓivho yapo: u ṱanganedza lupfumo lwa ḓivhazwakale na ifa zwa shango ḽino sa zwithu zwa ndeme siani ḽa u fhaṱa mikhwa sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndayotewa; na • U fulufhedzea, u tendisea, zwa ndeme na vhukoni: u dzudzanya pfunzo ine vhuvha hayo vhu a vhambedzea na ha maṅwe mashango ho sedzwa tshileme (ndeme), vhugoḓombeli na zwiṅwe. (d) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tsho ḓiimisela u bveledza vhagudi vhane vha kona u: • topola kana u ṱalusa na u tandulula thaidzo na u ṋea muhumbulo kana u dzhia tsheo yo dziaho (u humbula nga nḓila yo vhibvaho); • shuma zwavhuḓi u woṱhe na musi u na vhaṅwe sa muraḓo wa tshigwada; • ḓilanga na u laula mishumo yavho nga nḓila i pfadzaho nahone ine ya nyaula; • kuvhanganya, u saukanya, u dzudzanya na u sengulusa mafhungo; • davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi hu tshi khou shumiswa zwikili zwa u tou vhona, zwiga na luambo nga nḓila dzo fhambanaho; • shumisa saintsi na thekhinoḽodzhi nga nḓila i pfadzaho zwavhuḓi, hu na huḓifhinduleli siani ḽa mupo na mutakalo wa vhaṅwe; na • sumbedza u pfesesa ḽifhasi sa tshiimiswa tshine ha vha na vhushaka khatsho. Nga maṅwe maipfi, hu tea u ḓivhiwa uri nyimele ya u tandulula thaidzo a yo ngo ḓiimisa nga yoṱhe. (e) Vhukateli vhu tea u vha mudzi muhulwane siani ḽa u dzudzanya, u pulana na u gudisa tshikoloni tshiṅwe na tshiṅwe. Hezwi zwi nga itea musi vhadededzi vhoṱhe vha tshi pfesesa u kona u ḓivha na u tandulula zwi thivhelaho kana u thithisa u guda, vha dovha hafhu vha kona u pulanela nyimele dzo fhambanaho. Khii kana ndeme ya u langula u vhukateli ndi u vhona uri zwithithisi zwo topolwa na uri zwo shuṅwa nga zwiimiswa zwa u ṋea thuso zwo teaho nga ngomu ha zwitshavha zwa tshikoloni, hu tshi dzheniswa na vhagudisi, thimu dza u ṋea thuso dzo tiwaho kha Tshiṱiriki, thimu dza u thusa dza kha maimo a zwiimiswa. U shuma na zwikundisi kiḽasini, vhagudisi vha tea u shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho sa zwe zwa dzheniswa kha Ndededzi ya u Gudisa na u Guda ha Vhukateli (2010) (Guidelines for Inclusive Teaching and Learning) ya Muhasho wa Pfunzo ya Muteo. 1.4 U AVHELA TSHIFHINGA 1.4.1 Vhuimo ha Fhasi (a) Tshifhinga tsha u gudisa tsha thero dza Vhuimo ha Fhasi tsho ima nga nḓila i tevhelaho: 6 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA T GIREIDI YA 2 GIREIDI YA 3 GIREIDI YA 1 THEREO (AWARA) (AWARA) (AWARA) (AWARA Luambo lwa Hayani 10 8/7 8/7 8/7 Luambo lwa u Engedza lwa u N/A 3/2 3/2 3/4 Thoma Luambo lwa u Engedza lwa u N/A 1 1 1 vhuvhili Mbalo 7 7 7 7 Zwikili zwa Vhutshilo 6 6 6 7 • Nḓivho ya Muteo (1) (1) (1) (2) • Vhutsila na Mishumo ya Zwanḓa (2) (2) (2) (2) (Arts na Craft) • Ngudo ya Nyonyoloso (2) (2) (2) (2) • Ngudamutakalo na Matshilisano (1) (1) (1) (1) TSHIVHALOGUṰE 23 24 24 26 (b) Tshifhinga tsha u gudisa kha Gireidi ya Ṱ ndi awara dza 23. Tshifhinga tsha Gireidi dza 1-2 ndi awara dza 24; ngeno tsha Gireidi ya 3 hu awara dza 26. (c) Luambo lwa Hayani kha Gireidi ya Ṱ lwo avhelwa awara dza 10. Awara dza nṱhesa kana gumofulu ḽa awara dza 8 na gumoṱuku ḽa awara dza 7 dzo avhelwa Luambo lwa Hayani kha Gireidi dza 1-3. Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kha Gireidi ya 1-2 lwo avhelwa gumofulu ḽa awara 3 na gumoṱuku ḽa awara 2; ngeno kha Gireidi 3 ho avhelwa gumofulu ḽa awara 4 na gumoṱuku ḽa awara 3. Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili kha Gireidi 1-3 lwo avhelwa awara 1. (d) Thero ya Mbalo u bva kha Gireidi ya Ṱ u swika 3 yo avhelwa awara dza 7. Thero ya Zwikili zwa Vhutshilo kha Gireidi ya Ṱ-2 yo avhelwa awara dza 6; ngeno kha Gireidi ya 3 yo avhelwa awara dza 7 sa zwe zwa sumbedziswa kha zwitange (buraketse). 1.4.2 Vhuimo ha Vhukati (a) Tshifhinga tsha u gudisa kha Vhuimo ha Vhukati (Gireidi dza 4-6) tsho dzudzanywa kha thebuḽu i re afho fhasi nga nḓila i tevhelaho: THERO AWARA Luambo lwa Hayani 6 Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma 5 Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili 2 Mbalo 6 Saintsi ya Mupo na Thekhinoḽodzhi 3.5 Saintsi dza Matshilisano 3 Zwikili zwa Vhutshilo 4 • Vhutsila (Creative Arts) (1.5) • Ngudo ya Nyonyoloso (1) • Ngudamutakalo na Matshilisano (1.5) TSHIVHALOGUṰE 29.5 TSHIPHOKHALI 7

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI 1.4.3 Vhuimo ha Nṱha (Sinia) a) Tshifhinga tsha u gudisa kha Vhuimo ha Nṱha (Gireidi dza 7-9) tsho dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho: THERO AWARA Luambo lwa Hayani 5 Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma 4 Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili 2 Mbalo 4.5 Saintsi dza Mupo 3 Saintsi dza Matshilisano 3 Thekhinoḽodzhi 2 Saintsi dza Ndango ya Ikonomi 2 Ngudo ya Vhutshilo 2 Vhutsila na Mvelele 2 TSHIVHALOGUṰE 29.5 1.4.4 Gireidi dza 10-12 (a) Tshifhinga tsha u gudisa kha Gireidi ya 10-12 tsho dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho: U AVHELA TSHIFHINGA NGA VHEGE THERO (AWARA) Luambo lwa Hayani 4.5 Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma 4.5 Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili 2 Mbalo 4.5 Ngudo ya Vhutshilo 2 Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha nangwa khadzo u 12 (3x4h) bva kha Tshigwada B - Anekitsha B, Thebulu B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanya- maitele na u pfukela phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhu- ḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12, zwi tshi bva kha nzudzan- yo dza pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho nṱha. TSHIVHALOGUṰE 29.5 Tshifhinga tsho avhelwaho nga vhege tshi nga shumiselwa fhedzi thero dza TKL (NCS) dzi ṱoḓeaho dza tshivhalo tsha fhasisa sa zwe zwa sumbedziswa afho nṱha. Tshifhinga a tshi tei u shumiselwa thero dza u engedzedza dzo engedzwaho kha mutevhe wa thero dza tshivhalo tsha fhasisa. Arali mugudi a tshi ṱoḓa u ṋekedza kana u ita thero dza u engedzedza, tshifhinga tsho engedzwaho tshi tea u avhelwa u itela u ṋekedza idzi thero. 8 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI 2. KHETHEKANYO YA 2: U ḒIVHADZA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI KHA VHUIMO HA FHASI 2.1 NYAMBO KHA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHAKHIKHAḼAMU NA U LINGA Luambo ndi tshishumiswa tshi shumiswaho kha u humbula na vhudavhidzani. Lu dovha hafhu lwa vha nḓila ya mvelele na u takalela vhuḓi ha luambo lu kovhekanywaho vhukati ha vhathu u itela u pfesesa ḽifhasi ḽine vha khou tshila khaḽo. U guda u shumisa luambo zwavhuḓi zwi ita uri vhagudi vha kone u humbula na u wana nḓivho, u bvisela khagala vhuvha havho, vhuḓipfi na mihumbulo, u davhidzana na vhaṅwe na u langa shango ḽavho. Lu dovha lwa ṋea vhagudi zwivhumbeo zwinzhi na mihumbulo yo pfumaho, nga maanḓa zwine zwa nga shumiswa u ita uri ḽifhasi ḽavho ḽi vhonale ḽi ḽa kale kha zwine ḽa vha zwone; ḽavhuḓi u fhirisa zwine ḽa vha zwone; ḽi tshi pfalesa u fhirisa zwine ḽa vha zwone. Ndi nga luambo hune u fhambana ha mvelele na matshilisano zwa sumbedzwa na u fhaṱwa, ndi luambo lune lwa nga ita uri zwo fhaṱwaho zwi shandukiswe, zwi hudzwe na u lulamiswa. 2.1.1 Maimo a nyambo U guda luambo kha Vhuimo ha Vhukati ho angaredza nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe, 7a, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenḓa, Xitsonga na nyambo dzi si dza tshiofisi, dzine dza vha Arabic, French, German, Gujarati, Hebrew, Hindi, Italian, Latin, Modern Greek, Portuguese, Spanish, Tamil, Telugu, Urdu. Nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dzi nga funziwa nga Luambo lwa Hayani, Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kana lwa u Engedza lwa Vhuvhili hune idzo nyambo dza bveledzwa kana u shumiswa hone. Luambo lwa Hayani ndi luambo lwa u thoma u wanwa nga vhagudi, ngeno Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma lu luambo lu gudiwaho hu u tou inga kha ulwo luambo lwa hayani.Luambo la u Engedza lwa Vhuvhili ndi luambo lu gudiwaho hu tshi khou engedzwa kha ulwo luambo lwa muthu lwa hayani, lu ṋeaho khonadzeo ya vhudavhidzani ho ṱanḓavhuwaho na vhuḓivhi ha nyambo nnzhi. Ndi luambo lune lwa nga shumiswa kha tshitshavha kana kha mvelele nahone lu nga tutuwedza u aluwa ha lushaka na u pfesesa u ṱanganelana ha mvelele. Vhunzhi ha zwikolo zwa Afrika Tshipembe a zwi gudisi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana dza vhagudi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho, fhedzi vha nga gudisa luthihi kana mbili dza nyambo dza hayani. Zwenezwo-ha, madzina Luambo lwa Hayani, Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma na Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili hu ambiwa maimo a vhukoni ha u gudisa luambo, hu si luambo lwapo (Hayani) kana lwe lwa wanwa (sa kha Nyambo dza u Engedza). Kha iyi phoḽisi, hu tshi ambiwa nga Luambo lwa Hayani, zwi tea u ḓivhea uri hu khou ambiwa vhuimo, hu si luambo lwone luṋe lini. Vhuimo ha Luambo lwa Hayani vhu ṋekedza vhukoni ha luambo zwine zwa ṋea muteo wa zwikili zwa u davhidzana na vhaṅwe vhathu zwine zwa ṱoḓea hune ha tshilwa hone na zwikili zwa u kona u pfesesa zwa pfunzo zwine zwa ṱoḓea kha u guda kha masia oṱhe a kharikhuḽamu. Hu na khwaṱhisedzo ya u gudisa zwikili zwa u thetshelesa, u amba, u vhala na u ṅwala kha vhuimo uvhu ha luambo. Vhuimo uhu vhu ṋetshedza vhagudi vhukoni ha zwibveledzwa, u takalela vhuḓi ha luambo na ha u humbulela vhune ha vha ṋetshedza vhukoni ha u vhumbulula, u humbulela na u khwaṱhisedza kupfesesele kwa ḽifhasi ḽine vha tshila khaḽo. Fhedzi-ha, khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa u thetshelesa na u amba u bva kha Gireidi 4 u ya phanḓa zwi fhasi ha khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa u vhala na u ṅwala. Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma zwi amba luambo lune lu si vhe lwa ḓamuni, fhedzi lune lwa shumiswa kha nyambedzano kha tshitshavha, zwi amba uri ndi luambo lwa u guda na u funza kha pfunzo. Kharikhulumu i ṋekedza thikhedzo yo khwaṱhaho kha vhagudi vhane vha ḓo shumisa Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma sa luambo lwa u guda na u funza. Mafheloni a Gireidi ya 9 vhagudi avha vha tea u kona u shumisa Luambo lwa Hayani na Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma zwavhuḓi vhe na vhuḓifulufheli u itela ndivho dzo fhambanaho hu tshi katelwa na u guda. TSHIPHOKHALI 9

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI Afrika Tshipembe, vhagudi vhanzhi vha thoma u shumisa luambo lwa u engedza lwa English sa Luambo lwa u Guda na Funza kha Gireidi ya 4 u ya phanḓa. Hezwi zwi amba uri vha tea u swikelela kha vhuimo ha nṱha ha vhukoni ha English mafheloni a Gireidi ya 3, vha dovha vha tea u kona u vhala zwavhuḓi nga English. Tshiimo tsha Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma tshi dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou thoma, zwi a itea uri vha vha vha si na nḓivho ya luambo ulwo. Ngauralo, miṅwaha ya u thoma i fanela u tou fombe kha u bveledza vhukoni ha vhagudi u itela uri vha kone u pfesesa na u amba luambo ulwo. Hu fanela u bveledzwa muteo wa zwikili zwa vhudavhidzani. Vhagudi vha Gireidi ya 2 na ya 3 vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya u vhala na u ṅwala u bva henefha kha muteo wa oraḽa. Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa ḽitheresi (u vhala na u ṅwala) zwe vha guda kha Luambo lwa Hayani. Kha Vhuimo ha Vhukati na ha Nṱha, vhagudi vha bvela phanḓa na u khwaṱhisedza zwikili zwa u thetshelesa, u amba na u ṅwala. Vhunzhi ha vhagudi nga hetshi tshifhinga vha vha vha khou guda nga English (Tshiisimane), Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma, lune lwa sa vhe luambo lwa ḓamuni. Ngauralo, sa izwi luambo lwa u guda hu si luambo lwavho, vha tea u lu shumisesa u itela u ḓivha zwinzhi nga halwo, zwihulu ho sedzwa tshikili tsha u humbula na u elekanya. Hezwi zwi sia zwi khou bveledza zwikili zwa u humbula zwa maimo a nṱha, zwine vha ḓo zwi shumisa kha thero dzine dza nga sa Saintsi, Mbalo, na dziṅwe dzine dza gudwa nga English (Tshiisimane). Vhagudi vha dovha hafhu vha shumisesa vhunzhi ha zwibveledzwa nga nḓila ine vha bveledza vhukoni ha zwithu zwo fhambanaho, u fana na u kona u humbulela, ngeno vha tshi khou shumisa Luambo lwa lwavho lwa Nyengedzedzo. Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha, vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma, vhuhulu ho sedzwa zwikili zwa u humbula na u elekanya ha maimo a nṱha. Fhedzi- ha, ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma. Ngauralo, khaedu kha Gireidi dza 1 - 3 ndi ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri nzudzanyo ya kharikhuḽamu i khou bvela phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa itiswa zwone u itela uri vhagudi vha kone u swikelela thodea dza gireidi dzi tevhelaho. Maimo haya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa luambo lwa u engedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo. 2.1.2 Ndivho dza u guda Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili 2.1.2.1 Ndivhonyangaredzi U ṱuṱuwedza ḓivhanyambonnzhi Ḓivhanyambonnzhi kana nyambanyambonnzhi ndi tshishumiswa tsha ndeme malugana na u fhaṱa nyanḓano ya u tshilisana na u bveledzisa tshitshavha uri tshi vhe tshithu tshithihi. Afurika Tshipembe ndi shango ḽo pfumaho nyambo nnzhi dza tshiofisi dzine dza swika fumi-thihi. Ngauralo, ndi zwa ndeme uri, hune zwa konadzea, vhana vha gude nyambo nyengedzedzwa vha tshe vhaṱuku. Hu na zwivhuya zwa u alusa mihumbulo sa zwine ṱhoḓisiso dza sumbedzisa zwone uri u guda nyambo nyengedzedzwa zwi bveledza u tepa ha mihumbulo. Nyambo nyengedzedzwa dzi gudiwa khwiṋesa arali vhana vha na muteo wavhuḓi kha Luambo lwa Hayani (LH). Luambo lwa Hayani ndi muteo wo khwaṱhaho wa u guda nyambo nyengedzedzwa kha nyimele ya nyambonnzhi. Musi vhana vha tshi thoma u guda luambo nyengedzedzwa kha Gireidi ya 1 hu nga vha nga vhuimo ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kana LNV, vha tea u fhaṱa muteo wa orala wo khwaṱhaho na kha u bviselwa khagala kha u ṅwala idzi nyambo. Vha tea u pfa zwinzhi nga ha luambo lwo ambiwaho lu leluwaho lune vha ḓo lu pfesesa lu kha nyimele. U thetshelesa mudededzi a tshi vha anetshela na u vhala tshiṱori kha Bugu Khulu ndi nḓila yavhuḓi ya u ita izwi, zwi ṋea nyimele i pfeseseaho ya nyaluwo ya ḓivhaipfi ya dovha ya thusa vhana kha nyaluwo ya u bveledzisa ḽitheresi. Musi u pfesesa ha vhana hu tshi khou aluwa, vha ṱoḓa zwikhala zwinzhi zwa u thetshelesa na u amba luambo nga nḓila yo leluwaho. Vha ṱoḓa zwikhala zwa u ḓi ṱumanya na nḓivho ya vhukuma, sa tsumbo, kha zwiimo zwa u thoma izwi zwi nga dzhia maitele a u fhindula ndaela kha luambo lwo sedzwaho. 10 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI Ndizwa ndeme u zwi vhea muhumbuloni uri vhana vha vhuya vha kona u vhala na u ṅwala nga LH, vha a kona u zwi rathisela kana u pfukisela kha nḓivho na zwikili zwa ḽitheresi kha u vhala na u ṅwala LET na LEV: • nḓivho ya mibvumo – vhukoni ha u khethekanya na u paṱekanya madungo na mibvumo • nḓivho ya milayo ya kuṅwalele kwa luambo (orthographic awareness) – u pfesesa milayo ya kuṅwalele kwa luambo, hu tshi katelwa ngomu kupeleṱele kwao na kushumisele kwa tswayo kha maledere o teaho. • nḓivho ya aḽifabethe – u pfesesa uri maḽeḓere a imela mibvumo na uri mibvumo yo ṱangana i vhumba maipfi na mafhungo. • u pfesesa uri ḽeḓere lo ṅwalwaho ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na zwine ḽa amba zwone khathihi na uri u ri muthu a kone u vhala, u tea u ranga u ḓivha zwine maḽeḓere a amba zwone. • milayo ya kuṅwalele, tsumbo, uri ri ṅwala na u vhala ri tshi bva kha tsha monde ri tshi ya kha tshauḽa. • maitele na mapfele nga u vhala na u ṅwala – arali vhagudi vha vha vhali na vhaṅwali vha re na vhuḓifulufheli kha LH, vha nga kona u fhirisela kana u rathisela hezwi zwiṱirathedzhi kha u vhala na u ṅwala kha LET na LEV. • nḓivho ya magudiswa – nḓivho ya magudiswa u bva kha luambo luṅwe zwi a leluwa u i pfukisela kana u fhirisela kha luambo lu tevhelaho. Arali thero yo gudwa kha LH, zwi dzudzanya muteo wo khwaṱhaho wa u bveledzisa ḽitheresi kha LET na LEV. Kha LET, vhana vha tea u kona u vhala na u ṅwala vhe na vhuḓifulufheli kha luambo lwo livhiwaho khalwo mafheloni a Gireidi 3, nga maanḓa arali vha tshi ḓo lu shumisa sa luambo lwa u guda kha Gireidi ya 4. Kha LEV, hune ha vha ho avhelwa tshifhinga tshiṱuku, tshihulwane tshine tsha tea u dzhielwa nzhele ndi vhudavhidzani ha (orala) u amba. Musi vhana vha tshi dzulela u vhala bugu dzo leluwaho nga LET na LEV, zwi sia vha khou andadzwa zwinzhi bviselwa khagala kha luambo lwo livhiwaho khalwo vha engedza ḓivhaipfi yavho. Vha nga ḓi dovha vha shumisa zwikili zwa u ṅwala zwavho zwiswa zwe vha zwi wana u tikedza mveledziso ya luambo lwa orala. ( tsumbo, u ṅwala maipfi kha bugu ya ḓivhaipfi ndi maitele avhuḓi a u bveledzisa ḓivhaipfi). Nyanḓano ya u tshilisana Muhumbulo wa u thoma Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili lu alusa vhushaka ha matshilisano na u kutela phambano na u angaredzavhoṱhe (luambo, mvelele na murafho) kilasirumuni na tshikoloni. U guda nyambo zwibveledza nḓivho na u pfesesa u fhambana ha mvelele. U guda luambo luswa zwi tea u angaredza maitele a mvelele na mikhwa na nḓowelo, sa, “u sedza fhasi u tshi amba na vhahulwane, u ṱanganyisa zwanḓa /losha u tshi livhuwa nz. Zwikolo zwi tea u vhona uri LEV lu funzwaho ndi luṅwe lwa nyambo dza tshiofisi dza Afurika Tshipembe uri hu tshi nangiwa ulu luambo hu tea u kwamiwa vha Khoro Mbusi ya Tshikolo (SGB). Muhumbulo muhulwane wa kharikhuḽamu ya LEV ndi u ṱuṱuwedza u shumisa nyambo dzapo dza TshiAfurika na u tikedza-vho vha si vha ambi u guda luambo lwa TshiAfurika kha vhuimo ha LEV kha Vhuimo ha Mutheo zwi tshi thoma kha Gireidi ya 1.Mawanwa a ṱhoḓuluso a sumbedza zwikolo zwine Luambo lwa u Guda na u Funzwa (LlGF) na Luambo lwa u Engedza lwa vha English kana Afrikaans, vhunzhi ha vhagudiswa vha luambo lwa TshiAfurika a vha koni u ambedzanana mirole na vhadededzi vhavho kha hedzi nyambo dzi dzhielwaho nṱha. LEV lu ḓo vula zwikhala kha vhana vhoṱhe u bvisa vhuḓipfi havho nga dziṅwe nyambo nga nnḓa ha English na Afrikaans. Vhadededzi vha ḓo ṱuṱuwedzwa u thusa kha nyaluwo ya dziṅwe nyambo nga nnḓa ha English na Afrikaans u angaredza phambano na u nyambanyambonnzhi. TSHIPHOKHALI 11

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI 2.1.2.2 Ndivhotiwa U guda Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili zwi fanela u thusa vhagudi u: • wana zwikili zwa luambo zwo teaho zwa luambo zwa u davhidzana nga nḓila kwayo nahone yo fanelaho hu tshi dzhielwa nzhele vha ṱanganedzaho mafhungo, ndivho na nyimele; • thetshelesa, u amba, u vhala/u ṱalela na u ṅwala nga luambo ulwo nga vhuḓifhinduleli na u ḓiphina. Zwikili hezwi na maime zwi fhaṱa muteo wa u guda wa vhutshilo hoṱhe; • u bvisela khagala, nga u tou amba na u ṅwala, vhuḓipfi hawe u itela uri a pfe o vholowa na u ḓiphina musi a tshi shumisa luambo; • shumisa luambo na kuhumbulele kwavho u wana zwinzhi nga ha vhone vhaṋe na mvelele dzo fhambanaho kha shango ḽine vha tshila khaḽo. Hezwi zwi ḓo vha thusa u amba tshenzhemo yavho na mawanwa avho nga ha shango nga u tou amba na nga u tou ṅwala • u shumisa luambo u kona u swikelela na u langa vhudavhidzani kha dziṅwe nyimele. Ḽitheresi ya mafhungo ndi tshikili tsha ndeme kha uno ‘murafho wa mafhungo’ na u fhaṱa muteo wa u guda ha vhutshilo hoṱhe. • u shumisa luambo sa yone nḓila ya u amba mafhungo nga ha ṱhoho dzo ḓoweleaho; u shumana na zwibveledzwa zwinzhi zwo ḓoweleaho; na u vhala zwibveledzwa u itela u ḓiphina, u wana mafhungo a muteo na u itela vhudavhidzani. 2.1.3 U funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili U itela uri muthu a gude zwavhuḓi luambo lwa u engzedza, u tea u lu shumisesa nga hune zwa konadzea. Vhadededzi vha tea u ita uri vhagudi vha thetshelesa na u vhala Luambo lwa u Engedza vha tshi itela ndivho dzo fhambanaho. Vha ṱoḓa u ṋewa tshifhinga tsha u thetshelesa Luambo lwa u Engedzedza u itela ndivho nnzhi dzo fhambanaho na u pfesesa (tsumbo: mafhungo) na u ḓiphiṋa (tsumbo: tshiṱori kana luimbo). Zwihuluhulu hafhu, vha tea u wana tshifhinga tsha u vhala na u ṱalela Luambo lwa u Engedzedza u itela mafhungo (tsumbo: ṱhalutshedzo zwi tshi yelana na daigiramu), u ḓiphiṋa (tsumbo: magazini) na u takalela ḽitheretsha (tsumbo: tshirendo). Ṱhoḓisiso i sumbedza uri nḓila yavhuḓi ya u bveledza ḓivhaipfi ndi nga kha u vhala bugu nnzhi vhukuma. Hone-ha, ndi zwa ndeme u vhona uri zwibveledzwa zwa oraḽa, zwo ṅwaliwaho na zwi vhonalaho zwi kha vhuimo ho eḓanaho vhagudi. Arali zwibveledzwa zwi tshi konḓa, vhagudi vha si tsha takalela u zwi vhala; ngeno-vho arali zwa leluwesa zwi tshi itisa uri vhagudi vha vhone zwi sa vha iteli khaedu, ngauralo vha sa takalele u zwi vhala. Mushumo muhulwane wa mudededzi ndi u vhona uri zwibveledzwa zwe a nangela vhagudi zwi yelane na murole wavho. Kha vhuimo hoṱhe ha 4-6, vhagudi vha tea u dzulela u thetshelesa na u vhala zwibveledzwa zwine zwa khou ḓi endelela u vha itela khaedu. Vhagudi vha tea u pfesesa ndivho ya u amba na u ṅwala u dzhiela nṱha vha ṱanganedzaho mafhungo. Kha Giredi dza 1-3, ndi zwa ndeme uri vhagudi vha dzulele u wana muvhigo kha zwe vha ṅwala u itela uri vha vhone vhukhakhi havho na uri vha vhu lugise. Mushumo muhulu wa mudededzi ndi wa u ṋea muvhigo wa maimo a nṱha une wa vha wo ḓisendeka kha u linga ha maimo a nṱha, yone mbilu ya u linga havhuḓi. Kha Gireidi dza 4 - 6, ndi zwa ndeme uri: • Hu sedzeswe kha u thetshelesa na u amba; • Hu vhe na u dzulela u tikedza mveledziso ya ḓivhaipfi, u vhumbwa ha mafhungo na pharagirafu, na girama: • Vhagudi vha shuma na zwibveledzwa zwo fhambanaho vhukuma nahone zwi ḓi konḓaho zwi tshi ya phanḓa zwi tshi ya nga gireidi. 12 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI 2.1.4 Zwikili zwa Luambo zwa Luambo lwa u Engedza la Vhuvhili Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili (LEV) lu ḓo funzwa kha Gireidi 1 u swika 3 nga nyambo dza tshiofisi dza 11. Kharikhuḽamu ya LEV yo sedza kha u bveledza zwikili zwa vhudavhidzani ya orala. Kharikhuḽamu ya LEV i ḓo angaredza izwi zwikili zwa ndeme sa: • U Thetshelesa na u Amba: VhudavhidzanI ha orala na zwikili Zwikili zwau Humbula na u Elekanyana zwa u bveledza luambo. Kushumisele na Zwivhumbeo zwa Luambo • Mveledziso ya zwikili zwa ḽitheresi (Nḓivho ya kushumisele zwe zwa ṱanganywa na u thetshelesa na u kwa tshigwada tsha mibvumo ya u amba, zwipiḓa zwiṱuku, amba na mveledziso ya zwikili zwa ḽitheresi. mveledzo ya u vhala na u ṅwala kha luambo.) 2.1.5 Tshaka dza ḽitheresi Ngudo dza LEV dzi tea u angaredza orala, u vhona, zwa nomboro na maṅwalwa a ḽitheresi. Vhadededzi vha ṱuṱuwedzwa u shumisa LH u tikedza u funza LEV he zwa tea hone. Aḽifabethe na maṅwalwa a shumiswaho nga nyambo dza Afurika a a fana na a English na Afrikaans, tsumbo, vhagudi vha LEV vha ḓo kona u vhalela na u ḓivha tshiga tsha nomboro fhedzi vha ḓo tea u guda madzina a nomboro nga luambo luswa. Hu ṱuṱuwedzwa u shumisa nyimbo na zwirendo u funza madzina a nomboro, maḓuvha a vhege, miṅwedzi ya ṅwaha, nz. Maitele a u funza nḓivho ya zwipiḓa zwiṱuku zwa mibvumo( phonemic awareness) zwi ḓo bva kha luambo lwo no khou gudiwa. Hu ṱuṱuwedzwa u amba tshiṱori zwi tshi tikedzwa nga zwishumiswa zwi vhonalaho na zwi pfiwaho hu tshi funzwa ḽitheresi ya maṅwalwa. Bugu khulu na phosiṱara dza nyambedzano dzi re na zwifanyiso fhedzi ndi zwone zwothemendelwaho kha Gireidi 1. Kha Gireidi 2 kha hu shumiswe maṅwalwa a re na maipfi a ndeme a shumiswaho tshifhinga tshoṱhe. Kha Gireidi 3 maṅwalwa a re na maipfi o dovhololaho o leluwaho, luambo lu shumiswaho tshifhinga tshoṱhe na mafhungo zwi nga shumiswa u thusa u bveledza ḽitheresi. U Thetshelesa na u Amba U guda luambo lwa u engedza zwi fana na musi hu tshi gudiwa Luambo lwa Hayani, phambano i vha ya uri luambo lwa u engedza lu gudwa nga murahu. Kha miṅwaha ya u thoma ya vhutshilo havho, vhana vha pfa luambo lunzhi lwo leluwaho lu kha nyimele, zwine zwa vha thusa u kona girama na ḓivhaipfi ya luambo lwa hayani. Nga murahu ha ṅwaha kana u fhira, vhana vha thoma u amba luambo lwa hayani fhedzi hu si nga mafhungo o fhelelaho. Vha thoma nga u bula ipfi kana mavhili, ane a shumiswa u bvisela khagala zwine zwa amba zwinzhi na ndivho dzo fhambanaho. Vha kona u pfesesa vhunzhi ha luambo lu konḓaho u fhira u amba. Ndi zwa ndeme vhadededzi vha tshi vhea hezwi muhumbuloni musi vhana vha tshi khou guda luambo lwa u engedza, Kha Gireidi 1, vhagudi vha tea u bviselwa khagala kha luambo lwa oraḽa lunzhi nga zwivhumbeo zwa zwiṱori na ndaela kilasirumuni. U thetshelesa zwiṱori zwi tshi ambiwa ndi nḓila ya maṱhakheni kha vhana u guda luambo lwa u engedza. Mudededzi u tea u: • nanga tshiṱori tsho leluwaho tshi re na tshivhumbeo tshau dovholola, zwine zwa tendela vhagudi u shuma na ḽiṅwaloḽa luambo nga phetheni ya khorasi. • U amba nga luambo lwo leluwaho, u ongolowa fhedzi nga nzulele yo ḓoweleaho. • U shumisa miraḓo, zwifanyisona zwifareaho u funza ḓivhaipfi ntswa na u tikedza u pfesesa tshiṱori. • kha vha ambe tshiṱori lwo vhalaho, vha tshi dzhenisa vhana nga zwiṱukuṱuku, tsumbo, vha tshi dzhenelela kha u vhuyelela. • U ṅwala ḓivhaipfi ya ndeme kha magaraṱa –tai a nambatedzwe kha luvhondo. TSHIPHOKHALI 13

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI Iṅwe nḓila ya u ṱana vhana kha luambo lwa u engedza ndi nga u thetshelesa zwiṱori ( kana maṅwalwa a si a fikishini) a vhalwaho nga mudededzi. Mudededzi u vhala Bugu khulu, i re na zwifanyiso zwihulwane yo ṅwalwaho nga maḽeḓere mahulwane uri vhagudi vha kone u vhona musi a tshi khou vhala. Hezwi zwi pfi u ‘Vhala na Vhagudi’. Iṅwe mbuyelo ya vhuḓivhuḓi ya u Vhala na Vhagudi ndi ya nyito ya thetshelesa, i bveledza mveledziso yaḽitheresi ya vhana. Vhana vha a guda tsumbo, maitele a maṅwalwa o ganḓisiwaho, tsumbo, (ri thoma u vhala nga mathomoni a bugu u swika magumoni; na uri ri vhala u bva kha monde u ya kha tshauḽa, nṱha ha siaṱari ri tshi ya fhasi) vha thoma u ḓivha maipfi o ṅwaliwaho a si manzhi a luambo lwa u engedzedza. Vhana vha tea u ḓivha nyito dza u Vhala na Vhagudi sa izwi vha tshi khou zwi ita kha ngudo dza LH na LET. Zwi ḓo tikedza u guda luambo arali tshiṱori tshenetsho tsho vhaliwa kha LH, LET na LEV hune zwa konadzea hone. Iṅwe nḓila ya vhuḓivhuḓi ya u bvisela khagala vhana kha luambo lwa u engedzedza ndi ya u ṋea vhana ndaela dzo leluwaho dzine vha fhindula nga u tou ita; tsumbo mudededzi uri, “iḓani fhano, Takalani”, zwi tshi tevhelwa nga u shumisa miraḓo na u fhindula. Haya maitele a ḓivhea nga uri u Fhindula ho Fhelelaho nga Muvhili, zwi na mbuyelo ngauri mudededzi u ṱavhanya a zwi vhona arali Takalani a tshi khou pfesesa kana hai a kona u ṋea tsivhudzo, kana “no shuma zwavhuḓi, Takalani,” kana a dovholola ndaela ngau ongolowa nga maanḓa a tshi shumisa miraḓo a tshi tsikeledza nga maanḓa. Luambo lwa kilasirumuni (tsumbo, iḓani ngeno phanḓa ni dzule nṱha ha methe) lu ṋea zwikhala zwinzhi zwa mupo zwa nḓila ya mupo ya uḓivhadza u Fhindula ho Fhelelaho nga muvhili. Nyimbo dza nyito na zwirendo-vho ndi nḓila ya vhuḓivhuḓi ya u ṱanganyisa luambo na nyito dza muvhilinga nḓila ya u thusa u pfesesa na nyelelo ya luambo. Mbuyelo ya maitele mararu o ṱalutshedzwaho afho nṱha (u thetshelesa tshiṱori,u vhala na vhagudi na u Fhindula ho Fhelelaho nga Muvhili) ndi ya uri oṱhe o livha kha u guda ha luambo nga u thetshelesa hu na u pfesesa. Hezwi zwi bvisa mutsiko kha vhagudi vhaṱuku vha tshi tea u amba, zwa fhungudza u mazhuluzhulu zwa vha tendela u livha kha u pfesesa luambo. Zwo ralo, u vha makone wa luambo vhagudi vha tea u ita nḓowenḓowe ya u amba. Mathomoni, vhagudi vha ḓo amba luambo lune lwa shumiswa lunzhi- u rwela ngomani nyimbo na zwirendo zwa nyito ndi zwiṅwe zwa luambo lu shumiswaho lunzhi lu tshi gudiwa, sa, luambo lu shumiswaho lunzhi, tsumbo, ‘Ndi matsheloni, hu ita hani? Ndo vuwa, No vuwa hani?’ Nga zwiṱuku nga zwiṱuku, musi vhana vha tshi thoma u pfesesa luambo lwa u engedzedza, vha tea u thoma u amba, vha amba nga ipfi ḽithihi kana mavhili. Tsumbo, vha tshi fhindula mbudziso ya mudededzi, ‘Ni a funa itshi tshiṱori naa?’ mugudi a fhindula ‘Ee kana Hai’. Mitambo ndi nḓila yavhuḓi ya u khwaṱhisedza luambo na u dzhenelela nga mafulufulu ha vhagudi kha u guda. Tsumbo, mudededzi a nga shumisa tshitendeledzi u funza luambo lwo vhumbwaho nga luambo lu shumisiwaho lunzhi. Ṅwana muthihi u thoma nga u vhudzisa ‘Ni pfi nnyi dzina ḽanu’? Ṅwana a tevhelaho a fhindula ari (tsumbo, Mulalo) ha vhudziswa ṅwana a tevhelaho ‘Ni pfi nnyi dzina ḽanu? Vha ye phanḓa u swika ṅwana muṅwe na muṅwe o ambiwa na nae. Mathomoni, luambo lwa mveledziso lwa vhagudi lu tea u tikedzwa (zwi amba uri, edziselwa na u tikedzwa). Tsumbo, vhagudi vha nga thoma u renda/imba nyimbo na zwirendo zwa nyito, luambo lwau dovholola, ndovhololo ya ḓivhaipfi nga nyimbo nga murahu vha dzhenelele kha u tevhedzela (role plays) nyambedzano, nz. Nga thuso ya mudededzi, vhana vha nga kona u amba tshiṱori vha tshi shumisa zwi thusedzi (tsumbo, masiki, phaphethe nz. Mudededzi u tea u vha na vhuṱanzi uri vhana vhoṱhe vha wane tshifhinga tsha u amba nga luambo luswa lwa u engedzedza nga nḓila yo tsireledzeaho na vhupo vhu tikedzaho. Ngauri vhana vha ḓo bvelela nga luvhilo lwo fhambanaho, mudededzi u tea u ita tshifhinga tsha u amba zwi tshi angaredza u sumba na u amba madzina a zwithu kha zwifanyiso kilasirumuni, nz. Musi vhana vha tshi ya kha Gireidi dzi tevhelaho mudededzi u tea u lavhelela uri vhagudi vha ambe nga maanḓa lwa tshifhinga tshilapfu. Nyito dza u Thetshelesa na u Ambadzi tea u vhekanywa nga kha thero. Hu themendelwa uri mudededzi u nanga thero mbili zwadzo nga themo kha Gireidi 1 na Gireidi 2 na thero tharu kha Gireidi 3. Mudededzi u tea u nanga thero dzine 14 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI dza ḓo thusa kha u funza luambo lwa u engedza. Thero dzi tea u vha dzi ḓivhiwaho nga maanḓa nga vhagudi, nga maanḓa dzo no shumiswahokha LH na LET. Ndivho ya u shumisa thero ndi u itela uri hu kone u dovhololwa u shumisa ḓivhaipfi na tshivhumbeo tsha luambo kha nyimele i pfalaho. Tsumbo, maipfi are na vhushaka na muvhili (tshifhaṱuwo, maṱo, nḓevhe, ningo, mulomo, milenzhe, ṋayo) na zwivhumbeo zwa he zwa dzula hone. ( Sumbani _____ yaṋu/waṋu./ Hoyu ndi______ wanga./ Hedzi ndi ______ dzanga.) zwi tea u pfiwa zwi kha nyimele ya u dovholola, vhagudi vha tea u wana tshifhinga tsha u a shumisa. Izwi zwi ḓo itea arali ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwi tshi dovhololwa, vhagudi vha ḓo kona u a humbula na u a shumisa. Mveledziso ya ḽitheresi (Emergent Literacy) Kha LEV ri livha kha u bveledza ḽitheresi ya mveledziso nga nyito dza luambo lwa orala nga u thetshelesa na u amba ( nyimbo, zwirendo, luambo lwa u dovhololwa, ndaela, u amba tshiṱori) nḓivho ya tshigwada tsha mibvumo ( nḓivho ya mibvumo nga u amba na nḓila ine hei mibvumo ya ṱangana u vhumba maipfi), nḓivho ya maipfi o ṅwaliwaho, nḓivho ya mibvumo (vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere, u ḓivha zwine mafhungo a amba zwone, u ṱanganya, fhandekanya) na zwikili zwa u thoma u ṅwala. Zwikili zwa mveledziso zwa u vhala ( tsumbo, u sumba zwithu, u vhala tshifanyiso, u tevhekanya zwifanyiso, nz.) zwi ḓivhadzwa nga u anetshela tshiṱori, U vhala na vhagudi, u vhalela nṱha hu tshi edziselwa nga mudededzi. Nga murahu kha Gireidi ya 3 nyito ya mveledziso ya u ṅwala i nga ṱanganyiwa na nyito dza u vhala dza u thoma. Nḓivho ya mibvumo ya luambo Tshiimo tsha u thoma tsha u guda u pfesesa luambo lwa zwine zwo ṅwalwaho zwa amba, ndi orala hu tshi shumiswa nḓivho ya zwikili zwa tshigwada tsha mibvumo na nḓivho ya zwipiḓa zwiṱuku. Zwoṱhe ndi zwa ndeme na u fulufhelea kha u humbulela vhukoni ha zwine ṅwana a ḓo vhalisa zwone tshifhinga tshiḓaho. Mihumbulo ya u funza zwikili zwa nḓivho ya tshigwada tsha mibvumo na zwipiḓa zwiṱuku i angaredza: • U pfa mibvumo i dovhololaho (mutambo wa maipfi) kha luimbo na zwirendo. • U vhandela ipfi ḽi tshi ambiwa kha mafhungo. • U vhandela dungo ḽi tshi ambiwa kha maipfi. • U fhandekanya maipfi a ambiwaho a ita madungo na u a ṱanganya hafhu. • U topola mibvumo i no ambiwa mathomoni a maipfi. • U vhandela mibvumo nga muthihi (zwipiḓa zwiṱuku) kha maipfi a no ambiwa. • U fhandekanya maipfi a no ambiwa a vha mibvumo na u i ṱanganya hafhu. • U topola vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere. Nyambedzano i so ngo lavhelelwaho na u funza vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere kha luambo luswa zwi tea u itea kha Gireidi ya 3. Nga hetshi tshifhinga mibvumo kha Luambo lwa Hayani na LEV i ḓo vha i hone. Nyambedzano i nga vha i fanaho na zwo fhambanaho kha maḽeḓere a aḽifabethe kha LEV, tsumbo, ḽeḓere “a” ant (English); “a” appel (Afrikaans) na “a” ‘adza’ nga (Tshivenḓa) U vhala na vhagudi (Shared Reading) U vhala na vhagudi ndi maitele a re na maanḓa a ne a ḓo shumiswa u bveledza tshikili kha LEV u bva kha Gireidi ya 1 u ya phanḓa. U Vhala na Vhagudi ndi tshone tshithu tsha ndeme tsho livhiswaho kha u bveledza luambo na ḽitheresi. Ndivho ya u Vhala na Vhagudi kha Gireidi ya 1 u swika kha 3 ndi u bvisela khagala vhagudi kha LEV nga nḓila i pfalaho na nyimele i tikedzaho. I dovha hafhu ya bveledza mveledzisoya ḽitheresi kha luambo lwa u engedza. Kha vhuimo ha Gireidi ya1 mudededzi u tea u: TSHIPHOKHALI 15

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI • Nanga maṅwalwa a zwifanyiso zwo hudziwaho o leluwaho na luthihi (tsumbo, Bugu khulu, phosiṱara dza nyambedzano) dzo ḓalaho zwifanyiso zwi no vhonala. • vhagudi kha vha dzheniswe kha nyito dza u tshimbila na u amba nga tshifanyiso; • anetshela tshiṱori tshi re na vhushaka na zwifanyiso; • ṱuṱuwedza vhana u dovholola zwipiḓa zwo ambiwaho zwa tshiṱori. Kha Gireidi ya 2 na ya 3 maṅwalwa a u Vhala na Vhagudi (Bugu Khulu) zwi tea u angaredza maipfi, luambo lu luambeswaho, na mafhungo mapfufhi. Mudededzi u tea u: • amba nga ha zwifanyiso na vhagudi uri vha pfesese ḓivhaipfi. • vhala ḽiṅwalwa lunzhi hu tshi shumiswa munwe kana tshisumbi u sumba, u tendela vhagudi u tevhelela u mvelaphanḓa kha ḽiṅwalwa. • vhudzisa mbudziso nga ha tshiṱori. • vhana kha vha dzheniswe kha u ‘vhala’ tshiṱori nga zwiṱuku nga zwiṱuku. • ṅwala maipfi a ndeme (magaraṱa-tai) a tshifanyiso ni a ṱane kha luvhonde ( a ḓo shumiswa kha u ita nḓowenḓowe, ndovhololo na mitambo). U pfesesa (Comprehension) Kha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili lwo livha nga maanḓa kha u pfesesa u thetshelesa na u vhona. Izwi zwi bveledzwa nga u fhaṱa ḓivhaipfi na u vhudzisa mbudziso dzine dza ita uri vhagudi vha ḓi dzhenise kha ḽiṅwalwa. Mudededzi u teau thoma nga u vhudzisa mbudziso dzi ne dza vha na vhushaka na ḽiṅwalwa ḽa u sedza, tsumbo, u bula madzina na u sumba kha zwithu na mbudziso dza thevhedzaipfi dzo leluwaho (nnyi?, mini?, ngafhi?) 2.1.6 Milayo na Zwivhumbeo zwa Luambo Kha Gireidi ya 1-3 kushumisele na tshivhumbeo tsha luambo zwi gudwa u so ngo ḓiimesela nga u bvisela khagala kha luambo lwa u ambiwa lu pfalaho. U guda u so ngo ḓiimisela zwi itea nga u thetshelesa zwiṱori, u vhala na vhagudi, nyimbo na zwirendo, u fhindula ho fhelelaho ha muvhili, luambo lwo shumisiwaho lunzhi. Tsumbo, musi mudededzi a tshi funza tshiṱori tshiswa u tea u funza ḓivhaipfi a tshi shumisa zwifanyiso na / kana zwithu zwi fareaho. U tea u ṅwala maipfi kha magaraṱa-tai a vhewa kha luvhondo. U ḓo shumisa hezwi kha nḓowenḓowe na ndovhololo zwo ṱanganiswa na nyito i ngaho ya mitambo. 2.1.7 Ṱhoho na Thero Ṱhoho na Thero zwi tea u nangwa nga vhuronwane uri luambo na ḓivhaipfi zwi dovhe zwi kone u shumiswa lunzhi nga nḓila ye vha guda ngayo. Sa thero dzi nga ho Nṋe, i tevhelwa nga Muṱa wa hashu, Tshikolo tshanga nz. Thero na ṱhoho dzenedzi dzi nga dovhololwa dzi tshi ṱanḓavhudzwa kha Gireidi 2 na 3. Thero dzi tea u pulaniwa nga nḓila ine dza bveledza luambo lwa u shumisa kha ṱhanganelo ya matshilisano tshikoloni na musi tsho bva. Thero dza tsivhudzo: Gireidi 1 Gireidi 2 Gireidi 3 Nṋe na Muvhili wanga Nṋe na Muvhili wanga Nṋe na Muvhili wanga Khonani Khonani Khonani Hayani hanga Hayani hanga Hayani hanga Muṱani wa hashu Muṱani wa hashu Muṱani wa hashu Zwiambaro U renga U renga Tshikoloni Tshikoloni Tshikoloni 16 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI Gireidi 1 Gireidi 2 Gireidi 3 Mutsho Mutsho Mutsho Zwifuwo Zwifuwo Zwifuwo Vhathu vhane vha ri thusa Vhathu vhane vha ri thusa Vhathu vhane vha ri thusa Zwiḽiwa Zwiḽiwa Zwiḽiwa Zwipotso Zwipotso Zwipotso Khalaṅwaha Vhuendi Bulasini Vhuṱambo (maḓuvha a mabebo, Vhuṱambo (maḓuvha a mabebo, Vhuṱambo (maḓuvha a mabebo, vhuṱambo, nz.) vhuṱambo, nz.) vhuṱambo, nz.) 2.1.8 Mafunzele kana Maitele a u Funza (Pedagogy and Methodology) Mafunzele a tea u ṱuṱuwedza shumisano na u shuma noṱhe kha tshigwada, nyito ya zwigwada zwiṱuku na uri vhagudi vha tea u ṋewa tshifhinga tshinzhi tsha u bvisela khagala vhuḓipfi havho nga luambo luswa vha tshi shumisa luambo lwo dovhololwaho lunzhi (u fhindula ndumeliso, u ḓidzhenisa kha nyambedzano, u tamba mitambo ya luambo, na nyimbo dza nyito nz.) Maitele a zwipfi zwinzhi a tea u ṱuṱuwedzwa. Luambo luswa lu tea u funzwa nga nḓila i takadzaho nga nyimbo dza u dovholola, kutambo kwa u edzisela, u imba nyimbo dza nyito na zwirendo zwi tshi tikedzwa nga nyito dza u vhona, u pfa, na u ita (visual, auditory and kinaesthetic). Mudededzi u tea u sedza zwikhala zwine vhagudi vha ḓo shumisa vha tshi edzisela zwikili zwe vha zwi wana kha luambo luswa. (u lumelisa kha nyambo dzoṱhe 3 u imba nyimbo dza vhuṱambo ha mabebo, zwithu zwa khontsati ya tshikolo, maḓuvha o vuleaho, nz.) 2.1.9 Ndangulo ya Kiḽasirumu na Zwishumiswa Kiḽasirumu dza Afurika Tshipembe hu na u fhambana na u angaredza. Zwo ḓowelea u vha na vhagudi vhane vha amba Luambo lwa Hayani lu fhiraho luthihi lune lu sa ḓo vha Luambo lwa u Guda na u Funza.(LGG) lwa tshikoloni. Kha dziṅwe nyimele luambo lu funziwaho nga Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili (LEV) lu a vha Luambo lwa Hayani kha vhaṅwe vhagudi. Kha nyimele dzo raloho mudededzi wa LEV u tea u dzudzanya nyito u angaredzavhane vha amba Luambo lwa Hayani na LEV. Mudededzi u tea u shumisa vhagudi vha ambaho Luambo lwa Hayani sa tshiedziso na u tikedza, vha dzhiwe sa vharangaphanḓa nga tshifhinga tsha u funzana nga tsha murole hu ne vha ḓo tikedza vhagudi vha LEV (vha sa lu ambi) Luambo lwa Hayani lu tea u thoma u shumiswa u tikedza u funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili. Maipfi a luvhondoni a tea u itwa u itela u humbudza mudededzi na vhagudi ḓivhaipfi yo funzwaho nga nyambo tharu dzo fhambanaho. Vhadededzi vha ṱuṱuwedzwa u shumisa mivhala u fhambanya vhukati ha ḓivhaipfi ya ndeme ya Luambo lwa Hayani, Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma na Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili. Mitambo ya luambo sa (Simoni uri, ndi a vumba (Simon says, I spy etc) i tea u shumiswa u funza luambo lwa u dovhololwa na ḓivhaipfi ya ndeme. Zwishumiswa zwi ngaho (zwa vhukuma, phosiṱara ya nyambedzano, Bugu khulu, zwigwada zwa zwiṱori, nyimbo na zwirendo, masiki, phaphethe hu tshi katelwa, bugu dza zigi-zaga) zwiitwaho nga vhadededzi na vhagudi dzi tea u shumiswa. 2.2 U LINGA KHA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI Nḓowenḓowe ya u linga kha LEV i tea u vha i si ya fomaḽa na u isa phanḓa, (u fhindula kha ndumeliso, u ita ndaela, u amba nyimbo na zwirendo zwi na nyito, u ḓidzhenisa kha nyambedzano, u ḓi dzhenisa kha u edzisa ḽitambwa, u fhindula zwiṱori, madzina a zwithu, nz.) vhunzhi ha u linga hu tea u itea nga u sedza, u fhindula ha orala na u ita. Mudededzi u tea u ṅwala mvelele dza u linga nga u shumisa mutevhe wa u sedzulusa (checklist).Luambo lwa uengedza lwa vhuvhili lu so ngo dzhiwa sa lwa u fhirisela kha Gireidi i tevhelaho kha Grade ya 1 u swika kha 3. TSHIPHOKHALI 17

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI 2.3 U AVHELA TSHIFHINGA NA TSHIFHINGA TSHA U FUNZA (TIME ALLOCATION AND TIME TABLING) Tshifhinga tsho themendelwaho u funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili kha Vhuimo ha Fhasi ndi awara nthihi nga vhege. Ngauralo zwikolo zwi ṱuṱuwedzwa u shumisa nḓila dzo fhambanaho dzine dza anana na nyimele yavho u shumisa awara nthihi iyi kha vhege. Kha hu lavheleswe tsumbo dza maṅwe a makumedzwa afha fhasi: • phiriodo 4 x minetse ya 15 u funza LEV nga vhege (Musumbuluwo u swika Ḽavhuṋa) • phiriodo 3 x minetse ya 20 u funza LEV nga vhege (Musumbuluwo u swika Lavhuraru) • phiriodo 2 x minetse ya 30 u funza LEV nga vhege (Musumbuluwo na Ḽavhuṋa) Kuavhele kwa thero kha vhadededzi ku tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi itwa nzudzanyo ya u funza LEV. 2.4 U PHUROMOTIWA NA U PFUKELA KHA GIREIDI I TEVHELAHO (U PHASA): GIREIDI 1 - 3 Ṱhoḓea dza u phuromotiwa na u pfukela kha muṅwe murole a dzi nga shanduki kha Gireidi 1-3. Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili lu ḓo lingiwa, fhedzi a lu nga shumiswi sa ṱhoḓea ya u phuromotiwa kana u pfukiselwa kha muṅwe murole. 2.5 U REKHODA NA U RIPOTA: GIREIDI 1-3 Kushumele kwa mugudi kha thero ya Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ku tea u rekhodiwa u itela uri hu vhe na vhuṱanzi nga u shumisa mutevhe wa zwiṱolwa wa themo, notsi dza kushumele kwa mugudi, nz. Vhadededzi vha ṱuṱuwedzwa u ripota kushumele kwa mugudi musi hu tshi itwa ripoto dza themo. Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili lu tea u vhonala kha ripoto ya mugudi. 2.6 ZWISHUMISWA ZWA TIKEDZA U GUDA NA U FUNZA Mudededzi u tea u vha na: a) Tshitatamennde tsha Pholisi ya Kharikhuḽamu na u Linga b) Language in Education Policy (LiEP) c) Dikishinari na bugu dza referentsi (dikishinari dza nyambombili na nyambonnzhi, thesorasi, ensiklophedia, bugu ya referentsi ya girama ya vhudi, nz.) d) Thulukhithi ya LTSM ya Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ya Vhuimo ha Fhasi: • Pulane dza Ngudo; • Bugu Khulwane; • Phosithara dza Vhudavhidzani dzine dza anana na thero dza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili; • Khuvhanganyo ya zwiṱori, zwirendo na nyimbo; • Odio (disiki) ya nyimbo, zwidade na mufhindulano; e) Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi: hezwi hu nga ḓi vha faela yo itwaho nga zwishumiswa zwo kuvhanganywaho nga mudededzi kana Gaidi ya Mudededzi yo bveledzelwaho zwa vhubindudzi; f) U kona u swikelela zwishumiswa zwa u vhala kilasini, tshikoloni na kana ḽaiburari ya nnyi na nnyi u itela u gaida kuvhalele kwa vhana; na g) Thusedzi dza u vhona na u thetshelesa 18 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

KHETHEKANYO YA 3: NYANGAREDZO YA ZWIKILI ZWA LUAMBO ZWINE ZWA TEA U FUNZWA KHA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI (LEV) GIREIDI YA 1-3 NYANGAREDZO YA ZWIKILI ZWA LUAMBO ZWINE ZWA TEA U FUNZWA KHA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI (LEV) GIREIDI YA 1-3 GIREIDI 1 GIREIDI 2 GIREIDI 3 • U fhindula ndumeliso dzo leluwaho • U fhindula na edzisela ndumeliso dzo leluwa- • U fhindula ndumeliso dzo leluwaho na nyonesano hu tshi shumiswa luambo lu si na ho na nyonesano.hu tshi shumiswa luambo lu si nga vhuḓifulufheli. tshivhumbeo (tsumbo ‘Ndi matshelo- na tshivhumbeo. (tsumbo, Ndi matsheloni, Hu ita • U rwela ngomani na u ita nyito ya zwirendo zwi sa ni’) hani?) nga vhavhili na zwigwada zwiṱuku konḓi na nyimbo dzi re na nyito nga zwigwada hu na TSHIPHOKHALI • U fhindula ndumeliso dzo leluwaho na • U imba nyimbo dzo leluwaho vha ita na nyito hu na vhuḓifulufheli na mafulufulu. nyonesano. u sumba nḓila nga vhavhili na zwigwada zwiṱuku • U isa phanḓa na u bveledza ḓivhaipfi ya orala hu tshi • U imba nyimbo dzo leluwaho vha ita na • U imba nyimbo dzo leluwaho vha ita na nyito hu na shumiswa thero na ṱhoho. nyito hu na u sumba nḓila ( na muded- u sumba nḓila nga vhavhili na zwigwada zwiṱuku • U topola muthu, phukha kana tshithu u bva kha ṱh- edzi, nga vhavhili na zwigwada zwiṱuku U dzhenelela kha zwirendo na nyimbo dzi re alutshedzo ya orala yo leluwaho hoṋewa lusevheḓi nyimbo dzi re vhushaka na ṱhoho/thero • na nyito, hu tshi itiwa nyito nga vhavhili na nga 2/3 kha vhavhili na zwigwada zwiṱuku, (tsumbo, Ndi yo nangiwaho zwugwada zwiṱuku na milenzhe mivhili. Ndi nga fhufha. Ndi nṋe nnyi • U renda zwirendo zwo leluwaho na • U edzisela u tamba nyambedzano pfufhi hu na i • U topola na bula madzina a zwithu zwa vhukuma U THETSHELESA NA U AMBA u ita nyito hu na u sumbanḓila nga bvaho kha mudededzi a tshi sumbedza ndumeliso (bugu, penisela, tshienda, hemmbe nz) vhavhili, nga zwigwada zwiṱuku zwi na na nyonesano nga zwivhavhili na nga zwigwada vhushaka na thero na mudededzi. zwiṱuku tsumbo, Aa/Ndaa dzia ḽanga ndi _____ Ni • U tevhela ndaela, (tsumbo, imani, pfi nnyi dzina ḽanu? Ni takalela mini? ) dzulani fhasi.) TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI 19

• U tevhedzela ndaela dzo leluwaho • Sumbani ni ambe dzina ḽa tshithutshire kilasirumu- • U dzhenelela kha u edzisela na nyambedzano dzi kilasirumuni( vhandani zwnḓa zwaṋu) ni kana kha tshifanyiso ni tshi tevhedza ndaela ya sa konḓi nga (mafhungo 2/3) hu na thuso ya mud- 20 na mudededzi na nga zwigwada. mudededzi. (tsumbo, Ntsumbedzeni musidzana a ededzi a tshi edzisela ndumeliso na nyonesano/ re rokho tswuku) nyambedzano pfufhi nga vhavhili na zwigwada • Sumbani kha tshithu kilasirumuni kana zwiṱuku. kha tshifanyiso ( tsumbo, Ntsumbedze- • U thoma u bveledza ḓivhaipfi ya orala hu tshi shumi- ni tshidulo, sumbani kha .......) swa thero kana ṱhoho. • U fhindula na u shumisa khumbelo dzo leluwaho. • U tamba mitambo ya luambo (tsum- • U tamba mitambo ya luambo (tsumbo, Solani uri) • U shumisa luṅwe lwa luambo lwo shumiswaho lun- bo, Solani uri: Kwamani ṱhohoyaṋu, nga vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku. zhi(tsumbo, (kha vha mpfarele, ndi khou humbela nz) namudededzi na nga vhavhili na pfarelo,ṋamusi, matshelo, mulovha) • U humbela hu leluwaho (tsumbo, Ndi khou humbe- zwigwada la uya bungani, Ndi khou humbela penisela.) • U tamba na u dzhenelela kha nyambedzano pfufhi • U shumisa luṅwe luambo lwo shumi- hu tshi shumiswa luambo lwo no shumiswaho lunzhi. • U shumisa luṅwe lwa luambo lwo shumiswaho U THETSHELESA NA U AMBA swaho lunzhi (tsumbo ‘ndo livhuwa, ) (Mafhungo 2-4) hu na thuso ya mudededzi (tsumbo; lunzhi, sa Ndi a livhuwa, Ndi khou humbela pfarelo. muṱangano, ndumeliso) nga vhavhili na nga zwigwa- da zwiṱuku. • U tevhela ndaela dzo ṋewaho nga mudededzi dza orala dzo leluwaho nga vhavhili na zwigwada zwiṱuku,( tsumbo, Imani nga muduba.) TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

• U edzisela u tamba ndumeliso (maf- • U fhindula mbudziso dzo leluwahodzo vhudziswa- • U amba nga ha zwithu zwi re kha tshifanyiso hu tshif- hungo 2) nga vhavhili na nga zwigwa- ho nga mudededzi na murole wawe e vhuimoni hindulwa ndaela dza mudededzi (Ni khou vhona mini da zwiṱuku (tsumbo ‘Ndi matsheloni ha mudededzi. (tsumbo, Ni pfi nnyi dzina ḽanu? Ni kha tshifanyiso? Mmbudzeni zwi ne na khou vhona avhuḓi Thando, No vuwa hani?’ ‘Ndi dzula ngafhi?) kha tshifanyiso) matsheloni , Thando, Ndo vuwa.’) U anetshela tshiṱori • U tamba mitambo ya luambo ngomu na nnḓa ha kila- • U thoma u bveledza ḓivhaipfi nga orala sirumu na mirole na zwigwada zwiṱuku vha tshi khou U thetshelesa zwiṱori zwi pfufhi zwi tshi anetshelwa U thetshelesa na u amba) hu tshi shu- • sedzwa. kana u vhaliwa zwi tshi takadza na u dzhenelela miswa thero na ṱhoho. kha u imba hu na khorasi) nga tshifhinga tsho • U fhindula nga muvhili ndaela dza orala dzo leluwa- teaho na u dovhololola luambo lu si na tshivhum- ho dzo ṋewaho nga mudededzi, nga muthihi na nga TSHIPHOKHALI U anetshela tshiṱori beo ho teaho nga vhavhili na nga zwigwada vhavhili • U thetshelesa zwiṱori zwi pfufhi zwi zwiṱuku; anetshetshelwaho nga mudededzi • U pfesesa na u fhindulo mbudziso dzo leluwani dzo • U amba madzina a zwithu zwi re kha tshifanyiso hu vhudziswaho nga mudededzi na vhagudi vho no • U thetshelesa zwiṱori zwi pfufhi zwi tshifhindulwa dzi bvaho kha mudededzi ( tsumbo; ita mishumo wa mudededzi (tsumbo, ‘nnyi, ngafhi, U THETSHELESA NA U AMBA anetshetshelwaho nga mudededzi na mini? nnyi?) hani’) u dovholola luambo lwo shumiswaho lunzhi nga tshifhinga tshone. • U fhindula mbudziso dzo leluwaho dza u tou bulet- • U ita khumbelo na zwitatamennde zwi leluwaho nga shedza nga ha tshiṱori vha tshi thuswa nga zwifa- luambo luswa hu na thuso ya mudededzi. (tsumbo: nyiso, (mini? nnyi? ngafhi?) Ndi khou humbela ngilasi ya maḓi. Ndi khou humbe- la u bvela nnḓa ndi yo tamba.) TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI 21

• U sumba na u amba dzina ḽa tshithu • U edzisela u u tamba zwipiḓa zwa tshiṱori hu tshi • U sielisana vha tshi ṋea ndaela dzo leluwaho kha kha tshifanyiso. shumiswa muvhili na thusedzi (masiki, phaphethe murole nga tshifhinga tsha mitambo ya luambo 22 nz) U bveledza mihumbulo, ḓivhaipfi na • U tevhela mutevhe u sa konḓi wa ndaela 2-3 dzo tshivhumbeo tsha luambo. U bveledza mihumbulo, ḓivhaipfi na tshivhumbeo ṋewa nga mudededzi, (‘Iḓani na khonani yaṋu nge- tsha luambo. no phanḓa ha kilasirumu’). • U fhindula kha ndumeliso na ndaela. • U isa phanḓa na u fhaṱa ḓivhaipfi. • U thetshelesa nganetshelo dzo leluwaho yo ṋewaho • U dovholola iṅwe ya ḓivhaipfi nga nga mudededzi (mafhungo mavhili) a tshi amba nga orala. • U shumisa luambo lu si na tshivhumbeo nga vhuḓi- ha zwe a ita. fulufheli. • U thoma u bveledza ḓivhaipfi nga • Nga thuso ya mudededzi vha ṋea nganetshelo dzo orala. • U fhindula kha khumbelo dzo leluwaho na ndaela. leluwaho (fhu/mafhungo 1-2), tsumbo, vhagudi vha vhudza mudededzi nga ha mutsho. • U shumisa luambo lwo shuswaho lunzhi lu leluwa- ho. • U anetshela tshiṱori • U THETSHELESA NA U AMBA U thoma u bveledza u pfesesa na vhukoni ha u • U thetshelesa zwiṱori zwipfufhi zwo ambiwa na u shumisa zwivhumbeo zwa luambo luambiwaho lu vhaliwa zwitakadzaho na u dzhenelela kha ndovho- sa konḓi kha nyimele i pfalaho tsumbo; masala a lolo (chorus) nga tshifhinga tsho teaho na u dovh- vhuṋe ( nṋe riṋe nz.) olola luambo lu si na tshivhumbeo ho teaho nga vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku. • U fhindula zwivhumbeo zwa mbudziso. TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

• U pfesesa na u shumisa maiti a sa konḓi hu tshi • U fhindula mbudziso dzo leluwaho dza u tou bulet- ambiwa. shedza nga ha tshiṱori na mbudziso pfufhi(nnyi, mini, ngafhi) • U fhindula ndaela/malaeli. • U ita uri ḽiṅwalwa ḽa u vhona ḽi ambe zwi pfalaho • U fhindula khumbelo na ndaela dzo leluwaho • U thetshelesa na u fhindula tshiṱori tshi pfufhi tsho leluwaho tshivhalwaho nga mudededzi. • U edzisela u tamba zwipiḓa zwa tshiṱori hu tshi shu- miswa miraḓo ya muvhili na zwishumiswa ( masiki, TSHIPHOKHALI phaphethe nz) • U amba zwipiḓa zwa tshitori hu na thuso ya muded- edzi. U THETSHELESA NA U AMBA U bveledza mihumbulo, ḓivhaipfi na tshivhumbeo tsha luambo. • U shumisa luambo lwo shumiswaho lunzhi nga u vhuḓifulufheli. • U fhindula khumbelo na ndaela dzo leluwaho. TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI 23

• U shumisa luambo lwo no shumiswaho lunzhi 24 • U thoma u bveledza u pfesesa na vhukoni ha u shumisa zwivhumbeo zwa luambo luambiwaho lo leluwaho kha nyimele i pfalaho tsumbo; masala a vhuṋe ( nṋe riṋe nz.) • U fhindula zwivhumbeo zwa mbudziso. • U pfesesa na u shumisa maiti o leluwaho hu tshi ambiwa. • U fhindula ndaela/malaeli. • U isa phanḓa na u fhaṱa na u sumbedza (model) U THETSHELESA NA U AMBA ḓivhaipfi yo wanwaho na luambo lwo shumiswaho lunzhi kha nyambedzano lwo leluwaho. • U shumisa maṅwe mahanedzi tsumbo, a thi koni u bambela nz. TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

NYANGAREDZO YA ZWIKILIZWALUAMBO ZWINE ZWATEA UFUNZWA KHALUAMBO LWANYENGEDZEDZO LWAVHUVHILI (LEV) GIREIDIYA1-3 GIREIDI 1 GIREIDI 2 GIREIDI 3 Nḓivho ya guda tshigwada tsha mibvumo Nḓivho ya guda tshigwada tsha mibvumo Nḓivho ya guda tshigwada tsha mibvumo na zwipiḓa zwiṱuku zwa mibvumo • U vhandela maipfi e kha nyimbo, zwirendo • U vhanda zwanḓa/ u lidza minwe/ u fhufha/ u zwi re nyito na mafhungo mapfufhi a ambi- ginḓa milenzhe kha madungo a re kha maipfi • U fhandekanya maipfi ambiwaho a vha madungo na u waho. (Ndi raha bola, nz.) na mafhungo a ambiwaho. paṱekanya hafhu. • U vhandela dungo kha ipfi ḽa ndeme kha • U fhandekanya na u ṱanganya maipfi a ambi- • U shumisa garaṱa ḽa dungo, u fhaṱa maipfi (sedza, maipfi a mbiwaho, (ndi matsheloni avhuḓi) waho kha madungo( tsumbo: ma-ma, mama) amba, ita) TSHIPHOKHALI luimbo, tshirendo, tshiṱori. • U fhandekanya na u ṱanganya mibvumo kha • Topola mibvumo mathomoni na mafheleloni a maipfi a • U vhanda zwanḓa/ u lidza minwe/ u fhufha/ maipfi a orala. (tsumbo: ba-ba, baba) mbiwaho. u ginḓa milenzhe kha madungo a re kha • U topola mibvumo mathomoni ha maipfi ḽi am- • U topola mibvumo i na tshivhalo kha dungo ḽiṅwe na maipfi. Nyimbo, zwirendo, zwiṱori, (tsumbo: biwawo. ḽiṅwe kha maipfi o ḓoweleaho. ndi- ya- li-vhui-wa) • U topola mibvumo mafheleloni ha maipfi a am- • U topola vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere a ḽeḓere • U pfa mibvumo i dovhololaho ( kha mitam- biwaho tsumbo: lamulela. ḽithihi a ne a buliwa u fana kha Luambo lwa Hayani na bo ya maipfi) Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili (tsumbo: d, f, g, • U topola mibvumo mathomoni na mafheloloni a MVELEDZISO YA ḼITHERESI • U topola mibvumo mathomoni a maipfi a h, l, m, n, s, nz. Kha hu itwe mubvumo muthihi-vho nga maipfi a ambiwaho. ambiwaho (ṱhoho, ningo, ḽiṱo) vhege. • U fhandekanya mafhungo a orala a vha maipfi, • U fhandekanya maipfi a ambiwaho nga u • Kha hu funzwe miṅwe mibvumo i ne ya nga vha yo nga u vhanda zwanḓa kha ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe. vhanda zwanḓa kha dungo ḽiṅwe na ḽiṅwe. fhambana, tsumbo pfalandoṱhe. ( tsumbo: maipfi a bvaho kha tshiṱori) U vhala naVhagudi • U vhandela mibvumo nga muthihi ( zwipiḓa zwiṱuku zwa mibvumo) kha maipfi a ambiwaho. U thetshelesa tshiṱori tshi vhaliwa hu tshi tevhed- zelwa mudededzi na u sedza kha zwifanyiso (Bugu • U funza miṅwe ya mibvumo minzhi ya mathomoni i ne Khulu, Phosiṱara dza nyambedzano) ya vha yo fhambana kha LEV na Luambo lwa Hayani. TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI 25

U vhala na Vhagudi • U vhalela nṱha ḽiṅwalwa na mudededzi. Kilasi U vhala na Vhagudi yoṱhe i vhala tshiṱori tshi fanaho tshi si ḽiṅwalwa 26 • U anetshela tshiṱori (zwiṱori zwo leluwaho • U thetshelesa zwiṱori zwipfufhi, nganetshelo kana ḽa fikishini na mudededzi zwo livhanywa na thero) na zwishumi- maṅwalwa a si a fikishini o ambiwaho kana Bugu swa zwi ngaho Bugu khulu, zwa u vhona, • U amba nga ha zwizfanyiso kha tshiṱori hu tshi Khulu kana phosiṱara yo olwaho i takadzaho na u phaphethe, nz. shumiswa LEV u ya nga hune zwa konedzea dzhenelela kha khorasi nga tshifhinga tsho teaho. fhedzi vha shumise na Luambo lwa Hayani • Ḓidzheniseni kha zwisedzwaho kha Bugu • U vhalela nṱhaḽiṅwalwa na mudededzi. Kilasi yoṱhe i hune zwo fanelaho. Khulu/ phosiṱara dza u nyambedzano na vhala tshiṱori tshi fanaho tshi si ḽiṅwalwa ḽa fikishini na mudededzi. • U topola na u bula madzina a zwithu kha mudededzi zwifanyiso ( tsumbo: Ntsumbedzeni mukalaha, • Murahu ha u dzhenelela kha ndovhololo ya • U tevhela ḽiṅwalwa ḽi vhalwaho nga mudededzi. Kha Sumbani mmbwa) zwi sedzwaho, khu dovhololwe ḓivhaipfi ya u vhala ha u tevhelelana ha ḽiṅwalwa na mudededzi, ndeme ( sedza, ipfa, amba na u ita) • U fhindulo dziṅwe dza mbudziso nga thuso ya murole wa vhala nga u elela vhukuma hu na vhuḓin- zwifanyiso ( Nnyi?, Mini?, Ngafhi?) yanyuli. • Murahu ha u dovhololwa ha u anetshela tshiṱori, kha hu dovhololwe luambo lu si na • Murahu ha u dovhololwa ha u vhala, kha hu • U fhindula mbudziso dzi buletshedzaho dzo leluwaho tshivhumbeo (language chunks) dzhenelelwe kha khorasi na u dovhololwa ha nga ha tshiṱori nga phindulo pfufhi, ( ngafhi, mini, nnyi, luambo lu si na tshivhumbeo ho teaho nga hani) • U thetshelesa tshiṱori musi mudededzi a vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku. tshi khou antshela vhone vha tshi tevhed- • U bula madzina a zwiṅwe zwa zwithu kha tshifanyiso zela kha zwifanyiso. • U fhindula dziṅwe dza mbudziso dzo bulet- hu tshi fhindulwa mbudziso dzi bvaho kha mudededzi shedzaho dzo leluwaho dzi re vhushaka na na murole ( tsumbo: Ndi mini itshi? Khovhe) • U topola zwithu kha zwifanyiso (tsmbo:”Nt- tshiṱori. sumbedzeni mudededzi wa Thandi. Sum- • U ḓivha na u vhala vhunzhi ha maipfi o ḓoweleaho o bani kha ...”) • U thoma u ḓivha maṅwe a maipfi o ṅwalwaho ṅwaliwaho nga LEV kilasirumuni, tsumbo: u ṱana kha nga LEV kha nyito ya u Vhala na Vhagudi luambo. TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

• U amba nga ha tshifanyiso kha tshiṱori hu • U guda iṅwe ya ḓivhaipfi i bvaho kha tshiṱori. • U vhala nga u tou elela, ḽiṅwalwa ḽa u Vhala na Vhagu- tshi shumiswa zwi sedzwaho kha LEV nga di zwo katelwaho kha Themo ya 1 na 2 kha zwigwada • U ḓivha na u vhala maṅwe a maipfi o ḓowele- maanḓa na nga Luambo lwa Hayani arali zwiṱuku. aho o ṅwaliwaho nga LEV kilasirumuni, tsum- zwo tea. bo: zwiṱanwa kha luvhondo • U ita uri zwi pfale na u fhindula mbudziso dza u tou • U dzhenelela kha ngudo ya tshiṱori nga u buletshedza (nnyi, mini, ngafhi, hani) zwo ḓisendeka • U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori hu tshi shumiswa dovholola ḓivhaipfi ya ndeme na u dz- nga ḽiṅwalwa ḽa u Vhala na Vhagudi miṅwe miraḓo na luambo lwo shumiswaho lun- henelela kha zwi sedzwaho nga vhavhili na zhi lwo leluwaho nga vhavhili na nga zwigwada • U edzisela u tamba zwipiḓa zwa tshiṱori kha zwigwada nga zwigwada zwiṱuku zwiṱuku hu tshi shimiswa zwishumiswa zwo zwiṱuku. • Nga murahu ha u vhala ha u dovholola , u leluwaho, masiki na phaphethe nga vhavhili na TSHIPHOKHALI • U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori, hu tshi shumiswa dziṅwe dzhenelela kha u khorasi na u dovholola ha nga zwigwada zwiṱuku. dza nyambedzano nga vhavhili na nga zwigwada luambo lwo shumiswaho lunzhi nga vhavhi- zwiṱuku hu tshi shumiswa zwishumiswa zwo leluwaho, li na nga zwigwada zwiṱuku. masiki na phaphethe nga vhavhili na nga zwigwada . • Hu gudwa vhunzhi ha ḓivhaipfi ya orala zwiṱuku. kha maṅwalwa a u sedzwa ( Bugu khulu, • U dovha u amba zwipiḓa zwa tshiṱori nga vhavhili hu phosiṱara nz) na thuso ya mudededzi. • U dzhenelela kha ngudo ya tshiṱori nga u fhindula mbudziso dzo leluwaho dza orala. TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI 27

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDIYA 1 LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI ṰHOḒEA NGA THEMO TSIVHUDZA YA ZWIFHINGA ZWA U FUNZA NGA VHEGE:Awara 1 nga vhege GIREIDI 1 THEMO 1 U THETSHELESA NA U AMBA MAGUDISWA/KHOTSEPUTI /ZWIKILI Vhagudi vha tea u bviselwa khagala kha vhunzhi ha luambo lwo leluwaho lune vha ḓo lu pfesesa lu kha nyimele. Ḓivhaipfi i tea u dovhololwa hu sa fhidziwi/misi yoṱhe, uri vhagudi vha sa hangwe. U guda LEV hu tea u vha dzikaho na u takadza. Kha ngudo ya u thoma , phaphethe i nga shumiswa u funza Luambo lwa u Engedza lwa u Vhuvhili lwa u thoma. Phaphethe i nga ṋewa dzina kha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili tsumbo, Pule. Mudededzi u ḓivhadza phaphethe ari Pule ha koni u amba luambo lwavho lwa Hayani, u kona fhedzi u amba Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili, vhagudi vha tea u amba nae nga luambo lwonolwo. Pule u vha muraḓo wa kilasi ya Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili. Elelwani uri thero/ṱhoho dzo tsivhudzwaho ndi tsivhudzo fhedzi. Vha fanela u vha na vhuṱanzi uri hu na Bugu khulu/ phosiṱa,zwirendo, nyimbo, mitambo na zwithu zwa vhukuma zwa yeneyo thero yo nangiwaho Nyito dza vhege Nyito mbili-vho dzi tevhelaho dzi tea u itwa kha ngudo kha vhege: • U fhindula ndumeliso dzo leluwana hu tshi shumiswa mafurase (tsumbo. ‘ Ndi matsheloni avhuḓi’, good morning ) • U imba nyimbo dzo leluwaho hu tshi itwa nyito hu na u sumbanḓila( Ṱhoho na mahaḓa...) • U renda tshirendo tsho leluwahohu tshi itwa nyito hu na u sumbanḓila (tsumbo, Ndi kwama ṱhoho yanga, Ndi kwama zwikunwe zwanga, Ndi kwama magona anga, Ndi kwama ningo yanga, ṱhoho, zwikunwe, magona, ningo) • U tamba mitambo ya luambo (tsumbo. Solani u ri: kwamani ṱhoho yaṋu, nz.) • U bveledza khontseputi, ḓivhaipfi na tshivhumbeo tsha luambo. Kha u fha tshipiḓa tsha nyito dzo bulwaho afho nṱha: • U fhindula ndumeliso na ndaela. U LINGA Tsivhudzo dza u Linga: Hu si fomaḽa Orala na/kana zwi no itwa/ u sedza • U fhindula ndumeliso dzi sa konḓi. • U dzhenelela kha u imba nyimbo dzi na nyito. 28 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 1 THEMO YA 1 LITHERERESI YA MVELEDZISO YA U THOMA Nḓivho ya mibvumo na u vhala na vhagudi zwo ṱanganelana na u thetshelesa na u amba MAGUDISWA/KHONTSEPHUTI/ZWIKILI Nḓivho ya mibvumo • U vhanda zwanḓa kha maipfi kha nyimbo na zwirendo zwi re na nyito. • U vhanda zwanḓa, u rwa minwe/ u fhufha, u giḓa milenzhe kha madungo a maipfi tsumbo. Ndu-me-li-so U vhala na vhagudi Nyito dzi itwaho luthihi nga vhege hu tshishumiswa Bugu Khulu dzi re na nyolo nnzhi kana zwivhumbeo zwo hudzwaho, maṅwalo a re nyolo. Bugu yeneyoi nga vhaliwa lunzhi kana ya dovha ya ḓivhadzwa hafhu nga murahu. Mudededzi u ḓivhadza ḓivhaipfi na u edzisela kuvhalele. • U dzhenelela kha u amba nga zwifanyiso kha Bugu Khulu/ phosiṱara dza u haseledza na mudededzi. • Nga murahu ha ndovhololo ya u dzhenelela kha zwifanyiso na u dovholola ḓivhaipfi ya ndeme (sedzani, ipfani, ambani na u ita) • U anetshela tshiṱori (zwiṱori zwi leluwaho zwi yelanaho na ṱhoho zwi tshi konadzea) hu na zwishumiswa zwi ngaho Bugu khulu, zwifanyiso, phaphethe nz. • Nga murahu ha ndovhololo ya u anetshela tshiṱori, vha dzhenelela kha luimbo ho teaho hu tshi shumiswa maipfi a no shumiseswa kha luambo. U LINGA Tsivhudzo ya u linga: Hu si ha fomaḽa Orala na/kana zwiitwaho/zwisedzwaho • U fhindula ndumeliso dzo leluwaho • U dzhenelela kha u imba nyimbo dza nyito dzi sa konḓi. • U fhindula kha vhonwaho nga u sumba zwithu kha zwifanyiso hu tshi fhindulwa ndaela dzi bvaho kha mudededzi, (tsumbo; sumbani kha...) TSHIPHOKHALI 29

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI 1 THEMO 2 U THETSHELESA NA U AMBA (ORALA) MAGUDISWA/KHONTSEPHUTI/ZWIKILI Dzhielani nzhele uri thero/ṱhoho ndi tsivhudzo zwayo. Vha tea u vha na Bugu khulu/phosiṱara, zwirendo, nyimbo, mitambo na zwithu zwi fareaho zwa thero yo nangiwaho. Nyito dza vhege iṅwe na iṅwe Hu nga itiwa nyito dzi tevhelaho dzine dza swika mbili kha ngudo ya vhege. U thoma u bveledza oraḽa (u thetshelesa na u amba) nḓivho ya maipfi ri tshi shumisa •U fhindula ndumeliso dzo leluwaho •U dzhenelela kha u imba nyimbo dza nyito dzi sa konḓi. Thero/ṱhoho dzo nangwaho kha themo yeneyo •U fhindula ndumeliso dzo leluwaho (tsumbo. ‘ndi matsheloni ... No vuwa hani?’) vhe na mudededzi na nga vhavhili vhavhili (pairs). • U imba nyimbo dzi sa konḓi na u ita nyito nga vhavhili-vhavhili vha tshi thuswa nga mudededzi. • U tevhedza ndaela (tsumbo. Imani, dzulani.) • U tamba mitambo ya luambo (tsumbo. Simon uri) vhe na mudededzi na nga vhavhili-vhavhili. Zwiṱori zwo anetshelwaho zwi nga tambiwa sa ḓirama hu tshi shumiswa na miraḓo u thusedza zwine zwa amba. zwiṱori zwi anetshelwaho zwi tea u bva kha Bugu Khulu, zwigwada zwa zwiṱori, zwirendo, nyimbo nz. Zwo ṅwalwaho nga vhathu vho fhambanaho (anthology) kana kha phosiṱara i re na nyolo hune vhana vhoṱhe vha kona u vhona zwifanyiso. Tshiṱori tshi tea u tikedzwa nga zwi vhonalaho zwavhuḓi, zwithu, thoyi na phaphethe. Vha ḓiphiṋa nga u thetshelesa zwiṱori zwipfufhi zwi sa konḓi zwi anetshelwaho vha tshi imba nga u dzhenelela kha khorasi ho teaho hu na ndovhololo maipfi o ḓoweleaho nga tshifhinga tsho teaho. U bveledza khontsephuti, ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo. Nga u ita nyito dzi re afho nṱha: • U thoma u bveledza oraḽa ya ḓivhaipfi. • U fhindula na u dovholola luambo lwo ḓoweleaho, tsumbo: Hu ita hani? • U fhindula ndaela • U LINGA • Tsivhudzo ya u linga hu si ha fomaḽa: • Orala na/kana zwiitwaho/zwisedzwaho • U fhindula ndumeliso dzo leluwaho (tsumbo. ‘Ndi matsheloni.’ ‘No vuwa hani?) • U fhindula ndaela dzo leluwaho nga nḓila yone. (tsumbo. Simon uri….) • U imba luimbo lu sa konḓi vha tshi ita na nyito 30 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI 1 THEMO 2 ḼITHERERESI YA MVELEDZISO YA U THOMA Nḓivho ya mibvumo na u vhala na vhagudi zwo ṱanganelana na u thetshelesa na u amba. Nḓivho ya mibvumo: • U pfa ndovhololo ya mibvumo (kha mutambo wa maipfi) • U vhanda zwanḓa kha madungo a maipfi kha luimbo, tshirendo, tshiṱori • U vhanda zwanḓa kha madungo ya maipfi a ambwaho (ndi ma-tshe-lo-ni, good morning nz.) U vhala na vhagudi Nyito dzi itwaho luthihi nga vhege hu tshishumiswa Bugu Khulu dzi re na nyolo nnzhi kana zwivhumbeo zwo hudzwaho, maṅwalo a re nyolo. Bugu yeneyo nga vhaliwa lunzhi kana ya dovha ya ḓivhadzwa hafhu nga murahu. Mudededzi u ḓivhadza ḓivhaipfi na u edzisela kuvhalele. • U dzhenelela kha u vhona zwifanyiso kha Bugu Khulu/ phosiṱara ya u haseledza na mudededzi. • Nga murahu ha u dzhenelela kha ndovhololo ya u vhona zwifanyiso kha hu dovhololwe ḓivhaipfi ya ndeme (sedzani, ipfani, ambani, itani) • U anetshela tshiṱori ( zwiṱori zwo leluwaho zwi yelanaho na thero) huna zwishumiswa zwi ngaho sa Bugu Khulu , zwifanyiso, phaphethe.nz. • Nga murahu ha u anetshela zwiṱori, kha hu dovhololwe ḓivhaipfi ya ndeme na mudededzi. U linga Tsivhudzo ya u linga: Hu si fomaḽa Orala na/kana zwiitwaho/zwisedzwaho • U pfa ndovhololo ya mibvumo (kha mutambo wa maipfi) • U vhanda zwanḓa kha madungo a maipfi kha luimbo, tshirendo, tshiṱori • U vhanda zwanḓa kha madungo ya maipfi a ambwaho (ndi ma-tshe-lo-ni, nz.) (sedzani afha, ambani ni ite). TSHIPHOKHALI 31

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 1 THEMO YA 3 U THETSHELESA NA U AMBA MAGUDISWA/KHONTSEPUTI/ZWIKILI Dzhielani nzhele uri thero/ṱhoho dzo newaho ndi tsivhudzo. Hu tea u vha na Bugu Khulu/phosiṱara, zwirendo, nyimbo, mitambo na zwishumiswa zwo teaho thero yo nangwaho. Nyito dza vhege Nyito mbili dzi tea u itiwa luvhili kha vhege kha thero iṅwe na iṅwe: • U thoma u bveledza oraḽa (u thetshelesa na u amba) ḓivha maipifi hu tshi shumiswa ṱhoho yo nangwaho kha themo yeneyo. • U fhindula ndumeliso nga vhuḓifulufheli nga vhavhili vhavhili. • U sumba zwithu zwi re kiḽasirumuni kana kha tshifanyiso (tsumbo. ‘ntsumbedzeni tshidulo’. ‘sumbani….’) • U renda a tshi ita nyito na mudededzi nga vhavhili vhavhili. • U tevhela ndaela (tsumbo. ‘vhandani zwanḓa’) na mudededzi nahone nga vhavhili vhavhili • U tevhela command kha mutambo (Simon u ri... ) • U imba nyimbo hu na nyito nga vhavhili vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku (tsumbo. Nyimbo dzi elanaho na ṱhoho yo nangwaho) • U renda zwito hu na nyito hu na nyeletshedzo kha zwigwada zwiṱuku (tsumbo. Zwirendo zwielanaho na ṱhoho yo nangwaho) Zwiṱori zwo anetshelwaho zwi nga tambiwa sa ḓirama hu tshi shumiswa na miraḓo u thusedza zwine zwa amba. zwiṱori zwi anetshelwaho zwi tea u bva kha Bugu Khulu,kana phositara i re na nyolo hune vhana vhoṱhe vha ḓo kona u vhona zwifanyiso. • U ḓiphina nga u thetshelesa zwiṱori zwi anetshelwaho na u dzhenelela kha khorasi ya luimbo nga tshifhinga tsho teaho. (tsumbo. maḓabula, maḓabula o vhibva, o vhibva) • U bula zwiṅwe zwa zwithu kha tshifanyiso (tsumbo. ‘uyu ndi nnyi?’ -u sumba tshithu kha tshifanyiso.) U bveledza mihumbulo, ḓivhaipfi tshivhumbeo tsha luambo Nga u dzhenelela kha nyito dzi re afho nṱha ni thoma u bveledza oraḽa ya ḓivha maipfi • U dovholola na u fhindula luambo lwo ḓoweleaho. • U renda zwirendo na u imba nyimbo. • U tevhela ndaela. 32 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI U LINGA Tsivhudzo dza u linga U ilnga hu si ha fomaḽa: Orala na/kana zwiitwaho/zwisedzwaho Tsedzuluso • U fhindula ndumeliso dzo leluwaho hu na vhuḓifulufheli nga vhavhili- vhavhili. • U sumba zwithu kiḽasirumuni kana kha tshifanyiso (tsumbo. ‘ntsumbedzeni tshidulo’. ‘sumbani ….’) • U fhindula ndaela hu tshi shumiswa mutambo wa luambo (Simon u ri...) TSHIPHOKHALI 33

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI 1 THEMO 3 ḼITHERERESI YA MVELEDZISO YA U THOMA Nḓivho ya mibvumo na u vhala na vhagudi zwo ṱanganelana na u thetshelesa na u amba. MAGUDISWA/KHONTSEPHUTI/ZWIKILI Nḓivho ya mibvumo yo ṱangana na nyito dza u thetshelesa na u amba • U pfa ndovhololo ya mibvumo ( kha mutambo wa maipfi) • U vhanda zwanḓa/ u rwisa minwe/u fhufha/u ginḓa nga milenzhe kha madungo a maipfi (luimbo, tshirendo, zwiṱori) • U vhandela zwanḓa maipfi kha mafhungo mapfufhi (ri a livhuwa; ndi a livhuwa) • U topola mibvumo mathomoni a maipfi o bulwaho. U vhala na vhagudi Nyito dzi itwaho luthihi kha vhege hu tshi shumiswa Bugu Khulu i re na nyolo nnzhi Khulu. Bugu yeneyo i nga vhalwa lunzhi kana ya dovha ya ḓivhadzwa nga murahu ha tshifhinga. • U thetshelesa tshiṱori tsho anetshelwaho hu tshi sedzwa na tshifanyiso hu tshi tevhedzelwa mudededzi. • U guda ḓivhaipfi nga u tou amba zwi tshi bva kha maṅwalwa o vhonwaho (Bugu Khulu Phosiṱara nz.) • U topola zwithu kha tshifanyiso (tsumbo. ‘ntsumbedzeni mudededzi wa Thandi.’) • U amba nga ha tshifanyiso hu tshi shumiswa luambo lwa ḓamuni ho teaho • U dzhenelela kha ngudo dza zwiṱori nga u dovholola ḓivhaipfi ya ndeme na u dzhenela kha zwifanyiso nga vhavhili-vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. U LINGA Tsivhudzo dza u linga: Orala na/kana zwiitwaho/zwisedzwaho • U topola mibvumo mathomoni ha maipfi a bulwaho • U amba nga tshifanyiso hu tshi shumiswa luambo lwa hayani ho teaho • U wana zwithu kha tshifanyiso (tsumbo. ‘ntsumbedzeni mudededzi wa Thandi.’) 34 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI 1THEMO 4 U THETSHELESA NA U AMBA MAGUDISWA/KHONTSEPHUTI/ZWIKILI Dzhielani nzhele uri thero/ṱhoho ndi tsivhudzo zwayo. Vha tea u vha na Bugu khulu/phosiṱara, zwirendo, nyimbo, mitambo na zwithu zwi fareaho zwa thero yo nangiwaho. Nyito dza vhege Nyito mbili kana nnzhi dzi tea u itwa kha ngudo iṅwe na iṅwe: • U thoma u bveledza (u thetshelesa na u amba) ḓivhaipfi ya u amba hu tshi shumiswa thero ine ya bva kha LH na LET, • U fhindula ndumeliso na nyonesano dzo leluwaho (tsumbo. ‘Salani.’ ‘Ni tshimbile zwavhuḓi ‘Ndi masiari.’) • U sumba na u bula madzina a zwithu kiḽasirumuni kana kha tshifanyiso (tsumbo. Ntsumbedzeni ... kha tshifanyiso. sumbani ...) • U tevhela ndaela (tsumbo. Imisani tshanḓa u onesa.) • U shumisa luṅwe lwa luambo lwo no shumiswaho lunzhi lu sa shandukisei. (tsumbo. ‘ndi khou humbela’, ‘ ndo livhuwa ’) • U imba nyimbo hu na nyito na ndaela ya mudededzi nga vhavhili vhavhili • U imba nyimbo dzo leluwaho hu tshi itwa na nyito hu na thikhedzo ya mudededzi nga vhavhili- vhavhili na zwigwada zwiṱuku. • U renda zwirendo zwo leluwaho na nyito hu na thikhedzo ya mudededzi nga vhavhili vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. • U tamba mutambo wa u ndumeliso (mafhungo mavhili) nga vhavhili-vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku (tsumbo. Ndi matsheloni Thando, No vuwa hani? Ndi matsheloni a vhuḓi Mulalo ndo vuwa zwavhuḓi) Zwiṱori zwianewaho zwi nga tambea sa ḽitambwa hu tshi ombedzelwa zwi na utikedza ndivho. Zwiṱori dzi tea u bva kha Bugu Khulu kana kha phosiṱara hune vhana vha kona u vhona zwifanyso. • U ḓiphina nga u thetshelesa zwiṱori na u dzhenelela kha khorasi nga tshifhinga tsho teaho. • U bula madzina a zwiṅwe zwa zwithu zwi re kha tshifanyiso (tsumbo. Ndi nnyi hoyu? – u sumba kha tshithu/ phukha kha tshifanyiso) U bveledza mihumbulo, ḓivha maipfi na luambo • U dzhelela kha nyito dzi re afho nṱha zwi bveledza ḓivhaipfi ya u amba. • U dovholola na u fhindula luambo lwo ḓoweleaho/shumiseswaho. • U fhindula ndaela. • U shumisa luṅwe lwa luambo lwo no shumiswaho lunzhi lu sa shandukisei. TSHIPHOKHALI 35

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI U LINGA Tsivhudzo dza u linga hu si ha fomaḽa: Orala na/kana zwiitwaho/zwisedzwaho • U imba nyimbo dza nyito na u enda zwirendo vhe na vhuḓifulufheli. • U tevhela ndaela (tsumbo. Farani ṱhoho yanu. Farani zwikunwani zwanu) • U tamba mutambo wa u lumeliso (mafhungo mavhili) nga vhavhili-vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku (tsumbo. Ndi matsheloni Thando, ndo vuwa zwavhuḓi) 36 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI 1THEMO 4 LITHERERESI YA MVELEDZISO YA U THOMA Nḓivho ya mibvumo na u vhala na vhagudi zwo ṱanganelana na u thetshelesa na u amba. MAGUDISWA/KHONTSEPUTI/ZWIKILI Nḓivho ya mibvumo Nyito hedzi dzi tea u ṱanganywa kha nyito dza u thetshelesa na u amba na u vhala na vhagudi • U vhanda zwanḓa/ u rwisa minwe/u fhufha/u ginḓa nga milenzhe kha madungo a maipfi (luimbo, tshirendo, zwiṱori) • U khethekanya mibvumomathomoni a maipfi o ambiwaho o ambiwaho ( tsumbo ṱhoho). • U khethekanya maipfi o ambiwaho nga u vhanda zwanḓa kha madungo a maipfi ( u bva kha tshiṱori) U vhala na vhagudi Nyito iyi i itwa luthihi nga vhege hu tshi shumiswa Bugu Khulu hu na tsumbo nnzhi na maṅwalwa o hudzwaho. Bugu yeneyo nthihi i nga vhalwa na u dovhololwa lunzhi na u ḓivhadzwa hafhu nga murahu ha tshifhinga. • U thetshelesa zwiṱori kana maṅwalwa a si a fikishini musi hu tshi khou tevhedzelwa mudededzi ho sedzwa zwifanyiso • U amba nga ha tshifanyiso hu tshi shumiseswa LEV, na Luambo lwa Hayani musi zwo tea. • U topola zwithu kha tshifanyiso (tsumbo. ‘ntsumbedzeni …’. ‘sumbani kha …’) • U guda iṅwe ya ḓivhaipfi i yelanaho na thero yo nangwaho. • Nga murahu ha ndovhololo ya u vhala, hu dzhenelela kha khorasi, na ndovhololo ya luambo lwo ḓoweleaho ho teaho nga vhavhili-vhavhili na zwigwada zwiṱuku. • U dzhenelela kha ngudo ya zwiṱori nga fhindula mbudziso dzo leluwaho dza oraḽa. • U LINGA • Tsivhudzo dza u linga: • Hu si ha fomala • Orala na/kana zwiitwaho/zwisedzwaho • Tsedzuluso • U khethekanya maipfi a ambiwaho nga u vhanda zwanḓa kha dungo ḽiṅwe na ḽiṅwe • U ṱalusa na u bula madzina a zwiṅwe zwa zwithu zwire kha zwifanyiso. • Nga murahu ha ndovhololo ya u vhala, u dzhenelela kha khorasi, vha dovholola luambo lwo ḓoweleaho ho teaho nga vhavhili-vhavhili na zwigwada zwiṱuku. TSHIPHOKHALI 37

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI ZWISHUMISWA ZWO THEMENDELWAHO ZWA ṄWAHA • Phosiṱara na zwifanyiso zwa u thusedza u funza zwiṱori na ḓivha maipfi. • Tshathi dza mivhala na nomboro. • Nyimbo na zwirendo zwa nyito • Zwishumiswa zwi yelanaho na thero na ṱhoho. • Zwithusedzi u tamba zwiṱori, tsumbo masiki, phaphethe nz. • CDs, DVDs na mbekanya mushumo dza theḽevishini • Bugu Khulu (dzi re na zwifanyiso) • Tshigwada tsha zwiṱori, zwirendo, na nyimbo zwo ṅwalwaho nga vhathu vho fhambanaho. • Bugu Khulu dzo itwaho nga mudededzi na vhagudi, bugu dza zigi zege, phaphethe, masiki, magaraṱa-tai a maipfi, nz. 38 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI 2 LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI ṰHOḒEA NGA THEMO TSIVHUDZO YA TSHIFHINGA: IRI NTHIHI GIREIDI 2 THEMO 1 U THETSHELESA NA U AMBA MAGUDISWA/KHONTSEPUTI/ZWIKILI Mudededzi u tea u nanga thero mbili dzine dza ḓo vha thusa u ḓivhadza na u vusuludza ḓivhaipfi na u katela nyito dzo dubekanywaho afho fhasi. Dzhielani nzhele uri ṱhoho dzo ṋewaho afho ndi tsivhudzo. • Vha tea u lingedza u katela nyito dzoṱhe zwi tshi konadzea lu fhiraho luthihi. Vha tea u linga vhagudiswa vhavho nga u shumisa u linga hu si ha fomaḽa. Thero dzi tea u tendela mudededzi u dzulela u vusuludza luambo lwa mutheo lu sa konḓi musi a tshi amba na vhagudi nga LEV. Nyito dza vhege iṅwe na iṅwe. Nyito mbili kana nnzhi kha ngudo dzi tevhelaho dza vhege. • U thoma u bveledza (u thetshelesa na u amba) ḓivhaipfi ya u amba hu tshi shumiswa thero kana ṱhoho. • U fhindula ndumeliso na nyonesano dzo leluwaho, hu tshi shumiswa mafurase, tsumbo. ‘Ndi matsheloni ’ ‘No vuwa hani’ ‘ ndo vuwa zwavhuḓi,’ nga vhavhili vhavhili na zwigwada zwiṱuku. • U tamba mutambo wa ndumeliso (mafhungo mavhili) nga vhavhili-vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku (tsumbo. Ndi matsheloni, Thando, No vuwa hani? Ndi matsheloni a vhuḓi Thando, ndo vuwa) • U sumba kha na u amba madzina a zwithu kiḽasirumuni kana kha tshifanyiso hu tshi tevhedzwa ndaela ya mudededzi, tsumbo, “ntsumbedzeni musidzana o mbaraho rokho tswuku.” • U shumisa luambo lu shumiswaho lunzhi (tsumbo. Ndi khou humbela, ndi a livhuwa). • U imba nyimbo vha tshi ita nyito hu na thikhedzo ya mudededzi nga vhavhili-vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku, tsumbo ‘Zwiṋoni zwiṱanu, Zwo kavha kha muri, Tshiṅwe tshari, muthu khouḽa,Tshiṅwe tshari, ndi muthu na tshigidi.’ • U dzhenelela kha zwirendo na nyimbo dzi re na nyito, vha tshi ita nyito nga vhavhili-vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku,tsumbo, ‘Haya ndi mangilasi a maṱo a makhulu, Hoyu ndi muṅadzi wa makhulu.’ • U tamba mutambo wa luambo, tsumbo. “Simon uri...” nga vhavhili-vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. • Mudededzi u vhala kana uṱalutshedza tshiṱori kana a ṱalutshedza tshiṱori luthihi kha vhege. Zwiṱori zwi no anetshelwa zwi nga tambwa hu tshi shumiswa miraḓo u tikedza zwine zwa ambiwa. Zwiṱori zwi vhaliwaho zwi tea u wanala kha Bugu Khulu kana kha phosiṱara i na nyolo hune vhana vhoṱhe vha kona u vhona zwifanyiso. • Vha ḓiphiṋa nga u thetshelesa zwiṱori zwipfufhi zwi sa konḓi zwi anetshelwaho vha tshi imba nga u dzhenelela kha khorasi ho teaho hu na ndovhololo maipfi o ḓoweleaho nga tshifhinga tsho teaho. • U fhindula mbudziso dza mudededzi nga u bula madzina a zwiṅwe zwa zwithu kha tshifanyiso,sa: mini? Nnyi? TSHIPHOKHALI 39

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI U bveledza khontsephuti, ḓivha maipfi na luambo Nga u dzhenelela kha nyito dzi re afho nṱha: • U bvela phanḓa na u fhaṱa ḓivhaipfi nga u amba. • U dovhololo maṅwe a maipfi o ḓoweleaho nga vhuḓifulufheli. • U tevhedza ndaela. • U shumisa luambo lwo shumiswaho lunzhi. U LINGA Tsivhudzo dza u linga: Hu si ha fomala Orala na/kana zwiitwaho/zwisedzwaho • U imba nyimbo na zwirendo zwa nyito hu na vhuḓifulufheli. • U tevhela ndaela dzo leluwaho (tsumbo.farani ṱhoho. Farani zwikunwane.) • U tamba mutambo wa ndumeliso (mafhungo mavhili) nga vhavhili-vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku (tsumbo. Ndi matsheloni Mulalo, No vuwa hani) 40 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 2 THEMO YA 1 LITHERERESI YA MVELEDZISO YA U THOMA Nḓivho ya mibvumo na u vhala na vhagudi zwo ṱanganelana na u thetshelesa na u amba. MAGUDISWA/KHONTSEPHUTI/ZWIKILI Nḓivho ya mibvumo • U vhanda zwanḓa/ u rwisa minwe/u fhufha/u ginḓa nga milenzhe kha madungo a mafhungo • U khethekanya maipfi a ambwaho u ya nga madungo. • U khethekanya mafhungo a oraḽa u ya kha maipfi, nga u vhanda zwanḓa kha ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe, tsumbo, mafhungo a bvaho kha zwiṱori. • U topola mibvumo mathomoni a maipfi o bulwaho. U vhala na vhagudi (minete ya 15 luvhili zwalo nga vhege) Mudededzi u vhala ḽiṅwalwa kilasirumuni, hu tshi sumbwa maipfi na u haseledza zwfanyiso na u tevhela thevhekano/ndunzhendunzhe ya tshiṱori. U vhalulula vhukati ha vhege, a tshi ṱuṱuwedza vhagudi kha u dzhenelela. Ḽiṅwalwa ḽi shumiswa u ḓivhadza ḓivhaipfi ntswa. • U thetshelesa tshiṱori tshi tshi vhaliwa musi hu tshi khou tevhelwa mudededzi na u sedza zwifanyiso. • U amba nga ha zwifanyiso zwi re kha tshiṱori nga maanḓa hu tshi shumiswa LEV na Luambo lwa Hayani ho teaho • U topola zwithu kha zwifanyiso, tsumbo, ‘Ntsumbedzeni mukalaha.’ ‘ sumbani kha mmbwa.’ • U fhindula dziṅwe dza mbudziso dzi sa konḓi hu na thikhedzo ya zwifanyiso, tsumbo, Nnyi?, Mini?, Ngafhi? • Vha thoma u ḓivha maṅwe a maipfi o ṅwalwaho a re kha LEV nga nyito ya u vhala na vhagudi • U guda iṅwe ya ḓivhaipfi nga orala zwi tshi bva kha tshiṱori. • Nga murahu ha ndovhololo ya u vhala, vha dzhenelela kha khorasi na ndovhololo ya luambo lu no shumiseswa ho teaho nga vhavhili-vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku. U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga hu si ha fomaḽa: Nḓivho ya mibvumo • U vhanda zwanḓa kha mafhungo a ambwaho. • U khethekanya maipfi a ambwaho nga madungo. U vhala na vhagudi: (oraḽa na/kana zwiitwaho) • U topola vhaṅwe vha vhathu, zwipuka na zwithu kha zwifanyiso zwa Bugu Khulu (kana iṅwe nḓila ya maṅwalwa o hudzwaho) • U fhindula mbudziso dza oraḽa nga ha zwiṱori. • U thoma u vhona maṅwe a maipfi o ṅwalwaho kha LEV kha nyito ya u vhala na vhana. TSHIPHOKHALI 41

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 2 LUAMBO LWA NYENGEDZEDZO LWA VHUVHILI THOḒEA KHA THEMO TSIVHUDZO YA TSHIFHINGA TSHA U FUNZA: AWARA NTHIHI (1 ) GIREIDI YA 2 THEMO YA 1 UTHETSHELESA NA UAMBA MAGUDISWA/KHONSEPUTHI/ZWIKILI Mugudisi u ṋanga thero mbili dzine dza ḓo mutendela u ḓivhadza na u vusuludza ḓivhaipfi, na u katela nyito dzi tevhelaho. Dzhielani nzhele uri mihumbulo mihulwane yo nekedzwaho/ṱhoho ndi tsivhudzo dzi sa konḓi. Vhagudisi vhatea ulingedza u angaredza nyito dzoṱhe lu no fhira luthihi aria zwi tshi konadzea. Vha tea ulinga vhagudi vha tshi shumisa nyito dza ulinga dzi si dza fomaḽa. Vha tea u tendela vhagudisi u ri vha dzule vha tshi vusuludza zwivhumbeo zwa luambo zwi sa konḓi musi a tshi amba na vhagudi nga luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili. Nyito dza vhege nga vhege Nyito mbili kana nthihi kha ngudo nga vhege. • U thoma u bveledza ḓivhaipfi nga u tou amba (u thetshelesa na u amba) u tshi shumisa thero kana ṱhoho sa ‘Zwiḽiwa’. • U fhindula ndumeliso na nyonesano dzi sa konḓi hu tshi shumiswa mafurase sa tsumbo, ‘ndi matsheloni’. No vuwa hani?’ ‘Ndo vuwa zwavhudi’ nga vhavhili kana nga zwigwada. • U shela mulenzhe kha ndumeliso (mitaladzi 2) nga vhavhili na nga zwigwada zwiṱuku (tsumbo, ndimatsheloni Thendo, no vuwa hani? Ndi matsheloni Ngudo, ndo vuwa zwavhudi) • U sumba zwithu zwi re ngomu kiḽasini kana kha zwifanyiso hu u fhindula ndaela dza mugudisi, tsumbo, ‘Ntsumbedzeni musidzana wa rokho tswuku.’ • U thoma u shumisi zwiṅwe zwa zwi vhumbeo zwa luambo sa mafurase (tsumbo. Ndi khou humbela, ndo livhuwa) • U imba nyimbo dzi sa konḓi a tshi ita nyito hu na thikhedzo ya mugudisi nga vhavhili kana nga zwigwada tsumbo, ‘tshinwanwane na makhulu wa tsho, na mahalahase, musumbavhaloyi na balavhukoko na zwiṅwevho.’ • U shela mulenzhe kha zwirendo zwa nyito na nyimbo, vha tshi edzisela nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku sa tsumbo, ‘ṱhoho, mahada, khana na dzikhundu, magona zwikunwane, magona zwikunwane.’ • U tamba mitambo ya luambo sa tsumbo, “Simoni uri” nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. Luthihi kha vhege, mugudisi u vhala kana u anetshela tshitṱori. Zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwi nga iswa kha ḽitambwa nga u shumisa ngafhadzo na zwiṅwe zwi shumiswa u khwaṱhisedza zwi ne zwa khou ambiwa kana u itiwa. Zwiṱori zwi no kho vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana posiṱara ya nyolo hune vhagudi vha kona u vhona zwifanyiso. 42 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI • U thetshelesa nganea pfufhi dzo vhalwaho kana u anetshelwa hu na u diphina na u shela mulenzhe kha dzi khorasi nga tshifhinga tsho teaho na u dovholola zwivhumbeo zwa luambo (zwipiḓa zwa luambo) nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. • U bula madzina a zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula mbudziso dza mugudisi, mini, nnyi, ngafhi? U bveledza khonseputi, ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo. Nga u shela mulenzhe kha nyito dzi tevhelaho: • U isa phanda na u fhaṱa ḓivhaipfi ya orala. • U dovholola zwiṅwe zwa zwivhumbeo zwa luambo hu na vhudifulufheli. • U fhindula dziṅwe dza ndaela na khumbelo. • U thoma shumisa vhumbeo zwa luambo sa mafurase. U LINGA Tsivhudzo dza ulinga: Hu si ha fomala Oraḽa na/kana nḓowenḓowe /u lavhelesa • U imba nyimbo dza nyito na zwirendo huna vhudifulufheli • U tevhedza ndaela dzi sa konḓi (tsumbo. Farani ṱhoho. Farani zwikunwe.) • U shela mulenzhe kha ndumeliso (mitaladzi 2) nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku (tsumbo. Ndi matsheloni Thendo,no vuwa hani? Thendo, “ndi matsheloni avhuḓi. Ndo vuwa zwavhuḓi” ) TSHIPHOKHALI 43

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 2 THEMO YA 1 Ubveledza u vhala na u ṅwala Nḓivho ya foniki na u vhala na vhagudi zwi nga ṱanganyiswa na uthetshelesa na uamba. MAGUDISWA/KHONSEPHUTI/ZWIKILI Nḓivho ya foniki • U vhanda zwanḓa/u lidza minwe/u fhufha/u gigida fhasi nga mulenzhe kha dungo ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa maipfi o ambiwaho. • U khethekanya madungo a mafhungo u ya nga maipfi o ḓi imisaho nga oṱhe. • U khethekanya madungo a mafhungo u ya nga maipfi o ḓi imisaho nga oṱhe nga u vhanda zwanḓa kha ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe, tsumbo, mafhungo a no bva kha tshiṱori. • U ṱalusa mibvumo ya maipfi mathomoni a fhungo ḽo ambiwaho. U vhala na mugudi (lwa mithethe ya 15 luvhili kha vhege) Mugudisi u tea u vhala bugu kiḽasini, a tshi sumba maipfi na u ṱalusa zwifanyiso na zwine tshiṱori tsha amba zwone. Mugudisi u dovholola u vhala vhukati ha vhege, a tshi ṱuṱuwedza vhagudi u dzhenelela. Bugu i shumiswa u ḓivhadza ḓivhaipfi ntswa. • U thetshelesa tshiṱori tsho vhaliwaho hu tshi tevhedzelwa mugudisi ho lavheleswa na kha zwifanyiso. • U amba nga ha zwifanyiso kha tshiṱori hu tshi shumiswa luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili tshifhinga tshoṱhe na luambo lwa hayani zwofanela. • U kona u topola zwithu zwi re kha zwifanyiso, tsumbo, ‘ntsumbedzeni mukalaha.’ ‘Ntsumbedzeni mmbwa.’ • U fhindula mbudziso dzi sakonḓi hu na thikhedzo ya zwifanyiso, tsumbo, ‘mini?, hani?, ngafhi?’ • U thoma u ṱalusa maṅwe a maipfi o ṅwaliwaho a luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili kha u vhala na vhagudi. • U guda ḓivhaipfi ya orala ubva kha tshiṱori. • Nga murahu ha u vhala vha tshi dovholola, vhagudi vha thoma u shela mulenzhe kha dzi khorasi na u dovholola zwipiḓa zwa zwivhumbeo zwa luambo zwo fanela nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. U LINGA Tsivhudzo ya nyito dza u linga dzi si dza fomaḽa: Nḓivho ya foniki • U vhanda zwanḓa kha dungo ḽiṅwe na ḽiṅwe kha maipfi o ambiwaho. • U khethekanya madungo a mafhungo u ya nga maipfi o ḓiimisaho nga oṱhe. u vhala na mugudi: (oraḽa na/kana nḓowenḓowe) • U kona u topola vhathu, zwifuwo na zwithu zwo sumbedzwaho kha Bugu khulu(kana iṅwe ya bugu dzo hudzwaho). • U fhindula mbudziso dza oraḽa dzi sa konḓi nga ha tshiṱori. • U thoma u ṱalusa maṅwe a maipf i o ṅwalwaho nga luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili kha nyito ya u vhala na vhagudi. 44 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 2 THEMO YA 2 U VHALA NA U AMBA MAGUDISWA/KHONSEPUTHI/ZWIKILI Vhagudisi vha tea u nanga thero/ṱhoho ine ya ḓo vha tendela u ḓivhadza na u vusuludza ḓivhaipfi na u katela nyito dzi tevhelaho. Dzhielani nzhele uri mihumbulo mihulwane yo nekedzaho/ṱhoho ndi tsivhudzo dzi sa konḓi. Mugudisi u tea u lingedza u angaredza nyito dzoṱhe, lune lwafhira luthihi arali zwi tshi konadzea. Vhatea u linga vhagudi vha tshi shumisa nyito dzau linga dz isi dza fomala.vhafanela utendela mudededzi atshi vusuludza zwivhumbeo zwa luambo musi atshi amba na vhagudi kha luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili. Nyito dza vhege nga vhege Nyito mbili kana dzi no fhira kha ngudo nga vhege : • Vhathoma u bveledza ḓivhaipfi ngau to uamba(u thetshelesa nau amba) vha tshi shumisa thero kana ṱhoho • U thoma u fhindula mbudziso dzi sa konḓi mugudisi a tshi ṱuṱuwedza ndumeliso na nyoesano dzisa konḓi, vha tshi shumisa zwipiḓa zwa luambo zwo ḓoweleaho, nga vha vhavhili kana zwigwada zwiṱuku sa tsumbo, Ndi matsheloni, huita hani? ndi hone. • U ita nyambedzano pfufhi sa tsumbo, Aa! Dzina ḽanga ndi mashudu. Dzina ḽanu nipfi nnyi? • Uita khumbelo dzo leluwaho sa, ndi khou humbela u ya nda. • Ushumisa maipfi o randelwaho u fana nau humbela kana ndolivhuwa. • U sumba zwithu na u zwi nea madzina kiḽasini kana kha tshifanyiso zwitshiya nga ndaela yo newaho nga mudededzi. • U fhindula zwitshiya ngau shumisa miraḓo kha ndaela dzauto amba. • U imba nyimbo nau dzhenelela kha zwirendo zwanyito vhe nga vhavhili kana vha zwigwada zwiṱuku. • Vhatamba mitambo ya luambo vha vhavhili kana vhe zwigwada zwiṱuku. Mugudisi u anetshela na u vhala tshiṱori, zwiṱori zwine zwa anatshelwa zwinga itwa ḽitambwa hutshi shumiswa ngafhadzo dza muvhili na zwishumiswa u khwathisedza ṱhalutshedzo ya tshiṱori. • Zwiṱori zwine zwa vhaliwa zwifanela ubva kha Bugu khulukhana kha positara ya nyolo hune vhagudi vhanga kona u vhona zwifanyiso. • U diphina ngau thetshelesa zwiṱori na u shela mulenzhe kha khorosi nga tshifhinga tsho teaho, u vusuludza zwivhumbeo zwa luambo zwotea nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. • u bula madzina a zwiṅwe zwire kha tshifanyioso vha tshi fhindula mbudziso dzine dzabva kha mudededzi U bveledza khontseput,i ḓivhaipfi na tshivhunbeo tsha luambo ngau dzhenelela kha nyito dzi tevhelaho • u isa phada nau fhaṱa ḓivhaipfi ngau to u amba. • U dovholola luambo lwo ḓoweleaho vhena vhuḓifhulufheli. • U tamba mitambo na nyambedzano pfufhi.tsumbo, “Aa dzina langa ndi mashudu. Dzina ḽanu ndi nnyi? Ni funa mini? • U ita khumbelo dzi sa konḓi, sa tsumbo, ‘ndi khou humbela ubva?’ TSHIPHOKHALI 45

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI U LINGA Tsivhudzo ya ulinga hu si ha fomaḽa: U vhala na u amba: (oraḽa na/kana nḓowenḓowe) • U fhindula na u vha tshipiḓa tsha ndumeliso na nyonesano hu tshi shumiswa zwipiḓa zwa luambo, nga vhavhili kana nga zwingwada sa tsumbo, ndi matsheloni Thendo. No vuwa hani? Ndo vuwa ndi vhudzisa inwi. • U sumbedza u pfesesa maṅwe a maipfi o ḓoweleaho nga u sumba zwithu kiḽasini/ tshifanyiso hu u fhindula ndaela ya mugudisi. • U imba nyimbo hu na u tevhedzela na zwirendo hu na vhuḓifulufheli na u nyanyuwa nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. 46 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 2 THEMO YA 2 U BVELEDZA U VHALA NA U ṄWALA MAGUDISWA/KHONSEPUTHI/ZWIKILI Nḓivho ya mibvumo na nḓivho ya zwipiḓa zwa maipfi zwokatela nau thetshelesa nau amba. • U vhanda zwanḓa, ulidza miṅwe, u fhufha, u ginḓa fhasi kha madungo a maipfi o doweleaho. • U khethekanya nau ṱanganya madungo kha maipfi a u tou amba sa mama. • U khethekanya nau tanganya mibvumo kha maipfi au tou amba, sa tsumbo, ba-ba, baba. U vhala na mugudi ( lwa mithethe ya 15 luvhili kha vhege) Mudededzi u vhala bugu kilasini atshi sumbedzela maipfi nau haseledza luṱa lwa tshiṱori, mudededzi u vhala ḽinwalwa vhukati ha vhege atshitutuwedza vhagudi u dzhenelela. Ḽiṅwalwa ḽishumiswa u ḓivhadza ḓivha ipfi ntswa. • U thetshelesa zwiṱori kana maṅwalwa asi fikishini kana musi vha tshi sedza zwifanyiso vhena mudededzi • Vha amba nga ha zwifanyiso ngomu zwiṱorini vha tshi shumisa luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili zwi tshi konadzea khathihi na luambo lwa hayani zwo fanela. • U topola zwithu kha tshifanyiso. • U fhindula dziṅwe dza mbudziso dzo leluwaho vha tshi thusedzwa nga zwifanyiso vha tshi fhindula mini, nnyi, ngafhi? • Vhaguda ḓivha ipfi nga u tou amba. • Nga murahu ha u dovholola u vhala, vha dzhenelela kha khorasi na u dovha u shumisa zwipiḓa zwa luambo lwo ḓowelelaho ho teaho vhe vhavhili vhavhili kana vhe zwigwada zwiṱuku. • Vha tamba zwiṅwe zwa zwipiḓa zwa zwiṱori vha tshi shumisa ngafhadzo ya muvhili na luambo lwo ḓoweleaho vhe vhavhili vhavhili kana vhe zwigwada zwiṱuku. TSHIPHOKHALI 47

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI U LINGA • U vhanda zwanḓa/u lidza minwe/u fhufha/u sinḓa fhasi nga mulenzhe kha madungo a maipfi o ambiwaho kha fhungo. • U fhandekanya maipfi o bulwaho a tshiya kha madungo • U fhandekanya mafhungo o ambiwaho a vha maipfi o diimisaho nga u vhanda zwanda kha dungo ḽiṅwe na ḽiṅwe sa tsumbo, mutaladzi u bvaho kha tshiṱori. • U ṱalusa mibvumo ya maipfi mathomoni a fhungo ḽo ambiwaho U vhala na mugudi (lwa mithethe ya 15 luvhili kha vhege) Mugudisi u tea u vhala bugu kiḽasini, a tshi sumba maipfi na u ṱalusa zwifanyiso na zwine tshiṱori tsha amba zwone. Mudededzi u vhala ḽinwalwa vhukati ha vhege atshitutuwedza vhagudi u dzhenelela. Bugu i shumiswa u ḓivhadza ḓivha ipfi ntswa. • U thetshelesa tshiṱori tsho vhaliwaho hu tshi tevhedzelwa mudededzi ho lavhelesiwa na kha zwifanyiso. • U amba nga ha zwifanyiso kha tshiṱori hu tshi shumiswa luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili tshifhinga tshoṱhe na luambo lwa hayani zwofanela. • U ṱalusa zwithu zwi re kha zwifanyiso, tsumbo, ‘ntsumbedzeni mukalaha.’ ‘sumbani mmbwa.’ • U fhindula mbudziso dzi sakonḓi hu na thikhedzo ya zwifanyiso, tsumbo, ‘mini? hani? ngafhi?’ • U thoma u ṱalusa maṅwe a maipfi o ṅwaliwaho a luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili kha u vhala na vhagudi. • U guda ḓivha ipfi nga u tou ambazwi tshi bva kha tshiṱori. • Ngamurau ha u vhala vha tshi dovholola, vhagudi vha thoma u shela mulenzhe kha dzikhorasi na udovholola zwipiḓa zwa luambo zwo fanela nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. 48 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 2 THEMO YA 3 U VHALA NA U AMBA MAGUDISWA/KHONSEPUTHI/ZWIKILI Mugudisi u ṋanga ṱhoho/thero mbili dzine dza ḓo muṋea tshikhala tsha u ḓivhadza na u vusuludza ḓivha ipfi, na u angaredza nyito dzi tevhelaho. Dzhielani nzhele uri mihumbulo mihulwane yo nekedzaho/ṱhoho ndi tsivhudzo dzi sa konḓi. Mugudisi u tea u ṋanga thero yo fanelaho a tshi tevhedzela ngudo ya ḓuvha na tshumiswa dzi re hone. Mugudi u tea u vhona uri una ṱhodea dzo fanelaho sa bugu khulwane/posiṱara, zwirendo, nyimbo, mitambo na tshumiswa dza vhukuma zwi tshiya nga ṱhoho dze vha ṋanga. Vhagudisi vhafanela u lingedza u angaredza nyito dzoṱhe, lune lwafhira luthihi arali zwi tshi konadzea. Vhatea u linga vhagudi vha tshi shumisa nyito dzau linga dz isi dza fomaḽa. Vhafanela utendela mudededzi atshi vusuludza zwivhumbeo zwa luambo musi atshi amba navha gudi kha luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili. Nyito dza vhege nga vhege Nyito mbili kana dzi no fhira kha ngudo nga vhege : • Vhathoma u bveledza ḓivha ipfi ngau tou amba(u thetshelesa nau amba) vha tshi shumisa thero kana ṱhoho • U thoma u fhindula mbudziso dzisakonḓi mugudisi a tshi ṱUṱUwedza ndumeliso na nyoesano dzisa konḓi, vha tshi shumisa zwipiḓa zwa luambo zwo ḓoweleaho, vhenga vha vhavhili vha vhili kana zwigwada zwiṱuku sa tsumbo, Ndi matsheloni, huita hani? ndi hone. • U tamba nyambedzano pfufhi sa tsumbo, Aa! Dzina ḽanga ndi mashudu. Dzina ḽanu nipfi nnyi? • Uita khumbelo dzo leluwaho sa, ndi khhou humbela ubva • Ushumisa maipfi o randelwaho u fana nau humbela kana ndolivhuwa. • Usumba zwithu na u zwinea madzina kiḽasini kana kha tshifanyiso zwitshiya nga ndaela yonewaho ga mudededzi • U fhindula zwitshiya ngau shumisa miraḓo kha ndaela dzauto amba • U imba nyimbo nau dzhenelela kha zwirendo zwaNyito vhavha vhili vha vhili kana vha zwigwada zwiṱuku • Vhatamba mitambo ya luambo vha vhavhilivha vhili kana vhe zwigwada zwiṱuku. Luthihi kha vhege, mugudisi u vhala kana u anetshela tshiṱori. Zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwi nga iswa kha ḽitambwa nga u shumisa ngafhadzo na zwiṅwe zwishumiswa u khwathisedza zwi ne zwa khou ambiwa kana u itwa. Zwiṱori zwi no kho vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana posiṱara dza nyolo dzene vhagudi vha kona u vhona zwifanyiso. TSHIPHOKHALI 49

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI • U thetshelesa nganea pfufhi dzo vhalwaho kana u anetsheiwa hu na u ḓiphina na u shela mulenzhe kha dzi khorasi nga tshifhinga tsho teaho na u dovholola zwivhumbeo zwa luambo (zwipiḓa zwa luambo) nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. • U fhindula mbudziso dzi sa konḓi nga ha tshiṱori nga phindulo pfufhi, mini, nnyi, ngafhi? • U bula madzina a zwiṅwe zwa zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula mbudziso dza mugudisi na dza vhaṅwe vhagudi. U bveledza khonseputi, ḓivha ipfi na zwivhumbeo zwa luambo Nga u shela mulenzhe kha nyito dzi tevhelaho: • U isa phanda na u fhaṱa ḓivha ipfi nga u tou amba • U dovholola zwiṅwe zwa zwivhumbeo zwa luambo hu na vhudifulufheli. • U fhindula dziṅwe dza ndaela na khumbelo • U shumisa zwi vhumbeo zwa luambo U LINGA Tsivhudzo ya ulinga hu si ha fomaḽa: U vhala na u amba: (oraḽa na/kana nḓowenḓowe) • U fhindula nga nyito kha ndaela dzisakonḓi dza u tou amba dzo newaho nga mudededzi kha mugudi eethe kana vhe nga zwigwada. • U shela mulenzhe kha nyambedzano i sa konḓi hu na thikhedzo ya mugudisi, a tshi ṱuṱuwedza ndumeliso na nyonesano nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. • U ita ndaela kana khumbelo dzi sa konḓi sa tsumbo, ndi nga wana vho penisela? • U bula madzina a zwiṅwe zwa zwithu zwi elanaho na ṱhoho i re kha zwifanyiso kana ngomu kiḽasini. • U tamba mitambo ya luambo nga vhavhili kana nga zwigwada. 50 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 2 THEMO YA 3 U BVELEDZA U VHALA NA U ṄWALA Ndivho ya foniki na uvhala na vhagudi zwi nga tanganyiswa na uthetshelesa na uamba. MAGUDISWA/KHONSEPUTHI/ZWIKILI Ndivho ya foniki • U vhanda zwanda/u lidza miṅwe/u fhufha/u gigida fhasi nga mulenzhe kha dungo liṅwe na liṅwe la maipfi o ambiwaho kha fhungo. • U khethekanya madungo a mafhungo u ya nga maipfi o ḓi imisaho nga oṱhe. • U khethekanya madungo a mafhungo u ya nga maipfi o ḓi imisaho nga oṱhe nga u vhanda zwanḓa kha ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe, tsumbo, mafhungo a no bva kha tshiṱori. • U ṱalusa mibvumo ya maipfi mathomoni a fhungo lo ambiwaho U vhala na mugudi (mithehte ya 15 luvhili kha vhege) Mugudisi u vhala bugu kana u anetshela tshiṱori a tshi sumbedza maipfi na u amba nga ha zwifanyiso na u amba nga hazwine tshiṱori tsha amba zwone. u i vhala hafhu vhukati ha vhege, a tshiṱutuwedza vhagudi uri vha dzhenelele.tshiṱori kana ḽiṅwalwa ḽi si ḽa fikishini ḽi ḓo shumiswa u ḓivhadza ḓivhaipfi ntswa. • U thetshelesa na ufhindula tshiṱori kana ḽiṅwalwa la fikishini hu tshi tevhedzwa mugudisi na u sedza kha zwifanyiso. • U amba nga ha zwifanyiso hu tshi shumiswa luambo lwo engedzwaho lwa vhuvhili. • U ṱalusa na u bula madzina a zwithu hu tshi shumiswa luambo lwo engedzwaho lwa vhuvhili • U fhindula mbudziso dzisakonḓi hu na thikhedzo ya zwifanyiso, tsumbo, nnyi, mini, ngafhi, lini • Uguda ḓivhaipfi ya orala • Ngamurahu ha u vhala vha tshi dovholola, vha shela mulenzhe kha dzikhorasi na u dovhololazwipiḓa zwa luambo arali zwo tea nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. • U kona u ṱalusa na u vhala maipfi o ḓoweleaho a loumbo lwo engedzedzwaho lwa vhuvhili lwo ganḓiswaho kiḽasini lwa anḓadzwa kha luvhondo. • U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori hu tshi shumiswa ngafhadzo na zwipiḓa zwa luambo zwi sa konḓi nga vhavhili kana nga zwigwada zwiuku hu tshi shumiswa tshumiswa dzingaho masiki na phaphethe. TSHIPHOKHALI 51

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza ulinga dzi si dza fomala: Nivho ya mibvumo na miungo: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U vhanda zwanḓa kha miungo ya mibvumo yo ḓoweleaho. • U khethekanya mafhungo o ambiwaho a tshiya kha mibvumo na u kona u dovha u vhumba mafhungo hafhu. • u ṱalusa mibvumo mathomoni na magumoni a maipfi o bulwaho U vhala na mugudi: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U ṱalusa na u bula madzina a zwithu zwire kha tshifanyiso hu tshi shumiswa luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili • U fhindula dziṅwe dza mbudziso dza orala nga ha tshiṱori kana ḽinwalwa ḽi si ḽa fikishini. • Nga murahu ha u vhala hu na u dovholola,vhagudi vha shelamulenzhe kha u imba dzikhorasi na u dovholola zwipiḓa zwa luambo zwo fanela nga vhavhili na zwigwada zwiṱuku • U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori hu tshi shumiswa ngafhadzo zwipiḓa zwa luambo nga vhavhili kana nga zwigwada. 52 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 2 THEMo YA 4 UTHETSHELESA NA U AMBA MAGUDISWA/KHONSEPUTHI/ZWIKILI Vhagudisi vha tea u nanga thero mbili dzi ne dza do vha thusa u ḓivhadza na u vusuludza ḓivhaipfi, na u katela nyito dzi tevhelaho. Dzhielani nzhele uri mihumbulo mihulwane yo ṋekedzwaho/ṱhoho ndi tsivhudzo dzi sa konḓi. Vhagudisi vha tea u ita uri vhavhe na bugu khulwane/phosiṱara, zwirendo, nyimbo, mitambo na tshumiswa dza vhukuma kha thero dze dza nangiwa. Vha tea u lingedza u angaredza nyito dzoṱhe lune lwa fhira luthihi arali zwi tshi konadzea.vha tea u linga vhagudi vha tshi khou shumisa nḓila ya u linga i si ya fomala.vha tea. Vha gudisi vha tendelelwa u dzulela u vusuludza zwivhumbeo zwa luambo zwa mutheo musi hu tshi itwa nyambedzano na mugudi nga luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili. Nyito dza vhege nga vhenge Nyito mbili kana dzino fhira kha ngudo nga vhege: • U thoma u bveledza ḓivhaipfi ya orala (u thetshelesa na u amba) u tshi shumisa thero kana ṱhoho. • U imba nyimbo na u ita nyito hu na vhudifulufheli nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. • U renda zwirendo na u ita nyito hu na vhuḓifulufheli nga zwivhavhili kana nga zwigwada. • U fhindula kha nyambedzano pfufhi sa ndumeliso na nyonesano hutshi shumiswa language chunks sa tsumbo, vha tshimbile zwavhudi, ndi matsheloni, ndi do vha vhona nga marahu. • U shela mulenzhe kha nyambedzano isakonḓi hu na thikhedzo ya mudededzi a tshi ṱuṱuwedza ndumeliso na nyonesano nga vhavhili kana nga zwigwada. • U ita ndaela pfufhi sa tsumbo, ndi khou humbela u ya nnḓa? • U shumisa zwiṅwe zwa zivhumbeo zwa luambo sa mafurasi (tsumbo. ‘pfarelo; ndi khou humbela’) • U sumba na u bula madzina a zwithu zwi re kiḽasini kana kha tshifanyiso hu u fhindula ndaela dza mudededzi. • U tamba mitamba ya luambo nga vhavhili kana nga zwigwada. • U fhindula nga nyito kha ndaela isakonḓi ya orala yo ṋewaho nga mugudisi nga muthihi kana nga zwigwada. • U fhindula mbudziso dzi sa konḓi dzo vhudziswaho nga mugudisi kana nga mugudi o dzhiaho vhuimo ha uvha mugudisi, tsumbo, ‘mini, nnyi, ngafhi’ Luthihi kha vhege, mugudisi a nga vhala kana u ṱalutshedza tshiṱori. Zwiṱori zwo ṱalutshedzwaho zwi nga itwa ḽitambwa hutshi shumiswa ngafhadzo na u shumisa zwithu zwi satshili u thusedza u pfesesa props to support .zwiṱori zwo vhaliwaho zwi tea uvha zwi tshibva buguni khulwane kana kha positara hune vhagudi vha kona u vhona zwifanyiso. TSHIPHOKHALI 53

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI • Uthetshelesa nganea pfufhi hu na u ḓifheliwa na u shelamulenzhe kha u bvumela khorasi nga tshifhinga tsho teaho na u dovholola phetheni ya luambo (zwipiḓa zwa luambo) zwo fanela nga vhavhili kana nga zwigwada; • U bula madzina a zwiṅwe zwa zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula mbudziso dza mugudisi na vhanwe vhagudi. U bveledza khontseputhi, ḓivhaipfi na tshivhumbeo tsha luambo Nga u shelamulenzhe kha nyito dzi tevhelaho: • U fhindula mbudziso dzi sa konḓi tsumbo, dzi na lanu ndi nnyi?. • U isa phanḓa na u fhaṱa na u khwinisa ḓivhaipfi na zwipiḓa zwa luambo kha nyambedzano is a konḓi. • U ita nyito dzi sa konḓi hu u tevhedza ndaela dza mugudisi, tsumbo, ‘imani, dzulani, fhufhani, farani na zwiṅwevho. • U ita ndaela dzi sa konḓi tsumbo, ndi khou humbela u ya nnḓa?’ U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga dzi si dza fomala: U thetshelesa na u amba: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U fhindula mbudziso dzi sa konḓi (tsumbo, dzina lanu ndi nnyi?) • U shelamulenzhe kha nyambedzano hu na thikhedzo ya mudededzi, a tshi ṱuṱuwedza ndumeliso na nyonesano nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. • U ita ndaela dzi sa kinḓi sa tsumbo, ndi khou humbela uya nnda? • U ita nyito dzi sa konḓi hu u tevhedza ndaela dza mugudisi, tsumbo, ‘imani, dzulani, fhufhani, farani na zwiṅwevho. 54 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI 2 YA THEMO YA 4 U BVELEDZA U VHALA NA U ṄWALA Ndivho ya mibvumo, ndivho ya miungo na uvhala na mugudi zwo tanganyiswa na u thetshelesa na u amba MAGUDISWA/KHONSEPUTHI/ZWIKILI NḒIVHO YA MIBVUMO NA MIUNGO • U vhanda zwanḓa kha miungo ya mibvumo yo ḓoweleaho. • U khethekanya mafhungo o ambiwaho a tshiya kha mibvumo na u kona u dovha u vhumba mafhungo hafhu. • u ṱalusa mibvumo mathomoni na magumoni a maipfi o bulwaho. • U khethekanya mafhungo a tshiya kha maipfi nga u vhanda zwanḓa kha dungo liṅwe na liṅ we. Uvhala na mugudi (lwa mithethe ya 15 luvhili kha vhege) Mugudisi u vhala bugu kiḽasini, atshi sumba maipfi na u amba nga ha zwifanyiso na zwine tshiṱori tsha khou amba zwone, u i vhala hafhu vhukati ha vhege, a tshiṱuṱuwedza vhagudi uri vha dzhenelele.tshiṱori kana ḽiṅwalwa ḽi si ḽa fikishini ḽi ḓo shumiswa u ḓivhadza ḓivhaipfi ntswa. • U thetshelesa na ufhindula tshiṱori kana ḽiṅwalwa la fikishini hu tshi tevhedzwa mugudisi na u sedza kha zwifanyiso. • U amba nga ha zwifanyiso hu tshi shumiswa luambo lwo engedzwaho lwa vhuvhili. • U ṱalusa na u bula madzina a zwithu hu tshi shumiswa luambo lwo engedzwaho lwa vhuvhili • U vhala maṅwalwa na mugudisi.Kiḽasi I vhala tshiṱori tshenetsho tshoṱhe kana maṅwalwa a si a fikishini na mugudisi. • U fhindula mbudziso dzisakonḓi hu na thikhedzo ya zwifanyiso, tsumbo, nnyi, mini, ngafhi, lini • Uguda ḓivhaipfi ya orala • Ngamurahu ha u vhala vha tshi dovholola, vha shelamulenzhe kha dzikhorasi na u dovhololazwipiḓazwa luambo arali zwo tea nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku. • U kona u ṱalusa na u vhala maipfi o ḓoweleaho a luambo lwo engedzedzwaho lwa vhuvhili lwo gandiswaho kiḽasini lwa andadzwa kha luvhondo. • U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori hu tshi shumiswa ngafhadzo na zwipiḓa zwa luambo zwi sa konḓi nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku hu tshi shumiswa tshumiswa dzingaho masiki na phaphethe. TSHIPHOKHALI 55

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI ULINGA TSIVHUDZO DZA U LINGA DZI SI DZA FOMALA: NḒIVHO YA MIBVUMO NA MIUNGO: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U vhanda zwanḓa kha miungo yo ḓoweleaho. • U kona u khethekanya mafhungo o ambiwaho a tshi yak ha mibvumo na u kona hafhu u fhaṱa mafhungo hafhu. • U ṱalusa mibvumo ya mathomoni na mafhedziseloni a fhungo lo ambiwaho. • U khethekanya mafhungo a tshia kha maipfi nga u vhanda zwanḓa kha dungo liṅwe na liṅwe. U vhala: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U ṱalusa na u ḓivha madzina a zwithu zwo sumbedzwaho kha Bugu khulu • U fhindula mbudziso dzisakonḓi nga ha ḽinwalwa ho shumisiwa phindulo pfufhi. • Ngamurahu ha uvhala hu tshi dovhololwa, vhagudi vha thoma u shelamulenzhe kha dzikhorasi na u dovholola language chunks he zwa fanela nga vhavhili kana nga zwigwada zwiṱuku vhe na vhuḓifulufheli. • U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori ho shumiswa zwipida zwa muvhili na nambedzano isa konḓi nga vhavhili kana nga zwigwadahu na vhuḓifulufheli na mafulufulu. 56 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI ZWISHUMISWA/ ZWIBVELEDZWA ZWO THEMENDELWAHO ZWA ṄWAHA • Bugu khulu ya fikishini na i si ya fikishini • Bugu ya zwiṱori, zwirendo nay a zwidade • Dziposiṱara dza nyambedzano na zwifanyiso zwi no do tikedza u funziwa ha zwiṱori na ḓivhaipfi • Tshati dza mivhala na dza nomboro • Tshumiswa dzi elanaho na tshiṱori na ṱhoho dza duvha • Tshumiswa dza u tamba ḽitambwa na zwiṅwevho, tsumbo, masiki, zwiambaro na zwiṅwevho • CDs, DVDs na phurogiramu dza thelevishinisi • Garaṱa tai dza u sumbedza zwithu kiḽasini • Thanda ya u sumba i ne ya shumiswa musi hu tshivhaliwa maṅwalwa o hudziwaho, zwiṱori zwa luvhondoni na zwo ṱaniwaho luvhondoni. • Masiki, Bugu khuluye vhagudisi /vhagudi vha ḓiitela, bugu ya Zig-zag, phaphethe, garaṱa dza u fulashaflash na zwiṅwevho. TSHIPHOKHALI 57

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI TSHIVENḒA LUAMBO LWA U UNGEDZEDZA LWA VHU VHILI GIREIDI 3 THOḒEA DZA THEMO IṄWE NA IṄWE TSIVHUDZO YA TSHIFHINGA TSHA U FUNZA :(Awara 1 nga vhege) GIREIDI YA 3 THEMO YA1 U THETSHELESA NA UMBA GIREIDI YA 3 THEMO YA 1 U BVELEDZA U VHALA NA U ṄWALA Ndivho ya mibvumo, ndivho ya miungo na uvhala na mugudi zwo tanganyiswa na u thetshelesa na u amba. MAGUDISWA/KHONTSEPUTI/ZWIKILI Ndivho ya mibvumo na miungo Ngudo dzi nga di tanganywa ‘u thetshelesa na u amba’ na nyito dza u vhala. • U vhumba na u fhandekanya madungo a maipfi o ambiwaho na u kona u dovha u vhumba mafhungo. • U sumbedza mibvumo ya mathomoni na magumoni ha fhungo o ambiwaho. • U ṱalusa vhushaka vhukati ha miungo ya mibvumo ya maledere a dungo lithihi ine ya bulwa u fana kha luambo lwa hayani na kha luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili (e.g. d, f, g, h, l, m, n, s, na manwevho.).ninga guda muungo muthihi kha vhege • U shumisa garaṱa dza madungo u fhaṱa maipfi (lavhelesa, amba, ita) U vhala na vhagudi (mithethe ya 15 luvhili kha vhege) Luthihi kha vhege mugudisi u vhala kana u anetshela tshiṱori, zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwi a kona u tambea nga u shumisa ngafhadzo dza muvhili u itela u tikedza zwine zwine zwa khou ambiwa.zwiṱori zwine zwa vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana phosiṱara i re na zwifanyiso hune vhagudi vhothe vha kona u vhona zwifanyiso.mugudisi u ṅwala maipfi a shumisesiwaho u bva kha tshiṱori a nambatedziwe luvhondoni. • U thetshelesa nganea pfufhi, muhumbulo muhulwane wa tshiṱori kana ḽiṅwalwa li si la fikishini lo anetshelwaho kana u vhaliwa li tshibva kha bugu khulwane, kana phosiṱara hu na u diphina na u vhala mazha musi zwo tea. • U vhalalela bugu nṱha vha tshi khou sumbiwa ndila nga mugudisi, kilasi yothe i vhala tshiṱori tshithihi kana tsho fhambanaho vha tshi khou sumbiwa ndila nga mugudisi. • U tevhedzela bugu yo vhalwaho nga mugudisi kana nga vhanwe vha gudiswa. Nga u vhala vha tshi dovholola, Vhanwe vha gudiswa vha thoma u talusa maipfi o doweleaho a tshi bva buguni vha vho kona u vhala nga u elela. • U fhindula mbudziso pfufhi dzi sa konḓi nga phindulo pfufhi sa (‘mini, nnyi, ngafhi, hani.’) • U bula madzina a zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula mbudziso dza mugudisi na dza vhagudiswa. (tsumbo ‘ndi mini itshi?’ ‘Ndi khovhe’.) 58 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI U LINGA TSIVHUDZO DZA U LINGA DZI SI DZA FOMALA: NDIVHO YA MIBVUMO NA MIUNGO: (Orala na/kana nḓowenḓowe) • U vhumba na u fhandekanya madungo a maipfi o ambiwaho na u kona u dovha u vhumba mafhungo. • U sumbedza mibvumo ya mathomoni na magumoni ha fhungo lo ambiwaho. • Sumbedzani vhushaka ha mibvumo ya maledere ine ya bulwa u fana kha luambo lwa hayani na kha luambo nyengedzedwa lwa vhuvhili U vhala na vhagudi: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U vhalela bugu hu si na u khakha na mudededzi. • U fhindula mbudziso dzi sa konḓi nga ha tshiṱori nga phindulo pfufhi. • U sumbedza u pfesesa ḓivhaipfi ya tshiṱori nga u bula madzina a zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula ndaela ya mugudisi. • Nga murahu ha u vhala vha tshi dovholola, vha shela mulenzhe kha u imba dzikhorasi na u dovholola zwivhumbeo zwa luambo he zwa tea nga vhavhili kana nga zwigwada. • U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori hu tshi khou shumiswa ngafhadzo na nyambedzano pfufhi nga vhavhili kana nga zwigwada. TSHIPHOKHALI 59

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 3 THEMO YA 2 U THETSHELESA NA U AMBA MAGUDISWA/KHONSEPHUTI/ZWIKILI U bveledza khonseputi,,ḓivhaipfi na nzudzanyo dza luambo Vhagudisi vha tea u nanga thero tharu dzine dza do vhatendela u ḓivhadza na u vusuludza ḓivhaipfi na u katela nyito dzi tevhelaho. Dzhielani nzhele uri mihumbulo mihulwane yo nekedzwaho/ṱhoho ndi tsivhudzo dzi sa konḓi.Vhagudisi vha tea u nanga thero dzavho dzo teaho dzodi sendeka kha zwi re mafhungoni na zwishumiswa zwi re hone. Mugudisi u tea u vha na bugu dzo fanelaho sa Bugu khulukana phosiṱara, zwidade, nyimbo, mitambo na tshumiswa dza vhukuma dzi elana ho na thero dzevha nanga. Vhagudisi vha tea u lingedza u angaredza nyito dzothe, lune lwa fhira luthihi arali zwi tshi konadzea. Vha tea u linga vhagudi vha tshi shumisa nyito dza u linga dzi si dza fomala. Vha tea u tendela vhagudisi vha tshi vusuludza nga misi zwivhumbeo zwa luambo zwa mutheo zwi sa konḓi musi hu tshi itwa nyambedzano na vhagudi nga luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili. Nyito dza vhege nga vhege Nyito mbili kana dzino fhira kha ngudo nga vhege: • U thoma u bveledza ḓivhaipfi ya orala (u thetshelesa na u amba) u tshi shumisa thero kana ṱhoho. • U ṱalusa vhathu, zwipuka kana zwithu u bva kha ṱhalutshedzo dza u tou amba dzi sa konḓiho, huna maipfi mavhili a u ṱalusa o tanganyiswaho tsumbo, ‘ndina milenzhe mivhili, ndia kona u fhufha.ndi nne nnyi?’ • U imba zwidade zwisa konḓi na nyimbo dza nyito nga vhavhili kana nga zwigwada. • U shela mulenzhe kha mitambo na kha nyambedzano i re na (mitaladzi 2-3) huna thikhedzo ya mugudisi a tshi tutuwedza ndumeliso na nyonesano etc. Nga vhavhili kana nga zwigwada zwituku. • U ita khumbelo dzi sa konḓi, (tsumbo, ‘ndi humbela maḓi a unwa.’) • U shumisa mafurase (tsumbo, ‘pfarelo) • U amba nga zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula ndaela dza mugudisi. • U tamba mitambo ya luambo nga vhavhili kana nga zwigwada. • U fhindula nga nyito ndaela dzi sa konḓi dza mugudisi nga muthihi kana nga Vhavhili. • U fhindula mbudziso dzi sa konḓi dzo vhudziswaho nga mugudisi kana mugudiswa o dzhiaho vhuimo ha uvha mugudisi, tsumbo, tsumbo, (‘mini, nnyi, ngafhi, hani.’) 60 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI Luthihi kha vhege mugudisi u vhala kana u anetshela tshiṱori, Zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwi a kona u iswa kha ḽḽitambwa nga u shumisa ngafhadzo dza muvhili u itela u tikedza zwine zwa khou ambiwa). Zwiṱori zwine zwa vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana phosiṱara i re na zwifanyiso hune vhagudi vhothe vha kona u vhona zwifanyiso. • U thetshelesa nganea pfufhi kana maṅwalwa hu na u difheliwa na u bvumela nga tshifhinga tsho teaho na u dovholola mbekanyo ya luambo ho fanelaho nga vhavhili kana nga zwigwada. • U fhindula mbudziso dzi sa konḓi nga ha tshiṱori nga phindulo pfufhi, (nnyi, mini, ngafhi) U bveledza khonseputhi, zwivhumbeo zwaluambo na ḓivhaipfi Nga u dzhenelela kha nyito dzi re afha: • U isa phanḓa na u fhata ḓivhaipfi kha luambo lwo doweleaho na kha nyambedzano. • U shumisa mafurase (tsumbo, ‘pfarelo) • u fhindula mbudziso dzi sa konḓi dzo vhudziswaho nga mugudisi na mugudiswa o dzia ho vhuino ha mugudisi (tsumbo, ‘mini, nnyi, ngafhi, hani’.) • u thoma u bveledza u pfesesa na u kona u shumisa zwivhumbeo zwa luambo zwi sa konḓi zwi kha nyimele ya luambo lu pfadzaho , u thoma u shumisa mataliluli a si manzhi sa khulu, mutuku, thukhu. U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga dzi so ngo dzudzanyelwaho: U thetshelesa na u amba: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U sumbedza u pfesesa na u shumusa ḓivhaipfi dza muteo dza orala nga u vhidza zwithu nga madzina. • U imba zwidade zwisa konḓi na nyimbo dza nyito hu na vhudifulufheli nga vhavhili kana nga zwigwada. • U fhindula nga nyito ndaela dzi sa konḓi dza mugudisi nga muthihi kana vhavhili. • U shela mulenzhe kha mitambo na kha mufhindulano u re na (mitaladzi 2-3) huna thikhedzo ya mugudisi a tshi ṱuṱuwedza ndumeliso na nyonesano nz. Nga vhavhili kana nga zwigwada. • U fhindula mbudziso dzi sa konḓi dzo vhudziswaho nga mugudisi kana vhagudiswa. TSHIPHOKHALI 61

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 3 THEMO YA 2 U BVELEDZA U VHALA NA U ṄWALA Ndivho ya mibvumo, ndivho ya miungo na uvhala na mugudi zwo tanganyiswa na u thetshelesa na u amba. MAGUDISWA/KHONTSEPHUTI/ZWIKILI Ndivho ya mibvumo na miungo Ngudo dzi nga di tanganyiswa ‘u thetshelesa na u amba’ na nyito dza u vhala. • U vhanda zwanḓa ni tshi tevhedza mibvumo (fonimi) ya maipfi o ambiwaho. • U sumbedza mibvumo ya mathomoni na magumoni ha maipfi o ambiwaho. • U sumbedza vhushaka ha mibvumo ya maḽeḓere ine ya bulwa u fana kha luambo lwa hayani na kha luambo nyengedzedwa lwa vhuvhili (tsumbo. d, f, g, h, l, m, n, s, na zwiṅwevho.).ninga guda muungo muthihi kha vhege • U funza mibvumo yo fhambanaho, (tsumbo, pfalandothe.) • U shumisa garata dza madungo u fhaṱa ma maipfi (lavhelesa, amba na ita) U vhala na vhagudi (lwamithethe ya 15 luvhili kha vhege) Luvhili kha vhege zwitshiya nga tshifhinga tshire hone, vhagudisi vha anetshela kana u vhala tshiṱori (zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwi a kona u tambea nga u shumisa ngafhadzo dza muvhili u itela u tikedza zwine zwa khou ambiwa. Zwiṱori zwine zwa vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana phosiṱara i re na zwifanyiso zwine vhagudi vhoṱhe vha kona u zwi vhona. Mugudisi u ṅwala tshati ya maledere a nambatedza kha luvhondo. Nyito dza vhege nga vhege Mugudisi a nga ita nyito nthihi ndapfu kana nyito mbili uya kha tharu pfufhi nga vhege. • U thetshelesa nganea pfufhi, muhumbulo muhulwane wa tshiṱori kana ḽiṅwalwa li si la fikishini lo anetshelwaho kana u vhaliwa li tshibva kha bugu khulwane, kana phosiṱara hu na u diphina na u vhala mazha musi zwo tea. • U vhalalela bugu nṱha hu na mugudisi, kilasi yothe i vhala tshiṱori tshithihi kana tsho fhambanaho vhe na mugudisi. • U tevhedzela bugu yo vhalwaho nga mugudisi kana nga vhaṅwe vha gudiswa. Nga u vhala vha tshi dovholola, Vhaṅwe vha gudiswa vha thoma u ṱalusa maipfi o doweleaho a tshi bva buguni vha vho kona u vhala nga u elela. • U fhindula mbudziso pfufhi dzi sa konḓi nga phindulo pfufhi sa (‘mini, nnyi, ngafhi, hani.’) • U bula madzina a zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula mbudziso dza mugudisi na dza vhagudiswa. (tsumbo ‘ndi mini itshi?’ ‘Ndi khovhe’.) • U ita ḽitambwa ho shumiswa mufhindulano wa buguni nga vhavhili kana nga zwigwada. • Huna thikhedzo u bva kha mugudisi, u dovha u talutshedza dzi ndima dzatshiṱori nga vhavhili vhavhili. • U ṱalusa na u vhala maṅwe a maipfi o doweleaho o hudziwaho ngomu kilasini a luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili, (tsumbo, maipfi a re kha luvhondo.) 62 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga dzi si dza fomala: Ndivho ya mibvumo na miungo: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U khethekanya magungo a maipfi u ya nga mibvumo yo diimisaho nga yoṱhe na u kona u dovha u fhaṱa mafhungo u bva kha mibvumo. • U ṱalusa mibvumo mathomoni na magumoni a fhungo lo ambiwaho. • U ṱalusa vhushaka vhukati ha mibvumo kha maipfi o doweleaho a luambo nyengedzezwa lwa vhuhili na luambo lwa hayani. U vhala na vhagudu: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U vhalela nṱha nga u elela hu si na u khakha nga thikhedzo ya mugudisi. • U fhindula mbudziso dzi sa konḓi nga ha tshiṱori tsho vhaliwaho nga phindulo pfufhi. • U sumbedza u pfesesa ḓivhaipfi ya tshiṱori nga u bula madzina a zwithu kha tshifanyiso hu u fhindula ndaela dza mugudisi. • Nga murahu ha uvhala vha tshi dovholola, vha thoma u bvumela na udovholola zwivhumbeo zwa luambo ho fanelaho vhe nga vhavhili kana nga zwigwada. • U tamba tshiṱori vha tshi khou shumisa ngafhadzo na mufhindulano u sa konḓi vhe vhavhili kana nga zwigwada. TSHIPHOKHALI 63

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 3 THEMO YA 3 UTHETSHELESA NA UAMBA MAGUDISWA/KHONSEPHUTI/ZWKILI Vhagudisi vha tea u nanga ngudo tharu dzine dza do vhafha tshikhala tsha u ḓivhadza na u vusuludza ḓivhaipfi na u katela nyito dzi tevhelaho. Dzhielani nzhele uri mihumbulo mihulwane yo nekedzwaho/thoho ndi tsivhudzo dzi sa konḓi.Vhagudisi vha tea u nanga thoho dzo lugela bo zwitshiya nga zwine vhavha nazwo ita uri vha vhe na ṱhoḓea.mugudi- si u tea u vha na bugu dzo fanelaho sa Bugu khulukana phosiṱara, zwidade, nyimbo, mitambo na tshumi- swa dzi elana ho na thero yea nanga. Vhagudisi vha tea u lingedza u angaredze thero dzoṱhe, lune lwa fhira luthihi, zwi tshi konadzea.vha tea u linga vhagudi vha tshi shumisa nyito dza ulinga dzi so ngo dzudzanyelwaho. Vha tea u tendela vhagudisi vha tshi vusu- ludza nga misi zwivhumbeo zwa luambo zwa mutheo zwi sa konḓi musi hu tshi itwa nyambedzano na vhagudi nga luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili. Nyito dza vhege nga vhege Nyito mbili kana dzino fhira kha ngudo nga vhege: • U thoma u bveledza ḓivhaipfi ya orala (u thetshelesa na u amba) u tshi shumisa thero kana thoho. • U ṱalusa vhathu, zwipuka kana zwithu u bva kha ṱhalutshedzo dza u tou amba dzi sa konḓiho, huna maipfi mavhili a u ṱalusa o tanganyiswaho tsumbo, ‘ndina milenzhe mivhili, ndia kona u fhufha.ndi nne nnyi?’ • U renda zwirendo zwisa konḓi na nyimbo dza nyito nga vhavhili kana nga zwigwada. • U shela mulenzhe kha mitambo na kha nyambedzano i re na (mitaladzi 2-3) huna thikhedzo ya mugudisi a tshi tutuwedza mufhindulano/ndumeliso na zwiṅwevho. Nga vhavhili kana nga zwigwada zwituku. • U ita khumbelo dzi sa konḓi, tsumbo, ‘ndi nga wana vho madi a unwa?’ • U shumisa mafurase (tsumbo, ‘pfarelo) • U amba nga zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula ndaela dza mugudisi. • U tamba mitambo ya luambo nga vhavhili kana nga zwigwada. • U fhindula nga nyito ndaela dzi sa konḓi dza mugudisi nga muthihi kana nga Vhavhili. • U fhindula mbudziso dzi sa konḓi dzo vhudziswaho nga mugudisi kana mugudiswa o dzhiaho vhuimo ha uvha mugudisi, tsumbo, tsumbo, (‘mini, nnyi, ngafhi, hani’.) Luthihi kha vhege mugudisi u vhala kana u anetshela tshiṱori, zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwinga itwa ḽḽitambwa nga u shumisa ngafhadzo dza muvhili u itela u tikedza zwine zwine zwa khou ambiwa.zwiṱori zwine zwa vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana phosiṱara i re na zwifanyiso hune vhagudi vhothe vha kona u vhona zwifanyiso. 64 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI • U thetshelesa nganeapfufhi nganetshelo kana maṅwalwa hu na u difheliwa na u shela mulenzhe khau imba khorasi nga tshifhinga tsho teaho na u dovholola maipfi o vhekanywaho nga vhavhili kana nga zwigwada. • U fhindula mbudziso dzisakonḓi nga ha tshiṱori nga phindulo pfufhi, (nnyi, mini, ngafhi) U bveledza khonseputhi, zwivhumbeo zwaluambo na ḓivhaipfi Nga u dzhenelela kha nyito dzi re afha nṱha: • U isa phanda na u fhata ḓivhaipfi kha luambolwo doweleaho na kha nyambedzano. • U shumisa mafurase (tsumbo, ‘pfarelo) • u fhindula mbudziso dzi sa konḓi dzo vhudziswaho nga mugudisi na mugudiswa o o dzia ho vhuino ha mugudisi tsumbo, ‘mini,nnyi,ngafhi, hani.’ • u thoma u bveledza u pfesesa na u kona u shumisa zwivhumbeo zwa luambo zwi sa konḓi zwi kha nyimele ya luambo lu pfadzaho , u thoma u shumisa mataliluli a si manzhi sa khulu, mutuku, thukhu. Tsivhudzo dza nyito dza u linga dzi si dza fomala U thetshelesa na u amba (orala na/kana nḓowenḓowe • u shelamulenzhe kha ḽitambwa na mufhindulano (mitaladzi 3 uya kha 4 ) hu na thikhedzo ya mugudisi a tshi khou tutuwedza nyambedzano pfufhi/ndumeliso nga vhavhili kana nga zwigwada • U kona u tevhedza ndaela mbili kana tharu dzo newaho nga mugudisi. • U kona u nea ndaela na u kona utevhedza ndaela dzi sa konḓi ndzo ṋewaho nga mudededzi na nga vhanwe vha gudiswa (tsumbo,rahani bola). • U shumisa luambo lwo ḓoweleaho (tsumbo. namusi, matshelo, mulovha). • U pfesesa na ukona u fhindula mbudziso dzi sa konḓi (‘mini, nnyi, ngafhi, hani?). • U ita khumbelo pfufhi na ndaela nga luambo luswa huna thikhedzo ya mugudisi (tsumbo, ndi khou humbela u ya u tamba nnda?). TSHIPHOKHALI 65

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 3 THEMO YA 3 U BVELEDZA U VHALA NA U ṄWALA Ndivho ya mibvumo, ndivho ya miungo na uvhala na mugudi zwo tanganyiswa na u thetshelesa na u amba. MAGUDISWA/KHONSEPHUTI/ZWIKILI Ndivho ya mibvumo na miungo • U kona u ṱalusa mibvumo mathomoni na magumoni a fhungo lo ambiwa. • U kona u ṱalusa mbalo ya mibvumo ine ya vha hone kha themba kha maipfi o doweleaho. • U thukukanya ma dungo a maifhi o ambiwaho na u kona hafhu u dovha u tanganyisa maledere a bveledza mubvumo. • U ṱalusa vhushaka ha mibvumo ya dungo ḽithihi ḽino bulwa u fana kha luambo lwa hayani na luambo lwa u engedzedzwa lwa vhuvhili (tsumbo. d, f, g, h, l, m, n, s, na zwiṅwevho.). • U funza mibvumo ya u rangela yo fhambanaho kha luambo nyengedzedzwa lwa vhuvhili na kha luambo lwa hayani. • U shumisa garaṱa dza madungo u fhata maipfi (sedza, amba na ita) U vhala (mithethe ya 15 luvhili kha vhege) Luvhili kha vhege, zwitshibva kha tshifhinga tsho avhelwaho, mugudisi a nga anetshela kana avhala tshiṱori (zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwinga itwa ḽ itambwa nga u shumisa ngafhadzo dza muvhili u itela u tikedza zwine zwine zwa khou ambiwa.zwiṱori zwine zwa vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana phosiṱara i re na zwifanyiso hune vhagudi vhothe vha kona u vhona zwifanyiso. Mugudisi u ṅwala maipfi a bvaho kha tshiṱori a nambatedza kha luvhondo. Nyito dza vhege nga vhege • U thetshelesa nganea pfufhi manweledzo na ḽiṅwalwa li si la fikishini lo anetshelwaho kana u vhaliwa ubva (buguni khulwane kana phosiṱara) hu u itela u diphina na u bvumela nga tshifhinga tsho teaho. • U vhalela nṱha hu na mugudisi. Kilasi yothe i vhala nganea kana litamba li si la fikishini na mugudisi. • U tevhedzela ḽiṅwalwa lo vhaliwaho nga mugudisi. Nga murahu ha u vhala vha tshi dovha vhe na mugudisi, vhagudiswa vha thoma u kona u ṱalusa maipfi o doweleaho vha kona u vhala vha na vhudifulufheli na u elela. • U vhala nga luvhilo, bugu ya u vhala ha mutanganelo yo itwa ho kha themo ya 1 na 2 nga zwigwada zwituku. • U ṱalusa na u fhindula mbudziso dzi sa konḓi dza ḽiṅwalwa (nnyi, mini, ngafhi, hani) • u bula madzina a zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula mbudziso dza mugudisi na dza vhanwe vhagudiswa • u tamba zwiṅwe zwa zwipiḓa zwa tshiṱori nga zwigwada zwituku. • U ṱalusa na u vhala maṅwe a maipfi o ḓoweleaho kha maipfi o nambatedzwaho kilasini a luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili, e.g. tshati dza luvhondoni. 66 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI U LINGA Tsivhudzo dza nyito dzi si dza fomala: Ndivho ya mibvumo na miungo: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U kona u ṱalusa mibvumo mathomoni na magumoni a fhungo ḽo ambiwa • U ṱalusa vhushaka ha mibvumo ya dungo lithihi i no bulwa u fana kha luambo lwa hayani na luambo lwa u engedzedzwa lwa vhuvhili (tsumbo. d, f, g, h, l, m, n, s, na zwiṅwevho.). hu nga itwa mubvumo muthihi kha vhege. . • U ḓivha mibvumo yo fhambanaho (tsumbo. pfalandoṱhe.) • U ṱalusa mibvumo ya u rangela yo fhambanaho kha luambo nyengedzedzo lwa vhuvhili na kha luambo lwa hayani. • U shumisa garaṱa dza mibvumo u fhaṱa maipfi (sedza, amba na ita). U vhala ho tanganelaho: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U vhalela nṱha hu na thikhedzo ya mugudisi. • U vhala nga u elela, bugu ya uvhala ha mutanganelano yo vhalwaho kha themo ya 1 na 2 nga zwigwada zwituku. • U fhindula mbudziso dza tshiṱori dzi sa konḓi nga phindulo pfufhi. • U sumbedza u pfesesa ḓivhaipfi ya nganea nga u amba maipfi a re kha ḽiṅwalwa. • U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori hu tshi khou shumiswa ngafhadzo na mufhindulalo mupfufhi nga vhavhili kana nga zwigwada. TSHIPHOKHALI 67

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 3 THEMO YA 4 U THETSHELESA NA U AMBA MAGUDISWA/KHONSEPHUTI/ZWKILI Vhagudisi vha tea u nanga thero tharu dzine dza nea tshikhala tsha u ḓivhadza na u vusuludza ḓivhaipfi na u katela nyito dzi tevhelaho. Dzhielani nzhele uri mihumbulo mihulwane yo nekedzwaho/thoho ndi tsivhudzo dzi sa konḓi.Vhagudisi vha tea u nanga thoho dzo lugela bo zwitshiya nga zwine vhavha nazwo ita uri vha vhe na ṱhoḓea.mu gudisi u tea u vha na bugu dzo fanelaho sa Bugu khulu kana phosiṱara, zwidade, nyimbo, mitambo na tshumiswa dzi elana na thoho yea nanga. Vhagudisi vha tea u ita uri vha angaredze mishumo yothe, lune lwa fhira luthihi arali zwi tshi konadzea.vha tea u linga vhagudi vha tshi shumisa nyito dza ulinga dzi si dzo dzudzanyelwaho. Vha tea u tendela vhagudisi vha tshi vusuludza nga misi zwivhumbeo zwa luambo zwa mutheo zwi sa konḓi musi hu tshi itwa nyambedzano na vhagudi nga luambo lwa nyengedzedzo lwa vhuvhili. Nyito dza vhege nga vhege Nyito mbili kana dzino fhira kha ngudo nga vhege: • U thoma u bveledza ḓivhaipfi ya orala (u thetshelesa na u amba) u tshi shumisa thero kana thoho. • U ṱalusa vhathu, zwipuka kana zwithu u bva kha ṱhalutshedzo dza u tou amba dzi sa konḓiho, huna maipfi mavhili a u ṱalusa o tanganyiswaho tsumbo, ‘ndina milenzhe mivhili, ndia kona u fhufha.ndi nṋe nnyi?’ • U renda zwirendo zwi sa na nyimbo dza nyito nga vhavhili kana nga zwigwada. • U shela mulenzhe kha mitambo na kha nyambedzano i re na (mitaladzi 2-3) huna thikhedzo ya mugudisi a tshi ṱuṱuwedza mufhindulano/ndumeliso etc. Nga vhavhili kana nga zwigwada zwituku. • U ita khumbelo dzi sa konḓi, (tsumbo, ‘ndi nga wana vho maḓi a unwa?’) • U shumisa mafurase (tsumbo, ‘pfarelo) • U amba nga zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula ndaela dza mugudisi. • U tamba mitambo ya luambo nga vhavhili kana nga zwigwada. • U fhindula nga nyito ndaela dzi sa konḓi dza mugudisi nga muthihi kana nga Vhavhili. • U fhindula mbudziso dzi sa konḓi dzo vhudziswaho nga mugudisi kana mugudi o dzhiaho vhuimo ha uvha mugudisi, tsumbo, tsumbo, (‘mini, nnyi, ngafhi, hani’.) Luthihi kha vhege mugudisi u vhala kana u anetshela tshiṱori, zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwi a kona u tambea nga u shumisa ngafhadzo dza muvhili u itela u tikedza zwine zwa khou ambiwa. Zwiṱori zwine zwa vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana phosiṱara i re na zwifanyiso hune vhagudi vhothe vha kona u zwi vhona. 68 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI • U thetshelesa nganeapfufhi nganetshelo kana maṅwalwa hu na u difheliwa na u shela mulenzhe khau imba khorasi nga tshifhinga tsho teaho na u dovholola maipfi o vhekanywaho nga vhavhili kana nga zwigwada. • U fhindula mbudziso dzisakonḓi nga ha tshiṱori nga phindulo pfufhi, (nnyi, mini, ngafhi) U bveledza khonseputhi, zwivhumbeo zwaluambo na ḓivhaipfi Nga u dzhenelela kha nyito dzi re afha nṱha: • U isa phanda na u fhata ḓivhaipfi kha luambolwo doweleaho na kha nyambedzano. • U shumisa mafurase (tsumbo, ‘pfarelo) • u fhindula mbudziso dzi sa konḓi dzo vhudziswaho nga mugudisi na mugudiswa o dzia ho vhuino ha mugudisi tsumbo, ‘mini,nnyi,ngafhi, hani.’ • u thoma u bveledza u pfesesa na u kona u shumisa zwivhumbeo zwa luambo zwi sa konḓi zwi kha nyimele ya luambo lu pfadzaho , u thoma u shumisa mataliluli a si manzhi sa ( khulu, mutuku, thukhu.) U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga dzi si dza fomala U thetshelesa na u amba (orala na/kana nḓowenḓowe) • U shelamulenze kha ḽitambwa na nyambedzano ya (mitaladzi 3 uya kha 4 ) hu na thikhedzo ya mugudisi a tshi khou tutuwedza nyambedzano pfufhi/ndumeliso nga vhavhili nanga zwigwada. • U kona u tevhedza ndaela mbili kana tharu dzo newaho nga mugudisi. • U kona u ṋea ndaela na u kona u tevhedza ndaela dzi sa konḓi ndzo newaho nga mudededzi na nga vhanwe vha gudiswa (tsumbo, rahani bola). • U shumisa luambo lwo ḓoweleaho(tsumbo. namusi, matshelo, mulovha) • U pfesesa na ukona u fhindula mbudziso dzi sa konḓi (‘mini, nnyi, ngafhi, hani?) • U ita khumbelo na u nea ndaela pfufhi nga luambo luswa huna thikhedzo ya mugudisi tsumbo, ndi khou humbela u ya utamba nnda? TSHIPHOKHALI 69

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREIDI YA 3 THEMO YA 4 U BVELEDZA U VHALA NA U ṄWALA Ndivho ya mibvumo, ndivho ya miungo na uvhala na mugudi zwo tanganyiswa na u thetshelesa na u amba. MAGUDISWA/KHONSEPUTI/ZWIKILI Ndivho ya mibvumo na miungo • U kona u ṱalusa mibvumo mathomoni na magumoni a fhungo lo ambiwa. • U kona u ṱalusa tshivhalo tsha madungo kha themba dzo doweleaho. • U thukukanya ma dungo a maifhi o ambiwaho atshiya kha mibvumo na u kona hafhu u tanganyisa maledere • U ṱalusa vhushaka ha mibvumoI ya dungo lithihi i no bulwa u fana kha luambo lwa hayani na luambo lwa u engedzedzwa lwa vhuvhili (tsumbo. d, f, g, h, l, m, n, s, na zwiṅwevho). • U funza mibvumo ya u rangela yo fhambanaho kha luambo nyengedzedzwa lwa vhuvhili na kha luambo lwa hayani. • U shumisa garata dza syllable u fhata maipfi (sedza, amba na ita) U vhala na vhagudi (mithethe ya 15 luvhili kha vhege) Luvhili kha vhege, zwitshibva kha tshifhinga tsho avhelwaho, mugudisi a nga anetshela kana avhala tshiṱori (zwiṱori zwine zwa anetshelwa zwinga itwa ḽitambwa nga u shumisa ngafhadzo dza muvhili u itela u tikedza zwine zwine zwa khou ambiwa.zwiṱori zwine zwa vhaliwa zwi tea u bva kha Bugu khulukana phosiṱara i re na zwifanyiso hune vhagudi vhothe vha kona u vhona zwifanyiso. Mugudisi u ṅwala maipfi a bvaho kha tshiṱori a nambatedza kha luvhondo. Nyito dza vhege nga vhege • U thetshelesa nganea pfufhi manweledzo na ḽiṅwalwa li si la fikishini lo anetshelwaho kana u vhaliwa ubva (Bugu khulukana phosiṱara) hu u itela u diphina na u bvumela nga tshifhinga tsho teaho. • U vhalela nṱha hu na mugudisi. Kilasi yothe i vhala nganea kana ḽlitambwa ḽi si ḽa fikishini na mugudisi. • U tevhedzela ḽiṅwalwa lo vhaliwaho nga mugudisi. Nga murahu ha u vhala vha tshi dovha vhe na mugudisi, vhagudiswa vha thoma u kona u ṱalusa maipfi o ḓoweleaho vha kona u vhala vha na vhudifulufheli na u elela. • U vhala nga luvhilo, bugu ya u vhala ha mutanganelo yo itwa ho kha themo ya 1 na 2 nga zwigwada zwituku. • U ṱalusa na u fhindula mbudziso dzi sa konḓi dza ḽiṅwalwa (nnyi, mini, ngafhi, hani) • u bula madzina a zwithu zwi re kha zwifanyiso hu u fhindula mbudziso dza mugudisi na dza vhanwe vhagudiswa • u tamba zwiṅwe zwa zwipiḓa zwa tshiṱori nga zwigwada zwituku. 70 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI U LINGA Tsivhudzo dza nyito dza u linga dzi si dza fomala: Ndivho ya mibvumo na miungo: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U kona u ṱalusa mibvumo mathomoni na magumoni a fhungo lo ambiwa • U ṱalusa vhushaka ha mibvumo ya dungo ḽithihi i no bulwa u fana kha luambo lwa hayani na luambo lwa u engedzedzwa lwa vhuvhili (tsumbo. d, f, g, h, l, m, n, s, na zwiṅwevho.). hu nga itwa mubvumo muthihi kha vhege. . • U ḓivha mibvumo yo fhambanaho e.g.pfalandothe. • U ṱalusa mibvumo ya u rangela yo fhambanaho kha luambo lwo engedzedzwaho lwa vhuvhili na kha luambo lwa hayani. • U shumisa garaṱa dza madungo u fhaṱa maipfi (sedza, amba na ita). U vhala na mugudi: (orala na/kana nḓowenḓowe) • U vhalela nṱha hu na thikhedzo ya mugudisi. • U vhala nga u elela, bugu ya u vhala na mugudi yo shumiswaho kha themo ya 1 na 2 nga zwigwada zwiṱuku. • U fhindula mbudziso dza tshiṱori dzi sa konḓi nga phindulo pfufhi. • U sumbedza u pfesesa ḓivhaipfi ya nganea nga u amba maipfi a re kha ḽiṅwalwa. • U tamba zwipiḓa zwa tshiṱori hu tshi khou shumiswa ngafhadzo na mufhindulalo mupfufhi nga vhavhili kana nga zwigwada. TSHIPHOKHALI 71

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI ZWISHUMISWA ZWO THEMENDELWAHO/ ZWIBVELEDZWA ZWO THEMENDELWAHO ZWA ṄWAHA • Zwifanyiso na positara ya u thusedza u amba • Bugu khuluya fikishini na i si ya fikishini • Maṅwe maṅwalwa o hudzwaho (zwirendo, nyimbo, etc.) • Tshumiswa dzi fareaho dzi re na vhushaka na thero, phaphethe, masiki etc. • Zwi fanyiso zwo tevhekanaho • Bugu yo kuvhangayaho nganea, zwirendo na zwidade • Mitambo ya luambo (orala) • Bugu dza zwifanyiso na dza khaphishini • Garaṱa dza u fulasha dza tshumiswa dza kilasini, zwianḓadzwa na maipfi maḓivhiwa( sight words) • Tshati ya maḽeḓere • Thanda ya u sumba maṅwalwa o hudziwaho, zwiṱori zwa luvhondoni, zwianḓadzwa • Masiki, Bugu khuluyo itwaho nga mugudisi/mugudi, bugu dza Zig-zag, phaphethe, garaṱa dza u fulasha • Vha bvumbedzwa vho lugela ho u tamba zwiṱori na u anetshela. • CD kana theiphi dza zwiṱori (zwo vhaliwaho kana zwo anetshelwaho), zwirendo, zwidade na dzinyimbo, tshitamba CD kana theiiphirekhoda, phurogireme dza thelevishini na vidio theiphi/DVD 72 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI KHETHEKANYO 5: GULOSARI a ṱanganedzaho mafhungo- --- ndi muvhali, muthetshelesi kana muṱaleli wa zwibveledzwa aḽitheresheni - --- U ita ndovhololo ya themba dzi fanaho, kanzhi dza mathomoni anaḽodzhi — u wana zwi fanaho kha zwithu zwo ḓoweleaho u vhonala zwi sa fani animesheni - ndi thekiniki ine ha shumiswa zwifanyiso zwo imaho zwi ṋeaho muhumbulo wa u ri zwi khou tshimbila Bodo ya u andadza zwiṱori (story board) – mutevhe wa zwifanyiso wo sumbedzaho nga ha tshiṱori kana ndila ya u ita zwithu tsumbo, mabundu a ingiswa hani. Ḓivhanyambonnzhi- ndi u kona u shumisa nyambo dzi re nṱha mbili nga muambi muithihi kana nga vhaambi vho fhambanaho. Ndi tshikili tsha u ḓivha nyambo dzo fhambanaho. foniki - vhushaka ha mibvumo na kupeleṱele. Foniki i shumiswa kha u vhala na u ṅwala. foniki – vhushaka ha mibvumo na kupeletele. Foniki i shumiswa kha u vhala na u ṅwala. fonimi ---- ndi mibvumo yo fhambanaho ya luambo (“tala” na “pala” ndi fonimi dza tshivenḓa) fonto --- muelo kana lushaka lwa maipfi o shumiswaho hu tshi thaiphiwa homonimi ---- ipfi ḽi fanaho mubvumo na tshivhumbeo na ḽiṅwe hone ḽi tshi amba zwi sa faniho naḽo (tsumbo, o “fula” ḽinngo na ḽiṱo ḽawe ḽi khou “fula”) khanganyiso (ambiguity) --- ṱhalutshedzo mbili dzi ḓiswaho nga kushumisele kwa ipfi khepisheni ---- ṱhoho ya athikili, tshifanyiso na tshinepe, n.z ḽiṅwalo ḽa girafiki/zwifanyiso (graphic text) – ḽiṅwalo ḽine mafhungo a ṋekedzwa nga u tou vhona (sa kha diagiramu, girafu, n.z.) luambo lwa hayani (kha hu sedzwe na luambo lwa u engedza) - luambo lune vhagudi vha lu guda nga u lu shumisa hayani kana kha tshitshavha. Nyambo dzi fhiraho luthihi dzi nga kha ḓi shumiswa nga nḓila hei, zwi amba uri vhagudi vha nga kha ḓi vha na nyambo dza hayani dzi fhiraho luthihi. luambo lwa u engedza ---- luambo lu gudiwaho lu tshi engedza lwa hayani Luambo lwa nyengedzedzo (additive bilingualism) – ndi musi muthu a tshi guda luambo kana nyambo dzo engedzedzwaho kha luambo lwawe lwa hayani. Muthu uyo u engedzedza ndivho nṱha ha iyo ine avha nayo ya luambo lwa hayani tsumbo, u ṅwala, u vhala, u uamba. Luambo lwa nyengedzedzo lu fhata kha luambo lwa hayani a lu imi tshiimoni tshalwo. maipfi o ḓoweleaho (sight words) – maipfi ane muvhali a a ḓivha nga u tou vhona. Maipfi a luvhondoni (word wall)- ndi maipfi o nwaliwa ho nga ndila ya u tevhekani (zwitshiya nga alifabethe) o nambatedziwaho kha luvhundo. milayo –--- maitele o tendelwaho kana milayo ine ya shumiswa kha luambo Milayo ya kuṅwalele kwa luambo (Orthography) – Milayo ya kuṅwalele kwao kwa luambo, tsumbo, u ṅwala mafhipfi hu tshi khou shumiswa maḽeḓere, mibvumo na maipfi nga nḓila yo teaho u itela kubulele na kupeleṱele kwone kwa TSHIPHOKHALI 73

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI luambo. muṅwalo wa u pomba (cursive writing) – u ṅwala hu sa ṱhukhuwi hune maḽeḓere a ṅwalwa tshanḓa tshi so ngo takulwa mutevhetsindo ---- mibvumo i re na vhushaka hone i na ṱhalutshedzo dzi sa fani kha vhurendi) nḓivho ya mibvumo (phonological awareness) – vhukoni ha u ṱalusa mibvumo ya luambo sa yo fhambanaho na ṱhalutshedzo nyimele --- tshibveledzwa tshi shumiswa kana u ṱanganedziwa tshi kha nyimele yeneyo nyolo --- zwibveledzwa zwa vhutsila ha u ola raimi (pfanapheleledzo (rhyme)) – maipfi kana mutaladzi kha tshirendo i no fhela nga mibvumo i no fana hu tshi dzheniswa na pfalandoṱhe (tsumbo, ine. dzine. vhane) raimi (rime) – tshipiḓa tsha silabulu u bva kha pfalandoṱhe ya u thoma u ya phanḓa (tsumbo, m-apa), tshine tsha konou raima. raimi/ ---- maipfi kana mitaladzi kha vhurendi zwi fhelaho nga mibvumo mithihi zwi tshi katela na pfala-ndoṱhe. realia - ndi zwishumiswa zwa vhukuma zwo shumiswaho nga mugudisi u khwinisa kupfesesele kwa mugudi kwa vhelele na khwa matshilisano. Mugudisi u shumisa realia u kwinisa na u khwathisa ndila ine vhagudi vha fanyisa maipfi a zwishumiswa a zwa duvha na duvha na zwishumiswa zwone zwine. ṱhanganyiso (blends, blending) – tshipiḓa tsha foniki hune vhagudi vha guda u ṱanganyisa maḽeḓere mavhili kana mararu u bveledza mubvumo (tsumbo, ‘fr’ kha ‘Afrika’) u guda hu so ngo dzudzanyelwaho (incidental learning) – u guda hu so ngodaho nge muthu a ita nzudzanyo dza u funzwa. u elela (fluency) – Ndi u kona uvhala nga u ṱavhanya a sa khakhi na kona u bvisela vhudipfi khagala zwine zwa sumbedza u pfesesa. u fhindula nga nyito ho khunyelelaho – Ndila ya u gudisa luambo i ne mugudisi a nea ndaela, vhagudi vha fhindula nga nyito, mugudisi a nea hafhu mawanwa. u linga (assessment) – u wana mafhungo nga ha kushumele kwa mugudiswa nga nḓila ya fomaḽa kana i si ya fomaḽa u linga ha muteo (baseline assessment) – u linga ha mathomoni ha u ṱoḓou ḓivha zwine vhagudiswa vha zwi ḓivha u linga ha u bvela phanḓa(continuous assessment) – u linga zwine zwa vha tshipiḓa tsha u funza na u bveledza vhagudi nga vhukwamani vhu sa gumi u ṅwala na tshigwada (guided writing) – u ṅwala hune ha vha hone nga murahu ha musi mudededzi o thoma a ṋea pfunzo nga ha zwipiḓa zwa kuṅwalele sa, tshivhumbeo, kushumisele kwa zwiga zwa u vhala, girama kana kuṅwalele. u rangelapfalandoṱhe (onset) – tshipiḓa tsha silabulu tsho rangelaho pfalandoṱhe ya u thoma (tsumbo, m –apa) u simuwa ha vhuṅwali (emergent literacy/ growing literacy knowledge) – zwi amba uri vhagudi vha vha na nḓivho ya maipfi o ganḓiswaho. Vhagudi vha vhona khanḓiso vha konou ḓivha ndivho yadzo, vha guda nga ha bugu na zwiṱori nga u vhalelwa nga vhaaluwa na vhagudi vhahulwane. Vha lingedza u ṅwala madzina avho nga u shumisa mihumbulo yavho sa vha konaho u vhala bugu, zwa vha ita uri vha takuwe siani ḽa vhuṅwali. 74 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI u vhala na tshigwada (guided reading) – u vhala ha mudededzi na tshigwada tshine tsha vha tsho vhumbwa zwo sedza vhukoni. Mudededzi u dededza vhagudi vha tshigwada itsho sa murangaphanḓa. u vhala na vhagudi (shared reading) – nyito ine mudededzi a vhala na vhagudi kiḽasini. Mudededzi u vhala na kilasi yoṱhe. Hu nga shumiswa ḽiṅwalo ḽihulwane kana bugu khulu u itela uri mugudi muṅwe na muṅwe a kone u vhona zwine zwa khou vhaliwa. u simuwa ha vhuṅwali (emergent literacy) -zwi amba uri vhagudi vhavha na ndivho ya zwo nwaliwaho. Vhagudi vha vhona khandiso vha kona u ḓivha ndivho yadzo. Vha nga ṱalutshedziwa kana u vhaleliwa zwiṱori; vha guda nga ha bugu na uri zwiṱori zwi shuma hani u itela uri namusi vhatshida tshikoloni vhavhe vha tshi vho ḓivha nga ha maṅwalwa. Vha lingedza u ṅwala madzina avho nga u shumisa mihumbulo yavho, vha ita unga vha a kho u vhala bugu. Haya ndi one mathomo a nwana a vhunwali. vhuḓivhi ha nyambo nnzhi vhu engedzwaho ---musi muthu a tshi guda luambo (kana nyambo) a tshi khou engedza lwawe lwa hayani. Holu luambo a lu khou dzhia vhudzulo ha luambo lwawe lwa hayani, hone lu tou gudwa nalwo. Kha mbekanyamushumo ya pfunzo yo engedza vhugudi ha nyambo mbili; luambo lwa u thoma lu dzula lwo ralo na u tikedziwa, hone luambo lwa u guda ngalwo lu funzwa nalwo. Musi luambo lwa u funza lu tshi vho ṱoḓou dzhia vhuimo ha luambo lwa u thoma lwa mugudi zwi vhidzwa upfi thuso ya vhuḓivhi ha nyambo mbili vhuḓivhi-nyengedzo ha nyambo nnzhi (additive multilingualism) - u guda dziṅwe nyambo nga nṱha ha luambo lwa hayani zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi tshilaho --- zwibveledzwa zwine zwa shumiswa kha ḽifhasi ḽa vhukuma, sa magazini na dzigurannḓa. zwiko zwa mafhungo zwinzhi---Ṱhanganelo ya moudu nnzhi dzine dza nga katela zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwo ṅwalwaho, thusedzi dza u vhona, mubvumo, vidio na zwiṅwe-vho. zwiko----hu wanalaho mafhungo kana zwithu Zwirendo zwa nyito – zwirendo zwi ne zwa tevhedzelwa nga nyito. (Tsumbo. Thoho, mahada, khana, dzikhundu, magona, zwikunwane) Zwipiḓa zwa maipfi zwa luambo (language chunk) - ndi maipfi o shumisiwaho khathihi ane a wanala kha luambo. A ngavha maipfi ane a dzulela u shumiswa o tangana sa tshumbo vha dzula ngafhi?, vho vuwa hani? TSHIPHOKHALI 75

TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI Notes 76 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA GIREIDI DZA 1-3