Skip to content
CAPS document

CAPS SISWATI FAL GR 1 3 FS

Grades 1, 2, 3 Siswati FAL CAPS document, 102 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Siswati FALGrades 1, 2, 3102 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
SISWATI FIRST ADDITIONAL LANGUAGE National Curriculum Statement (NCS) Curriculum and Assessment Policy Statement Foundation Phase Grades 1-3    
Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola EMABANGA 1-3 LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0421-3 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) to produce this document. From 2012 the two 2002 curricula, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 accordingly replaces the Subject Statements, Learning Programme Guidelines and Subject Assessment Guidelines with the (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION CAPS
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LOKUCUKETFWE SIGABA 1: SINGENISO SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA.3 1.1 Sendlalelolwati................................................................................................................................................. 3 1.2 Sibutsetelo........................................................................................................................................................ 3 1.3 Tinhloso Jikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika............................................................................. 4 1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi...................................................................................................................................... 6 1.4.1 Sigaba Sabokhewane.............................................................................................................................. 6 1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini........................................................................................................................... 6 1.4.3 Sigaba Lesiphakeme............................................................................................................................... 7 1.4.4 Emabanga 10-12..................................................................................................................................... 7 SIGABA 2: KWETFULWA KWELULWIMI. ................................................................................................ 8 2.1 Singeniso.......................................................................................................................................................... 8 2.2 Kufundza lulwimi lwekwengeta. ..................................................................................................................... 8 2.3 Timongcondvo letehlukene tekufundza lulwimi. .......................................................................................... 9 2.4 Kwabiwa kwetikhatsi....................................................................................................................................... 9 2.5 Kuhlola............................................................................................................................................................ 10 2.6 Kwetfula Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta................................................................................................ 10 2.7 Kulalela nekukhuluma................................................................................................................................... 11 2.8 Kufundza nekubhala...................................................................................................................................... 13 2.8.1 Kutetayeta imibhalo lesendzaweni lebakuyo......................................................................................... 13 2.8.2 Kufundza ngekuhlanganyela. ................................................................................................................ 14 2.8.3 Kufundza ngemacembu......................................................................................................................... 14 2.8.4 Kufundza ngababili nangekutimela........................................................................................................ 16 2.8.5 Imisindvo................................................................................................................................................ 16 2.8.6 Kubona emagama. ................................................................................................................................ 17 2.8.7 Kuvisisa. ................................................................................................................................................ 17 2.8.8 Kubhala.................................................................................................................................................. 17 2.8.9 Takhi telulwimi nekusetjentiswa............................................................................................................. 18 SIGABA 3: Sibutsetelo sekharikhulamu yelulwimi............................................................................. 19 SIGABA 4: emagama lavamile..................................................................................................................... 86 luhla wemagama lasetjentisiwe......................................................................................................... 90 CAPS 1
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 2 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 SIGABA 1: SINGENISO SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA 1.1 Sendlalelolwati Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (i-NCS) sinika inchubomgomo yekharikhulamu nekuhlola etikolweni. Kute kwentiwe ncono kusebenta kwaso leSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe sichitjiyelwe, kwentelwa kutsi letichibiyelo ticale kusebenta ngaBhimbidvwane 2012. Kwakhiwe umculu munye weNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola kwaleso naleso sifundvo lotawusebenta esikhundleni seTitatimende Tetifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa Kwetifundvo kumaBanga R-12. 1.2 Sibutsetelo (a) LeSitatimende seKharikhulamu Savelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) simele sitatimende senchubomgomo yekufundza nekufundzisa etikolweni taseNingizimu Afrika, kantsi sicuketse loku lokulandzelako: (i) Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola leso naleso sifundvo lesisemtsetfweni; (ii) Umculu wenchubomgomo i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12 kanye (iii) Nemculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12 (Bhimbidvwane 2012). (b) LeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) singena esikhundleni saleTitatimende teKharikhulamu yaVelonkhe letimbili lekungito letisebenta nyalo, letatiwa ngekutsi: (i) Sitatimende Lesibuketiwe seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-9 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende nombolo 23406 mhlaka - 31 Inkhwekhweti 2002, kanye ne- (ii) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga 10-12 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende Nombolo 25545 mhlaka - 6 Imphala 2003 kanye nakuGazethi yaHulumende Nombolo 27594 mhlaka - 17 Inkhwekhweti 2005. (c) Letitatimende tekharikhulamu yavelonkhe letibekwe ngalokucacile endzinyaneni (b) (i) na (ii) ngenhla tifaka ekhatsi letinchubomgomo letilandzelako lokutawuya ngekuya kwandze kutikhweshisela eceleni Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) emkhatsini waleminyaka 2012-2014: (i) Titatimende teTinkhundla teKufundza,/teTifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa kweTifundvo temaBanga R-9 nemaBanga R-12 ; (ii) Umculu wenchubomgomo, i-National Policy on Assessment and Qualifications for schools in the General Education and Training Band, leyashicilelwa emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 124 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29626 yashicilelwa mhlaka 12 Indlovana 2007. CAPS 3
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 (iii) Umculu wenchubomgomo, i-National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 27819 mhlaka 20 Kholwane 2005; (i) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special needs, leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 29466 mhlaka 11 Ingongoni 2006, ifakwe kumculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; kanye ne- (ii) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol for Assessment (Grades R-12), leshicilelwe emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 1267 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29467 mhlaka 11 Ingongoni 2006. (d) Umculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, netigaba teSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu nekuHlola njengobe tibukisisiwe kuTehluko 2, 3 na-4 talomculu, leticuketse timiso nemigomo yeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12. Ngako-ke, kutawutsi ngekwesigaba 6A semtsetfo i-South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 wa-1996) Indvuna Yetemfundvo Lesisekelo ikwati kubona bungako bemiphumela nemacophelo kanye netindlela netinchubo tekuhlola imphumelelo yemfundzi etikolweni tembuso naleto letitimele. 1.3 Tinhlosojikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika (a) Sitatimende seKharikhulamu Yavelonkhe emaBanga R-12 sinika inchazelo yaloko lokumele kufundvwe etikolweni taseNingizimu Afrika ngalokuphatselene nelwati, emakhono nemagugu ekuphila. Lekharikhulamu itawucinisekisa kutsi bafundzi batfola babuye basebentise lwati nemakhono ngetindlela letitawubonakala etimphilweni tabo. Ngaloko-ke lekharikhulamu igcugcutela lwati ngesimongcondvo semmango wangakubo, ibe icikelela loko lokumcoka lokwentiwa emhlabeni jikelele. (b) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 siphumelelisa letinhloso letilandzelako: • kuhlomisa bafundzi ngelwati, emakhono nemagugu ekuphila lafanele, kute banetiseke baphindze babambe lichaza emmangweni njengetakhamuti telive lelikhululekile. Loku kutawentiwa ngaphandle kwekunaka simonhlalo setemnotfo, buve, bulili, simo semtimba, nobe likhono lekuhlakanipha labanalo; • kutsi batfole imfundvo lephakeme; • kulungiselela bafundzi kutsi bakwati kumela timo letehlukile kuleto tasetikolweni temfundvo lephakeme naleto tasemsebentini; kanye • nekunika bacashi imininingwane leyenele mayelana nemakhono ebafundzi. (c) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 senganyelwe ngulemigomo lelandzelako: • Ingucuko kutenhlalo: kucinisekisa kutsi kungafani kwemfundvo lokwakwentiwa esikhatsini lesengca kuyalungiswa, nekutsi tonkhe takhamuti titfola ematfuba emfundvo lalinganako kuto tonkhe tigaba. 4 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 • Kufundza gekutimisela nangalokujulile: kugcugcutela tindlela tekufundza ngekutimisela nangalokujulile kunekutsi bafundze ngekuhlabelela ngaphandle kwekuvisisa loko labafundziswa kona. • Lwati lolusetulu nemakhono lasetulu: linanincane lemacophelo elwati nemakhono lekumele azuzwe kulelo nalelo Banga emisiwe abuye abekwa ezingeni lelisetulu lekungenteka kutsi azuzwe bafundzi kuto tonkhe tifundvo. • Inchubekelembili: lokucuketfwe kanye nesimongcondvo saleso naleso sifundvo kukhombisa inchubekelembili kusuka kulokulula kufika kulokulukhuni. • Emalungelo ebantfu, khukhulelangoco, bulungiswa betemvelo netenhlalo: kungeniswa kwemitsetfomgomo nenchubo yebulungiswa betenhlalo netemvelo kanye nemalungelo ebantfu njengekubeka kweMtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika. Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Jikelele) sibonisa luvelo esimeni sekwehlukahlukana njengebuphuya, kungalingani, buve, bulili, lulwimi, budzala, kukhubateka, naletinye timo. • Kuhlonipha lwati lwendzabuko: kwemukela umlandvo lonotsile nemagugu emdzabu alelive lokungito tintfo letibalulekile ekuphumeleliseni emagugu ekuphila lamiswe kuMtsetfosisekelo; kanye ne- • Kwetsembeka, lizinga lelifanele, nelikhono lekwenta: kunika imfundvo lenelizinga lelicatsanisekako neyalamanye emave ngebubanti nangekujula. (d) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 sihlose kukhicita bafundzi labakhona ku- • bona nekusombulula tinkinga bese batsatsa tincumo ngekutakhela imicabango lejulile • sebenta ngekubambisana nalabanye njengelilunga lelicembu, lenhlangano nelemmango ngemphumelelo; • hlelembisa, nekutiphatsa ngalokunetibopho kuko konkhe labakwentako ngendlela lenemphumelelo; • gcogca, hlatiya, hlela nekuhlola lwati ngalokujulile • chumana ngemphumelelo ngekusebentisa tibonwa, timphawu ne /nobe bugagu bekusebentisa lulwimi ngetindlela letinyenti; • sebentisa isayensi nebuchwepheshe ngemphumelelo nangalokujulile bakhombise kutibophelela kutendzawo netemphilo yalabanye; kanye neku- • khombisa kuvisisa umhlaba njengeluchungechunge lwetehlakalo ngekubona kutsi timongcondvo tekusonjululwa kwetinkinga atihambi todvwa. (e) Khukhulelangoco kufanele kube ngiyo incenye lemcoka kulomkhakha, ngekuhlela nekufundzisa kuleso naleso sikolo. Loku kungenteka kuphela uma bonkhe bafundzisi bangaba nekuvisisa ngalokujulile indlela yekubona tihibe tekufundza kanye nendlela yekutivikela kanye nendlela yekuhlelela kwehlukahlukana. Lokuhamba embili ekulawuleni khukhulelangoco kwenta siciniseko sekutsi tihibe tibonwe, kuliwe nato, kuto tonkhe tinhlaka tekwesekela ummango wesikolo, lokufaka ekhatsi bafundzisi, Emacembu Ekwesekela Latinte Etigodzini (District-based), Emacembu laSesigabeni Sekwesekela Tikhungo, batali, kusetjentiswe Tikolo Letikhetsekile kutsi tibe Tikhungo letinguMtfombo welusito. Nangabe bafundzisi bafuna kulwa netihibe eklasini bafanele basebentise emasu lehlukene ekwehlukanisa ikharikhulamu, lafana nalawo latfolakala emculwini weLitiko Letemfundvo Lesisekelo lowatiwa ngekutsi i-Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010). CAPS 5
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi 1.4.1 Sigaba Sabokhewane (a) Sikhatsi sekufundzisa tifundvo eSigabeni saboKhewane sendlalwe kulelithebula lelingentasi: LIBANGA R LIBANGA 1-2 LIBANGA 3 SIFUNDVO (EMA-AWA) (EMA-AWA) (EMA-AWA) Lulwimi Lwasekhaya 10 7/8 7/8 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 2/3 3/4 Tibalo 7 7 7 Emakhono eKuphila 6 6 7 • Lwatinchanti (1) (1) (2) • Tebuciko Bekuticambela (2) (2) (2) • Sifundvo Sekutivocavoca (2) (2) (2) • Sifundvo Senhlalomphilo lenhle (1) (1) (1) SAMBA 23 23 25 (b) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga R, 1 na 2 ngema-awa lange-23. Libanga 3, ngema-awa lange-25. (c) Etilwimini, lishumi (10) lema-awa labelwe emaBanga R-2, ema-awa la-11 abelwa liBanga lesitsatfu (3). Linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, kwatsi linanincane lema-awa lama-2 nelinanikhulu lema-awa lamatsatfu (3) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta emaBangeni 1-2. Ebangeni lesitsatfu (3) linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, nelinanincane lema-awa lamatsatfu (3) nelinanikhulu lema-awa lamane (4) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta. (d) Esifundvweni Semakhono Ekuphila Lwatinchanti lwabelwe li-awa linye (1) emaaBangeni R-2, kantsi Libanga le-3 lona labelwe ema-awa lamabili (2) lokungawo lafakwe kubakaki. 1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini (a) Sikhatsi sekufundzisa Esigabeni Lesisemkhatsini simiswe ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 6 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 5 Tibalo 6 Isayensi yeTemvelo neThekhnoloji 3,5 Isayensi yeTenhlalo 3 Emakhono eKuphila 4 • Tebuciko Bekuticambela (1,5) • Sifundvo Sekutivocavoca (1) • Sifundvo Senhlalompmhilo lenhle (1,5) SAMBA 27,5 6 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Tikolo letifuna kutiifundzisela Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta tingakwenta loko nangabe titawenta tinhlelo tesikhatsi lesengetiwe kuleso sema-awa lange-27.5 lemisiwe. 1.4.3 Sigaba Lesiphakeme (a) Sikhatsi sekufundzisa Sigaba Lesiphakeme sime ngalendlela lelandzelako SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4 Tibalo 4,5 Isayensi yeTemvelo 3 Isayensi yeTenhlalo 3 Ithekhnoloji 2 Isayensi YekuphatsaTemnotfo 2 Tekuphila 2 Buciko ekuticambela 2 SAMBA 27,5 Tikolo letifuna kutiifundzisela Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta tingakwenta loko nangabe titawenta tinhlelo tesikhatsi lesengetiwe kuleso sema-awa lange-27.5 lemisiwe 1.4.4 EmaBanga 10-12 (a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO KWABIWA KWESIKHATSI NGELIVIKI (EMA-AWA) Lulwimi Lwasekhaya 4.5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4.5 Tibalo 4.5 Tekuphila 2 Linanincane lanobe ngutiphi tifundvo letintsatfu 12 3x4 ema-awa latikhetsile Ecenjini B Sichibiyelo B, Emathebula B1-B8 emculwini wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, lokutawuya ngekwetimiso letibekwe endzimeni 28 yalomculu wenchubomgomo loshiwo ngenhla SAMBA 27,5 Sikhatsi lesibekelwe liviki ngalinye simiselwe kutsi sisetjentiselwe kuphela ngekwelinanincane kuleto tifundvo letibalwe ku-NCS njengobe kushiwo lapha ngenhla, empeleni akukafaneli kutsi sisetjentiselwe kufundzisa nobe ngutiphi tifundvo letengetiwe kuloluhla lwelinanincane letifundvo. Nangabe kwenteka kutsi umfundzi afise kwenta tifundvo letengetiwe, kumele kwengetwe sikhatsi sekwenta leto tifundvo. CAPS 7
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 SIGABA 2: KWETFLWA KWELULWIMI SIGABA SABOKHEWANE LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA KUMABANGA 1-3 2.1 SINGENISO Esigabeni saboKhewane, emakhono labalulekile eluLwimi Lwekucala Lwekwengeta kukharikhulamu ahlukaniswe ngalendlela: Kulalela nekukhuluma Kucabanga neKunoma kanye neSakhi neKusetjentiswa Kufundza nemisindvo kweLulwimi lokuhlanganiswe nawo onkhe emakhono lamane elulwimi (kulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala) Kubhala nekufundzisa kubhala ngesandla Lokucuketfwe (lwati, imicondvo kanye nemakhono) eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola kuhlelwe ngetigamu eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola, kusetjentiswa letihloko letilandzelako. LeSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola sitawunika bothishela loku: • singeniso lesicuketse imihlahlandlela yekusebentisa umculu wesiGaba saboKhewane • lokucuketfwe, imicondvo kanye nemakhono latawufundziswa esigamini ngasinye • imihlahlandlela yekwabiwa kwesikhatsi • tidzingo temisebentiluhlolo Loluhlelekile kanye netiphakamiso teluhlolo lolungakahleleki • luhla lwetinsita letiphakanyisiwe telibanga ngalinye 2.2 KUFUNDZA LULWIMI Lwekwengeta Bafundzi beta esikolweni bati lulwimi lwabo lwasekhaya. Basuke sebakwati kulukhuluma ngalokushelelako, kantsi basuke sebati emagama lamanyenti. Kukwati kufundza nekubhala eBangeni1 kwakhela etukwesisekelo selulwimi lolukhulunywako. Ngaleyo ndlela, kuba malula kutsi ukwati kufundza nekubhala ngelulwimi lwakho. Bafundzi nabacala kufundza lulwimi Lwekwengeta eBangeni 1, kumele bakhe sisekelo lesicinile sekukwati kukhuluma lulwimi lwabo. Kumele beve emagama lamanyenti eSiswati labatawukwati kuwevisisa ngendlela lasetjentiswe ngayo. Kulalela thishela nakafundza tindzaba etincwadzini letinemifanekiso (Tincwadzi letinkhulu tekufundza) kuyindlela lenhle yekwenta loku njengobe iphindze yesekele kutfutfukiswa kwekucalisa kufundza kwemfundzi. Ngesikhatsi bafundzi bakhula, badzinga kunikwa ematfuba lamanyenti ekukhuluma lulwimi ngetindlela letilula. Kwenta njalo kutakwakha sisekelo sekukwati kufundza nekubhala kubafundzi labaseBangeni 2 ne 3. ENingizimu Afrika, bafundzi labanyenti bacala eBangeni 4 kusebentisa lulwimi Lwekwengeta, Siswati, njengeLulwimi Lwekufundza neKufundzisa (LoLT). Loku kusho kutsi kumele babe sebanelwati lolusezingeni lelisetulu lweSiswati nabacedza liBanga 3, kantsi kumele futsi babe sebakwati kufundza nekubhala kahle ngeSiswati. Kungako inchubekelembili yabo yekukwati kufundza nekubhala kumele inonophiswe emaBangeni 2 ne 3. 8 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Bafundzi bayakwati kwendlulisela emakhono lamanyenti ekukwati kufundza nekubhala bawasusela elulwimini lwabo lwasekhaya. Kwenta sibonelo, uma bafundzi bafundziswa kubhala kahle ngesandla elulwimini lwabo lwasekhaya, bangakwati kusebentisa lelikhono lasebanalo nasebabhala Siswati. Uma bafundza imisindvo elulwimini lwabo lwasekhaya, asisabi khona sidzingo sekuphindze bafundze ngebudlelwane emkhatsini wemsindvo nekupelwa kwayo elulwimini lweSiswati. Lapha basuke sebadzinga kuphela kusebentisa lwati lwabo lweSiswati kanye nekufundza ngalobudlelwane lobukhona emkhatsini wemisindvo nekupelwa kwayo lobehlukile elulwimini lweSiswati. Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola lusebentisa litfuba lemakhono ekukwati kufundza nekubhala umfundzi lasavele anawo elulwimini lwakhe lwasekhaya. Kwenta sibonelo, imisebenti lenjengekufundza basitwa nguthishela leyetfulwa eBangeni 1 eLulwimini Lwasekhaya eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola yetfulwa eBangeni 2 eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola. Loku ngulesikubita ‘kufundza lulwimi lwesibili’- lokusho kutfutfukisa sisekelo lesicinile sekukwati kufundza nekubhala eLulwimini Lwasekhaya kanye nekwakhela etukwalesisekelo eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola. 2.3 TIMONGCONDVO LETEHLUKENE TEKUFUNDZA LULWIMI Etikolweni lapho bafundzi batawusebentisa khona lulwimi lwabo Lwekwengeta, Siswati njengelulwimi lwekufundza nekufundzisa (LoLT) kusukela eBangeni 4, kubalulekile kutsi kufundza kunikwe sikhatsi lesenele sekufundza Siswati esiGabeni saboKhewane. Kepha ngete kwaba njalo etikolweni lapho kusetjentiswa lolo lulwimi njengelulwimi lwekufundza nekufundzisa (LoLT) kuwo onkhe emabanga. Kuleto tikolo, linyenti lebafundzi labafundza Siswati neAfrikaans njengelulwimi lwasekhaya, abakhulumi letilwimi njengelulwimi lwasekhaya, kungako kumele lomsebenti wekufundza lulwimi unikwe sikhatsi lesenele. 2.4 KWABIWA KWESIKHATSI Lokwabiwa kwesikhatsi lokulandzelako kwetilwimi kutawucala kusebenta nga- 2012. Esigabeni saboKhewane sikhatsi sitawulawulwa kuhleleka kwelulwimi lolusetjentiswa kuleso sikolo. Tikolo tingakhetsa kusebentisa linanikhulu lesikhatsi nobe linanincane lesikhatsi sekufundziswa kweLulwimi Lwasekhaya kanye neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kuye ngetidzingo tebafundzi. Linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwasekhaya neseLulwimi Lwekucala Lwekwengeta sikhonjiswe ngekufakwa kubakaki kulelithebula lelingentasi. LULWIMI LWEKUCALA LULWIMI LWASEKHAYA Lwekwengeta Libanga 1 8 (7) ema-awa 3 (2) ema-awa Libanga 2 8 (7) ema-awa 3 (2) ema-awa Libanga 3 8 (7) ema-awa 4 (3) ema-awa Litiko leteMfundvo alitsatsi sincumo sekwehlukaniswa kwelinanincane lesikhatsi etincenyeni letehlukene, nanobe nje kunetiphakamiso letilandzelako letentiwe telibanga ngalinye: CAPS 9
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Simo lapho Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta lunikwa linanikhulu lesikhatsi LULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 Kulalela nekukhuluma 1 li-awa 30 emaminithi 1 li-awa 1 li-awa Kufundza nemisindvo 1 li-awa 15 emaminithi 1 li-awa 30 emaminithi 1 li-awa 30 emaminithi Kubhala 15 emaminithi 30 emaminithi 1 li-awa Kusetjentiswa kwelulwimi 30 emaminithi 3 ema-awa ngeliviki 3 ema-awa ngeliviki 4 ema-awa ngeliviki Simo lapho Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta lunikwa linanincane lesikhatsi LULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 KULALELA Nekukhuluma 1 li-awa 30 emaminithi 45 emaminithi 1 li-awa Kufundza nemisindvo 30 emaminithi 45 emaminithi 1 li-awa Kubhala 30 emaminithi 30 emaminithi Kusetjentiswa kwelulwimi 30 emaminithi 2 ema-awa ngeliviki 2 ema-awa ngeliviki 3 ema-awa ngeliviki 2.5 KUHLOLA Umculu weSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola unika tiphakamiso temisebentiluhlolo lokuhlelekile ngakunye kwetilwimi siGabeni saboKhewane. Umsebenti ngamunye wakhiwe ngetincenye letinyenti letiphatselene netinhlangotsi letehlukene telulwimi. LIBANGA SIFUNDVO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4 LINANI Lulwimi 1 Lwekucala 1 1 1 1 4 Lwekwengeta Lulwimi 2 Lwekucala 1 1 2 1 5 Lwekwengeta Lulwimi 3 Lwekucala 1 2 2 1 6 Lwekwengeta 2.6 KWETFULA LULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta Thishela nakangenisa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta eBangeni 1, kumele abe nendlela lelula yekuletsa etingcondvweni tebafundzi umcondvo ‘welulwimi lwesibili. Indlela lenhle yekwenta loku kusebentisa iphaphethi lenganikwa ligama ngelulwimi lwekwengeta, kwenta sibonelo, Iphaphethi lenguSibusiso. Esifundvweni sekucala, thishela wetfula iphaphethi atjele bafundzi kutsi Sibusiso akakwati kukhuluma lulwimi lwabo lwasekhaya; ukwati kukhuluma Siswati kuphela, ngako kutawumele bakhulume naye ngeSiswati. Sibusiso utawuhlala njalo aluphawu lwasendlini yekufundzela Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta. Thishela angetfula iphaphethi yesibili (sib. Iphaphethi lenguSibongile) kute atewukhombisa kukhulumisana emkhatsini wabo basebentisa lulwimi lwekwengeta (sib. kubingelela). 10 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 2.7 KULALELA Nekukhuluma Kufundza lulwimi lwekwengeta cishe kuyefana nekufundza lulwimi lwasekhaya ngaphandle nje kwekutsi kona kwenteka kamuva emphilweni yebafundzi. Eminyakeni yekucala yekuphila kwabo, bafundzi beva emagama lamanyenti lalula elulwimi lasetjentiswe etimeni letitsite, lokuyintfo leyenta kutsi bakwati kutfola kancane kancane luhlelo lwelulwimi kanye nelwatimagama lelulwimi lwabo lwasekhaya. Bacala ngekukhipha ligama linye nobe mabili, lokumagama labawasebentisela kuveta tinchazelo netinhloso letehlukahlukene. Bakhona kuvisisa lulwimi lolushubile kunekutsi balukhulume. Kubalulekile kutsi bothishela bakukhumbule loku ngesikhatsi bafundzi bafundza lulwimi lwekwengeta. EBangeni 1, bafundzi kumele bembulelwe elulwimini lolukhulunywako ngekufundvwa kwetindzaba kanye nangeticondziso labanikwa tona endlini yekufundzela. Kulalela tindzaba naticocwa yindlela lenhle kakhulu yekutsi bafundzi bafundze lulwimi lwekwengeta. Thishela kumele ente loku: • khetsa indzaba lelula nalenetakhi lesiphindzaphindza emagama, lokuyintfo leyenta kube khona kuvuselela kabusha kwesilulumagama kanye neluhlelo lwelulwimi • kwenta lulwimi lwakhe luhlale lulula, akhulume angasheshisi, akhulume abe nguye angalingisi. • kusebentisa kunyakatiswa kwemtimba, titfombe kanye netintfo letiphatsekako letitawesekela kuvisiseka kwendzaba • kukhuluma indzaba tikhatsi letinyentana, aye ngekubandzakanya bafundzi ngekutsi nabo bahlanganyele kusho loko lokushiwo endzabeni Lenye indlela yekwembulela bafundzi elulwimini lwekwengeta kulalela tindzaba (nobe ematheksthi lacuketse emaciniso) letifundvwa nguthishela. Thishela ufundza encwadzini lenkhulu yekufundza, lokuyincwadzi lenkhulu lenemifanekiso lebhalwe ngemagama lamakhulu labatawabona bafundzi ngesikhatsi thishela afundza. Loku kubitwa ‘Kufundza Ngekuhlanganyela’. Lobunye buhle Bekufundza Ngekuhlanganyela ngukutsi njengoba kwenta umsebenti lomuhle wekulalela, kuphindze kutfutfukise likhono lemfundzi lekucalisa kufundza nekubhala. Kwenta sibonelo, bafundzi batfola umcondvo walokubhaliwe (sib. kutsi sicala kufundza incwadzi ngaphambili sigcine ngemuva; nekutsi sicala kufundza kusancele siye kusekudla sicale etulu siye entasi kwelikhasi), ngaleso sikhatsi bafundza bacala kubona emagama lambalwa elulwimini lwekwengeta (sib. yena, bona). Bafundzi kumele batetayete umsebenti weKufundza Ngekuhlanganyela njengobe kungumsebenti labatowenta etifundvweni teLulwimi Lwasekhaya lwabo. Lenye indlela lenhle yekwembulela bafundzi elulwimini lwekwengeta kubanika ticondziso lokumele batente ngemitimba yabo; kwenta sibonelo, thishela utsi, ‘Wota lapha, Thabo, ’ akhombisa ngekunyakatisa umtimba, bese Thabo uyeta. Lendlela, leyatiwa njengendlela yekuphendvula ngemtimba, inebuhle bekutsi thishela ukhona kubona ngekushesha kutsi Thabo uyakuvisisa yini loko lakushoko nobe cha bese uyakwati thishela kunika imphendvulo- lokungaba yimphendvulo letsi ‘Wente kahle, Thabo,’ nobe aphindze sona leso sicondziso angasheshisi asigcizelele ngekunyakatisa umtimba ngemandla. Lulwimi lwasendlini yekufundzela (sib. Wota embili utewuhlala phasi emadini) lunika bafundzi ematfuba lamanyenti etindlela temvelo tekwetfula indlela yekuphendvula ngemtimba. Imilolotelo leneminyakato, nayo iyindlela lenhle yekuhlanganisa lulwimi kanye nemsebenti lotsintsa umtimba ngendlela letawesekela kuvisiswa kanye nekukhunjulwa kwelulwimi. Buhle baletindlela letintsatfu letichazwe lapha ngenhla (kulalela tindzaba, Kufundza Ngekuhlanganyela kanye Nekuphendvula ngekunyakatisa umtimba) ngukutsi tonkhe letindlela tigcile ekufundzisweni kwelulwimi ngekulalela sifundvo sekuvisisa. Kubafundzi labancane loku kususa ingcindzetelo yekukhuluma, kwehlise neluvalo kubuye CAPS 11
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 kubente bagcile ekuvisiseni lulwimi. Nanobe kunjalo, kute bafundzi babe basebentisi belulwimi labanemakhono elulwimini, kumele batetayete kukhuluma lulwimi. Ekucaleni, lulwimi lolukhulunywa bafundzi kutakuba ngulelo loluhleleke ngandlelatsite-tingoma letifundvwa ngenhloko, imilolotelo netinkondlo letineminyakato kanye nalolunye lulwimi loluhleleke ngandlelatsite lolufundvwe njengeticejana netaga, kwenta sibonelo, ‘Sawubona, unjani?’ ‘Ngiyaphila, wena unjani?’ Njengoba bafundzi bacala kuvisisa lulwimi lwekwengeta kancane kancane, kumele bacale kukhuluma, bacale ngeligama linye nobe mabili. Kwenta sibonelo, nabaphendvula umbuto lobutwe nguthishela, ‘Ingabe uyitsandzile indzaba?’ Imphendvulo yemfundzi ‘Yebo’ nobe ‘Cha.’ Ekucaleni, lulwimi lolucalisako lolukhulunywa bafundzi kumele lube lwesekelwe (lukhonjiswe ngekwenta lubuye lwesekelwe). Kwenta sibonelo, bafundzi bangacala kulingisa tindzaba thishela labacocele nobe labafundzele tona, basebentise inkhulumomphendvulwano. Bafundzi bangabuye bacoce tona letindzaba labaticocelwe babe basitwa nguthishela. Thishela kumele acinisekise kutsi bonkhe bafundzi batfola ematfuba ekukhuluma Siswati. Njengobe bafundzi batakube bachubekela embili ngekushesha lokungafani, thishela kumele ahlele ematfuba ekukhuluma (sib. ngemibuto layibutako) ngendlela letakuba sezingeni lemfundzi ngamunye. Ngesikhatsi bafundzi bachubeka nemabanga, thishela kumele alindzele kutsi bafundzi bakwati kukhuluma kakhudlwana kantsi nemagama labawakhulumako kumele aye ngekwandza. Njengobe bafundzi bakhombisa inchubekelembili ekufundzeni Siswati, kumele basale betfulelwa tinhlobo letinyenti tematheksthi. EBangeni 1, batawuba nelwati lolunyenti lwetindzaba letihlukene bese bacala kubona kwakheka kanye netimphawu tendzaba lelandzisako (kwetfulwa balingisi, kuchazwa simonhlalo, kuvela inkinga ibuye isonjululwe; indzaba lelandzisako ivame kucocwa kusetjentiswa sikhatsi lesengcile). EBangeni 2 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola, kwetfulwa kulandza ngemlomo (sib. Itolo, siye edolobheni. Sicale sayotsenga kudla esitolo lesikhulu sekudla. Sase siya emtapolwati, njll) kantsi eBangeni 3 kuhlanganiswa nekulandza ngekubhala. Kulandza luhlobo lwetheksthi lolubalulekile ngobe kwakha budlelwane emkhatsini welulwimi lolukhulunywako kanye nelulwimi lolubhalwako. Esikhatsini lesinyenti sisebentisa kulandza ngemlomo (sib. kucocela bantfu ngaloko lesikwentile), kodvwa siphindze sikubhale phasi. EBangeni 3, bafundzi babuye betfulelwe indlela yekulandzelanisa kahle itheksthi yemlomo ( ticondziso letinjengetindlela tekupheka) kanye nemibiko leyetfula lwati (sib. Tindlovu tilwane letinkhulu. Tihlala tihamba tingumhlabi, njll). tibonelo taletinhlobo tematheksthi tinikwe eSigabeni 4 ekupheleni kwalomculu kwabuye kwachazwa takhi kanye netimphawu tato. Imisebenti yekulalela / yekukhuluma leyentiwa emalanga onkhe, kanye/kabili ngeliviki leyakhelwe etukwetingcikitsi letitsite Sikhatsi lesenele kumele sibekelwe kulalela nekukhuluma eBangeni 1. Loku kubese kuyancishiswa emaBangeni 2 ne 3 lapho kusuke sekungeniswa khona kufundza nekubhala eLulwimini Lwesibili Lwekwengeta. Kumele kugcilwe kakhulu emakhonweni ekulalela nekukhuluma kuso sonkhe siGaba saboKhewane. Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola, kulalela nekukhuluma kuhlelwe ngalendlela: • luhla lwemisebenti lokumele yentiwe emalanga onkhe esikhatsini lesiliviki. Kukhetfwa kanye nelinani lemisebenti lokumele yentiwe lilanga ngalinye kweyeme kuthishela kanye nasesikhatsini lanaso; loku kutakwehluka kuye ngekutsi usebentisa linanincane lesikhatsi nobe linanikhulu lesikhatsi lesabelwe Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta. • umsebenti logcile kulokutsite, ‘kulalela tindzaba leticocwako naletifundvwako’, lokuyintfo lefundziswa kanye nobe kabili ngeliviki, kuye ngeliBanga kanye nelinani lesikhatsi lesikhona. 12 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Lemisebenti ihlelwa ngetingcikitsi letitsite. Kuphakanyiswa kutsi thishela akhetse tingcikitsi letine ethemini ngayinye, kulokunye tibe ngaphasi kwaloko nangabe kusetjentiswa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta. Thishela kumele akhetse tingcikitsi letihambisana nekufundziswa kwelulwimi lwekwengeta. Letingcikitsi kumele kube kuleto labatetayele bafundzi, lokungenani kube nguleto letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya, tiphindze tinike ematfuba lamanyenti ekufundzisa lulwimi ngendlela lolusetjentiswe ngayo (sib. letingcikitsi kumele tinike ematfuba ekukhombisa nekusebentisa tintfo letikhona endlini yekufundzela). Letinye tingcikitsi tinikwe njengetibonelo, kodvwa loku kutiphakamiso nje kuphela; atisito tingcikitsi letimisiwe. Sizatfu sekusebentisa tingcikitsi kutsi kwentiwe lula kuvuselelwa kabusha njalo kwesilulumagama kanye netakhi telulwimi etimeni letifanele. Kwenta sibonelo, emagama lahambisana nemtimba (buso, emehlo, tindlebe, imphumulo, umlomo, imikhono, imilente, tinyawo) kanye netindzawo latfolakala kuto (Khomba _____ yakho./Lena yi _____ yami./ Leti ti _____ tami) kumele bacale ngekuweva kanyentana etingcikitsini lasetjentiswe kuto; bafundzi kumele banikwe ematfuba ekuwasebentisa lamagama. Ngesikhatsi bafundzi bendlulela emaBangeni 2 ne 3, kutawudzingeka banikwe ematfuba ekuwafundza nekuwabhala lamagama. Bafundzi batawukwati kukhumbula nekusebentisa silulumagama kanye netakhi tawo nabaloku bawavuselela njalo. 2.8 KUFUNDZA NEKUBHALA Ngenca yetizatfu letinikwe lapha ngenhla, eBangeni 1 kugcilwa kakhulu ekutfutfukiseni lulwimi lolukhulunywako, lokungulapho bafundzi batakube bafundza kubhala nekufundza ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya. Kepha, emaBangeni 2 newe- 3 kumele kugcilwe ekutfutfukiseni likhono lekukwati kufundza nekubhala eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta. Kubaluleke kakhulu loku kubafundzi labatakube basebentisa iEnglish njengelulwimi lwekufundza nekufundzisa (LoLT) eBangeni 4. Kumele bakwati kufundza nekubhala kuletinye tifundvo labatentako, babuye basebentise tincwadzi tekufundzisa teSiswati esiGabeni Lesisemkhatsini. Loku kutawudzinga emazinga laphakeme ekukwati kufundza nekubhala, ikakhulukati silulumagama lesibanti elulwimini lweEnglish. Kufundza nekubhala kuphindze kufake sandla ekutfutfukiseni lulwimi lwebafundzi lweSiswati. Kufundza kwembulela bafundzi ekufundzeni kwabo lulwimi lwekwengeta. Lucwaningo luveta kutsi kutfutfuka kwesilulumagama sebafundzi kweyeme ekufundzeni labakwentako. Kubhala kubalulekile ngobe kuphocelela bafundzi kutsi bacabange ngeluhlelo lwelulwimi kanye nesipelingi. Loku kukhutsata bafundzi kutsi basebentise lulwimi, banonophise kufundza lulwimi baphindze benyuse kufundza lokungenamaphutsa. Kungako linanikhulu lesikhatsi libekelwa imisebenti yekufundza nekubhala Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola emaBangeni 2 ne 3. Lemisebenti yeKufundza neKubhala ihlekele ngalendlela: 2.8.1 Kutetayeta imibhalo lesendzaweni lebakuyo Kusukela eminyakeni yakudzala, bafundzi baseNingizimu Afrika bavetelwa ebaleni imibhalo kumbe emagama lamanyenti labhalwe etindzaweni lebakuto kusetjentiswe lulwimi lweSiswati, kwenta sibonelo, timphawu (timphawu temgwaco, timphawu tetitolo, njll) nemabhokisi lavale tintfo letitsite. Bothishela bangasebentisa loku njengesicalo sekufundzisa bafundzi kukwati kufundza nekubhala elulwimini lwabo lwekwengeta, kwenta sibonelo, ngekuletsa emabhokisi lavale tintfo labawetayele nobe tikhangisi endlini yekufundzela kute babone kutsi bafundzi bayawati yini emagama aletintfo letingekhatsi kumbe letikhangiswako. Kusukela ethemini 3 eBangeni 1, uma bafundzi sebakwati kufundza nekubhala ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya, thishela angacala kulebula tintfo letisendlini yekufundzela asebentisa Lulwimi Lwasekhaya kanye neSiswati. Lemisebenti yesekela kufundza lokwenteka kungakahlelwa; akusiyo imisebenti legcile ekukwatini kufundza nekubhala kantsi akukameli inikwe linanikhulu lesikhatsi. CAPS 13
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 2.8.2 Kufundza Ngekuhlanganyela Kufundza ngekuhlanganyela kwetfulwa eBangeni 1 kuchubeke naso sonkhe siGaba saboKhewane. Lomsebenti ungumsebenti lobalulekile logcile ekutfutfukiseni lulwimi kanye nekukwati kufundza nekubhala. Inhloso yekufundza ngekwabelana emaBangeni 1 kuniketa bafundzi litfuba lekutetayeta lulwimi lwabo lwekwengeta ngendlela levakalako nalesekelako. Lenye inhloso yekufundza ngekwabelana kutfutfukisa kukwati kufundza nekubhala kwebafundzi lokusacalisako elulwimini lwabo lwekwengeta. Batfutfukisa imicondvo yemagama labhaliwe baphindze bacale kubona emagama lambalwa labhalwe ngeSiswati. Kulelizinga, thishela kumele ente loku: • Kukhetsa itheksthi lelula lekhulisiwe (sib. Incwadzi lenkhulu yekufundza) lebhalwe ngemagama lambalwa kepha ibe nemifanekiso leminyenti lemihle. Indzaba kumele ibe netakhi lesicacile nalesilula (sib. Tingulube letintsatfu). Kuyasita kakhulu uma lulwimi luphindvwaphindvwa futsi kube nekucombeleka kwemagama latawulandzela (sib. Iphi indlovu? Isehlatsini; iphi indlovu? Isehlatsini, njll) Ematheksthi kumele aye ngekuba lukhuni nakuloku kuchubeka umnyaka. • Kukhuluma nebafundzi ngetitfombe kute batekuvisisa silulumagama lesisetjentisiwe. Babute imibuto ngelulwimi lwabo lwasekhaya. Basite bachumanise indzaba nalokwenteka etimphilweni tabo. • Kufundza itheksthi tikhatsi letinyentana asebentisa umuno nobe ‘indvukwana yekukhomba’ kute bafundzi bamlandzele ngalesikhatsi achubeka netheksthi • Kubuta imibuto lephatselene nendzaba • Kubandzakanya bafundzi kancane kancane ‘ekufundzeni’ indzaba Njengobe bafundzi bendlulela emaBangeni 2 ne 3 ematheksthi kumele aye ngekuba lukhunyana. Thishela ubakhombisa indlela yekufundza ngalokushelelako abuye asebentise itheksthi kutfutfukisa silulumagama, kuvisisa, emakhono ekuhlahlela emagama, kuvisisa takhi setheksthi, luhlelo lwelulwimi kanye netimphawu tekufundza. 2.8.3 Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela EBangeni 2, bafundzi bacala umsebenti lomusha elulwimini lwekwengeta: Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela. Kepha batawube bawetayele umsebenti njengobe bebasolomane bawenta elulwimini lwabo lwasekhaya kusukela ekucaleni kweliBanga 1. Kulomsebenti, thishela udzinga tincwadzi tekufundza letitsite letihlelwe ngekwemazinga ebulukhuni bawo. Thishela kumele ahlele bafundzi ngemacembu lahlelwe ngekwemakhono lanebafundzi laba-6 kuya kula-10 bese ukhetsa incwadzi yekufundza lelungele lizinga labo. Thishela usebenta nelicembu ngalinye kanye ngeliviki lokutawutsatsa emaminithi la-15 ngesikhatsi lalamanye emacembu afundza ngababili nobe afundza ngekutimela nobe enta imisebenti lehambisana netheksthi, kwenta sibonelo, imisebenti yekubhala lelula lenjengekucedzela imisho nobe kubeka imisho ngendlela lelandzelana kahle. Inhloso yekufundza basitwa nguthishela ngukutsi thishela akwati kutfola litfuba lekubukana nemfundzi ngamunye kute atfutfukise emakhono abo esifundvo sekuvisisa kanye nawekuhlela emalunga emagama elulwimini lwabo lwekwengeta. 14 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Ticondziso tekwakha emacembu ngekwemakhono Kute ubeke bafundzi ngemacembu, kutawumele ubacaphele ngesikhatsi bafundza tincwadzi tekufundza. Khetsa incwadzi yekufundza locabanga kutsi umfundzi utawukwati kuyifundza, kodvwa kungabi ngulelula kakhulu-kumele kube khona bulukhunyana lobukhona umfundzi latawubukana nabo. Uma umfundzi akwati kufundza ngalokushelelako, aphimisa kahle, kusho kutsi itheksthi isezingeni lakhe lekufundza. Uma umfundzi atfola bumatima, khetsa lelula udzimate ufike kuleyo lesezingeni lakhe lekufundza. Uma sewuhlole bonkhe bafundzi, sewungababeka ngemacembu latawuya ngekwemakhono. Tinyatselo letitawulandzelwa esifundvweni sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela I. Khetsa itheksthi lefanele: Tincwadzi tekufundza letihlelwe ngetigaba titawusetjentiswa esikhatsini lesinyenti ngesikhatsi bafundza ngemacembu. Kumele tibe sezingeni leliphasi kunalelo lematheksthi lasetjentiswe esifundvweni sekufundza ngekuhlanganyela. Fundza itheksthi kucala bese ubhala silulumagama nobe luhlelo lwelulwimi lolungaba yinkinga kubafundzi. Loku kunganika thishela sifundvo langagcila kuso. II. Singeniso: Ngenisa luhlobo lwencwadzi (sib. lengasiwo emaciniso nobe lengemaciniso) kanye nesihloko. Sita bafundzi kutsi bakwati kuchumanisa sihloko kanye nalabakufundze emphilweni. Lenkhulumo kumele igcile kuloko lokutawufundvwa kute bafundzi bafundze ngemphumelelo (emaminithi lama-2 kuya kula-3). III. Kukhuluma ngetitfombe Sebentisa titfombe kute ungenise bafundzi esihlokweni uphindze ukhulume nganobe ngusiphi silulumagama lesisha. Yetama loku kugcile kuleso sihloko uphindze ube mfishane (emaminithi lama-2 kuya kula-3) IV. Kufundza kwekucala: Umfundzi ngamunye ufundza itheksthi. Thishela ucaphela indlela bafundzi lebatiphatsa ngayo nabafundza bese ukhetsa sifundvo lesengetiwe latawugcila kuso lesiphatselene naloko lakubonile ngesikhatsi bafundza. Thishela utawuya kumfundzi ngamunye alalele umfundzi afundza incenye lencane yetheksthi ngekuphimisela. Thishela utabakhutsata bafundzi ngekutsi ababute imibuto lelandzelako: • Ngabe ulindzele kutsi utawufundza ngani kulencwadzi? • Ngabe loko kukunika umcondvo lovakalako yini? • Wente kahle! Ukhonile kulungisa emaphutsa akho. Loko kunika umcondvo lovakalako. • Ngabe yini letawuvakala kahle kulomusho? • Buka imifanekiso. • Kungaba ngiko kodvwa phindza ubuke luhlavu lolusekucaleni. Kungenteka ekucaleni kutawumele ubute lemibuto ngelulwimi lwasekhaya lwebafundzi. Nanobe kunjalo, sheshe ucale kubuta imibuto ngeSiswati. Bafundzi kumele kube sebayayati lemibuto njengobe bebasolomane benta lomsebenti elulwimini lwabo lwasekhaya kusukela ekucaleni kweliBanga 1. V. Kuvisisa Buta bafundzi imibuto lemayelana netheksthi kute ucinisekise kutsi bayevisisa yini. VI. Kufundza kwesibili nekufundza lokulandzelako Emva kwemalanga bafundzi bayawuphindze bafundze itheksthi ngababili nobe ngamunye. Lokubalulekile lapha lokutawugcilwa kuko, kutfutfukisa kufundza ngekushelela kanye nekunika bafundzi ematfuba ekutfutfukisa silulumagama, luhlelo lwelulwimi nekuvisisa kahle itheksthi. Kufundza ngekuphindzelela kwesekela kutfutfuka kwekufundza ngekushelela elulwimini lwekwengeta. Kungenteka bothishela abakakwetayeli kusebentisa Kufundza Ngemacembu ikakhulukati eklasini leLulwimi Lwekucala Lwekwengeta. Ngako, bangangenisa lendlela kancane kancane. Uma sebativa batetsemba ngekuyisebentisa eLulwimini Lwasekhaya, bangacala kuyisebentisa eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta. Kwanyalo, bothishela bangafundzisa liklasi lonkhe lapho bonkhe bafundzi banekhophi yetheksthi lefanako umfundzi ngamunye atfole litfuba lekuyifundza. Bothishela kumele bachubeke nekucaphela indlela bafundzi labatiphatsa ngayo nabafundza baphindze babasite kutfutfukisa likhono labo lekuvisisa kanye nemakhono ekuhlahlela emagama. Akukho sikhatsi lesenele seKufundza Basitwa Nguthishela eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola ngendlela lesikhona ngayo eLulwimini Lwasekhaya eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola. Bothishela labasebentisa linanikhulu lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta batawukwati kusebenta nelicembu ngalinye lelincane kanye ngeliviki emaminithi la-15. Kepha labo labasebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta ngete bakwati kwenta loko. Kutawumele bente umsebenti wekufundza kweliklasi lonkhe endzaweni yeKufundza Basitwa Nguthishela. CAPS 15
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 2.8.4 Kufundza ngababili nekufundza ngekutimela Kufundza ngababili nobe kufundza ngekutimela kunika bafundzi litfuba lekutilungiselela kufundza kubuye kukhutsate kufundzela kutitfokotisa. Ekufundzeni ngababili, bafundzi lababili bafundze kanye kanye nobe banikane litfuba lekufundza. Bafundzi kumele basebentise lesikhatsi kwenta tintfo letimbili: 1) kuphindze bafundze incwadzi lefundvwako Ngesikhatsi Sekufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela badzimate bakwati kufundza ngekushelela 2) kufundzela kutitfokotisa etincwadzini letifundvwako ekhoneni lekufundza/. Itheksthi kumele ibe sezingeni lelingaphasi kwalelo lelisetjentiselwe Kufundza Ngekuhlanganyela kanye neKufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela. Kunika bafundzi ematfuba ekutifundzela tincwadzi kubuye kutfutfukise likhono labo lekufundza ngekushelela, ingce nje uma tincwadzi lebatifundzako tilula ngendlela yekutsi bafundza ngaphandle kwekusitwa. Tincwadzi letimfisha, letilula, letinetheksthi lecombeleka lula kanye netitfombe letinemibala lehlukene tibalulekile kakhulu. Labanye bothishela bayatsandza kunika bafundzi umsebenti wekuyofundza emakhaya - kufundza lokuphindvwako kwencwadzi yelicembu nobe tincwadzi letilula ‘letijabulisako’. Lendlela yekufundza leyentiwa emalanga onkhe idlala indzima lebalulekile ekusiteni bafundzi kutsi bakwati kufundza. 2.8.5 Imisindvo Sigaba sekucala sekufundza kuhlahlela lulwimi lolubhalwako kwenta loku ngemlomo-kufundza kwehlukanisa imisindvo yelulwimi lehlukene (lwati lwemisindvo). Umfundzi kumele abuke imisindvo kanye nabonkhamisa (sib. ‘b’, ‘o’, ‘n’, ‘a’ nobe ‘v’, ‘e’, ‘l’, ‘a’) bese uhlanganisa imisindvo nabonkhamisa kute akhe emagama (sib. ‘bona’, ‘vela’) (imisindvo). Umfundzi kumele evisise emagama ( ngekuvisisa) abuye ahlangane nawo esikhatsini lesinyenti labhaliwe akwati kutibonela wona (ngalokutentakalelako). Kwekugcina, umfundzi kumele akwati kufundza emagama lasemishweni ngekusheshisa abe awevisisa (ngekushelela). Kepha, letincenye tekufundza atenteki ngetinyatselo letilandzelanako. Kwenta sibonelo, bafundzi bafundza kubona nekuvisisa emagama laphelele labhalwe endzaweni labahlala kuyo kanye Nekufundza Ngekuhlanganyela ngesikhatsi basebancane. Nanobe kunjalo, luhlelo lwemisindvo loluhlelekile lubalulekile ekufundzeni kufundza ngelulwimi lwakho lwasekhaya, kuhambisana nekufundza, kubhala kanye nekulalela tindzaba natifundvwa. Bafundzi nabacala kufundza nekubhala ngelulwimi lwekwengeta, basuke sebati kutsi imisindvo ihlahlelwa njani elulwimini lwabo lwasekhaya. Basuke sebevisisa imicondvo yalokubhaliwe futsi sebanelwati lwangaphambili lwebudlelwane bemisindvo nekupelwa kwayo. Labakudzingako eklasini lemisindvo eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta kutetayeta kusebentisa lolwati kufundza kuhlahlela itheksthi lebhalwe ngeEnglish (sib. kuhlanganisa imisindvo lebayatiko nabonkhamisa kute bakhe emagama). Bafundzi kumele futsi bati lapho budlelwane bemisindvo nesipelingi behluka khona elulwimini lwabo lwasekhaya kanye naselulwimini lwesibili lwekwengeta. Kubalulekile kutsi eBangeni 1, bafundzi batfutfukise sisekelo lesicinile elulwimini lwabo lwekwengeta. Nakungenjalo, angeke bawevisise emagama labawahlahlelako eSiswatini eBangeni 2 kantsi nemsebenti labawenta emisindvweni utawuvele nje ube ‘kumemeta nje emagama labhaliwe’. Bafundzi nabo batawuzuza ekufundzeni kubona imisindvo yeSiswati (lwati lwemisindvo) eBangeni 1. Loku kwenteka kancono ngetingoma nemilolotelo letibasita kutsi bahlukanise imisindvo (sib. lo lo lo lo). Thishela kumele akhumbule kutsi indzima yakhe iphatselene nekutsi ente bafundzi bati ngebudlelwane emkhatsini wemisindvo nekupelwa kwayo elulwimini lwekwengeta, kungabi kufundza ngekwenta ngalokungenamaphutsa. Imisindvo kumele yenteke ngemisebenti lemifisha, levamile naleyenteka kuso sonkhe siGaba saboKhewane. 16 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Imisebenti yemisindvo leyentiwa emalanga onkhe/njalo ngeliviki Kumele kucikelelwe kakhulu imisindvo kuso sonkhe siGaba saboKhewane. Luhlelo lunikiwe eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola. EBangeni 1, kutawugcilwa ekutfutfukiseni lwati lwemisindvo. EmaBangeni 2 ne 3, kunikwe luhlelo lwemisindvo lolutakwakhela etukwaloko bafundzi lasebavele bakwentile elulwimini lwabo lwasekhaya. Njengobe kunelinanincane lesikhatsi sekufundzisa imisindvo, bothishela bakhutsatwa kutsi bahlanganise kufundziswa kwemisindvo kanye nemisebenti yeKulalela, Kukhuluma kanye neKufundza Ngekuhlanganyela. 2.8.6 Kubona emagama Bafundzi bafundza kubona emagama labawabonako (kubona nobe kusho emagama) ngekutsi bawabone njalo. Emagama lavela kanyenti kutheksthi nobe emagama labawasebentisa njalo angafundvwa ngayo lendlela. Bafundzi nabachubeka nekufundza ngelulwimi lwabo lwekucala lwekwengeta, loko kutakwenta kutsi bakwati kutfola emagama lamanyenti labawabonako nalawo labawasebentisa njalo. 2.8.7 Kuvisisa Bafundzi bavame kukwati kuhlatiya emagama elulwimini lwabo lwekwengeta, kepha bangakuvisisi loko labakufundzako. Loku kuholela kuloku bantfu labakubita ‘kumemeta nje emagama labhaliwe’.Sizatfu lesikhulu sekutsi bafundzi bangakwati kuvisisa itheksthi kutsi emakhono abo elulwimi abutsakatsaka. Abanaso silulumagama neluhlelo lwelulwimi lolwenele kute batewukwati kwakha umcondvo waloko labakufundzako. Ngako-ke, thishela kumele akhe silulumagama neluhlelo lwabo lwelulwimi ngekutsi abatayete kusebentisa lulwimi lweSiswati ezingeni lelifanele. Emasu lanjengekwakha ‘emagama lafakwa elubondzeni’ eklasini kanye nekukhutsata bafundzi kutsi batibekele sichazamagama sabo (nobe tincwadzi tesilulumagama) nawo ayasita. Kwenta bafundzi bafundze kakhulu elulwimini lwabo lwekwengeta kuyindlela lenhle letawutfutfukisa silulumagama sabo. Nanobe kunjalo, lelisu litawusebenta ingce uma ematheksthi asezingeni lelifanele lekufundza ngekutimela. Lenye indlela lebalulekile yekutfutfukisa kuvisisa kwebafundzi nabafundza kubuta imibuto letakwenta bafundzi batibandzakanye netheksthi. Thishela kumele acale ngemibuto lelula sib. Ngubani …?’ (sib. Ngubani lodle liphalishi?) ‘Ini …?’ (sib. Udle ini Sipho?) kanye nekutsi ‘Kuphi …?’ (sib. Uye kuyewulala kuphi Sipho?) Kancane kancane, njengobe bafundzi betayela indlela yekubuta babuye batfutfukise lulwimi lolufanele lwekuphendvula imibuto, imibuto leminyenti lelikhuni ingabutwa. Ngesikhatsi bafundzi sebaseBangeni 3, kumele babe sebakwati kuphendvula imibuto letsi ‘Kungani …?’ (sib. ‘Kungani Sipho angamange aye esikolweni?). Kute utfole lolunye lwati mayelana nekutsi ungakufundzisa njani Kufundza ngekuhlanganyela, Kufundza Basitwa Nguthishela, Kufundza Ngababili kanye Nekufundza Ngekutimela, Imisindvo, kubona emagama kanye nekuvisisa buka ku: Department of Basic Education’s handbook, ‘Teaching Reading in the Early Grades’ (2008), lengatfolakala ngekuphenya ku: www.education.gov.za 2.8.8 Kubhala Bafundzi bafundza emakhono ekwakha tinhlavu kanye nekubhala ngesandla eLulwimini lwabo Lwasekhaya. Bangasebentisa lolwati nasebacala kubhala ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta ethemini 3 yeliBanga 1. Imisebenti yekubhala eBangeni 1 ilula kakhulu njengobe bafundzi kumele bagcile ekubhaleni ngeLulwimi lwabo Lwasekhaya. EBangeni 2, kugcilwa kakhulu ekubhaleni ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta. Kwenta sibonelo, kubhala kudzinga kutsi basitwe, bafundzi babhala basebentisa tinhlaka temisho njengekutsi ‘Ngitsandza _______. /Angitsandzi ______.’ EBangeni 3, kubhala kucala kuba lukhuni. Ngekusitwa nguthishela, bafundzi kulindzeleke kutsi babhale CAPS 17
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 isethi lelula yeticondziso babuye balandzise ngabo. Ngekubambisana nathishela, bafundzi batawubhala kanye nathishela (Kubhala Ngekuhlanganyela), babhala indzaba lelula. Emakhono ekubhala lamanyenti asuselwa eLulwimini Lwasekhaya. Kwenta sibonelo, bafundzi bafundza kutsi ibhalwa njani itheksthi njengekucala ngekulandzisa eLulwimini lwabo Lwasekhaya, kantsi batsatsela kulolwati, bese ngekuhamba kwesikhatsi bafundza kubhala ngekutsi balandzise eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta. Ngalokunjalo, bafundzi bafundza kutsi lwentiwa njani luhlaka lwembhalo, kubhala, kuhlela bunjalo bembhalo kanye nekushicilela umbhalo wabo (luhlelo lwekubhala) eLulwimini lwabo Lwasekhaya, bese basebentisa lamakhono nababhala eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta. 2.8.9 Takhi telulwimi nekusetjentiswa Lwati lolukahle lwesilulumagama kanye neluhlelo lwelulwimi lunika sisekelo sekutfutfukisa emakhono (kulalela, kukhuluma nekubhala) eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta. EBangeni 1 silulumagama kanye neluhlelo lwelulwimi kufundvwa ngalokutentakalelako ngekubatayeta lulwimi lolukhulunywako. EmaBangeni 2 ne 3, bafundzi batawuphindze batfole silulumagama kanye neluhlelo lwelulwimi ngekutsi bafundze Siswati. EBangeni 3, kunemisebenti letsite legcile ekusetjentisweni kweLulwimi. Silulumagama lesibekiwe selibanga ngalinye kanye neluhla lwemagama lavame kusetjentiswa esiSwati lunikiwe eSigabeni 3 kulomculu. Kubalulekile kutsi bafundzi bafinyelele kuloko lokubekiwe uma ngabe batawulindzeleka kutsi basebentise iEnglish njengelulwimi Lwekufundza Nekufundzisa (LoLT) eBangeni 4. Bothishela badzinga emasu ekutfutfukisa silulumagama sebafundzi, kwenta sibonelo: • emagama labhalwa elubondzeni kanye nemalebuli eklasini • imidlalo yesilulumagama (sib. kwakha emagama) • kufundza ngekutimela • kugcina sichazamagama sakhe (tincwadzi tesilulumagama) • kusebentisa tichazamagama letinemifanekiso (letinelulwimi lunye naletinetilwimi letimbili) 18 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
SIGABA 3: Sibutsetelo sekharikhulamu yelulwimi CAPS SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta EMABANGENI 1 - 3 LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo asebentisa tingcikitsi letikhetfwe nguthishela (sib. Tintfo asebentisa tingcikitsi letikhetfwe nguthishela (sib. asebentisa tingcikitsi letikhetfwe nguthishela (sib. labatayele kutenta, Sibiketelo selitulu) Tikhatsi temnyaka, imiva) Kutitfolela) • Wakha lwati lwesilulumagama (sib. bobunjwa, isayizi, • Wakha silulumagama (sib. sikhatsi, kulandzelanisa) • Wakha silulumagama (sib. kucatsanisa, kuchaza). inkhombandlela ) • Ulandzela ticondziso letilandzelanako letimfisha (sib. • Ulandzela anike ticondziso. • Uphendvula ngekwenta eticondzisweni letimbili letilula Dvweba indilinga. Faka umbala lobovu) • Uphendvula ente ticelo. (sib. Beka emabhola laluhlata kwesibhakabhaka • Unika ticondziso letilula. esikhwameni.Nyalo-ke beka emabhola labovu • Ukhuluma ngemfanekiso nobe sitfombe esikhwameni) • Uvisisa aphendvule imibuto lelula njenga ‘Ngukuphi..? • Ucela kucaciselwa (sib. Angivisisi, ngicela uphindze Ngubani..? (Labani lelibhuku leli? • Uphendvula tibingelelo nemicimbi yekuvalelisa, wente uchaze) ticelo letilula asebentisa emabintana, (sib. Ngingaya • Ubuta imibuto lenemabintana lesiwasebentisa malanga • Ulandzisa ngemlomo ngetibonelo letilula ( ukhumbula endlini lencane?) onkhe. (Ungubani ligama lakho?) ngekulandzelanisa kahle tintfo lahlangabetene nato • Ubamba ngenhloko ente imilolotelo yeminyakato, • Wakha ticelo letilula kanye netitatimende (sib. Ngicela emphilweni.) tinkondlo letilula netingoma. kuya ekhaya, angitiva kahle emtimbeni ) • Ulalela tindzaba nekulandzisa ngaye, aphendvule • Udlala imidlalo yelulwimi lelula. • Tfola intfo ngenchazelo lelula letfulwe ngemlomo imibuto yekuvisisa. • Uvisisa tindzaba letimfisha letilula latifundzile • Coca ngetintfo letisesitfombeni. • Ucombela lokutawenteka ngalokulandzelako nalaticocelwe; acoce ngetitfombe. endzabeni nobe kulandzisa ngaye. • Lalela tindzaba nekulandzisa • Ulingisa tindzaba letimfisha letilula asebentise letinye • Usho imiva ngendzaba. • Phendvula imibuto lelula lesebaleni ngendzaba. (sib. tetinkhulumomphendvulwano. Ngubani locitse emanti?) • Uphindze asho indzaba KULALELA Nekukhuluma • Uphendvula imibuto lelula, imibuto lesebaleni • Lingisa indzaba usebentise letinye • Ulalela umbhalo longemaciniso (kulandzisa ngetindzaba letinetimphendvulo letimfisha. tetinkhulumomphendvulwano. ngemaphuzu, inchubo nobe lwati lwekubika • Akwati kubona umuntfu, silwane nobe intfo nekuphendvula imibuto yekuvisisa. • Phindze usho indzaba ngelusito lwathishela. ngenchazelo lelula (sib. kumatanisa inchazelo • Uniketa tibonelo letilula letifinyetiwe tembhalo nesitfombe) • Ulandzisa kafishane ngekulandzelanisa tintfo loluciniso ngekusitwa nguthishela. lahlangabetane nato emphilweni nobe tigameko • Avisise abuye aphendvule imibuto lelula, njengaleyi • Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha tetihloko ‘Yini.?Mangaki ..? (sib. Ungubani ligama lakho? • Ubamba ngenhloko abuye ente tinkondlo, imilolotelo letetayelekile. yeminyakato netingoma. • Akwati kutichaza ngetindlela letilula asebentise • Avisise abuye aphendvule imibuto lefana ‘ Nini ..? na emabintana lamafisha. (‘Ligama lami ngingu....’) • Udlala imidlalo yelulwimi lelula. ‘Kungani..? • (sib. Kungani sikolo sivalwe lamuhla?) 19 • Wenta umlolotelo, inkondlo nobe ingoma. • Udlala umdlalo welulwimi. LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta EMABANGENI 1-3 LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 20 • Utfutfukisa lwati lwemisindvo eLulwimini lwekucala Lwati ngemisindvo • Ubona imisindvo yabongwaca labahamba Lwekwengeta ngekusebentisa imilolotelo netingoma ngababili (sib. dz, bh, hl, ph, nw) bhala, hlebela, • Ubona emagama lahlobene sib. buka, suka (sib: Lolo lololo bindza mntfwanamake, make dzelela, hlekelela, phola, lunwele, njlll ekucaleni uyolima sitawudla ummbila) • Ubona imisindvo yabongwaca labahamba ngababili nasemkhatsini wemagama. ekucaleni, bh, sh, hl, ch, mv, dz, ny, njll. (ibhola, • Utfola emagama lanemvumelwano , sib, bindza • Usebentisa bongwaca labahlanganisiwe kwakha shuba, hleka, hlola, chawula, imvula, lidzedze, mntfwana bindza mntfwana, njll nekuhlahlela emagama (sib: imfe - i - mfe, imvula i - lunyawo, njll) mvu-la, imfene - i-mfe-ne) • Ubona imisindvo yekucala emagameni latayelekile • Wakha abuye ahlahlele emagama asebentisa (sib: babe “b”, make”m”) • Usebentisa bongwaca labahamba ngabatsatfu imisindvo yabongwaca lehamba ngabatsatfu kwakha emagama sib. ndl, nhl, ndz, njll (indlebe, • Uhlukanisa imisho ngemlomo ibe ngemagama lebayifundzile. sib. ndz, ndv, ntf, nts, nhl, mph indlulamitsi, inhlonhloloti, indzebe, njll lahlukene ngekushayela ligama ngalinye tandla, (sib. (indzawo, indvodza, intfombatane, inhloko, Make upheka kudla) imphumulo, njll • Ubona emagama lanemvumelwano latayelekile, (sib: bafana balala bamile) • Ushaya tandla ashayele lilunga ngalinye • Ubona emagama lanetijobelelo (sib umfanyana) emagameni latayelekile, (sib. U-ya-dla, bha- la) • Ubona emagama ladidanako (sib: umutsi-butsi, • Utfola budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba umbala- libala, njl) ngamunye, labaphinyiswa ngalokufanako eLulwimini IMISINDVO • Ubona bunyenti emagamemi (babe-bobabe, sisu-tisu, njll) Lwasekhaya nase luLwimini lwekwengeta sib. sala - • Ubona emagama lahlobene (sib:pheka, hleka) sun, lidada - dog, hamba - hen. • Usebentisa imisindvo lefundziwe kwakha nekuphimisa • utfola budlelwane bemisindvo eLulwimini Lwasekhaya, emagama, sib. hleka-khala, ngena-phuma, lala- sib. sicoco - cat vuka, bhala-cima, sukuma-hlala, njll • Usebentisa imisindvo yabongwaca labalula labahamba ngabane, sib. ndlw, nhlw, ndvw, nkhw, njll (indlwana, inhlwatsi, indvwangu, sinkhwa) • Ubona asebentise tijobelelo, sib. Malume - malumekati • Utfola budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba ngamunye labaphinyiso ngalokufanako eluLwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwekwengeta nalawo LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 laphinyisa ngalokuhlukile Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta EMABANGENI 1-3 LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 UMBHALO LOSENDZAWENI LETSITE KUFUNDZA NGEKUHLANGANYELA UMBHALO LOSENDZAWENI LETSITE CAPS • Ucala kufundza emalebuli lalula lanetintfo • Ufundza indzaba lebhaliwe lemfisha leliciniso nobe • Ufundza emaphosta lalula nobe tihloko letilula temaphosta (ngeluLwimi lwekucala lwekwengeta neLulwimi lengasiwo emaciniso (incwadzi lenkhulu yekufundza lasetindzaweni lebakuto lwasekhaya) lasekilasini nasemmangweni nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe) nathishela, Kufundza ngekuhlanganyela jikelele (sib. Indlela yekungena, yekuphuma asebentisa titfombe kutfutfukisa silulumagama, sihloko • Ufundza ematheksthi langasiwo emaciniso nalangemaciniso nalevulekile) sencwadzi kucombela nekuphendvula imibuto lemifisha kanye nathishela, kusetjentiswe imifanekiso kwelekelela KUcala kufundza yetemlomo lephatselene nendzaba. kutfutfuka kwesilulumagama. • Utawendlulisela lolunye lwati nemakhono • Wenta umcondvo lovakalako wetheksthi lemfisha • Uphendvula imibuto lesebaleni nemibuto lelula lephatselene lekalitfole ekufundzeni Lulwimi Lwasekhaya asebentisa titfombe, ( ngekulandzelanisa titfombe nobe nekucombela lesekela kuvisisa kwetheksthi. eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta, kumatanisa umbhalotihumusho /umusho nesitfombe ) • Uphindza acoce indzaba nobe alandzise, atfole kulandzelana njengemakhono ekubamba incwadzi, • Ulandzisa ngetheksthi lefundziwe lephatselene kwetigameko nesisekelo sembhalo (sib. lwati lwemagama nalokwenteke emphilweni yakhe. • Ufinyeta ematheksthi langemaciniso (sib. umbiko welwati ) netinhlavu tema-Alfabhethi, kufundza kusukela • Uphindza acoce ngencenye yendzaba nobe afinyete Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela Ufundza kusekuncele kuye kusekudla, kusukela etulu itheksthi leliciniso ngekusitwa nguthishela (imisho 2 kuye butfule nekufundza uphimisele encwadzini yakhe ekufundzeni kuye phasi ekhasini) kule -3) lokuholwa nguthishela, njengelicembu lonkhe lifundza itheksthi. • Ubone emagama lasetjentiswa ngasosonkhe Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela • Usebentisa emasu ekufundza lafundvwe eLulwimini sikhatsi (sib. wena, mine, bona) • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe ekufundzeni Lwasekhaya kute bente umcondvo etheksthini babuye KUFUNDZA NGEKUHLANGANYELA KANYE ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela, licembu batihlole uma bafundza. NATHISHELA lonkhe lifundza indzaba lefanako. • ( imisindvo, tinkhomba tesimongcondvo, kuhlatiya takhi • Ulalela indzaba lelula nobe indzaba • Usebentisa emasu ekufundza labawafundze eLulwimi nemagama lasetjentiswa ngetikhatsi tonkhe ) lengemaciniso lefundvwe nguthishela LwaseKhaya kute kwente umcondvo etheksthini • Usebentisa imidvwebo nemifanekiso kutfutfukisa kuvisisa isuselwa etheksthini lekhulusiwe njege nekutihlola ngekwakhe nakufundza (imisindvo, ematheksthini. incwadzi lenkhululekufundza nobe iphosta simongcondvo, kuhlatiya takhi, emagama lasetjentiswa • Kufundza ngekuphimisela, ngesivinini lesitfutfukako lenemfanekiso. kanyenti/emagama latayelekile) nangekufundza lokushelelako kusetjentiswe imphimiso • Ukhuluma ngemifanekiso lesencwadzini • Usebentisa imidvwebo netitfombe ematheksthini lekahle nekugcizelela. KUFUNDZA NEKUHLWAYA lenkhulu lekufundza nobe iphosta asebentisa kwengetelela kuvisisa. • Ukhombisa kuvisisa tiphumuti letiphatselene Lulwimi Lwasekhaya lapho kufanele khona. • Ufundza ngalokushelelako nangekutetsemba. nenkhulumongco, ngekwehla nekwenyuka kwelivi • Ufundza lesinye silulumagama setemlomo • Ukhombisa kuvisisa kwetiphumuti nakufundzelwa etulu. nakufundvwa ngekuphimisela. esitfombeni ngeLulwimi Lwekucala • Kwakhiwa kwemagama latayelekile lasetjentiswa • Usebentisa lamanye emasu ekutilungisa. Lwekwengeta. kanyenti kuyachutjwa (Nginako, lamanye, nini, bona, Kufundza nantsanga / kutifundzela ngekutimela • Uphendvula imibuto lelula yetemlomo kakhulu) lephatselene nendzaba. • Ufundza latibhalele kona nalokubhalwe ngulabanye Kufundza ngababili / kutifundzela ngekutimela • Emva kwekufundza kanyentana bayangena • Ufundzela ntsanga. • Ufundza latibhalele kona nalokubhalwe ngulabanye. lapho kudzingeke khona. • Utifundzela ngekwakhe tindzaba letingasiwo emaciniso • Utifundzela ngekwakhe tincwadzi letifundvwe naletingemaciniso, tincwadzi letifundziwe ekufundzeni • Uma sewutayele kufundza umbhalo, ucala ekufundzeni bekuholwa nguthishela, tihlokwana kutfutfukisa silulumagama semagama lokuholwa nguthishela nemaphephabhuku ebafundzi kanye tetincwadzi letilula nemabhuku etitfombe letitfolakala nemakhomikhi. lasetjentiswa ngetikhatsi tonkhe ekhoneni lekufundza ekilasini ngeLulwimi Lwekucala ngalokusezingeni lelisetulu (sib. wena, bona, • Usebentisa tichazamagama tetitfombe tebafundzi (telulwimi Lwekwengeta. tsine, njll) lunye netetilwimi letimbili) kutfola inchazelo yemagama 21 • Usebentisa tichazamagama tetitfombe tebafundzi langatiwa. • Ulingisa indzaba (telulwimi lunye netetilwimi letimbili) kutfola inchazelo • Udvweba sitfombe asebentisa lwati yemagama langatiwa. lolubalulekile lolususelwa endzabeni nobe LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 embhalweni loliciniso.
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta EMABANGENI 1-3 LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 22 • Usebentisa emakhono • Usebentisa emakhono ekubhala lafundvwa eLulwimini • Usebentisa emakhono ekubhala lafundziswe eLulwimini ekubhala lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya. Lwasekhaya. Lwasekhaya • Bhala luhla lolunetihloko. • Ubhala tinhla letilukhuni letinetihloko (sib. tilokatane: tincangozi, • Udvweba abuye alebule • Ukhetsa abuye utsatsele umbhalotihumusho lochaza ngco inyosi, luvivane njll). titfombe asitwa nguthishela. sitfombe. • Ubhala imisho ngesikhatsi sesibitelo • ufundza loko lokubhaliwe • Ngekusitwa, ubhala umbhalotihumusho wesitfombe (sib: Lendlu • Ubhala itheksthi lelula ( sib. likhadi lelusuku lwekutalwa) • Ubhala luhla lolulula(luhla lemhlophe yinkhulu). Ufundza loko lokubhaliwe • Ngekusitwa nguthishela ulandzisa ngalakufundze emphilweni lwetimphahla, lwekutsenga • Ucedzela imisho ngekugcwalisa ngemagama lashodako. yakhe ngekusebentisa luhlaka. (Itolo ngi……, ngase………., kudla) ngemuva kwaloko nga……, ngagcina nga……) • Ubhala imisho asebentise imigca (sib: Ngitsandza_________. Angiyitsandzi______) • Ngekusitwa ubhala isethi lelula yeticondziso (sib. Iresiphi). • Ubhala imisho asebentise imisindvo nemagama lasetjentiswa njalo • Ngekuhlangayela nathishela, ubhala indzaba lelula aphindze lafundzisiwe. ayitsatsele (kufundza ngekuhlanganyela) • Ubhala emagama nemisho letayelekile esibitelweni. • Uhlela lwati eshadini, ethebulini nobe kubhagrafu • Uhlelembisa imisho lehlangahlangene yakhe indzima bese • Ubhala imisho ngetihloko letetayelekile (lokungenani imisho le- 6 iyatsatselwa. kuya kule-8, indzima yinye nobe timbili) • Ubhala indzima ibe ngalokungenani nemisho lemitsatfu ngesihloko • Usebentisa inchubo yekubhala (ubhala luhlaka, uyabhala, uhlela KUBHALA lesitayelekile. kahle umbhalo, uyashicilela) • Ubhala ematheksthi lamifisha, lalula lafundziswe eLulwimini • Usebentisa timphawu tekubhala letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya, sib. umlayeto losekhadini lokufisela umuntfu Lwasekhaya (bo-ngci, likhefana, tibuti, tibabato nabokhulumile) kululama.line) nabochwishi nakubhalwa (sib. kweca umfula- kwec’umfula) • Usebentisa emakhono lafundziswe eLwimini Lwasekhya, kuhlela • Upela emagama lavamile ngalokwamukelekako abuye asebentise lwati lube sesimeni segrafu (sib: emashadi, emashadi etikhatsi) ti lwati lwemisindvo lanalo kupela emagama langaketayeleki. • Ngekusitwa usebentisa emabito netabito abhale ngendlela • Usebentisa sikhatsi sanyalo, sikhatsi lesedlulile nesikhatsi lesitako leyamukelekako (sib umuntfu-yena, Nomusa-yena, Thembi ngekucikelela lokutfutfukile naTandzile-bona, emanti-wona, njl) • Usebentisa emabito, tento netabito ngekucikelela lokutfutfukile. • Ngekusitwa ucala kusebentisa kahle sikhatsi sanyalo, sikhatsi • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 sanyalo lesichubekako nesikhatsi lesedlulile nakabhala • Usebentisa tichazamagama tebafundzi (letichaza ngelulwimi lunye • Ngekusitwa wakha bunyenti bemagama latayelekile.Usebentisa nangetilwimi letimbili) sichazamagama sebafundzi nakunesidzingo. Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola • Ngekusitwa upela emagama latayelekile ngalokwemukelekako. USebentisa sichazamagama sebafundzi uma kunesidzingo • Usebentisa timphawu tekubhala letifundzisiwe eLulwimini Lwasekhaya (bofeleba nabo ngci) • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LWEKUCALA Lwekwengeta EMABANGENI 1-3 LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 • Utfutfukisa kuvisisa nekuba nelwati wekusebentisa • Utfutfukisa kuvisisa nekuba nelwati wekusebentisa • Utfutfukisa kuvisisa nekuba nelwati wekusebentisa CAPS takhi telulwimi ezingeni lelulwimi lolukhulunywako takhi telulwimi ezingeni lelulwimi lolukhulunywako takhi telulwimi ezingeni lelulwimi lolukhulunywako loluvakalako nalolubhalwako loluvakalako. nalolubhalwako loluvakalako. • Uvisisa indlela lephocako (sib. Ungagijimi, dlani, njll) • Ucala kusebentisa tabito latifundze ebangeni leku- • Uvisisa abuye asebentise sikhatsi sanyalo 1, lokungu yena/yona. (abhale esikhatsini sanyalo, lesilula, sanyalo lesichubekako, lesidlulile lesilula • Uvisisa abuye acale kusebentisa imisho lelula sikhatsi sanyalo lesichubekako, bondzaweni, nalesichubekako lesesikhatsini sanyalo (sib. Muzi ulele) nesikhatsi lokuphikisako, bunyenti, tindlela tesento, tiphawulo sanyalo lesichubekako (Make uyaphakela) • Uvisisa abuye asebentise emabito etintfo letibalekako netandziso) (sib. libhuku, njll) naletingabaleki (sib. emanti, njll) • Uvisisa letinye tetindlela tekubuta (sib. ‘Yini..?’ • Kuvisisa abuye asebentise sikhatsi lesedlulile lesilula. ‘Ngubani..?’ ‘Kungaki/kungakanani..?’ • Uvisisa abuye asebentise buniyo bemabito (Libhuku (Ngiya esikolweni-Bengiye esikolweni) laThandi leli) • Uvisisa abuye acale kusebentisa tabito telucobo (yena, • Uvisisa abuye asebentise kuhleleka kwetikhatsi (sib. mine, wena, bona, njll) • Uvisisa abuye asebentise bunye nebunyenti (Libhuku Kwekucala, lokulandzelako, kwase) lisetafuleni - Emabhuku asetafuleni, njll) • Uvisisa abuye acale kusebentisa tindlela tesento (sib. • Uvisisa abuye asebentise tibuti (sib. Nje uyati? Ufike ngingageza) • Uvisisa abuye asebentise tinciphiso (sib. kudla- nini?) kudlana) netikhuliso (sib. indlu-indlukati) • Uvisisa abuye acale kusebentisa imisho letsile • Uvisisa acale kusebentisa tabito letitsite (ngimi, nguye, ngendlela lephikisako. (sib. Angeke ngigeze) • Uvisisa abuye asebentise tabito tekukhomba (lena, njll) leyo, leti, leto) • Ukhumbula abuye acale kusebentisa emabito etintfo • Uvisisa abuye acale kusebentisa tiphawulo netandziso letitsite letibalekako utiyise ebunyentini. (sib. libhuku- • Uvisisa abuye asebentise tindlela letahlukahlukene emabhuku) • Uvisisa abuye ucale kusebentisa tento (sib. hamba, tekubuta (Nguyiphi…?, Kungani…?, njll) bhala) • Uvisisa abuye acale kusebentisa tabito tebuniyo • Uvisisa emagama langu la-1, 500 kuya kula-2, 500 letitsite (yami, yakhe, njll) • Uvisisa emagama la-1, 000 kuya kula-2, 000 lahambisana nesimongcondvo ekugcineni kwelibanga Takhi SELULWIMI NEKUSETJENTISWA ekugcineni kwelibanga lesibili. lesitsatfu. • Uvisisa abuye acale kusebentisa bondzaweni labalibintana. (sib. etafuleni, ngaphasi, ngentasi, njll) • Uvisisa abuye acale kusebentisa tiphawulo (sib. lomkhulu, njll) netandziso tendzawo, sib. ekhaya, emfuleni, tandziso tesikhatsi, emini, ebusuku • Uvisisa emagama langu 700-1, 000 ekugcineni kwelibanga lekucala. 23 LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LIBANGA 1 LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA TIDZINGO TETHEMU ITHEMU 1 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Liviki 1-5 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bakhe kabusha silulumagama, bente lemisebenti lephawulwe ngentasi Caphela: Tingcikitsi letiniketiwe / netihloko timane titiphakamiso nje. Bothishela batatikhetsela tingcikitsi tabo labatitsandzako kuye ngesimongcondvo netinsita labanato.Kumele bente sicinisekiso sekutsi banato tincwadzi letinkhulu/ emaphosta, imilolotelo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letitawuhambelana nengcikitsi lekhetsiwe. Kumele bente yonkhe imisebenti, kube kanyentana uma kungenteka, kumele bahlole bafundzi ngekusebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki loluphakanyiselwe evikini 1-5 Liviki 6-10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu. Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi Lwekucala Lwekwengeta. Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo Loluhlelekile ekupheleni kwethemu. Umsebenti wemalanga onkhe (1 li -awa ngeliviki) Munye nobe minyenti yalemisebenti lelandzelako malanga onkhe: • Ucala kutfutfukisa lwatimagama lwetemlomo (kulalela nekukhuluma) ngekusebentisa tingcikitsi nobe tihloko letifana ne ‘Timphahla’ • Uphendvula tibingelelo letilula kanye nemicimbi yekuvalelisa, basebentisa emabintana, sib. ’Sawubona’ ‘Unjani’ ‘Ngiyaphila’ • Wenta ticelo letilula, sibonelo, ‘ Ngicela kuya endlini lencane.?’ • Ulandzela ticondziso tathishela abe ukhomba tintfo letitfolakala eklasini nobe etitfombeni, ‘sibonelo. Ngikhombe litafula. • Uniketa emagama etintfo letisesitfombeni nobe eklasini abe alandzela imibuto yathishela, sibonelo. ‘Yini loko? ‘Sigcoko’ • Uphendvula ngekwenta ticondziso letilula temlomo, sib. ‘Khumula ticatfulo takho.’ • Uphendvula imibuto lelula, sibonelo, ‘Yini loko lobhala ngako?’ Ipenseli. • Uvisisa abuye asebentise takhi telulwimi letilula kusimongcondvo, sib. Bunyenti bemabito labalekako, liswidi- emaswidi. • Uhlabela tingoma letilula, anyakate ngekusitwa nguthishela, sibonelo ‘Luphi lwandle, luseThekwini, lwentani na? Lugubha emagagazi. • Uhlanganyela etingomeni nemilolotelo, ngekwenta iminyakato, Sibonelo. Kushu, Kushu, Kushu, sasuka sitimela. • Udlala umdlalo welulwimi, sib, Umdlalo wekushaya tandla bese uniketa emabito, emabito etindzawo, emabito ebantfu, emabito etitselo, emabito etimoto, emabito ebafana, njll. Imisebenti yekulalela nekukhuluma lekugcilwe kuyo (15 emaminithi x 2 ngeliviki) Ulalela tindzaba lacocelwe tona nobe letifundziwe Thishela ufundza nobe acoce indzaba kabili ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingalingiswa ngekusebentisa lulwimi lwemtimba netinsita kwenanela lwati. Tindzaba letifundziwe kumele tisukele encwadzini lenkhulu nobe emaphosta lanemidvwebo lebonakala kahle kubo bonkhe bantfwana. Ulalela tindzaba letimfisha nobe ematheksthi langemaciniso lacocelwe wona nobe lafundvwe encwadzini lenkhulu nobe iphosta lenemifanekiso, sib. Likati nenja, ngekutijabulisa babuye bangenelele emakhorasi ngesikhatsi lesifanele • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula, sibonelo, ‘Belihlala kuphi likati?’ Neticondziso, sibonelo. ‘Hlala esitulweni.’ • Uphendvula imibuto yathishela ngekuniketa letinye tetintfo letitfolakala esitfombeni, sibonelo, ’Bangaki bantfu kulesitfombe?’ 24 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi: Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama, sib. Imibala: kuluhlata, kumhlophe, kubovu njll. • Ucala kuvisisa nekuba nelikhono lekusebentisa takhi telulwimi letilula letikusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako, sibonelo. Indlela lephocako-‘Khumula lihembe, ’ tabito tebuniyo-‘Sicatfulo sami’, bunyenti bemabito etintfo letibalekako, liswidi-emaswidi njll. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki Kulalela neKukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta) Liviki 1-5 • Uphendvula ngekwenta ticondziso temlomo letilula • Ukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni aphendvula ticondziso tathishela Liviki 6-10 • Uniketa letinye tetintfo letiseklasini nobe esitfombeni • Uphendvula imibuto lelula Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1: Kulalela neKukhuluma (temlomo na/ nobe kwenta) • Uphendvula imibuto lelula. • Ukhombisa kuvisisa kwaletinye tetisekelo tesilulumagama ngekukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni abe aphendvula ticondziso tathishela CAPS 25
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 1 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki Imphimiso nelwati lwemisindvo (1-5 emaminithi umsebenti ngamunye) Lemisebenti kumele ifinyetwe, ihlanganiswe nekuLalela neKukhuluma nobe imisebenti yekufundza ngekuhlanganyela. • Uhlukanisa imisho yetemlomo ngemagama ngekushayela ligama ngalinye tandla, sib. imisho lesuselwa endzabeni. Make ufike itolo. • Ngekusitwa nguthishela, tfola emagama lanemvumelwano etindzabeni, etingomeni, nasemilolotelweni, sibonelo, ’Khushu, Khushu, Khushu sasuka sitimela. Khushu, Khushu, Khushu sasuka sitimela • Ucala kutfola imisindvo lesekucaleni kwemagama, (sib. ’likati’ ‘l’, make ‘m’) Kucala kufundza nekubhala ( 5-10 emaminithi kanye nobe kabili ngethemu ) Thishela utawuletsa emaphosta, nalokunye ekilasini kute kube nesimo sembhalo wetindzawo letihlukene sembukiso wasekilasini. Ngetikhatsi tekuvakasha kwesikolo, thishela utawukhombisa bafundzi umbhalo lobhalwe etindzaweni lebakuto. • Kubona emagama latayelekile endzaweni lesiphila kuyo. (sib. kungenwa lapha/kuphunywa lapha/ kuvuliwe) • Utfutfukisa lwati lwekufundza nekubhala,( sib.lwati lwembhalo) ngemsebenti wekufundza ngekuhlanganyela Kufundza ngekuhlanganyela (Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi nelinanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki) Nangabe thishela asebentisa linanikhulu eLuLwimini Lwekucala Lwekwengeta, kumele etfule incwadzi lenkhulu yekufundza lensha (nobe iphosta nalamanye ematheksthi lakhulisiwe) kulowo nalowomsebenti wemalanga onkhe. Nangabe asebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, utawusebentisa itheksthi lefanako letawutsatsa emaviki 2-3 bese benta lomsebenti wentiwe kanye nobe kabili ngeliviki. Thishela utawufundzela liklasi itheksthi, akhombise emagama babuye bacocisane ngetitfombe nangendzaba. Utawuphindza afundze lendzaba emkhatsini weliviki, agcugcutele bafundzi kutsi nabo bafundze. Itheksthi isetjentiselwa kungenisa silulumagama lesisha. • Ulalela indzaba nobe itheksthi lengemaciniso ngalesikhatsi alandzela thishela abuye abuke netitfombe. • Ucoca ngetitfombe asebentise Lulwimi Lwasekhaya lapho kudzingeke khona. • Ubona tintfo etitfombeni, sib. ‘Ngikhombise sihlahla lesikhulu’, Khombisa bantfwana labadlalako’. • Uphendvula leminye imibuto lelula asitwa titfombe, sib. Sikuphi situlo samkhulu? ‘ • Ufundza silulumagama setemlomo, sib.sihlahla, lomdzala, indvodza, umoya, njll. • Emva kwekufundza kanyentana, ungenelela kumakhorasi lapho kufanele khona. • Ulingisa indzaba asebentisa letinye tetinkhulumomphendvulwano. • Udvweba sitfombe akhombise umcondvo lobalulekile losendzabeni. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Imphimiso nelwati lwemisindvo: (Temlomo na/nobe kwenta) • Ucala kutfola imisindvo leyehlukene ekucaleni kwemagama. • Utfola emagama lanemvumelwane endzabeni, etingomeni nasemilolotelweni Kufundza: (Temlomo na/ nobe kwenta) • Ubona bantfu, tilwane naletinye tintfo, emifanekisweni yencwadzi lenkhulu (nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe lanemifanekiso ) • Uphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene netindzaba nobe ematheksthi langemaciniso. • Udvweba sitfombe lesikhombisa umcondvo lobalulekile endzabeni nobe etheksthini lengemaciniso. Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta) • Uphendvula imibuto lelula yetemlomo laphatselene netindzaba nobe ematheksthi langemaciniso • Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekukhombisa tintfo letisetitfombeni babe balandzela ticondziso tathishela , sib. ’Ngikhombise sitja lesikhulu’’ lesimanti/lesomile/lesishile, njll. 26 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 1 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: kute Linanikhulu lesikhatsi: 15 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO Kubhala ngekuhlanganyela (bukhulu besikhatsi – kanye ngeliviki) Kucala kwekubhala eLulwimini Lwekucala Lolwengetiwe kumele lusekelwe nguthishela • Ubhala imibhalotihumusho asitwa nguthishela kumdvwebo wakhe abuye afundze lokubhaliwe. LUHLOLO Tiphakamiso temsebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kubhala: (lokubhalwako) • Utsatsela imibhalotihumusho yesitfombe lasidvwebile abuye afundze loko lakubhalile. CAPS 27
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 2 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI/ NEMAKHONO Liviki 1 - 5. Bothishela bakhetsa tigcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti lengentasi. Chaphela kutsi tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tihloko tabo letifanelekile kuye ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/ emaphosta, imilolotelo, tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nengcikitsi lekhetsiwe. Bothishela kumele bayente yonkhe lemisebenti, kube kanyentana uma kungenteka. kumele bahlole bafundzi ngekusebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki loluphakanyiselwe evikini 1-5 Liviki 6 - 10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu. Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi Lwekucala Lwekwengeta. Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo Loluhlelekile ekupheleni kwethemu. Imisebenti yemalanga onkhe (1 li-awa ngeliviki) Munye nobe minyenti yalemisebenti lelandzelako ngeliviki: • Ucala kutfola silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letifana nalesi: ‘kudla’ • Uphendvula tibingelelo netivaleliso, asebentise imisho lemabintana, sib. Utiva njani? Ngiphilile Hamba kahle? Ngiyabonga. • Wenta ticelo letilula, sib. Ngicela emanti. • Ukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni aphendvula ticondziso tathishela, sib. Ngikhombe libhanana, lilamula, njll • Uphendvula imibuto yathishela ngekuniketa letinye tetintfo letitfolakala esitfombeni, sib. ‘Bangaki bantfu kulesitfombe?’ • Uphendvula ngekwenta ticondziso letilula temlomo, sib. ‘Khumula lijezi.’ • Uphendvula imibuto lelula, ‘sib. ‘Mangaki emalamula?’ Matsatfu’ • Uvisisa abuye acale kusebentisa tinhlelo telulwimi letilula letisukela kungcikitsi, sib. Sikhatsi sanyalo lesilula: ‘Ngihamba naMuzi’, njll. • Uhlabelela tingoma letilula bese wenta umnyakato, sib. ‘Ngitsandza kuhleka, ngihleke, ngihleke’, njll • Uhlanganyela emilolotelweni nasetingomeni, kwentiwa iminyakato • Udlala imidlalo yelulwimi, sib. Imidlalo yekucombela munye utsatsa likhadigama alifihle bese ubuta loku: ‘kubhalweni kulelikhadi?’ njll Imisebenti yekulalela nekukhuluma lekugcilwe kuyo (15 emaminithi x2 ngeliviki) Kulalela tindzaba lococelwe tona nobe letifundziwe Thishela ufundza nobe acoce indzaba kabili ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingalingiswa ngekusebentisa lulwimi lwemtimba netinsita kwenanela lwati. Tindzaba letifundziwe kumele tisukele encwadzini lenkhulu yekufundza nobe emaphosta lanemifanekiso letawubonakala kahle kubo bonkhe bantfwana. Ulalela ngekutijabulisa tindzaba letimfisha nobe ematheksthi langemaciniso leticociwe nobe letifundvwe encwadzini lenkhulu nobe emaphosta lanemifanekiso babuye bangenelele ngesikhatsi lesifanele , sib. Tinyoni letisihlanu, tihlete’mtsini, njll. Uvisisa abuye aphendvule ticondziso nemibuto lelula, sib. Ngikhombe titselo, Tingaki tibhidvo kulesitfombe? • Uphendvula imibuto yathishela ngekuniketa letinye tetintfo letitfolakala esitfombeni, sib. Yini loku lokulesitfombe?’ Kutfutfukisa lwati, silulumagama netakhiwo telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama, sib. Kulandzelanisa tintfo – emalanga eliviki • Ucala kuvisisa nekuba nelikhono lekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako, sibonelo. Sikhatsi sanyalo lesimalula, sib. Ngiya edolobheni. Indlela lephikisako, sib. Ngidlala ibhola- Angidlali ibhola. 28 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kulalela neKukhuluma: (temlomo na/ nobe kwenta) Liviki 1-5 • Uuniketa letinye tetintfo letiphatselene nengcikitsi esitfombeni nobe letiseklasini • Uphendvula imibuto lelula Liviki 6-10 • Uphendvula imibuto lelula • Utetfula ngetindlela letilula asebentise emabintana lamafisha nesilulumagama lesifundziswe ngesikhatsi sethemu , sib. ‘Ngiyalitsandza liphopho. Angiwatsandzi emabhanana.’ Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 2: Kulalela neKukhuluma: (temlomo na/ nobe kwenta) • Ukhombisa kuvisisa kwalesinye silulumagama setemlomo lesifundziswe ngesikhatsi sethemu ngekwenta ticondziso letifana naleti, Dvweba emabhanana lasihlanu. • Uphendvula imibuto lelula lenetimphendvulo letimfisha, sib. Mangaki emabhanana lakhona? • Utetfula ngetindlela letilula asebentise emabintana lamafisha, sib. ‘Angiwatsandzi emabhanana.’ CAPS 29
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 2 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKAMISIWE Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI/ NEMAKHONO Imphimiso nelwati lwemisindvo (1-5 emaminithi) Lemisebenti kumele ifishaniswe ibuye ihlanganiswe nekulalela nekukhuluma nobe imisebenti yekufundza ngekuhlanganyela. • Ufundza lishadi labonkhamisa (sib. a, e, i, o, u) • Utfola lwati lwemsindvo yabongwaca labahamba ngamunye nabonkhamisa (sib: umsindvo“l” nankhamisa “a” kwenta “la”, umsindvo“l” nankhamisa “e” kwenta “le”, umsindvo “n” nankhamisa “a’ kwenta “na”, umsindvo “n” nankhamisa “e” kwenta “ne”(sib. la, le, li, lo, lu, ) (ba, be, bi, bo, bu) (ma, me, mi, mo, mu) lala, babe, bami, malume, njll • Utfola lwati lwemisindvo elwimini Lwekwengeta ngekusebentisa imilolotelo netingoma (sib: Lolo lololo bindza mntfwanamake, make uyolima sitawudla umbila) • Ubona imisindvo yekucala emagameni latayelekile (sib: babe “b”, make”m”) • Bashaya tandla bashayela emagama lahlahlelwe ngendlela letayelekile (sib. Si-tu-lo’) • Ngekusitwa nguthishela utfola emagama lanemvumelwane etindzabeni, etingomeni nasemilolotelweni (sib. ‘Gege’ ‘lagege’, ‘Gege lagege’ ) Kucala kufundza nekubhala (5-10 emaminithi kanye nobe kabili ngethemu ) Thishela uletsa tinsita, emaphosta, njll, eklasini kute kuvetwe simo sembhalo wetindzawo letihlukene sembukiso waseklasini. Uma kuneluhambo lwekuvakasha lwesikolo, thishela utawukhombisa bafundzi umbhalo lobhalwe etindzaweni lebakuto. • Ubona emagama latayelekile endzaweni lesiphila kuyo, sib. Mani, Sikolo • Utfutfukisa lwati lwekufundza nekubhala,( sib.lwati lwembhalo) ngemsebenti wekufundza ngekuhlanganyela Kufundza ngekuhlanganyela (Linanincane lesikhatsi 25-30 ngeliviki, linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki). Lapho bothishela basebentisa linanikhulu eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta, betfula incwadzi lenkhulu lensha nobe lenye yeticashunwa letindze ngeliviki ibuye yentiwe lemisebenti malanga onkhe. Lapho bothishela basebentisa linanikhulu eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta, basebentisa libhuku linye esikhatsini lesifanako lesingangemaviki lamabili nobe lamatsatfu bese lomsebenti wentiwa kanye nobe kabili ngeliviki. Bafundzela liklasi indzaba, bakhombe emagama babuye bakhulume ngetitfombe nesimondzawo. Bothishela baphindze bafundze lendzaba emkhatsini weliviki, bakhutsate bafundzi kutsi bahlanganyele. Itheksthi isetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha. • ulalela indzaba nobe ematheksthi langemaciniso abe alandzela thishela abuke netitfombe. • Ukhuluma ngesitfombe kusetjentiswa Lulwimi Lwasekhaya uma kunesidzingo. • Ubona tintfo letisesitfombeni (sib. Ngikhombise sikhwama. Khomba esicatfulweni) • Uphendvula leminye imibuto lelula ngekusitwa titfombe, sib. Likuphi likhekhe? • Ufundza lesinye silulumagama setemlomo, sib. sikhwama, sicatfulo, likhekhe • Ngemuva kwekufundza kanyentana, ungenelela kumakhorasi lapho kufanele khona • Ulingisa indzaba usebentise ikhulumomphendvulwano • Udvweba sitfombe lesiphatselene nalokushiwo ngulendzaba 30 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki Imphimiso nelwati lwemisindvo: (temlomo na/ nobe kwenta) • Ufundza lishadi labonkhamisa (sib. a, e, i, o, u) • Utfola lwati lwemsindvo yabongwaca labahamba ngamunye nabonkhamisa (sib: umsindvo“l” nankhamisa “a” kwenta “la”, umsindvo“l” nankhamisa “e” kwenta “le”, umsindvo “n” nankhamisa “a’ kwenta “na”, umsindvo “n” nankhamisa “e” kwenta “ne”(sib. la, le, li, lo, lu, ) (ba, be, bi, bo, bu) (ma, me, mi, mo, mu) lala, babe, bami, malume, njll • Ubona imisindvo yekucala emagameni latayelekile (sib: babe “b”, make”m”) • Ngekusitwa nguthishela utfola emagama lanemvumelwane etindzabeni, etingomeni nasemilolotelweni (sib. ‘Gege’ ‘lagege’) Kufundza: (temlomo na/ nobe kwenta) • Ubona bantfu, tilwane netintfo kumifanekiso lesencwadzini lenkhulu • Uphendvula imibuto lephatselene nendzaba • Udvweba sitfombe lesiphatselene nalokushiwo ngulendzaba Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta) • Bashaya tandla bashayela emagama lahlahlelwe ngendlela letayelekile • Uphendvula imibuto yetemlomo lephatselene nendzaba nobe ematheksthi langemaciniso’ • Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesitfolakala endzabeni ngekukhomba tintfo letisetifombeni abe aphendvula ticondziso tathishela, sib. “Ngikhombe umngani wakho.’ CAPS 31
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 2 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: kute Linanikhulu lesikhatsi: 15 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO Kubhala ngekuhlanganyela (Linanikhulu lesikhatsi – kanye ngeliviki) Kucala kubhala eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele lusekelwe nguthishela • Kubhala imibhalotihumusho ngekusitwa nguthishela ngemdvwebo wakhe abuye afundze lokubhaliwe. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala: (lokubhalwako) • Utsatsela imibhalotihumusho yetitfombe latidvwebile abuye afundze loko lakubhalile. 32 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 3 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE 1 Li-awa 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE /LWATI/NEMAKHONO Liviki 1 - 5 Bothishela bakhetsa tigcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti lengentasi. Chaphela kutsi tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tihloko tabo letifanelekile kuye ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/ emaphosta, imilolotelo, tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nengcikitsi lekhetsiwe. Bothishela kumele bayente yonkhe lemisebenti, kube kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi ngekusebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki loluphakanyiselwe evikini 1-5 Liviki 6-10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu. Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi Lwekucala Lwekwengeta. Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo Loluhlelekile ekupheleni kwethemu. Imisebenti yemalanga onkhe (1 li-awa ngeliviki) Lemisebenti lelandzelako ingentiwa malanga onkhe kuye ngesikhatsi lesitfolakalako: • Ucala kutfutfukisa temlomo (kulalela nekukhuluma) silulumagama basebentisa tingcikitsi nobe tihloko letinjenge ‘Tilwane’ • Baphendvula tibingelelo letilula netivaleliso, basebentisa emabintana, sibonelo, Sala kahle.Sitawubonana kusasa’ • Kwenta ticelo letilula, sib. Ngicela ungiphe incwadzi yekufundza’ • Ukhombisa tintfo letiseklasini nobe esitfombeni, sib. Ngikhombe tinkhomo letidlako.’ • Basho tintfo letitfolakala esitfombeni nobe ekilasini, balandzele ticondziso temibuto yathishela.’sib. Yini lena? ‘yinkhomo’ • Uphendvula ngekwenta ticondziso temlomo , sib. ‘dvweba sitfombe sendlu’ • Uphendvula imibuto lebutwa nguthishela, sib. ‘Unjani umbala walelijezi? Uluhlata satjani. • Uvisisa acale kusebentisa takhi letilula teLulwimi kusimongcondvo , sib. kucala kusebentisa tiphawulo, njengaleti: ‘Umfana lomkhulu’, Intfombatane lencane. • Ubona umuntfu, tilwane nobe intfo ngalokuchazwe ngemlomo, sib’. Indishi lencane ‘ ‘Nginemilente lemibili’. ‘Ngikhala ngitsi ‘hhi hhi’’ Ngingubani mine’ • Uhlabela tingoma letilula ente neminyakato, sib. Babe Ndlovu uhlala epulazini. • Uhlanganyela ngekwenta imilolotelo netingoma, ente iminyakato, sib. ‘Nginetandla letimbili’, ‘Ngineminwe lemihlanu.’ • ‘Udlala imidlalo’, sib. Imidlalo yekucombela, - umfundzi munye utawulingisa umsindvo wesilwane, labanye bafundzi bacombela ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kutsi ngusiphi silwane lesikhala ngalendlela. Imisebenti yeKulalela neKukhuluma lokugcilwe kuyo (15 emaminithi kabili ngeliviki) Kulalela tindzaba laticocelwe naletifundziwe Thishela utawufundza indzaba nobe acoce indzaba kabili ngeliviki. Tindzaba lebacocelwe tona tingalingiswa kusetjentiswa lulwimi lwemtimba netinsita kwenanela lwati Tindzaba letifundvwako kumele titsatselwe encwadzini lenkhulu nobe kumaphosta lanemifanekiso kute bonkhe bafundzi bakwati kubona letitfombe. Ulalela tindzaba letimfisha nobe ematheksthi langemaciniso lacociwe nobe lafundziwe asuselwa encwadzini lenkhulu kumbe iphosta lenemifanekiso, sib. Emagundvwane lamatsatfu, Dukwane lelibovana, ngekutitfokotisa babuye bangenelele emakhorasi ngesikhatsi lesifanele. • Uvisisa alandzele teluleko, sib. Nguyiphi inkhomo? Mingaki imilente yayo? • Kuphendvula imibuto lelula lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha.Tingaki tinkhomo endzabeni? Tintsatfu. • Uphendvula imibuto yathishela ngekusho tintfo letisesitfombeni, sib. Shano tintfo letisesitfombeni.Yini lena? Inkhomo. Kutfutfukiswa kwelwati netakhi teLulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla batawuchubeka naloku: • Wakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama sib.tinombolo nebukhulu, njll. • Ucala kutfutfukisa kuvisisa nelikhono lekusebentisa takhi teLulwimi letilula tesimongcondvo lesifanelekile elulwimini lolukhulunywako, sib. kusebentisa tiphawulo letifana na‘kukhulu, kuncane, sib.bondzaweni, emfuleni, ekhaya, sib.tandziso, emini, ebusuku njll. CAPS 33
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma: (Temlomo na /nobe kwenta) Liviki 1-5 • Shano tintfo letiphatselene nengcikitsi letisesitfombeni nobe ekilasini. • Kuphendvula imibuto lelula, ’sib, Unjani umbala wenkhomo’ Liviki 6-10 • Kukwati kutetfula ngetindlela letilula asebentisa imisho lemifisha lengemabintana’, sib. inkhomo imnyama’ • Ubona umuntfu, tilwane nobe tintfo letichazwe ngemlomo ‘.sib. Ngisilwane lesikhulu ‘ Nginipha lubisi’ Ngikhala njani ? Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile Umsebenti 3: Kulalela neKukhuluma (temlomo na/ nobe kwenta) • Kuphendvula imibuto lelula, sib. Tingaki tinkhomo letisesitfombeni ? • Ubona umuntfu, tilwane nobe tintfo letichazwe ngemlomo sib. Ngisilwane lesikhulu ‘Nginipha lubisi’Ngikhala njani ? • Kukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo lesisisekelo ngekukhombisa tintfo letisekilasini (nobe sitfombe / umdvwebo) kulandzelwe ticondziso tathishela, sib.khomba inkhomo/inja/ likati, njll. 34 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 3 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYIWE Linanikhulu lesikhatsi: 30 emaminithi Linanincane lesikhatsi: 1 Li-Awa 15 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI /N EMAKHONO Imphimiso nelwati lwemsindvo (1-5 emaminithi umsebenti ngamunye) Lemisebenti kumele ifinyetwe ibuye ihlanganiswe nemisebanti yekuLalela neKukhuluma kanye nekufundza ngekuhlanganyela. • Ushaya tandla kukhombisa emalunga emagameni latayelekile (sib. um/si/la, si/hla/hla) • Ngekusitwa nguthishela utfola emagama lanemvumelwano endzabeni, tingoma nemilolotelo. (sib. Emakholwa angena ahleka abanga umsindvo). • Bacala kubona imisindvo leyehlukene lesekucaleni kweligama (sib. ’g’gadza’ ‘sitsebe’s‘) • Uva emagama lasebunyentini (litafula- ematafula) Kucala kufundza nekubhala (5 – emaminithi kanye ngethemu ) Thishela utawuletsa tinsita ekilasini, njengemaphosta, njll, kute kuvetwe simo sembhalo wetindzawo letihlukene sembukiso waseklasini. Ngesikhatsi seluhambo lwekuvakasha kwesikolo, thishela utawukhombisa bafundzi umbhalo lobhalwe etindzaweni lebakuto. • Ubona emagama latayelekile endzaweni lesiphila kuyo sib.luphawu lwesitaladi, luphawu lwesitolo, emagama lakhangisako, sib. i-Toyota, i -OMO, i-Nandos, njll. • Utfutfukisa lwati lwekufundza nekubhala,( sib. Lwati lwembhalo) ngemsebenti wekufundza ngekuhlanganyela Kufundza ngekuhlanganyela (Linanincane: 25-30 emaminithi ngeliviki, linanikhulu 1 li - awa 15 emaminithi) Nangabe thishela asebentisa linanikhulu lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta wetfula incwadzi lenkhulu nobe letinye tinhlobo temidvwebo lekhulisiwe ematheksthini, evikini ngalinye, lomsebenti wentiwa malanga onkhe. Lapho thishela asebentisa linanincane lesikhatsi eLulwimi Lwekucala Lwekwengeta usebentisa libhuku lelifanako emavikini la -2 nobe la-3, lomsebenti wentiwa kanye nobe kabili ngeliviki. Thishela ufundzela likilasi itheksthi, akhombise emagama babuye bacoce ngesitfombe nangesimondzawo sendzaba. Thishela uphindze afundze indzaba emkhatsini weliviki, abuye agcugcutele bafundzi kutsi bafundze. Itheksthi isetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha. • Ulalela indzaba nobe ematheksthi langemaciniso ngalesikhatsi balandzela thishela babuye babuke titfombe. • Ucoca ngetitfombe basebentisa Lulwimi Lwasekhaya lapho kufanele khona • Ubona tintfo esitfombeni, sib. ‘Khombisa logwaja’ Khombisa litje’. • Baphendvula imibuto lelula ngekusitwa titfombe, sib. Ngabe logwaja unemadlebe lamadze nobe lamafisha? • Ufundza ngesilulumagama setemlomo, sib, silwane, logwaja, umsila, tindlebe. • Emva kwekufundza kanyentana, ungenelela kumakhorasi, lapho kufanele khona. • Balingisa indzaba basebentisa letinye tetinkhulumomphendvulwano. • Udvweba sitfombe lesikhombisa umcondvo lobalulekile wendzaba. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Imphimiso nelwati lwemsindvo:(temlomo na / nobe kwenta) • Ushaya tandla kukhombisa emalunga emagameni latayelekile, (sib. um-go-dzi’, ’ti-tfu-ku-tfu-ku’) • Kuva emagama lasebunyentini, (sib. Umuti-imiti, sitja-titja). • Bacala kubona imisindvo leyehlukene lesekucaleni kweligama. • Kufundza: (temlomo na / nobe kwenta) • Ubona labanye bantfu, tilwane netintfo emifanekisweni lesencwadzini lenkhulu nobe leminye imidvwebo lekhulisiwe ematheksthini. • Kuphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene nendzaba nobe ematheksthi langemaciniso • Kudvweba titfombe letikhombisa umcondvo lobalulekile yendzaba nobe ematheksthi langemaciniso. CAPS 35
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile Umsebenti 3: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) • Ushaya tandla kukhombisa emalunga emagameni latayelekile • Uphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene nendzaba nobe ematheksthi langemaciniso. • Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekukhombisa tintfo letisesitfombeni kube kulandzelwa ticondziso tathishela, sib. khomba logwaja, Tindlovu, njll. 36 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 3 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: Alikho Linanikhulu lesikhatsi: 15 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngekushiyelana (Linanincane lesikhatsi –15 emaminithi ngeliviki) Kucala kubhala eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele kusekelwe nguthishela • Ngekusitwa nguthishela bhala umbhalatihumusho emdvwebeni wakho ubuye ufundze loko lokubhaliwe. • Ngekusitwa nguthishela bhala luhla lolulula lolunetihloko, sibonelo, Tilwane: inja, likati, inkhomo, njll. Titselo, emahhabhula, emabhanana LUHLOLO Tiphakamiso temsebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kubhala: (kubhala) • Tsatsela umbhalosihumusho wesitfombe losidvwebile bese ufundza lokubhaliwe. • Ngekusitwa nguthishela bhala luhla lolulula lolunetihloko, sibonelo, Tilwane: inja, likati, inkhomo, njll. Titselo, emahhabhula, emabhanana CAPS 37
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 4 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI/ NEMAKHONO Liviki 1 - 5. Bothishela bakhetsa tigcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti lengentasi. Chaphela kutsi tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tihloko tabo letifanelekile kuye ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/ emaphosta, imilolotelo, tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nengcikitsi lekhetsiwe. Bothishela kumele bayente yonkhe lemisebenti, kube kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi ngekusebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki loluphakanyiselwe evikini 1-5 Liviki 6 - 10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu. Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi Lwekucala Lwekwengeta. Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo Loluhlelekile ekupheleni kwethemu. Imisebenti yemalanga onkhe (1 li-awa) Leminyeti yalemisebenti kumele yentiwe kuye ngekuvuma kwesikhatsi/ sikhatsi lesiniketiwe: • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) usebentisa tingcikitsi/tihloko letifana naleti: Tintfo lengingatenta.’ • Uphendvula tibingelelo netivaleliso, kusetjentiswa imisho lemabintana, sib. ‘Hamba kahle.’ Sitawubonana Ngiyabonga. • Kwenta ticelo letilula, sib. ‘Ngicela ungiphe lisobho.’ • Ukhomba tintfo letiseklasini nobe esitfombeni aphendvula ticondziso tathishela, sib. ‘Ngikhombe sitfombe lesineluswane.’ • Uphendvula imibuto yathishela ngekuniketa letinye tetintfo letitfolakala esitfombeni, sib. ‘Bentani labantfu kulesitfombe.’ • Uphendvula ngekwenta ticondziso letilula temlomo, sib. Dvweba litafula.’ • Uphendvula imibuto lelula lebutwa nguthishela, sib. ‘Uhlala nabani ekhaya?’, Unjani umbala welihembe lakho.’ • Uvisisa abuye acale kusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo, sib. Tindlela tesento: ‘Ngihamba naMuzi’, njll. • Ubona umuntfu, silwane nobe intfo ngalokuchazwe ngemlomo lokulula, sib. Nginemacembe, neticu, ngiyini? • Uhlabelela tingoma letilula ente nemnyakato, sib. ‘Sitinyoni, siyasuka siyahlala’, njll. • Uhlanganyela kumilolotelo netingoma, kwentiwe iminyakato. • Udlala imidlalo yelulwimi, sib. Imidlalo yekushiyelana umntfwana munye ugijima ayotsintsa lomunye, lotawugijima kakhulu utawufika avale lesikhala. Losele utawuchubeka atsintse lomunye, njll. Imisebenti yeKulalela neKukhuluma lokugcilile(15 emaminithi x2 ngeliviki) Kulalela tindzaba lococelwe tona nobe letifundziwe Thishela ufundza nobe acoce indzaba kabili ngeliviki. Tindzaba leticocwako tingalingiswa ngekusebentisa lulwimi lwemtimba netinsita kwenanela lwati. Tindzaba letifundziwe kumele tisukele encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemidvwebo lebonakala kahle kubo bonkhe bantfwana. Ulalela tindzaba letimfisha nobe ematheksthi langemaciniso lacociwe nobe letifundvwe encwadzini lenkhulu yekufundza nobe emaphosta lanemidvwebo ngekutijabulisa babuye bangenelele kumakhorasi lapho kufanele khona sib. Sitinyoni tsine, njll. • Uvisisa abuye aphendvule ticondziso. • Uphendvula imibuto lelula lecondzile lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha, sib. Nje umuntfu uyahleka? Uhleka nakwentenjani? • Uniketa tintfo letisesitfombeni uphendvula imibuto yathishela, sib, Ngubani lomile kulesitfombe? Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngebamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, kufake ekhatsi lwati lwesilulumagama, sib. Intfo longakhona kuyenta: Mine ngingagijima. • Ucala kuvisisa nekuba nelikhono lekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako, sibonelo. ‘Tindlela tesento’, ’Tiphawulo’, ‘Indlela lephikisako’ 38 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/ nobe kwenta) Liviki 1 - 5 • Kuphendvula imibuto lelula, sib. ‘Ungasibhala sibongo sakho? ‘Bhala ngibone’ • Kutetfula ngetindlela letilula, sib. ‘Ngingadla.’ Liviki 6 - 10 • Kutetfula ngetindlela letilula ngekusebentisa imisho lemabintana, sib. ‘Ngihlala namake’ • Ubona umuntfu, silwane nobe intfo ngalokuchazwe ngemlomo lokulula, sib. Ngisilwane lesincane, ngidla ingati? Ngiyini) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile (temlomo na/ nobe kwenta)’ • Kuphendvula imibuto lelula, sib. Ungabala ufike e-100? Bala ngibone. • Kutetfula ngetindlela letilula, sib. Ngingasibhala sibongo sami. • Ukhombisa kuvisisa sisekelo sesilulumagama ngekukhomba tintfo letiseklasini/esitfombeni nobe kuphendvula ticondziso tathishela ngekwenta iminyakato, hlala, sukuma, lala, njll. • Kuvisisa lokungenani emagama lange- 700 esimeni lapho Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta luniketwe linanincane lesikhatsi kubuye kuvisiseke lokungenani emagama la-1, 000 uma Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta luniketwe linanikhulu lesikhatsi. (Usebentise luhla lwemagama latfolakala eSigabeni se-3 sayo yona lencwadzi kute utfole kuchushiswa. CAPS 39
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 4 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 Li-awa ngeliviki 15 emaminithi LOKUCUKETFWE/LWATI /NEMAKHONO Imphimiso nelwati Lwemsindvo (1-5 emaminithi umsebenti ngamunye) Lemisebenti kumele ifinyetwe ibuye ihlanganiswe nemisebanti yekuLalela neKukhuluma kanye nekufundza ngekuhlanganyela. • Ushaya tandla kukhombisa emalunga emagameni latayelekile (sib. um-dzi-bi ; um-tse-le-la) • Ngelusito lwathishela utfola emagama lanemvumelwano endzabeni, tingoma nemilolotelo (sib. Naba bomake batfwele imitfwalo, Naba bomake batfwele imitfwalo) • Bacala kubona imisindvo leyehlukene lesekucaleni kweligama, (sib. Sihlahla, Likhuba ) • Ubona bunyenti emagameni ( sib. Litafula – ematafula, indlu - tindlu ) Kucala kufundza nekubhala (5 – emaminithi kanye ngethemu ) Thishela utawuletsa tinsita eklasini, njengemaphosta, njll kute kuvetwe simo sembhalo wetindzawo letihlukene sembukiso waseklasini. Ngesikhatsi seluhambo lwekuvakasha kwesikolo, thishela utawukhombisa bafundzi umbhalo lobhalwe etindzaweni lebakuto. • Ubona emagama latayelekile endzaweni lesiphila kuyo sib.luphawu lwesitaladi, luphawu lwesitolo, emagama lakhangisako, sib. i-Toyota, i -OMO, i-Nandos, iVodacom njll. • Kutfutfukisa kucala kufundza nekubhala (sib. lwati lwembhalo) ngemsebenti wekufundza ngekuhlanganyela. Kufundza ngekuhlanganyela (Linanincane lesikhatsi: 25-30 emaminithi ngeliviki, Linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi) Nangabe thishela asebentisa linanikhulu lesikhatsi eLulwimi Lwekucala Lwekwengeta wetfula incwadzi lenkhulu lensha nobe emaphosta lanemidvwebo, evikini ngalinye, lomsebenti wentiwa malanga onkhe. Lapho thishela asebentisa Linanincane lesikhatsi eLulwimi Lwekucala Lwekwengeta usebentisa libhuku lelifanako emavikini la-2 nobe la-3, lomsebenti wentiwa kanye nobe kabili ngeliviki. Thishela ufundzela likilasi itheksthi, akhombise emagama babuye bacocisane ngesitfombe nangesimondzawo sendzaba. Thishela uphindze afundze indzaba emkhatsini weliviki, abuye agcugcutele bafundzi kutsi bafundze. Itheksthi isetjentiselwa kwetfula silulumagama lesisha. • Ulalela indzaba nobe ematheksthi langemaciniso ngalesikhatsi balandzela thishela babuye babuke titfombe. • Ucoca ngetitfombe basebentisa Lulwimi Lwasekhaya lapho kufanele khona • Ubona tintfo esitfombeni, sib. ‘Khombisa logwaja’ ‘Khombisa litje’. • Uphendvula imibuto lelula ngekusitwa titfombe, sib. Ngabe logwaja unemadlebe lamadze nobe lamafisha? • Ufundza silulumagama setemlomo, sib. sihlahla, lomdzala, indvodza, umoya, njll. • Emva kwekufundza kanyentana, batawungenelela kumakhorasi lapho kudzingeke khona, sib. Nabaya bomake, batfwel’ imitfwalo! • Ulingisa indzaba basebentisa letinye tetinkhulumomphendvulwano. • Udvweba sitfombe akhombise umcondvo lobalulekile wendzaba. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Imphimiso nelwati lwemsindvo (1-5 emaminithi umsebenti ngamunye) • Ushaya tandla kukhombisa emalunga emagameni latayelekile’’, sib. um-gwa-ja’, ’ti-tfu-ku-tfu-ku’ • Ubona bunyenti emagameni, sib. i-mi-fu-la, ti-ntsa-ba. • Kufundza: (temlomo na / nobe kwenta) • Ubona labanye bantfu, tilwane netintfo emifanekisweni lesencwadzini lenkhulu nobe emaphosta • Uphendvula imibuto lelula yetemlomo lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha. • Kudvweba titfombe letikhombisa umcondvo lobalulekile wendzaba nobe itheksthi lengemaciniso Tiphakamiso temsebentiluhlolo Loluhlelekile Umsebenti we-4: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) • Ubona bunyenti emagameni, sib (sib. Liso - emehlo, inkhomo-tinkhomo) • Uphendvula imibuto lelula lecondziswe ngco endzabeni ngetimphendvulo letimfisha. • Ukhombisa kuvisisa silulumagama lesisendzabeni ngekukhombisa tintfo letisesitfombeni kube kulandzelwa ticondziso tathishela, sib. khomba libhubesi, tintsaba, njll. 40 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 4 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: Alikho Linanikhulu lesikhatsi: 15 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI / EMAKHONO Kubhala ngekushiyelana (Linanincane lesikhatsi –15 emaminithi ngeliviki) Kucala kubhala eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele kusekelwe nguthishela • Ngkusitwa nguthishela bhala umbhalosihumusho kumdvwebo wakho ubuye ufundza loko lokubhaliwe. • Ngelusito lwathishela bhala luhla lolulula ngaletihloko, sib. Tintfo letiphaphako: tinyoni, lilulwane, Inyosi, njll. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kubhala: (kubhala) · Tsatsela umbhalosihumusho wesitfombe lowusidvwebile ubuye ufundze lokubhaliwe. · Bhala luhla lolulula lolunesihloko. CAPS 41
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 EMATHEKSTHI LAPHAKANYISIWE / TINSITA TEMNYAKA KULALELA NEKUKHULUMA • Emabhuku etindzaba (Incwadzi lenkhulu yekufundza) netindzaba temlomo. • Tincwadzi letinkhulu tetindzaba letingemaciniso. • Emaphosta netitfombe kwesekela kufundziswa kwetindzaba nesilulumagama. • Emashadi emibala nemashadi etinombolo. • Tingoma, imilolotelo yeminyakato netinkondlo. • Tintfo letihambelana nengcikitsi nobe tihloko. • Tinsita tekulingisa indzaba sib.imaskhi, timphahla tekugcoka netintfo. • Ema-CD, ema-DVD netinhlelo tamabona khashane. • Iphaphethi yekungenisa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta. KUFUNDZA NEMISINDVO • Titfombe nemaphosta • Emalogo netitfo letihambelana neTendzawo, sib. tikhwama tekuphatsa, emagama emabrendi nakupakwa, njll. • Tincwadzi letinkhulu tekufundza (lokungenani tindzaba letimbili nobe letingemaciniso tematheksthi ngethemu ) • Lamanye ematheksthi lakhulusiwe, sib.tingoma, imilolotelo, njll. • Emalebuli emafleshikhadi eliklasi nembukiso. • Indvuku yekukhomba ematheksthi lakhulisiwe, sib.tindzaba taselubondzeni, imibukiso, njll. KUBHALA NENDLELA YEKUBHALA NGESANDLA • Tinsita tekubhala (sib. ipeniseli,emapeniseli emibala, emakhilayoni emafutsa,emaphepha langakabhalwa lanebukhulu lobehlukene (A3, A4, A5), emapheshana ekubhalela) • Emaphepha emashadi nemakoki) 42 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LIBANGA 2 LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA TIDZINGO TETHEMU ITHEMU 1 KULALELA Nekukhuluma SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO Liviki 1-5 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti lengentasi. Caphela kutsi tingcikitsi letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tingcikitsi tabo letifanelekile kuye ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letidzingekile/ nemaphosta lamakhulu, imilolotelo, tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nalesihloko lesikhetsiwe. Bothishela kumele bazame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebanikwe sona. Kumele betfule sifundvo lesisha, kulalelwe lokukhulunywako, babuye balandzise. Thishela kumele akukhombise loku ngekutsi acale alandzise ngekwakhe (lakwentile ngempelasontfo).Kumele abasekele bafundzi nabalandzisa ngekwabo. Kumele anikete bantfwana lokumele bakulandzele nabakha emagama, sib, Ngemphelasontfo ngi……., nga……., ngase….., ngemuva kwaloko…….. Kumele futsi abasite bakwati kusebentisa sikhatsi lesengcile lesilula. Bafundzi batatetayeta kulalela nekulandzisa umnyaka wonkhe. Loku kutabanika litfuba lekusebentisa sikhatsi lesengcile nekuhlangana kwetikhatsi (sib. Kwekucala, lokulandzelako, lokutako) Thishela kumele ahlole bafundzi ngemisebentiluhlolo lolungakahleleki lephakanyisiwe evikini 1-5. Liviki 6-10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu. Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi Lwekucala Lwekwengeta. Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo Loluhlelekile ekupheleni kwethemu.. Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki) Lemisebenti yehluka ngebudze bayo. Thishela kumele ente munye umsebenti lomudze nobe lemibili nobe lemitsatfu letimifisha kanye ngeliviki. • Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letifana nalesi: imiva • Ulandzela ticondziso letimfisha letilandzelanako, sib. ‘Dvweba buso lobujabulile, Nyalo dvweba buso lobujabulile.’ • Unika ticondziso letilula, sib. ‘Dvweba sitfombe semndeni wakho.’ • Uvisisa aphendvule imibuto lelula lefana nalena lelandzelako: ‘Nguyiphi…? Labani...? (Nguyiphi ingubo lenkhulu kuleti? Labani lelitafula?) • Kwenta ticelo netitatimende letilula, sib. ‘Ngilambile. Ngingakutfola kudla?’ • Utfola intfo enchazelweni lelula lechazwe ngemlomo, ( sib. Intfombatane ikhubekile, Iyakhala. Bantfwama kumele bamatanise lokukhulunywe ngako nesitfombe. • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni aphendvule ticondziso tathishela. Sib. ‘Nginikete tintfo lotibona kulesitfombe’ • Ulalela kulandzisa lokulula, sib. Thishela usho lakwente ngemphelasontfo. • Ubamba ngenhloko abuye ahaye inkondlo lelula, imilolotelo leneminyakato netingoma, sib. Katane, katane, uyaphi na? Katane, ngiya edolobheni, njll • Udlala imidlalo yelulwimi, kucombela kutsi lomunye umuntfu uva njani ngekubuka simo lakhuluma akuso nangekusebentisa titfo temtimba. Imisebenti yekulalela nekukhuluma lokugcilwe kuyo (linanincane lesikhatsi 15 emaminithi x 1 ngeliviki, Bukhulu besikhatsi 15 emaminithi x 2 ngeliviki) Kulalela tindzaba lococelwe tona nobe letifundziwe (kufundza ngekuhlanganyela) CAPS 43
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Thishela ufundza nobe acoce indzaba kanye nobe kabili ngeliviki ngesikhatsi lesiniketiwe. Tindzaba leticocwako tingalingiswa ngekusebentisa lulwimi lwemtimba netinsita kwenanela lwati. Tindzaba letifundziwe kumele tisukele encwadzini lenkhulu yekufundza nobe emaphosta lanemidvwebo lebonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. • Ulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso nobe lokufundvwe etincwadzini letinkhulu tekufundza nobe emaphosta lanemidvwebo. • Uvisisa abuye aphendvule ticondziso, sib, ‘Ngikhombise make loya edolobheni’ • Uphendvula imibuto lecondzile lelula lephatselene nendzaba ngetimphendvulo letimfisha. ‘Uhlala kuphi? Ekhaya. • Uniketa tintfo letitfolakala esitfombeni aphendvula imibuto yathishela, sib. Yini loku? Inhlanti. • Ulingisa lokushiwo yindzaba, asebentisa inkhulumomphendvulwano. Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi • Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Kuchubeka nekwakha silulumagama setemlomo kanye nesilulumagama lesisengcondvweni, sib. ‘Kwetfula imiva.’ • Kucala kuvisisa nekuba nelikhono lekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongocndvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako, sibonelo. ‘Kuvisisa nekucala kusebentisa sikhatsi lesendlulile, ‘Ngihleli-ngahlala’ LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki lephakanyisiwe Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/ nobe kwenta) Liviki 1-5 • Ukhona kutfola sitfombe salokukhulunywa ngako lokulula, sib. Umfana ujabulile, uyamoyitela • Ulalela loko lokukhulunywako lokulula abuye aphendvule imibuto mayelana nako, sib. ‘Ucala wenteni ekuseni?’, ‘ulandzelise ngani?’ ‘Ngemuva kwaloko?’ Liviki 6-10 • Ulandzela ticondziso letilandzelanako, sib. Sukuma. Nyalo hleka, Kwekugcina, bamba inhloko.’ • Uniketa kulandzisa lokulula, sib. Ngelisontfo, Ngivuke nga-8 ekuseni. Ngageza. Ngemuva kwaloko, ngagcoka timphahla, njll. Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile loluphakanyisiwe: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela tintfo taloko lokulula lakushoko abuye aphendvule imibuto mayelana nako, sib. ‘Wentani logogo?’, ‘Walandzelisa ngani?’, njll. • Ukhombisa kuvisisa sisekelo sesilulumagama setemlomo ngekukhomba bantfu labasesitfombeni nobe kwenta iminyakato aphendvula ticondziso tathishela, sib. Tentise kwangatsi ujabulile, utfukutsele, njll. Khomba sitfombe semuntfu lojabulile, njll. 44 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 1 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO Lwati lwemisindvo nemisindvo (15 emaminithi ngeliviki) Bothishela babuyeketa imisindvo yabongwaca lehamba ngamunye nalefundvwe eLuLwimini Lwasekhaya. Bachubeka betfule kupelwa kwemagama. Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-10) kumele iletse kuhlangana kwemisebenti yeKulalela, Kukhuluma neKufundza. • Utfola budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba ngamunye (sib. b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z) • Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama, (sib. p, s, h, l, pela, simo, hamba, lima ) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. Sa-ndla, i-ndle-la) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe Kufundza ngekuhlanganyela (Landzela sikhatsi lesifakwe ngaphasi kwekulalela nekukhuluma) Kufundza ngekuhlanganyela kufaka ekhatsi umsebenti weKulalela nekukhuluma, kubuye kufake kukhuluma ngoba bafundzi nathishela bakhuluma ngaletheksthi. Ebangeni 2, kufundza ngekuhlanganyela kuyachubeka kodvwa kuba yincenye yeKulalela nekukhuluma. Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi nelinanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki. Bafundzi bakufundzile kufundza ngekuholwa nguthishela ebangeni 1 eLulwimini Lwasekhaya, kumele bayitayele lendlelanchubo. Kufundza ngemacembu ngekusitwa nguthishela Bothishela kumele betfule kufundza ngemacembu ngekusitwa nguthishela kulethemu. Bothishela labasebentisa Linanikhulu lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele bahlukanise liklasi ngemacembu lasihlanu kuye ngelizinga labakulo bafundzi asebente nelicembu linye ngelilanga emaminithi la-15. Ngesikhatsi thishela asebenta nalelicembu, lalamabanye batawufundza emacenjini abo nobe bafundze ngababilli, basebentisa ematheksthi lalula letayelekile nobe imisebenti lemayelana naletheksthi. Letincwadzi tekufundza kumele tibe lula tibe nekuphindzeka kwetakhi, silulumagama netitfombe kusekela letheksthi. Bothishela labasebentisa linanincane lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta luniketwe emaminithi lange-30 kumele bente imisebenti yekufundza kweliklasi lokuholwa nguthishela kabili ngeliviki. • Ufundza incwadzi yakhe yekufundza ngekuphimisela abe afundza ngekufundza ngemacembu basitwa nguthishela. Licembu lifundza indzaba nobe itheksthi lenemaciniso lefanako bafundze nathishela. • Usebentisa tindlela tekufundza letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya kute kuvakale kahle abuye atinake kutsi ufundza njani, sib, kuphinyiswa kwemisindvo, njll) • Ufundza ngekushelela nangekutetfula. • Ukhomba kuvisisa kwekusetjentiswa kwetimphawu tekufundza nakufundvwa ngekuphimisela. • Ucala kwakha silulumagama lasisusela ekufundzeni ngekusitwa, ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela. Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi sebafundzi sekutikhululekela nobe emakhaya) Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta ngesikhatsi sabo lesikhululekile eklasini (sib. Uma basheshe bacedza umsebenti lebaniketwe wona), emakhaya (sib. Umsebenti wasekhaya). Kubalulekile kutsi sonkhe sikhatsi lesivelako eklasini sisetjentiswe kutfutfukisa kufundza. • Ufundza lokubhalwe nguye nalokubhalwe ngulabanye • Ufundza ngekutimela tincwadzi latifundze ngesikhatsi sekufundza ngemacembu nemibhalotihumusho lelula nemabhukutitfombe eLulwimi Lwekucala Lwekwengeta latfolakala ekhoneni lekufundza eklasini. • Usebentisa tichazamaga letinetitfombe tebantfwana (telulwimi lunye nobe tilimi letimbili) CAPS 45
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki Imisindvo (temlomo na/ na kwenta) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: Imisindvo: (temlomo na/ na kwenta na/ nobe lokubhaliwe) • Utfola budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba ngamunye sib. b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z • Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe • Utfola imisindvo lesekucaleni kwemagama, ( sib. p, s, h, l, pela, simo, hamba, lima ) Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kufundza: (temlomo na/ na kwenta) • Ufundza ngekushelela ngalokutfutfukile nangekutetfula. • Ukhombisa kuvisisa kuhlonishwa kwetimphawu tekufundza uma afundza ngekuphimisela Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: 1 Kufundza (temloma na/ na kwenta) Ufundza umbhalo lomfisha (1-2 imisho ngelikhasi) nathishela, balandzela indvuku yathishela yekukhomba. 46 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 1 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO Imisebenti yekubhala (Kabili ngeliviki) • Usebentisa emakhono ekubhala lafundziswe eLulwimini Lwasekhaya. • Ubhala tinhla letinetihloko. • Ukhetsa abuye atsatsele sihloko asimatanise nesitfombe • Ngekusitwa ubhala sihloko sesitfombe • Ucedzela imisho ngekugcwalisa tikhala. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala: (Lokubhalwako) Liviki 1-5 • Ngekusitwa ubhala sihloko sesitfombe. Liviki 6-10 • Ucedzela imisho lemitsatfu ngekugcwalisa tikhala Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala: (lokubhalwako) • Ucedzela imisho lemitsatfu ngekugcwalisa tikhala. CAPS 47
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 2 KULALELA Nekukhuluma (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 Li-Awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Liviki 1-5 Bothishela bakhetsa tigcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti lengentasi. Chaphela kutsi tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tihloko tabo letifanelekile kuye ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/ emaphosta, imilolotelo, tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nengcikitsi lekhetsiwe. Bothishela kumele bayente yonkhe lemisebenti, kube kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi ngekusebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 1-5 Liviki 6-10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu. Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi Lwekucala Lwekwengeta. Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo Loluhlelekile ekupheleni kwethemu. Imisebenti yemalanga onkhe (30 emamini ngeLiviki) Lemisebenti lelandzelako ayilingani. Thishela angenta munye umsebenti lomudze nalemibili kuye kulemitsatfu imisebenti ngeliviki. • Ucala kutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentise tingcikitsi nobe tihloko njenge ‘Simo selitulu’. • Ulandzela ticondziso letimfisha letilandzelanako sib. sukuma, Hamba uye emnyango bese uyawuvula • Uniketa ticondziso letilula, sib. ‘Vula umnyango’, ‘vala umnyango’ • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula njenga: ngukuphi…? Ngubani...? (Ngubani lovule umnyango? • Wenta ticelo letilula netitatimende, sib. ‘Kuyabandza’Ngicela kugcoka lijezi’ • Utfola intfo enchazelweni lelula lechazwe ngemlomo, sib. ‘kunemafu’ • Bafundzi batawumatanisa inchazelo kanye nesitfombe lesifanele. • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni kulandzelwe ticondziso tathishela , sib. ‘kukhuluma ngetintfo letisesitfombeni kulandzele tiphakamiso tathishela, sib. Ubonani esitfombeni ? Ngitjele kutsi yini longayibona esitfombeni’ • Ulalela lacocelwe kona, sib.thishela ukhuluma ngeluhambo lwekuya edamini lelakhelwe kugeza ngelilanga lelishisako. • Ngelusito lwathishela, chaza ngetibonelo letilula mayelana neluhambo lwekuya edamini lekuhlamba. • Faka engcondvweni bese ulingisa inkondlo lelula, wente imilolotelo yeminyakato netingoma, sib. Ngiyasha, Ngiyalalela, Ngiyashaya. • Udlala imidlalo yelulwimi .sib. Sitinyoni tsine sitinyoni Siyasuka siyahlala sitinyoni /basebentise imidlalo lefaka timphahla letigcokwa nalishisa / nakubandza. Licembu lelinemagama lamanyenti ngilo leliphumelelako. Imisebenti yekulalela nekukhuluma lokugcilwe kuyo (Linanincane lesikhatsi 15 emaminithi x 1 ngeliviki ; Linanikhulu lesikhatsi 15 emaminithi x 2 ngeliviki) Kulalela tindzaba lococelwe tona nobe letifundziwe (kufundza ngekuhlanganyela) Kanye nobe kabili ngeliviki, Kuye ngebukhona besikhatsi, thishela ukhuluma nobe afundze indzaba (nobe kusho tigameko ngekulandzelana kwato) Tindzaba leticociwe tingalingiswa ngekusebentisa timphawu temtimba netinsita kutfutfukisa kuvusisa. Tindzaba letifundziwe kumele tisuselwe encwadzini lenkhulu nobe emaphosta latawubonwa bafundzi bonkhe. 48 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 • Ulalela indzaba lemfisha, kulandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso lacociwe nalefundziwe nobe lafundvwe encwadzini lenkhulu nobe kumaphosta lanemifanekiso.sib. Lilanga lematfonsi lamakhulu emvula, ngekujabula babuye bangenelele kumakhorasi ngesikhatsi lesifanele. • Uvisisa nekulandzela ticondziso, sib. Ngikhombise emafu, Ngikhombise sibhakabhaka. Bala ematfonsi emvula lawele ngakuwe. • Uphendvula imibuto lecondze ngco ngendzaba ngetimphendvulo letimfisha, sib. Lidvume nini litulu? • Shano tintfo letisesitjentiswe esitfombeni, uphendvule imibuto yathishela, sib. Yini lena? Ngematfonsi emvula. • Lingisa indzaba usebentise inkhulumomphendvulwano. • Ngelusito lwathishela, phindza usho indzaba. Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka siulumagama sasengcondvweni, sib. Simo selitulu • Ucala kutfutfukisa kuvisisa nelikhono lekwati takhiwo telulwimi etingcikitsini letinenshokutsi telulwimi lolukhulunywa, (sib. Kuvisisa nekucala kusebentisa sento ‘kutawenteka’ kutawubandza, tiphawulo, sib. kunemoya, liyana, liyashisa, kufutfumele, kuyashisa) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma (Temlomo na/ nobe kwenta) Liviki 1-5 · Utfola sitfombe enchazelweni lelula lechazwe ngemlomo · Ulalela kulandzisa lokulula ubuye uphendvule imibuto ngako, sib. Wentani Muzi? Yini latoyenta emva kwaloko? Liviki 6-10 • Uphendvula imibuto lelula, sib. Sinjani simo selitulu namuhla? • Landzisa ngemlomo ngendlela lelula, Ngelisontfo ngivuke ngelihora 8. Ngageza, Ngagcoka, Ngaya esontfweni. Tiphakamiso Temisebentiluhlolo Loluhlelekile: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela lokulula lakucocelwe bese uphendvula imibuto lelula ngako, Uvuke ngasikhatsini Sipho ? Besinjani simo selitulu? Yini layente kucala? Yini lekayente ekugcineni? • Ukhombisa kuvisisa tisekelo tesilulumagama setemlomo ngekukhombisa tintfo letiseklasini nobe titfombe nobe kwenta ngekulandzela ticondziso tathishela, sib. Ngikhombise sambulela.Unjani umbala waso? njll. CAPS 49
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 2 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: emaminithi 45 Linanikhulu lesikhatsi: 1 Li-Awa 30 emaminithi LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO Imisindvo nelwati lwemisindvo (15 emaminithi ngeliviki) Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-10 emaminithi) ihlelelwe liviki lonkhe. Ingabuye ibe nekuhlangana nemisebenti yeKulalela, kukhuluma neKufundza. • Ubona budlelwano bemisindvo lehamba ngamunye (b, k, l, m, t , p, s, z, c, n, d, f, g ) • Ubona imisindvo lesekucaleni kwemagama (sib. musa, liso, make) • Wakha abuye uhlahlele emagama lalula (sib. li-so, liso; ma-ke, make; ba-be, babe, njll) • Ubona imisindvo lenabongwac alabahamba ngababili lababili (sib. bh, hl, ns; bhala, hleka, insimbi) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lehamba ngamibili (sib. ibhasi, hlala, insipho, njll) • Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. nhl, ndl, ngc njll) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lehamba ngamitsatfu (sib. inhloko indlu njll) • Wakha imisho ngemagama lakawafundzile (sib. Inhloko ibuhlungu. Indlu iyasha, njll) Kufundza ngekuhlanganyela (Landzela sikhatsi lesifakwe tukwekulalela nekukhuluma) Kufundza ngekuhlanganyela kufaka ekhatsi umsebenti wekulalela nekukhuluma, kubuye kufake kukhuluma ngoba bafundzi nathishela bacoca ngalombhalo. Ebangeni 2, kufundza ngekuhlanganyela kuyachubeka kodvwa kuba yincenye yekulalela nekukhuluma. Kufundza ngemacembu ngekusitwa (Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi nelinanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki) Bothishela labasebentisa Linanikhulu lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele bahlukanise liklasi ngemacembu lasi-5 kuye ngelizinga labakulo bafundzi asebente nelicembu linye ngelilanga emaminithi langu-15. Ngesikhatsi thishela asebenta nalelicembu, lalabanye batawufundza emacenjini abo nobe bafundze ngababilli, basebentisa imibhalo lelula letayelekile nobe imisebenti lemayelana naletheksthi. Letincwadzi tekufundza kumele tibe malula tibe nekuphindzeka kwetakhiwo, silulumagama netitfombe kusekela itheksthi. Bothishela labasebentisa linanincane lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta luniketwe emaminithi lange-30 kumele bente imisebenti yekufundza kweliklasi lokuholwa nguthishela kabili ngeliviki. • Ufundza incwadzi yakhe yekufundza ngekuphimisela abe afundza ngekufundza ngemacembu basitwa nguthishela. Lokusho kutsi licembu lifundza indzaba nobe itheksthi lenemaciniso lefanako bafundze nathishela. • Usebentisa tindlela tekufundza letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya kute kuvakale kahle abuye atinake kutsi ufundza njani, sib, kuphinyiswa kwemisindvo, njll) • Ufundza ngekushelela nangekutetfula. • Ukhomba kuvisisa kwekusetjentiswa kwetimphawu tekufundza ngekuphimisela. • Uchubeka nekwakha silulumagama lasisusela ekufundzeni ngekusitwa, ngekuhlanganyela nangamunye. Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi sebafundzi sekutikhululekela nobe emakhaya) Bafundzi kumele bakhutsatwe kutsi bafundze ngekufundza ngekutimela eLulwimini Lekucala Lwekwengetwa ngesikhatsi sabo lesikhululekile eklasini (sib. Uma basheshe bacedza umsebenti lebaniketwe wona), emakhaya (sib. Umsebenti wasekhaya). Kubalulekile kutsi sonkhe sikhatsi lesivelako eklasini sisetjentiswe kutfutfukisa kufundza. • Ufundza lokubhalwe nguye nalokubhalwe ngulabanye • Ufundza ngekutimela tincwadzi latifundze ngesikhatsi sekufundza basitwa nguthishela nemibhalotitfombe lelungele Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta letitfolakala ekhoneni lekufundza eklasini. • Usebentisa tichazamaga letinetitfombe tebafundzi (telulwimi lunye nobe tilimi letimbili) kutfola inchazelo yemagama langawati. 50 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2 Imisindvo: (temlomo na/ nobe kwenta na/ nobe lokubhalwako) • Ubona budlelwano bemisindvo lehamba ngamunye (b, k, l, m, t , p, s, z, c, n, d, f, g ) • Ubona imisindvo lesekucaleni kwemagama (sib. musa, liso, make) • Wakha abuye uhlahlele emagama lalula (sib. li-so, liso; ma-ke, make; ba-be, babe, njll) • Ubona imisindvo lenabongwaca labahamba ngababili lababili (sib. bh, hl, ns; bhala, hleka, insimbi) Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta) • Ufundza incwadzi yakhe yekufundza ngekuphimisela abe afundza ngekufundza ngemacembu basitwa nguthishela. Licembu lifundza indzaba yinye/lefanako • Ukhomba kuvisisa indzaba lemfisha, (sib. Titfombe letinemcondvo lolandzelanako, kumatanisa imibhalotihumusho/ imisho netitfombe) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 4: Imisindvo: (temlomo na/ nobe kwenta na/ nobe lokubhalwako) • Wakha emagama asebentise imisindvo lebayifundzile (sib. ibhasi, hlala, indvuku, insipho njll) Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta) Ufundza imibhalo lesencwadzini Lenkhulu nathishela abuye aphendvule imibuto lemifisha yetemlomo lemayelana nalendzaba. CAPS 51
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 2 KUBHALA SIKHATSI LESIPHANYISIWE 30 emaminithi ngelivi LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO Imisebenti yekubhala (ka-2 nobe ka-3 ngeliviki) Thishela kumele ente loku lokulandzelako ngesikhatsi lesibekiwe: • Usebentisa emakhono ekubhala lafundziswe eLulwimini Lwasekhaya. • Ukhetsa atsatsele imibhalotihumusho lehambelana nesitfombe • Ngekusitwa ubhala umbhalotihumusho wesitfombe. • Ucedzela imisho ngekugcwalisa tikhala. • Ubhala imisho ngekusebentisa imisindvo nemagama lavamile lafundzisiwe • Usebentisa timphawu tekubhala letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (sib. Bofeleba nabongci) • Utakhela silulumagama nesichazamagama Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: Kubhala: (Lokubhalwako) Liviki 1-5 • Ucedzela imisho lemitsatfu ngekugcwalisa emagama lashodako Liviki 6 -10 • Ubhala imisho ngekusebentisa imisindvo nemagama lavamile lafundzisiwe • Usebentisa timphawu tekubhala letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: Kubhala: (lokubhalwako) • Ubhala imisho ngekusebentisa imisindvo nemagama lavamile lafundzisiwe • Usebentisa timphawu tekubhala letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya 52 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 3 KULALELA Nekukhuluma (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO Liviki 1-5 Bothishela bakhetsa tigcikitsi letimbili letitabavumela betfule babuye bavuselele silulumagama, bente lemisebenti lengentasi. Chaphela kutsi tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje. Bothishela kumele bakhetse tihloko tabo letifanelekile kuye ngengcikitsi netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/ emaphosta, imilolotelo, tingoma, imidlalo netintfo mbamba letimayelana nengcikitsi lekhetsiwe. Bothishela kumele bayente yonkhe lemisebenti, kube kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi ngekusebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 1-5 Liviki 6-10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela bakwati kusebentela kuloko labakwenta emavikini ekucala lasihlanu. Tingcikitsi kumele tisite bothishela kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Kumele tisite bothishela bakwati kuvuselela sisekelo setakhi telulwimi uma acocisana nalabanye bafundzi ngeLuwimi Lwekucala Lwekwengeta. Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo Loluhlelekile ekupheleni kwethemu. Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki) Imisebenti ihlukana ngebudze bayo. Thishela angenta umsebenti munye lomudze nobe mibili kumbe mitsatfu lemifisha kanye ngeliviki. • Uchubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letifana nalesi: ‘Temidlalo’ • Ulandzela kulandzelana lokufisha kweticondziso, sib., ‘Tsatsa ishoki ubhale ligama lakho ebhodini. Nyalo tsatsa idasta usule ibhodi. • Uniketa ticondziso letilula, sib. ‘Khahlela ibhola.’ • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula njengalena lelandzelako: Nguyiphi...? Yabani...? (Nguwuphi umdlalo lowutsandzako) • Wenta ticelo netitatimende letilula, sib. ‘ngingaya kuyodlala ngephandle’ • Ukhona kutfola intfo lechazwa/leshiwo yinkhulumo, Intfombatane ikhubekile, Iyakhala. Bantfwama kumele bamatanise lokukhulunywe ngako nesitfombe. • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni aphendvule ticondziso tathishela, sib. ‘Ubonani kulesitfombe? • Ulalela tintfo letilula letikhulunywako, sib. Thishela ukhuluma ngemdlalo webhola • Ngekusitwa nguthishela uniketa kulandzisa lokulula, sib. Ucoca ngemdlalo lawubukele. • Ubamba ngenhloko abuye ahaye inkondlo lelula, imilolotelo leneminyakato netingoma, sib. Sitimela, shuku, shuku, shuku, sahamba sitimela, njll. • Kudlala imidlalo yelulwimi ngaphandle kweliklasi, sib. Pule, pule, hha, inja lencane, ayinamazeze, lenkhulu ke, inemazeze, njll. Imisebenti yekulalela nekukhuluma lokugcilwe kuyo (linanincane lesikhatsi 15 emaminithi x 1x ngeliviki, Linanikhulu lesikhatsi 15 emaminithi x 2 ngeliviki) Kulalela tindzaba leticociwe naletifundziwe (Kufundza ngekuhlanganyela) Thishela ufundza nobe acoce indzaba kanye nobe kabili ngeliviki ngesikhatsi lesiniketiwe. Tindzaba leticocwako tingalingiswa ngekusebentisa lulwimi lwemtimba netinsita kwenanela lwati. Tindzaba letifundziwe kumele tisukele encwadzini lenkhulu yekufundza nobe emaphosta lanemidvwebo lebonakala kahle kubo bonkhe bafundzi. • Ulalela tindzaba letimfisha, lokucocwako nobe ematheksthi langemaciniso nobe lokufundvwe etincwadzini letinkhulu tekufundza nobe emaphosta lanemidvwebo, (Umdlalo welibhola letinyawo) ngekutijabulisa nekungenelela emakhorasi lapho kufanele khona. • Uvisisa abuye aphendvule ticondziso, sib. ‘Bala badlali labasenkhundleni.’ • Uphendvula imibuto lecondzile lelula lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha, sib. ‘Ngubani loshaye ligoli.’ • Uniketa tintfo letitfolakala esitfombeni aphendvule imibuto yathishela, sib. ‘Yini loku?’ Yibhola. • Uphendvula imibuto lecondzile lelula lemayelana nendzaba ngetimphendvulo letimfisha, sib. ‘Ngubani loshaye ligoli.’ CAPS 53
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 • Uniketa tintfo letitfolakala esitfombeni aphendvule imibuto yathishela, sib. ‘Yini loku?’ Yibhola. • Uma kuyindzaba ulingisa lokushiwo yindzaba, asebentisa inkhulumomphendvulwano. • Ngelusito lwathishela,uphindze acoce indzaba lacocelwe yona nobe afinyete umbhalo Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza kulemisebenti lengenhla: • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo kanye nelwati lwesilulumagama, sib. Tinkhombandlela-sandla sekudla/ sandla sesancele. • Ucala kuvisisa nekuba nelwati lwekusebentisa takhi telulwimi letilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako, sib. Sikhatsi sanyalo lesichubekako: ‘Udlala ibhola,’ ‘tiphawulo, ’ ‘lomkhulu’, ‘lomncane’ LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta) Liviki 1-5 • Uphendvula imibuto lelula lenemcondvo lemayelana nendzaba/netheksthi • Ukhuluma indzaba/ufinyeta itheksithi ngekuyikhuluma (ngemisho lemitsatfu nobe lemine) • Liviki 6-10 • Uphendvula imibuto lelula, sib. Nguluphi luhlobo lwemdlalo lolutsandza kakhulu? • Ukhona kutfola titfombe leti-3 kulokuchazwe ngemlomo, sib. Lendvodza idlala libhola letinyawo/Lendvodza idlala ithenisi. Lendvodza idlala ikhilikithi. Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 3: Kulalela nekukhuluma (temlomo na / nobe kwenta) • Ulalela lokukhulunywako lokulula nekuphendvula imibuto lelula ngako, sib. Nguliphi licembu lelifake ligoli kucala? Nguliphi licembu lelifake ligoli kwesibili? Nguliphi licembu leliwinile? • Ukhombisa kuvisisa sisekelo sesilulumagama setemlomo ngekukhomba bantfu labasesitfombeni nobe kwenta iminyakato aphendvula ticondziso tathishela, sib. Ngikhombise lijezi lekhilikithi, Ngikhombise libhola letinyawo, njll. Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: Kulalela nekukhuluma (temlomo na / nobe kwenta) • Usho lokukhulunyiwe lokulula, sib. Kusho lokwenteke emdlalweni welibhola letinyawo. • Ukhombisa kuvisisa sisekelo sesilulumagama setemlomo ngekukhomba bantfu labasesitfombeni nobe kwenta iminyakato aphendvula ticondziso tathishela, sib. ‘Ngikhombe umceceshi walelicembu.’ ‘Ngikhombe umdlali lovimba emapalini.’ Njll. 54 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 3 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKAMISIWE Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 Li-Awa 30 emaminithi LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO Imisindvo nelwati lwemisindvo (15 emaminithi ngeliviki) Bothishela bachubeka nekwakha emagama lamafisha latayelekile. Kumele bazame kusebentisa emagama labawatiko bantfwana bese bawasebentisa emishweni lelula. Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-10 emaminithi) ihlelelwe liviki lonkhe. Ingabuye ibe nekuhlangana nemisebenti yekulalela nekukhuluma. • Wakha abuye ahlahlele emagama lalula lanemisindvo lehamba ngamunye (sib. Be-ka, su-sa, la-mu-la, njll) • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamibili (sib. Bha-le-la, sho-sho-lo-za, she-le-la. kho- khel-a, li-phe-pha, li-dze-dze, njll) • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamitsatfu sib. I-ntse-tse, ndzi-ndza, i-ndzi-ma, njll) • Wakha imisho ngemisindvo layifundzile • Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhambile, ulambile, njll). Kufundza ngekuhlanganyela (Landzela sikhatsi lesifakwe ngaphasi kwekulalela nekukhuluma) Kufundza ngekuhlanganyela kufaka ekhatsi umsebenti wekulalela nekukhuluma, kubuye kufake kukhuluma ngoba bafundzi nathishela bacoca ngalombhalo. Ebangeni 2, kufundza ngekuhlanganyela kuyachubeka kodvwa kuba yincenye yekulalela nekukhuluma. Kufundza ngemacembu ngekusitwa (Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi nelinanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki) Bothishela labasebentisa Linanikhulu lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta kumele bahlukanise liklasi ngemacembu la-5 kuye ngelizinga labakulo bafundzi asebente nelicembu linye ngelilanga emaminithi la-15. Ngesikhatsi thishela asebenta nalelicembu, lalabanye batawufundza emacenjini abo nobe bafundze ngababili, basebentisa imibhalo lelula letayelekile nobe imisebenti lemayelana nalomibhalo. Letincwadzi tekufundza kumele tibe malula tibe nekuphindzeka kwetakhiwo, silulumagama netitfombe kusekela letheksthi Bothishela labasebentisa linanincane lesikhatsi eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta luniketwe emaminithi langu-30 kumele bente imisebenti yekufundza kweliklasi lokuholwa nguthishela kabili ngeliviki. • Ufundza incwadzi yakhe yekufundza ngekuphimisela abe afundza ngekufundza ngemacembu basitwa nguthishela. Lokusho kutsi licembu lifundza indzaba nobe itheksthi lenemaciniso lefanako bafundze nathishela. • Usebentisa tindlela tekufundza letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya kute kuvakale kahle abuye atinake kutsi ufundza njani, sib, kuphinyiswa kwemisindvo, njll) • Ufundza ngekushelela nangekutetfula. • Ukhomba kuvisisa kwekusetjentiswa kwetimphawu tekufundza nakufundvwa ngekuphimisela. • Uchubeka nekwakha silulumagama lasisusela ekufundzeni ngekusitwa, ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela. Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi sebafundzi sekutikhululekela nobe emakhaya) Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini Lekucala Lwekwengetwa ngesikhatsi sabo lesikhululekile eklasini (sib. Uma basheshe bacedza umsebenti lebaniketwe wona), emakhaya (sib. Umsebenti wasekhaya). Kubalulekile kutsi sonkhe sikhatsi lesivelako eklasini sisetjentiswe kutfutfukisa kufundza. • Ufundza lokubhalwe nguye nalokubhalwe ngulabanye • Ufundza ngekutimela tincwadzi latifundze ngesikhatsi sekufundza basitwa nguthishela nemibhalotitfombe lelungele Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta letitfolakala ekhoneni lekufundza eklasini. • Usebentisa tichazamaga letinetitfombe tebafundzi (telulwimi lunye nobe tilimi letimbili) kutfola incazelo yemagama langawati. CAPS 55
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki 3: Imisindvo: (temlomo na// nom kwenta na/ nobe lokubhalwako) • Wakha abuye ahlahlele emagama lalula lanemisindvo lehamba ngamunye (sib. Be-ka, su-sa, la-mu-la, njll) • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamibili (sib. Bha-le-la, sho-sho-lo-za, she-le-la. kho- khel-a, li-phe-pha, li-dze-dze, njll) • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamitsatfu sib. I-ntse-tse, ndzi-ndza, i-ndzi-ma, njll) • Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhambile, ulambile, njll). Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta) • Ufundza incwadzi yakhe yekufundza ngekuphimisela abe afundza ngekufundza ngemacembu basitwa nguthishela. Licembu lifundza indzaba yinye/lefanako. • Ukhomba kuvisisa indzaba lemfisha, sib. Titfombe letinemcondvo lelandzelanako, kumatanisa imibhalotihumusho/ imisho netitfombe Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 4: Imisindvo: (temlomo na/ nobe kwenta na/ nobe lokubhalwako) • Wakha abuye ahlahlele emagama lalula lanemisindvo lehamba ngamunye (sib. Be-ka, su-sa, la-mu-la, njll) • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamibili (sib. Bha-le-la, sho-sho-lo-za, she-le-la. kho- khel-a, li-phe-pha, li-dze-dze, njll) • Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhambile, ulambile, njll). Kufundza (temlomo na/ nobe kwenta) • Ufundza imibhalo lemifisha nathishela abuye aphendvule imibuto lemifisha yetemlomo lemayelana nalendzaba. 56 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 3 KUBHALA SIKHATSI LESIPHANYISIWE 30 emaminithi ngelivi LOKUCUKETFWE/LWATI/NEMAKHONO Imisebenti yekubhala (ka-2 nobe ka-3 ngeliviki) Thishela kumele ante loku lokulandzelako ngesikhatsi lesibekiwe: • Usebentisa emakhono ekubhala lafundziswe eLulwimini Lwasekhaya. • Ubhala imibhalotihukusho lehambelana netitfombe • Ucedzela imisho ngekugcwalisa tikhala. • Ubhala imisho ngekusebentisa imisindvo nemagama lavamile lafundzisiwe. • Ubhala umusho longakapheleli asebentisa luhlaka, sib. Ngitsandza____________. Angitsandzi_________. • Ubhala emagama latayelekile nemisho ngesibitelo. • Ubhala imibhalo lelula, lemifisha lefundvwe eLulwimini Lwasekhaya, umlayeto losekhadini lokufisela kululama. • Usebentisa emabito(sib. Muzi, Thembi, sihlahla, umfula) netabito (sib. yena, sona, wona, tona, bona, njll) • Upela kahle emagama lasuselwa engcondvweni, uhambile, dlala, imoto nobe asebentise lwati lwemisindvo, sib. Tindzebe, imphumulo, njll • Usebentisa sichazamagama sebafundzi uma kunesidzingo. • Usebentisa timphawu tekubhala letifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (sib. Bofeleba nabongci) • Utakhela silulumagama nesichazamagama LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungahleleki we- 3: KUBHALA: (LOKUBHALWAKO) • Ubhala umbhalotihumusho ahumushe sitfombe, sib. Inkhomo idla tjani • Ubhala imisho lengakapheleli asebentise luhlaka, sib. Ngitsandza______. Angitsandzi________ Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 4: Kubhala: (lokubhalwako) • Ubhala imisho ngesibitelo, afake timphawu tekubhala • Ubhala abuye afake nemidvwebo ekhadini lekufisela kululama. CAPS 57
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 4 KULALELA Nekukhuluma (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki Lokucuketfwe/lwati/nemakhono Liviki 1-5 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitakwenta kutsi bakwati kungenisa kanye nekujikeletisa silulumagama babuye bente imisebenti lebalwe lapha ngentasi. Yati kutsi letingcikitsi/tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje kuphela. Bothishela kumele batikhetsele tabo tingcikitsi letifanele kuye ngesimo kanye netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo letiphatsekako letifanele tengcikitsi lebayikhetsile. Kumele betame kwenta yonkhe imisebenti, kanyentana uma kwenteka. Thishela kumele ahlole bafundzi asebentise imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 1-5. Liviki 6-10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letinsha letitakwenta bakwati kwakhela kuloko labakwente livikini ekucala lasihlanu. Tingcikitsi kumele tibente bakwati kungenisa silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Tingcikitsi titakwenta thishela akwati kuvuselela kalula, takhi telulwimi kanye nesilulumagama ngesikhatsi achumana nebafundzi ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta. Bothishela kumele bente yonkhe imisebenti, kanyentana uma kungenteka. Kumele bahlole bafundzi basebentisa imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lephakanyiselwe evikini 6 -10. Bothishela kumele babhalise bafundzi Imisebentiluhlolo Loluhlelekile ekupheleni kwethemu. Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki) Imisebenti iyashiyena ngebudze. Thishela kumele ente munye umsebenti lomudze nobe lemibili kumbe lemitsatfu lemifisha ngeliviki. • Uyachubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letinjengaleti ‘Sikhatsi semnyaka’ • Ulandzela ticondziso letimfisha (sib. ‘Wota utohlala embi kweliklasi’) • Unika ticondziso letilula (sib. ‘Shaya tandla.’) • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula (sib. ‘Nguyiphi …?’ ‘Yabani …?’ ‘Kuphi’? (Ngusiphi sikhatsi semnyaka lositsandza kakhulu? Lihlobo) • Ucela abuye ente titatimende letilula (sib. ‘Ngingatipaka yini tincwadzi tami?’) • Ubona intfo lechazwe ngemlomo ngalokulula (sib.‘Lihlobo. Lilanga liyashisa. Timbali tichakatile. Bafundzi bagcoke tikhindzi nemasandali.’ Bafundzi kumele bacondzanise lenchazelo nesitfombe lesifanele) • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso latinikwe nguthishela (sib. ‘Yini loyibona esitfombeni? Ngitjele ngaloko lokubona esitfombeni.’) • Ulalela kulandzisa lokulula (sib. thishela acoca ngaloko lakwente ngesikhatsi atsetse luhambo lwekuyewutsenga) • Asitwa nguthishela, wenta kulandzisa lokulula (sib. bafundzi batjela thishela ngaloko labakwentile) • Ubamba ngenhloko aphindze ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo lenemnyakato kanye netingoma (sib. Lilanga lasehlobo liyashisa) • Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Ngibona ngemehlo ami umsindvo locala nga ….. Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma (linanincane lesikhatsi 15 emaminithi ngeliviki, linanikhulu lesikhatsi 15 emaminithi ngeliviki) Ulalela tindzaba lacocelwe tona naletifundziwe (Kufundza Ngekuhlanganyela) Thishela ukhuluma nobe afundze indzaba kabili ngeliviki (kulandzisa ngetehlakalo) kuye ngesikhatsi lesikhona. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa kunyakata kwemtimba kanye netintfo letesekela inchazelo. Tindzaba tifundvwa encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso lapho bonkhe bafundzi bakwati kubona khona titfombe. Ulalela tindzaba letimfisha, ematheksthi lalandzisa ngaye nobe lacuketse emaciniso lafundvwe encwadzini lenkhulu yekufundza (sib. busika) ngenhloso yekutitfokotisa abuye angenelele kumakhorasi ngesikhatsi lesifanele Uvisisa abuye aphendvule ticondziso (sib. ‘Ngikhombise tihlahla. Ingabe tinemacembe? Ngusiphi sikhatsi semnyaka?’) Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana netheksthi lenetimphendvulo letimfisha (sib. Kwentekani etihlahleni ebusika?’) 58 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Usho letinye tetintfo letisesitfombeni alandzela imibuto lebutwe nguthishela (sib. ‘Kuyini loku? ‘Sitfwatfwa’) • Uma kuyindzaba lingisa lokushiwo yindzaba usebentise inkhulumomphendvulwano • Ngekusitwa nguthishela, uphindze acoce indzaba nobe anike sifinyeto setheksthi lelula Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama kanye netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza emisebentini lengenhla: • uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulu magama (sib. libhayisikili-tikhatsi temnyaka) • ucala kutfutfukisa kuvisisa abuye abe nelikhono lekusebentisa takhi selulwimi lesilula esimeni selulwimi lolukhulunywako loluvakalako (sib. uvisisa abuye acale kusebentisa sento: kusehlobo, siphawulo, kuyabandza, sandziso: lokutsambile) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta) Liviki 1-5 • Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana nendzaba/netheksthi • Uphindze acoce indzaba/ente tifinyeto tetheksthi ngemlomo (imisho lemitsatfu nobe lemine) Liviki 6-10 • Uphendvula imibuto lelula (sib. Ngusiphi sikhatsi semnyaka lositsandzako?’) • Ubona titfombe letintsatfu kuleto letichazwe ngemlomo (sib. ‘Lihlobo, Lilanga liyashisa, Busika, Akunamacembe etihlahleni./Yintfwasahlobo. Inyoni yakha sidleke sayo.’ Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile loluphakanyisiwe 5: Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela kulandzisa lokulula (sib. Emaholide ami asehlobo, abuye aphendvule imibuto lelula lemayelana nelihlobo lenjengaleti: Thandi uye kuphi ngamaholide? Wentani nakafika lapho? Wentani emva kwaloko? njll) • Wenta kulandzisa lokulula asebentisa luhlaka emishweni lemitsatfu nobe lemine • Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho aphendvula imibuto/ticondziso letivela kuthishela (sib. ‘Ngikhombise irakhethi yethenisi/ibhethi/libhola, njll) • Uvisisa lokungenani emagama la-500 uma kusetjentiswe linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta nekufinyelela emagameni layi-1, 000 uma kusetjentiswe linanikhulu lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta (sebentisa luhla lwemagama eSigabeni se-3 kute likusite) CAPS 59
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 4 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki Lokucuketfwe/lwati/nemakhono Lwati lwemisindvo (15 emaminithi ngeliviki) Thishela ubuyeketa imisindvo lefundvwe ethemini yesitsatfu. Nakangenisa ligama lelisha, ucinisekisa kutsi bafundzi bayayivisisa inchazelo yalo babuye balisebentise emshweni. Lemisebenti kumele ibe ifinyetwe (5-10 emaminithi) yentiwe liviki lonkhe. Lemisebenti ingaphindze ihlanganiswe nemisebenti yekulalela nekukhuluma kanye neKufundza. • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemsindvo lohamba ngamunye (sib. su-sa, la-mu-la, njll) • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamibili (sib. kho-khel-a, li-phe-pha, li-dze-dze, njll) • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamitstfu (sib. ndzi-ndza, i-ndzi-ma, njll) • Ukhona kubona emagama lanetijobelelo. (sib. sandlana, indlwana, njll) • Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhlobile, ulambile, njll). Kufundza Ngekuhlanganyela (kwabelwe sikhatsi ngaphasi kwekulalela nekukhuluma) Kufundza ngekuhlanganyela kungumsebenti wekufundza kanye nekulalela; ubuye uhlanganise nekukhuluma ngobe bafundzi bakhuluma nathishela wabo ngetheksthi. EBangeni 2, Kufundza Ngekuhlanganyela kutawuchubeka, kodvwa kutawuchubeka njangencenye yekulalela nekukhuluma. Kufundza Ngemacembu basitwa Nguthishela (linanincane lesikhatsi 30 emaminithi, linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki) Bothishela labasebentisa linanikhulu lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kumele bahlukanise liklasi labo ngemacembu ekufundza lasihlanu alabanemakhono lafanako basebente nelicembu linye emalanga onkhe lokutsatsa emaminithi la-15. Ngesikhatsi thishela asebenta nalelicembu lalamanye emacembu atawufundza ngekuhlanganyela nobe bafundze ngababili basebentisa ematheksthi lalula nalatayelekile nobe bente imisebenti lehambisana netheksthi lefundvwako. Tincwadzi kumele kube nguletilula tibe netakhi lesiphindzaphindvwako kanye nesilulumagama netitfombe tekwesekela itheksthi. Bothishela labasebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta lapho kunesikhatsi lesingemaminithi lange-30 kuphela lesikhona, kumele bente umsebenti wekufundza kwebafundzi bonkhe kabili ngeliviki. • Ufundza nathishela ngekuphimisela encwadzini yakhe ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela. Loku kusho kutsi lonkhe licembu lifundza nathishela indzaba lefanako nobe itheksthi lenemaciniso • Usebentisa emasu lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya kute akhe umcondvo abuye aticaphele nakafundza (imisindvo, tinkhombandlela tesimongcondvo, kuhlatiya takhi, emagama lavamile) • Ufundza ngekushelela nangekuphimisa lokuya ngekukhula • Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza nakafundza ngekuphimisa • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo ngesikhatsi sekufundza ngekusitwa, ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi bafundzi labakhululeke ngaso esikolweni kanye nasekhaya) Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta nabanesikhatsi eklasini, kwenta sibonelo, nasebacedze umsebenti ngaphambi kwesikhatsi kanye nasekhaya nabenta umsebenti wasekhaya. Kubalulekile kutsi kusetjentiswe sonkhe sikhatsi eklasini kute kutfutfukiswe kufundza kwabo. • Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye • Ufundza tincwadzi ngekutimela ngetikhatsi tekufundza basitwa nguthishela kanye nemibhalotihumusho kanye netindzabatitfombe ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta letisekhoneni lekufundza eklasini • Usebentisa sichazamagama sebafundzi lesinetitfombe (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) kute atfole inchazelo yemagama langawati 60 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lokuhlelekile: Imisindvo: (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemsindvo lohamba ngamunye (sib. su-sa, la-mu-la, njll) • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamibili (sib. kho-khel-a, li-phe-pha, li-dze-dze, njll) • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamitsatfu (sib. ndzi-ndza, i-ndzi-ma, njll) • Ukhona kubona emagama lanetijobelelo. (sib. sandlana, indlwana, njll) • Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhlobile, ulambile, njll). Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta) • Uphindze acoce incenye yendzaba ngekusitwa nguthishela (imisho lemibili kuya kulemitsatfu) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile lophakanyisiwe 5: Imisindvo: (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Wakha abuye ahlahlele emagama lanemisindvo lehamba ngamitsatfu (sib. ndzi-ndza, i-ndzi-ma, njll) • Ukhona kubona emagama lanetijobelelo. (sib. sandlana, indlwana, njll) • Kuhlela emagama latayelekile abe ngemagama lahlobene (sib. uhlobile, ulambile, njll). Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta) • Wakha umcondvo wendzaba lebhaliwe lemfisha lenetitfombe (sib. ngekulandzelanisa titfombe nobe kucondzanisa umbhalotihumusho/imisho kanye nesitfombe • Ufundza nathishela itheksthi lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe itheksthi lekhulusiwe), asebentisa sihloko kute acombele abuye aphendvule imibuto lemifisha neyemlomo lemayelana nendzaba • Ufundza encwadzini yakhe ngekuphimisa ekufundzeni ngelicembu basitwa nguthishela. Licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako CAPS 61
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 4 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE 30 emaminithi Lokucuketfwe/lwati/nemakhono Imisebenti yekubhala (kabili nobe katsatfu ngeliviki) Thishela kumele etame kwenta lokunyenti kwaloku lokulandzelako ngendlela langakhona ngayo: • Usebentisa emakhono ekubhala ngesandla lawafundziswe eLulwimini Lwasekhaya • Ubhala imisho asebentisa emagama lacuketse imisindvo kanye nemagama latayelekile lasavele afundzisiwe • Ulandzelanisa kahle imisho lehlangahlanganisiwe kute ente indzima bese utsatsela kuyo • Ubhala indzima lokungenani lenemisho lemitsatfu ngesihloko lasetayele • Uhlelembisa imininingwane lehleleke ngekwegrafu asebentisa emakhono lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya (lishadi nobe umugcasikhatsi) • Usebentisa emabito netabito (sib. umfana, libhola, wena, yena, bona, njll) • Usebentisa sikhatsi sanyalo, sikhatsi sanyalo lesichubekako, lesengcile nakabhala • Usebentisa bunyenti bemagama latayelekile nakabhala • Upela ngendlela lefanele emagama lasenhloko yakhe (sib. uhambile, kudlala, imoti nobe asebentise lwati lwemisindvo; baba, mama) • Usebentisa sichazamagama sebafundzi nakunesidzingo • Usebentisa timphawu tekubhala lesetivele tifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (bofeleba nabongci) • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki loluphakanyisiwe: Kubhala: (lokubhaliwe) • Ubhala imisho lesihlanu labitelwe wona asebentise timphawu tekubhala letifanele • Ulandzelanisa kahle imisho lehlangahlanganisiwe kute ente indzima bese utsatsela kuyo Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile loluphakanyisiwe 5: Kubhala: (lokubhaliwe) • Ubhala indzima lokungenani lenemisho lemitsatfu ngesihloko lasetayele • Uhlelembisa imininingwane lehleleke ngekwegrafu (sib. lishadi nobe umugcasikhatsi 62 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 EMATHEKSTHI LAPHAKANYISIWE / TINSITA TEMNYAKA KULALELA Nekukhuluma • Titfombe nemaphosta • Tintfo letihambelana nengcikitsi netihloko, emaphaphethi, imask nalokunye • Titfombe tekulandzelanisa • Timphahla tekulingisa kanye nekulingisa indzaba • Emadiski nobe emathephu lanetindzaba (letifundziwe nobe lebacocelwe tona), tinkondlo, imilolotelo kanye netingoma, sicophamavi, kanye nemathephu evidiyo • Tincwadzi tetindzaba kanye netindzaba temlomo • Tinkondlo, tingoma nemilolotelo • Imidlalo yelulwimi (temlomo) KUFUNDZA NEMISINDVO • Titfombe nemaphosta • Tincwadzi letinkhulu tekufundza-letinemaciniso naletingenamaciniso • Luhlelo lwekufundza loluphakanyisiwe (tindzaba leti 7-5) • Lamanye ematheksthi lakhulisiwe (tinkondlo, tingoma, imilolotelo, njll) • Tincwadzititfombe letinemibhalotihumusho (tincwadzi temibhalotihumusho) • Tincwadzi letimfisha ‘letihlekisako’ letinemisho lemi 1-2 ekhasini kute tibekwe ekhoneni lekufundza • Emafleshikhadi etintfo taseklasini, ukhombisa emagama lavamile • Lishadi lema-alfabethi • Indvuku yekukhomba ematheksthi lakhulisiwe (sib. tindzaba taselubondzeni, imibukiso, njll) • Lamanye ematheksthi (sib. tingoma, imilolotelo, njll) • Emalebuli emafleshikhadi elikilasi nemibukiso. • Indvuku yekukhomba ematheksthi lakhulisiwe (sib. tindzaba taselubondzeni, imibukiso, njll) • Tichazamagama tebafundzi letinetitfombe (letinelulwimi lunye netilwimi letimbili) KUBHALA NEndlela yeKUBHALA NGESANDLA • Tinsita tekubhala (sib. ipenseli, emapenseli emibala, emakhilayoni emafutsa, emaphepha langakabhalwa lanebukhulu lobehlukene (A3, A4, A5), irula, ijotha lengakabhalwa lutfo) • Emaphepha emashadi nemakoki CAPS 63
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LOLWENGETIWE TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 1 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Liviki 1 - 5 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele silulumagama bente imisebenti lebalwe lapha ngentasi. Yati kutsi letingcikitsi/tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje kuphela. Bothishela kumele batikhetsele tabo tingcikitsi kuye ngesimo kanye netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letifanele ingcikitsi labayikhetsile. Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi basebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 1-5. Liviki 6 - 10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letinsha letitabavumela kutsi bakwati kwakhela kuloko labakwente emavikini ekucala lasihlanu. Letingcikitsi kumele tibavumele bakwati kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Letingcikitsi kumele tivumele thishela akwati kuvuselela takhi telulwimi letilula ngalesikhatsi achumana nebafundzi ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi basebentise Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 6-10. Kumele bachubeke bente imisebentiluhlolo Loluhlelekile. Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki) Imisebenti iyashiyana ngebudze. Thishela kumele ente munye umsebenti lomudze nobe lemibili kumbe lemitsatfu lemifisha ngeliviki. • Uyachubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letinjengaleti ‘Tilwane Tasendle’ • Ulandzela ticondziso (sib. ‘Khipha incwadzi yakho nemapenseli. Bhala lusuku etulu ekhoneni lelisesandleni sekudla ekhasini.’) • Unika ticondziso letilula (sib. ‘Bamba sandla sami)’ • Uvisisa abuye ahendvule imibuto lelula (sib. ‘Nini …?’ ‘Kungani …?’ ‘Kuphi’? (Uyibone kuphi indlovu? Uyibone nini? Ehlatsini. Kulomnyaka lowengcile) • Ucela kucaciselwa (sib. ‘Angivisisi. Ngicela uphindze usho.’) • Uphendvula aphindze acele (sib. Ngingasisebentisa yini sichazamagama sakho, ngiyacela nebakitsi?’ • Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha letimayelana nesihloko lesetayelekile (sib. simo selitulu, umndemi wami, njll) • Ubona intfo letichazwe ngemlomo (sib. ‘Ngisilwane lesikhulu kakhulu. Ngimphunga ngelibala. Sikhumba ami siyahedletela. Nginemboko lomudze. Ngingubani mine?’ • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso latinikwe nguthishela (sib. ‘Yini loyibona esitfombeni? Ngitjele ngaloko lokubona esitfombeni).’ • Ulalela kulandzisa lokulula (sib. thishela acoca ngeluhambo lwekuya e-zoo) • Asitwa nguthishela, wenta kulandzisa lokulula (sib. ucocela thishela ngaloko lakwentile) • Uvisisa abuye asebentise takhi telulwimi ngalokufanele (sib. sikhatsi lesengcile “Ngibone indlulamitsi.”) • Ubeka enhloko aphindze ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo lenemnyakato kanye netingoma (sib. Tihamba kancane kancane) • Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Cagela kutsi ngingubani mine …... Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma (30 emaminithi ngeliviki) Ulalela tindzaba lacocelwe tona kanye naletifundziwe (Kufundza Ngekuhlanganyela) Thishela ucoca nobe afundze indzaba kabili ngeliviki (kulandzisa ngetehlakalo). Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa kunyakata kwemtimba kanye netintfo letesekela inchazelo. Tindzaba tifundvwa encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso lapho bonkhe bantfwana bakwati kubona khona titfombe. Ulalela tindzaba letimfisha, kulalandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso (sib. tindzaba letinemaciniso, ticondziso, imibiko lecuketse lwati) lacocelwe yona nobe lafundvwe encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso ngenhloso yekutitfokotisa • Ulalela tindzaba (sib. Indlulamitsi yayitfola kanjani intsamo yayo lendze, kulandzisa ngemphilo abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa njengekutsi ‘Yayitfola njani intsamo yayo lendze indlulamitsi?’) 64 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 • Ucombela lokutawulandzela endzabeni nobe alandzise ngaye (sib. Ucabanga kutsi kutakwentekani nyalo kundlulamitsi?) • Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba (sib. Ingabe uyitsandzile yini indzaba? Kungani? Kungani ungakayitsandzi?) • Uphindze acoce indzaba • Ulalela itheksthi lengemaciniso (sib. kulandzisa lokunemaciniso nobe umbiko locuketse lwati mayelana netindlovu abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa. Idlani indlovu? Isisebentiselani sisu sayo) • Ngekusitwa nguthishela, ufinyeta itheksthi lelula lengemaciniso Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza emisebentini lengenhla: • uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama (sib. kubukeka kwetilwane, indzawo letihlala kuyo, njll) • ucala kutfutfukisa kuvisisa abuye abe nelikhono lekusebentisa sakhi selulwimi lesilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako (sib. emagama etintfo letibalekako naletingabaleki letinjengetindlovu/emanti; sikhatsi sanyalo‘Umtimba wami ubuhlungu; sikhatsi lesengcile ‘Ngibone indlulamitsi’) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta) Liviki 1-5 • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula (sib. ‘Nini …?’ Kungani?’) • Ukhomba intfo lechazwe ngemlomo (sib. ‘Ngisilwane lesikhulu. Nginentsamo lendze. Ngikhona kudla emacembe lasetulu esihlahleni. Ngiyini’) Liviki 6-10 • Uphindze acoce indzaba ngemlomo • Ubona titfombe letintsatfu kuleto letichazwe ngemlomo (sib. ‘Lihlobo. Lilanga liyashisa. Busika. Akunamacembe etihlahleni./Yintfwasahlobo. Inyoni yakha sidleke sayo Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela itheksthi lengemaciniso njengekulandza ngemaciniso nobe umbiko lonelwati abuye aphendvule ngemlomo imibuto yekuvisisa • Unika sifinyeto semlomo lesilula lesinemisho lemitsatfu kuya kulemine yetheksthi lenemaciniso • Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho aphendvula imibuto/ticondziso letivela kuthishela (sib. ’Yini lena?’ ‘Ukhomba umboko wendlovu CAPS 65
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 1 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Imisindvo (15 emaminithi ngeliviki) Thishela ubuyeketa imisindvo yabongwaca labahamba ngababili nalabo labahamba ngabatsatfu, asebentisa emagama bafundzi lasebavele bawati nobe emagama lasetjentiswa kakhulu. Nakangenisa ligama lelisha, ucinisekisa kutsi bafundzi bayayivisisa inchazelo yalo babuye balisebentise emshweni. Wenta imisebenti yekuva ngetindlebe ledzinga kutsi bafundzi bakhombe imisindvo yemagama labawatiko eLulwimini Lwekucala Lolwengetiwe. Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-10 emaminithi) yentiwe liviki lonkhe. Lemisebenti ingaphindze ihlanganiswe nemisebenti yekulalela, kukhuluma neKufundza. Liviki 1 - 5 • Ukhomba budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba ngamunye, abona umehluko lokhona ekuphimisweni kwemisindvo eLulwimini Lwasekhaya kanye naseLulwimini Lwekucala Lwekwengeta, sib. Sicoco - cat • Ubona bongwaca labahamba ngababili abuye akhe emagama (sib. ‘sh’, ‘kh’, ‘ts’) (sib. sh-aya, kh-iya, ts-ela) • Ubona emagama lanetijobelelo, sib. Malumekati, sitjana • Ubona bongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. nhl, nts, ntj, ndl, njll) • Wakha abuye aphimise emagama lamafisha lanabongwaca labahamba ngabatsatfu asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. intsaba, inhlanhla, indlondlo, njll) Liviki 6 - 10 • Ubona bongwaca labahamba ngababili abuye akhe emagama (sib. ‘ph’, ‘ch’, ‘hl’; phela; chela; hlula) • Wakha abuye aphimise emagama lamafisha lanabongwaca labahamba ngabatsatfu asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. inhlanhla, kuntjontja, intsambo njll) Kufundza Ngekuhlanganyela (kwabelwe sikhatsi ngaphasi kwekulalela nekukhuluma) Kufundza ngekuhlanganyela kungumsebenti wekufundza kanye nekulalela; ubuye uhlanganise nekukhuluma ngobe bafundzi bakhuluma nathishela wabo ngetheksthi. EBangeni 3, Kufundza Ngekuhlanganyela kutawuchubeka, kodvwa kutawuchubeka njangencenye yekulalela nekukhuluma • Ufundza nathishela itheksthi lebhaliwe lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe lenye itheksthi lekhulisiwe), asebentisa sihloko kucagela • Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana nendzaba (sib. ‘Wenteni umfana esikolweni?’) • Uchaza kutsi indzaba imente wativa njani, angagucukela kulolunye lulwimi nakunesidzingo Kufundza Ngemacembu basitwa Nguthishela (Linanincane lesikhatsi 45 emaminithi, linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki) Uma bothishela basebentisa linanikhulu lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bahlukanise liklasi labo ngemacembu ekufundza lasihlanu alabanemakhono lafanako. Kumele basebentise indlela yekufundza lehlelwe ngetigaba bacinisekise kutsi licembu ngalinye lisebenta ngetheksthi lesezingeni labo lekufundza (kubona emagama ngaphandle kwemaphutsa lokusemkhatsini wa 90%-95%). Thishela kumele asebente nelicembu linye lusuku ngalinye lokutsatsa emaminithi la-15. Ngesikhatsi asebenta nelicembu, lalabanye bafundzi batawufundza ngababili nobe bafundze ngekutimela nobe bente imisebente lephatselene netheksthi yekufundza. Uma bothishela basebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bente umsebenti wekufundza ngekuhlanganyela lowentiwa liklasi lonkhe katsatfu ngeliviki. • Ufundza nathishela ngekuphimisela encwadziniyakhe ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela. Loku kusho kutsi lonkhe licembu lifundza nathishela indzaba lefanako nobe itheksthi lenemaciniso • Usebentisa emasu lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya kute akhe umcondvo abuye aticaphele nakafundza (imisindvo, tinkhombandlela tesimongcondvo, kuhlatiya sakhiwo, emagama lavamile) • Ufundza ngekushelela nangekuphimisa lokuya ngekukhula • Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza nakafundza ngekuphimisa • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo ngesikhatsi sekufundza ngekusitwa, ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi bafundzi labakhululeke ngaso esikolweni kanye nasekhaya) Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta nabanesikhatsi eklasini, kwenta sibonelo, ngesikhatsi thishela asita licembu ngefundza, nobe uma bacedze umsebenti ngaphambi kwesikhatsi. Kubalulekile kutsi litfuba lebalitfolako eklasini balisebentisele kutfutfukisa kufundza kwabo. Bafundzi kumele bakhutsatwe futsi kufundza ekhaya njengemsebenti wasekhaya. 66 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 • Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye • Ufundza tincwadzi ngekutimela ngetikhatsi tekufundza basitwa nguthishela kanye nemabhuku lanetitfombe nemibhalotihumusho kanye netindzabatitfombe ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta letisekhoneni lekufundza eklasini • Ufundza tinkondlo nemilolotelo letayelekile • Usebentisa sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) kute atfole inchazelo yemagama langawati LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Wakha abuye aphimise emagama lamafisha lanabongwaca labahamba ngabatsatfu asebentisa imisindvo lefundziwe. Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1: Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Ukhomba budlelwane bemisindvo yabongwaca labahamba ngamunye, abona umehluko lokhona ekuphimisweni kwemisindvo eLulwimini Lwasekhaya kanye naseLulwimini Lwekucala Lwekwengeta, sib. Sicoco - cat • Ubona bongwaca labahamba ngababili abuye akhe emagama (sib. ‘ph’, ‘ch’, ‘hl’; phela; chela; hlula) • Wakha abuye aphimise emagama lamafisha lanabongwaca labahamba ngabatsatfu asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. inhlanhla, intsambo njll) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza Ngekuhlanganyela • Ufundza indzaba lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe lenye itheksthi lekhulisiwe ) nathishela, asebentisa sihloko kucagela • Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana nendzaba (sib. ‘Kwentekeni ngalesikhatsi indlulamitsi icala kunatsa emanti?’) Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela • Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela itheksthi lesezingeni lakhe Kufundza Ngekutimela • Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza ngekutimela Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1: Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza Ngekuhlanganyela • Uphindze acoce indzaba nobe afinyete itheksthi lenemaciniso Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela • Ufundza tindzaba nathishela ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela ngalokusezingeni lakhe. Lonkhe licembu lifundza indzaba lefanako • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo kanye nemakhono ekuvisisa kute akhe inchazelo CAPS 67
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 1 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE KUSETJENTISWA KWELULWIMI Kubhala: Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki Kusetjentiswa kwelulwimi: 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Imisebenti yekubhala Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi, Linanikhulu lesikhatsi1 li-awa ngeliviki) Munye nobe mibili imisebenti lapho kusetjentiswa khona Linanikhulu lesikhatsi kanye nemsebenti munye lapho kusetjentiswa khona Linanincane lesikhatsi • Usebentisa emakhono ekubhala ngesandla lawafundziswe eLulwimini Lwasekhaya • Ubhala tinhla letiya ngekuba lukhuni letinetihloko (sib. Tilwane Tasendle: tindlovu, tindlulamitsi, emabhubesi nemadvuba • Ubhala itheksthi lelula (sib. likhadi lelusuku lwekutalwa) • Ngekusitwa, ubhala lisethi lelilula leticondziso (sib. iresiphi) • Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lasetayele • Usebentisa luhlelo lwekubhala (kubhala luhlaka lwembhalo, kubhala, kuhlela bunjalo bemibhalo nekushicilela) • Usebentisa timphawu tekubhala lesetivele tifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato nabokhulumile) • Upela emagama latayelekile ngendlela lefanele abuye etame kupela emagama langakatayeleki asebentisa lwati lwakhe lwemisindvo • Utakhela lwatimagama kanye nesichazamagama sakhe • Usebentisa sichazamagama sebantfwana (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) Imisebenti yekusetjentiswa kwelulwimi (30 emaminithi ngeliviki) Kulemisebenti bafundzi batawucala kugcila eluhlelweni lwelulwimi nasekusetjentisweni kwalo. Luhlelo lwelulwimi kumele lufundziswe kusimongcondvo lesivakalako. • Uvisisa abuye asebentise sikhatsi sanyalo lesilula • Uvisisa abuye asebentise bunye nebunyenti (sib. ‘Kunencwadzi/kunetincwadzi etafuleni) • Uvisisa abuye asebentise buniyo (sib. lingephandle lencwadzi ) • Ubuyeketa luhlelo lwelulwimi lolwentiwe ngalokungakahleleki emaBangeni R - 2 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kubhala: (lokubhalwako) • Ngekusitwa, ubhala lisethi lelilula leticondziso Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1 Kubhala: (lokubhalwako) • Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lesetayelekile Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako) • Ubhala imibhalotihumusho yetitfombe asebentisa luhlaka: Kune ________. Kuneti ________. • Ubhala imisho levakalako asebentisa buniyo ngaphandle kwekwenta emaphutsa Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 1 Kubhala: (lokubhalwako) • Ubhala imisho levakalako losesikhatsini sanyalo ngaphandle kwekwenta emaphutsa 68 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 2 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Liviki 1 - 5 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele silulumagama bente imisebenti lebalwe lapha ngentasi. Yati kutsi letingcikitsi/tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje kuphela. Bothishela kumele batikhetsele tabo tingcikitsi kuye ngesimo kanye netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letifanele ingcikitsi labayikhetsile. Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi basebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 1-5. Liviki 6 - 10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letinsha letitabavumela kutsi bakwati kwakhela kuloko labakwente emavikini ekucala lasihlanu. Letingcikitsi kumele tibavumele bakwati kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Letingcikitsi kumele tivumele thishela akwati kuvuselela takhi telulwimi letilula ngalesikhatsi achumana nebafundzi ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi basebentise Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 6-10. Kumele bachubeke bente imisebentiluhlolo Loluhlelekile. Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki) Imisebenti iyashiyana ngebudze. Thishela kumele ente munye umsebenti lomudze nobe lemibili nobe lemitsatfu lemifisha ngeliviki. • Uyachubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letinjengaleti ‘Kuhlanyela Tintfo’ • Ulandzela ticondziso (sib. Gcwalisa umhlabatsi ebhodweni. Ubuye ufake inhlanyelo. Vala inhlanyelo ngemhlabatsi lomncanyana. Nisela inhlanyelo.’) • Unika ticondziso letilula (sib. ‘Nyalo nisela inhlanyelo.’) • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula (sib. ‘Nini …?’ ‘Kungani …?’ ‘Ini’? (Ucabanga kutsi inhlanyelo itawukhula ibe yini) • Ucela kucaciselwa (sib. ‘Angivisisi. Ngicela uphindze uchaze futsi.’) • Uphendvula aphindze acele lokutsite (sib. Ngingasisebentisa yini sichazamagama sakho, ngiyacela nebakitsi?’ • Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha letiphatselene nesihloko lesetayelekile (sib. Bangani babo kanye naloko labakwentako) • Ubona intfo lechazwe ngemlomo (sib. ‘Ngimncane futsi ngicinile. Nawunginika umhlabatsi nemanti, ngikhula ngibe sitfombo. Ngiyini mine?’ • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso latinikwe nguthishela (sib. ‘Yini loyibona esitfombeni? Ngitjele kutsi ubonani esitfombeni).’ • Ulalela kulandzisa lokulula (sib. thishela ucoca ngesitfombo lesimilako. Ngicala ngokugcwalisa umhlabatsi ebhodweni. Bese ngifaka inhlanyelo ebhodweni ivalwe ngumhlabatsi. Ngemuva kwaloko nginisele inhlanyelo. Ngase ngiyibukela ikhula) • Ulandzisa tehlakalo letilula ngemlomo (sib. ucoca ngekuhlanyela inhlanyelo nekuhlanyela sitjalo) • Uvisisa abuye asebentise takhi telulwimi letikusimongcondvo (sib. sikhatsi lesengcile “Nginisele sitjalo; bondzaweni: Ngifaka inhlanyelo ebhodweni.”) • Ubamba ngenhloko aphindze ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo lenemnyakato kanye netingoma (sib. Sitawuhlanyela emabhontjisi engadzini yetfu) • Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Ngibona ngeliso lami lelincane) Kulalela nekukhuluma lokugcilwe kuko (30 emaminithi ngeliviki) Ulalela tindzaba lacocelwe tona naletifundziwe (Kufundza Ngekuhlanganyela) Thishela ucoca nobe afundze indzaba kabili ngeliviki (nobe kulandzisa ngetehlakalo) kuye ngesikhatsi lesikhona. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa kunyakata kwemtimba kanye netintfo letesekela inchazelo. Tindzaba tifundvwa encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso lapho bonkhe bantfwana batawukwati kubona titfombe. Ulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso (sib. kulandzisa ngemaciniso, ticondziso, imibiko lecuketse lwati lacocelwe lona nobe lafundvwe encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso ngenhloso yekutitfokotisa CAPS 69
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 • Ulalela tindzaba (sib. Lizimu nemntfwana), alandzise ngaye abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa njengekutsi ‘Lamtfola njani lizimu umntfwana?’) • Ucombela lokutawulandzela endzabeni nobe alandzise ngaye (sib. Ucabanga kutsi kutakwentekani nyalo?) • Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba (sib. Ingabe uyitsandzile yini indzaba? Kungani? Kungani ungakayitsandzi?) • Uphindze acoce indzaba • Ulalela itheksthi lengemaciniso njengekulandzisa lokunemaciniso nobe umbiko locuketse lwati, sib. Titjalo letikhulako abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa, sib. Yini loyidzingako kute uhlanyele sitfombo?) • Ngekusitwa nguthishela, ufinyeta itheksthi lelula lengemaciniso Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaaz emisebentini lengenhla: • Uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama (sib. Kuchaza inchubo – umjikeleto wemphilo) • ucala kutfutfukisa kuvisisa abuye abe nelikhono lekusebentisa sakhi selulwimi lesilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako (sib. emagama etintfo letibalekako naletingabaleki ‘letinjengenhlanyelo’/’emanti’; tandziso- ekhatsi ebhodweni) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta) Liviki 1 - 5 • Ukhuluma ngesitfombe • Ubamba lichaza etingcocweni lemfisha letiphatselene nesihloko lesetayelekile Liviki 6 - 10 • Ulalela kulandzisa ngemlomo lokulula • Ulandzisa lokulula ngemlomo Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 2: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela itheksthi lengemaciniso abuye aphendvule ngemlomo imibuto yekuvisisa • Ukhombisa kuvisisa kwesilulumagama setemlomo ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho aphendvula imibuto/ticondziso letivela kuthishela (sib. ’Yini lena?’ ‘Ukhomba timphandze) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 3: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela indzaba abuye ayicoce • Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho aphendvula imibuto/ticondziso letivela kuthishela (sib. ’Yini lena?’ ‘Ukhomba timphandze’) 70 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 2 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Imisindvo (15 emaminithi ngeliviki) Thishela ubuyeketa imisindvo lenetinhlavu letintsatfu, asebentisa emagama bafundzi labawatiko. Nakangenisa ligama lelisha, ucinisekisa kutsi bafundzi bayayivisisa inchazelo yalo babuye balisebentise emshweni. Ubanika imisebenti lebatayilalela ledzinga bafundzi bakhombe imisindvo lenemvulelwano. Lemisebenti kumele ifinyetwe (5- 10 emaminithi) yentiwe liviki lonkhe. Lemisebenti ingaphindze ihlanganiswe nemisebenti yekulalela, yeKukhuluma neKufundza. Liviki 1 - 5 • Ubona imisindvo lenabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. ntf, nkh, nhl, ndl, ndv; intfombatane, inkhosi, inhlanhla, indlulamitsi, indvuna) • Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. hlela, dlala, intfombatane, inkhosi) • Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Uhlela umsebenti wakhe, Intfombatane iyagijima; Tintsetse tigcwele esigangeni) Liviki 6 -10 • Ubona emagama lanemvumelwano etingomeni, kumilolotelo netinkodlo ( sib. • Wakha emagama asebentisa imisindvo lenabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. intfo, inkhomo, inhlama, indlela, indvodza;) • Uhlukanisa ngemalunga emagama lanemisindvo lenabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. i-ntf-o, intfo; i-ndv-odza, indvodza) • Wakha imisho asebentisa emagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Intfombi yakhe ikhona; Uhamba nendvodza yakhe) Kufundza Ngekuhlanganyela ( kwabelwe sikhatsi ngaphasi kwekulalela nekukhuluma ) Kufundza ngekuhlanganyela kungumsebenti wekufundza kanye nekulalela; ubuye uhlanganise nekukhuluma ngobe bafundzi bakhuluma nathishela wabo ngetheksthi. EBangeni 3, Kufundza Ngekuhlanganyela kutawuchubeka, kodvwa kutawuchubeka njengencenye yekulalela nekukhuluma • Ufundza nathishela itheksthi lebhaliwe lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe lenye itheksthi lekhulisiwe), asebentisa sihloko kucagela • Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana nendzaba (sib. ‘Ngubani logijimise inja?’) • Uchaza kutsi indzaba imente wativa njani, angantjintja lulwimi nakunesidzingo Kufundza Ngemacembu basitwa Nguthishela (Linanincane lesikhatsi 45 emaminithi, Linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki) Uma bothishela basebentisa Linanikhulu lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bahlukanise liklasi labo ngemacembu ekufundza lasihlanu alabanemakhono lafanako. Kumele basebentise indlela yekufundza lehlelwe ngetigaba bacinisekise kutsi licembu ngalinye lisebenta ngetheksthi lesezingeni labo lekufundza (kubona emagama ngaphandle kwemaphutsa lokusemkhatsini wa 90%-95%). Thishela kumele asebente nelicembu linye lilanga ngalinye lokutsatsa emaminithi la-15. Ngesikhatsi asebenta nelicembu, lalabanye bafundzi batawufundza ngababili nobe bafundze ngekutimela nobe bente imisebenti lephatselene netheksthi yekufundza. Uma bothishela basebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bente umsebenti wekufundza ngekuhlanganyela lowentiwa liklasi lonkhe katsatfu ngeliviki. • Ufundza nathishela ngekuphimisela encwadzini ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela. Loku kusho kutsi lonkhe licembu lifundza nathishela indzaba lefanako nobe itheksthi lengemaciniso • Usebentisa emasu lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya kute akhe umcondvo abuye aticaphele nakafundza (imisindvo, tinkomba tesimongcondvo, kuhlatiya sakhiwo, emagama lavamile) • Ufundza ngekushelela nangekuphimisa lokuya ngekukhula • Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza nakafundza ngekuphimisa • Uchubeka nekwakha silulumagama lesivamile ngesikhatsi sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela, ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi bafundzi labakhululeke ngaso esikolweni kanye nasekhaya) CAPS 71
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta nabanesikhatsi eklasini, kwenta sibonelo, ngesikhatsi thishela asita licembu ngefundza, nobe uma bacedze umsebenti ngaphambi kwesikhatsi. Kubalulekile kutsi litfuba lebalitfolako eklasini balisebentisele kutfutfukisa kufundza kwabo. Bafundzi kumele bakhutsatwe futsi kufundza ekhaya njengemsebenti wasekhaya. • Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye • Ufundza tincwadzi ngekutimela ngetikhatsi tekufundza basitwa nguthishela kanye nemabhuku lanetitfombe nemibhalotihumusho kanye netindzabatitfombe ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta letisekhoneni lekufundza eklasini • Ufundza tinkondlo nemilolotelo letayelekile • Usebentisa sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) kute atfole inchazelo yemagama langawati LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo: (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Uhlela umsebenti wakhe, Intfombatane iyagijima; Ngihlangene nendlovu itolo) • Ubona imisindvo lenabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. ntf, nkh, nhl, ndl, ndv; intfombatane, inkhosi, inhlanhla, indlulamitsi, indvuna) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 2: Imisindvo: (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Ubona emagama lanemvumelwano etingomeni, kumilolotelo netinkodlo ( sib. • Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. hlela, dlala, intfombatane, inkhosi) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 3: Imisindvo: (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Uhlukanisa ngemalunga emagama lanemisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. i-ntf-o, intfo; i-ndv-odza, indvodza) • Wakha imisho asebentisa emagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Intfombi yakhe ikhona; Uhamba nendvodza yakhe) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza Ngekuhlanganyela • Uphendvula imibuto lemifisha yetemlomo lemayelana nethektshi • Uphindze acoce incenye yendzaba ngekusitwa nguthishela Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela • Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza Ngekuhlanganyela • Uphendvula imibuto lesebaleni lemayelana nendzaba nobe netheksthi lengemaciniso (sib. ‘Yini intfo yekucala leyenteka ebhontjisini nalikhula?’) Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela • Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe Kufundza ngababili/Ngekutimela Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza ngekutimela 72 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 2 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE KUSETJENTISWA KWELULWIMI Kubhala: Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki Kusetjentiswa kwelulwimi: 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Imisebenti yekubhala ( Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi, Linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa ngeliviki ) Munye nobe mibili imisebenti lapho kusetjentiswa khona Linanikhulu lesikhatsi kanye nemsebenti munye lapho kusetjentiswa khona Linanincane lesikhatsi • Usebentisa emakhono ekubhala ngesandla lawafundziswe eLulwimini Lwasekhaya • Ubhala tinhla letiya ngekuba lukhuni letinetihloko (sib. Tintfo letidzingwa titjalo: emanti, umhlabatsi, umoya, lilanga • Ubhala itheksthi lelula (sib. likhadi lelusuku lwekutalwa) • Ngekusitwa, ubhala lisethi leticondziso (sib. iresiphi) • Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lasetayele • Uhlelembisa lwati eshadini, ethebulini nobe kubhagrafu (sib. Umjikeleto wemphilo yesitjalo) • Usebentisa luhlelo lwekubhala (kubhala luhlaka lwembhalo, kubhala, kuhlela bunjalo bembhalo kanye nekushicilela) • Usebentisa timphawu tekubhala lesetivele tifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato nabokhulumile) • Upela emagama latayelekile ngendlela lefanele abuye etame kupela emagama langakatayeleki asebentisa lwati lwakhe lwemisindvo • Utakhela silulumagama kanye nesichazamagama sakhe • Usebentisa sichazamagama sebantfwana (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) Imisebenti yekusetjentiswa kwelulwimi (30 emaminithi ngeliviki) Kulemisebenti bafundzi batawucala kugcila eluhlelweni lwelulwimi nasekusetjentisweni kwalo. Luhlelo lwelulwimi kumele lufundziswe kusimongcondvo lesivakalako. • Uvisisa abuye asebentise sikhatsi sanyalo lesichubekako • Emagama etintfo letibalekako naletingabaleki (sib. Emabhodlela/emanti) • Ubuyeketa luhlelo lwelulwimi lolwentiwe ngalokungakahleleki emaBangeni R kuya ku 2 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kubhala: (lokubhalwako) • Uhlelembisa lwati eshadini, ethebulini nobe kubhagrafu Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2 Kubhala: (lokubhalwako) • Ubhala indzima lenemisho lesitfupha kuya kulesiphohlongo ngesihloko lasetayele Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 3 • Ngekusitwa, ubhala lisethi leticondziso letilula (sib. Iresiphi) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako) • Ubhala imisho levakalako asebentisa emagama etintfo letibalekako naletingabaleki ngalokungenamaphutsa Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 2 Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako) • Ucedzela imisho asebentisa sikhatsi sanyalo lesichubekako Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 3 Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako) • Ubhala imisho levakalako lesesikhatsini sanyalo lesichubekako ngalokungenamaphutsa CAPS 73
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 3 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Liviki 1 - 5 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele silulumagama babuye bente imisebenti lebalwe lapha ngentasi. Yati kutsi letingcikitsi/tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje kuphela. Bothishela kumele batikhetsele tabo tingcikitsi kuye ngesimo kanye netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letifanele ingcikitsi labayikhetsile. Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona Bothishela kumele bahlole bafundzi basebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 1-5. Liviki 6 - 10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letinsha letitabavumela kutsi bakwati kwakhela kuloko labakwentile emavikini ekucala lasihlanu. Letingcikitsi kumele tibavumele bakwati kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Letingcikitsi kumele tivumele thishela akwati kuvuselela takhi telulwimi letilula ngalesikhatsi achumana nebafundzi ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi basebentise Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 6-10. Kumele bachubeke bente imisebentiluhlolo Loluhlelekile. Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki) • Uyachubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letinjengaleti ‘Kwenta Tintfo’ • Ulandzela ticondziso (sib. ‘Udzinga emaphepha, emakokipeni, sikelo kanye netsambo yekubopha imaskhi. Cala ngekudvweba simo sebuso bakho. Landzela …. njll) • Unika ticondziso letilula (sib. ‘Yipende ngembala lomtfubi)’ • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula (sib. ‘Nini …?’ ‘Kungani …?’ ‘Uyenta njani’? (Uyenta njani imaskhi letfusako?) • Ucela kucaciselwa (sib. ‘Angivisisi. Ngicela ungisite.’) • Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha letiphatselene nesihloko lesetayelekile (sib. kwentekani emmangweni) • Ubona intfo lechazwe ngemlomo (sib. ubeka titfombe ngekulandzelana ngemuva kwekulandzela ticondziso tekwenta imaskhi) • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso latinikwe nguthishela (sib. ‘Yini loyibona esitfombeni? Ngitjele kutsi ubonani esitfombeni.’) • Ulalela kulandzisa lokulula (sib. thishela ukhuluma ngekutsi yentiwa njani imaskhi: Ngicale ngekudvweba simo sebuso bami. Ngase ngidvweba emehlo, imphumulo kanye nemlomo, njll) • Ulandzisa ngetehlakalo letilula (sib. ukhuluma ngekwenta imaskhi) • Uvisisa abuye asebentise takhi telulwimi ngendlela lolusetjentiswe ngayo (sib. ukhombisa sabito sekukhomba: ‘Nginike leya nyama’) • Ubeamba ngenhloko aphindze ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo lenemnyakato kanye netingoma (sib. ‘Kunesipoko endlini’) • Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Ngibuka ngeliso lami lelincane …... Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma (30 emaminithi ngeliviki) Ulalela tindzaba lacocelwe tona kanye naletifundziwe (Kufundza Ngekuhlanganyela) Thishela ucoca nobe afundze indzaba kabili ngeliviki (kulandzisa ngetehlakalo). Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa kunyakata kwemtimba kanye netintfo letesekela inchazelo. Tindzaba tifundvwa encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso lapho bonkhe bantfwana batawukwati kubona titfombe. Ulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso (sib. tindzaba letinemaciniso, ticondziso, imibiko lecuketse lwati) lacocelwe yona nobe lafundvwe encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso ngenhloso yekutitfokotisa • Ulalela tindzaba (sib. Sipoko lesinebungani, nekulandzisa ngemphilo abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa njengekutsi ‘Bantfu bangasibona yini sipoko lesinebungani?’) • Ucombela lokutawulandzela endzabeni nobe alandzise ngaye (sib. Ucabanga kutsi kutawulandzelani?) • Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba (sib. Ingabe uyitsandzile yini indzaba? Kungani? Kungani ungakayitsandzi?) • Uphindze acoce indzaba 74 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 • Ulalela itheksthi lengemaciniso njengetheksthi leveta kulandzelana kwetehlakalo (sib. yentiwa njani imaskhi abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa. Udzingani kute wente imaskhi) • Ngekusitwa nguthishela, unika sifinyeto setheksthi lelula lenemaciniso Kutfutfukiswa kwelwati nesilulumagama Ngekubamba lichaza emisebentini lengenhla: • uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama (sib. kuchaza inchubo, kwenta tintfo) • Ucala kutfutfukisa kuvisisa abuye abe nelikhono lekusebentisa sakhi selulwimi lesilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako (sib. sikhatsi lesengcile; emagama etintfo letibalekako naletingabaleki: ‘emamaskhi’/’liphepha’; tintfo LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta) Liviki 1-5 • Ulandzela abuye anike ticondziso Liviki 6-10 • Ulalela kulandzisa ngemlomo lokufisha • Unika kulandzisa ngemlomo lokufisha Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 4: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela indzaba abuye aphendvule ngemlomo imibuto lekhombisa kuvisisa • Uphindze acoce indzaba • Ukhombisa kuvisisa silulumagama setemlomo ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho aphendvula imibuto/ticondziso letivela kuthishela (sib. ‘Kuyini loku?’ ‘Khomba sipoki.’) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 5: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulandzisa ngemlomo ngaloko lokusandza kwenteka emphilweni yakhe CAPS 75
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 3 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Imisindvo (15 emaminithi ngeliviki) Thishela ubuyeketa imisindvo yabongwaca labahamba ngababili nalabahamba ngabatsatfu. Nakangenisa ligama lelisha, ucinisekisa kutsi bafundzi bayayivisisa inchazelo yalo babuye balisebentise emshweni. Wenta imisebenti labatayilalela ledzinga kutsi bafundzi babone umehluko emkhatsini wekupela nekuphimisa emagama elulwimini lwasekhaya naselulwimini lwekwengeta. Lemisebenti kumele ifinyetwe (5-10 emaminithi) yentiwe liviki lonkhe. Lemisebenti ingaphindze ihlanganiswe nemisebenti yekulalela yekukhuluma kanye neKufundza. Liviki 1 - 5 • Ubona imisindvo yabongwaca lesekucaleni kweligama (sib. Themba, Phakamani) • Ubona abuye akhe emagama asebentisa imisindvo yabongwaca labahamba ngababili (sib. hl, dl, kh, bh, tf; hlela, dlala, khipha, lutfo, njll) • Ubona imisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. ntf, nkh, nhl, ndl, ndv; inhlanyelo, indlulamitsi, tindvonga) • Ubona umehluko emkhatsini webudlelwane bemisindvo nekupela emagama eLulwimini Lwasekhaya naseLulwimini Lwekwengeta ( Pheka – Philip) • Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Uhlela umsebenti wakhe, Udlala libhola; Intfombatane iyagijima; Sipho unenhlanhla) Liviki 6 - 10 • Ubona imisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. ntf, nkh, nhl, ndl, ndv; intfombatane, inkhosi, inhlanhla, indlulamitsi, indvuna) • Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. hlela, dlala, intfombatane, inkhosi) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib.i –ndza-wo, i-ndle-la) • Wakha imisho asebentisa emagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Bomake belitsango bavunulile; Themba uhlala eMgobodzi ) Kufundza Ngekuhlanganyela (kwabelwe sikhatsi ngaphasi kwekulalela nekukhuluma) Kufundza ngekuhlanganyela kungumsebenti wekufundza kanye nekulalela; ubuye uhlanganise nekukhuluma ngobe bafundzi bakhuluma nathishela wabo ngetheksthi. Ebangeni le -3, Kufundza Ngekuhlanganyela kutawuchubeka, kodvwa kutawuchubeka njengencenye yekulalela nekukhuluma • Ufundza nathishela itheksthi lebhaliwe lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe lenye itheksthi lekhulisiwe), asebentisa sihloko kucagela • Uphendvula imibuto lesebaleni lephatselene nendzaba (sib. ‘Bantfu bangasibona yini sipoko lesinebungani?’) • Uchaza kutsi indzaba imente wativa njani, angantjintja lulwimi nakunesidzingo Kufundza Ngemacembu basitwa Nguthishela ( Linanincane lesikhatsi 45 emaminithi, Linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki) Uma bothishela basebentisa Linanikhulu lesikhatsiseLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bahlukanise liklasi labo ngemacembu ekufundza lasihlanu alabanemakhono lafanako. Kumele basebentise indlela yekufundza lehlelwe ngetigaba bacinisekise kutsi licembu ngalinye lisebenta ngetheksthi lesezingeni labo lekufundza (kubona emagama ngaphandle kwemaphutsa lokusemkhatsini wa 90%-95%). Thishela kumele asebente nelicembu linye lilanga ngalinye lokutsatsa emaminithi la -15. Ngesikhatsi asebenta nelicembu, lalabanye bafundzi batawufundza ngababili nobe bafundze ngekutimela nobe bente imisebenti lephatselene netheksthi yekufundza. Uma bothishela basebentisa Linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bente umsebenti wekufundza ngekuhlanganyela lowentiwa liklasi lonkhe katsatfu ngeliviki. • Ufundza nathishela ngekuphimisela encwadzini yakhe ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela. Loku kusho kutsi lonkhe licembu lifundza nathishela indzaba lefanako nobe itheksthi lengemaciniso • Usebentisa emasu lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya kute akhe umcondvo abuye aticaphele nakafundza (imisindvo, tinkhombandlela tesimongcondvo, kuhlatiya sakhiwo, emagama lavamile) • Ufundza ngekushelela nangekuphimisa lokuya ngekukhula • Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza nakafundza ngekuphimisa • Uchubeka nekwakha silulumagama lesivamile ngesikhatsi sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela, ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela. 76 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi bafundzi labakhululeke ngaso esikolweni kanye nasekhaya) Bafundzi kumele bakhutsatwe bakwati kufundza ngekutimela eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta nabanesikhatsi eklasini, kwenta sibonelo, ngesikhatsi thishela asita licembu ngefundza, nobe uma bacedze umsebenti ngaphambi kwesikhatsi. Kubalulekile kutsi litfuba lebalitfolako eklasini balisebentisele kutfutfukisa kufundza kwabo. Bafundzi kumele bakhutsatwe futsi kufundza ekhaya njengemsebenti wasekhaya. • Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye • Ufundza tincwadzi ngekutimela ngetikhatsi tekufundza basitwa nguthishela kanye nemabhuku lanetitfombe nemibhalotihumusho kanye netindzabatitfombe ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta letisekhoneni lekufundza eklasini • Ufundza tinkondlo nemilolotelo letayelekile • Usebentisa sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) kute atfole inchazelo yemagama langawati LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Ubona umehluko emkhatsini wekuphimisa nekupela emagama ngelulwimi Lwasekhaya nangelulwimi Lwekwengeta (sib. Licici - cat ) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile: Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Ubona imisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu (sib. ntf, nkh, nhl, ndl, ndv; intfombi, inkhomo, inhlama indlu, indvuku) • Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. hlela, dlala, intfombatane, inkhosi) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. i-nyo-ka, si-lwa-ne ) • Wakha imisho asebentisa emagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Emantfombatane abasa umlilo; Sipho uhamba nebangani bakhe) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile: Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Ubona imisindvo yabongwaca lesekucaleni kweligama (sib. Themba, Phakamani) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga ( sib. Li-tsa-nga, si-hla-hla ) • Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza Ngekuhlanganyela • Uphendvula imibuto lemifisha yetemlomo lephatselene netheksthi • Uphindze acoce incenye yendzaba ngekusitwa nguthishela Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela • Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile: Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza Ngekuhlanganyela • Uphendvula imibuto lesebaleni lephatselene nendzaba nobe netheksthi lengemaciniso (sib. ‘Bantfu bangasibona sipoko lesinebungani?’ ‘Kungani bangakwati kubona sipoko lesinebungani?’) Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela • Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe Kufundza ngababili/Ngekutimela • Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza ngekutimela CAPS 77
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 3 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE KUSETJENTISWA KWELULWIMI Kubhala: Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki Kusetjentiswa kwelulwimi: 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Imisebenti yekubhala (Linanincane lesikhatsi 30 emaminithi, Linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa ngeliviki) Munye nobe mibili imisebenti lapho kusetjentiswa khona Linanikhulu lesikhatsi kanye nemsebenti munye lapho kusetjentiswa khona Linanincane lesikhatsi • Usebentisa emakhono ekubhala ngesandla lawafundziswe eLulwimini Lwasekhaya • Ubhala tinhla letiya ngekuba lukhuni letinetihloko (sib. Tintfo lotidzingako kute wente imaskhi: liphepha, emakokipeni, sikelo nentsambo) • Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lasetayelekile • Uhlelembisa lwati eshadini, ethebulini nobe kubhagrafu (sib. indzaba yekwenta imaskhi) • Ngekusitwa, ubhala alandzise ngemphilo yakhe (sib. ‘Ngente imaskhi itolo. Ngicale ngeku …… Ngalandzela nge …… Kwalandzela …… Ngagcina nge ….) • Usebentisa luhlelo lwekubhala (kubhala luhlaka lwembhalo, kubhala nekuhlela bunjalo bembhalo) • Usebentisa timphawu tekubhala lesetivele tifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato nabokhulumile) • Upela emagama latayelekile ngendlela lefanele abuye etame kupela emagama langakatayeleki asebentisa lwati lwemisindvo • Usebentisa sikhatsi lesengcile ngalokungenamaphutsa • Utakhela sichazamagama sakhe • Usebentisa sichazamagama sebantfwana (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) Imisebenti yekusetjentiswa kwelulwimi (30 emaminithi ngeliviki) Kulemisebenti bafundzi batawucala kugcila eluhlelweni lwelulwimi nasekusetjentisweni kwalo. Luhlelo lwelulwimi kumele lufundziswe kusimongcondvo lesivakalako. • Uvisisa abuye asebentise sikhatsi lesengcile lesilula (sib. ‘Itolo ngente imaskhi’) • Uvisisa abuye asebentise emagama etintfo letibalekako naletingabaleki (buyeketa) • Uvisisa abuye asebentise tibanjalo (sib. umuntfu/ngumuntfu, umntfwana/ngumntfwana) • Ubuyeketa luhlelo lwelulwimi lolwentiwe ngalokungakahleleki emaBangeni R kuya ku 2 78 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kubhala: (lokubhalwako) • Uhlelembisa lwati eshadini, ethebulini nobe ebhagrafini (sib. indzaba yekwenta imaskhi) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile:4 Kubhala: (lokubhalwako) • Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lasetayele Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile:5 lokuhlelekile we-5 • Ubhala alandzise ngemphilo yakhe Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako) • Ubhala imisho levakalako asebentisa emagama etintfo letibalekako naletingabaleki ngalokungenamaphutsa Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile:4 Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako) • Ucedzela imisho lesesikhatsini lesengcile Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile:5 Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako) • Ubhala imisho levakalako lesesikhatsini lesengcile ngalokungenamaphutsa CAPS 79
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 4 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Liviki 1-5 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letitabavumela kutsi betfule babuye bavuselele silulumagama babuye bente imisebenti lebalwe lapha ngentasi. Yati kutsi letingcikitsi/tihloko letiphakanyisiwe titiphakamiso nje kuphela. Bothishela kumele batikhetsele tabo tingcikitsi kuye ngesimo kanye netinsita letikhona. Kumele bacinisekise kutsi banetincwadzi letinkhulu tekufundza/emaphosta, tinkondlo, tingoma, imidlalo kanye netintfo mbamba letifanele ingcikitsi labayikhetsile. Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi basebentisa Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 1-5. Liviki 6-10 Bothishela bakhetsa tingcikitsi letimbili letinsha letitabavumela kutsi bakwati kwakhela kuloko labakwentile emavikini ekucala lasihlanu. Letingcikitsi kumele tibavumele bakwati kwetfula silulumagama lesisha babuye bahlanganise silulumagama lesifundzisiwe. Letingcikitsi kumele tivumele thishela akwati kuvuselela takhi telulwimi letilula ngalesikhatsi achumana nebafundzi ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta Bothishela kumele betame kwenta imisebenti leminyenti ngalesikhatsi lebaniketwe sona. Kumele bahlole bafundzi basebentise Imisebentiluhlolo Lolungakahleleki lokuphakanyiselwe evikini 6-10. Kumele bachubeke bente imisebentiluhlolo Loluhlelekile ekupheleni kwethemu. Imisebenti yemalanga onkhe (30 emaminithi ngeliviki) Imisebenti iyashiyana ngebudze. Thishela kumele ente munye umsebenti lomudze nobe lemibili nobe lemitsatfu lemifisha ngeliviki. • Uyachubeka nekutfutfukisa silulumagama setemlomo (kulalela nekukhuluma) asebentisa tingcikitsi nobe tihloko letinjengaleti ‘Titfutsi’ • Ulandzela abuye anike ticondziso • Uvisisa abuye aphendvule imibuto lelula (sib. ‘Nini …?’ ‘Kungani …?’ ‘njani …’? (Uhamba ngani kuya esikolweni) • Ucela kucaciselwa (sib. Tichazani ‘tekutfutsa?’) • Uphendvula aphindze acele (sib. Ngingayisebentisa yini irula yakho, ngiyacela nebakitsi?’ • Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha letiphatselene nesihloko lesetayelekile (sib. luhambo lwabo loluya esikolweni) • Ubona intfo lechazwe ngemlomo (sib. ‘Yimoto. Yinkhulu futsi yindze. Itfwala tintfo kusukela embonini kuya esuphamakethe. Iyini?’) • Ukhuluma ngetintfo letisesitfombeni alandzela ticondziso latinikwe nguthishela (sib. ‘Uyasibona yini sitimela esitfombeni? Ngikhombise sitimela.') • Ulalela abuye anike kulandzisa lokulula ngemlomo (sib. luhambo lwami loluya esikolweni lamuhla) • Uvisisa abuye asebentise takhi telulwimi kusimongcondvo • Ubamba ngenhloko aphindze ahaye tinkondlo letilula, imilolotelo lenemnyakato kanye netingoma (sib. Emasondvo ebhasi ayajikeleta) • Udlala imidlalo yelulwimi (sib. Umdlalo weliketani – thishela uphimisa umsindvo bese ukhomba umntfwana lokumele acabange ngeligama lelicala ngaloyo msindvo; umntfwana usho lelo ligama, thishela ukhomba lomunye umntfwana, njll) Kulalela nekukhuluma lokugcilwe kuko (30 emaminithi ngeliviki) Ulalela tindzaba lacocelwe tona naletifundziwe (Kufundza Ngekuhlanganyela) Thishela ucoca nobe afundze indzaba kabili ngeliviki (nobe kulandzisa ngetehlakalo) kuye ngesikhatsi lesikhona. Tindzaba leticocwako tingentiwa samdlalo kusetjentiswa kunyakata kwemtimba kanye netintfo letesekela inchazelo. Tindzaba tifundvwa encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso lapho bonkhe bantfwana bakwati kubona khona titfombe. Ulalela tindzaba letimfisha, kulandzisa ngemphilo nobe ematheksthi langemaciniso (sib. tindzaba letinemaciniso, ticondziso, imibiko lecuketse lwati) lacocelwe yona nobe lafundvwe encwadzini lenkhulu yekufundza nobe kumaphosta lanemifanekiso ngenhloso yekutitfokotisa • Ulalela tindzaba (sib. Indlovu nentfutfwane), nekulandzisa ngemphilo abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa njengekutsi ‘Beyitfukutseliswe yini indlovu?’) • Ucombela lokutawulandzela endzabeni nobe alandzise ngaye (sib. Ucabanga kutsi kutawulandzelani?) 80 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 • Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba (sib. Ingabe uyitsandzile yini indzaba? Kungani? Kungani ungakayitsandzi?) • Uphindze acoce indzaba • Ulalela itheksthi lengemaciniso (sib. ‘Titfutsi’ ) abuye aphendvule imibuto lekhombisa kuvisisa. Bala tinhlobo tetitfutsi letintsatfu • Ngekusitwa nguthishela, ufinyeta itheksthi lelula lengemaciniso Kutfutfukiswa kwelwati, silulumagama netakhi telulwimi Ngekubamba lichaza emisebentini lengenhla: • uchubeka nekwakha silulumagama setemlomo, lokufaka ekhatsi lwati lwesilulumagama (sib. kucatsanisa) • ucala kutfutfukisa kuvisisa abuye abe nelwati lekusebentisa sakhi selulwimi lesilula kusimongcondvo selulwimi lolukhulunywako loluvakalako (sib. sikhatsi sanyalo nesikhatsi lesengcile; emagama etintfo letibalekako naletingabaleki ‘letinjengetimoti’/’titfutsi’; takhi: bondzaweni, edolobheni, tiphawulo leticatsanisako: kakhulu, kakhudlwana) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lokungakahleleki: Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta) Liviki 1-5 • Ukhuluma ngesitfombe • Ubamba lichaza etingcocweni letimfisha letiphatselene nesihloko lesetayelekile Liviki 6-10 • Ulalela indzaba abuye aphendvule ngemlomo imibuto lekhombisa kuvisisa • Uphindze acoce indzaba Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela itheksthi lengemaciniso abuye aphendvule ngemlomo imibuto lekhombisa kuvisisa • Unika sifinyeto lesilula sethektshi • Ukhombisa kuvisisa silulumagama ngekutsi akhombe tintfo letiseklasini nobe esitfombeni lapho aphendvula imibuto/ ticondziso letivela kuthishela (sib. ‘Kuyini loku?’ ‘Akhombe umboko wendlovu’) CAPS 81
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU 4 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Imisindvo (15 emaminithi ngeliviki) Thishela ubuketa imisindvo lenetinhlavu letintsatfu abuye etfule imisindvo lelula lenetinhlavu letine. Nakangenisa ligama lelisha, ucinisekisa kutsi bafundzi bayayivisisa inchazelo yalo babuye balisebentise emshweni. Ematheksthi eKufundza Ngekuhlanganyela asetjentiselwa kukhomba tijobelelo letehlukene. Lemisebenti kumele ifinyetwe (5- 10 emaminithi) yentiwe liviki lonkhe. Lemisebenti ingaphindze ihlanganiswe nemisebenti yekulalela nekukhuluma kanye neKufundza. Liviki 1-5 • Ubuketa imisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu lefundvwe ethemini yesitsatfu (sib. ndl, ndv, ngw, dlw, khw, njw, nsw, nch, nkh, nsh, ncw, njll) • Uhlahlela emagama lanabongwaca labahamba ngabatsatfu abe ngemalunga (sib. i-ndl-ela, indlela; i-ngw-e, ingwe; um- dlw-ane, umdlwane) • Ubona bongwaca labahamba ngabane(sib. nftw, nkhw, ndlw, ntjw; intfwala, sinkhwa, indlwana, lintjwele) • Uhlahlela emagama lanabongwaca labane abe ngemalunga (sib. i-intfw-ala, intfwala; si-nkhw-a, sinkhwa; i-ndlw-ana, indlwana; li-ntjw-ele, lintjwele) • Wakha imisho ngemagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Uhamba endleleni, Ingwe inemabala; Ulunywa yintfwala, Ngidle sinkhwa ebusuku) Liviki 6-10 • Ubona emagama lahlobene (sib. Uhambile, usebentile) • Ubona abuye asebentise tijobelelo (sib. Indlovukati, babekati, indlwana) • Wakha abuye aphimise emagama asebentisa imisindvo lefundziwe Kufundza Ngekuhlanganyela (kwabelwe sikhatsi ngaphasi kwekulalela nekukhuluma) Kufundza ngekuhlanganyela kungumsebenti wekufundza kanye nekulalela; ubuye uhlanganise nekukhuluma ngobe bafundzi bakhuluma nathishela wabo ngetheksthi. Ebangeni le -3, Kufundza Ngekuhlanganyela kutawuchubeka, kodvwa kutawuchubeka njengencenye yekulalela nekukhuluma • Ufundza nathishela itheksthi lebhaliwe lemfisha (incwadzi lenkhulu yekufundza nobe lenye itheksthi lekhulisiwe), asebentisa sihloko kucagela • Uphendvula imibuto lesebaleni lephatselene nendzaba (sib. ‘Bewunjani umbala wesikhumba sendlovu?’) • Uchaza kutsi indzaba imente wativa njani, angantjintja lulwimi nakunesidzingo Kufundza Ngemacembu basitwa Nguthishela ( Linanincane lesikhatsi 45 emaminithi, linanikhulu lesikhatsi 1 li-awa 15 emaminithi ngeliviki) Uma bothishela basebentisa Linanikhulu lesikhatsiseLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bahlukanise liklasi labo ngemacembu ekufundza lasihlanu alabanemakhono lafanako. Kumele basebentise indlela yekufundza lehlelwe ngetigaba bacinisekise kutsi licembu ngalinye lisebenta ngetheksthi lesezingeni labo lekufundza (kubona emagama ngaphandle kwemaphutsa lokusemkhatsini wa 90%-95%). Thishela kumele asebente nelicembu linye lilanga ngalinye lokutsatsa emaminithi la-15. Ngesikhatsi asebenta nelicembu, lalabanye bafundzi batawufundza ngababili nobe bafundze ngekutimela nobe bente imisebenti lephatselene netheksthi yekufundza. Uma bothishela basebentisa linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, kumele bente umsebenti wekufundza ngekuhlanganyela lowentiwa liklasi lonkhe katsatfu ngeliviki. • Ufundza nathishela ngekuphimisela encwadzini ekufundzeni ngemacembu basitwa nguthishela. Loku kusho kutsi lonkhe licembu lifundza nathishela indzaba lefanako nobe itheksthi lengemaciniso • Usebentisa emasu lafundvwe eLulwimini Lwasekhaya kute akhe umcondvo abuye aticaphele nakafundza (imisindvo, tinkhomba tesimongcondvo, kuhlatiya sakhiwo, emagama lavamile) • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombisa kuvisisa • Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza nakafundza ngekuphimisa • Uchubeka nekwakha silulumagama lesivamile ngesikhatsi sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela, ngekuhlanganyela nekufundza ngekutimela. 82 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi bafundzi labakhululeke ngaso esikolweni kanye nasekhaya) Bafundzi kumele bakhutsatwe kufundza ngekutimela eLulwimini lwabo Lwekucala Lwekwengeta nabanesikhatsi eklasini, kwenta sibonelo, ngesikhatsi thishela asita licembu ngefundza, nobe uma bacedze umsebenti ngaphambi kwesikhatsi. Kubalulekile kutsi litfuba lebalitfolako eklasini balisebentisele kutfutfukisa kufundza kwabo. Bafundzi kumele bakhutsatwe futsi kufundza ekhaya njengemsebenti wasekhaya. • Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye • Ufundza tincwadzi ngekutimela ngetikhatsi tekufundza basitwa nguthishela kanye nemabhuku lanetitfombe nemibhalotihumusho kanye netindzabatitfombe ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta letisekhoneni lekufundza eklasini • Ufundza tinkondlo nemilolotelo letayelekile • Usebentisa sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) kute atfole inchazelo yemagama langawati LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Ubuketa imisindvo yabongwaca labahamba ngabatsatfu lefundvwe ethemini yesitsatfu (sib. ndl, ndv, ngw, dlw, khw, njw, nsw, nch, nkh, nsh, ncw, njll) • Uhlahlela emagama lanabongwaca labahamba ngabatsatfu abe ngemalunga (sib. i-ndl-ela, indlela; i-ngw-e, ingwe; um- dlw-ane, umdlwane • Ubona bongwaca labahamba ngabane (sib. nftw, nkhw, ndlw, ntjw; intfwala, sinkhwa, indlwana, lintjwele) • Wakha imisho ngemagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Ulunywe yintfwana, Ngitakudla sinkhwa ntsambama, Inkhukhu ibulelele lintjwele) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile we- 6: Imisindvo: temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Uhlahlela emagama lanabongwaca labane abe ngemalunga (sib. i-intfw-ala, intfwala; si-nkhw-a, sinkhwa; i-ndlw-ana, indlwana; li-ntjw-ele, lintjwele • Wakha imisho ngemagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Uhamba endleleni, Ingwe inemabala; Ulunywa yintfwala, Ngidle sinkhwa ebusuku) • Ubona emagama lahlobene (sib. Uhambile, usebentile) • Ubona abuye asebentise tijobelelo (sib. Indlovukati, babekati, indlwana) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza Ngekuhlanganyela • Uphendvula imibuto lemifisha yetemlomo lephatselene nethektshi • Uphindze acoce incenye yendzaba ngekusitwa nguthishela Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela • Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 6 Kufundza: (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza Ngekuhlanganyela • Uphendvula imibuto lesebaleni lephatselene nendzaba nobe netheksthi lengemaciniso (sib. ‘yini lokugijima kakhulu, indiza nobe sitimela?’) Kufundza Ngemacembu Basitwa Nguthishela • Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza nathishela ngalokusezigeni lakhe Kufundza ngababili/Ngekutimela • Ukhombisa kuvisisa nekushelela nakafundza ngekutimela CAPS 83
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ITHEMU KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE KUSETJENTISWA KWELULWIMI Kubhala: Linanincane lesikhatsi: 30 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki Kusetjentiswa kwelulwimi: 30 emaminithi ngeliviki LOKUCUKETFWE/ LWATI /NEMAKHONO Imisebenti yekubhala (30 emaminithi ngeliviki) Munye nobe mibili imisebenti yekubhala lebalulekile ngeliviki lapho kusetjentiswa khona linanikhulu lesikhatsi besikhatsi kanye nemsebenti munye lapho kusetjentiswa khona linanincane lesikhatsi Thishela kumele angenise luhlobo lolusha lwetheksthi – kubhala indzaba. Bafundzi badzinga kusitwa kantsi thishela kumele acale ngekubhala indzaba kanye neliklasi. Ucala ngekucoca indzaba lelula bafundzi labayatiko. Ubuta bafundzi ngebalingisi, kutsi indzaba yenteka kuphi nekutsi kwentekani endzabeni. Ubuta kutsi tehlakalo tendzaba tikusiphi sikhatsi. Ucela bafundzi baticabangele ngebalingisi bendzaba yabo, basho nekutsi yenteka kuphi indzaba nekutsi kwentekani kuyo. Bafundzi bakha indzaba ngekubambisana nathishela, lokunguye lobhala ebhodini. Nakasacedzile thishela, ucela bafundzi labambalwa kutsi bafundze indzaba ngekuphimisa. Ngemuva kwaloko bayitsatsela etincwadzini tabo tekubhala. • Usebentisa emakhono ekubhala ngesandla lawafundziswe eLulwimini Lwasekhaya • Ubhala tinhla letiya ngekuba lukhuni letinetihloko (sib. Tinhlobo letahlukene tetitfutsi: libhayisikili, imoto, sitimela, sithuthuthu, lithekisi, ibhasi, umkhumbi, indiza) • Ubhala indzima lenemisho lesitfupha kuya kulesiphohlongo ngesihloko lasetayele • Uhlelembisa lwati eshadini, ethebulini nobe kubhagrafu (sib. indzaba yekwenta imaskhi) • Ulandzisa ngalokwenteke emphilweni yakhe (sib. ‘Kuleliviki leliphelile ngi …. Ngicale nga ….. njll) • Ubhala nathishela indzaba lelula bese ayitsatsela (Kubhala Ngekuhlanganyela) • Usebentisa luhlelo lwekubhala (kubhala luhlaka lwembhalo, kubhala, kuhlela bunjalo bembhalo kanye nekushicilela) • Usebentisa timphawu lesetivele tifundziswe eLulwimini Lwasekhaya (bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato nabokhulumile) • Upela emagama latayelekile ngendlela lefanele abuye etame kupela emagama langakatayeleki asebentisa lwati lwakhe lwemisindvo • Usebentisa sikhatsi lesengcile ngalokungenamaphutsa • Utakhela sichazamagama sakhe • Usebentisa sichazamagama sebantfwana (selulwimi lunye nesetilwimi letimbili) Imisebenti yekusetjentiswa kwelulwimi (30 emaminithi ngeliviki) Kulemisebenti bafundzi batawucala kugcila eluhlelweni lwelulwimi nasekusetjentisweni kwalo. Luhlelo lwelulwimi kumele lufundziswe kusimongcondvo lesivakalako. • Uvisisa abuye asebentise sikhatsi lesitako (sib. Ngitakuya edolobheni kusasa) • Uvisisa abuye asebentise siphawulo lesicatsanisako (sib. Imoti igijima kakhulu kwengca libhayisikili. Indiza igijima kakhulu) • Ubuyeketa luhlelo lwelulwimi lolwentiwe ngalokungakahleleki emaBangeni R kuya ku- 2 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kubhala: (lokubhalwako) • Ubhala indzaba lelula ngekusitwa nguthishela • Usebentisa luhlelo lwekubhala (kubhala luhlaka lwembhalo, kubhala, kuhlela bunjalo bembhalo kanye nekushicilela) Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile we-6 Kubhala: (lokubhalwako) • Ubhala indzima lenemisho lemine kuya kulesitfupha ngesihloko lesetayelekile Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako) • Ucedzela imisho asebentisa tiphawulo leticatsanisako Tiphakamiso temisebentiluhlolo Loluhlelekile 6 Kusetjentiswa kwelulwimi: (lokubhalwako) • Ubhala imisho levakalako asebentisa tiphawulo leticatsanisako 84 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 EMATHEKSTHI LAPHAKANYISIWE / TINSITA TEMNYAKA KULALELA NEKUKHULUMA • Titfombe nemaphosta • Tintfo letiphatsekako letihambisana netingcikitsi, emaphaphethi, emamaskhi,njll • Titfombe tekulandzelanisa • Timphahla tekulingisa kanye nekulingisa indzaba • Ema-CD nobe emathephu etindzaba (letifundziwe nobe lebacocelwe tona), tinkondlo, imilolotelo kanye netingoma, sidlalima-CD, sicophamavi, mabonakudze kanye nemavidiyo • Tincwadzi tetindzaba kanye netindzaba temlomo • Tinkondlo, tingoma nemilolotelo • Imidlalo yelulwimi (temlomo) KUFUNDZA NEMISINDVO • Titfombe nemaphosta • Tincwadzi letinkhulu tekufundza – letingasito emaciniso naletingenamaciniso • Luhlelo lwekufundza loluphakanyisiwe (buncane betindzaba 10 / tincwadzi ngethemu) • Lamanye ematheksthi lakhulisiwe (tinkondlo, tingoma, imilolotelo; lakhicitwe ekhaya nasesitolo) • Tincwadzi letimfisha ‘letihlekisako’ letinemisho lemi 1-2 ekhasini kute tibekwe ekhoneni lekufundza • Emafleshikhadi etintfo letisetjentiswa eklasini, umbukiso wemagama lavamile • Lishadi lema-alfabhethi • Indvuku letawusetjentiselwa kukhomba ematheksthi lakhulisiwe (sib. tindzaba taselubondzeni, imibukiso, njll) • Sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (lesinelulwimi lunye nalesinetilwimi letimbili) KUBHALA NENDLELA YEKUBHALA NGESANDLA • Tinsita tekubhala (sib. ipenseli, emapenseli emibala, emakhilayoni emafutsa, emaphepha langakabhalwa lanebukhulu lobehlukene (A3, A4, A5), emapheshana ekubhalela) • Emaphepha emashadi nemakoki • Sichazamagama sebantfwana lesinetitfombe (lesinelulwimi lunye nalesinetilwimi letimbili) CAPS 85
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 SIGABA 4: EMAGAMA LAVAMILE Ngentasi kuneluhla lwemagama lavamile. Lamanye emagama asuselwa etihlokweni letisetincwadzini tebantfwana. Tindzaba ticocwa tibe sesikhatsini lesengcile kungako nje tento tiba sesikhatsini lesngcile. Loluhla lufakelwe kunika bothishela umcondvo welwatimagama bafundzi lokumele balutfole eLulwimi Lwekucala Lwekwengeta. Batawufundza lamagama ngekulalela lokukhulunywako babuye bafundze ngelulwimi lweSiswati, bawente incenye yesilulumagama sabo ngeKukhuluma nekubhala. Lamagama akumelanga afundziswe ngaphandle kwesimongcondvo. Emagama lafundvwa bantfwana kumele ahambisane netincwadzi letisetjentiswa bantfwana. Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta lufundvwa ngekulalela nekufundza, kumele bafundzi baniketwe imisebenti leminyenti lesesikhatsini sanyalo Luhla lwemagama 1. mine 21.sona 41.sonkhe 61. leyo 81. bami 2. yena 22. kona 42. lowo 62. leti 82. betfu 3. bona 23. leto 43. lowa 63. sabo 83. bonkhe 4. yona 24. tonkhe 44. leta 64. sobabili 84. bobane 5. tona 25. tabo 45. tenu 65. sinabo 85.babo 6. tsine 26. tetfu 46. nabo 66. sona 86. nami Letinhla tiniketwe njengenkombandlela. Bothishela nabo kumele bagcine lirekhodi lemagama bafundzi labataweva babuye bawafundze. Nangabe bafundzi sebakwati kufundza ngeLulwimi Lwekwengeta, thishela angacala kufaka emagama elubondzeni lwaseklasini abuye akhutsate bafundzi basebentise sichazamagama sebantfwana lesilula. Nasebakwati bafundzi kubhala, thishela angabakhutsata babhale emagama lamasha labahlangana nawo kusichazamagama sabo ( nobe ebhukwini lesichazamaga). baniketwe emagama latabasita kwengeta silulumagama sabo. Anganika bafundzi silulumagama nemidlalomibuto yesipelingi. Luhla lwemagama lavamile 1. babe 10. umuntfu 19. sihlahla 28. Musa 37.indlovu 2. lihlobo 11. umntfwana 20. tjani 29. Inkhosi 38. lidvube 3. busika 12. dzadzewetfu 21.timbali 30. umfana 39. sinkhwa 4. likwindla 13. mnaketfu 22. titselo 31. imfene 40. libhodo 5. lintfwasahlobo 14. babekati 23. tibhidvo 32. imvula 41. indishi 6. lilanga 15. malume 24. ummbila 33. imivimbi 42. sipunu 7. inyanga 16. make 25. umbhidvo 34. insimbi 43. liduku 8. inkhanyeti 17. mzala 26. sinkhwa 35. umsebenti 44. libhuluko 9. emafu 18. umlobokati 27. liphalishi 36. indlu 45. lihembe 46. lifasitelo 48. lidolobha 50. kudla 52. inhlanti 54. mani 47. sikolo 49. lipulasi 51. lisobho 53. umntfwana 56. sivalo 86 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 TINHLOBO TEMATHEKSTHI LAFUNDVWA ESIGABENI SABOKHEWANE EsiGabeni saboKhewane, bafundzi batawulalela letinhlobo tematheksthi lalandzelako: • kulandzisa ngaye nekulandzisa ngetintfo letingemaciniso • kulandzelanisa (ticondziso) • imibiko lenelwati • tindzaba letilandzisako Ebangeni le-3, batawulindzeleka kunika tilandziso temlomo letilula kanye neticondziso. Ngalesikhatsi bacala kufundza nekubhala ngelulwimi lwabo Lwekwengeta, bafundzi batawufundza kulandzisa lokulula, tilandziso, inchubo nembiko loletsa lwati. Ebangeni le-3, batawuphindze babhale tilandziso letilula, inchubo netindzaba letilandzisako ngekusitwa nguthishela. Elulwimini Lwekwengeta, akukavumeleki kwetfula sikhatsi lesengcile ekucaleni kwelibanga lekucala, tindzaba tingacocwa kusetjentiswe sikhatsi sanyalo. Lapha ngaphasi kunetibonelo tetinhlobo tetheksthi letisetjentiswe esiGabeni saboKhewane. KULANDZISA NGAWE Sibonelo Takhiwo netimphawu Luhlelo lwekutfutfukisa likhono lekucoca, kufundza 1. Sihloko nekubhala 2. Kunika lwati ngalokwentekile: kusitjela ngekutsi Ngeliviki lelengcile sibe neluhlelo lwekutfutfukisa likhono lekucoca, kufundza nekubhala esikolweni setfu. - kwentekeni Belubanjelwe ehholweni yesikolo. Kucale ngekutsi bafundzi beliBanga R bahlabele ingoma - kwenteke nini yeSiswati. Wonkhe umuntfu washaya tandla - bobani labatsintsekako Kwase kutsi bafundzi beliBanga 1 bafundza indzaba ngesiSwati. Wonkhe umuntfu washaya tandla. 3. Luchungechunge lwetehlakalo Kwalandzela labanye bafundzi beliBanga 2 labadlala ngekulandzelana letenteke ngako umdlalo lojabulisako. Wonkhe umuntfu wahleka. Lokuhlanganisa kulandzelana kwetehlakalo Kwagcina bafundzi beliBanga 3 labafundza indzaba ngeSiswati nangeSingisi. Wonkhe umuntfu washaya tandla. kucale, kweta, kwalandzela, kwagcina Thishelanhloko wabanika tipho. Wonkhe umuntfu waphindze Sikhatsi lesengcile washaya tandla. Uhambile, usebentile, ulahlile Ekugcineni sinatse ijusi sadla nemakhekhe. Bekumnandzi! 4. Kuphawula kwemuntfu kucedzela itheksthi CAPS 87
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 KULANDZISA LOKUNGEMACINISO Sibonelo Sakhiwo netimphawu Kuhlanyela emabhontjisi 1. Sihloko Liklasi letfu lihlanyele emabhontjisi ngamhlaka- 3 Inyoni. 2. Kunika lwati ngalokwentekile Sawabuka akhula. kuphendvul imibuto: Sicale ngekuhlanyela emabhontjisi lasihlanu. Sihlanyele Ngubani? Ini? Nini? libhontjisi ngalinye engilazini kute silibone likhula. Sambonya libhontjisi ngalinye ngemhlabatsi sanisela. 3. Luchungechunge lwetehlakalo Licembu letfu lalinakekela libhontjisi linye. Ngemuva ngekulandzelana letenteke ngako kweliviki, sabona timphandze letincane. Lokuhlanganisa kulandzelana kwetehlakalo Ngemuva kwemaviki lamabili, timphandze takhula taba Kucale, ngemuva kwaloko tinkhudlwana, sabuye sabona sicu lesincane. Tikhatsi letishaya khona Ngemuva kwemaviki lamatsatfu, kwamila sicu emhlabatsini. Besinemacembe laluhlata kwetjani. Ngamhlaka 26 Inyoni Ngamhlaka 5 Lweti safaka libhontjisi ebhodweni. Emagama lasetjentiswe kulomkhakha Ngemuva kwemaviki lasi-8 sitjalo besinebudze lobunge-20 cm. Besinemacembe la-10. Imphandze, sicu, emabhamuta Ngamhlaka 5 Lweti, sahlanyela emabhontjisi etfu engadzini 4. Umphumela yesikolo. Aba netimbali letinyenti. Timbali tafa sase sibona kucedzela itheksthi emabhamuta lamancane emabhontjisi. Emabhamuta emabhontjisi aya ngekukhula aba makhulu. Bekunemabhontjisi ngekhatsi kuwo. Besingahlanyela lamabhontjisi kute kumile lesinye sitjalo. KULANDZELANISA (TICONDZISO) Sibonelo Sakhiwo netimphawu Uyenta njani isangweji lene-peanut butter 1. Sihloko Utawudzinga: Chaza inhloso yekunika ticondziso • tincetu tesinkhwa leti-2 2. Tinsita • i-Peanut Butter Chaza tintfo letidzingekako. Kungasetjentiswa emachashati. • bhotela 3. Indlela yekwenta • umukhwa Sicondziso ngasinye sicala emgceni lomusha bese sifakwa • lipuleti inombolo. Indlela yekwenta Tento letiphocelelako 1. Gcobisa bhotela eluhlangotsini ngalunye lwesinkhwa. Gcobisa, faka, hlanganisa, juba, dlani 2. Gcobisa i-Peanut Butter eluhlangotsini lunye. (Imisho leminyenti icala ngesento) 3. Hlanganisa letilayi tetinkhwa totimbili. Ticondziso letibeka kucace 4. Tihlanganise ndzawonye kancane. Tinhlanganise ndzawonye kancane 5. Juba isangweji ibe nguhhafu. 6. Dlani isangweji yakho! 88 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 UMBIKO LOCUKETSE LWATI Sibonelo Sakhiwo netimphawu Tinyoka 1. Sihloko Tinyoka titilwane letihumako. Tonkhe tilwane letihumako 2. Sitatimende lesihlanganisa konkhe tihuma ngetikhumba tato. Imvamisa kuba tinhcazelo Tilwane letihumako atikwati kulawula kushisa nekubandza Sihloko sihlukanisiwe kwemitimba yato. Imitimba yato inesimo sekushisa nekubandza lesifana nendzawo letisuke tikuyo. Tibitwa Tinyoka tingena ngaphasi kwetilwane letihumako tilwane letinengati lebandzako, kepha nasetihleti sikhatsi Emagama lasetjentiswa kulomkhakha lesidze elangeni umtimba wato uyashisa. Silwane lesihumako, simo sekushisa nekubandza Tonkhe tilwane letihumako tibeka emacandza. Tintfo tichazwa ngalokuhlanganisa konkhe Tinhlobo tetinyoka tilwane letihumako, tinyoka Tinhlobo letimbili tetinyoka libululu nenhlwatsi. 3. Emaciniso Emabululu anembala lomtfubi nobe lonsundvu lanephethini lemise kwa -v lemnyama. Angaba nebudze lobuyimitha. Ahlelwe ngetindzima, sib. tibukeka kanjani, tidlani Tinhlatfu tindzana kunemabululu. Tinembala lonsundvu Sikhatsi sanyalo ngalokukhanyako kanye nephethini lensundvu. Tingaba nebudze lobungemamitha lasihlanu. tidla, butsi, nklinya Emabululu adla emagundvwane kakhulu. Abulala tilwane imisho ivame kucala ngemagama latihloko ngebutsi bawo. Tinhlwatsi …. Tinhlatfu tidla tilwane letinkhulu letinjengetimbila, bologwaja Emabululu … netinyamatane letincane. Tinhlatfu tiyatinklinya letilwane. NDZABA LELANDZISAKO Sibonelo Sakhiwo netimphawu Indlovu yawutfola njani umboko wayo 1. Sihloko Kadzeni tindlovu betite umboko. 2. Kunika lwati ngalokwentekile Ngalelinye lilanga, umntfwana wendlovu bekafuna Wetfula balingisi kanye nesimondzawo kuyewubhukusha emfuleni iLimopo. Kodvwa make wakhe 3. Tigameko letiholela Ekuhlangahlanganeni kwetintfo watsi, ‘Awuyi emfuleni. Kunetingwenya emfuleni – titakudla!’!’ Sikhatsi lesengcile Kepha, umntfwana wendlovu akazange alalele. Waya emfuleni wafike wema elusetseni lwemfula. ‘Ngitawunatsa Bekafuna, watsi, waya, wema, yadvosa emanti nje kuphela, ‘bekatitjela njalo. Wafaka umlomo wakhe Tihlanganiso letikhombisa sikhatsi emantini, WUSHU ingwenya yabamba imphumulo yakhe. ‘AWU!’ kukhala umntfwana wendlovu, wadvosa, wadvosa. Kadzeni, ngalelinye lilanga, ekugcineni ngalesikhatsi advonsa, imphumulo yakhe yaba yindze, yawutfola njalo UMBOKO! Inkhulumomphendvulwano Ingwenya yagcina imyekelile umntfwana wendlovu, wagijima “Awuyi …” waya kumake wakhe ekhaya. Wamangala kakhulu nakabona Lulwimi lolusetjentiselwe kuletsa kugcizelela kumfundzi umboko wemntfwana wakhe. Kepha wabona kutsi kunyenti langakwenta ngawo. Utawuba lusito lolukhulu. Yadvosa, yadvosa; WUSHU! Kusukela ngaleso sikhatsi tindlovu taba nemboko. 4. Sisombululo nesiphetfo CAPS 89
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 LuhlA lwemagama lasetjentisiwe budlelwane bemisindvo – budlelwane lobukhona emkhatsini wemisindvo nekupelwa kwayo emagama labonwa njalo – ngemagama bafundzi labawabona bangakahleli kepha bawabone ngalokutentakalelako emagama lavame embhalweni – lawa ngemagama lavela kanyenti embhalweni emakhadimagama – ngemakhadi lokubhalwa kuwo emagama latsite emakhadimibhalo – ngemakhadi nobe emapheshana lacuketse emagama emakhadimisho – ngemakhadi lokubhalwa kuwo imisho lemifisha emakhono ekuchumanisa titfo – kusebentisa imiva yakho yekubona nekunyakata kwesandla (sib. kubhala) emakhono ekuhlela emalunga – indlela yekuhumusha emagama latiwako nalabonwako lokufaka ekhatsi imisindvo, kwakhiwa kwemagama kanye nekuhlatiywa kwembhalo lokwentiwa ngumfundzi wembhalo emakhono emisipha – kusetjentiswa kwemisipha lemincane yesandla, usebentisa iminwe nemehlo (sib. kufaka umtiya enyalitsini, kubhala) imibhalo lengemaciniso – loku kusho imibhalo letsintsa imphilo letayelekile lengemaciniso (sib. liphephabhuku, liphephandzaba, njll) imibhalo lengesiwo emaciniso – loku kusho imibhalo letsintsa imphilo lengakatayeleki lengesiwo emaciniso imibhalotihumusho – emagama labhalwe ngaphasi kwesitfombe, achaza bunjalo besitfombe imibuto lesezingeni leliphakeme – imibuto ledzinga kutsi bafundzi babutse lwati etincenyeni letihlukene tembhalo imibuto levalekile – imibuto ledzinga imphendvulo letsite (sib. “Ufuna litiya?” Imphendvulo kutakuba,ngu- “Yebo”) imibuto levulekile – lengaphendvulwa ngetindlela letehlukene. Umfundzi angasebentisa emagama akhe imibuto yekutikhumbuta - imibuto lefuna bafundzi bakhumbule tintfo letingemaciniso endzabeni imidvwebotindvonga – umbhalo lonelwati lolwetfulwe ngemidvwebo, emagrafu nalokunye imisebenti lekugcilwe kuyo – kusho imisebenti lokutawukhulunywa ngayo kumbe lokutawugcilwa kuyo kuleso sifundvo imvumelwane – ngemagama nobe imigca enkondlweni legcina ngemsindvo nobe ngankhamisa lofanako indlela yekucaphela – umfundzi ucaphelisisa indlela lekacabanga ngayo lefaka ekhatsi kutfutfukisa emasu ekufundza nekubhala indlela yekutiphatsa nawufundza – nguloko lokwentiwa bafundzi nabafundza kute bahumushe emagama batfole kutsi itheksthi ikhuluma ngani indlela yekuvala – lisu lekukhipha emagama esiceshini lesitsite indzabasitfobme – titfombe letilandzelanako letakha indzaba 90 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 iphazili yetincetu – sitfombe lesijutjwe saba tincentu letinyenti umfundzi latama kutihlanganisa tibe sitfombe lesiphelele iplastisini – lubumba lwekudlala lolusetjentiswa bafundzi kubumba lokutsite kubhala basitwa nguthishela – kufaka ekhatsi umfundzi ngamunye nobe licembu lelibhala tinhlobo letehlukene tembhalo ngemuva kwekutsi thishela abafundzise tindlela letitsite tekubhala, njengeluhlaka lwekubhala, tiphumuti, lulwimi kanye nesipelingi kubhala lokuhlanganisile – indlela yekubhala lapho tinhlavu letinyenti temagama tihlanganiswe ndzawonye kute umfundzi atewukwati kubhala ngekushesha kubhala ngekuhlanganisa – indlela yekufundzisa kubhala ngesandla ube ubhala ngekuhlanganisa usebentisa ipenseli kubuka incwadzi ungenanhloso – kubuka incwadzi ngaphandle kwenhloso letsite lekwenta kutsi uyibuke kepha ekugcineni kube khona lokutsite lokubonako kucalisa kufundza nekubhala – kukhula kwelwati lwemfundzi lwemagama labhaliwe. Bafundzi babona lokubhaliwe bese bacala kuvisisa inhloso yako kucaphelisisa imisindvo – likhono lekwati kuhlukanisa imisindvo yemagama elulwimini kucoca ngembhalo – kucoca ngembhalo kute uvisiseke kucoca ngesitfombe – kukhuluma ngesitfombe nobe imifanekiso lesencwadzini kute kunike umcondvo waso kudlala ngekukhululeka - sikhatsi lesivumela bafundzi kutsi bakhetse kutsi batawudlala kuphi, kanjani, batawudlala ngani kufundza kwelicembu basitwa nguthishela – sikhatsi sekufundza ngemacembu lapho bafundzi bonkhe basezingeni linye lekufundza babe basitwa nguthishela kufundza lokungakahlelwa – kufundza lokwenteka ngaphandle kwekufundza lokuhlosiwe kufundza ngekuhlanganyela – kufundza ngekuhlanganyela umsebenti lapho bafundzi bafundza kanye nathishela imibhalo lekhulisiwe kufundza ngekutimela – lizinga lapho umfundzi angafundza itheksthi kahle afike ezingeni lelinge- 95%. Kuba lula kufundza itheksthi kulelizinga lekufundza kufundza ngekwenta – kufundza ngekutsi bafundzi babe benta lokutsite kufundzisa kubhala ngesandla – loku kusho indlela yekufundzisa kubhala ngesandla, kungaba kubhala ngekuhlukanisa nobe kubhala ngekuhlanganisa kuhlahlela sakhiwo semusho – loku kufaka ekhatsi kuhlatiya tincenye teligama (sib. ticalo netiphetfo) kuhlanganisa tinhlavu – kuhlanganisa tinhlavu letimbili nobe letintsatfu kwenta umsindvo lotsite (sib. bh- bhala, tfw-tfwala) CAPS 91
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 kuhlela bunjalo bembhalo – kuhlela itheksthi ngendlela letawunika umcondvo longiwo nalophelele ngekutsi ulungiswe ngendlela letawuvisiseka kuhlola – kuhlola lokuhlelekile nalokuchubekako lokubutsela ndzawonye lwati ngekusebenta kwemfundzi kuhlola lokuchubekako – kuhlola lokuchubekako lokuba yincenye yekufundza nekufundzisa kanye nekutfutfukisa lwati lwemfundzi kuhlola lokusisekelo – kuhlola kwekucala lokusetjentiswa kutfola kutsi nguluphi lwati lasavele analo umfundzi angakacali kufundziswa kuhumusha ligama – likhono lekuhumusha ligama lelibhaliwe bese ukhuluma ngalo, esikhatsini lesinyenti kusetjentiswa lwati lwebudlelwane lobukhona emkhatsini wemisindvo. kusebentisa imiva – kufundza ngekuticabangela kwenteka ngekusebentisa titfo tekubona nekulalela; loku kufaka ekhatsi emakhono etibonwa newekuva kushicilela – kungesikhatsi bafundzi bashicilela umsebenti wabo; benta kutsi watiwe ngulabanye (sib. ngekuwunika thishela, bawubeke etindvongeni tendlu yekufundzela nobe ebhodini yetatiso) kuvundla emkhatsini wemtimba – sento sekuvundla emkhatsini wemtimba emgceni longabonakali kusukela enhloko kuya etintwaneni kwakhiwa kwemisho – indlela lokuhlelwa ngayo emagama kute kwakhiwe imisho nobe emabintana, kungaba yimitsetfo lelawulwa kuhlelwa kwelulwimi likhona lekucabanga – likhona lelisendlini yekufundzela lapho bafundzi bangatibandzakanya emidlalweni yemifanekisomcondvo likhono lenkhombaphi – loku kusho kucala kubhala esandleni sesancele, uye esandleni sekudla lisu – lisu umfundzi latibandzakanya kulo ekucabangeni ekufundzeni, nasekubhaleni kanye netemlomo kute kufundza kuvisiseke lizinga lekufundza kahle – lizinga lapho umfundzi angafundza itheksthi kahle afike ezingeni lelinge- 90%. Itheksthi lokumele ifundvwe inebumatima kodvwa iyafundzeka luchungechunge lwetincwadzi tekufundza - tincwadzi tekufundza letihlukene ngekwemazinga. Lamazinga acala kulalula aye kulalukhuni. Bafundzi bafundza tincwadzi letinyenti kulelo lizinga badzimate bakwati kufundza ngalokushelelako mabitwafanana – nangabe libito/ligama linetinshokutsi letehlukene kepha liphinyiswa nobe lipelwa ngalokufanako mcondvophika – ligama lelinemcondvo lophikisana newalelinye ligama aphilisanako ngekulalela – kusho kulalela nobe kuva ngetindlebe sikhanyisamcondvo – lokuveta simo lesingembi kwesigameko lesitsite sipelingi sekutakhela – ngumtamo wekupela ligama kuye ngelwati umfundzi lanalo lebudlelwane emkhatsini wetinhlavu nemisindvo 92 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 ticondziso – loku kusho ticondziso lonikwa tona lokumele utilandzele tincwadzititfombe – tincwadzi lokusetjentiswe kuto titfombe kute takhe indzaba letsite umsebenti wekuhlola – umsebenti lohlukaniswe tigaba letihlukene lonikwa bafundzi nabahlolwa umsindvo lomncane – incenye lencane yemsindvo weligama lelikhulunyiwe CAPS 93
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 94 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 CAPS 95
LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 1-3 96 Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 1 Siswati FAL.