SISWATI FIRST ADDITIONAL LANGUAGE
National Curriculum Statement (NCS)
Curriculum and Assessment
Policy Statement
Foundation Phase
Grades 1-3
Skip to contentCAPS document
CAPS SISWATI FAL GR 1 3 FS
Grades 1, 2, 3 Siswati FAL CAPS document, 102 pages. Read online or get the free PDF download.
Siswati FAL · Grades 1, 2, 3 · ss. CAPS document, 102 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Siswati FAL
- Grade
- Grades 1, 2, 3
- Language
- Ss
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 102
- File size
- 2.3 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 102
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu
neKuhlola
EMABANGA 1-3
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0421-3
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) to produce this document.
From 2012 the two 2002 curricula, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document
and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for
Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what
is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 accordingly replaces the Subject Statements, Learning Programme
Guidelines and Subject Assessment Guidelines with the
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
CAPS
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LOKUCUKETFWE
SIGABA 1: SINGENISO SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA.3
1.1 Sendlalelolwati................................................................................................................................................. 3
1.2 Sibutsetelo........................................................................................................................................................ 3
1.3 Tinhloso Jikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika............................................................................. 4
1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi...................................................................................................................................... 6
1.4.1 Sigaba Sabokhewane.............................................................................................................................. 6
1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini........................................................................................................................... 6
1.4.3 Sigaba Lesiphakeme............................................................................................................................... 7
1.4.4 Emabanga 10-12..................................................................................................................................... 7
SIGABA 2: KWETFULWA KWELULWIMI. ................................................................................................ 8
2.1 Singeniso.......................................................................................................................................................... 8
2.2 Kufundza lulwimi lwekwengeta. ..................................................................................................................... 8
2.3 Timongcondvo letehlukene tekufundza lulwimi. .......................................................................................... 9
2.4 Kwabiwa kwetikhatsi....................................................................................................................................... 9
2.5 Kuhlola............................................................................................................................................................ 10
2.6 Kwetfula Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta................................................................................................ 10
2.7 Kulalela nekukhuluma................................................................................................................................... 11
2.8 Kufundza nekubhala...................................................................................................................................... 13
2.8.1 Kutetayeta imibhalo lesendzaweni lebakuyo......................................................................................... 13
2.8.2 Kufundza ngekuhlanganyela. ................................................................................................................ 14
2.8.3 Kufundza ngemacembu......................................................................................................................... 14
2.8.4 Kufundza ngababili nangekutimela........................................................................................................ 16
2.8.5 Imisindvo................................................................................................................................................ 16
2.8.6 Kubona emagama. ................................................................................................................................ 17
2.8.7 Kuvisisa. ................................................................................................................................................ 17
2.8.8 Kubhala.................................................................................................................................................. 17
2.8.9 Takhi telulwimi nekusetjentiswa............................................................................................................. 18
SIGABA 3: Sibutsetelo sekharikhulamu yelulwimi............................................................................. 19
SIGABA 4: emagama lavamile..................................................................................................................... 86
luhla wemagama lasetjentisiwe......................................................................................................... 90
CAPS 1
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
2 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
SIGABA 1: SINGENISO SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO
YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
1.1 Sendlalelolwati
Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (i-NCS) sinika inchubomgomo yekharikhulamu nekuhlola
etikolweni.
Kute kwentiwe ncono kusebenta kwaso leSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe sichitjiyelwe, kwentelwa kutsi
letichibiyelo ticale kusebenta ngaBhimbidvwane 2012. Kwakhiwe umculu munye weNchubomgomo yeKharikhulamu
neKuhlola kwaleso naleso sifundvo lotawusebenta esikhundleni seTitatimende Tetifundvo, Ticondziso Tetinhlelo
Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa Kwetifundvo kumaBanga R-12.
1.2 Sibutsetelo
(a) LeSitatimende seKharikhulamu Savelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) simele sitatimende
senchubomgomo yekufundza nekufundzisa etikolweni taseNingizimu Afrika, kantsi sicuketse loku
lokulandzelako:
(i) Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola leso naleso sifundvo lesisemtsetfweni;
(ii) Umculu wenchubomgomo i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement Grades R-12 kanye
(iii) Nemculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12 (Bhimbidvwane 2012).
(b) LeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) singena esikhundleni
saleTitatimende teKharikhulamu yaVelonkhe letimbili lekungito letisebenta nyalo, letatiwa ngekutsi:
(i) Sitatimende Lesibuketiwe seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-9 lesishicilelwe kuGazethi
yaHulumende nombolo 23406 mhlaka - 31 Inkhwekhweti 2002, kanye ne-
(ii) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga 10-12 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende
Nombolo 25545 mhlaka - 6 Imphala 2003 kanye nakuGazethi yaHulumende Nombolo 27594 mhlaka -
17 Inkhwekhweti 2005.
(c) Letitatimende tekharikhulamu yavelonkhe letibekwe ngalokucacile endzinyaneni (b) (i) na (ii) ngenhla tifaka
ekhatsi letinchubomgomo letilandzelako lokutawuya ngekuya kwandze kutikhweshisela eceleni Sitatimende
seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) emkhatsini waleminyaka 2012-2014:
(i) Titatimende teTinkhundla teKufundza,/teTifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso
Tekuhlolwa kweTifundvo temaBanga R-9 nemaBanga R-12 ;
(ii) Umculu wenchubomgomo, i-National Policy on Assessment and Qualifications for schools in the
General Education and Training Band, leyashicilelwa emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 124
kuGazethi yaHulumende Nombolo 29626 yashicilelwa mhlaka 12 Indlovana 2007.
CAPS 3
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
(iii) Umculu wenchubomgomo, i-National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 27819 mhlaka 20
Kholwane 2005;
(i) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special
needs, leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 29466 mhlaka 11 Ingongoni 2006, ifakwe
kumculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculum Statement Grades R-12; kanye ne-
(ii) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate:
A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National
Protocol for Assessment (Grades R-12), leshicilelwe emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 1267
kuGazethi yaHulumende Nombolo 29467 mhlaka 11 Ingongoni 2006.
(d) Umculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12, netigaba teSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu
nekuHlola njengobe tibukisisiwe kuTehluko 2, 3 na-4 talomculu, leticuketse timiso nemigomo yeSitatimende
seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12. Ngako-ke, kutawutsi ngekwesigaba 6A semtsetfo i-South
African Schools Act, 1996 (Act No. 84 wa-1996) Indvuna Yetemfundvo Lesisekelo ikwati kubona bungako
bemiphumela nemacophelo kanye netindlela netinchubo tekuhlola imphumelelo yemfundzi etikolweni tembuso
naleto letitimele.
1.3 Tinhlosojikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika
(a) Sitatimende seKharikhulamu Yavelonkhe emaBanga R-12 sinika inchazelo yaloko lokumele kufundvwe
etikolweni taseNingizimu Afrika ngalokuphatselene nelwati, emakhono nemagugu ekuphila. Lekharikhulamu
itawucinisekisa kutsi bafundzi batfola babuye basebentise lwati nemakhono ngetindlela letitawubonakala
etimphilweni tabo. Ngaloko-ke lekharikhulamu igcugcutela lwati ngesimongcondvo semmango wangakubo,
ibe icikelela loko lokumcoka lokwentiwa emhlabeni jikelele.
(b) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 siphumelelisa letinhloso letilandzelako:
• kuhlomisa bafundzi ngelwati, emakhono nemagugu ekuphila lafanele, kute banetiseke baphindze babambe
lichaza emmangweni njengetakhamuti telive lelikhululekile. Loku kutawentiwa ngaphandle kwekunaka
simonhlalo setemnotfo, buve, bulili, simo semtimba, nobe likhono lekuhlakanipha labanalo;
• kutsi batfole imfundvo lephakeme;
• kulungiselela bafundzi kutsi bakwati kumela timo letehlukile kuleto tasetikolweni temfundvo lephakeme
naleto tasemsebentini; kanye
• nekunika bacashi imininingwane leyenele mayelana nemakhono ebafundzi.
(c) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 senganyelwe ngulemigomo lelandzelako:
• Ingucuko kutenhlalo: kucinisekisa kutsi kungafani kwemfundvo lokwakwentiwa esikhatsini lesengca
kuyalungiswa, nekutsi tonkhe takhamuti titfola ematfuba emfundvo lalinganako kuto tonkhe tigaba.
4 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
• Kufundza gekutimisela nangalokujulile: kugcugcutela tindlela tekufundza ngekutimisela nangalokujulile
kunekutsi bafundze ngekuhlabelela ngaphandle kwekuvisisa loko labafundziswa kona.
• Lwati lolusetulu nemakhono lasetulu: linanincane lemacophelo elwati nemakhono lekumele azuzwe kulelo
nalelo Banga emisiwe abuye abekwa ezingeni lelisetulu lekungenteka kutsi azuzwe bafundzi kuto tonkhe
tifundvo.
• Inchubekelembili: lokucuketfwe kanye nesimongcondvo saleso naleso sifundvo kukhombisa
inchubekelembili kusuka kulokulula kufika kulokulukhuni.
• Emalungelo ebantfu, khukhulelangoco, bulungiswa betemvelo netenhlalo: kungeniswa kwemitsetfomgomo
nenchubo yebulungiswa betenhlalo netemvelo kanye nemalungelo ebantfu njengekubeka
kweMtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika. Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12
(Jikelele) sibonisa luvelo esimeni sekwehlukahlukana njengebuphuya, kungalingani, buve, bulili, lulwimi,
budzala, kukhubateka, naletinye timo.
• Kuhlonipha lwati lwendzabuko: kwemukela umlandvo lonotsile nemagugu emdzabu alelive lokungito tintfo
letibalulekile ekuphumeleliseni emagugu ekuphila lamiswe kuMtsetfosisekelo; kanye ne-
• Kwetsembeka, lizinga lelifanele, nelikhono lekwenta: kunika imfundvo lenelizinga lelicatsanisekako
neyalamanye emave ngebubanti nangekujula.
(d) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 sihlose kukhicita bafundzi labakhona ku-
• bona nekusombulula tinkinga bese batsatsa tincumo ngekutakhela imicabango lejulile
• sebenta ngekubambisana nalabanye njengelilunga lelicembu, lenhlangano nelemmango ngemphumelelo;
• hlelembisa, nekutiphatsa ngalokunetibopho kuko konkhe labakwentako ngendlela lenemphumelelo;
• gcogca, hlatiya, hlela nekuhlola lwati ngalokujulile
• chumana ngemphumelelo ngekusebentisa tibonwa, timphawu ne /nobe bugagu bekusebentisa lulwimi
ngetindlela letinyenti;
• sebentisa isayensi nebuchwepheshe ngemphumelelo nangalokujulile bakhombise kutibophelela
kutendzawo netemphilo yalabanye; kanye neku-
• khombisa kuvisisa umhlaba njengeluchungechunge lwetehlakalo ngekubona kutsi timongcondvo
tekusonjululwa kwetinkinga atihambi todvwa.
(e) Khukhulelangoco kufanele kube ngiyo incenye lemcoka kulomkhakha, ngekuhlela nekufundzisa kuleso naleso
sikolo. Loku kungenteka kuphela uma bonkhe bafundzisi bangaba nekuvisisa ngalokujulile indlela yekubona
tihibe tekufundza kanye nendlela yekutivikela kanye nendlela yekuhlelela kwehlukahlukana.
Lokuhamba embili ekulawuleni khukhulelangoco kwenta siciniseko sekutsi tihibe tibonwe, kuliwe nato, kuto
tonkhe tinhlaka tekwesekela ummango wesikolo, lokufaka ekhatsi bafundzisi, Emacembu Ekwesekela Latinte
Etigodzini (District-based), Emacembu laSesigabeni Sekwesekela Tikhungo, batali, kusetjentiswe Tikolo
Letikhetsekile kutsi tibe Tikhungo letinguMtfombo welusito. Nangabe bafundzisi bafuna kulwa netihibe eklasini
bafanele basebentise emasu lehlukene ekwehlukanisa ikharikhulamu, lafana nalawo latfolakala emculwini
weLitiko Letemfundvo Lesisekelo lowatiwa ngekutsi i-Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010).
CAPS 5
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi
1.4.1 Sigaba Sabokhewane
(a) Sikhatsi sekufundzisa tifundvo eSigabeni saboKhewane sendlalwe kulelithebula lelingentasi:
LIBANGA R LIBANGA 1-2 LIBANGA 3
SIFUNDVO
(EMA-AWA) (EMA-AWA) (EMA-AWA)
Lulwimi Lwasekhaya 10 7/8 7/8
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 2/3 3/4
Tibalo 7 7 7
Emakhono eKuphila 6 6 7
• Lwatinchanti (1) (1) (2)
• Tebuciko Bekuticambela (2) (2) (2)
• Sifundvo Sekutivocavoca (2) (2) (2)
• Sifundvo Senhlalomphilo lenhle (1) (1) (1)
SAMBA 23 23 25
(b) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga R, 1 na 2 ngema-awa lange-23. Libanga 3, ngema-awa lange-25.
(c) Etilwimini, lishumi (10) lema-awa labelwe emaBanga R-2, ema-awa la-11 abelwa liBanga lesitsatfu (3).
Linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya,
kwatsi linanincane lema-awa lama-2 nelinanikhulu lema-awa lamatsatfu (3) abelwa Lulwimi Lwekucala
Lwekwengeta emaBangeni 1-2. Ebangeni lesitsatfu (3) linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane
lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, nelinanincane lema-awa lamatsatfu (3) nelinanikhulu
lema-awa lamane (4) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta.
(d) Esifundvweni Semakhono Ekuphila Lwatinchanti lwabelwe li-awa linye (1) emaaBangeni R-2, kantsi Libanga
le-3 lona labelwe ema-awa lamabili (2) lokungawo lafakwe kubakaki.
1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini
(a) Sikhatsi sekufundzisa Esigabeni Lesisemkhatsini simiswe ngalendlela lelandzelako:
SIFUNDVO EMA-AWA
Lulwimi Lwasekhaya 6
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 5
Tibalo 6
Isayensi yeTemvelo neThekhnoloji 3,5
Isayensi yeTenhlalo 3
Emakhono eKuphila 4
• Tebuciko Bekuticambela (1,5)
• Sifundvo Sekutivocavoca (1)
• Sifundvo Senhlalompmhilo lenhle
(1,5)
SAMBA 27,5
6 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Tikolo letifuna kutiifundzisela Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta tingakwenta loko nangabe titawenta
tinhlelo tesikhatsi lesengetiwe kuleso sema-awa lange-27.5 lemisiwe.
1.4.3 Sigaba Lesiphakeme
(a) Sikhatsi sekufundzisa Sigaba Lesiphakeme sime ngalendlela lelandzelako
SIFUNDVO EMA-AWA
Lulwimi Lwasekhaya 5
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4
Tibalo 4,5
Isayensi yeTemvelo 3
Isayensi yeTenhlalo 3
Ithekhnoloji 2
Isayensi YekuphatsaTemnotfo 2
Tekuphila 2
Buciko ekuticambela 2
SAMBA 27,5
Tikolo letifuna kutiifundzisela Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta tingakwenta loko nangabe titawenta tinhlelo
tesikhatsi lesengetiwe kuleso sema-awa lange-27.5 lemisiwe
1.4.4 EmaBanga 10-12
(a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako:
SIFUNDVO KWABIWA KWESIKHATSI NGELIVIKI (EMA-AWA)
Lulwimi Lwasekhaya 4.5
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4.5
Tibalo 4.5
Tekuphila 2
Linanincane lanobe ngutiphi tifundvo letintsatfu 12 3x4 ema-awa
latikhetsile Ecenjini B Sichibiyelo B, Emathebula B1-B8
emculwini wenchubomgomo, i-National policy pertaining
to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12, lokutawuya
ngekwetimiso letibekwe endzimeni 28 yalomculu
wenchubomgomo loshiwo ngenhla
SAMBA 27,5
Sikhatsi lesibekelwe liviki ngalinye simiselwe kutsi sisetjentiselwe kuphela ngekwelinanincane kuleto tifundvo
letibalwe ku-NCS njengobe kushiwo lapha ngenhla, empeleni akukafaneli kutsi sisetjentiselwe kufundzisa
nobe ngutiphi tifundvo letengetiwe kuloluhla lwelinanincane letifundvo. Nangabe kwenteka kutsi umfundzi
afise kwenta tifundvo letengetiwe, kumele kwengetwe sikhatsi sekwenta leto tifundvo.
CAPS 7
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
SIGABA 2: KWETFLWA KWELULWIMI
SIGABA SABOKHEWANE
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA KUMABANGA 1-3
2.1 SINGENISO
Esigabeni saboKhewane, emakhono labalulekile eluLwimi Lwekucala Lwekwengeta kukharikhulamu ahlukaniswe
ngalendlela:
Kulalela nekukhuluma
Kucabanga neKunoma kanye neSakhi neKusetjentiswa
Kufundza nemisindvo kweLulwimi lokuhlanganiswe nawo onkhe emakhono lamane
elulwimi (kulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala)
Kubhala nekufundzisa kubhala ngesandla
Lokucuketfwe (lwati, imicondvo kanye nemakhono) eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
kuhlelwe ngetigamu eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola, kusetjentiswa letihloko
letilandzelako. LeSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola sitawunika bothishela loku:
• singeniso lesicuketse imihlahlandlela yekusebentisa umculu wesiGaba saboKhewane
• lokucuketfwe, imicondvo kanye nemakhono latawufundziswa esigamini ngasinye
• imihlahlandlela yekwabiwa kwesikhatsi
• tidzingo temisebentiluhlolo Loluhlelekile kanye netiphakamiso teluhlolo lolungakahleleki
• luhla lwetinsita letiphakanyisiwe telibanga ngalinye
2.2 KUFUNDZA LULWIMI Lwekwengeta
Bafundzi beta esikolweni bati lulwimi lwabo lwasekhaya. Basuke sebakwati kulukhuluma ngalokushelelako, kantsi
basuke sebati emagama lamanyenti. Kukwati kufundza nekubhala eBangeni1 kwakhela etukwesisekelo selulwimi
lolukhulunywako. Ngaleyo ndlela, kuba malula kutsi ukwati kufundza nekubhala ngelulwimi lwakho.
Bafundzi nabacala kufundza lulwimi Lwekwengeta eBangeni 1, kumele bakhe sisekelo lesicinile sekukwati kukhuluma
lulwimi lwabo. Kumele beve emagama lamanyenti eSiswati labatawukwati kuwevisisa ngendlela lasetjentiswe ngayo.
Kulalela thishela nakafundza tindzaba etincwadzini letinemifanekiso (Tincwadzi letinkhulu tekufundza) kuyindlela
lenhle yekwenta loku njengobe iphindze yesekele kutfutfukiswa kwekucalisa kufundza kwemfundzi. Ngesikhatsi
bafundzi bakhula, badzinga kunikwa ematfuba lamanyenti ekukhuluma lulwimi ngetindlela letilula. Kwenta njalo
kutakwakha sisekelo sekukwati kufundza nekubhala kubafundzi labaseBangeni 2 ne 3.
ENingizimu Afrika, bafundzi labanyenti bacala eBangeni 4 kusebentisa lulwimi Lwekwengeta, Siswati, njengeLulwimi
Lwekufundza neKufundzisa (LoLT). Loku kusho kutsi kumele babe sebanelwati lolusezingeni lelisetulu lweSiswati
nabacedza liBanga 3, kantsi kumele futsi babe sebakwati kufundza nekubhala kahle ngeSiswati. Kungako
inchubekelembili yabo yekukwati kufundza nekubhala kumele inonophiswe emaBangeni 2 ne 3.
8 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Bafundzi bayakwati kwendlulisela emakhono lamanyenti ekukwati kufundza nekubhala bawasusela elulwimini lwabo
lwasekhaya. Kwenta sibonelo, uma bafundzi bafundziswa kubhala kahle ngesandla elulwimini lwabo lwasekhaya,
bangakwati kusebentisa lelikhono lasebanalo nasebabhala Siswati. Uma bafundza imisindvo elulwimini lwabo
lwasekhaya, asisabi khona sidzingo sekuphindze bafundze ngebudlelwane emkhatsini wemsindvo nekupelwa kwayo
elulwimini lweSiswati. Lapha basuke sebadzinga kuphela kusebentisa lwati lwabo lweSiswati kanye nekufundza
ngalobudlelwane lobukhona emkhatsini wemisindvo nekupelwa kwayo lobehlukile elulwimini lweSiswati.
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola lusebentisa litfuba
lemakhono ekukwati kufundza nekubhala umfundzi lasavele anawo elulwimini lwakhe lwasekhaya. Kwenta sibonelo,
imisebenti lenjengekufundza basitwa nguthishela leyetfulwa eBangeni 1 eLulwimini Lwasekhaya eSitatimendeni
seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola yetfulwa eBangeni 2 eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta
eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola. Loku ngulesikubita ‘kufundza lulwimi lwesibili’-
lokusho kutfutfukisa sisekelo lesicinile sekukwati kufundza nekubhala eLulwimini Lwasekhaya kanye nekwakhela
etukwalesisekelo eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola.
2.3 TIMONGCONDVO LETEHLUKENE TEKUFUNDZA LULWIMI
Etikolweni lapho bafundzi batawusebentisa khona lulwimi lwabo Lwekwengeta, Siswati njengelulwimi lwekufundza
nekufundzisa (LoLT) kusukela eBangeni 4, kubalulekile kutsi kufundza kunikwe sikhatsi lesenele sekufundza Siswati
esiGabeni saboKhewane. Kepha ngete kwaba njalo etikolweni lapho kusetjentiswa lolo lulwimi njengelulwimi
lwekufundza nekufundzisa (LoLT) kuwo onkhe emabanga. Kuleto tikolo, linyenti lebafundzi labafundza Siswati
neAfrikaans njengelulwimi lwasekhaya, abakhulumi letilwimi njengelulwimi lwasekhaya, kungako kumele lomsebenti
wekufundza lulwimi unikwe sikhatsi lesenele.
2.4 KWABIWA KWESIKHATSI
Lokwabiwa kwesikhatsi lokulandzelako kwetilwimi kutawucala kusebenta nga- 2012. Esigabeni saboKhewane
sikhatsi sitawulawulwa kuhleleka kwelulwimi lolusetjentiswa kuleso sikolo. Tikolo tingakhetsa kusebentisa linanikhulu
lesikhatsi nobe linanincane lesikhatsi sekufundziswa kweLulwimi Lwasekhaya kanye neLulwimi Lwekucala
Lwekwengeta kuye ngetidzingo tebafundzi. Linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwasekhaya neseLulwimi Lwekucala
Lwekwengeta sikhonjiswe ngekufakwa kubakaki kulelithebula lelingentasi.
LULWIMI LWEKUCALA
LULWIMI LWASEKHAYA
Lwekwengeta
Libanga 1 8 (7) ema-awa 3 (2) ema-awa
Libanga 2 8 (7) ema-awa 3 (2) ema-awa
Libanga 3 8 (7) ema-awa 4 (3) ema-awa
Litiko leteMfundvo alitsatsi sincumo sekwehlukaniswa kwelinanincane lesikhatsi etincenyeni letehlukene, nanobe
nje kunetiphakamiso letilandzelako letentiwe telibanga ngalinye:
CAPS 9
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Simo lapho Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta lunikwa linanikhulu lesikhatsi
LULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta
LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
Kulalela nekukhuluma 1 li-awa 30 emaminithi 1 li-awa 1 li-awa
Kufundza nemisindvo 1 li-awa 15 emaminithi 1 li-awa 30 emaminithi 1 li-awa 30 emaminithi
Kubhala 15 emaminithi 30 emaminithi 1 li-awa
Kusetjentiswa kwelulwimi 30 emaminithi
3 ema-awa ngeliviki 3 ema-awa ngeliviki 4 ema-awa ngeliviki
Simo lapho Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta lunikwa linanincane lesikhatsi
LULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta
LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
KULALELA Nekukhuluma 1 li-awa 30 emaminithi 45 emaminithi 1 li-awa
Kufundza nemisindvo 30 emaminithi 45 emaminithi 1 li-awa
Kubhala 30 emaminithi 30 emaminithi
Kusetjentiswa kwelulwimi 30 emaminithi
2 ema-awa ngeliviki 2 ema-awa ngeliviki 3 ema-awa ngeliviki
2.5 KUHLOLA
Umculu weSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola unika tiphakamiso temisebentiluhlolo
lokuhlelekile ngakunye kwetilwimi siGabeni saboKhewane. Umsebenti ngamunye wakhiwe ngetincenye letinyenti
letiphatselene netinhlangotsi letehlukene telulwimi.
LIBANGA SIFUNDVO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4 LINANI
Lulwimi
1 Lwekucala 1 1 1 1 4
Lwekwengeta
Lulwimi
2 Lwekucala 1 1 2 1 5
Lwekwengeta
Lulwimi
3 Lwekucala 1 2 2 1 6
Lwekwengeta
2.6 KWETFULA LULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta
Thishela nakangenisa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta eBangeni 1, kumele abe nendlela lelula yekuletsa
etingcondvweni tebafundzi umcondvo ‘welulwimi lwesibili. Indlela lenhle yekwenta loku kusebentisa iphaphethi
lenganikwa ligama ngelulwimi lwekwengeta, kwenta sibonelo, Iphaphethi lenguSibusiso. Esifundvweni sekucala,
thishela wetfula iphaphethi atjele bafundzi kutsi Sibusiso akakwati kukhuluma lulwimi lwabo lwasekhaya; ukwati
kukhuluma Siswati kuphela, ngako kutawumele bakhulume naye ngeSiswati. Sibusiso utawuhlala njalo aluphawu
lwasendlini yekufundzela Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta. Thishela angetfula iphaphethi yesibili (sib. Iphaphethi
lenguSibongile) kute atewukhombisa kukhulumisana emkhatsini wabo basebentisa lulwimi lwekwengeta (sib.
kubingelela).
10 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
2.7 KULALELA Nekukhuluma
Kufundza lulwimi lwekwengeta cishe kuyefana nekufundza lulwimi lwasekhaya ngaphandle nje kwekutsi kona
kwenteka kamuva emphilweni yebafundzi. Eminyakeni yekucala yekuphila kwabo, bafundzi beva emagama
lamanyenti lalula elulwimi lasetjentiswe etimeni letitsite, lokuyintfo leyenta kutsi bakwati kutfola kancane kancane
luhlelo lwelulwimi kanye nelwatimagama lelulwimi lwabo lwasekhaya. Bacala ngekukhipha ligama linye nobe mabili,
lokumagama labawasebentisela kuveta tinchazelo netinhloso letehlukahlukene. Bakhona kuvisisa lulwimi lolushubile
kunekutsi balukhulume.
Kubalulekile kutsi bothishela bakukhumbule loku ngesikhatsi bafundzi bafundza lulwimi lwekwengeta. EBangeni
1, bafundzi kumele bembulelwe elulwimini lolukhulunywako ngekufundvwa kwetindzaba kanye nangeticondziso
labanikwa tona endlini yekufundzela. Kulalela tindzaba naticocwa yindlela lenhle kakhulu yekutsi bafundzi bafundze
lulwimi lwekwengeta. Thishela kumele ente loku:
• khetsa indzaba lelula nalenetakhi lesiphindzaphindza emagama, lokuyintfo leyenta kube khona kuvuselela
kabusha kwesilulumagama kanye neluhlelo lwelulwimi
• kwenta lulwimi lwakhe luhlale lulula, akhulume angasheshisi, akhulume abe nguye angalingisi.
• kusebentisa kunyakatiswa kwemtimba, titfombe kanye netintfo letiphatsekako letitawesekela kuvisiseka
kwendzaba
• kukhuluma indzaba tikhatsi letinyentana, aye ngekubandzakanya bafundzi ngekutsi nabo bahlanganyele
kusho loko lokushiwo endzabeni
Lenye indlela yekwembulela bafundzi elulwimini lwekwengeta kulalela tindzaba (nobe ematheksthi lacuketse
emaciniso) letifundvwa nguthishela. Thishela ufundza encwadzini lenkhulu yekufundza, lokuyincwadzi lenkhulu
lenemifanekiso lebhalwe ngemagama lamakhulu labatawabona bafundzi ngesikhatsi thishela afundza. Loku kubitwa
‘Kufundza Ngekuhlanganyela’. Lobunye buhle Bekufundza Ngekuhlanganyela ngukutsi njengoba kwenta umsebenti
lomuhle wekulalela, kuphindze kutfutfukise likhono lemfundzi lekucalisa kufundza nekubhala. Kwenta sibonelo,
bafundzi batfola umcondvo walokubhaliwe (sib. kutsi sicala kufundza incwadzi ngaphambili sigcine ngemuva; nekutsi
sicala kufundza kusancele siye kusekudla sicale etulu siye entasi kwelikhasi), ngaleso sikhatsi bafundza bacala
kubona emagama lambalwa elulwimini lwekwengeta (sib. yena, bona). Bafundzi kumele batetayete umsebenti
weKufundza Ngekuhlanganyela njengobe kungumsebenti labatowenta etifundvweni teLulwimi Lwasekhaya lwabo.
Lenye indlela lenhle yekwembulela bafundzi elulwimini lwekwengeta kubanika ticondziso lokumele batente
ngemitimba yabo; kwenta sibonelo, thishela utsi, ‘Wota lapha, Thabo, ’ akhombisa ngekunyakatisa umtimba, bese
Thabo uyeta. Lendlela, leyatiwa njengendlela yekuphendvula ngemtimba, inebuhle bekutsi thishela ukhona kubona
ngekushesha kutsi Thabo uyakuvisisa yini loko lakushoko nobe cha bese uyakwati thishela kunika imphendvulo-
lokungaba yimphendvulo letsi ‘Wente kahle, Thabo,’ nobe aphindze sona leso sicondziso angasheshisi asigcizelele
ngekunyakatisa umtimba ngemandla. Lulwimi lwasendlini yekufundzela (sib. Wota embili utewuhlala phasi emadini)
lunika bafundzi ematfuba lamanyenti etindlela temvelo tekwetfula indlela yekuphendvula ngemtimba. Imilolotelo
leneminyakato, nayo iyindlela lenhle yekuhlanganisa lulwimi kanye nemsebenti lotsintsa umtimba ngendlela
letawesekela kuvisiswa kanye nekukhunjulwa kwelulwimi.
Buhle baletindlela letintsatfu letichazwe lapha ngenhla (kulalela tindzaba, Kufundza Ngekuhlanganyela kanye
Nekuphendvula ngekunyakatisa umtimba) ngukutsi tonkhe letindlela tigcile ekufundzisweni kwelulwimi ngekulalela
sifundvo sekuvisisa. Kubafundzi labancane loku kususa ingcindzetelo yekukhuluma, kwehlise neluvalo kubuye
CAPS 11
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
kubente bagcile ekuvisiseni lulwimi. Nanobe kunjalo, kute bafundzi babe basebentisi belulwimi labanemakhono
elulwimini, kumele batetayete kukhuluma lulwimi.
Ekucaleni, lulwimi lolukhulunywa bafundzi kutakuba ngulelo loluhleleke ngandlelatsite-tingoma letifundvwa ngenhloko,
imilolotelo netinkondlo letineminyakato kanye nalolunye lulwimi loluhleleke ngandlelatsite lolufundvwe njengeticejana
netaga, kwenta sibonelo, ‘Sawubona, unjani?’ ‘Ngiyaphila, wena unjani?’ Njengoba bafundzi bacala kuvisisa lulwimi
lwekwengeta kancane kancane, kumele bacale kukhuluma, bacale ngeligama linye nobe mabili. Kwenta sibonelo,
nabaphendvula umbuto lobutwe nguthishela, ‘Ingabe uyitsandzile indzaba?’ Imphendvulo yemfundzi ‘Yebo’ nobe
‘Cha.’
Ekucaleni, lulwimi lolucalisako lolukhulunywa bafundzi kumele lube lwesekelwe (lukhonjiswe ngekwenta lubuye
lwesekelwe). Kwenta sibonelo, bafundzi bangacala kulingisa tindzaba thishela labacocele nobe labafundzele tona,
basebentise inkhulumomphendvulwano. Bafundzi bangabuye bacoce tona letindzaba labaticocelwe babe basitwa
nguthishela. Thishela kumele acinisekise kutsi bonkhe bafundzi batfola ematfuba ekukhuluma Siswati. Njengobe
bafundzi batakube bachubekela embili ngekushesha lokungafani, thishela kumele ahlele ematfuba ekukhuluma
(sib. ngemibuto layibutako) ngendlela letakuba sezingeni lemfundzi ngamunye. Ngesikhatsi bafundzi bachubeka
nemabanga, thishela kumele alindzele kutsi bafundzi bakwati kukhuluma kakhudlwana kantsi nemagama
labawakhulumako kumele aye ngekwandza.
Njengobe bafundzi bakhombisa inchubekelembili ekufundzeni Siswati, kumele basale betfulelwa tinhlobo letinyenti
tematheksthi. EBangeni 1, batawuba nelwati lolunyenti lwetindzaba letihlukene bese bacala kubona kwakheka
kanye netimphawu tendzaba lelandzisako (kwetfulwa balingisi, kuchazwa simonhlalo, kuvela inkinga ibuye
isonjululwe; indzaba lelandzisako ivame kucocwa kusetjentiswa sikhatsi lesengcile). EBangeni 2 Lulwimi Lwekucala
Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola, kwetfulwa kulandza ngemlomo (sib.
Itolo, siye edolobheni. Sicale sayotsenga kudla esitolo lesikhulu sekudla. Sase siya emtapolwati, njll) kantsi eBangeni
3 kuhlanganiswa nekulandza ngekubhala. Kulandza luhlobo lwetheksthi lolubalulekile ngobe kwakha budlelwane
emkhatsini welulwimi lolukhulunywako kanye nelulwimi lolubhalwako. Esikhatsini lesinyenti sisebentisa kulandza
ngemlomo (sib. kucocela bantfu ngaloko lesikwentile), kodvwa siphindze sikubhale phasi. EBangeni 3, bafundzi
babuye betfulelwe indlela yekulandzelanisa kahle itheksthi yemlomo ( ticondziso letinjengetindlela tekupheka) kanye
nemibiko leyetfula lwati (sib. Tindlovu tilwane letinkhulu. Tihlala tihamba tingumhlabi, njll). tibonelo taletinhlobo
tematheksthi tinikwe eSigabeni 4 ekupheleni kwalomculu kwabuye kwachazwa takhi kanye netimphawu tato.
Imisebenti yekulalela / yekukhuluma leyentiwa emalanga onkhe, kanye/kabili ngeliviki leyakhelwe
etukwetingcikitsi letitsite
Sikhatsi lesenele kumele sibekelwe kulalela nekukhuluma eBangeni 1. Loku kubese kuyancishiswa emaBangeni 2
ne 3 lapho kusuke sekungeniswa khona kufundza nekubhala eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta. Kumele kugcilwe
kakhulu emakhonweni ekulalela nekukhuluma kuso sonkhe siGaba saboKhewane.
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola, kulalela nekukhuluma
kuhlelwe ngalendlela:
• luhla lwemisebenti lokumele yentiwe emalanga onkhe esikhatsini lesiliviki. Kukhetfwa kanye nelinani
lemisebenti lokumele yentiwe lilanga ngalinye kweyeme kuthishela kanye nasesikhatsini lanaso; loku
kutakwehluka kuye ngekutsi usebentisa linanincane lesikhatsi nobe linanikhulu lesikhatsi lesabelwe Lulwimi
Lwekucala Lwekwengeta.
• umsebenti logcile kulokutsite, ‘kulalela tindzaba leticocwako naletifundvwako’, lokuyintfo lefundziswa kanye
nobe kabili ngeliviki, kuye ngeliBanga kanye nelinani lesikhatsi lesikhona.
12 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Lemisebenti ihlelwa ngetingcikitsi letitsite. Kuphakanyiswa kutsi thishela akhetse tingcikitsi letine ethemini ngayinye,
kulokunye tibe ngaphasi kwaloko nangabe kusetjentiswa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta.
Thishela kumele akhetse tingcikitsi letihambisana nekufundziswa kwelulwimi lwekwengeta. Letingcikitsi kumele
kube kuleto labatetayele bafundzi, lokungenani kube nguleto letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya, tiphindze tinike
ematfuba lamanyenti ekufundzisa lulwimi ngendlela lolusetjentiswe ngayo (sib. letingcikitsi kumele tinike ematfuba
ekukhombisa nekusebentisa tintfo letikhona endlini yekufundzela). Letinye tingcikitsi tinikwe njengetibonelo, kodvwa
loku kutiphakamiso nje kuphela; atisito tingcikitsi letimisiwe.
Sizatfu sekusebentisa tingcikitsi kutsi kwentiwe lula kuvuselelwa kabusha njalo kwesilulumagama kanye netakhi
telulwimi etimeni letifanele. Kwenta sibonelo, emagama lahambisana nemtimba (buso, emehlo, tindlebe, imphumulo,
umlomo, imikhono, imilente, tinyawo) kanye netindzawo latfolakala kuto (Khomba _____ yakho./Lena yi _____ yami./
Leti ti _____ tami) kumele bacale ngekuweva kanyentana etingcikitsini lasetjentiswe kuto; bafundzi kumele banikwe
ematfuba ekuwasebentisa lamagama. Ngesikhatsi bafundzi bendlulela emaBangeni 2 ne 3, kutawudzingeka banikwe
ematfuba ekuwafundza nekuwabhala lamagama. Bafundzi batawukwati kukhumbula nekusebentisa silulumagama
kanye netakhi tawo nabaloku bawavuselela njalo.
2.8 KUFUNDZA NEKUBHALA
Ngenca yetizatfu letinikwe lapha ngenhla, eBangeni 1 kugcilwa kakhulu ekutfutfukiseni lulwimi lolukhulunywako,
lokungulapho bafundzi batakube bafundza kubhala nekufundza ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya. Kepha, emaBangeni
2 newe- 3 kumele kugcilwe ekutfutfukiseni likhono lekukwati kufundza nekubhala eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta.
Kubaluleke kakhulu loku kubafundzi labatakube basebentisa iEnglish njengelulwimi lwekufundza nekufundzisa (LoLT)
eBangeni 4. Kumele bakwati kufundza nekubhala kuletinye tifundvo labatentako, babuye basebentise tincwadzi
tekufundzisa teSiswati esiGabeni Lesisemkhatsini. Loku kutawudzinga emazinga laphakeme ekukwati kufundza
nekubhala, ikakhulukati silulumagama lesibanti elulwimini lweEnglish.
Kufundza nekubhala kuphindze kufake sandla ekutfutfukiseni lulwimi lwebafundzi lweSiswati. Kufundza kwembulela
bafundzi ekufundzeni kwabo lulwimi lwekwengeta. Lucwaningo luveta kutsi kutfutfuka kwesilulumagama sebafundzi
kweyeme ekufundzeni labakwentako. Kubhala kubalulekile ngobe kuphocelela bafundzi kutsi bacabange ngeluhlelo
lwelulwimi kanye nesipelingi. Loku kukhutsata bafundzi kutsi basebentise lulwimi, banonophise kufundza lulwimi
baphindze benyuse kufundza lokungenamaphutsa.
Kungako linanikhulu lesikhatsi libekelwa imisebenti yekufundza nekubhala Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta
eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola emaBangeni 2 ne 3. Lemisebenti yeKufundza
neKubhala ihlekele ngalendlela:
2.8.1 Kutetayeta imibhalo lesendzaweni lebakuyo
Kusukela eminyakeni yakudzala, bafundzi baseNingizimu Afrika bavetelwa ebaleni imibhalo kumbe emagama
lamanyenti labhalwe etindzaweni lebakuto kusetjentiswe lulwimi lweSiswati, kwenta sibonelo, timphawu (timphawu
temgwaco, timphawu tetitolo, njll) nemabhokisi lavale tintfo letitsite. Bothishela bangasebentisa loku njengesicalo
sekufundzisa bafundzi kukwati kufundza nekubhala elulwimini lwabo lwekwengeta, kwenta sibonelo, ngekuletsa
emabhokisi lavale tintfo labawetayele nobe tikhangisi endlini yekufundzela kute babone kutsi bafundzi bayawati yini
emagama aletintfo letingekhatsi kumbe letikhangiswako. Kusukela ethemini 3 eBangeni 1, uma bafundzi sebakwati
kufundza nekubhala ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya, thishela angacala kulebula tintfo letisendlini yekufundzela
asebentisa Lulwimi Lwasekhaya kanye neSiswati. Lemisebenti yesekela kufundza lokwenteka kungakahlelwa;
akusiyo imisebenti legcile ekukwatini kufundza nekubhala kantsi akukameli inikwe linanikhulu lesikhatsi.
CAPS 13
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
2.8.2 Kufundza Ngekuhlanganyela
Kufundza ngekuhlanganyela kwetfulwa eBangeni 1 kuchubeke naso sonkhe siGaba saboKhewane. Lomsebenti
ungumsebenti lobalulekile logcile ekutfutfukiseni lulwimi kanye nekukwati kufundza nekubhala. Inhloso yekufundza
ngekwabelana emaBangeni 1 kuniketa bafundzi litfuba lekutetayeta lulwimi lwabo lwekwengeta ngendlela levakalako
nalesekelako. Lenye inhloso yekufundza ngekwabelana kutfutfukisa kukwati kufundza nekubhala kwebafundzi
lokusacalisako elulwimini lwabo lwekwengeta. Batfutfukisa imicondvo yemagama labhaliwe baphindze bacale
kubona emagama lambalwa labhalwe ngeSiswati. Kulelizinga, thishela kumele ente loku:
• Kukhetsa itheksthi lelula lekhulisiwe (sib. Incwadzi lenkhulu yekufundza) lebhalwe ngemagama lambalwa
kepha ibe nemifanekiso leminyenti lemihle. Indzaba kumele ibe netakhi lesicacile nalesilula (sib. Tingulube
letintsatfu). Kuyasita kakhulu uma lulwimi luphindvwaphindvwa futsi kube nekucombeleka kwemagama
latawulandzela (sib. Iphi indlovu? Isehlatsini; iphi indlovu? Isehlatsini, njll) Ematheksthi kumele aye ngekuba
lukhuni nakuloku kuchubeka umnyaka.
• Kukhuluma nebafundzi ngetitfombe kute batekuvisisa silulumagama lesisetjentisiwe. Babute imibuto ngelulwimi
lwabo lwasekhaya. Basite bachumanise indzaba nalokwenteka etimphilweni tabo.
• Kufundza itheksthi tikhatsi letinyentana asebentisa umuno nobe ‘indvukwana yekukhomba’ kute bafundzi
bamlandzele ngalesikhatsi achubeka netheksthi
• Kubuta imibuto lephatselene nendzaba
• Kubandzakanya bafundzi kancane kancane ‘ekufundzeni’ indzaba
Njengobe bafundzi bendlulela emaBangeni 2 ne 3 ematheksthi kumele aye ngekuba lukhunyana. Thishela
ubakhombisa indlela yekufundza ngalokushelelako abuye asebentise itheksthi kutfutfukisa silulumagama, kuvisisa,
emakhono ekuhlahlela emagama, kuvisisa takhi setheksthi, luhlelo lwelulwimi kanye netimphawu tekufundza.
2.8.3 Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela
EBangeni 2, bafundzi bacala umsebenti lomusha elulwimini lwekwengeta: Kufundza Ngemacembu Basitwa
Nguthishela. Kepha batawube bawetayele umsebenti njengobe bebasolomane bawenta elulwimini lwabo
lwasekhaya kusukela ekucaleni kweliBanga 1. Kulomsebenti, thishela udzinga tincwadzi tekufundza letitsite letihlelwe
ngekwemazinga ebulukhuni bawo. Thishela kumele ahlele bafundzi ngemacembu lahlelwe ngekwemakhono
lanebafundzi laba-6 kuya kula-10 bese ukhetsa incwadzi yekufundza lelungele lizinga labo. Thishela usebenta
nelicembu ngalinye kanye ngeliviki lokutawutsatsa emaminithi la-15 ngesikhatsi lalamanye emacembu afundza
ngababili nobe afundza ngekutimela nobe enta imisebenti lehambisana netheksthi, kwenta sibonelo, imisebenti
yekubhala lelula lenjengekucedzela imisho nobe kubeka imisho ngendlela lelandzelana kahle. Inhloso yekufundza
basitwa nguthishela ngukutsi thishela akwati kutfola litfuba lekubukana nemfundzi ngamunye kute atfutfukise
emakhono abo esifundvo sekuvisisa kanye nawekuhlela emalunga emagama elulwimini lwabo lwekwengeta.
14 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Ticondziso tekwakha emacembu ngekwemakhono
Kute ubeke bafundzi ngemacembu, kutawumele ubacaphele ngesikhatsi bafundza tincwadzi tekufundza. Khetsa incwadzi
yekufundza locabanga kutsi umfundzi utawukwati kuyifundza, kodvwa kungabi ngulelula kakhulu-kumele kube khona
bulukhunyana lobukhona umfundzi latawubukana nabo. Uma umfundzi akwati kufundza ngalokushelelako, aphimisa kahle,
kusho kutsi itheksthi isezingeni lakhe lekufundza. Uma umfundzi atfola bumatima, khetsa lelula udzimate ufike kuleyo
lesezingeni lakhe lekufundza. Uma sewuhlole bonkhe bafundzi, sewungababeka ngemacembu latawuya ngekwemakhono.
Tinyatselo letitawulandzelwa esifundvweni sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela
I. Khetsa itheksthi lefanele:
Tincwadzi tekufundza letihlelwe ngetigaba titawusetjentiswa esikhatsini lesinyenti ngesikhatsi bafundza ngemacembu.
Kumele tibe sezingeni leliphasi kunalelo lematheksthi lasetjentiswe esifundvweni sekufundza ngekuhlanganyela. Fundza
itheksthi kucala bese ubhala silulumagama nobe luhlelo lwelulwimi lolungaba yinkinga kubafundzi. Loku kunganika
thishela sifundvo langagcila kuso.
II. Singeniso:
Ngenisa luhlobo lwencwadzi (sib. lengasiwo emaciniso nobe lengemaciniso) kanye nesihloko. Sita bafundzi kutsi bakwati
kuchumanisa sihloko kanye nalabakufundze emphilweni. Lenkhulumo kumele igcile kuloko lokutawufundvwa kute
bafundzi bafundze ngemphumelelo (emaminithi lama-2 kuya kula-3).
III. Kukhuluma ngetitfombe
Sebentisa titfombe kute ungenise bafundzi esihlokweni uphindze ukhulume nganobe ngusiphi silulumagama lesisha.
Yetama loku kugcile kuleso sihloko uphindze ube mfishane (emaminithi lama-2 kuya kula-3)
IV. Kufundza kwekucala:
Umfundzi ngamunye ufundza itheksthi. Thishela ucaphela indlela bafundzi lebatiphatsa ngayo nabafundza bese ukhetsa
sifundvo lesengetiwe latawugcila kuso lesiphatselene naloko lakubonile ngesikhatsi bafundza. Thishela utawuya
kumfundzi ngamunye alalele umfundzi afundza incenye lencane yetheksthi ngekuphimisela. Thishela utabakhutsata
bafundzi ngekutsi ababute imibuto lelandzelako:
• Ngabe ulindzele kutsi utawufundza ngani kulencwadzi?
• Ngabe loko kukunika umcondvo lovakalako yini?
• Wente kahle! Ukhonile kulungisa emaphutsa akho. Loko kunika umcondvo lovakalako.
• Ngabe yini letawuvakala kahle kulomusho?
• Buka imifanekiso.
• Kungaba ngiko kodvwa phindza ubuke luhlavu lolusekucaleni.
Kungenteka ekucaleni kutawumele ubute lemibuto ngelulwimi lwasekhaya lwebafundzi. Nanobe kunjalo, sheshe ucale
kubuta imibuto ngeSiswati. Bafundzi kumele kube sebayayati lemibuto njengobe bebasolomane benta lomsebenti
elulwimini lwabo lwasekhaya kusukela ekucaleni kweliBanga 1.
V. Kuvisisa
Buta bafundzi imibuto lemayelana netheksthi kute ucinisekise kutsi bayevisisa yini.
VI. Kufundza kwesibili nekufundza lokulandzelako
Emva kwemalanga bafundzi bayawuphindze bafundze itheksthi ngababili nobe ngamunye. Lokubalulekile lapha
lokutawugcilwa kuko, kutfutfukisa kufundza ngekushelela kanye nekunika bafundzi ematfuba ekutfutfukisa silulumagama,
luhlelo lwelulwimi nekuvisisa kahle itheksthi. Kufundza ngekuphindzelela kwesekela kutfutfuka kwekufundza
ngekushelela elulwimini lwekwengeta.
Kungenteka bothishela abakakwetayeli kusebentisa Kufundza Ngemacembu ikakhulukati eklasini leLulwimi Lwekucala
Lwekwengeta. Ngako, bangangenisa lendlela kancane kancane. Uma sebativa batetsemba ngekuyisebentisa
eLulwimini Lwasekhaya, bangacala kuyisebentisa eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta. Kwanyalo, bothishela
bangafundzisa liklasi lonkhe lapho bonkhe bafundzi banekhophi yetheksthi lefanako umfundzi ngamunye atfole
litfuba lekuyifundza. Bothishela kumele bachubeke nekucaphela indlela bafundzi labatiphatsa ngayo nabafundza
baphindze babasite kutfutfukisa likhono labo lekuvisisa kanye nemakhono ekuhlahlela emagama.
Akukho sikhatsi lesenele seKufundza Basitwa Nguthishela eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni
seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola ngendlela lesikhona ngayo eLulwimini Lwasekhaya eSitatimendeni
seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola. Bothishela labasebentisa linanikhulu lesikhatsi seLulwimi Lwekucala
Lwekwengeta batawukwati kusebenta nelicembu ngalinye lelincane kanye ngeliviki emaminithi la-15. Kepha labo
labasebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta ngete bakwati kwenta loko. Kutawumele
bente umsebenti wekufundza kweliklasi lonkhe endzaweni yeKufundza Basitwa Nguthishela.
CAPS 15
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
2.8.4 Kufundza ngababili nekufundza ngekutimela
Kufundza ngababili nobe kufundza ngekutimela kunika bafundzi litfuba lekutilungiselela kufundza kubuye kukhutsate
kufundzela kutitfokotisa. Ekufundzeni ngababili, bafundzi lababili bafundze kanye kanye nobe banikane litfuba
lekufundza.
Bafundzi kumele basebentise lesikhatsi kwenta tintfo letimbili: 1) kuphindze bafundze incwadzi lefundvwako
Ngesikhatsi Sekufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela badzimate bakwati kufundza ngekushelela 2) kufundzela
kutitfokotisa etincwadzini letifundvwako ekhoneni lekufundza/. Itheksthi kumele ibe sezingeni lelingaphasi kwalelo
lelisetjentiselwe Kufundza Ngekuhlanganyela kanye neKufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela.
Kunika bafundzi ematfuba ekutifundzela tincwadzi kubuye kutfutfukise likhono labo lekufundza ngekushelela,
ingce nje uma tincwadzi lebatifundzako tilula ngendlela yekutsi bafundza ngaphandle kwekusitwa. Tincwadzi
letimfisha, letilula, letinetheksthi lecombeleka lula kanye netitfombe letinemibala lehlukene tibalulekile kakhulu.
Labanye bothishela bayatsandza kunika bafundzi umsebenti wekuyofundza emakhaya - kufundza lokuphindvwako
kwencwadzi yelicembu nobe tincwadzi letilula ‘letijabulisako’. Lendlela yekufundza leyentiwa emalanga onkhe idlala
indzima lebalulekile ekusiteni bafundzi kutsi bakwati kufundza.
2.8.5 Imisindvo
Sigaba sekucala sekufundza kuhlahlela lulwimi lolubhalwako kwenta loku ngemlomo-kufundza kwehlukanisa
imisindvo yelulwimi lehlukene (lwati lwemisindvo). Umfundzi kumele abuke imisindvo kanye nabonkhamisa (sib.
‘b’, ‘o’, ‘n’, ‘a’ nobe ‘v’, ‘e’, ‘l’, ‘a’) bese uhlanganisa imisindvo nabonkhamisa kute akhe emagama (sib. ‘bona’, ‘vela’)
(imisindvo). Umfundzi kumele evisise emagama ( ngekuvisisa) abuye ahlangane nawo esikhatsini lesinyenti
labhaliwe akwati kutibonela wona (ngalokutentakalelako). Kwekugcina, umfundzi kumele akwati kufundza emagama
lasemishweni ngekusheshisa abe awevisisa (ngekushelela). Kepha, letincenye tekufundza atenteki ngetinyatselo
letilandzelanako. Kwenta sibonelo, bafundzi bafundza kubona nekuvisisa emagama laphelele labhalwe endzaweni
labahlala kuyo kanye Nekufundza Ngekuhlanganyela ngesikhatsi basebancane. Nanobe kunjalo, luhlelo lwemisindvo
loluhlelekile lubalulekile ekufundzeni kufundza ngelulwimi lwakho lwasekhaya, kuhambisana nekufundza, kubhala
kanye nekulalela tindzaba natifundvwa.
Bafundzi nabacala kufundza nekubhala ngelulwimi lwekwengeta, basuke sebati kutsi imisindvo ihlahlelwa njani
elulwimini lwabo lwasekhaya. Basuke sebevisisa imicondvo yalokubhaliwe futsi sebanelwati lwangaphambili
lwebudlelwane bemisindvo nekupelwa kwayo. Labakudzingako eklasini lemisindvo eLulwimini lwabo Lwekucala
Lwekwengeta kutetayeta kusebentisa lolwati kufundza kuhlahlela itheksthi lebhalwe ngeEnglish (sib. kuhlanganisa
imisindvo lebayatiko nabonkhamisa kute bakhe emagama). Bafundzi kumele futsi bati lapho budlelwane bemisindvo
nesipelingi behluka khona elulwimini lwabo lwasekhaya kanye naselulwimini lwesibili lwekwengeta.
Kubalulekile kutsi eBangeni 1, bafundzi batfutfukise sisekelo lesicinile elulwimini lwabo lwekwengeta. Nakungenjalo,
angeke bawevisise emagama labawahlahlelako eSiswatini eBangeni 2 kantsi nemsebenti labawenta emisindvweni
utawuvele nje ube ‘kumemeta nje emagama labhaliwe’. Bafundzi nabo batawuzuza ekufundzeni kubona imisindvo
yeSiswati (lwati lwemisindvo) eBangeni 1. Loku kwenteka kancono ngetingoma nemilolotelo letibasita kutsi
bahlukanise imisindvo (sib. lo lo lo lo).
Thishela kumele akhumbule kutsi indzima yakhe iphatselene nekutsi ente bafundzi bati ngebudlelwane emkhatsini
wemisindvo nekupelwa kwayo elulwimini lwekwengeta, kungabi kufundza ngekwenta ngalokungenamaphutsa.
Imisindvo kumele yenteke ngemisebenti lemifisha, levamile naleyenteka kuso sonkhe siGaba saboKhewane.
16 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Imisebenti yemisindvo leyentiwa emalanga onkhe/njalo ngeliviki
Kumele kucikelelwe kakhulu imisindvo kuso sonkhe siGaba saboKhewane. Luhlelo lunikiwe eLulwimini Lwekucala
Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola. EBangeni 1, kutawugcilwa ekutfutfukiseni
lwati lwemisindvo. EmaBangeni 2 ne 3, kunikwe luhlelo lwemisindvo lolutakwakhela etukwaloko bafundzi lasebavele
bakwentile elulwimini lwabo lwasekhaya. Njengobe kunelinanincane lesikhatsi sekufundzisa imisindvo, bothishela
bakhutsatwa kutsi bahlanganise kufundziswa kwemisindvo kanye nemisebenti yeKulalela, Kukhuluma kanye
neKufundza Ngekuhlanganyela.
2.8.6 Kubona emagama
Bafundzi bafundza kubona emagama labawabonako (kubona nobe kusho emagama) ngekutsi bawabone njalo.
Emagama lavela kanyenti kutheksthi nobe emagama labawasebentisa njalo angafundvwa ngayo lendlela. Bafundzi
nabachubeka nekufundza ngelulwimi lwabo lwekucala lwekwengeta, loko kutakwenta kutsi bakwati kutfola emagama
lamanyenti labawabonako nalawo labawasebentisa njalo.
2.8.7 Kuvisisa
Bafundzi bavame kukwati kuhlatiya emagama elulwimini lwabo lwekwengeta, kepha bangakuvisisi loko
labakufundzako. Loku kuholela kuloku bantfu labakubita ‘kumemeta nje emagama labhaliwe’.Sizatfu lesikhulu sekutsi
bafundzi bangakwati kuvisisa itheksthi kutsi emakhono abo elulwimi abutsakatsaka. Abanaso silulumagama neluhlelo
lwelulwimi lolwenele kute batewukwati kwakha umcondvo waloko labakufundzako. Ngako-ke, thishela kumele akhe
silulumagama neluhlelo lwabo lwelulwimi ngekutsi abatayete kusebentisa lulwimi lweSiswati ezingeni lelifanele.
Emasu lanjengekwakha ‘emagama lafakwa elubondzeni’ eklasini kanye nekukhutsata bafundzi kutsi batibekele
sichazamagama sabo (nobe tincwadzi tesilulumagama) nawo ayasita. Kwenta bafundzi bafundze kakhulu elulwimini
lwabo lwekwengeta kuyindlela lenhle letawutfutfukisa silulumagama sabo. Nanobe kunjalo, lelisu litawusebenta
ingce uma ematheksthi asezingeni lelifanele lekufundza ngekutimela.
Lenye indlela lebalulekile yekutfutfukisa kuvisisa kwebafundzi nabafundza kubuta imibuto letakwenta bafundzi
batibandzakanye netheksthi. Thishela kumele acale ngemibuto lelula sib. Ngubani …?’ (sib. Ngubani lodle liphalishi?)
‘Ini …?’ (sib. Udle ini Sipho?) kanye nekutsi ‘Kuphi …?’ (sib. Uye kuyewulala kuphi Sipho?) Kancane kancane,
njengobe bafundzi betayela indlela yekubuta babuye batfutfukise lulwimi lolufanele lwekuphendvula imibuto, imibuto
leminyenti lelikhuni ingabutwa. Ngesikhatsi bafundzi sebaseBangeni 3, kumele babe sebakwati kuphendvula imibuto
letsi ‘Kungani …?’ (sib. ‘Kungani Sipho angamange aye esikolweni?).
Kute utfole lolunye lwati mayelana nekutsi ungakufundzisa njani Kufundza ngekuhlanganyela, Kufundza Basitwa
Nguthishela, Kufundza Ngababili kanye Nekufundza Ngekutimela, Imisindvo, kubona emagama kanye nekuvisisa buka ku:
Department of Basic Education’s handbook, ‘Teaching Reading in the Early Grades’ (2008), lengatfolakala ngekuphenya ku:
www.education.gov.za
2.8.8 Kubhala
Bafundzi bafundza emakhono ekwakha tinhlavu kanye nekubhala ngesandla eLulwimini lwabo Lwasekhaya.
Bangasebentisa lolwati nasebacala kubhala ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta ethemini 3 yeliBanga 1. Imisebenti
yekubhala eBangeni 1 ilula kakhulu njengobe bafundzi kumele bagcile ekubhaleni ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya.
EBangeni 2, kugcilwa kakhulu ekubhaleni ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta. Kwenta sibonelo, kubhala kudzinga
kutsi basitwe, bafundzi babhala basebentisa tinhlaka temisho njengekutsi ‘Ngitsandza _______. /Angitsandzi
______.’ EBangeni 3, kubhala kucala kuba lukhuni. Ngekusitwa nguthishela, bafundzi kulindzeleke kutsi babhale
CAPS 17
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
isethi lelula yeticondziso babuye balandzise ngabo. Ngekubambisana nathishela, bafundzi batawubhala kanye
nathishela (Kubhala Ngekuhlanganyela), babhala indzaba lelula.
Emakhono ekubhala lamanyenti asuselwa eLulwimini Lwasekhaya. Kwenta sibonelo, bafundzi bafundza kutsi
ibhalwa njani itheksthi njengekucala ngekulandzisa eLulwimini lwabo Lwasekhaya, kantsi batsatsela kulolwati,
bese ngekuhamba kwesikhatsi bafundza kubhala ngekutsi balandzise eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta.
Ngalokunjalo, bafundzi bafundza kutsi lwentiwa njani luhlaka lwembhalo, kubhala, kuhlela bunjalo bembhalo kanye
nekushicilela umbhalo wabo (luhlelo lwekubhala) eLulwimini lwabo Lwasekhaya, bese basebentisa lamakhono
nababhala eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta.
2.8.9 Takhi telulwimi nekusetjentiswa
Lwati lolukahle lwesilulumagama kanye neluhlelo lwelulwimi lunika sisekelo sekutfutfukisa emakhono (kulalela,
kukhuluma nekubhala) eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta. EBangeni 1 silulumagama kanye neluhlelo lwelulwimi
kufundvwa ngalokutentakalelako ngekubatayeta lulwimi lolukhulunywako. EmaBangeni 2 ne 3, bafundzi batawuphindze
batfole silulumagama kanye neluhlelo lwelulwimi ngekutsi bafundze Siswati. EBangeni 3, kunemisebenti letsite
legcile ekusetjentisweni kweLulwimi.
Silulumagama lesibekiwe selibanga ngalinye kanye neluhla lwemagama lavame kusetjentiswa esiSwati lunikiwe
eSigabeni 3 kulomculu. Kubalulekile kutsi bafundzi bafinyelele kuloko lokubekiwe uma ngabe batawulindzeleka kutsi
basebentise iEnglish njengelulwimi Lwekufundza Nekufundzisa (LoLT) eBangeni 4. Bothishela badzinga emasu
ekutfutfukisa silulumagama sebafundzi, kwenta sibonelo:
• emagama labhalwa elubondzeni kanye nemalebuli eklasini
• imidlalo yesilulumagama (sib. kwakha emagama)
• kufundza ngekutimela
• kugcina sichazamagama sakhe (tincwadzi tesilulumagama)
• kusebentisa tichazamagama letinemifanekiso (letinelulwimi lunye naletinetilwimi letimbili)
18 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
SIGABA 3: Sibutsetelo sekharikhulamu yelulwimi
CAPS
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta EMABANGENI 1 - 3
LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo
asebentisa tingcikitsi letikhetfwe nguthishela (sib. Tintfo asebentisa tingcikitsi letikhetfwe nguthishela (sib. asebentisa tingcikitsi letikhetfwe nguthishela (sib.
labatayele kutenta, Sibiketelo selitulu) Tikhatsi temnyaka, imiva) Kutitfolela)
• Wakha lwati lwesilulumagama (sib. bobunjwa, isayizi, • Wakha silulumagama (sib. sikhatsi, kulandzelanisa) • Wakha silulumagama (sib. kucatsanisa, kuchaza).
inkhombandlela )
• Ulandzela ticondziso letilandzelanako letimfisha (sib. • Ulandzela anike ticondziso.
• Uphendvula ngekwenta eticondzisweni letimbili letilula Dvweba indilinga. Faka umbala lobovu)
• Uphendvula ente ticelo.
(sib. Beka emabhola laluhlata kwesibhakabhaka
• Unika ticondziso letilula.
esikhwameni.Nyalo-ke beka emabhola labovu • Ukhuluma ngemfanekiso nobe sitfombe
esikhwameni) • Uvisisa aphendvule imibuto lelula njenga ‘Ngukuphi..?
• Ucela kucaciselwa (sib. Angivisisi, ngicela uphindze
Ngubani..? (Labani lelibhuku leli?
• Uphendvula tibingelelo nemicimbi yekuvalelisa, wente uchaze)
ticelo letilula asebentisa emabintana, (sib. Ngingaya • Ubuta imibuto lenemabintana lesiwasebentisa malanga
• Ulandzisa ngemlomo ngetibonelo letilula ( ukhumbula
endlini lencane?) onkhe. (Ungubani ligama lakho?)
ngekulandzelanisa kahle tintfo lahlangabetene nato
• Ubamba ngenhloko ente imilolotelo yeminyakato, • Wakha ticelo letilula kanye netitatimende (sib. Ngicela emphilweni.)
tinkondlo letilula netingoma. kuya ekhaya, angitiva kahle emtimbeni )
• Ulalela tindzaba nekulandzisa ngaye, aphendvule
• Udlala imidlalo yelulwimi lelula. • Tfola intfo ngenchazelo lelula letfulwe ngemlomo imibuto yekuvisisa.
• Uvisisa tindzaba letimfisha letilula latifundzile • Coca ngetintfo letisesitfombeni. • Ucombela lokutawenteka ngalokulandzelako
nalaticocelwe; acoce ngetitfombe. endzabeni nobe kulandzisa ngaye.
• Lalela tindzaba nekulandzisa
• Ulingisa tindzaba letimfisha letilula asebentise letinye • Usho imiva ngendzaba.
• Phendvula imibuto lelula lesebaleni ngendzaba. (sib.
tetinkhulumomphendvulwano.
Ngubani locitse emanti?) • Uphindze asho indzaba
KULALELA Nekukhuluma
• Uphendvula imibuto lelula, imibuto lesebaleni
• Lingisa indzaba usebentise letinye • Ulalela umbhalo longemaciniso (kulandzisa
ngetindzaba letinetimphendvulo letimfisha.
tetinkhulumomphendvulwano. ngemaphuzu, inchubo nobe lwati lwekubika
• Akwati kubona umuntfu, silwane nobe intfo nekuphendvula imibuto yekuvisisa.
• Phindze usho indzaba ngelusito lwathishela.
ngenchazelo lelula (sib. kumatanisa inchazelo
• Uniketa tibonelo letilula letifinyetiwe tembhalo
nesitfombe) • Ulandzisa kafishane ngekulandzelanisa tintfo
loluciniso ngekusitwa nguthishela.
lahlangabetane nato emphilweni nobe tigameko
• Avisise abuye aphendvule imibuto lelula, njengaleyi
• Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha tetihloko
‘Yini.?Mangaki ..? (sib. Ungubani ligama lakho? • Ubamba ngenhloko abuye ente tinkondlo, imilolotelo
letetayelekile.
yeminyakato netingoma.
• Akwati kutichaza ngetindlela letilula asebentise
• Avisise abuye aphendvule imibuto lefana ‘ Nini ..? na
emabintana lamafisha. (‘Ligama lami ngingu....’) • Udlala imidlalo yelulwimi lelula.
‘Kungani..?
• (sib. Kungani sikolo sivalwe lamuhla?)
19 • Wenta umlolotelo, inkondlo nobe ingoma.
• Udlala umdlalo welulwimi.
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta EMABANGENI 1-3
LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
20
• Utfutfukisa lwati lwemisindvo eLulwimini lwekucala Lwati ngemisindvo • Ubona imisindvo yabongwaca labahamba
Lwekwengeta ngekusebentisa imilolotelo netingoma ngababili (sib. dz, bh, hl, ph, nw) bhala, hlebela,
• Ubona emagama lahlobene sib. buka, suka
(sib: Lolo lololo bindza mntfwanamake, make dzelela, hlekelela, phola, lunwele, njlll ekucaleni
uyolima sitawudla ummbila) • Ubona imisindvo yabongwaca labahamba ngababili nasemkhatsini wemagama.
ekucaleni, bh, sh, hl, ch, mv, dz, ny, njll. (ibhola,
• Utfola emagama lanemvumelwano , sib, bindza • Usebentisa bongwaca labahlanganisiwe kwakha
shuba, hleka, hlola, chawula, imvula, lidzedze,
mntfwana bindza mntfwana, njll nekuhlahlela emagama (sib: imfe - i - mfe, imvula i -
lunyawo, njll)
mvu-la, imfene - i-mfe-ne)
• Ubona imisindvo yekucala emagameni latayelekile
• Wakha abuye ahlahlele emagama asebentisa
(sib: babe “b”, make”m”) • Usebentisa bongwaca labahamba ngabatsatfu
imisindvo yabongwaca lehamba ngabatsatfu
kwakha emagama sib. ndl, nhl, ndz, njll (indlebe,
• Uhlukanisa imisho ngemlomo ibe ngemagama lebayifundzile. sib. ndz, ndv, ntf, nts, nhl, mph
indlulamitsi, inhlonhloloti, indzebe, njll
lahlukene ngekushayela ligama ngalinye tandla, (sib. (indzawo, indvodza, intfombatane, inhloko,
Make upheka kudla) imphumulo, njll • Ubona emagama lanemvumelwano latayelekile, (sib:
bafana balala bamile)
• Ushaya tandla ashayele lilunga ngalinye • Ubona emagama lanetijobelelo (sib umfanyana)
emagameni latayelekile, (sib. U-ya-dla, bha- la) • Ubona emagama ladidanako (sib: umutsi-butsi,
• Utfola budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba
umbala- libala, njl)
ngamunye, labaphinyiswa ngalokufanako eLulwimini
IMISINDVO
• Ubona bunyenti emagamemi (babe-bobabe, sisu-tisu,
njll) Lwasekhaya nase luLwimini lwekwengeta sib. sala - • Ubona emagama lahlobene (sib:pheka, hleka)
sun, lidada - dog, hamba - hen.
• Usebentisa imisindvo lefundziwe kwakha nekuphimisa
• utfola budlelwane bemisindvo eLulwimini Lwasekhaya, emagama, sib. hleka-khala, ngena-phuma, lala-
sib. sicoco - cat vuka, bhala-cima, sukuma-hlala, njll
• Usebentisa imisindvo yabongwaca labalula labahamba
ngabane, sib. ndlw, nhlw, ndvw, nkhw, njll
(indlwana, inhlwatsi, indvwangu, sinkhwa)
• Ubona asebentise tijobelelo, sib. Malume - malumekati
• Utfola budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba
ngamunye labaphinyiso ngalokufanako eluLwimini
Lwasekhaya naseLulwimini Lwekwengeta nalawo
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
laphinyisa ngalokuhlukile
Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta EMABANGENI 1-3
LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
UMBHALO LOSENDZAWENI LETSITE KUFUNDZA NGEKUHLANGANYELA UMBHALO LOSENDZAWENI LETSITE
CAPS
• Ucala kufundza emalebuli lalula lanetintfo • Ufundza indzaba lebhaliwe lemfisha leliciniso nobe • Ufundza emaphosta lalula nobe tihloko letilula temaphosta
(ngeluLwimi lwekucala lwekwengeta neLulwimi lengasiwo emaciniso (incwadzi lenkhulu yekufundza lasetindzaweni lebakuto
lwasekhaya) lasekilasini nasemmangweni nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe) nathishela, Kufundza ngekuhlanganyela
jikelele (sib. Indlela yekungena, yekuphuma asebentisa titfombe kutfutfukisa silulumagama, sihloko • Ufundza ematheksthi langasiwo emaciniso nalangemaciniso
nalevulekile) sencwadzi kucombela nekuphendvula imibuto lemifisha kanye nathishela, kusetjentiswe imifanekiso kwelekelela
KUcala kufundza yetemlomo lephatselene nendzaba. kutfutfuka kwesilulumagama.
• Utawendlulisela lolunye lwati nemakhono • Wenta umcondvo lovakalako wetheksthi lemfisha • Uphendvula imibuto lesebaleni nemibuto lelula lephatselene
lekalitfole ekufundzeni Lulwimi Lwasekhaya asebentisa titfombe, ( ngekulandzelanisa titfombe nobe nekucombela lesekela kuvisisa kwetheksthi.
eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta, kumatanisa umbhalotihumusho /umusho nesitfombe ) • Uphindza acoce indzaba nobe alandzise, atfole kulandzelana
njengemakhono ekubamba incwadzi, • Ulandzisa ngetheksthi lefundziwe lephatselene kwetigameko
nesisekelo sembhalo (sib. lwati lwemagama nalokwenteke emphilweni yakhe. • Ufinyeta ematheksthi langemaciniso (sib. umbiko welwati )
netinhlavu tema-Alfabhethi, kufundza kusukela • Uphindza acoce ngencenye yendzaba nobe afinyete Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela Ufundza
kusekuncele kuye kusekudla, kusukela etulu itheksthi leliciniso ngekusitwa nguthishela (imisho 2 kuye butfule nekufundza uphimisele encwadzini yakhe ekufundzeni
kuye phasi ekhasini) kule -3) lokuholwa nguthishela, njengelicembu lonkhe lifundza itheksthi.
• Ubone emagama lasetjentiswa ngasosonkhe Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela • Usebentisa emasu ekufundza lafundvwe eLulwimini
sikhatsi (sib. wena, mine, bona) • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe ekufundzeni Lwasekhaya kute bente umcondvo etheksthini babuye
KUFUNDZA NGEKUHLANGANYELA KANYE ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela, licembu batihlole uma bafundza.
NATHISHELA lonkhe lifundza indzaba lefanako. • ( imisindvo, tinkhomba tesimongcondvo, kuhlatiya takhi
• Ulalela indzaba lelula nobe indzaba • Usebentisa emasu ekufundza labawafundze eLulwimi nemagama lasetjentiswa ngetikhatsi tonkhe )
lengemaciniso lefundvwe nguthishela LwaseKhaya kute kwente umcondvo etheksthini • Usebentisa imidvwebo nemifanekiso kutfutfukisa kuvisisa
isuselwa etheksthini lekhulusiwe njege nekutihlola ngekwakhe nakufundza (imisindvo, ematheksthini.
incwadzi lenkhululekufundza nobe iphosta simongcondvo, kuhlatiya takhi, emagama lasetjentiswa
• Kufundza ngekuphimisela, ngesivinini lesitfutfukako
lenemfanekiso. kanyenti/emagama latayelekile)
nangekufundza lokushelelako kusetjentiswe imphimiso
• Ukhuluma ngemifanekiso lesencwadzini • Usebentisa imidvwebo netitfombe ematheksthini lekahle nekugcizelela.
KUFUNDZA NEKUHLWAYA
lenkhulu lekufundza nobe iphosta asebentisa kwengetelela kuvisisa.
• Ukhombisa kuvisisa tiphumuti letiphatselene
Lulwimi Lwasekhaya lapho kufanele khona. • Ufundza ngalokushelelako nangekutetsemba. nenkhulumongco, ngekwehla nekwenyuka kwelivi
• Ufundza lesinye silulumagama setemlomo • Ukhombisa kuvisisa kwetiphumuti nakufundzelwa etulu. nakufundvwa ngekuphimisela.
esitfombeni ngeLulwimi Lwekucala • Kwakhiwa kwemagama latayelekile lasetjentiswa • Usebentisa lamanye emasu ekutilungisa.
Lwekwengeta. kanyenti kuyachutjwa (Nginako, lamanye, nini, bona, Kufundza nantsanga / kutifundzela ngekutimela
• Uphendvula imibuto lelula yetemlomo kakhulu)
lephatselene nendzaba. • Ufundza latibhalele kona nalokubhalwe ngulabanye
Kufundza ngababili / kutifundzela ngekutimela
• Emva kwekufundza kanyentana bayangena • Ufundzela ntsanga.
• Ufundza latibhalele kona nalokubhalwe ngulabanye.
lapho kudzingeke khona. • Utifundzela ngekwakhe tindzaba letingasiwo emaciniso
• Utifundzela ngekwakhe tincwadzi letifundvwe naletingemaciniso, tincwadzi letifundziwe ekufundzeni
• Uma sewutayele kufundza umbhalo, ucala ekufundzeni bekuholwa nguthishela, tihlokwana
kutfutfukisa silulumagama semagama lokuholwa nguthishela nemaphephabhuku ebafundzi kanye
tetincwadzi letilula nemabhuku etitfombe letitfolakala nemakhomikhi.
lasetjentiswa ngetikhatsi tonkhe ekhoneni lekufundza ekilasini ngeLulwimi Lwekucala
ngalokusezingeni lelisetulu (sib. wena, bona, • Usebentisa tichazamagama tetitfombe tebafundzi (telulwimi
Lwekwengeta.
tsine, njll) lunye netetilwimi letimbili) kutfola inchazelo yemagama
21 • Usebentisa tichazamagama tetitfombe tebafundzi langatiwa.
• Ulingisa indzaba (telulwimi lunye netetilwimi letimbili) kutfola inchazelo
• Udvweba sitfombe asebentisa lwati yemagama langatiwa.
lolubalulekile lolususelwa endzabeni nobe
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
embhalweni loliciniso.
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta EMABANGENI 1-3
LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
22
• Usebentisa emakhono • Usebentisa emakhono ekubhala lafundvwa eLulwimini • Usebentisa emakhono ekubhala lafundziswe eLulwimini
ekubhala lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya. Lwasekhaya.
Lwasekhaya • Bhala luhla lolunetihloko. • Ubhala tinhla letilukhuni letinetihloko (sib. tilokatane: tincangozi,
• Udvweba abuye alebule • Ukhetsa abuye utsatsele umbhalotihumusho lochaza ngco inyosi, luvivane njll).
titfombe asitwa nguthishela. sitfombe. • Ubhala imisho ngesikhatsi sesibitelo
• ufundza loko lokubhaliwe • Ngekusitwa, ubhala umbhalotihumusho wesitfombe (sib: Lendlu • Ubhala itheksthi lelula ( sib. likhadi lelusuku lwekutalwa)
• Ubhala luhla lolulula(luhla lemhlophe yinkhulu). Ufundza loko lokubhaliwe • Ngekusitwa nguthishela ulandzisa ngalakufundze emphilweni
lwetimphahla, lwekutsenga • Ucedzela imisho ngekugcwalisa ngemagama lashodako. yakhe ngekusebentisa luhlaka. (Itolo ngi……, ngase……….,
kudla) ngemuva kwaloko nga……, ngagcina nga……)
• Ubhala imisho asebentise imigca (sib: Ngitsandza_________.
Angiyitsandzi______) • Ngekusitwa ubhala isethi lelula yeticondziso (sib. Iresiphi).
• Ubhala imisho asebentise imisindvo nemagama lasetjentiswa njalo • Ngekuhlangayela nathishela, ubhala indzaba lelula aphindze
lafundzisiwe. ayitsatsele (kufundza ngekuhlanganyela)
• Ubhala emagama nemisho letayelekile esibitelweni. • Uhlela lwati eshadini, ethebulini nobe kubhagrafu
• Uhlelembisa imisho lehlangahlangene yakhe indzima bese • Ubhala imisho ngetihloko letetayelekile (lokungenani imisho le- 6
iyatsatselwa. kuya kule-8, indzima yinye nobe timbili)
• Ubhala indzima ibe ngalokungenani nemisho lemitsatfu ngesihloko • Usebentisa inchubo yekubhala (ubhala luhlaka, uyabhala, uhlela
KUBHALA lesitayelekile. kahle umbhalo, uyashicilela)
• Ubhala ematheksthi lamifisha, lalula lafundziswe eLulwimini • Usebentisa timphawu tekubhala letifundziswe eLulwimini
Lwasekhaya, sib. umlayeto losekhadini lokufisela umuntfu Lwasekhaya (bo-ngci, likhefana, tibuti, tibabato nabokhulumile)
kululama.line) nabochwishi nakubhalwa (sib. kweca umfula- kwec’umfula)
• Usebentisa emakhono lafundziswe eLwimini Lwasekhya, kuhlela • Upela emagama lavamile ngalokwamukelekako abuye asebentise
lwati lube sesimeni segrafu (sib: emashadi, emashadi etikhatsi) ti lwati lwemisindvo lanalo kupela emagama langaketayeleki.
• Ngekusitwa usebentisa emabito netabito abhale ngendlela • Usebentisa sikhatsi sanyalo, sikhatsi lesedlulile nesikhatsi lesitako
leyamukelekako (sib umuntfu-yena, Nomusa-yena, Thembi ngekucikelela lokutfutfukile
naTandzile-bona, emanti-wona, njl) • Usebentisa emabito, tento netabito ngekucikelela lokutfutfukile.
• Ngekusitwa ucala kusebentisa kahle sikhatsi sanyalo, sikhatsi • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
sanyalo lesichubekako nesikhatsi lesedlulile nakabhala
• Usebentisa tichazamagama tebafundzi (letichaza ngelulwimi lunye
• Ngekusitwa wakha bunyenti bemagama latayelekile.Usebentisa nangetilwimi letimbili)
sichazamagama sebafundzi nakunesidzingo.
Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
• Ngekusitwa upela emagama latayelekile ngalokwemukelekako.
USebentisa sichazamagama sebafundzi uma kunesidzingo
• Usebentisa timphawu tekubhala letifundzisiwe eLulwimini
Lwasekhaya (bofeleba nabo ngci)
• Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta EMABANGENI 1-3
LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
• Utfutfukisa kuvisisa nekuba nelwati wekusebentisa • Utfutfukisa kuvisisa nekuba nelwati wekusebentisa • Utfutfukisa kuvisisa nekuba nelwati wekusebentisa
CAPS
takhi telulwimi ezingeni lelulwimi lolukhulunywako takhi telulwimi ezingeni lelulwimi lolukhulunywako takhi telulwimi ezingeni lelulwimi lolukhulunywako
loluvakalako nalolubhalwako loluvakalako. nalolubhalwako loluvakalako.
• Uvisisa indlela lephocako (sib. Ungagijimi, dlani, njll) • Ucala kusebentisa tabito latifundze ebangeni leku- • Uvisisa abuye asebentise sikhatsi sanyalo
1, lokungu yena/yona. (abhale esikhatsini sanyalo, lesilula, sanyalo lesichubekako, lesidlulile lesilula
• Uvisisa abuye acale kusebentisa imisho lelula
sikhatsi sanyalo lesichubekako, bondzaweni, nalesichubekako
lesesikhatsini sanyalo (sib. Muzi ulele) nesikhatsi
lokuphikisako, bunyenti, tindlela tesento, tiphawulo
sanyalo lesichubekako (Make uyaphakela) • Uvisisa abuye asebentise emabito etintfo letibalekako
netandziso)
(sib. libhuku, njll) naletingabaleki (sib. emanti, njll)
• Uvisisa letinye tetindlela tekubuta (sib. ‘Yini..?’
• Kuvisisa abuye asebentise sikhatsi lesedlulile lesilula.
‘Ngubani..?’ ‘Kungaki/kungakanani..?’ • Uvisisa abuye asebentise buniyo bemabito (Libhuku
(Ngiya esikolweni-Bengiye esikolweni)
laThandi leli)
• Uvisisa abuye acale kusebentisa tabito telucobo (yena,
• Uvisisa abuye asebentise kuhleleka kwetikhatsi (sib.
mine, wena, bona, njll) • Uvisisa abuye asebentise bunye nebunyenti (Libhuku
Kwekucala, lokulandzelako, kwase)
lisetafuleni - Emabhuku asetafuleni, njll)
• Uvisisa abuye acale kusebentisa tindlela tesento (sib.
• Uvisisa abuye asebentise tibuti (sib. Nje uyati? Ufike
ngingageza) • Uvisisa abuye asebentise tinciphiso (sib. kudla-
nini?)
kudlana) netikhuliso (sib. indlu-indlukati)
• Uvisisa abuye acale kusebentisa imisho letsile
• Uvisisa acale kusebentisa tabito letitsite (ngimi, nguye,
ngendlela lephikisako. (sib. Angeke ngigeze) • Uvisisa abuye asebentise tabito tekukhomba (lena,
njll)
leyo, leti, leto)
• Ukhumbula abuye acale kusebentisa emabito etintfo
• Uvisisa abuye acale kusebentisa tiphawulo netandziso
letitsite letibalekako utiyise ebunyentini. (sib. libhuku- • Uvisisa abuye asebentise tindlela letahlukahlukene
emabhuku) • Uvisisa abuye ucale kusebentisa tento (sib. hamba, tekubuta (Nguyiphi…?, Kungani…?, njll)
bhala)
• Uvisisa abuye acale kusebentisa tabito tebuniyo • Uvisisa emagama langu la-1, 500 kuya kula-2, 500
letitsite (yami, yakhe, njll) • Uvisisa emagama la-1, 000 kuya kula-2, 000 lahambisana nesimongcondvo ekugcineni kwelibanga
Takhi SELULWIMI NEKUSETJENTISWA
ekugcineni kwelibanga lesibili. lesitsatfu.
• Uvisisa abuye acale kusebentisa bondzaweni
labalibintana. (sib. etafuleni, ngaphasi, ngentasi, njll)
• Uvisisa abuye acale kusebentisa tiphawulo (sib.
lomkhulu, njll) netandziso tendzawo, sib. ekhaya,
emfuleni, tandziso tesikhatsi, emini, ebusuku
• Uvisisa emagama langu 700-1, 000 ekugcineni
kwelibanga lekucala.
23
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LIBANGA 1 LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA
TIDZINGO TETHEMU
ITHEMU 1
KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO
Liviki 1-5
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bakhe kabusha silulumagama, bente lemisebenti
lephawulwe ngentasi
Caphela: Tingcikitsi letiniketiwe / netihloko timane titiphakamiso nje. Bothishela batatikhetsela tingcikitsi tabo
labatitsandzako kuye ngesimongcondvo netinsita labanato.Kumele bente sicinisekiso sekutsi banato tincwadzi
letinkhulu/ emaphosta, imilolotelo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawuhambelana nengcikitsi
lekhetsiwe.
Kumele bente yonkhe imisebenti, kube kanyentana uma kungenteka, kumele bahlole bafundzi ngekusebentisa
Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki loluphakanyiselwe evikini 1-5
Liviki 6-10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu.
Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe.
Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi
Lwekucala Lwekwengeta.
Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa
imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo
Loluhlelekile ekupheleni kwethemu.
Umsebenti wemalanga onkhe (1 li -awa ngeliviki)
Munye nobe minyenti yalemisebenti lelandzelako malanga onkhe:
• Ucala kutfutfukisa lwatimagama lwetemlomo (kulalela nekukhuluma) ngekusebentisa tingcikitsi nobe tihloko letifana ne
‘Timphahla’
• Uphendvula tibingelelo letilula kanye nemicimbi yekuvalelisa, basebentisa emabintana, sib. ’Sawubona’ ‘Unjani’
‘Ngiyaphila’
• Wenta ticelo letilula, sibonelo, ‘ Ngicela kuya endlini lencane.?’
• Ulandzela ticondziso tathishela abe ukhomba tintfo letitfolakala eklasini nobe etitfombeni, ‘sibonelo. Ngikhombe litafula.
• Uniketa emagama etintfo letisesitfombeni nobe eklasini abe alandzela imibuto yathishela, sibonelo. ‘Yini loko? ‘Sigcoko’
• Uphendvula ngekwenta ticondziso letilula temlomo, sib. ‘Khumula ticatfulo takho.’
• Uphendvula imibuto lelula, sibonelo, ‘Yini loko lobhala ngako?’ Ipenseli.
• Uvisisa abuye asebentise takhi telulwimi letilula kusimongcondvo, sib. Bunyenti bemabito labalekako, liswidi- emaswidi.
• Uhlabela tingoma letilula, anyakate ngekusitwa nguthishela, sibonelo ‘Luphi lwandle, luseThekwini, lwentani na? Lugubha
emagagazi.
• Uhlanganyela etingomeni nemilolotelo, ngekwenta iminyakato, Sibonelo. Kushu, Kushu, Kushu, sasuka sitimela.
• Udlala umdlalo welulwimi, sib, Umdlalo wekushaya tandla bese uniketa emabito, emabito etindzawo, emabito ebantfu,
emabito etitselo, emabito etimoto, emabito ebafana, njll.
Imisebenti yekulalela nekukhuluma lekugcilwe kuyo (15 emaminithi x 2 ngeliviki)
Ulalela tindzaba lacocelwe tona nobe letifundziwe
Thishela ufundza nobe acoce indzaba kabili ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingalingiswa ngekusebentisa lulwimi
lwemtimba netinsita kwenanela lwati. Tindzaba letifundziwe kumele tisukele encwadzini lenkhulu nobe emaphosta
lanemidvwebo lebonakala kahle kubo bonkhe bantfwana.
Ulalela tindzaba letimfisha nobe ematheksthi langemaciniso lacocelwe wona nobe lafundvwe encwadzini lenkhulu nobe
iphosta lenemifanekiso, sib. Likati nenja, ngekutijabulisa babuye bangenelele emakhorasi ngesikhatsi lesifanele
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula, sibonelo, ‘Belihlala kuphi likati?’ Neticondziso, sibonelo. ‘Hlala esitulweni.’
• Uphendvula imibuto yathishela ngekuniketa letinye tetintfo letitfolakala esitfombeni, sibonelo, ’Bangaki bantfu
kulesitfombe?’
24 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi:
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama, sib. Imibala: kuluhlata, kumhlophe,
kubovu njll.
• Ucala kuvisisa nekuba nelikhono lekusebentisa takhi telulwimi letilula letikusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako
loluvakalako, sibonelo. Indlela lephocako-‘Khumula lihembe, ’ tabito tebuniyo-‘Sicatfulo sami’, bunyenti bemabito etintfo
letibalekako, liswidi-emaswidi njll.
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki
Kulalela neKukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta)
Liviki 1-5
• Uphendvula ngekwenta ticondziso temlomo letilula
• Ukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni aphendvula ticondziso tathishela
Liviki 6-10
• Uniketa letinye tetintfo letiseklasini nobe esitfombeni
• Uphendvula imibuto lelula
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1:
Kulalela neKukhuluma (temlomo na/ nobe kwenta)
• Uphendvula imibuto lelula.
• Ukhombisa kuvisisa kwaletinye tetisekelo tesilulumagama ngekukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni abe
aphendvula ticondziso tathishela
CAPS 25
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 1
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki
Imphimiso nelwati lwemisindvo (1-5 emaminithi umsebenti ngamunye)
Lemisebenti kumele ifinyetwe, ihlanganiswe nekuLalela neKukhuluma nobe imisebenti yekufundza ngekuhlanganyela.
• Uhlukanisa imisho yetemlomo ngemagama ngekushayela ligama ngalinye tandla, sib. imisho lesuselwa endzabeni. Make
ufike itolo.
• Ngekusitwa nguthishela, tfola emagama lanemvumelwano etindzabeni, etingomeni, nasemilolotelweni, sibonelo, ’Khushu,
Khushu, Khushu sasuka sitimela. Khushu, Khushu, Khushu sasuka sitimela
• Ucala kutfola imisindvo lesekucaleni kwemagama, (sib. ’likati’ ‘l’, make ‘m’)
Kucala kufundza nekubhala ( 5-10 emaminithi kanye nobe kabili ngethemu )
Thishela utawuletsa emaphosta, nalokunye ekilasini kute kube nesimo sembhalo wetindzawo letihlukene sembukiso
wasekilasini. Ngetikhatsi tekuvakasha kwesikolo, thishela utawukhombisa bafundzi umbhalo lobhalwe etindzaweni
lebakuto.
• Kubona emagama latayelekile endzaweni lesiphila kuyo. (sib. kungenwa lapha/kuphunywa lapha/ kuvuliwe)
• Utfutfukisa lwati lwekufundza nekubhala,( sib.lwati lwembhalo) ngemsebenti wekufundza ngekuhlanganyela
Kufundza ngekuhlanganyela (Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi nelinanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi
ngeliviki)
Nangabe thishela asebentisa linanikhulu eLuLwimini Lwekucala Lwekwengeta, kumele etfule incwadzi lenkhulu
yekufundza lensha (nobe iphosta nalamanye ematheksthi lakhulisiwe) kulowo nalowomsebenti wemalanga onkhe.
Nangabe asebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, utawusebentisa itheksthi lefanako
letawutsatsa emaviki 2-3 bese benta lomsebenti wentiwe kanye nobe kabili ngeliviki.
Thishela utawufundzela liklasi itheksthi, akhombise emagama babuye bacocisane ngetitfombe nangendzaba.
Utawuphindza afundze lendzaba emkhatsini weliviki, agcugcutele bafundzi kutsi nabo bafundze. Itheksthi
isetjentiselwa kungenisa silulumagama lesisha.
• Ulalela indzaba nobe itheksthi lengemaciniso ngalesikhatsi alandzela thishela abuye abuke netitfombe.
• Ucoca ngetitfombe asebentise Lulwimi Lwasekhaya lapho kudzingeke khona.
• Ubona tintfo etitfombeni, sib. ‘Ngikhombise sihlahla lesikhulu’, Khombisa bantfwana labadlalako’.
• Uphendvula leminye imibuto lelula asitwa titfombe, sib. Sikuphi situlo samkhulu? ‘
• Ufundza silulumagama setemlomo, sib.sihlahla, lomdzala, indvodza, umoya, njll.
• Emva kwekufundza kanyentana, ungenelela kumakhorasi lapho kufanele khona.
• Ulingisa indzaba asebentisa letinye tetinkhulumomphendvulwano.
• Udvweba sitfombe akhombise umcondvo lobalulekile losendzabeni.
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Imphimiso nelwati lwemisindvo: (Temlomo na/nobe kwenta)
• Ucala kutfola imisindvo leyehlukene ekucaleni kwemagama.
• Utfola emagama lanemvumelwane endzabeni, etingomeni nasemilolotelweni
Kufundza: (Temlomo na/ nobe kwenta)
• Ubona bantfu, tilwane naletinye tintfo, emifanekisweni yencwadzi lenkhulu (nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe
lanemifanekiso )
• Uphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene netindzaba nobe ematheksthi langemaciniso.
• Udvweba sitfombe lesikhombisa umcondvo lobalulekile endzabeni nobe etheksthini lengemaciniso.
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1:
Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta)
• Uphendvula imibuto lelula yetemlomo laphatselene netindzaba nobe ematheksthi langemaciniso
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekukhombisa tintfo letisetitfombeni babe balandzela ticondziso
tathishela , sib. ’Ngikhombise sitja lesikhulu’’ lesimanti/lesomile/lesishile, njll.
26 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 1
KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: kute
Linanikhulu lesikhatsi: 15 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO
Kubhala ngekuhlanganyela (bukhulu besikhatsi – kanye ngeliviki)
Kucala kwekubhala eLulwimini Lwekucala Lolwengetiwe kumele lusekelwe nguthishela
• Ubhala imibhalotihumusho asitwa nguthishela kumdvwebo wakhe abuye afundze lokubhaliwe.
LUHLOLO
Tiphakamiso temsebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kubhala: (lokubhalwako)
• Utsatsela imibhalotihumusho yesitfombe lasidvwebile abuye afundze loko lakubhalile.
CAPS 27
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 2
KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI/ NEMAKHONO
Liviki 1 - 5.
Bothishela bakhetsa tigcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti lengentasi.
Chaphela kutsi tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tihloko tabo letifanelekile kuye
ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/ emaphosta, imilolotelo,
tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nengcikitsi lekhetsiwe.
Bothishela kumele bayente yonkhe lemisebenti, kube kanyentana uma kungenteka. kumele bahlole bafundzi ngekusebentisa
Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki loluphakanyiselwe evikini 1-5
Liviki 6 - 10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu.
Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe.
Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi
Lwekucala Lwekwengeta.
Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa
imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo
Loluhlelekile ekupheleni kwethemu.
Imisebenti yemalanga onkhe (1 li-awa ngeliviki)
Munye nobe minyenti yalemisebenti lelandzelako ngeliviki:
• Ucala kutfola silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letifana nalesi: ‘kudla’
• Uphendvula tibingelelo netivaleliso, asebentise imisho lemabintana, sib. Utiva njani? Ngiphilile Hamba kahle? Ngiyabonga.
• Wenta ticelo letilula, sib. Ngicela emanti.
• Ukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni aphendvula ticondziso tathishela, sib. Ngikhombe libhanana, lilamula, njll
• Uphendvula imibuto yathishela ngekuniketa letinye tetintfo letitfolakala esitfombeni, sib. ‘Bangaki bantfu kulesitfombe?’
• Uphendvula ngekwenta ticondziso letilula temlomo, sib. ‘Khumula lijezi.’
• Uphendvula imibuto lelula, ‘sib. ‘Mangaki emalamula?’ Matsatfu’
• Uvisisa abuye acale kusebentisa tinhlelo telulwimi letilula letisukela kungcikitsi, sib. Sikhatsi sanyalo lesilula: ‘Ngihamba
naMuzi’, njll.
• Uhlabelela tingoma letilula bese wenta umnyakato, sib. ‘Ngitsandza kuhleka, ngihleke, ngihleke’, njll
• Uhlanganyela emilolotelweni nasetingomeni, kwentiwa iminyakato
• Udlala imidlalo yelulwimi, sib. Imidlalo yekucombela munye utsatsa likhadigama alifihle bese ubuta loku: ‘kubhalweni
kulelikhadi?’ njll
Imisebenti yekulalela nekukhuluma lekugcilwe kuyo (15 emaminithi x2 ngeliviki)
Kulalela tindzaba lococelwe tona nobe letifundziwe
Thishela ufundza nobe acoce indzaba kabili ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingalingiswa ngekusebentisa lulwimi
lwemtimba netinsita kwenanela lwati. Tindzaba letifundziwe kumele tisukele encwadzini lenkhulu yekufundza nobe
emaphosta lanemifanekiso letawubonakala kahle kubo bonkhe bantfwana.
Ulalela ngekutijabulisa tindzaba letimfisha nobe ematheksthi langemaciniso leticociwe nobe letifundvwe encwadzini lenkhulu
nobe emaphosta lanemifanekiso babuye bangenelele ngesikhatsi lesifanele , sib. Tinyoni letisihlanu, tihlete’mtsini, njll.
Uvisisa abuye aphendvule ticondziso nemibuto lelula, sib. Ngikhombe titselo, Tingaki tibhidvo kulesitfombe?
• Uphendvula imibuto yathishela ngekuniketa letinye tetintfo letitfolakala esitfombeni, sib. Yini loku lokulesitfombe?’
Kutfutfukisa lwati, silulumagama netakhiwo telulwimi
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama, sib. Kulandzelanisa tintfo –
emalanga eliviki
• Ucala kuvisisa nekuba nelikhono lekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako
loluvakalako, sibonelo. Sikhatsi sanyalo lesimalula, sib. Ngiya edolobheni. Indlela lephikisako, sib. Ngidlala ibhola- Angidlali
ibhola.
28 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kulalela neKukhuluma: (temlomo na/ nobe kwenta)
Liviki 1-5
• Uuniketa letinye tetintfo letiphatselene nengcikitsi esitfombeni nobe letiseklasini
• Uphendvula imibuto lelula
Liviki 6-10
• Uphendvula imibuto lelula
• Utetfula ngetindlela letilula asebentise emabintana lamafisha nesilulumagama lesifundziswe ngesikhatsi sethemu , sib.
‘Ngiyalitsandza liphopho. Angiwatsandzi emabhanana.’
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 2:
Kulalela neKukhuluma: (temlomo na/ nobe kwenta)
• Ukhombisa kuvisisa kwalesinye silulumagama setemlomo lesifundziswe ngesikhatsi sethemu ngekwenta ticondziso
letifana naleti, Dvweba emabhanana lasihlanu.
• Uphendvula imibuto lelula lenetimphendvulo letimfisha, sib. Mangaki emabhanana lakhona?
• Utetfula ngetindlela letilula asebentise emabintana lamafisha, sib. ‘Angiwatsandzi emabhanana.’
CAPS 29
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 2
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKAMISIWE
Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI/ NEMAKHONO
Imphimiso nelwati lwemisindvo (1-5 emaminithi)
Lemisebenti kumele ifishaniswe ibuye ihlanganiswe nekulalela nekukhuluma nobe imisebenti yekufundza
ngekuhlanganyela.
• Ufundza lishadi labonkhamisa (sib. a, e, i, o, u)
• Utfola lwati lwemsindvo yabongwaca labahamba ngamunye nabonkhamisa (sib: umsindvo“l” nankhamisa “a”
kwenta “la”, umsindvo“l” nankhamisa “e” kwenta “le”, umsindvo “n” nankhamisa “a’ kwenta “na”, umsindvo
“n” nankhamisa “e” kwenta “ne”(sib. la, le, li, lo, lu, ) (ba, be, bi, bo, bu) (ma, me, mi, mo, mu) lala, babe, bami,
malume, njll
• Utfola lwati lwemisindvo elwimini Lwekwengeta ngekusebentisa imilolotelo netingoma (sib: Lolo lololo bindza
mntfwanamake, make uyolima sitawudla umbila)
• Ubona imisindvo yekucala emagameni latayelekile (sib: babe “b”, make”m”)
• Bashaya tandla bashayela emagama lahlahlelwe ngendlela letayelekile (sib. Si-tu-lo’)
• Ngekusitwa nguthishela utfola emagama lanemvumelwane etindzabeni, etingomeni nasemilolotelweni (sib. ‘Gege’
‘lagege’, ‘Gege lagege’ )
Kucala kufundza nekubhala (5-10 emaminithi kanye nobe kabili ngethemu )
Thishela uletsa tinsita, emaphosta, njll, eklasini kute kuvetwe simo sembhalo wetindzawo letihlukene sembukiso
waseklasini. Uma kuneluhambo lwekuvakasha lwesikolo, thishela utawukhombisa bafundzi umbhalo lobhalwe
etindzaweni lebakuto.
• Ubona emagama latayelekile endzaweni lesiphila kuyo, sib. Mani, Sikolo
• Utfutfukisa lwati lwekufundza nekubhala,( sib.lwati lwembhalo) ngemsebenti wekufundza ngekuhlanganyela
Kufundza ngekuhlanganyela (Linanincane lesikhatsi 25-30 ngeliviki, linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi
ngeliviki).
Lapho bothishela basebentisa linanikhulu eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta, betfula incwadzi lenkhulu
lensha nobe lenye yeticashunwa letindze ngeliviki ibuye yentiwe lemisebenti malanga onkhe. Lapho bothishela
basebentisa linanikhulu eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta, basebentisa libhuku linye esikhatsini lesifanako
lesingangemaviki lamabili nobe lamatsatfu bese lomsebenti wentiwa kanye nobe kabili ngeliviki. Bafundzela
liklasi indzaba, bakhombe emagama babuye bakhulume ngetitfombe nesimondzawo. Bothishela baphindze
bafundze lendzaba emkhatsini weliviki, bakhutsate bafundzi kutsi bahlanganyele. Itheksthi isetjentiselwa kwetfula
silulumagama lesisha.
• ulalela indzaba nobe ematheksthi langemaciniso abe alandzela thishela abuke netitfombe.
• Ukhuluma ngesitfombe kusetjentiswa Lulwimi Lwasekhaya uma kunesidzingo.
• Ubona tintfo letisesitfombeni (sib. Ngikhombise sikhwama. Khomba esicatfulweni)
• Uphendvula leminye imibuto lelula ngekusitwa titfombe, sib. Likuphi likhekhe?
• Ufundza lesinye silulumagama setemlomo, sib. sikhwama, sicatfulo, likhekhe
• Ngemuva kwekufundza kanyentana, ungenelela kumakhorasi lapho kufanele khona
• Ulingisa indzaba usebentise ikhulumomphendvulwano
• Udvweba sitfombe lesiphatselene nalokushiwo ngulendzaba
30 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki
Imphimiso nelwati lwemisindvo: (temlomo na/ nobe kwenta)
• Ufundza lishadi labonkhamisa (sib. a, e, i, o, u)
• Utfola lwati lwemsindvo yabongwaca labahamba ngamunye nabonkhamisa (sib: umsindvo“l” nankhamisa “a”
kwenta “la”, umsindvo“l” nankhamisa “e” kwenta “le”, umsindvo “n” nankhamisa “a’ kwenta “na”, umsindvo
“n” nankhamisa “e” kwenta “ne”(sib. la, le, li, lo, lu, ) (ba, be, bi, bo, bu) (ma, me, mi, mo, mu) lala, babe, bami,
malume, njll
• Ubona imisindvo yekucala emagameni latayelekile (sib: babe “b”, make”m”)
• Ngekusitwa nguthishela utfola emagama lanemvumelwane etindzabeni, etingomeni nasemilolotelweni (sib. ‘Gege’
‘lagege’)
Kufundza: (temlomo na/ nobe kwenta)
• Ubona bantfu, tilwane netintfo kumifanekiso lesencwadzini lenkhulu
• Uphendvula imibuto lephatselene nendzaba
• Udvweba sitfombe lesiphatselene nalokushiwo ngulendzaba
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile
Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta)
• Bashaya tandla bashayela emagama lahlahlelwe ngendlela letayelekile
• Uphendvula imibuto yetemlomo lephatselene nendzaba nobe ematheksthi langemaciniso’
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesitfolakala endzabeni ngekukhomba tintfo letisetifombeni abe aphendvula ticondziso
tathishela, sib. “Ngikhombe umngani wakho.’
CAPS 31
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 2
KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: kute
Linanikhulu lesikhatsi: 15 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO
Kubhala ngekuhlanganyela (Linanikhulu lesikhatsi – kanye ngeliviki)
Kucala kubhala eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele lusekelwe nguthishela
• Kubhala imibhalotihumusho ngekusitwa nguthishela ngemdvwebo wakhe abuye afundze lokubhaliwe.
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki:
Kubhala: (lokubhalwako)
• Utsatsela imibhalotihumusho yetitfombe latidvwebile abuye afundze loko lakubhalile.
32 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 3
KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
1 Li-awa 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE /LWATI/NEMAKHONO
Liviki 1 - 5
Bothishela bakhetsa tigcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti lengentasi.
Chaphela kutsi tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tihloko tabo letifanelekile kuye
ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/ emaphosta, imilolotelo,
tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nengcikitsi lekhetsiwe.
Bothishela kumele bayente yonkhe lemisebenti, kube kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi
ngekusebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki loluphakanyiselwe evikini 1-5
Liviki 6-10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu.
Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe.
Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi
Lwekucala Lwekwengeta.
Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa
imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo
Loluhlelekile ekupheleni kwethemu.
Imisebenti yemalanga onkhe (1 li-awa ngeliviki)
Lemisebenti lelandzelako ingentiwa malanga onkhe kuye ngesikhatsi lesitfolakalako:
• Ucala kutfutfukisa temlomo (kulalela nekukhuluma) silulumagama basebentisa tingcikitsi nobe tihloko letinjenge ‘Tilwane’
• Baphendvula tibingelelo letilula netivaleliso, basebentisa emabintana, sibonelo, Sala kahle.Sitawubonana kusasa’
• Kwenta ticelo letilula, sib. Ngicela ungiphe incwadzi yekufundza’
• Ukhombisa tintfo letiseklasini nobe esitfombeni, sib. Ngikhombe tinkhomo letidlako.’
• Basho tintfo letitfolakala esitfombeni nobe ekilasini, balandzele ticondziso temibuto yathishela.’sib. Yini lena? ‘yinkhomo’
• Uphendvula ngekwenta ticondziso temlomo , sib. ‘dvweba sitfombe sendlu’
• Uphendvula imibuto lebutwa nguthishela, sib. ‘Unjani umbala walelijezi? Uluhlata satjani.
• Uvisisa acale kusebentisa takhi letilula teLulwimi kusimongcondvo , sib. kucala kusebentisa tiphawulo, njengaleti: ‘Umfana
lomkhulu’, Intfombatane lencane.
• Ubona umuntfu, tilwane nobe intfo ngalokuchazwe ngemlomo, sib’. Indishi lencane ‘ ‘Nginemilente lemibili’. ‘Ngikhala ngitsi
‘hhi hhi’’ Ngingubani mine’
• Uhlabela tingoma letilula ente neminyakato, sib. Babe Ndlovu uhlala epulazini.
• Uhlanganyela ngekwenta imilolotelo netingoma, ente iminyakato, sib. ‘Nginetandla letimbili’, ‘Ngineminwe lemihlanu.’
• ‘Udlala imidlalo’, sib. Imidlalo yekucombela, - umfundzi munye utawulingisa umsindvo wesilwane, labanye bafundzi
bacombela ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kutsi ngusiphi silwane lesikhala ngalendlela.
Imisebenti yeKulalela neKukhuluma lokugcilwe kuyo (15 emaminithi kabili ngeliviki)
Kulalela tindzaba laticocelwe naletifundziwe
Thishela utawufundza indzaba nobe acoce indzaba kabili ngeliviki.
Tindzaba lebacocelwe tona tingalingiswa kusetjentiswa lulwimi lwemtimba netinsita kwenanela lwati
Tindzaba letifundvwako kumele titsatselwe encwadzini lenkhulu nobe kumaphosta lanemifanekiso kute bonkhe
bafundzi bakwati kubona letitfombe.
Ulalela tindzaba letimfisha nobe ematheksthi langemaciniso lacociwe nobe lafundziwe asuselwa encwadzini lenkhulu
kumbe iphosta lenemifanekiso, sib. Emagundvwane lamatsatfu, Dukwane lelibovana, ngekutitfokotisa babuye bangenelele
emakhorasi ngesikhatsi lesifanele.
• Uvisisa alandzele teluleko, sib. Nguyiphi inkhomo? Mingaki imilente yayo?
• Kuphendvula imibuto lelula lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha.Tingaki tinkhomo endzabeni? Tintsatfu.
• Uphendvula imibuto yathishela ngekusho tintfo letisesitfombeni, sib. Shano tintfo letisesitfombeni.Yini lena? Inkhomo.
Kutfutfukiswa kwelwati netakhi teLulwimi
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla batawuchubeka naloku:
• Wakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama sib.tinombolo nebukhulu, njll.
• Ucala kutfutfukisa kuvisisa nelikhono lekusebentisa takhi teLulwimi letilula tesimongcondvo lesifanelekile elulwimini
lolukhulunywako, sib. kusebentisa tiphawulo letifana na‘kukhulu, kuncane, sib.bondzaweni, emfuleni, ekhaya, sib.tandziso,
emini, ebusuku njll.
CAPS 33
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kulalela nekukhuluma: (Temlomo na /nobe kwenta)
Liviki 1-5
• Shano tintfo letiphatselene nengcikitsi letisesitfombeni nobe ekilasini.
• Kuphendvula imibuto lelula, ’sib, Unjani umbala wenkhomo’
Liviki 6-10
• Kukwati kutetfula ngetindlela letilula asebentisa imisho lemifisha lengemabintana’, sib. inkhomo imnyama’
• Ubona umuntfu, tilwane nobe tintfo letichazwe ngemlomo ‘.sib. Ngisilwane lesikhulu ‘ Nginipha lubisi’ Ngikhala njani ?
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile Umsebenti 3:
Kulalela neKukhuluma (temlomo na/ nobe kwenta)
• Kuphendvula imibuto lelula, sib. Tingaki tinkhomo letisesitfombeni ?
• Ubona umuntfu, tilwane nobe tintfo letichazwe ngemlomo sib. Ngisilwane lesikhulu ‘Nginipha lubisi’Ngikhala njani ?
• Kukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo lesisisekelo ngekukhombisa tintfo letisekilasini (nobe sitfombe /
umdvwebo) kulandzelwe ticondziso tathishela, sib.khomba inkhomo/inja/ likati, njll.
34 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 3
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYIWE
Linanikhulu lesikhatsi: 30 emaminithi
Linanincane lesikhatsi: 1 Li-Awa 15 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI /N EMAKHONO
Imphimiso nelwati lwemsindvo (1-5 emaminithi umsebenti ngamunye)
Lemisebenti kumele ifinyetwe ibuye ihlanganiswe nemisebanti yekuLalela neKukhuluma kanye nekufundza
ngekuhlanganyela.
• Ushaya tandla kukhombisa emalunga emagameni latayelekile (sib. um/si/la, si/hla/hla)
• Ngekusitwa nguthishela utfola emagama lanemvumelwano endzabeni, tingoma nemilolotelo. (sib. Emakholwa angena
ahleka abanga umsindvo).
• Bacala kubona imisindvo leyehlukene lesekucaleni kweligama (sib. ’g’gadza’ ‘sitsebe’s‘)
• Uva emagama lasebunyentini (litafula- ematafula)
Kucala kufundza nekubhala (5 – emaminithi kanye ngethemu )
Thishela utawuletsa tinsita ekilasini, njengemaphosta, njll, kute kuvetwe simo sembhalo wetindzawo letihlukene
sembukiso waseklasini. Ngesikhatsi seluhambo lwekuvakasha kwesikolo, thishela utawukhombisa bafundzi
umbhalo lobhalwe etindzaweni lebakuto.
• Ubona emagama latayelekile endzaweni lesiphila kuyo sib.luphawu lwesitaladi, luphawu lwesitolo, emagama lakhangisako,
sib. i-Toyota, i -OMO, i-Nandos, njll.
• Utfutfukisa lwati lwekufundza nekubhala,( sib. Lwati lwembhalo) ngemsebenti wekufundza ngekuhlanganyela
Kufundza ngekuhlanganyela (Linanincane: 25-30 emaminithi ngeliviki, linanikhulu 1 li - awa 15 emaminithi)
Nangabe thishela asebentisa linanikhulu lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta wetfula incwadzi lenkhulu
nobe letinye tinhlobo temidvwebo lekhulisiwe ematheksthini, evikini ngalinye, lomsebenti wentiwa malanga onkhe.
Lapho thishela asebentisa linanincane lesikhatsi eLulwimi Lwekucala Lwekwengeta usebentisa libhuku lelifanako
emavikini la -2 nobe la-3, lomsebenti wentiwa kanye nobe kabili ngeliviki. Thishela ufundzela likilasi itheksthi,
akhombise emagama babuye bacoce ngesitfombe nangesimondzawo sendzaba. Thishela uphindze afundze indzaba
emkhatsini weliviki, abuye agcugcutele bafundzi kutsi bafundze. Itheksthi isetjentiselwa kwetfula silulumagama
lesisha.
• Ulalela indzaba nobe ematheksthi langemaciniso ngalesikhatsi balandzela thishela babuye babuke titfombe.
• Ucoca ngetitfombe basebentisa Lulwimi Lwasekhaya lapho kufanele khona
• Ubona tintfo esitfombeni, sib. ‘Khombisa logwaja’ Khombisa litje’.
• Baphendvula imibuto lelula ngekusitwa titfombe, sib. Ngabe logwaja unemadlebe lamadze nobe lamafisha?
• Ufundza ngesilulumagama setemlomo, sib, silwane, logwaja, umsila, tindlebe.
• Emva kwekufundza kanyentana, ungenelela kumakhorasi, lapho kufanele khona.
• Balingisa indzaba basebentisa letinye tetinkhulumomphendvulwano.
• Udvweba sitfombe lesikhombisa umcondvo lobalulekile wendzaba.
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Imphimiso nelwati lwemsindvo:(temlomo na / nobe kwenta)
• Ushaya tandla kukhombisa emalunga emagameni latayelekile, (sib. um-go-dzi’, ’ti-tfu-ku-tfu-ku’)
• Kuva emagama lasebunyentini, (sib. Umuti-imiti, sitja-titja).
• Bacala kubona imisindvo leyehlukene lesekucaleni kweligama.
• Kufundza: (temlomo na / nobe kwenta)
• Ubona labanye bantfu, tilwane netintfo emifanekisweni lesencwadzini lenkhulu nobe leminye imidvwebo lekhulisiwe
ematheksthini.
• Kuphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene nendzaba nobe ematheksthi langemaciniso
• Kudvweba titfombe letikhombisa umcondvo lobalulekile yendzaba nobe ematheksthi langemaciniso.
CAPS 35
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile Umsebenti 3:
Kufundza (temlomo na/nobe kwenta)
• Ushaya tandla kukhombisa emalunga emagameni latayelekile
• Uphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene nendzaba nobe ematheksthi langemaciniso.
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekukhombisa tintfo letisesitfombeni kube kulandzelwa ticondziso
tathishela, sib. khomba logwaja, Tindlovu, njll.
36 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 3
KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: Alikho
Linanikhulu lesikhatsi: 15 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI / NEMAKHONO
Kubhala ngekushiyelana (Linanincane lesikhatsi –15 emaminithi ngeliviki)
Kucala kubhala eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele kusekelwe nguthishela
• Ngekusitwa nguthishela bhala umbhalatihumusho emdvwebeni wakho ubuye ufundze loko lokubhaliwe.
• Ngekusitwa nguthishela bhala luhla lolulula lolunetihloko, sibonelo, Tilwane: inja, likati, inkhomo, njll. Titselo, emahhabhula,
emabhanana
LUHLOLO
Tiphakamiso temsebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kubhala: (kubhala)
• Tsatsela umbhalosihumusho wesitfombe losidvwebile bese ufundza lokubhaliwe.
• Ngekusitwa nguthishela bhala luhla lolulula lolunetihloko, sibonelo, Tilwane: inja, likati, inkhomo, njll. Titselo, emahhabhula,
emabhanana
CAPS 37
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 4
KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI/ NEMAKHONO
Liviki 1 - 5.
Bothishela bakhetsa tigcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti lengentasi.
Chaphela kutsi tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tihloko tabo letifanelekile kuye
ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/ emaphosta, imilolotelo,
tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nengcikitsi lekhetsiwe.
Bothishela kumele bayente yonkhe lemisebenti, kube kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi
ngekusebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki loluphakanyiselwe evikini 1-5
Liviki 6 - 10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu.
Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe.
Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi
Lwekucala Lwekwengeta.
Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa
imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo
Loluhlelekile ekupheleni kwethemu.
Imisebenti yemalanga onkhe (1 li-awa)
Leminyeti yalemisebenti kumele yentiwe kuye ngekuvuma kwesikhatsi/ sikhatsi lesiniketiwe:
• Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) usebentisa tingcikitsi/tihloko letifana naleti: Tintfo
lengingatenta.’
• Uphendvula tibingelelo netivaleliso, kusetjentiswa imisho lemabintana, sib. ‘Hamba kahle.’ Sitawubonana Ngiyabonga.
• Kwenta ticelo letilula, sib. ‘Ngicela ungiphe lisobho.’
• Ukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni aphendvula ticondziso tathishela, sib. ‘Ngikhombe sitfombe lesineluswane.’
• Uphendvula imibuto yathishela ngekuniketa letinye tetintfo letitfolakala esitfombeni, sib. ‘Bentani labantfu kulesitfombe.’
• Uphendvula ngekwenta ticondziso letilula temlomo, sib. Dvweba litafula.’
• Uphendvula imibuto lelula lebutwa nguthishela, sib. ‘Uhlala nabani ekhaya?’, Unjani umbala welihembe lakho.’
• Uvisisa abuye acale kusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo, sib. Tindlela tesento: ‘Ngihamba naMuzi’, njll.
• Ubona umuntfu, silwane nobe intfo ngalokuchazwe ngemlomo lokulula, sib. Nginemacembe, neticu, ngiyini?
• Uhlabelela tingoma letilula ente nemnyakato, sib. ‘Sitinyoni, siyasuka siyahlala’, njll.
• Uhlanganyela kumilolotelo netingoma, kwentiwe iminyakato.
• Udlala imidlalo yelulwimi, sib. Imidlalo yekushiyelana umntfwana munye ugijima ayotsintsa lomunye, lotawugijima kakhulu
utawufika avale lesikhala. Losele utawuchubeka atsintse lomunye, njll.
Imisebenti yeKulalela neKukhuluma lokugcilile(15 emaminithi x2 ngeliviki)
Kulalela tindzaba lococelwe tona nobe letifundziwe
Thishela ufundza nobe acoce indzaba kabili ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingalingiswa ngekusebentisa lulwimi
lwemtimba netinsita kwenanela lwati. Tindzaba letifundziwe kumele tisukele encwadzini lenkhulu yekufundza nobe
kumaphosta lanemidvwebo lebonakala kahle kubo bonkhe bantfwana.
Ulalela tindzaba letimfisha nobe ematheksthi langemaciniso lacociwe nobe letifundvwe encwadzini lenkhulu yekufundza
nobe emaphosta lanemidvwebo ngekutijabulisa babuye bangenelele kumakhorasi lapho kufanele khona sib. Sitinyoni tsine,
njll.
• Uvisisa abuye aphendvule ticondziso.
• Uphendvula imibuto lelula lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha, sib. Nje umuntfu uyahleka?
Uhleka nakwentenjani?
• Uniketa tintfo letisesitfombeni uphendvula imibuto yathishela, sib, Ngubani lomile kulesitfombe?
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngebamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, kufake ekhatsi lwati lwesilulumagama, sib. Intfo longakhona kuyenta: Mine
ngingagijima.
• Ucala kuvisisa nekuba nelikhono lekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako
loluvakalako, sibonelo. ‘Tindlela tesento’, ’Tiphawulo’, ‘Indlela lephikisako’
38 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/ nobe kwenta)
Liviki 1 - 5
• Kuphendvula imibuto lelula, sib. ‘Ungasibhala sibongo sakho? ‘Bhala ngibone’
• Kutetfula ngetindlela letilula, sib. ‘Ngingadla.’
Liviki 6 - 10
• Kutetfula ngetindlela letilula ngekusebentisa imisho lemabintana, sib. ‘Ngihlala namake’
• Ubona umuntfu, silwane nobe intfo ngalokuchazwe ngemlomo lokulula, sib. Ngisilwane lesincane, ngidla ingati? Ngiyini)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile (temlomo na/ nobe kwenta)’
• Kuphendvula imibuto lelula, sib. Ungabala ufike e-100? Bala ngibone.
• Kutetfula ngetindlela letilula, sib. Ngingasibhala sibongo sami.
• Ukhombisa kuvisisa sisekelo sesilulumagama ngekukhomba tintfo letiseklasini/esitfombeni nobe kuphendvula ticondziso
tathishela ngekwenta iminyakato, hlala, sukuma, lala, njll.
• Kuvisisa lokungenani emagama lange- 700 esimeni lapho Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta luniketwe linanincane
lesikhatsi kubuye kuvisiseke lokungenani emagama la-1, 000 uma Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta luniketwe linanikhulu
lesikhatsi. (Usebentise luhla lwemagama latfolakala eSigabeni se-3 sayo yona lencwadzi kute utfole kuchushiswa.
CAPS 39
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 4
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 Li-awa ngeliviki 15 emaminithi
LOKUCUKETFWE/LWATI /NEMAKHONO
Imphimiso nelwati Lwemsindvo (1-5 emaminithi umsebenti ngamunye)
Lemisebenti kumele ifinyetwe ibuye ihlanganiswe nemisebanti yekuLalela neKukhuluma kanye nekufundza
ngekuhlanganyela.
• Ushaya tandla kukhombisa emalunga emagameni latayelekile (sib. um-dzi-bi ; um-tse-le-la)
• Ngelusito lwathishela utfola emagama lanemvumelwano endzabeni, tingoma nemilolotelo (sib. Naba bomake batfwele
imitfwalo, Naba bomake batfwele imitfwalo)
• Bacala kubona imisindvo leyehlukene lesekucaleni kweligama, (sib. Sihlahla, Likhuba )
• Ubona bunyenti emagameni ( sib. Litafula – ematafula, indlu - tindlu )
Kucala kufundza nekubhala (5 – emaminithi kanye ngethemu )
Thishela utawuletsa tinsita eklasini, njengemaphosta, njll kute kuvetwe simo sembhalo wetindzawo letihlukene
sembukiso waseklasini. Ngesikhatsi seluhambo lwekuvakasha kwesikolo, thishela utawukhombisa bafundzi
umbhalo lobhalwe etindzaweni lebakuto.
• Ubona emagama latayelekile endzaweni lesiphila kuyo sib.luphawu lwesitaladi, luphawu lwesitolo, emagama lakhangisako,
sib. i-Toyota, i -OMO, i-Nandos, iVodacom njll.
• Kutfutfukisa kucala kufundza nekubhala (sib. lwati lwembhalo) ngemsebenti wekufundza ngekuhlanganyela.
Kufundza ngekuhlanganyela (Linanincane lesikhatsi: 25-30 emaminithi ngeliviki, Linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15
emaminithi)
Nangabe thishela asebentisa linanikhulu lesikhatsi eLulwimi Lwekucala Lwekwengeta wetfula incwadzi lenkhulu
lensha nobe emaphosta lanemidvwebo, evikini ngalinye, lomsebenti wentiwa malanga onkhe. Lapho thishela
asebentisa Linanincane lesikhatsi eLulwimi Lwekucala Lwekwengeta usebentisa libhuku lelifanako emavikini la-2
nobe la-3, lomsebenti wentiwa kanye nobe kabili ngeliviki. Thishela ufundzela likilasi itheksthi, akhombise emagama
babuye bacocisane ngesitfombe nangesimondzawo sendzaba. Thishela uphindze afundze indzaba emkhatsini
weliviki, abuye agcugcutele bafundzi kutsi bafundze. Itheksthi isetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha.
• Ulalela indzaba nobe ematheksthi langemaciniso ngalesikhatsi balandzela thishela babuye babuke titfombe.
• Ucoca ngetitfombe basebentisa Lulwimi Lwasekhaya lapho kufanele khona
• Ubona tintfo esitfombeni, sib. ‘Khombisa logwaja’ ‘Khombisa litje’.
• Uphendvula imibuto lelula ngekusitwa titfombe, sib. Ngabe logwaja unemadlebe lamadze nobe lamafisha?
• Ufundza silulumagama setemlomo, sib. sihlahla, lomdzala, indvodza, umoya, njll.
• Emva kwekufundza kanyentana, batawungenelela kumakhorasi lapho kudzingeke khona, sib. Nabaya bomake, batfwel’
imitfwalo!
• Ulingisa indzaba basebentisa letinye tetinkhulumomphendvulwano.
• Udvweba sitfombe akhombise umcondvo lobalulekile wendzaba.
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Imphimiso nelwati lwemsindvo (1-5 emaminithi umsebenti ngamunye)
• Ushaya tandla kukhombisa emalunga emagameni latayelekile’’, sib. um-gwa-ja’, ’ti-tfu-ku-tfu-ku’
• Ubona bunyenti emagameni, sib. i-mi-fu-la, ti-ntsa-ba.
• Kufundza: (temlomo na / nobe kwenta)
• Ubona labanye bantfu, tilwane netintfo emifanekisweni lesencwadzini lenkhulu nobe emaphosta
• Uphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha.
• Kudvweba titfombe letikhombisa umcondvo lobalulekile wendzaba nobe itheksthi lengemaciniso
Tiphakamiso temsebentiluhlolo Loluhlelekile Umsebenti we-4:
Kufundza (temlomo na/nobe kwenta)
• Ubona bunyenti emagameni, sib (sib. Liso - emehlo, inkhomo-tinkhomo)
• Uphendvula imibuto lelula lecondziswe ngco endzabeni ngetimphendvulo letimfisha.
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekukhombisa tintfo letisesitfombeni kube kulandzelwa ticondziso
tathishela, sib. khomba libhubesi, tintsaba, njll.
40 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 4
KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: Alikho
Linanikhulu lesikhatsi: 15 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI / EMAKHONO
Kubhala ngekushiyelana (Linanincane lesikhatsi –15 emaminithi ngeliviki)
Kucala kubhala eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele kusekelwe nguthishela
• Ngkusitwa nguthishela bhala umbhalosihumusho kumdvwebo wakho ubuye ufundza loko lokubhaliwe.
• Ngelusito lwathishela bhala luhla lolulula ngaletihloko, sib. Tintfo letiphaphako: tinyoni, lilulwane, Inyosi, njll.
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kubhala: (kubhala)
· Tsatsela umbhalosihumusho wesitfombe lowusidvwebile ubuye ufundze lokubhaliwe.
· Bhala luhla lolulula lolunesihloko.
CAPS 41
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
EMATHEKSTHI LAPHAKANYISIWE / TINSITA TEMNYAKA
KULALELA NEKUKHULUMA
• Emabhuku etindzaba (Incwadzi lenkhulu yekufundza) netindzaba temlomo.
• Tincwadzi letinkhulu tetindzaba letingemaciniso.
• Emaphosta netitfombe kwesekela kufundziswa kwetindzaba nesilulumagama.
• Emashadi emibala nemashadi etinombolo.
• Tingoma, imilolotelo yeminyakato netinkondlo.
• Tintfo letihambelana nengcikitsi nobe tihloko.
• Tinsita tekulingisa indzaba sib.imaskhi, timphahla tekugcoka netintfo.
• Ema-CD, ema-DVD netinhlelo tamabona khashane.
• Iphaphethi yekungenisa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta.
KUFUNDZA NEMISINDVO
• Titfombe nemaphosta
• Emalogo netitfo letihambelana neTendzawo, sib. tikhwama tekuphatsa, emagama emabrendi nakupakwa, njll.
• Tincwadzi letinkhulu tekufundza (lokungenani tindzaba letimbili nobe letingemaciniso tematheksthi ngethemu )
• Lamanye ematheksthi lakhulusiwe, sib.tingoma, imilolotelo, njll.
• Emalebuli emafleshikhadi eliklasi nembukiso.
• Indvuku yekukhomba ematheksthi lakhulisiwe, sib.tindzaba taselubondzeni, imibukiso, njll.
KUBHALA NENDLELA YEKUBHALA NGESANDLA
• Tinsita tekubhala (sib. ipeniseli,emapeniseli emibala, emakhilayoni emafutsa,emaphepha langakabhalwa lanebukhulu
lobehlukene (A3, A4, A5), emapheshana ekubhalela)
• Emaphepha emashadi nemakoki)
42 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LIBANGA 2 LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA
TIDZINGO TETHEMU
ITHEMU 1
KULALELA Nekukhuluma SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO
Liviki 1-5
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti
lengentasi. Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tingcikitsi tabo
letifanelekile kuye ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letidzingekile/ nemaphosta
lamakhulu, imilolotelo, tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nalesihloko lesikhetsiwe.
Bothishela kumele bazame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebanikwe sona. Kumele betfule sifundvo lesisha,
kulalelwe lokukhulunywako, babuye balandzise. Thishela kumele akukhombise loku ngekutsi acale alandzise ngekwakhe
(lakwentile ngempelasontfo).Kumele abasekele bafundzi nabalandzisa ngekwabo. Kumele anikete bantfwana lokumele
bakulandzele nabakha emagama, sib, Ngemphelasontfo ngi……., nga……., ngase….., ngemuva kwaloko…….. Kumele futsi
abasite bakwati kusebentisa sikhatsi lesengcile lesilula. Bafundzi batatetayeta kulalela nekulandzisa umnyaka wonkhe. Loku
kutabanika litfuba lekusebentisa sikhatsi lesengcile nekuhlangana kwetikhatsi (sib. Kwekucala, lokulandzelako, lokutako)
Thishela kumele ahlole bafundzi ngemisebentiluhlolo lolungakahleleki lephakanyisiwe evikini 1-5.
Liviki 6-10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu.
Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe.
Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi
Lwekucala Lwekwengeta.
Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa
imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo
Loluhlelekile ekupheleni kwethemu..
Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki)
Lemisebenti yehluka ngebudze bayo. Thishela kumele ente munye umsebenti lomudze nobe lemibili nobe lemitsatfu
letimifisha kanye ngeliviki.
• Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letifana
nalesi: imiva
• Ulandzela ticondziso letimfisha letilandzelanako, sib. ‘Dvweba buso lobujabulile, Nyalo dvweba buso lobujabulile.’
• Unika ticondziso letilula, sib. ‘Dvweba sitfombe semndeni wakho.’
• Uvisisa aphendvule imibuto lelula lefana nalena lelandzelako: ‘Nguyiphi…? Labani...? (Nguyiphi ingubo lenkhulu kuleti?
Labani lelitafula?)
• Kwenta ticelo netitatimende letilula, sib. ‘Ngilambile. Ngingakutfola kudla?’
• Utfola intfo enchazelweni lelula lechazwe ngemlomo, ( sib. Intfombatane ikhubekile, Iyakhala. Bantfwama kumele
bamatanise lokukhulunywe ngako nesitfombe.
• Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni aphendvule ticondziso tathishela. Sib. ‘Nginikete tintfo lotibona kulesitfombe’
• Ulalela kulandzisa lokulula, sib. Thishela usho lakwente ngemphelasontfo.
• Ubamba ngenhloko abuye ahaye inkondlo lelula, imilolotelo leneminyakato netingoma, sib. Katane, katane, uyaphi na?
Katane, ngiya edolobheni, njll
• Udlala imidlalo yelulwimi, kucombela kutsi lomunye umuntfu uva njani ngekubuka simo lakhuluma akuso
nangekusebentisa titfo temtimba.
Imisebenti yekulalela nekukhuluma lokugcilwe kuyo (linanincane lesikhatsi 15 emaminithi x 1 ngeliviki, Bukhulu
besikhatsi 15 emaminithi x 2 ngeliviki)
Kulalela tindzaba lococelwe tona nobe letifundziwe (kufundza ngekuhlanganyela)
CAPS 43
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Thishela ufundza nobe acoce indzaba kanye nobe kabili ngeliviki ngesikhatsi lesiniketiwe. Tindzaba leticocwako
tingalingiswa ngekusebentisa lulwimi lwemtimba netinsita kwenanela lwati. Tindzaba letifundziwe kumele tisukele
encwadzini lenkhulu yekufundza nobe emaphosta lanemidvwebo lebonakala kahle kubo bonkhe bafundzi.
• Ulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso nobe lokufundvwe etincwadzini
letinkhulu tekufundza nobe emaphosta lanemidvwebo.
• Uvisisa abuye aphendvule ticondziso, sib, ‘Ngikhombise make loya edolobheni’
• Uphendvula imibuto lecondzile lelula lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha. ‘Uhlala kuphi? Ekhaya.
• Uniketa tintfo letitfolakala esitfombeni aphendvula imibuto yathishela, sib. Yini loku? Inhlanti.
• Ulingisa lokushiwo yindzaba, asebentisa inkhulumomphendvulwano.
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
• Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Kuchubeka nekwakha silulumagama setemlomo kanye nesilulumagama lesisengcondvweni, sib. ‘Kwetfula imiva.’
• Kucala kuvisisa nekuba nelikhono lekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongocndvo selulwimi lolukhulunywako
loluvakalako, sibonelo. ‘Kuvisisa nekucala kusebentisa sikhatsi lesendlulile, ‘Ngihleli-ngahlala’
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki lephakanyisiwe
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/ nobe kwenta)
Liviki 1-5
• Ukhona kutfola sitfombe salokukhulunywa ngako lokulula, sib. Umfana ujabulile, uyamoyitela
• Ulalela loko lokukhulunywako lokulula abuye aphendvule imibuto mayelana nako, sib. ‘Ucala wenteni ekuseni?’,
‘ulandzelise ngani?’ ‘Ngemuva kwaloko?’
Liviki 6-10
• Ulandzela ticondziso letilandzelanako, sib. Sukuma. Nyalo hleka, Kwekugcina, bamba inhloko.’
• Uniketa kulandzisa lokulula, sib. Ngelisontfo, Ngivuke nga-8 ekuseni. Ngageza. Ngemuva kwaloko, ngagcoka timphahla,
njll.
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile loluphakanyisiwe:
Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta)
• Ulalela tintfo taloko lokulula lakushoko abuye aphendvule imibuto mayelana nako, sib. ‘Wentani logogo?’, ‘Walandzelisa
ngani?’, njll.
• Ukhombisa kuvisisa sisekelo sesilulumagama setemlomo ngekukhomba bantfu labasesitfombeni nobe kwenta iminyakato
aphendvula ticondziso tathishela, sib. Tentise kwangatsi ujabulile, utfukutsele, njll. Khomba sitfombe semuntfu lojabulile,
njll.
44 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 1
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO
Lwati lwemisindvo nemisindvo (15 emaminithi ngeliviki)
Bothishela babuyeketa imisindvo yabongwaca lehamba ngamunye nalefundvwe eLuLwimini Lwasekhaya.
Bachubeka betfule kupelwa kwemagama. Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-10) kumele iletse kuhlangana
kwemisebenti yeKulalela, Kukhuluma neKufundza.
• Utfola budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba ngamunye (sib. b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z)
• Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama, (sib. p, s, h, l, pela, simo, hamba, lima )
• Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. Sa-ndla, i-ndle-la)
• Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe
Kufundza ngekuhlanganyela (Landzela sikhatsi lesifakwe ngaphasi kwekulalela nekukhuluma)
Kufundza ngekuhlanganyela kufaka ekhatsi umsebenti weKulalela nekukhuluma, kubuye kufake kukhuluma ngoba
bafundzi nathishela bakhuluma ngaletheksthi. Ebangeni 2, kufundza ngekuhlanganyela kuyachubeka kodvwa
kuba yincenye yeKulalela nekukhuluma. Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (Linanincane lesikhatsi 30
emaminithi nelinanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki. Bafundzi bakufundzile kufundza ngekuholwa
nguthishela ebangeni 1 eLulwimini Lwasekhaya, kumele bayitayele lendlelanchubo.
Kufundza ngemacembu ngekusitwa nguthishela
Bothishela kumele betfule kufundza ngemacembu ngekusitwa nguthishela kulethemu. Bothishela labasebentisa
Linanikhulu lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele bahlukanise liklasi ngemacembu lasihlanu kuye
ngelizinga labakulo bafundzi asebente nelicembu linye ngelilanga emaminithi la-15. Ngesikhatsi thishela asebenta
nalelicembu, lalamabanye batawufundza emacenjini abo nobe bafundze ngababilli, basebentisa ematheksthi lalula
letayelekile nobe imisebenti lemayelana naletheksthi. Letincwadzi tekufundza kumele tibe lula tibe nekuphindzeka
kwetakhi, silulumagama netitfombe kusekela letheksthi.
Bothishela labasebentisa linanincane lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta luniketwe emaminithi lange-30
kumele bente imisebenti yekufundza kweliklasi lokuholwa nguthishela kabili ngeliviki.
• Ufundza incwadzi yakhe yekufundza ngekuphimisela abe afundza ngekufundza ngemacembu basitwa nguthishela.
Licembu lifundza indzaba nobe itheksthi lenemaciniso lefanako bafundze nathishela.
• Usebentisa tindlela tekufundza letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya kute kuvakale kahle abuye atinake kutsi ufundza
njani, sib, kuphinyiswa kwemisindvo, njll)
• Ufundza ngekushelela nangekutetfula.
• Ukhomba kuvisisa kwekusetjentiswa kwetimphawu tekufundza nakufundvwa ngekuphimisela.
• Ucala kwakha silulumagama lasisusela ekufundzeni ngekusitwa, ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela.
Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi sebafundzi sekutikhululekela nobe emakhaya)
Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta ngesikhatsi
sabo lesikhululekile eklasini (sib. Uma basheshe bacedza umsebenti lebaniketwe wona), emakhaya (sib. Umsebenti
wasekhaya). Kubalulekile kutsi sonkhe sikhatsi lesivelako eklasini sisetjentiswe kutfutfukisa kufundza.
• Ufundza lokubhalwe nguye nalokubhalwe ngulabanye
• Ufundza ngekutimela tincwadzi latifundze ngesikhatsi sekufundza ngemacembu nemibhalotihumusho lelula
nemabhukutitfombe eLulwimi Lwekucala Lwekwengeta latfolakala ekhoneni lekufundza eklasini.
• Usebentisa tichazamaga letinetitfombe tebantfwana (telulwimi lunye nobe tilimi letimbili)
CAPS 45
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki
Imisindvo (temlomo na/ na kwenta)
• Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile:
Imisindvo: (temlomo na/ na kwenta na/ nobe lokubhaliwe)
• Utfola budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba ngamunye sib. b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z
• Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe
• Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama, ( sib. p, s, h, l, pela, simo, hamba, lima )
Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki:
Kufundza: (temlomo na/ na kwenta)
• Ufundza ngekushelela ngalokutfutfukile nangekutetfula.
• Ukhombisa kuvisisa kuhlonishwa kwetimphawu tekufundza uma afundza ngekuphimisela
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: 1
Kufundza (temloma na/ na kwenta)
Ufundza umbhalo lomfisha (1-2 imisho ngelikhasi) nathishela, balandzela indvuku yathishela yekukhomba.
46 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 1
KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO
Imisebenti yekubhala (Kabili ngeliviki)
• Usebentisa emakhono ekubhala lafundziswe eLulwimini Lwasekhaya.
• Ubhala tinhla letinetihloko.
• Ukhetsa abuye atsatsele sihloko asimatanise nesitfombe
• Ngekusitwa ubhala sihloko sesitfombe
• Ucedzela imisho ngekugcwalisa tikhala.
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki:
Kubhala: (Lokubhalwako)
Liviki 1-5
• Ngekusitwa ubhala sihloko sesitfombe.
Liviki 6-10
• Ucedzela imisho lemitsatfu ngekugcwalisa tikhala
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1:
Kubhala: (lokubhalwako)
• Ucedzela imisho lemitsatfu ngekugcwalisa tikhala.
CAPS 47
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 2
KULALELA Nekukhuluma (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 Li-Awa ngeliviki
LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO
Liviki 1-5
Bothishela bakhetsa tigcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti lengentasi.
Chaphela kutsi tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tihloko tabo letifanelekile kuye
ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/ emaphosta, imilolotelo,
tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nengcikitsi lekhetsiwe.
Bothishela kumele bayente yonkhe lemisebenti, kube kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi
ngekusebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 1-5
Liviki 6-10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu.
Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe.
Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi
Lwekucala Lwekwengeta.
Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa
imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo
Loluhlelekile ekupheleni kwethemu.
Imisebenti yemalanga onkhe (30 emamini ngeLiviki)
Lemisebenti lelandzelako ayilingani. Thishela angenta munye umsebenti lomudze nalemibili kuye kulemitsatfu imisebenti
ngeliviki.
• Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentise tingcikitsi nobe tihloko njenge ‘Simo
selitulu’.
• Ulandzela ticondziso letimfisha letilandzelanako sib. sukuma, Hamba uye emnyango bese uyawuvula
• Uniketa ticondziso letilula, sib. ‘Vula umnyango’, ‘vala umnyango’
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula njenga: ngukuphi…? Ngubani...? (Ngubani lovule umnyango?
• Wenta ticelo letilula netitatimende, sib. ‘Kuyabandza’Ngicela kugcoka lijezi’
• Utfola intfo enchazelweni lelula lechazwe ngemlomo, sib. ‘kunemafu’
• Bafundzi batawumatanisa inchazelo kanye nesitfombe lesifanele.
• Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni kulandzelwe ticondziso tathishela , sib. ‘kukhuluma ngetintfo letisesitfombeni
kulandzele tiphakamiso tathishela, sib. Ubonani esitfombeni ? Ngitjele kutsi yini longayibona esitfombeni’
• Ulalela lacocelwe kona, sib.thishela ukhuluma ngeluhambo lwekuya edamini lelakhelwe kugeza ngelilanga lelishisako.
• Ngelusito lwathishela, chaza ngetibonelo letilula mayelana neluhambo lwekuya edamini lekuhlamba.
• Faka engcondvweni bese ulingisa inkondlo lelula, wente imilolotelo yeminyakato netingoma, sib. Ngiyasha, Ngiyalalela,
Ngiyashaya.
• Udlala imidlalo yelulwimi .sib. Sitinyoni tsine sitinyoni Siyasuka siyahlala sitinyoni /basebentise imidlalo lefaka timphahla
letigcokwa nalishisa / nakubandza. Licembu lelinemagama lamanyenti ngilo leliphumelelako.
Imisebenti yekulalela nekukhuluma lokugcilwe kuyo (Linanincane lesikhatsi 15 emaminithi x 1 ngeliviki ; Linanikhulu
lesikhatsi 15 emaminithi x 2 ngeliviki)
Kulalela tindzaba lococelwe tona nobe letifundziwe (kufundza ngekuhlanganyela)
Kanye nobe kabili ngeliviki, Kuye ngebukhona besikhatsi, thishela ukhuluma nobe afundze indzaba (nobe kusho
tigameko ngekulandzelana kwato) Tindzaba leticociwe tingalingiswa ngekusebentisa timphawu temtimba netinsita
kutfutfukisa kuvusisa.
Tindzaba letifundziwe kumele tisuselwe encwadzini lenkhulu nobe emaphosta latawubonwa bafundzi bonkhe.
48 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
• Ulalela indzaba lemfisha, kulandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso lacociwe nalefundziwe nobe lafundvwe
encwadzini lenkhulu nobe kumaphosta lanemifanekiso.sib. Lilanga lematfonsi lamakhulu emvula, ngekujabula babuye
bangenelele kumakhorasi ngesikhatsi lesifanele.
• Uvisisa nekulandzela ticondziso, sib. Ngikhombise emafu, Ngikhombise sibhakabhaka. Bala ematfonsi emvula lawele
ngakuwe.
• Uphendvula imibuto lecondze ngco ngendzaba ngetimphendvulo letimfisha, sib. Lidvume nini litulu?
• Shano tintfo letisesitjentiswe esitfombeni, uphendvule imibuto yathishela, sib. Yini lena? Ngematfonsi emvula.
• Lingisa indzaba usebentise inkhulumomphendvulwano.
• Ngelusito lwathishela, phindza usho indzaba.
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka siulumagama sasengcondvweni, sib. Simo selitulu
• Ucala kutfutfukisa kuvisisa nelikhono lekwati takhiwo telulwimi etingcikitsini letinenshokutsi telulwimi lolukhulunywa,
(sib. Kuvisisa nekucala kusebentisa sento ‘kutawenteka’ kutawubandza, tiphawulo, sib. kunemoya, liyana, liyashisa,
kufutfumele, kuyashisa)
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki:
Kulalela nekukhuluma (Temlomo na/ nobe kwenta)
Liviki 1-5
· Utfola sitfombe enchazelweni lelula lechazwe ngemlomo
· Ulalela kulandzisa lokulula ubuye uphendvule imibuto ngako, sib. Wentani Muzi? Yini latoyenta emva kwaloko?
Liviki 6-10
• Uphendvula imibuto lelula, sib. Sinjani simo selitulu namuhla?
• Landzisa ngemlomo ngendlela lelula, Ngelisontfo ngivuke ngelihora 8. Ngageza, Ngagcoka, Ngaya esontfweni.
Tiphakamiso Temisebentiluhlolo Loluhlelekile:
Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta)
• Ulalela lokulula lakucocelwe bese uphendvula imibuto lelula ngako, Uvuke ngasikhatsini Sipho ? Besinjani simo selitulu?
Yini layente kucala? Yini lekayente ekugcineni?
• Ukhombisa kuvisisa tisekelo tesilulumagama setemlomo ngekukhombisa tintfo letiseklasini nobe titfombe nobe kwenta
ngekulandzela ticondziso tathishela, sib. Ngikhombise sambulela.Unjani umbala waso? njll.
CAPS 49
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 2
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: emaminithi 45
Linanikhulu lesikhatsi: 1 Li-Awa 30 emaminithi
LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO
Imisindvo nelwati lwemisindvo (15 emaminithi ngeliviki)
Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-10 emaminithi) ihlelelwe liviki lonkhe. Ingabuye ibe nekuhlangana nemisebenti
yeKulalela, kukhuluma neKufundza.
• Ubona budlelwano bemisindvo lehamba ngamunye (b, k, l, m, t , p, s, z, c, n, d, f, g )
• Ubona imisindvo lesekucaleni kwemagama (sib. musa, liso, make)
• Wakha abuye uhlahlele emagama lalula (sib. li-so, liso; ma-ke, make; ba-be, babe, njll)
• Ubona imisindvo lenabongwac alabahamba ngababili lababili (sib. bh, hl, ns; bhala, hleka, insimbi)
• Wakha emagama asebentisa imisindvo lehamba ngamibili (sib. ibhasi, hlala, insipho, njll)
• Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. nhl, ndl, ngc njll)
• Wakha emagama asebentisa imisindvo lehamba ngamitsatfu (sib. inhloko indlu njll)
• Wakha imisho ngemagama lakawafundzile (sib. Inhloko ibuhlungu. Indlu iyasha, njll)
Kufundza ngekuhlanganyela (Landzela sikhatsi lesifakwe tukwekulalela nekukhuluma)
Kufundza ngekuhlanganyela kufaka ekhatsi umsebenti wekulalela nekukhuluma, kubuye kufake kukhuluma ngoba
bafundzi nathishela bacoca ngalombhalo. Ebangeni 2, kufundza ngekuhlanganyela kuyachubeka kodvwa kuba
yincenye yekulalela nekukhuluma.
Kufundza ngemacembu ngekusitwa (Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi nelinanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15
emaminithi ngeliviki)
Bothishela labasebentisa Linanikhulu lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele bahlukanise liklasi
ngemacembu lasi-5 kuye ngelizinga labakulo bafundzi asebente nelicembu linye ngelilanga emaminithi langu-15.
Ngesikhatsi thishela asebenta nalelicembu, lalabanye batawufundza emacenjini abo nobe bafundze ngababilli,
basebentisa imibhalo lelula letayelekile nobe imisebenti lemayelana naletheksthi. Letincwadzi tekufundza kumele
tibe malula tibe nekuphindzeka kwetakhiwo, silulumagama netitfombe kusekela itheksthi.
Bothishela labasebentisa linanincane lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta luniketwe emaminithi lange-30
kumele bente imisebenti yekufundza kweliklasi lokuholwa nguthishela kabili ngeliviki.
• Ufundza incwadzi yakhe yekufundza ngekuphimisela abe afundza ngekufundza ngemacembu basitwa nguthishela.
Lokusho kutsi licembu lifundza indzaba nobe itheksthi lenemaciniso lefanako bafundze nathishela.
• Usebentisa tindlela tekufundza letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya kute kuvakale kahle abuye atinake kutsi ufundza
njani, sib, kuphinyiswa kwemisindvo, njll)
• Ufundza ngekushelela nangekutetfula.
• Ukhomba kuvisisa kwekusetjentiswa kwetimphawu tekufundza ngekuphimisela.
• Uchubeka nekwakha silulumagama lasisusela ekufundzeni ngekusitwa, ngekuhlanganyela nangamunye.
Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi sebafundzi sekutikhululekela nobe emakhaya)
Bafundzi kumele bakhutsatwe kutsi bafundze ngekufundza ngekutimela eLulwimini Lekucala Lwekwengetwa
ngesikhatsi sabo lesikhululekile eklasini (sib. Uma basheshe bacedza umsebenti lebaniketwe wona), emakhaya (sib.
Umsebenti wasekhaya). Kubalulekile kutsi sonkhe sikhatsi lesivelako eklasini sisetjentiswe kutfutfukisa kufundza.
• Ufundza lokubhalwe nguye nalokubhalwe ngulabanye
• Ufundza ngekutimela tincwadzi latifundze ngesikhatsi sekufundza basitwa nguthishela nemibhalotitfombe lelungele Lulwimi
Lwekucala Lwekwengeta letitfolakala ekhoneni lekufundza eklasini.
• Usebentisa tichazamaga letinetitfombe tebafundzi (telulwimi lunye nobe tilimi letimbili) kutfola inchazelo yemagama
langawati.
50 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2
Imisindvo: (temlomo na/ nobe kwenta na/ nobe lokubhalwako)
• Ubona budlelwano bemisindvo lehamba ngamunye (b, k, l, m, t , p, s, z, c, n, d, f, g )
• Ubona imisindvo lesekucaleni kwemagama (sib. musa, liso, make)
• Wakha abuye uhlahlele emagama lalula (sib. li-so, liso; ma-ke, make; ba-be, babe, njll)
• Ubona imisindvo lenabongwaca labahamba ngababili lababili (sib. bh, hl, ns; bhala, hleka, insimbi)
Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta)
• Ufundza incwadzi yakhe yekufundza ngekuphimisela abe afundza ngekufundza ngemacembu basitwa nguthishela.
Licembu lifundza indzaba yinye/lefanako
• Ukhomba kuvisisa indzaba lemfisha, (sib. Titfombe letinemcondvo lolandzelanako, kumatanisa imibhalotihumusho/ imisho
netitfombe)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 4:
Imisindvo: (temlomo na/ nobe kwenta na/ nobe lokubhalwako)
• Wakha emagama asebentise imisindvo lebayifundzile (sib. ibhasi, hlala, indvuku, insipho njll)
Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta)
Ufundza imibhalo lesencwadzini Lenkhulu nathishela abuye aphendvule imibuto lemifisha yetemlomo lemayelana
nalendzaba.
CAPS 51
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 2
KUBHALA SIKHATSI LESIPHANYISIWE
30 emaminithi ngelivi
LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO
Imisebenti yekubhala (ka-2 nobe ka-3 ngeliviki)
Thishela kumele ente loku lokulandzelako ngesikhatsi lesibekiwe:
• Usebentisa emakhono ekubhala lafundziswe eLulwimini Lwasekhaya.
• Ukhetsa atsatsele imibhalotihumusho lehambelana nesitfombe
• Ngekusitwa ubhala umbhalotihumusho wesitfombe.
• Ucedzela imisho ngekugcwalisa tikhala.
• Ubhala imisho ngekusebentisa imisindvo nemagama lavamile lafundzisiwe
• Usebentisa timphawu tekubhala letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (sib. Bofeleba nabongci)
• Utakhela silulumagama nesichazamagama
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile:
Kubhala: (Lokubhalwako)
Liviki 1-5
• Ucedzela imisho lemitsatfu ngekugcwalisa emagama lashodako
Liviki 6 -10
• Ubhala imisho ngekusebentisa imisindvo nemagama lavamile lafundzisiwe
• Usebentisa timphawu tekubhala letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile:
Kubhala: (lokubhalwako)
• Ubhala imisho ngekusebentisa imisindvo nemagama lavamile lafundzisiwe
• Usebentisa timphawu tekubhala letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya
52 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 3
KULALELA Nekukhuluma (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki
LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO
Liviki 1-5
Bothishela bakhetsa tigcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti lengentasi.
Chaphela kutsi tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tihloko tabo letifanelekile kuye
ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/ emaphosta, imilolotelo,
tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nengcikitsi lekhetsiwe.
Bothishela kumele bayente yonkhe lemisebenti, kube kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi
ngekusebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 1-5
Liviki 6-10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu.
Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe.
Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi
Lwekucala Lwekwengeta.
Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa
imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo
Loluhlelekile ekupheleni kwethemu.
Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki)
Imisebenti ihlukana ngebudze bayo. Thishela angenta umsebenti munye lomudze nobe mibili kumbe mitsatfu lemifisha kanye
ngeliviki.
• Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letifana
nalesi: ‘Temidlalo’
• Ulandzela kulandzelana lokufisha kweticondziso, sib., ‘Tsatsa ishoki ubhale ligama lakho ebhodini. Nyalo tsatsa idasta
usule ibhodi.
• Uniketa ticondziso letilula, sib. ‘Khahlela ibhola.’
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula njengalena lelandzelako: Nguyiphi...? Yabani...? (Nguwuphi umdlalo
lowutsandzako)
• Wenta ticelo netitatimende letilula, sib. ‘ngingaya kuyodlala ngephandle’
• Ukhona kutfola intfo lechazwa/leshiwo yinkhulumo, Intfombatane ikhubekile, Iyakhala. Bantfwama kumele bamatanise
lokukhulunywe ngako nesitfombe.
• Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni aphendvule ticondziso tathishela, sib. ‘Ubonani kulesitfombe?
• Ulalela tintfo letilula letikhulunywako, sib. Thishela ukhuluma ngemdlalo webhola
• Ngekusitwa nguthishela uniketa kulandzisa lokulula, sib. Ucoca ngemdlalo lawubukele.
• Ubamba ngenhloko abuye ahaye inkondlo lelula, imilolotelo leneminyakato netingoma, sib. Sitimela, shuku, shuku, shuku,
sahamba sitimela, njll.
• Kudlala imidlalo yelulwimi ngaphandle kweliklasi, sib. Pule, pule, hha, inja lencane, ayinamazeze, lenkhulu ke, inemazeze,
njll.
Imisebenti yekulalela nekukhuluma lokugcilwe kuyo (linanincane lesikhatsi 15 emaminithi x 1x ngeliviki, Linanikhulu
lesikhatsi 15 emaminithi x 2 ngeliviki)
Kulalela tindzaba leticociwe naletifundziwe (Kufundza ngekuhlanganyela)
Thishela ufundza nobe acoce indzaba kanye nobe kabili ngeliviki ngesikhatsi lesiniketiwe. Tindzaba leticocwako
tingalingiswa ngekusebentisa lulwimi lwemtimba netinsita kwenanela lwati. Tindzaba letifundziwe kumele tisukele
encwadzini lenkhulu yekufundza nobe emaphosta lanemidvwebo lebonakala kahle kubo bonkhe bafundzi.
• Ulalela tindzaba letimfisha, lokucocwako nobe ematheksthi langemaciniso nobe lokufundvwe etincwadzini letinkhulu
tekufundza nobe emaphosta lanemidvwebo, (Umdlalo welibhola letinyawo) ngekutijabulisa nekungenelela emakhorasi
lapho kufanele khona.
• Uvisisa abuye aphendvule ticondziso, sib. ‘Bala badlali labasenkhundleni.’
• Uphendvula imibuto lecondzile lelula lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha, sib. ‘Ngubani loshaye ligoli.’
• Uniketa tintfo letitfolakala esitfombeni aphendvule imibuto yathishela, sib. ‘Yini loku?’ Yibhola.
• Uphendvula imibuto lecondzile lelula lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha, sib. ‘Ngubani loshaye ligoli.’
CAPS 53
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
• Uniketa tintfo letitfolakala esitfombeni aphendvule imibuto yathishela, sib. ‘Yini loku?’ Yibhola.
• Uma kuyindzaba ulingisa lokushiwo yindzaba, asebentisa inkhulumomphendvulwano.
• Ngelusito lwathishela,uphindze acoce indzaba lacocelwe yona nobe afinyete umbhalo
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla:
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo kanye nelwati lwesilulumagama, sib. Tinkhombandlela-sandla sekudla/
sandla sesancele.
• Ucala kuvisisa nekuba nelwati lwekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako
loluvakalako, sib. Sikhatsi sanyalo lesichubekako: ‘Udlala ibhola,’ ‘tiphawulo, ’ ‘lomkhulu’, ‘lomncane’
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki:
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta)
Liviki 1-5
• Uphendvula imibuto lelula lenemcondvo lemayelana nendzaba/netheksthi
• Ukhuluma indzaba/ufinyeta itheksithi ngekuyikhuluma (ngemisho lemitsatfu nobe lemine)
• Liviki 6-10
• Uphendvula imibuto lelula, sib. Nguluphi luhlobo lwemdlalo lolutsandza kakhulu?
• Ukhona kutfola titfombe leti-3 kulokuchazwe ngemlomo, sib. Lendvodza idlala libhola letinyawo/Lendvodza idlala ithenisi.
Lendvodza idlala ikhilikithi.
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 3:
Kulalela nekukhuluma (temlomo na / nobe kwenta)
• Ulalela lokukhulunywako lokulula nekuphendvula imibuto lelula ngako, sib. Nguliphi licembu lelifake ligoli kucala? Nguliphi
licembu lelifake ligoli kwesibili? Nguliphi licembu leliwinile?
• Ukhombisa kuvisisa sisekelo sesilulumagama setemlomo ngekukhomba bantfu labasesitfombeni nobe kwenta iminyakato
aphendvula ticondziso tathishela, sib. Ngikhombise lijezi lekhilikithi, Ngikhombise libhola letinyawo, njll.
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile:
Kulalela nekukhuluma (temlomo na / nobe kwenta)
• Usho lokukhulunyiwe lokulula, sib. Kusho lokwenteke emdlalweni welibhola letinyawo.
• Ukhombisa kuvisisa sisekelo sesilulumagama setemlomo ngekukhomba bantfu labasesitfombeni nobe kwenta iminyakato
aphendvula ticondziso tathishela, sib. ‘Ngikhombe umceceshi walelicembu.’ ‘Ngikhombe umdlali lovimba emapalini.’ Njll.
54 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 3
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKAMISIWE
Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 Li-Awa 30 emaminithi
LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO
Imisindvo nelwati lwemisindvo (15 emaminithi ngeliviki)
Bothishela bachubeka nekwakha emagama lamafisha latayelekile. Kumele bazame kusebentisa emagama
labawatiko bantfwana bese bawasebentisa emishweni lelula. Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-10 emaminithi)
ihlelelwe liviki lonkhe. Ingabuye ibe nekuhlangana nemisebenti yekulalela nekukhuluma.
• Wakha abuye ahlahlele emagama lalula lanemisindvo lehamba ngamunye (sib. Be-ka, su-sa, la-mu-la, njll)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamibili (sib. Bha-le-la, sho-sho-lo-za, she-le-la. kho-
khel-a, li-phe-pha, li-dze-dze, njll)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamitsatfu sib. I-ntse-tse, ndzi-ndza, i-ndzi-ma, njll)
• Wakha imisho ngemisindvo layifundzile
• Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhambile, ulambile, njll).
Kufundza ngekuhlanganyela (Landzela sikhatsi lesifakwe ngaphasi kwekulalela nekukhuluma)
Kufundza ngekuhlanganyela kufaka ekhatsi umsebenti wekulalela nekukhuluma, kubuye kufake kukhuluma ngoba
bafundzi nathishela bacoca ngalombhalo. Ebangeni 2, kufundza ngekuhlanganyela kuyachubeka kodvwa kuba
yincenye yekulalela nekukhuluma.
Kufundza ngemacembu ngekusitwa (Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi nelinanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15
emaminithi ngeliviki)
Bothishela labasebentisa Linanikhulu lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele bahlukanise liklasi
ngemacembu la-5 kuye ngelizinga labakulo bafundzi asebente nelicembu linye ngelilanga emaminithi la-15.
Ngesikhatsi thishela asebenta nalelicembu, lalabanye batawufundza emacenjini abo nobe bafundze ngababili,
basebentisa imibhalo lelula letayelekile nobe imisebenti lemayelana nalomibhalo. Letincwadzi tekufundza kumele
tibe malula tibe nekuphindzeka kwetakhiwo, silulumagama netitfombe kusekela letheksthi
Bothishela labasebentisa linanincane lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta luniketwe emaminithi langu-30
kumele bente imisebenti yekufundza kweliklasi lokuholwa nguthishela kabili ngeliviki.
• Ufundza incwadzi yakhe yekufundza ngekuphimisela abe afundza ngekufundza ngemacembu basitwa nguthishela.
Lokusho kutsi licembu lifundza indzaba nobe itheksthi lenemaciniso lefanako bafundze nathishela.
• Usebentisa tindlela tekufundza letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya kute kuvakale kahle abuye atinake kutsi ufundza
njani, sib, kuphinyiswa kwemisindvo, njll)
• Ufundza ngekushelela nangekutetfula.
• Ukhomba kuvisisa kwekusetjentiswa kwetimphawu tekufundza nakufundvwa ngekuphimisela.
• Uchubeka nekwakha silulumagama lasisusela ekufundzeni ngekusitwa, ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela.
Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi sebafundzi sekutikhululekela nobe emakhaya)
Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini Lekucala Lwekwengetwa ngesikhatsi
sabo lesikhululekile eklasini (sib. Uma basheshe bacedza umsebenti lebaniketwe wona), emakhaya (sib. Umsebenti
wasekhaya). Kubalulekile kutsi sonkhe sikhatsi lesivelako eklasini sisetjentiswe kutfutfukisa kufundza.
• Ufundza lokubhalwe nguye nalokubhalwe ngulabanye
• Ufundza ngekutimela tincwadzi latifundze ngesikhatsi sekufundza basitwa nguthishela nemibhalotitfombe lelungele Lulwimi
Lwekucala Lwekwengeta letitfolakala ekhoneni lekufundza eklasini.
• Usebentisa tichazamaga letinetitfombe tebafundzi (telulwimi lunye nobe tilimi letimbili) kutfola incazelo yemagama
langawati.
CAPS 55
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki 3:
Imisindvo: (temlomo na// nom kwenta na/ nobe lokubhalwako)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lalula lanemisindvo lehamba ngamunye (sib. Be-ka, su-sa, la-mu-la, njll)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamibili (sib. Bha-le-la, sho-sho-lo-za, she-le-la. kho-
khel-a, li-phe-pha, li-dze-dze, njll)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamitsatfu sib. I-ntse-tse, ndzi-ndza, i-ndzi-ma, njll)
• Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhambile, ulambile, njll).
Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta)
• Ufundza incwadzi yakhe yekufundza ngekuphimisela abe afundza ngekufundza ngemacembu basitwa nguthishela.
Licembu lifundza indzaba yinye/lefanako.
• Ukhomba kuvisisa indzaba lemfisha, sib. Titfombe letinemcondvo lelandzelanako, kumatanisa imibhalotihumusho/ imisho
netitfombe
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 4:
Imisindvo: (temlomo na/ nobe kwenta na/ nobe lokubhalwako)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lalula lanemisindvo lehamba ngamunye (sib. Be-ka, su-sa, la-mu-la, njll)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamibili (sib. Bha-le-la, sho-sho-lo-za, she-le-la. kho-
khel-a, li-phe-pha, li-dze-dze, njll)
• Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhambile, ulambile, njll).
Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta)
• Ufundza imibhalo lemifisha nathishela abuye aphendvule imibuto lemifisha yetemlomo lemayelana nalendzaba.
56 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 3
KUBHALA SIKHATSI LESIPHANYISIWE
30 emaminithi ngelivi
LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO
Imisebenti yekubhala (ka-2 nobe ka-3 ngeliviki)
Thishela kumele ante loku lokulandzelako ngesikhatsi lesibekiwe:
• Usebentisa emakhono ekubhala lafundziswe eLulwimini Lwasekhaya.
• Ubhala imibhalotihukusho lehambelana netitfombe
• Ucedzela imisho ngekugcwalisa tikhala.
• Ubhala imisho ngekusebentisa imisindvo nemagama lavamile lafundzisiwe.
• Ubhala umusho longakapheleli asebentisa luhlaka, sib. Ngitsandza____________. Angitsandzi_________.
• Ubhala emagama latayelekile nemisho ngesibitelo.
• Ubhala imibhalo lelula, lemifisha lefundvwe eLulwimini Lwasekhaya, umlayeto losekhadini lokufisela kululama.
• Usebentisa emabito(sib. Muzi, Thembi, sihlahla, umfula) netabito (sib. yena, sona, wona, tona, bona, njll)
• Upela kahle emagama lasuselwa engcondvweni, uhambile, dlala, imoto nobe asebentise lwati lwemisindvo, sib. Tindzebe,
imphumulo, njll
• Usebentisa sichazamagama sebafundzi uma kunesidzingo.
• Usebentisa timphawu tekubhala letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (sib. Bofeleba nabongci)
• Utakhela silulumagama nesichazamagama
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungahleleki we- 3:
KUBHALA: (LOKUBHALWAKO)
• Ubhala umbhalotihumusho ahumushe sitfombe, sib. Inkhomo idla tjani
• Ubhala imisho lengakapheleli asebentise luhlaka, sib. Ngitsandza______. Angitsandzi________
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 4:
Kubhala: (lokubhalwako)
• Ubhala imisho ngesibitelo, afake timphawu tekubhala
• Ubhala abuye afake nemidvwebo ekhadini lekufisela kululama.
CAPS 57
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 4
KULALELA Nekukhuluma (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki
Lokucuketfwe/lwati/nemakhono
Liviki 1-5
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitakwenta kutsi bakwati kungenisa kanye nekujikeletisa silulumagama babuye
bente imisebenti lebalwe lapha ngentasi. Yati kutsi letingcikitsi/tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje kuphela.
Bothishela kumele batikhetsele tabo tingcikitsi letifanele kuye ngesimo kanye netinsita letikhona. Kumele bacinisekise
kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo letiphatsekako letifanele
tengcikitsi lebayikhetsile. Kumele betame kwenta yonkhe imisebenti, kanyentana uma kwenteka.
Thishela kumele ahlole bafundzi asebentise imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 1-5.
Liviki 6-10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letinsha letitakwenta bakwati kwakhela kuloko labakwente livikini ekucala lasihlanu.
Tingcikitsi kumele tibente bakwati kungenisa silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe.
Tingcikitsi titakwenta thishela akwati kuvuselela kalula, takhi telulwimi kanye nesilulumagama ngesikhatsi achumana
nebafundzi ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta.
Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa
imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo
Loluhlelekile ekupheleni kwethemu.
Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki)
Imisebenti iyashiyena ngebudze. Thishela kumele ente munye umsebenti lomudze nobe lemibili kumbe lemitsatfu lemifisha
ngeliviki.
• Uyachubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
letinjengaleti ‘Sikhatsi semnyaka’
• Ulandzela ticondziso letimfisha (sib. ‘Wota utohlala embi kweliklasi’)
• Unika ticondziso letilula (sib. ‘Shaya tandla.’)
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula (sib. ‘Nguyiphi …?’ ‘Yabani …?’ ‘Kuphi’? (Ngusiphi sikhatsi semnyaka lositsandza
kakhulu? Lihlobo)
• Ucela abuye ente titatimende letilula (sib. ‘Ngingatipaka yini tincwadzi tami?’)
• Ubona intfo lechazwe ngemlomo ngalokulula (sib.‘Lihlobo. Lilanga liyashisa. Timbali tichakatile. Bafundzi bagcoke tikhindzi
nemasandali.’ Bafundzi kumele bacondzanise lenchazelo nesitfombe lesifanele)
• Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso latinikwe nguthishela (sib. ‘Yini loyibona esitfombeni? Ngitjele
ngaloko lokubona esitfombeni.’)
• Ulalela kulandzisa lokulula (sib. thishela acoca ngaloko lakwente ngesikhatsi atsetse luhambo lwekuyewutsenga)
• Asitwa nguthishela, wenta kulandzisa lokulula (sib. bafundzi batjela thishela ngaloko labakwentile)
• Ubamba ngenhloko aphindze ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo lenemnyakato kanye netingoma (sib. Lilanga lasehlobo
liyashisa)
• Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Ngibona ngemehlo ami umsindvo locala nga …..
Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma (linanincane lesikhatsi 15 emaminithi ngeliviki, linanikhulu
lesikhatsi 15 emaminithi ngeliviki)
Ulalela tindzaba lacocelwe tona naletifundziwe (Kufundza Ngekuhlanganyela)
Thishela ukhuluma nobe afundze indzaba kabili ngeliviki (kulandzisa ngetehlakalo) kuye ngesikhatsi lesikhona.
Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa kunyakata kwemtimba kanye netintfo letesekela inchazelo.
Tindzaba tifundvwa encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso lapho bonkhe bafundzi
bakwati kubona khona titfombe.
Ulalela tindzaba letimfisha, ematheksthi lalandzisa ngaye nobe lacuketse emaciniso lafundvwe encwadzini lenkhulu
yekufundza (sib. busika) ngenhloso yekutitfokotisa abuye angenelele kumakhorasi ngesikhatsi lesifanele
Uvisisa abuye aphendvule ticondziso (sib. ‘Ngikhombise tihlahla. Ingabe tinemacembe? Ngusiphi sikhatsi semnyaka?’)
Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana netheksthi lenetimphendvulo letimfisha (sib. Kwentekani etihlahleni ebusika?’)
58 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Usho letinye tetintfo letisesitfombeni alandzela imibuto lebutwe nguthishela (sib. ‘Kuyini loku? ‘Sitfwatfwa’)
• Uma kuyindzaba lingisa lokushiwo yindzaba usebentise inkhulumomphendvulwano
• Ngekusitwa nguthishela, uphindze acoce indzaba nobe anike sifinyeto setheksthi lelula
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama kanye netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza emisebentini lengenhla:
• uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulu magama (sib. libhayisikili-tikhatsi
temnyaka)
• ucala kutfutfukisa kuvisisa abuye abe nelikhono lekusebentisa takhi selulwimi lesilula esimeni selulwimi lolukhulunywako
loluvakalako (sib. uvisisa abuye acale kusebentisa sento: kusehlobo, siphawulo, kuyabandza, sandziso: lokutsambile)
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki:
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta)
Liviki 1-5
• Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana nendzaba/netheksthi
• Uphindze acoce indzaba/ente tifinyeto tetheksthi ngemlomo (imisho lemitsatfu nobe lemine)
Liviki 6-10
• Uphendvula imibuto lelula (sib. Ngusiphi sikhatsi semnyaka lositsandzako?’)
• Ubona titfombe letintsatfu kuleto letichazwe ngemlomo (sib. ‘Lihlobo, Lilanga liyashisa, Busika, Akunamacembe
etihlahleni./Yintfwasahlobo. Inyoni yakha sidleke sayo.’
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile loluphakanyisiwe 5:
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta)
• Ulalela kulandzisa lokulula (sib. Emaholide ami asehlobo, abuye aphendvule imibuto lelula lemayelana nelihlobo
lenjengaleti: Thandi uye kuphi ngamaholide? Wentani nakafika lapho? Wentani emva kwaloko? njll)
• Wenta kulandzisa lokulula asebentisa luhlaka emishweni lemitsatfu nobe lemine
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho aphendvula
imibuto/ticondziso letivela kuthishela (sib. ‘Ngikhombise irakhethi yethenisi/ibhethi/libhola, njll)
• Uvisisa lokungenani emagama la-500 uma kusetjentiswe linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta
nekufinyelela emagameni layi-1, 000 uma kusetjentiswe linanikhulu lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta
(sebentisa luhla lwemagama eSigabeni se-3 kute likusite)
CAPS 59
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 4
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki
Lokucuketfwe/lwati/nemakhono
Lwati lwemisindvo (15 emaminithi ngeliviki)
Thishela ubuyeketa imisindvo lefundvwe ethemini yesitsatfu. Nakangenisa ligama lelisha, ucinisekisa kutsi bafundzi
bayayivisisa inchazelo yalo babuye balisebentise emshweni. Lemisebenti kumele ibe ifinyetwe (5-10 emaminithi)
yentiwe liviki lonkhe. Lemisebenti ingaphindze ihlanganiswe nemisebenti yekulalela nekukhuluma kanye
neKufundza.
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemsindvo lohamba ngamunye (sib. su-sa, la-mu-la, njll)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamibili (sib. kho-khel-a, li-phe-pha, li-dze-dze, njll)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamitstfu (sib. ndzi-ndza, i-ndzi-ma, njll)
• Ukhona kubona emagama lanetijobelelo. (sib. sandlana, indlwana, njll)
• Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhlobile, ulambile, njll).
Kufundza Ngekuhlanganyela (kwabelwe sikhatsi ngaphasi kwekulalela nekukhuluma)
Kufundza ngekuhlanganyela kungumsebenti wekufundza kanye nekulalela; ubuye uhlanganise nekukhuluma ngobe
bafundzi bakhuluma nathishela wabo ngetheksthi. EBangeni 2, Kufundza Ngekuhlanganyela kutawuchubeka,
kodvwa kutawuchubeka njangencenye yekulalela nekukhuluma.
Kufundza Ngemacembu basitwa Nguthishela (linanincane lesikhatsi 30 emaminithi, linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15
emaminithi ngeliviki)
Bothishela labasebentisa linanikhulu lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kumele bahlukanise liklasi
labo ngemacembu ekufundza lasihlanu alabanemakhono lafanako basebente nelicembu linye emalanga onkhe
lokutsatsa emaminithi la-15. Ngesikhatsi thishela asebenta nalelicembu lalamanye emacembu atawufundza
ngekuhlanganyela nobe bafundze ngababili basebentisa ematheksthi lalula nalatayelekile nobe bente imisebenti
lehambisana netheksthi lefundvwako. Tincwadzi kumele kube nguletilula tibe netakhi lesiphindzaphindvwako kanye
nesilulumagama netitfombe tekwesekela itheksthi.
Bothishela labasebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta lapho kunesikhatsi
lesingemaminithi lange-30 kuphela lesikhona, kumele bente umsebenti wekufundza kwebafundzi bonkhe kabili
ngeliviki.
• Ufundza nathishela ngekuphimisela encwadzini yakhe ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela. Loku kusho kutsi
lonkhe licembu lifundza nathishela indzaba lefanako nobe itheksthi lenemaciniso
• Usebentisa emasu lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya kute akhe umcondvo abuye aticaphele nakafundza (imisindvo,
tinkhombandlela tesimongcondvo, kuhlatiya takhi, emagama lavamile)
• Ufundza ngekushelela nangekuphimisa lokuya ngekukhula
• Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza nakafundza ngekuphimisa
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo ngesikhatsi sekufundza ngekusitwa, ngekuhlanganyela nekufundza
ngekutimela
Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi bafundzi labakhululeke ngaso esikolweni kanye nasekhaya)
Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta
nabanesikhatsi eklasini, kwenta sibonelo, nasebacedze umsebenti ngaphambi kwesikhatsi kanye nasekhaya
nabenta umsebenti wasekhaya. Kubalulekile kutsi kusetjentiswe sonkhe sikhatsi eklasini kute kutfutfukiswe
kufundza kwabo.
• Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye
• Ufundza tincwadzi ngekutimela ngetikhatsi tekufundza basitwa nguthishela kanye nemibhalotihumusho kanye
netindzabatitfombe ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta letisekhoneni lekufundza eklasini
• Usebentisa sichazamagama sebafundzi lesinetitfombe (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) kute atfole inchazelo
yemagama langawati
60 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lokuhlelekile:
Imisindvo: (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemsindvo lohamba ngamunye (sib. su-sa, la-mu-la, njll)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamibili (sib. kho-khel-a, li-phe-pha, li-dze-dze, njll)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamitsatfu (sib. ndzi-ndza, i-ndzi-ma, njll)
• Ukhona kubona emagama lanetijobelelo. (sib. sandlana, indlwana, njll)
• Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhlobile, ulambile, njll).
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki:
Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta)
• Uphindze acoce incenye yendzaba ngekusitwa nguthishela (imisho lemibili kuya kulemitsatfu)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile lophakanyisiwe 5:
Imisindvo: (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamitsatfu (sib. ndzi-ndza, i-ndzi-ma, njll)
• Ukhona kubona emagama lanetijobelelo. (sib. sandlana, indlwana, njll)
• Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhlobile, ulambile, njll).
Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta)
• Wakha umcondvo wendzaba lebhaliwe lemfisha lenetitfombe (sib. ngekulandzelanisa titfombe nobe kucondzanisa
umbhalotihumusho/imisho kanye nesitfombe
• Ufundza nathishela itheksthi lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe itheksthi lekhulusiwe), asebentisa sihloko kute
acombele abuye aphendvule imibuto lemifisha neyemlomo lemayelana nendzaba
• Ufundza encwadzini yakhe ngekuphimisa ekufundzeni ngelicembu basitwa nguthishela. Licembu lonkhe lifundza indzaba
lefanako
CAPS 61
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 4
KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
30 emaminithi
Lokucuketfwe/lwati/nemakhono
Imisebenti yekubhala (kabili nobe katsatfu ngeliviki)
Thishela kumele etame kwenta lokunyenti kwaloku lokulandzelako ngendlela langakhona ngayo:
• Usebentisa emakhono ekubhala ngesandla lawafundziswe eLulwimini Lwasekhaya
• Ubhala imisho asebentisa emagama lacuketse imisindvo kanye nemagama latayelekile lasavele afundzisiwe
• Ulandzelanisa kahle imisho lehlangahlanganisiwe kute ente indzima bese utsatsela kuyo
• Ubhala indzima lokungenani lenemisho lemitsatfu ngesihloko lasetayele
• Uhlelembisa imininingwane lehleleke ngekwegrafu asebentisa emakhono lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya (lishadi nobe
umugcasikhatsi)
• Usebentisa emabito netabito (sib. umfana, libhola, wena, yena, bona, njll)
• Usebentisa sikhatsi sanyalo, sikhatsi sanyalo lesichubekako, lesengcile nakabhala
• Usebentisa bunyenti bemagama latayelekile nakabhala
• Upela ngendlela lefanele emagama lasenhloko yakhe (sib. uhambile, kudlala, imoti nobe asebentise lwati lwemisindvo;
baba, mama)
• Usebentisa sichazamagama sebafundzi nakunesidzingo
• Usebentisa timphawu tekubhala lesetivele tifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (bofeleba nabongci)
• Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki loluphakanyisiwe:
Kubhala: (lokubhaliwe)
• Ubhala imisho lesihlanu labitelwe wona asebentise timphawu tekubhala letifanele
• Ulandzelanisa kahle imisho lehlangahlanganisiwe kute ente indzima bese utsatsela kuyo
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile loluphakanyisiwe 5:
Kubhala: (lokubhaliwe)
• Ubhala indzima lokungenani lenemisho lemitsatfu ngesihloko lasetayele
• Uhlelembisa imininingwane lehleleke ngekwegrafu (sib. lishadi nobe umugcasikhatsi
62 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
EMATHEKSTHI LAPHAKANYISIWE / TINSITA TEMNYAKA
KULALELA Nekukhuluma
• Titfombe nemaphosta
• Tintfo letihambelana nengcikitsi netihloko, emaphaphethi, imask nalokunye
• Titfombe tekulandzelanisa
• Timphahla tekulingisa kanye nekulingisa indzaba
• Emadiski nobe emathephu lanetindzaba (letifundziwe nobe lebacocelwe tona), tinkondlo, imilolotelo kanye netingoma,
sicophamavi, kanye nemathephu evidiyo
• Tincwadzi tetindzaba kanye netindzaba temlomo
• Tinkondlo, tingoma nemilolotelo
• Imidlalo yelulwimi (temlomo)
KUFUNDZA NEMISINDVO
• Titfombe nemaphosta
• Tincwadzi letinkhulu tekufundza-letinemaciniso naletingenamaciniso
• Luhlelo lwekufundza loluphakanyisiwe (tindzaba leti 7-5)
• Lamanye ematheksthi lakhulisiwe (tinkondlo, tingoma, imilolotelo, njll)
• Tincwadzititfombe letinemibhalotihumusho (tincwadzi temibhalotihumusho)
• Tincwadzi letimfisha ‘letihlekisako’ letinemisho lemi 1-2 ekhasini kute tibekwe ekhoneni lekufundza
• Emafleshikhadi etintfo taseklasini, ukhombisa emagama lavamile
• Lishadi lema-alfabethi
• Indvuku yekukhomba ematheksthi lakhulisiwe (sib. tindzaba taselubondzeni, imibukiso, njll)
• Lamanye ematheksthi (sib. tingoma, imilolotelo, njll)
• Emalebuli emafleshikhadi elikilasi nemibukiso.
• Indvuku yekukhomba ematheksthi lakhulisiwe (sib. tindzaba taselubondzeni, imibukiso, njll)
• Tichazamagama tebafundzi letinetitfombe (letinelulwimi lunye netilwimi letimbili)
KUBHALA NEndlela yeKUBHALA NGESANDLA
• Tinsita tekubhala (sib. ipenseli, emapenseli emibala, emakhilayoni emafutsa, emaphepha langakabhalwa lanebukhulu
lobehlukene (A3, A4, A5), irula, ijotha lengakabhalwa lutfo)
• Emaphepha emashadi nemakoki
CAPS 63
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LOLWENGETIWE
TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE
ITHEMU 1
KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
1 li-awa ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Liviki 1 - 5
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele silulumagama bente imisebenti
lebalwe lapha ngentasi. Yati kutsi letingcikitsi/tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje kuphela. Bothishela kumele
batikhetsele tabo tingcikitsi kuye ngesimo kanye netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu
tekufundza/emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letifanele ingcikitsi labayikhetsile.
Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi
basebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 1-5.
Liviki 6 - 10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letinsha letitabavumela kutsi bakwati kwakhela kuloko labakwente emavikini ekucala
lasihlanu. Letingcikitsi kumele tibavumele bakwati kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama
lesifundzisiwe. Letingcikitsi kumele tivumele thishela akwati kuvuselela takhi telulwimi letilula ngalesikhatsi achumana
nebafundzi ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta
Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi
basebentise Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 6-10. Kumele bachubeke bente imisebentiluhlolo
Loluhlelekile.
Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki)
Imisebenti iyashiyana ngebudze. Thishela kumele ente munye umsebenti lomudze nobe lemibili kumbe lemitsatfu lemifisha
ngeliviki.
• Uyachubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
letinjengaleti ‘Tilwane Tasendle’
• Ulandzela ticondziso (sib. ‘Khipha incwadzi yakho nemapenseli. Bhala lusuku etulu ekhoneni lelisesandleni sekudla
ekhasini.’)
• Unika ticondziso letilula (sib. ‘Bamba sandla sami)’
• Uvisisa abuye ahendvule imibuto lelula (sib. ‘Nini …?’ ‘Kungani …?’ ‘Kuphi’? (Uyibone kuphi indlovu? Uyibone nini?
Ehlatsini. Kulomnyaka lowengcile)
• Ucela kucaciselwa (sib. ‘Angivisisi. Ngicela uphindze usho.’)
• Uphendvula aphindze acele (sib. Ngingasisebentisa yini sichazamagama sakho, ngiyacela nebakitsi?’
• Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha letimayelana nesihloko lesetayelekile (sib. simo selitulu, umndemi wami, njll)
• Ubona intfo letichazwe ngemlomo (sib. ‘Ngisilwane lesikhulu kakhulu. Ngimphunga ngelibala. Sikhumba ami siyahedletela.
Nginemboko lomudze. Ngingubani mine?’
• Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso latinikwe nguthishela (sib. ‘Yini loyibona esitfombeni? Ngitjele
ngaloko lokubona esitfombeni).’
• Ulalela kulandzisa lokulula (sib. thishela acoca ngeluhambo lwekuya e-zoo)
• Asitwa nguthishela, wenta kulandzisa lokulula (sib. ucocela thishela ngaloko lakwentile)
• Uvisisa abuye asebentise takhi telulwimi ngalokufanele (sib. sikhatsi lesengcile “Ngibone indlulamitsi.”)
• Ubeka enhloko aphindze ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo lenemnyakato kanye netingoma (sib. Tihamba kancane
kancane)
• Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Cagela kutsi ngingubani mine …...
Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma (30 emaminithi ngeliviki)
Ulalela tindzaba lacocelwe tona kanye naletifundziwe (Kufundza Ngekuhlanganyela)
Thishela ucoca nobe afundze indzaba kabili ngeliviki (kulandzisa ngetehlakalo). Tindzaba leticocwako tingentiwa
samdlalo kusetjentiswa kunyakata kwemtimba kanye netintfo letesekela inchazelo. Tindzaba tifundvwa encwadzini
lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso lapho bonkhe bantfwana bakwati kubona khona titfombe.
Ulalela tindzaba letimfisha, kulalandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso (sib. tindzaba letinemaciniso,
ticondziso, imibiko lecuketse lwati) lacocelwe yona nobe lafundvwe encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta
lanemifanekiso ngenhloso yekutitfokotisa
• Ulalela tindzaba (sib. Indlulamitsi yayitfola kanjani intsamo yayo lendze, kulandzisa ngemphilo abuye aphendvule imibuto
lekhombisa kuvisisa njengekutsi ‘Yayitfola njani intsamo yayo lendze indlulamitsi?’)
64 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
• Ucombela lokutawulandzela endzabeni nobe alandzise ngaye (sib. Ucabanga kutsi kutakwentekani nyalo kundlulamitsi?)
• Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba (sib. Ingabe uyitsandzile yini indzaba? Kungani? Kungani ungakayitsandzi?)
• Uphindze acoce indzaba
• Ulalela itheksthi lengemaciniso (sib. kulandzisa lokunemaciniso nobe umbiko locuketse lwati mayelana netindlovu abuye
aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa. Idlani indlovu? Isisebentiselani sisu sayo)
• Ngekusitwa nguthishela, ufinyeta itheksthi lelula lengemaciniso
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza emisebentini lengenhla:
• uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama (sib. kubukeka kwetilwane,
indzawo letihlala kuyo, njll)
• ucala kutfutfukisa kuvisisa abuye abe nelikhono lekusebentisa sakhi selulwimi lesilula kusimongcondvo selulwimi
lolukhulunywako loluvakalako (sib. emagama etintfo letibalekako naletingabaleki letinjengetindlovu/emanti; sikhatsi
sanyalo‘Umtimba wami ubuhlungu; sikhatsi lesengcile ‘Ngibone indlulamitsi’)
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki:
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta)
Liviki 1-5
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula (sib. ‘Nini …?’ Kungani?’)
• Ukhomba intfo lechazwe ngemlomo (sib. ‘Ngisilwane lesikhulu. Nginentsamo lendze. Ngikhona kudla emacembe lasetulu
esihlahleni. Ngiyini’)
Liviki 6-10
• Uphindze acoce indzaba ngemlomo
• Ubona titfombe letintsatfu kuleto letichazwe ngemlomo (sib. ‘Lihlobo. Lilanga liyashisa. Busika. Akunamacembe
etihlahleni./Yintfwasahlobo. Inyoni yakha sidleke sayo
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1:
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta)
• Ulalela itheksthi lengemaciniso njengekulandza ngemaciniso nobe umbiko lonelwati abuye aphendvule ngemlomo imibuto
yekuvisisa
• Unika sifinyeto semlomo lesilula lesinemisho lemitsatfu kuya kulemine yetheksthi lenemaciniso
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho aphendvula
imibuto/ticondziso letivela kuthishela (sib. ’Yini lena?’ ‘Ukhomba umboko wendlovu
CAPS 65
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 1
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Imisindvo (15 emaminithi ngeliviki)
Thishela ubuyeketa imisindvo yabongwaca labahamba ngababili nalabo labahamba ngabatsatfu, asebentisa
emagama bafundzi lasebavele bawati nobe emagama lasetjentiswa kakhulu. Nakangenisa ligama lelisha, ucinisekisa
kutsi bafundzi bayayivisisa inchazelo yalo babuye balisebentise emshweni. Wenta imisebenti yekuva ngetindlebe
ledzinga kutsi bafundzi bakhombe imisindvo yemagama labawatiko eLulwimini Lwekucala Lolwengetiwe.
Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-10 emaminithi) yentiwe liviki lonkhe. Lemisebenti ingaphindze ihlanganiswe
nemisebenti yekulalela, kukhuluma neKufundza.
Liviki 1 - 5
• Ukhomba budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba ngamunye, abona umehluko lokhona ekuphimisweni
kwemisindvo eLulwimini Lwasekhaya kanye naseLulwimini Lwekucala Lwekwengeta, sib. Sicoco - cat
• Ubona bongwaca labahamba ngababili abuye akhe emagama (sib. ‘sh’, ‘kh’, ‘ts’) (sib. sh-aya, kh-iya, ts-ela)
• Ubona emagama lanetijobelelo, sib. Malumekati, sitjana
• Ubona bongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. nhl, nts, ntj, ndl, njll)
• Wakha abuye aphimise emagama lamafisha lanabongwaca labahamba ngabatsatfu asebentisa imisindvo lefundziwe (sib.
intsaba, inhlanhla, indlondlo, njll)
Liviki 6 - 10
• Ubona bongwaca labahamba ngababili abuye akhe emagama (sib. ‘ph’, ‘ch’, ‘hl’; phela; chela; hlula)
• Wakha abuye aphimise emagama lamafisha lanabongwaca labahamba ngabatsatfu asebentisa imisindvo lefundziwe (sib.
inhlanhla, kuntjontja, intsambo njll)
Kufundza Ngekuhlanganyela (kwabelwe sikhatsi ngaphasi kwekulalela nekukhuluma)
Kufundza ngekuhlanganyela kungumsebenti wekufundza kanye nekulalela; ubuye uhlanganise nekukhuluma ngobe
bafundzi bakhuluma nathishela wabo ngetheksthi. EBangeni 3, Kufundza Ngekuhlanganyela kutawuchubeka,
kodvwa kutawuchubeka njangencenye yekulalela nekukhuluma
• Ufundza nathishela itheksthi lebhaliwe lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe lenye itheksthi lekhulisiwe),
asebentisa sihloko kucagela
• Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana nendzaba (sib. ‘Wenteni umfana esikolweni?’)
• Uchaza kutsi indzaba imente wativa njani, angagucukela kulolunye lulwimi nakunesidzingo
Kufundza Ngemacembu basitwa Nguthishela (Linanincane lesikhatsi 45 emaminithi, linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa
15 emaminithi ngeliviki)
Uma bothishela basebentisa linanikhulu lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bahlukanise liklasi
labo ngemacembu ekufundza lasihlanu alabanemakhono lafanako. Kumele basebentise indlela yekufundza lehlelwe
ngetigaba bacinisekise kutsi licembu ngalinye lisebenta ngetheksthi lesezingeni labo lekufundza (kubona emagama
ngaphandle kwemaphutsa lokusemkhatsini wa 90%-95%). Thishela kumele asebente nelicembu linye lusuku
ngalinye lokutsatsa emaminithi la-15. Ngesikhatsi asebenta nelicembu, lalabanye bafundzi batawufundza ngababili
nobe bafundze ngekutimela nobe bente imisebente lephatselene netheksthi yekufundza.
Uma bothishela basebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bente umsebenti
wekufundza ngekuhlanganyela lowentiwa liklasi lonkhe katsatfu ngeliviki.
• Ufundza nathishela ngekuphimisela encwadziniyakhe ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela. Loku kusho kutsi
lonkhe licembu lifundza nathishela indzaba lefanako nobe itheksthi lenemaciniso
• Usebentisa emasu lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya kute akhe umcondvo abuye aticaphele nakafundza (imisindvo,
tinkhombandlela tesimongcondvo, kuhlatiya sakhiwo, emagama lavamile)
• Ufundza ngekushelela nangekuphimisa lokuya ngekukhula
• Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza nakafundza ngekuphimisa
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo ngesikhatsi sekufundza ngekusitwa, ngekuhlanganyela nekufundza
ngekutimela
Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi bafundzi labakhululeke ngaso esikolweni kanye nasekhaya)
Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta
nabanesikhatsi eklasini, kwenta sibonelo, ngesikhatsi thishela asita licembu ngefundza, nobe uma bacedze
umsebenti ngaphambi kwesikhatsi. Kubalulekile kutsi litfuba lebalitfolako eklasini balisebentisele kutfutfukisa
kufundza kwabo. Bafundzi kumele bakhutsatwe futsi kufundza ekhaya njengemsebenti wasekhaya.
66 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
• Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye
• Ufundza tincwadzi ngekutimela ngetikhatsi tekufundza basitwa nguthishela kanye nemabhuku lanetitfombe
nemibhalotihumusho kanye netindzabatitfombe ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta letisekhoneni lekufundza eklasini
• Ufundza tinkondlo nemilolotelo letayelekile
• Usebentisa sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) kute atfole inchazelo
yemagama langawati
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki:
Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Wakha abuye aphimise emagama lamafisha lanabongwaca labahamba ngabatsatfu asebentisa imisindvo lefundziwe.
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1:
Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Ukhomba budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba ngamunye, abona umehluko lokhona ekuphimisweni
kwemisindvo eLulwimini Lwasekhaya kanye naseLulwimini Lwekucala Lwekwengeta, sib. Sicoco - cat
• Ubona bongwaca labahamba ngababili abuye akhe emagama (sib. ‘ph’, ‘ch’, ‘hl’; phela; chela; hlula)
• Wakha abuye aphimise emagama lamafisha lanabongwaca labahamba ngabatsatfu asebentisa imisindvo lefundziwe (sib.
inhlanhla, intsambo njll)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta)
Kufundza Ngekuhlanganyela
• Ufundza indzaba lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe lenye itheksthi lekhulisiwe ) nathishela, asebentisa sihloko
kucagela
• Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana nendzaba (sib. ‘Kwentekeni ngalesikhatsi indlulamitsi icala kunatsa emanti?’)
Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela
• Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela itheksthi lesezingeni lakhe
Kufundza Ngekutimela
• Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza ngekutimela
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1:
Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta)
Kufundza Ngekuhlanganyela
• Uphindze acoce indzaba nobe afinyete itheksthi lenemaciniso
Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela
• Ufundza tindzaba nathishela ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela ngalokusezingeni lakhe. Lonkhe licembu
lifundza indzaba lefanako
• Usebentisa emagama lavamile, imisindvo kanye nemakhono ekuvisisa kute akhe inchazelo
CAPS 67
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 1
KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
KUSETJENTISWA KWELULWIMI Kubhala:
Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki
Kusetjentiswa kwelulwimi: 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Imisebenti yekubhala Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi, Linanikhulu lesikhatsi1 li-awa ngeliviki)
Munye nobe mibili imisebenti lapho kusetjentiswa khona Linanikhulu lesikhatsi kanye nemsebenti munye lapho
kusetjentiswa khona Linanincane lesikhatsi
• Usebentisa emakhono ekubhala ngesandla lawafundziswe eLulwimini Lwasekhaya
• Ubhala tinhla letiya ngekuba lukhuni letinetihloko (sib. Tilwane Tasendle: tindlovu, tindlulamitsi, emabhubesi nemadvuba
• Ubhala itheksthi lelula (sib. likhadi lelusuku lwekutalwa)
• Ngekusitwa, ubhala lisethi lelilula leticondziso (sib. iresiphi)
• Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lasetayele
• Usebentisa luhlelo lwekubhala (kubhala luhlaka lwembhalo, kubhala, kuhlela bunjalo bemibhalo nekushicilela)
• Usebentisa timphawu tekubhala lesetivele tifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato
nabokhulumile)
• Upela emagama latayelekile ngendlela lefanele abuye etame kupela emagama langakatayeleki asebentisa lwati lwakhe
lwemisindvo
• Utakhela lwatimagama kanye nesichazamagama sakhe
• Usebentisa sichazamagama sebantfwana (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili)
Imisebenti yekusetjentiswa kwelulwimi (30 emaminithi ngeliviki)
Kulemisebenti bafundzi batawucala kugcila eluhlelweni lwelulwimi nasekusetjentisweni kwalo. Luhlelo lwelulwimi
kumele lufundziswe kusimongcondvo lesivakalako.
• Uvisisa abuye asebentise sikhatsi sanyalo lesilula
• Uvisisa abuye asebentise bunye nebunyenti (sib. ‘Kunencwadzi/kunetincwadzi etafuleni)
• Uvisisa abuye asebentise buniyo (sib. lingephandle lencwadzi )
• Ubuyeketa luhlelo lwelulwimi lolwentiwe ngalokungakahleleki emaBangeni R - 2
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kubhala: (lokubhalwako)
• Ngekusitwa, ubhala lisethi lelilula leticondziso
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1
Kubhala: (lokubhalwako)
• Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lesetayelekile
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako)
• Ubhala imibhalotihumusho yetitfombe asebentisa luhlaka: Kune ________. Kuneti ________.
• Ubhala imisho levakalako asebentisa buniyo ngaphandle kwekwenta emaphutsa
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1
Kubhala: (lokubhalwako)
• Ubhala imisho levakalako losesikhatsini sanyalo ngaphandle kwekwenta emaphutsa
68 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 2
KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
1 li-awa ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Liviki 1 - 5
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele silulumagama bente imisebenti
lebalwe lapha ngentasi. Yati kutsi letingcikitsi/tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje kuphela. Bothishela kumele
batikhetsele tabo tingcikitsi kuye ngesimo kanye netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu
tekufundza/emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letifanele ingcikitsi labayikhetsile.
Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi
basebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 1-5.
Liviki 6 - 10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letinsha letitabavumela kutsi bakwati kwakhela kuloko labakwente emavikini ekucala
lasihlanu. Letingcikitsi kumele tibavumele bakwati kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama
lesifundzisiwe. Letingcikitsi kumele tivumele thishela akwati kuvuselela takhi telulwimi letilula ngalesikhatsi achumana
nebafundzi ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta
Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi
basebentise Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 6-10. Kumele bachubeke bente imisebentiluhlolo
Loluhlelekile.
Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki)
Imisebenti iyashiyana ngebudze. Thishela kumele ente munye umsebenti lomudze nobe lemibili nobe lemitsatfu lemifisha
ngeliviki.
• Uyachubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
letinjengaleti ‘Kuhlanyela Tintfo’
• Ulandzela ticondziso (sib. Gcwalisa umhlabatsi ebhodweni. Ubuye ufake inhlanyelo. Vala inhlanyelo ngemhlabatsi
lomncanyana. Nisela inhlanyelo.’)
• Unika ticondziso letilula (sib. ‘Nyalo nisela inhlanyelo.’)
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula (sib. ‘Nini …?’ ‘Kungani …?’ ‘Ini’? (Ucabanga kutsi inhlanyelo itawukhula ibe yini)
• Ucela kucaciselwa (sib. ‘Angivisisi. Ngicela uphindze uchaze futsi.’)
• Uphendvula aphindze acele lokutsite (sib. Ngingasisebentisa yini sichazamagama sakho, ngiyacela nebakitsi?’
• Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha letiphatselene nesihloko lesetayelekile (sib. Bangani babo kanye naloko
labakwentako)
• Ubona intfo lechazwe ngemlomo (sib. ‘Ngimncane futsi ngicinile. Nawunginika umhlabatsi nemanti, ngikhula ngibe
sitfombo. Ngiyini mine?’
• Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso latinikwe nguthishela (sib. ‘Yini loyibona esitfombeni? Ngitjele
kutsi ubonani esitfombeni).’
• Ulalela kulandzisa lokulula (sib. thishela ucoca ngesitfombo lesimilako. Ngicala ngokugcwalisa umhlabatsi ebhodweni.
Bese ngifaka inhlanyelo ebhodweni ivalwe ngumhlabatsi. Ngemuva kwaloko nginisele inhlanyelo. Ngase ngiyibukela
ikhula)
• Ulandzisa tehlakalo letilula ngemlomo (sib. ucoca ngekuhlanyela inhlanyelo nekuhlanyela sitjalo)
• Uvisisa abuye asebentise takhi telulwimi letikusimongcondvo (sib. sikhatsi lesengcile “Nginisele sitjalo; bondzaweni:
Ngifaka inhlanyelo ebhodweni.”)
• Ubamba ngenhloko aphindze ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo lenemnyakato kanye netingoma (sib. Sitawuhlanyela
emabhontjisi engadzini yetfu)
• Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Ngibona ngeliso lami lelincane)
Kulalela nekukhuluma lokugcilwe kuko (30 emaminithi ngeliviki)
Ulalela tindzaba lacocelwe tona naletifundziwe (Kufundza Ngekuhlanganyela)
Thishela ucoca nobe afundze indzaba kabili ngeliviki (nobe kulandzisa ngetehlakalo) kuye ngesikhatsi lesikhona.
Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa kunyakata kwemtimba kanye netintfo letesekela inchazelo.
Tindzaba tifundvwa encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso lapho bonkhe bantfwana
batawukwati kubona titfombe.
Ulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso (sib. kulandzisa ngemaciniso, ticondziso,
imibiko lecuketse lwati lacocelwe lona nobe lafundvwe encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso
ngenhloso yekutitfokotisa
CAPS 69
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
• Ulalela tindzaba (sib. Lizimu nemntfwana), alandzise ngaye abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa njengekutsi
‘Lamtfola njani lizimu umntfwana?’)
• Ucombela lokutawulandzela endzabeni nobe alandzise ngaye (sib. Ucabanga kutsi kutakwentekani nyalo?)
• Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba (sib. Ingabe uyitsandzile yini indzaba? Kungani? Kungani ungakayitsandzi?)
• Uphindze acoce indzaba
• Ulalela itheksthi lengemaciniso njengekulandzisa lokunemaciniso nobe umbiko locuketse lwati, sib. Titjalo letikhulako
abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa, sib. Yini loyidzingako kute uhlanyele sitfombo?)
• Ngekusitwa nguthishela, ufinyeta itheksthi lelula lengemaciniso
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaaz emisebentini lengenhla:
• Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama (sib. Kuchaza inchubo –
umjikeleto wemphilo)
• ucala kutfutfukisa kuvisisa abuye abe nelikhono lekusebentisa sakhi selulwimi lesilula kusimongcondvo selulwimi
lolukhulunywako loluvakalako (sib. emagama etintfo letibalekako naletingabaleki ‘letinjengenhlanyelo’/’emanti’; tandziso-
ekhatsi ebhodweni)
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki:
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta)
Liviki 1 - 5
• Ukhuluma ngesitfombe
• Ubamba lichaza etingcocweni lemfisha letiphatselene nesihloko lesetayelekile
Liviki 6 - 10
• Ulalela kulandzisa ngemlomo lokulula
• Ulandzisa lokulula ngemlomo
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 2:
Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta)
• Ulalela itheksthi lengemaciniso abuye aphendvule ngemlomo imibuto yekuvisisa
• Ukhombisa kuvisisa kwesilulumagama setemlomo ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho
aphendvula imibuto/ticondziso letivela kuthishela (sib. ’Yini lena?’ ‘Ukhomba timphandze)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 3:
Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta)
• Ulalela indzaba abuye ayicoce
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho aphendvula
imibuto/ticondziso letivela kuthishela (sib. ’Yini lena?’ ‘Ukhomba timphandze’)
70 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 2
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Imisindvo (15 emaminithi ngeliviki)
Thishela ubuyeketa imisindvo lenetinhlavu letintsatfu, asebentisa emagama bafundzi labawatiko. Nakangenisa
ligama lelisha, ucinisekisa kutsi bafundzi bayayivisisa inchazelo yalo babuye balisebentise emshweni. Ubanika
imisebenti lebatayilalela ledzinga bafundzi bakhombe imisindvo lenemvulelwano. Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-
10 emaminithi) yentiwe liviki lonkhe. Lemisebenti ingaphindze ihlanganiswe nemisebenti yekulalela, yeKukhuluma
neKufundza.
Liviki 1 - 5
• Ubona imisindvo lenabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. ntf, nkh, nhl, ndl, ndv; intfombatane, inkhosi, inhlanhla,
indlulamitsi, indvuna)
• Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. hlela, dlala, intfombatane, inkhosi)
• Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Uhlela umsebenti wakhe, Intfombatane iyagijima; Tintsetse
tigcwele esigangeni)
Liviki 6 -10
• Ubona emagama lanemvumelwano etingomeni, kumilolotelo netinkodlo ( sib.
• Wakha emagama asebentisa imisindvo lenabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. intfo, inkhomo, inhlama, indlela,
indvodza;)
• Uhlukanisa ngemalunga emagama lanemisindvo lenabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. i-ntf-o, intfo; i-ndv-odza,
indvodza)
• Wakha imisho asebentisa emagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Intfombi yakhe ikhona; Uhamba nendvodza yakhe)
Kufundza Ngekuhlanganyela ( kwabelwe sikhatsi ngaphasi kwekulalela nekukhuluma )
Kufundza ngekuhlanganyela kungumsebenti wekufundza kanye nekulalela; ubuye uhlanganise nekukhuluma ngobe
bafundzi bakhuluma nathishela wabo ngetheksthi. EBangeni 3, Kufundza Ngekuhlanganyela kutawuchubeka,
kodvwa kutawuchubeka njengencenye yekulalela nekukhuluma
• Ufundza nathishela itheksthi lebhaliwe lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe lenye itheksthi lekhulisiwe),
asebentisa sihloko kucagela
• Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana nendzaba (sib. ‘Ngubani logijimise inja?’)
• Uchaza kutsi indzaba imente wativa njani, angantjintja lulwimi nakunesidzingo
Kufundza Ngemacembu basitwa Nguthishela (Linanincane lesikhatsi 45 emaminithi, Linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15
emaminithi ngeliviki)
Uma bothishela basebentisa Linanikhulu lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bahlukanise liklasi
labo ngemacembu ekufundza lasihlanu alabanemakhono lafanako. Kumele basebentise indlela yekufundza lehlelwe
ngetigaba bacinisekise kutsi licembu ngalinye lisebenta ngetheksthi lesezingeni labo lekufundza (kubona emagama
ngaphandle kwemaphutsa lokusemkhatsini wa 90%-95%). Thishela kumele asebente nelicembu linye lilanga
ngalinye lokutsatsa emaminithi la-15. Ngesikhatsi asebenta nelicembu, lalabanye bafundzi batawufundza ngababili
nobe bafundze ngekutimela nobe bente imisebenti lephatselene netheksthi yekufundza.
Uma bothishela basebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bente umsebenti
wekufundza ngekuhlanganyela lowentiwa liklasi lonkhe katsatfu ngeliviki.
• Ufundza nathishela ngekuphimisela encwadzini ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela. Loku kusho kutsi lonkhe
licembu lifundza nathishela indzaba lefanako nobe itheksthi lengemaciniso
• Usebentisa emasu lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya kute akhe umcondvo abuye aticaphele nakafundza (imisindvo,
tinkomba tesimongcondvo, kuhlatiya sakhiwo, emagama lavamile)
• Ufundza ngekushelela nangekuphimisa lokuya ngekukhula
• Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza nakafundza ngekuphimisa
• Uchubeka nekwakha silulumagama lesivamile ngesikhatsi sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela,
ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela
Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi bafundzi labakhululeke ngaso esikolweni kanye nasekhaya)
CAPS 71
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta
nabanesikhatsi eklasini, kwenta sibonelo, ngesikhatsi thishela asita licembu ngefundza, nobe uma bacedze
umsebenti ngaphambi kwesikhatsi. Kubalulekile kutsi litfuba lebalitfolako eklasini balisebentisele kutfutfukisa
kufundza kwabo. Bafundzi kumele bakhutsatwe futsi kufundza ekhaya njengemsebenti wasekhaya.
• Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye
• Ufundza tincwadzi ngekutimela ngetikhatsi tekufundza basitwa nguthishela kanye nemabhuku lanetitfombe
nemibhalotihumusho kanye netindzabatitfombe ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta letisekhoneni lekufundza eklasini
• Ufundza tinkondlo nemilolotelo letayelekile
• Usebentisa sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) kute atfole inchazelo
yemagama langawati
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki:
Imisindvo: (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Uhlela umsebenti wakhe, Intfombatane iyagijima; Ngihlangene
nendlovu itolo)
• Ubona imisindvo lenabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. ntf, nkh, nhl, ndl, ndv; intfombatane, inkhosi, inhlanhla,
indlulamitsi, indvuna)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 2:
Imisindvo: (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Ubona emagama lanemvumelwano etingomeni, kumilolotelo netinkodlo ( sib.
• Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. hlela, dlala, intfombatane, inkhosi)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 3:
Imisindvo: (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Uhlukanisa ngemalunga emagama lanemisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. i-ntf-o, intfo; i-ndv-odza,
indvodza)
• Wakha imisho asebentisa emagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Intfombi yakhe ikhona; Uhamba nendvodza yakhe)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta)
Kufundza Ngekuhlanganyela
• Uphendvula imibuto lemifisha yetemlomo lemayelana nethektshi
• Uphindze acoce incenye yendzaba ngekusitwa nguthishela
Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela
• Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile
Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta)
Kufundza Ngekuhlanganyela
• Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana nendzaba nobe netheksthi lengemaciniso (sib. ‘Yini intfo yekucala leyenteka
ebhontjisini nalikhula?’)
Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela
• Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe
Kufundza ngababili/Ngekutimela
Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza ngekutimela
72 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 2
KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
KUSETJENTISWA KWELULWIMI Kubhala:
Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki
Kusetjentiswa kwelulwimi: 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Imisebenti yekubhala ( Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi, Linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa ngeliviki )
Munye nobe mibili imisebenti lapho kusetjentiswa khona Linanikhulu lesikhatsi kanye nemsebenti munye lapho
kusetjentiswa khona Linanincane lesikhatsi
• Usebentisa emakhono ekubhala ngesandla lawafundziswe eLulwimini Lwasekhaya
• Ubhala tinhla letiya ngekuba lukhuni letinetihloko (sib. Tintfo letidzingwa titjalo: emanti, umhlabatsi, umoya, lilanga
• Ubhala itheksthi lelula (sib. likhadi lelusuku lwekutalwa)
• Ngekusitwa, ubhala lisethi leticondziso (sib. iresiphi)
• Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lasetayele
• Uhlelembisa lwati eshadini, ethebulini nobe kubhagrafu (sib. Umjikeleto wemphilo yesitjalo)
• Usebentisa luhlelo lwekubhala (kubhala luhlaka lwembhalo, kubhala, kuhlela bunjalo bembhalo kanye nekushicilela)
• Usebentisa timphawu tekubhala lesetivele tifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato
nabokhulumile)
• Upela emagama latayelekile ngendlela lefanele abuye etame kupela emagama langakatayeleki asebentisa lwati lwakhe
lwemisindvo
• Utakhela silulumagama kanye nesichazamagama sakhe
• Usebentisa sichazamagama sebantfwana (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili)
Imisebenti yekusetjentiswa kwelulwimi (30 emaminithi ngeliviki)
Kulemisebenti bafundzi batawucala kugcila eluhlelweni lwelulwimi nasekusetjentisweni kwalo. Luhlelo lwelulwimi
kumele lufundziswe kusimongcondvo lesivakalako.
• Uvisisa abuye asebentise sikhatsi sanyalo lesichubekako
• Emagama etintfo letibalekako naletingabaleki (sib. Emabhodlela/emanti)
• Ubuyeketa luhlelo lwelulwimi lolwentiwe ngalokungakahleleki emaBangeni R kuya ku 2
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kubhala: (lokubhalwako)
• Uhlelembisa lwati eshadini, ethebulini nobe kubhagrafu
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2
Kubhala: (lokubhalwako)
• Ubhala indzima lenemisho lesitfupha kuya kulesiphohlongo ngesihloko lasetayele
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 3
• Ngekusitwa, ubhala lisethi leticondziso letilula (sib. Iresiphi)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako)
• Ubhala imisho levakalako asebentisa emagama etintfo letibalekako naletingabaleki ngalokungenamaphutsa
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 2
Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako)
• Ucedzela imisho asebentisa sikhatsi sanyalo lesichubekako
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 3
Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako)
• Ubhala imisho levakalako lesesikhatsini sanyalo lesichubekako ngalokungenamaphutsa
CAPS 73
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 3
KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
1 li-awa ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Liviki 1 - 5
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele silulumagama babuye bente
imisebenti lebalwe lapha ngentasi. Yati kutsi letingcikitsi/tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje kuphela. Bothishela
kumele batikhetsele tabo tingcikitsi kuye ngesimo kanye netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi
letinkhulu tekufundza/emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letifanele ingcikitsi labayikhetsile.
Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona
Bothishela kumele bahlole bafundzi basebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 1-5.
Liviki 6 - 10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letinsha letitabavumela kutsi bakwati kwakhela kuloko labakwentile emavikini ekucala
lasihlanu. Letingcikitsi kumele tibavumele bakwati kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama
lesifundzisiwe. Letingcikitsi kumele tivumele thishela akwati kuvuselela takhi telulwimi letilula ngalesikhatsi achumana
nebafundzi ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta
Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi
basebentise Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 6-10. Kumele bachubeke bente imisebentiluhlolo
Loluhlelekile.
Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki)
• Uyachubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
letinjengaleti ‘Kwenta Tintfo’
• Ulandzela ticondziso (sib. ‘Udzinga emaphepha, emakokipeni, sikelo kanye netsambo yekubopha imaskhi. Cala
ngekudvweba simo sebuso bakho. Landzela …. njll)
• Unika ticondziso letilula (sib. ‘Yipende ngembala lomtfubi)’
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula (sib. ‘Nini …?’ ‘Kungani …?’ ‘Uyenta njani’? (Uyenta njani imaskhi letfusako?)
• Ucela kucaciselwa (sib. ‘Angivisisi. Ngicela ungisite.’)
• Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha letiphatselene nesihloko lesetayelekile (sib. kwentekani emmangweni)
• Ubona intfo lechazwe ngemlomo (sib. ubeka titfombe ngekulandzelana ngemuva kwekulandzela ticondziso tekwenta
imaskhi)
• Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso latinikwe nguthishela (sib. ‘Yini loyibona esitfombeni? Ngitjele
kutsi ubonani esitfombeni.’)
• Ulalela kulandzisa lokulula (sib. thishela ukhuluma ngekutsi yentiwa njani imaskhi: Ngicale ngekudvweba simo sebuso
bami. Ngase ngidvweba emehlo, imphumulo kanye nemlomo, njll)
• Ulandzisa ngetehlakalo letilula (sib. ukhuluma ngekwenta imaskhi)
• Uvisisa abuye asebentise takhi telulwimi ngendlela lolusetjentiswe ngayo (sib. ukhombisa sabito sekukhomba: ‘Nginike
leya nyama’)
• Ubeamba ngenhloko aphindze ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo lenemnyakato kanye netingoma (sib. ‘Kunesipoko
endlini’)
• Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Ngibuka ngeliso lami lelincane …...
Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma (30 emaminithi ngeliviki)
Ulalela tindzaba lacocelwe tona kanye naletifundziwe (Kufundza Ngekuhlanganyela)
Thishela ucoca nobe afundze indzaba kabili ngeliviki (kulandzisa ngetehlakalo). Tindzaba leticocwako tingentiwa
samdlalo kusetjentiswa kunyakata kwemtimba kanye netintfo letesekela inchazelo. Tindzaba tifundvwa encwadzini
lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso lapho bonkhe bantfwana batawukwati kubona titfombe.
Ulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso (sib. tindzaba letinemaciniso, ticondziso,
imibiko lecuketse lwati) lacocelwe yona nobe lafundvwe encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso
ngenhloso yekutitfokotisa
• Ulalela tindzaba (sib. Sipoko lesinebungani, nekulandzisa ngemphilo abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa
njengekutsi ‘Bantfu bangasibona yini sipoko lesinebungani?’)
• Ucombela lokutawulandzela endzabeni nobe alandzise ngaye (sib. Ucabanga kutsi kutawulandzelani?)
• Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba (sib. Ingabe uyitsandzile yini indzaba? Kungani? Kungani ungakayitsandzi?)
• Uphindze acoce indzaba
74 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
• Ulalela itheksthi lengemaciniso njengetheksthi leveta kulandzelana kwetehlakalo (sib. yentiwa njani imaskhi abuye
aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa. Udzingani kute wente imaskhi)
• Ngekusitwa nguthishela, unika sifinyeto setheksthi lelula lenemaciniso
Kutfutfukiswa kwelwati nesilulumagama
Ngekubamba lichaza emisebentini lengenhla:
• uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama (sib. kuchaza inchubo, kwenta
tintfo)
• Ucala kutfutfukisa kuvisisa abuye abe nelikhono lekusebentisa sakhi selulwimi lesilula kusimongcondvo
selulwimi lolukhulunywako loluvakalako (sib. sikhatsi lesengcile; emagama etintfo letibalekako naletingabaleki:
‘emamaskhi’/’liphepha’; tintfo
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta)
Liviki 1-5
• Ulandzela abuye anike ticondziso
Liviki 6-10
• Ulalela kulandzisa ngemlomo lokufisha
• Unika kulandzisa ngemlomo lokufisha
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 4:
Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta)
• Ulalela indzaba abuye aphendvule ngemlomo imibuto lekhombisa kuvisisa
• Uphindze acoce indzaba
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho aphendvula
imibuto/ticondziso letivela kuthishela (sib. ‘Kuyini loku?’ ‘Khomba sipoki.’)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 5:
Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta)
• Ulandzisa ngemlomo ngaloko lokusandza kwenteka emphilweni yakhe
CAPS 75
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 3
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Imisindvo (15 emaminithi ngeliviki)
Thishela ubuyeketa imisindvo yabongwaca labahamba ngababili nalabahamba ngabatsatfu. Nakangenisa ligama
lelisha, ucinisekisa kutsi bafundzi bayayivisisa inchazelo yalo babuye balisebentise emshweni. Wenta imisebenti
labatayilalela ledzinga kutsi bafundzi babone umehluko emkhatsini wekupela nekuphimisa emagama elulwimini
lwasekhaya naselulwimini lwekwengeta. Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-10 emaminithi) yentiwe liviki lonkhe.
Lemisebenti ingaphindze ihlanganiswe nemisebenti yekulalela yekukhuluma kanye neKufundza.
Liviki 1 - 5
• Ubona imisindvo yabongwaca lesekucaleni kweligama (sib. Themba, Phakamani)
• Ubona abuye akhe emagama asebentisa imisindvo yabongwaca labahamba ngababili (sib. hl, dl, kh, bh, tf; hlela, dlala,
khipha, lutfo, njll)
• Ubona imisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. ntf, nkh, nhl, ndl, ndv; inhlanyelo, indlulamitsi, tindvonga)
• Ubona umehluko emkhatsini webudlelwane bemisindvo nekupela emagama eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini
Lwekwengeta ( Pheka – Philip)
• Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Uhlela umsebenti wakhe, Udlala libhola; Intfombatane iyagijima;
Sipho unenhlanhla)
Liviki 6 - 10
• Ubona imisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. ntf, nkh, nhl, ndl, ndv; intfombatane, inkhosi, inhlanhla,
indlulamitsi, indvuna)
• Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. hlela, dlala, intfombatane, inkhosi)
• Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib.i –ndza-wo, i-ndle-la)
• Wakha imisho asebentisa emagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Bomake belitsango bavunulile; Themba uhlala
eMgobodzi )
Kufundza Ngekuhlanganyela (kwabelwe sikhatsi ngaphasi kwekulalela nekukhuluma)
Kufundza ngekuhlanganyela kungumsebenti wekufundza kanye nekulalela; ubuye uhlanganise nekukhuluma ngobe
bafundzi bakhuluma nathishela wabo ngetheksthi. Ebangeni le -3, Kufundza Ngekuhlanganyela kutawuchubeka,
kodvwa kutawuchubeka njengencenye yekulalela nekukhuluma
• Ufundza nathishela itheksthi lebhaliwe lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe lenye itheksthi lekhulisiwe),
asebentisa sihloko kucagela
• Uphendvula imibuto lesebaleni lephatselene nendzaba (sib. ‘Bantfu bangasibona yini sipoko lesinebungani?’)
• Uchaza kutsi indzaba imente wativa njani, angantjintja lulwimi nakunesidzingo
Kufundza Ngemacembu basitwa Nguthishela ( Linanincane lesikhatsi 45 emaminithi, Linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15
emaminithi ngeliviki)
Uma bothishela basebentisa Linanikhulu lesikhatsiseLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bahlukanise liklasi
labo ngemacembu ekufundza lasihlanu alabanemakhono lafanako. Kumele basebentise indlela yekufundza lehlelwe
ngetigaba bacinisekise kutsi licembu ngalinye lisebenta ngetheksthi lesezingeni labo lekufundza (kubona emagama
ngaphandle kwemaphutsa lokusemkhatsini wa 90%-95%). Thishela kumele asebente nelicembu linye lilanga
ngalinye lokutsatsa emaminithi la -15. Ngesikhatsi asebenta nelicembu, lalabanye bafundzi batawufundza ngababili
nobe bafundze ngekutimela nobe bente imisebenti lephatselene netheksthi yekufundza.
Uma bothishela basebentisa Linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bente umsebenti
wekufundza ngekuhlanganyela lowentiwa liklasi lonkhe katsatfu ngeliviki.
• Ufundza nathishela ngekuphimisela encwadzini yakhe ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela. Loku kusho kutsi
lonkhe licembu lifundza nathishela indzaba lefanako nobe itheksthi lengemaciniso
• Usebentisa emasu lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya kute akhe umcondvo abuye aticaphele nakafundza (imisindvo,
tinkhombandlela tesimongcondvo, kuhlatiya sakhiwo, emagama lavamile)
• Ufundza ngekushelela nangekuphimisa lokuya ngekukhula
• Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza nakafundza ngekuphimisa
• Uchubeka nekwakha silulumagama lesivamile ngesikhatsi sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela,
ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela.
76 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi bafundzi labakhululeke ngaso esikolweni kanye nasekhaya)
Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta
nabanesikhatsi eklasini, kwenta sibonelo, ngesikhatsi thishela asita licembu ngefundza, nobe uma bacedze
umsebenti ngaphambi kwesikhatsi. Kubalulekile kutsi litfuba lebalitfolako eklasini balisebentisele kutfutfukisa
kufundza kwabo. Bafundzi kumele bakhutsatwe futsi kufundza ekhaya njengemsebenti wasekhaya.
• Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye
• Ufundza tincwadzi ngekutimela ngetikhatsi tekufundza basitwa nguthishela kanye nemabhuku lanetitfombe
nemibhalotihumusho kanye netindzabatitfombe ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta letisekhoneni lekufundza eklasini
• Ufundza tinkondlo nemilolotelo letayelekile
• Usebentisa sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) kute atfole inchazelo
yemagama langawati
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Ubona umehluko emkhatsini wekuphimisa nekupela emagama ngelulwimi Lwasekhaya nangelulwimi Lwekwengeta (sib.
Licici - cat )
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile:
Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Ubona imisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. ntf, nkh, nhl, ndl, ndv; intfombi, inkhomo, inhlama indlu,
indvuku)
• Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. hlela, dlala, intfombatane, inkhosi)
• Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. i-nyo-ka, si-lwa-ne )
• Wakha imisho asebentisa emagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Emantfombatane abasa umlilo; Sipho uhamba
nebangani bakhe)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile:
Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Ubona imisindvo yabongwaca lesekucaleni kweligama (sib. Themba, Phakamani)
• Uhlahlela emagama abe ngemalunga ( sib. Li-tsa-nga, si-hla-hla )
• Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta)
Kufundza Ngekuhlanganyela
• Uphendvula imibuto lemifisha yetemlomo lephatselene netheksthi
• Uphindze acoce incenye yendzaba ngekusitwa nguthishela
Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela
• Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile:
Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta)
Kufundza Ngekuhlanganyela
• Uphendvula imibuto lesebaleni lephatselene nendzaba nobe netheksthi lengemaciniso (sib. ‘Bantfu bangasibona sipoko
lesinebungani?’ ‘Kungani bangakwati kubona sipoko lesinebungani?’)
Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela
• Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe
Kufundza ngababili/Ngekutimela
• Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza ngekutimela
CAPS 77
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 3
KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
KUSETJENTISWA KWELULWIMI Kubhala:
Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki
Kusetjentiswa kwelulwimi: 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Imisebenti yekubhala (Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi, Linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa ngeliviki)
Munye nobe mibili imisebenti lapho kusetjentiswa khona Linanikhulu lesikhatsi kanye nemsebenti munye lapho
kusetjentiswa khona Linanincane lesikhatsi
• Usebentisa emakhono ekubhala ngesandla lawafundziswe eLulwimini Lwasekhaya
• Ubhala tinhla letiya ngekuba lukhuni letinetihloko (sib. Tintfo lotidzingako kute wente imaskhi: liphepha, emakokipeni, sikelo
nentsambo)
• Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lasetayelekile
• Uhlelembisa lwati eshadini, ethebulini nobe kubhagrafu (sib. indzaba yekwenta imaskhi)
• Ngekusitwa, ubhala alandzise ngemphilo yakhe (sib. ‘Ngente imaskhi itolo. Ngicale ngeku …… Ngalandzela nge ……
Kwalandzela …… Ngagcina nge ….)
• Usebentisa luhlelo lwekubhala (kubhala luhlaka lwembhalo, kubhala nekuhlela bunjalo bembhalo)
• Usebentisa timphawu tekubhala lesetivele tifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato
nabokhulumile)
• Upela emagama latayelekile ngendlela lefanele abuye etame kupela emagama langakatayeleki asebentisa lwati
lwemisindvo
• Usebentisa sikhatsi lesengcile ngalokungenamaphutsa
• Utakhela sichazamagama sakhe
• Usebentisa sichazamagama sebantfwana (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili)
Imisebenti yekusetjentiswa kwelulwimi (30 emaminithi ngeliviki)
Kulemisebenti bafundzi batawucala kugcila eluhlelweni lwelulwimi nasekusetjentisweni kwalo. Luhlelo lwelulwimi
kumele lufundziswe kusimongcondvo lesivakalako.
• Uvisisa abuye asebentise sikhatsi lesengcile lesilula (sib. ‘Itolo ngente imaskhi’)
• Uvisisa abuye asebentise emagama etintfo letibalekako naletingabaleki (buyeketa)
• Uvisisa abuye asebentise tibanjalo (sib. umuntfu/ngumuntfu, umntfwana/ngumntfwana)
• Ubuyeketa luhlelo lwelulwimi lolwentiwe ngalokungakahleleki emaBangeni R kuya ku 2
78 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kubhala: (lokubhalwako)
• Uhlelembisa lwati eshadini, ethebulini nobe ebhagrafini (sib. indzaba yekwenta imaskhi)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile:4
Kubhala: (lokubhalwako)
• Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lasetayele
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile:5
lokuhlelekile we-5
• Ubhala alandzise ngemphilo yakhe
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako)
• Ubhala imisho levakalako asebentisa emagama etintfo letibalekako naletingabaleki ngalokungenamaphutsa
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile:4
Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako)
• Ucedzela imisho lesesikhatsini lesengcile
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile:5
Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako)
• Ubhala imisho levakalako lesesikhatsini lesengcile ngalokungenamaphutsa
CAPS 79
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 4
KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
1 li-awa ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Liviki 1-5
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele silulumagama babuye bente
imisebenti lebalwe lapha ngentasi. Yati kutsi letingcikitsi/tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje kuphela. Bothishela
kumele batikhetsele tabo tingcikitsi kuye ngesimo kanye netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi
letinkhulu tekufundza/emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letifanele ingcikitsi labayikhetsile.
Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona
Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi
basebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 1-5.
Liviki 6-10
Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letinsha letitabavumela kutsi bakwati kwakhela kuloko labakwentile emavikini ekucala
lasihlanu. Letingcikitsi kumele tibavumele bakwati kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama
lesifundzisiwe. Letingcikitsi kumele tivumele thishela akwati kuvuselela takhi telulwimi letilula ngalesikhatsi achumana
nebafundzi ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta
Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi
basebentise Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 6-10. Kumele bachubeke bente imisebentiluhlolo
Loluhlelekile ekupheleni kwethemu.
Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki)
Imisebenti iyashiyana ngebudze. Thishela kumele ente munye umsebenti lomudze nobe lemibili nobe lemitsatfu lemifisha
ngeliviki.
• Uyachubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko
letinjengaleti ‘Titfutsi’
• Ulandzela abuye anike ticondziso
• Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula (sib. ‘Nini …?’ ‘Kungani …?’ ‘njani …’? (Uhamba ngani kuya esikolweni)
• Ucela kucaciselwa (sib. Tichazani ‘tekutfutsa?’)
• Uphendvula aphindze acele (sib. Ngingayisebentisa yini irula yakho, ngiyacela nebakitsi?’
• Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha letiphatselene nesihloko lesetayelekile (sib. luhambo lwabo loluya esikolweni)
• Ubona intfo lechazwe ngemlomo (sib. ‘Yimoto. Yinkhulu futsi yindze. Itfwala tintfo kusukela embonini kuya esuphamakethe.
Iyini?’)
• Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso latinikwe nguthishela (sib. ‘Uyasibona yini sitimela esitfombeni?
Ngikhombise sitimela.')
• Ulalela abuye anike kulandzisa lokulula ngemlomo (sib. luhambo lwami loluya esikolweni lamuhla)
• Uvisisa abuye asebentise takhi telulwimi kusimongcondvo
• Ubamba ngenhloko aphindze ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo lenemnyakato kanye netingoma (sib. Emasondvo ebhasi
ayajikeleta)
• Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Umdlalo weliketani – thishela uphimisa umsindvo bese ukhomba umntfwana lokumele
acabange ngeligama lelicala ngaloyo msindvo; umntfwana usho lelo ligama, thishela ukhomba lomunye umntfwana, njll)
Kulalela nekukhuluma lokugcilwe kuko (30 emaminithi ngeliviki)
Ulalela tindzaba lacocelwe tona naletifundziwe (Kufundza Ngekuhlanganyela)
Thishela ucoca nobe afundze indzaba kabili ngeliviki (nobe kulandzisa ngetehlakalo) kuye ngesikhatsi lesikhona.
Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa kunyakata kwemtimba kanye netintfo letesekela inchazelo.
Tindzaba tifundvwa encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso lapho bonkhe bantfwana
bakwati kubona khona titfombe.
Ulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso (sib. tindzaba letinemaciniso, ticondziso,
imibiko lecuketse lwati) lacocelwe yona nobe lafundvwe encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso
ngenhloso yekutitfokotisa
• Ulalela tindzaba (sib. Indlovu nentfutfwane), nekulandzisa ngemphilo abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa
njengekutsi ‘Beyitfukutseliswe yini indlovu?’)
• Ucombela lokutawulandzela endzabeni nobe alandzise ngaye (sib. Ucabanga kutsi kutawulandzelani?)
80 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
• Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba (sib. Ingabe uyitsandzile yini indzaba? Kungani? Kungani ungakayitsandzi?)
• Uphindze acoce indzaba
• Ulalela itheksthi lengemaciniso (sib. ‘Titfutsi’ ) abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa. Bala tinhlobo tetitfutsi
letintsatfu
• Ngekusitwa nguthishela, ufinyeta itheksthi lelula lengemaciniso
Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi
Ngekubamba lichaza emisebentini lengenhla:
• uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama (sib. kucatsanisa)
• ucala kutfutfukisa kuvisisa abuye abe nelwati lekusebentisa sakhi selulwimi lesilula kusimongcondvo selulwimi
lolukhulunywako loluvakalako (sib. sikhatsi sanyalo nesikhatsi lesengcile; emagama etintfo letibalekako naletingabaleki
‘letinjengetimoti’/’titfutsi’; takhi: bondzaweni, edolobheni, tiphawulo leticatsanisako: kakhulu, kakhudlwana)
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo lokungakahleleki:
Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta)
Liviki 1-5
• Ukhuluma ngesitfombe
• Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha letiphatselene nesihloko lesetayelekile
Liviki 6-10
• Ulalela indzaba abuye aphendvule ngemlomo imibuto lekhombisa kuvisisa
• Uphindze acoce indzaba
Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile:
Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta)
• Ulalela itheksthi lengemaciniso abuye aphendvule ngemlomo imibuto lekhombisa kuvisisa
• Unika sifinyeto lesilula sethektshi
• Ukhombisa kuvisisa silulumagama ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho aphendvula imibuto/
ticondziso letivela kuthishela (sib. ‘Kuyini loku?’ ‘Akhombe umboko wendlovu’)
CAPS 81
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU 4
KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Imisindvo (15 emaminithi ngeliviki)
Thishela ubuketa imisindvo lenetinhlavu letintsatfu abuye etfule imisindvo lelula lenetinhlavu letine. Nakangenisa
ligama lelisha, ucinisekisa kutsi bafundzi bayayivisisa inchazelo yalo babuye balisebentise emshweni. Ematheksthi
eKufundza Ngekuhlanganyela asetjentiselwa kukhomba tijobelelo letehlukene. Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-
10 emaminithi) yentiwe liviki lonkhe. Lemisebenti ingaphindze ihlanganiswe nemisebenti yekulalela nekukhuluma
kanye neKufundza.
Liviki 1-5
• Ubuketa imisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu lefundvwe ethemini yesitsatfu (sib. ndl, ndv, ngw, dlw, khw, njw,
nsw, nch, nkh, nsh, ncw, njll)
• Uhlahlela emagama lanabongwaca labahamba ngabatsatfu abe ngemalunga (sib. i-ndl-ela, indlela; i-ngw-e, ingwe; um-
dlw-ane, umdlwane)
• Ubona bongwaca labahamba ngabane(sib. nftw, nkhw, ndlw, ntjw; intfwala, sinkhwa, indlwana, lintjwele)
• Uhlahlela emagama lanabongwaca labane abe ngemalunga (sib. i-intfw-ala, intfwala; si-nkhw-a, sinkhwa; i-ndlw-ana,
indlwana; li-ntjw-ele, lintjwele)
• Wakha imisho ngemagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Uhamba endleleni, Ingwe inemabala; Ulunywa yintfwala,
Ngidle sinkhwa ebusuku)
Liviki 6-10
• Ubona emagama lahlobene (sib. Uhambile, usebentile)
• Ubona abuye asebentise tijobelelo (sib. Indlovukati, babekati, indlwana)
• Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe
Kufundza Ngekuhlanganyela (kwabelwe sikhatsi ngaphasi kwekulalela nekukhuluma)
Kufundza ngekuhlanganyela kungumsebenti wekufundza kanye nekulalela; ubuye uhlanganise nekukhuluma ngobe
bafundzi bakhuluma nathishela wabo ngetheksthi. Ebangeni le -3, Kufundza Ngekuhlanganyela kutawuchubeka,
kodvwa kutawuchubeka njengencenye yekulalela nekukhuluma
• Ufundza nathishela itheksthi lebhaliwe lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe lenye itheksthi lekhulisiwe),
asebentisa sihloko kucagela
• Uphendvula imibuto lesebaleni lephatselene nendzaba (sib. ‘Bewunjani umbala wesikhumba sendlovu?’)
• Uchaza kutsi indzaba imente wativa njani, angantjintja lulwimi nakunesidzingo
Kufundza Ngemacembu basitwa Nguthishela ( Linanincane lesikhatsi 45 emaminithi, linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15
emaminithi ngeliviki)
Uma bothishela basebentisa Linanikhulu lesikhatsiseLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bahlukanise liklasi
labo ngemacembu ekufundza lasihlanu alabanemakhono lafanako. Kumele basebentise indlela yekufundza lehlelwe
ngetigaba bacinisekise kutsi licembu ngalinye lisebenta ngetheksthi lesezingeni labo lekufundza (kubona emagama
ngaphandle kwemaphutsa lokusemkhatsini wa 90%-95%). Thishela kumele asebente nelicembu linye lilanga
ngalinye lokutsatsa emaminithi la-15. Ngesikhatsi asebenta nelicembu, lalabanye bafundzi batawufundza ngababili
nobe bafundze ngekutimela nobe bente imisebenti lephatselene netheksthi yekufundza.
Uma bothishela basebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bente umsebenti
wekufundza ngekuhlanganyela lowentiwa liklasi lonkhe katsatfu ngeliviki.
• Ufundza nathishela ngekuphimisela encwadzini ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela. Loku kusho kutsi lonkhe
licembu lifundza nathishela indzaba lefanako nobe itheksthi lengemaciniso
• Usebentisa emasu lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya kute akhe umcondvo abuye aticaphele nakafundza (imisindvo,
tinkhomba tesimongcondvo, kuhlatiya sakhiwo, emagama lavamile)
• Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombisa kuvisisa
• Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza nakafundza ngekuphimisa
• Uchubeka nekwakha silulumagama lesivamile ngesikhatsi sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela,
ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela.
82 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi bafundzi labakhululeke ngaso esikolweni kanye nasekhaya)
Bafundzi kumele bakhutsatwe kufundza ngekutimela eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta nabanesikhatsi
eklasini, kwenta sibonelo, ngesikhatsi thishela asita licembu ngefundza, nobe uma bacedze umsebenti ngaphambi
kwesikhatsi. Kubalulekile kutsi litfuba lebalitfolako eklasini balisebentisele kutfutfukisa kufundza kwabo. Bafundzi
kumele bakhutsatwe futsi kufundza ekhaya njengemsebenti wasekhaya.
• Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye
• Ufundza tincwadzi ngekutimela ngetikhatsi tekufundza basitwa nguthishela kanye nemabhuku lanetitfombe
nemibhalotihumusho kanye netindzabatitfombe ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta letisekhoneni lekufundza eklasini
• Ufundza tinkondlo nemilolotelo letayelekile
• Usebentisa sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) kute atfole inchazelo
yemagama langawati
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Ubuketa imisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu lefundvwe ethemini yesitsatfu (sib. ndl, ndv, ngw, dlw, khw, njw,
nsw, nch, nkh, nsh, ncw, njll)
• Uhlahlela emagama lanabongwaca labahamba ngabatsatfu abe ngemalunga (sib. i-ndl-ela, indlela; i-ngw-e, ingwe; um-
dlw-ane, umdlwane
• Ubona bongwaca labahamba ngabane (sib. nftw, nkhw, ndlw, ntjw; intfwala, sinkhwa, indlwana, lintjwele)
• Wakha imisho ngemagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Ulunywe yintfwana, Ngitakudla sinkhwa ntsambama,
Inkhukhu ibulelele lintjwele)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile we- 6:
Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako)
• Uhlahlela emagama lanabongwaca labane abe ngemalunga (sib. i-intfw-ala, intfwala; si-nkhw-a, sinkhwa; i-ndlw-ana,
indlwana; li-ntjw-ele, lintjwele
• Wakha imisho ngemagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Uhamba endleleni, Ingwe inemabala; Ulunywa yintfwala,
Ngidle sinkhwa ebusuku)
• Ubona emagama lahlobene (sib. Uhambile, usebentile)
• Ubona abuye asebentise tijobelelo (sib. Indlovukati, babekati, indlwana)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta)
Kufundza Ngekuhlanganyela
• Uphendvula imibuto lemifisha yetemlomo lephatselene nethektshi
• Uphindze acoce incenye yendzaba ngekusitwa nguthishela
Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela
• Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 6
Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta)
Kufundza Ngekuhlanganyela
• Uphendvula imibuto lesebaleni lephatselene nendzaba nobe netheksthi lengemaciniso (sib. ‘yini lokugijima kakhulu, indiza
nobe sitimela?’)
Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela
• Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe
Kufundza ngababili/Ngekutimela
• Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza ngekutimela
CAPS 83
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ITHEMU
KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE
KUSETJENTISWA KWELULWIMI Kubhala:
Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki
Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki
Kusetjentiswa kwelulwimi: 30 emaminithi ngeliviki
LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO
Imisebenti yekubhala (30 emaminithi ngeliviki)
Munye nobe mibili imisebenti yekubhala lebalulekile ngeliviki lapho kusetjentiswa khona linanikhulu lesikhatsi
besikhatsi kanye nemsebenti munye lapho kusetjentiswa khona linanincane lesikhatsi
Thishela kumele angenise luhlobo lolusha lwetheksthi – kubhala indzaba. Bafundzi badzinga kusitwa kantsi thishela
kumele acale ngekubhala indzaba kanye neliklasi. Ucala ngekucoca indzaba lelula bafundzi labayatiko. Ubuta
bafundzi ngebalingisi, kutsi indzaba yenteka kuphi nekutsi kwentekani endzabeni. Ubuta kutsi tehlakalo tendzaba
tikusiphi sikhatsi. Ucela bafundzi baticabangele ngebalingisi bendzaba yabo, basho nekutsi yenteka kuphi indzaba
nekutsi kwentekani kuyo. Bafundzi bakha indzaba ngekubambisana nathishela, lokunguye lobhala ebhodini.
Nakasacedzile thishela, ucela bafundzi labambalwa kutsi bafundze indzaba ngekuphimisa. Ngemuva kwaloko
bayitsatsela etincwadzini tabo tekubhala.
• Usebentisa emakhono ekubhala ngesandla lawafundziswe eLulwimini Lwasekhaya
• Ubhala tinhla letiya ngekuba lukhuni letinetihloko (sib. Tinhlobo letahlukene tetitfutsi: libhayisikili, imoto, sitimela,
sithuthuthu, lithekisi, ibhasi, umkhumbi, indiza)
• Ubhala indzima lenemisho lesitfupha kuya kulesiphohlongo ngesihloko lasetayele
• Uhlelembisa lwati eshadini, ethebulini nobe kubhagrafu (sib. indzaba yekwenta imaskhi)
• Ulandzisa ngalokwenteke emphilweni yakhe (sib. ‘Kuleliviki leliphelile ngi …. Ngicale nga ….. njll)
• Ubhala nathishela indzaba lelula bese ayitsatsela (Kubhala Ngekuhlanganyela)
• Usebentisa luhlelo lwekubhala (kubhala luhlaka lwembhalo, kubhala, kuhlela bunjalo bembhalo kanye nekushicilela)
• Usebentisa timphawu lesetivele tifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato
nabokhulumile)
• Upela emagama latayelekile ngendlela lefanele abuye etame kupela emagama langakatayeleki asebentisa lwati lwakhe
lwemisindvo
• Usebentisa sikhatsi lesengcile ngalokungenamaphutsa
• Utakhela sichazamagama sakhe
• Usebentisa sichazamagama sebantfwana (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili)
Imisebenti yekusetjentiswa kwelulwimi (30 emaminithi ngeliviki)
Kulemisebenti bafundzi batawucala kugcila eluhlelweni lwelulwimi nasekusetjentisweni kwalo. Luhlelo lwelulwimi
kumele lufundziswe kusimongcondvo lesivakalako.
• Uvisisa abuye asebentise sikhatsi lesitako (sib. Ngitakuya edolobheni kusasa)
• Uvisisa abuye asebentise siphawulo lesicatsanisako (sib. Imoti igijima kakhulu kwengca libhayisikili. Indiza igijima kakhulu)
• Ubuyeketa luhlelo lwelulwimi lolwentiwe ngalokungakahleleki emaBangeni R kuya ku- 2
LUHLOLO
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kubhala: (lokubhalwako)
• Ubhala indzaba lelula ngekusitwa nguthishela
• Usebentisa luhlelo lwekubhala (kubhala luhlaka lwembhalo, kubhala, kuhlela bunjalo bembhalo kanye nekushicilela)
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile we-6
Kubhala: (lokubhalwako)
• Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lesetayelekile
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki:
Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako)
• Ucedzela imisho asebentisa tiphawulo leticatsanisako
Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 6
Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako)
• Ubhala imisho levakalako asebentisa tiphawulo leticatsanisako
84 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
EMATHEKSTHI LAPHAKANYISIWE / TINSITA TEMNYAKA
KULALELA NEKUKHULUMA
• Titfombe nemaphosta
• Tintfo letiphatsekako letihambisana netingcikitsi, emaphaphethi, emamaskhi,njll
• Titfombe tekulandzelanisa
• Timphahla tekulingisa kanye nekulingisa indzaba
• Ema-CD nobe emathephu etindzaba (letifundziwe nobe lebacocelwe tona), tinkondlo, imilolotelo kanye netingoma,
sidlalima-CD, sicophamavi, mabonakudze kanye nemavidiyo
• Tincwadzi tetindzaba kanye netindzaba temlomo
• Tinkondlo, tingoma nemilolotelo
• Imidlalo yelulwimi (temlomo)
KUFUNDZA NEMISINDVO
• Titfombe nemaphosta
• Tincwadzi letinkhulu tekufundza – letingasito emaciniso naletingenamaciniso
• Luhlelo lwekufundza loluphakanyisiwe (buncane betindzaba 10 / tincwadzi ngethemu)
• Lamanye ematheksthi lakhulisiwe (tinkondlo, tingoma, imilolotelo; lakhicitwe ekhaya nasesitolo)
• Tincwadzi letimfisha ‘letihlekisako’ letinemisho lemi 1-2 ekhasini kute tibekwe ekhoneni lekufundza
• Emafleshikhadi etintfo letisetjentiswa eklasini, umbukiso wemagama lavamile
• Lishadi lema-alfabhethi
• Indvuku letawusetjentiselwa kukhomba ematheksthi lakhulisiwe (sib. tindzaba taselubondzeni, imibukiso, njll)
• Sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (lesinelulwimi lunye nalesinetilwimi letimbili)
KUBHALA NENDLELA YEKUBHALA NGESANDLA
• Tinsita tekubhala (sib. ipenseli, emapenseli emibala, emakhilayoni emafutsa, emaphepha langakabhalwa lanebukhulu
lobehlukene (A3, A4, A5), emapheshana ekubhalela)
• Emaphepha emashadi nemakoki
• Sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (lesinelulwimi lunye nalesinetilwimi letimbili)
CAPS 85
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
SIGABA 4: EMAGAMA LAVAMILE
Ngentasi kuneluhla lwemagama lavamile. Lamanye emagama asuselwa etihlokweni letisetincwadzini tebantfwana.
Tindzaba ticocwa tibe sesikhatsini lesengcile kungako nje tento tiba sesikhatsini lesngcile.
Loluhla lufakelwe kunika bothishela umcondvo welwatimagama bafundzi lokumele balutfole eLulwimi Lwekucala
Lwekwengeta. Batawufundza lamagama ngekulalela lokukhulunywako babuye bafundze ngelulwimi lweSiswati,
bawente incenye yesilulumagama sabo ngeKukhuluma nekubhala. Lamagama akumelanga afundziswe ngaphandle
kwesimongcondvo.
Emagama lafundvwa bantfwana kumele ahambisane netincwadzi letisetjentiswa bantfwana. Lulwimi Lwekucala
Lwekwengeta lufundvwa ngekulalela nekufundza, kumele bafundzi baniketwe imisebenti leminyenti lesesikhatsini
sanyalo
Luhla lwemagama
1. mine 21.sona 41.sonkhe 61. leyo 81. bami
2. yena 22. kona 42. lowo 62. leti 82. betfu
3. bona 23. leto 43. lowa 63. sabo 83. bonkhe
4. yona 24. tonkhe 44. leta 64. sobabili 84. bobane
5. tona 25. tabo 45. tenu 65. sinabo 85.babo
6. tsine 26. tetfu 46. nabo 66. sona 86. nami
Letinhla tiniketwe njengenkombandlela. Bothishela nabo kumele bagcine lirekhodi lemagama bafundzi labataweva
babuye bawafundze. Nangabe bafundzi sebakwati kufundza ngeLulwimi Lwekwengeta, thishela angacala
kufaka emagama elubondzeni lwaseklasini abuye akhutsate bafundzi basebentise sichazamagama sebantfwana
lesilula. Nasebakwati bafundzi kubhala, thishela angabakhutsata babhale emagama lamasha labahlangana nawo
kusichazamagama sabo ( nobe ebhukwini lesichazamaga). baniketwe emagama latabasita kwengeta silulumagama
sabo. Anganika bafundzi silulumagama nemidlalomibuto yesipelingi.
Luhla lwemagama lavamile
1. babe 10. umuntfu 19. sihlahla 28. Musa 37.indlovu
2. lihlobo 11. umntfwana 20. tjani 29. Inkhosi 38. lidvube
3. busika 12. dzadzewetfu 21.timbali 30. umfana 39. sinkhwa
4. likwindla 13. mnaketfu 22. titselo 31. imfene 40. libhodo
5. lintfwasahlobo 14. babekati 23. tibhidvo 32. imvula 41. indishi
6. lilanga 15. malume 24. ummbila 33. imivimbi 42. sipunu
7. inyanga 16. make 25. umbhidvo 34. insimbi 43. liduku
8. inkhanyeti 17. mzala 26. sinkhwa 35. umsebenti 44. libhuluko
9. emafu 18. umlobokati 27. liphalishi 36. indlu 45. lihembe
46. lifasitelo 48. lidolobha 50. kudla 52. inhlanti 54. mani
47. sikolo 49. lipulasi 51. lisobho 53. umntfwana 56. sivalo
86 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
TINHLOBO TEMATHEKSTHI LAFUNDVWA ESIGABENI SABOKHEWANE
EsiGabeni saboKhewane, bafundzi batawulalela letinhlobo tematheksthi lalandzelako:
• kulandzisa ngaye nekulandzisa ngetintfo letingemaciniso
• kulandzelanisa (ticondziso)
• imibiko lenelwati
• tindzaba letilandzisako
Ebangeni le-3, batawulindzeleka kunika tilandziso temlomo letilula kanye neticondziso.
Ngalesikhatsi bacala kufundza nekubhala ngelulwimi lwabo Lwekwengeta, bafundzi batawufundza kulandzisa
lokulula, tilandziso, inchubo nembiko loletsa lwati. Ebangeni le-3, batawuphindze babhale tilandziso letilula, inchubo
netindzaba letilandzisako ngekusitwa nguthishela. Elulwimini Lwekwengeta, akukavumeleki kwetfula sikhatsi
lesengcile ekucaleni kwelibanga lekucala, tindzaba tingacocwa kusetjentiswe sikhatsi sanyalo.
Lapha ngaphasi kunetibonelo tetinhlobo tetheksthi letisetjentiswe esiGabeni saboKhewane.
KULANDZISA NGAWE
Sibonelo Takhiwo netimphawu
Luhlelo lwekutfutfukisa likhono lekucoca, kufundza 1. Sihloko
nekubhala
2. Kunika lwati ngalokwentekile: kusitjela ngekutsi
Ngeliviki lelengcile sibe neluhlelo lwekutfutfukisa
likhono lekucoca, kufundza nekubhala esikolweni setfu.
- kwentekeni
Belubanjelwe ehholweni yesikolo.
Kucale ngekutsi bafundzi beliBanga R bahlabele ingoma - kwenteke nini
yeSiswati. Wonkhe umuntfu washaya tandla
- bobani labatsintsekako
Kwase kutsi bafundzi beliBanga 1 bafundza indzaba
ngesiSwati. Wonkhe umuntfu washaya tandla.
3. Luchungechunge lwetehlakalo
Kwalandzela labanye bafundzi beliBanga 2 labadlala
ngekulandzelana letenteke ngako
umdlalo lojabulisako. Wonkhe umuntfu wahleka.
Lokuhlanganisa kulandzelana kwetehlakalo
Kwagcina bafundzi beliBanga 3 labafundza indzaba
ngeSiswati nangeSingisi. Wonkhe umuntfu washaya tandla. kucale, kweta, kwalandzela, kwagcina
Thishelanhloko wabanika tipho. Wonkhe umuntfu waphindze Sikhatsi lesengcile
washaya tandla.
Uhambile, usebentile, ulahlile
Ekugcineni sinatse ijusi sadla nemakhekhe. Bekumnandzi!
4. Kuphawula kwemuntfu
kucedzela itheksthi
CAPS 87
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
KULANDZISA LOKUNGEMACINISO
Sibonelo Sakhiwo netimphawu
Kuhlanyela emabhontjisi 1. Sihloko
Liklasi letfu lihlanyele emabhontjisi ngamhlaka- 3 Inyoni. 2. Kunika lwati ngalokwentekile
Sawabuka akhula.
kuphendvul imibuto:
Sicale ngekuhlanyela emabhontjisi lasihlanu. Sihlanyele
Ngubani? Ini? Nini?
libhontjisi ngalinye engilazini kute silibone likhula. Sambonya
libhontjisi ngalinye ngemhlabatsi sanisela. 3. Luchungechunge lwetehlakalo
Licembu letfu lalinakekela libhontjisi linye. Ngemuva ngekulandzelana letenteke ngako
kweliviki, sabona timphandze letincane.
Lokuhlanganisa kulandzelana kwetehlakalo
Ngemuva kwemaviki lamabili, timphandze takhula taba
Kucale, ngemuva kwaloko
tinkhudlwana, sabuye sabona sicu lesincane.
Tikhatsi letishaya khona
Ngemuva kwemaviki lamatsatfu, kwamila sicu emhlabatsini.
Besinemacembe laluhlata kwetjani. Ngamhlaka 26 Inyoni Ngamhlaka 5 Lweti
safaka libhontjisi ebhodweni.
Emagama lasetjentiswe kulomkhakha
Ngemuva kwemaviki lasi-8 sitjalo besinebudze lobunge-20
cm. Besinemacembe la-10. Imphandze, sicu, emabhamuta
Ngamhlaka 5 Lweti, sahlanyela emabhontjisi etfu engadzini 4. Umphumela
yesikolo. Aba netimbali letinyenti. Timbali tafa sase sibona kucedzela itheksthi
emabhamuta lamancane emabhontjisi.
Emabhamuta emabhontjisi aya ngekukhula aba makhulu.
Bekunemabhontjisi ngekhatsi kuwo. Besingahlanyela
lamabhontjisi kute kumile lesinye sitjalo.
KULANDZELANISA (TICONDZISO)
Sibonelo Sakhiwo netimphawu
Uyenta njani isangweji lene-peanut butter 1. Sihloko
Utawudzinga: Chaza inhloso yekunika ticondziso
• tincetu tesinkhwa leti-2 2. Tinsita
• i-Peanut Butter Chaza tintfo letidzingekako. Kungasetjentiswa
emachashati.
• bhotela
3. Indlela yekwenta
• umukhwa
Sicondziso ngasinye sicala emgceni lomusha bese sifakwa
• lipuleti
inombolo.
Indlela yekwenta
Tento letiphocelelako
1. Gcobisa bhotela eluhlangotsini ngalunye lwesinkhwa.
Gcobisa, faka, hlanganisa, juba, dlani
2. Gcobisa i-Peanut Butter eluhlangotsini lunye.
(Imisho leminyenti icala ngesento)
3. Hlanganisa letilayi tetinkhwa totimbili.
Ticondziso letibeka kucace
4. Tihlanganise ndzawonye kancane.
Tinhlanganise ndzawonye kancane
5. Juba isangweji ibe nguhhafu.
6. Dlani isangweji yakho!
88 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
UMBIKO LOCUKETSE LWATI
Sibonelo Sakhiwo netimphawu
Tinyoka 1. Sihloko
Tinyoka titilwane letihumako. Tonkhe tilwane letihumako 2. Sitatimende lesihlanganisa konkhe
tihuma ngetikhumba tato.
Imvamisa kuba tinhcazelo
Tilwane letihumako atikwati kulawula kushisa nekubandza
Sihloko sihlukanisiwe
kwemitimba yato. Imitimba yato inesimo sekushisa
nekubandza lesifana nendzawo letisuke tikuyo. Tibitwa Tinyoka tingena ngaphasi kwetilwane letihumako
tilwane letinengati lebandzako, kepha nasetihleti sikhatsi
Emagama lasetjentiswa kulomkhakha
lesidze elangeni umtimba wato uyashisa.
Silwane lesihumako, simo sekushisa nekubandza
Tonkhe tilwane letihumako tibeka emacandza.
Tintfo tichazwa ngalokuhlanganisa konkhe
Tinhlobo tetinyoka
tilwane letihumako, tinyoka
Tinhlobo letimbili tetinyoka libululu nenhlwatsi.
3. Emaciniso
Emabululu anembala lomtfubi nobe lonsundvu lanephethini
lemise kwa -v lemnyama. Angaba nebudze lobuyimitha. Ahlelwe ngetindzima, sib. tibukeka kanjani, tidlani
Tinhlatfu tindzana kunemabululu. Tinembala lonsundvu Sikhatsi sanyalo
ngalokukhanyako kanye nephethini lensundvu. Tingaba
nebudze lobungemamitha lasihlanu. tidla, butsi, nklinya
Emabululu adla emagundvwane kakhulu. Abulala tilwane imisho ivame kucala ngemagama latihloko
ngebutsi bawo. Tinhlwatsi ….
Tinhlatfu tidla tilwane letinkhulu letinjengetimbila, bologwaja Emabululu …
netinyamatane letincane. Tinhlatfu tiyatinklinya letilwane.
NDZABA LELANDZISAKO
Sibonelo Sakhiwo netimphawu
Indlovu yawutfola njani umboko wayo 1. Sihloko
Kadzeni tindlovu betite umboko. 2. Kunika lwati ngalokwentekile
Ngalelinye lilanga, umntfwana wendlovu bekafuna Wetfula balingisi kanye nesimondzawo
kuyewubhukusha emfuleni iLimopo. Kodvwa make wakhe
3. Tigameko letiholela Ekuhlangahlanganeni kwetintfo
watsi, ‘Awuyi emfuleni. Kunetingwenya emfuleni – titakudla!’!’
Sikhatsi lesengcile
Kepha, umntfwana wendlovu akazange alalele. Waya
emfuleni wafike wema elusetseni lwemfula. ‘Ngitawunatsa Bekafuna, watsi, waya, wema, yadvosa
emanti nje kuphela, ‘bekatitjela njalo. Wafaka umlomo wakhe
Tihlanganiso letikhombisa sikhatsi
emantini, WUSHU ingwenya yabamba imphumulo yakhe.
‘AWU!’ kukhala umntfwana wendlovu, wadvosa, wadvosa. Kadzeni, ngalelinye lilanga, ekugcineni
ngalesikhatsi advonsa, imphumulo yakhe yaba yindze,
yawutfola njalo UMBOKO! Inkhulumomphendvulwano
Ingwenya yagcina imyekelile umntfwana wendlovu, wagijima “Awuyi …”
waya kumake wakhe ekhaya. Wamangala kakhulu nakabona Lulwimi lolusetjentiselwe kuletsa kugcizelela kumfundzi
umboko wemntfwana wakhe. Kepha wabona kutsi kunyenti
langakwenta ngawo. Utawuba lusito lolukhulu. Yadvosa, yadvosa; WUSHU!
Kusukela ngaleso sikhatsi tindlovu taba nemboko. 4. Sisombululo nesiphetfo
CAPS 89
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LuhlA lwemagama lasetjentisiwe
budlelwane bemisindvo – budlelwane lobukhona emkhatsini wemisindvo nekupelwa kwayo
emagama labonwa njalo – ngemagama bafundzi labawabona bangakahleli kepha bawabone ngalokutentakalelako
emagama lavame embhalweni – lawa ngemagama lavela kanyenti embhalweni
emakhadimagama – ngemakhadi lokubhalwa kuwo emagama latsite
emakhadimibhalo – ngemakhadi nobe emapheshana lacuketse emagama
emakhadimisho – ngemakhadi lokubhalwa kuwo imisho lemifisha
emakhono ekuchumanisa titfo – kusebentisa imiva yakho yekubona nekunyakata kwesandla (sib. kubhala)
emakhono ekuhlela emalunga – indlela yekuhumusha emagama latiwako nalabonwako lokufaka ekhatsi imisindvo,
kwakhiwa kwemagama kanye nekuhlatiywa kwembhalo lokwentiwa ngumfundzi wembhalo
emakhono emisipha – kusetjentiswa kwemisipha lemincane yesandla, usebentisa iminwe nemehlo (sib. kufaka
umtiya enyalitsini, kubhala)
imibhalo lengemaciniso – loku kusho imibhalo letsintsa imphilo letayelekile lengemaciniso (sib. liphephabhuku,
liphephandzaba, njll)
imibhalo lengesiwo emaciniso – loku kusho imibhalo letsintsa imphilo lengakatayeleki lengesiwo emaciniso
imibhalotihumusho – emagama labhalwe ngaphasi kwesitfombe, achaza bunjalo besitfombe
imibuto lesezingeni leliphakeme – imibuto ledzinga kutsi bafundzi babutse lwati etincenyeni letihlukene tembhalo
imibuto levalekile – imibuto ledzinga imphendvulo letsite (sib. “Ufuna litiya?” Imphendvulo kutakuba,ngu- “Yebo”)
imibuto levulekile – lengaphendvulwa ngetindlela letehlukene. Umfundzi angasebentisa emagama akhe
imibuto yekutikhumbuta - imibuto lefuna bafundzi bakhumbule tintfo letingemaciniso endzabeni
imidvwebotindvonga – umbhalo lonelwati lolwetfulwe ngemidvwebo, emagrafu nalokunye
imisebenti lekugcilwe kuyo – kusho imisebenti lokutawukhulunywa ngayo kumbe lokutawugcilwa kuyo kuleso
sifundvo
imvumelwane – ngemagama nobe imigca enkondlweni legcina ngemsindvo nobe ngankhamisa lofanako
indlela yekucaphela – umfundzi ucaphelisisa indlela lekacabanga ngayo lefaka ekhatsi kutfutfukisa emasu
ekufundza nekubhala
indlela yekutiphatsa nawufundza – nguloko lokwentiwa bafundzi nabafundza kute bahumushe emagama batfole
kutsi itheksthi ikhuluma ngani
indlela yekuvala – lisu lekukhipha emagama esiceshini lesitsite
indzabasitfobme – titfombe letilandzelanako letakha indzaba
90 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
iphazili yetincetu – sitfombe lesijutjwe saba tincentu letinyenti umfundzi latama kutihlanganisa tibe sitfombe
lesiphelele
iplastisini – lubumba lwekudlala lolusetjentiswa bafundzi kubumba lokutsite
kubhala basitwa nguthishela – kufaka ekhatsi umfundzi ngamunye nobe licembu lelibhala tinhlobo letehlukene
tembhalo ngemuva kwekutsi thishela abafundzise tindlela letitsite tekubhala, njengeluhlaka lwekubhala, tiphumuti,
lulwimi kanye nesipelingi
kubhala lokuhlanganisile – indlela yekubhala lapho tinhlavu letinyenti temagama tihlanganiswe ndzawonye kute
umfundzi atewukwati kubhala ngekushesha
kubhala ngekuhlanganisa – indlela yekufundzisa kubhala ngesandla ube ubhala ngekuhlanganisa usebentisa
ipenseli
kubuka incwadzi ungenanhloso – kubuka incwadzi ngaphandle kwenhloso letsite lekwenta kutsi uyibuke kepha
ekugcineni kube khona lokutsite lokubonako
kucalisa kufundza nekubhala – kukhula kwelwati lwemfundzi lwemagama labhaliwe. Bafundzi babona lokubhaliwe
bese bacala kuvisisa inhloso yako
kucaphelisisa imisindvo – likhono lekwati kuhlukanisa imisindvo yemagama elulwimini
kucoca ngembhalo – kucoca ngembhalo kute uvisiseke
kucoca ngesitfombe – kukhuluma ngesitfombe nobe imifanekiso lesencwadzini kute kunike umcondvo waso
kudlala ngekukhululeka - sikhatsi lesivumela bafundzi kutsi bakhetse kutsi batawudlala kuphi, kanjani, batawudlala
ngani
kufundza kwelicembu basitwa nguthishela – sikhatsi sekufundza ngemacembu lapho bafundzi bonkhe basezingeni
linye lekufundza babe basitwa nguthishela
kufundza lokungakahlelwa – kufundza lokwenteka ngaphandle kwekufundza lokuhlosiwe
kufundza ngekuhlanganyela – kufundza ngekuhlanganyela umsebenti lapho bafundzi bafundza kanye nathishela
imibhalo lekhulisiwe
kufundza ngekutimela – lizinga lapho umfundzi angafundza itheksthi kahle afike ezingeni lelinge- 95%. Kuba lula
kufundza itheksthi kulelizinga lekufundza
kufundza ngekwenta – kufundza ngekutsi bafundzi babe benta lokutsite
kufundzisa kubhala ngesandla – loku kusho indlela yekufundzisa kubhala ngesandla, kungaba kubhala
ngekuhlukanisa nobe kubhala ngekuhlanganisa
kuhlahlela sakhiwo semusho – loku kufaka ekhatsi kuhlatiya tincenye teligama (sib. ticalo netiphetfo)
kuhlanganisa tinhlavu – kuhlanganisa tinhlavu letimbili nobe letintsatfu kwenta umsindvo lotsite (sib. bh- bhala,
tfw-tfwala)
CAPS 91
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
kuhlela bunjalo bembhalo – kuhlela itheksthi ngendlela letawunika umcondvo longiwo nalophelele ngekutsi
ulungiswe ngendlela letawuvisiseka
kuhlola – kuhlola lokuhlelekile nalokuchubekako lokubutsela ndzawonye lwati ngekusebenta kwemfundzi
kuhlola lokuchubekako – kuhlola lokuchubekako lokuba yincenye yekufundza nekufundzisa kanye nekutfutfukisa
lwati lwemfundzi
kuhlola lokusisekelo – kuhlola kwekucala lokusetjentiswa kutfola kutsi nguluphi lwati lasavele analo umfundzi
angakacali kufundziswa
kuhumusha ligama – likhono lekuhumusha ligama lelibhaliwe bese ukhuluma ngalo, esikhatsini lesinyenti
kusetjentiswa lwati lwebudlelwane lobukhona emkhatsini wemisindvo.
kusebentisa imiva – kufundza ngekuticabangela kwenteka ngekusebentisa titfo tekubona nekulalela; loku kufaka
ekhatsi emakhono etibonwa newekuva
kushicilela – kungesikhatsi bafundzi bashicilela umsebenti wabo; benta kutsi watiwe ngulabanye (sib. ngekuwunika
thishela, bawubeke etindvongeni tendlu yekufundzela nobe ebhodini yetatiso)
kuvundla emkhatsini wemtimba – sento sekuvundla emkhatsini wemtimba emgceni longabonakali kusukela
enhloko kuya etintwaneni
kwakhiwa kwemisho – indlela lokuhlelwa ngayo emagama kute kwakhiwe imisho nobe emabintana, kungaba
yimitsetfo lelawulwa kuhlelwa kwelulwimi
likhona lekucabanga – likhona lelisendlini yekufundzela lapho bafundzi bangatibandzakanya emidlalweni
yemifanekisomcondvo
likhono lenkhombaphi – loku kusho kucala kubhala esandleni sesancele, uye esandleni sekudla
lisu – lisu umfundzi latibandzakanya kulo ekucabangeni ekufundzeni, nasekubhaleni kanye netemlomo kute
kufundza kuvisiseke
lizinga lekufundza kahle – lizinga lapho umfundzi angafundza itheksthi kahle afike ezingeni lelinge- 90%. Itheksthi
lokumele ifundvwe inebumatima kodvwa iyafundzeka
luchungechunge lwetincwadzi tekufundza - tincwadzi tekufundza letihlukene ngekwemazinga. Lamazinga
acala kulalula aye kulalukhuni. Bafundzi bafundza tincwadzi letinyenti kulelo lizinga badzimate bakwati kufundza
ngalokushelelako
mabitwafanana – nangabe libito/ligama linetinshokutsi letehlukene kepha liphinyiswa nobe lipelwa ngalokufanako
mcondvophika – ligama lelinemcondvo lophikisana newalelinye ligama aphilisanako
ngekulalela – kusho kulalela nobe kuva ngetindlebe
sikhanyisamcondvo – lokuveta simo lesingembi kwesigameko lesitsite
sipelingi sekutakhela – ngumtamo wekupela ligama kuye ngelwati umfundzi lanalo lebudlelwane emkhatsini
wetinhlavu nemisindvo
92 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
ticondziso – loku kusho ticondziso lonikwa tona lokumele utilandzele
tincwadzititfombe – tincwadzi lokusetjentiswe kuto titfombe kute takhe indzaba letsite
umsebenti wekuhlola – umsebenti lohlukaniswe tigaba letihlukene lonikwa bafundzi nabahlolwa
umsindvo lomncane – incenye lencane yemsindvo weligama lelikhulunyiwe
CAPS 93
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
94 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
CAPS 95
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
96 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 1 Siswati FAL.