Skip to content
CAPS document

CAPS SISWATI HL MGRADES R 3 FS

Grades 1, 2, 3 Siswati HL CAPS document, 134 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Siswati HLGrades 1, 2, 3134 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
National Curriculum Statement (NCS) Siswati HOME LANGUAGE Curriculum and Assessment Policy Statement Foundation Phase Grades R-3    
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA EMABANGA R-3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA CAPS
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-010-7 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
AGRICULTURAL MANAGEMENT SISWATI PRACTICES GRADES LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA10-12 R-3 FOREWORD by thE ministER Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). the Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. in 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) to produce this document. From 2012 the two 2002 curricula, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. the National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. the National Curriculum Statement Grades R-12 accordingly replaces the subject statements, Learning Programme Guidelines and subject Assessment Guidelines with the (a) Curriculum and Assessment Policy statements (CAPs) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION CAPS
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LOKUCUKETFWE SIGABA 1: SINGENISO SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA YELULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R - 3........................................................................................3 1.1 Sendlalelolwati................................................................................................................................................ 3 1.2 Sibutsetelo ...................................................................................................................................................... 3 1.3 Tinhlosojikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika.............................................................................. 4 1.4 Kwabiwa kwesikhatsi. .................................................................................................................................... 6 1.4.1 Sigaba Sabokhewane............................................................................................................................. 6 1.4.2 Sigaba lesiseMkhatsini .......................................................................................................................... 6 1.4.3 Sigaba lesiPhakeme............................................................................................................................... 7 1.4.4 Emabanga 10- 12................................................................................................................................... 7 SIGABA 2: KWETFULWA KWELULWIMI. ................................................................................................8 2.1 Lulwimi Lwasekhaya emabanga R-3 Singeniso........................................................................................... 8 2.2 Indlela lehlanganisako.................................................................................................................................... 8 2.3. Kwabiwa kwesikhatsi. .................................................................................................................................... 8 2.4. Kuhlola .....................................................................................................................................................11 2.5 Kulalela nekukhuluma...................................................................................................................................11 2.6 Sikhatsi sekugcila ekufundzeni nasekubhaleni......................................................................................... 12 2.7 Kubhala .................................................................................................................................................... 19 2.8 Libanga R .................................................................................................................................................... 21 SIGABA 3: LOKUCUKETFWE NETINHLELO TEKUFUNDZISA TEMAKHONO ELULWIMI. ...............32 3.1 Libanga R Lulwimi Lwasekhaya.................................................................................................................. 32 3.2 Libanga 1 Lulwimi Lwasekhaya .................................................................................................................. 54 3.3 Libanga 2 Lulwimi Lwasekhaya................................................................................................................... 78 3.4 Libanga 3 Lulwimi Lwasekhaya................................................................................................................. 100 3.5 Luhla lwemagama lasetjentisiwe............................................................................................................... 124 CAPS 1
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 2 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 SIGABA 1: SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA 1.1 Sendlalelolwati Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (i-NCS) sinika inchubomgomo yekharikhulamu nekuhlola etikolweni. Kute kwentiwe ncono kusebenta kwaso leSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe sichitjiyelwe, kwentelwa kutsi letichibiyelo ticale kusebenta ngaBhimbidvwane 2012. Kwakhiwe umculu munye weNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola kwaleso naleso sifundvo lotawusebenta esikhundleni seTitatimende Tetifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa Kwetifundvo kumaBanga R-12. 1.2 Sibutsetelo (a) LeSitatimende seKharikhulamu Savelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) simele sitatimende senchubomgomo yekufundza nekufundzisa etikolweni taseNingizimu Afrika, kantsi sicuketse loku lokulandzelako: (i) Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola leso naleso sifundvo lesisemtsetfweni; (ii) Umculu wenchubomgomo i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12 kanye (iii) Nemculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12 (Bhimbidvwane 2012). (b) LeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) singena esikhundleni saleTitatimende teKharikhulamu yaVelonkhe letimbili lekungito letisebenta nyalo, letatiwa ngekutsi: (i) Sitatimende Lesibuketiwe seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-9 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende nombolo 23406 mhlaka - 31 Inkhwekhweti 2002, kanye ne- (ii) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga 10-12 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende Nombolo 25545 mhlaka - 6 Imphala 2003 kanye nakuGazethi yaHulumende Nombolo 27594 mhlaka - 17 Inkhwekhweti 2005. (c) Letitatimende tekharikhulamu yavelonkhe letibekwe ngalokucacile endzinyaneni (b) (i) na (ii) ngenhla tifaka ekhatsi letinchubomgomo letilandzelako lokutawuya ngekuya kwandze kutikhweshisela eceleni Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) emkhatsini waleminyaka 2012-2014: (i) Titatimende teTinkhundla teKufundza,/teTifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa kweTifundvo temaBanga R-9 nemaBanga R-12 ; (ii) Umculu wenchubomgomo, i-National Policy on Assessment and Qualifications for schools in the General Education and Training Band, leyashicilelwa emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 124 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29626 yashicilelwa mhlaka 12 Indlovana 2007. CAPS 3
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 (iii) Umculu wenchubomgomo, i-National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 27819 mhlaka 20 Kholwane 2005; (iv) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special needs, leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 29466 mhlaka 11 Ingongoni 2006, ifakwe kumculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; kanye ne- (vi) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol for Assessment (Grades R-12), leshicilelwe emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 1267 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29467 mhlaka 11 Ingongoni 2006. (d) Umculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, netigaba teSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu nekuHlola njengobe tibukisisiwe kuTehluko 2, 3 na-4 talomculu, leticuketse timiso nemigomo yeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12. Ngako-ke, kutawutsi ngekwesigaba 6A semtsetfo i-South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 wa-1996) Indvuna Yetemfundvo Lesisekelo ikwati kubona bungako bemiphumela nemacophelo kanye netindlela netinchubo tekuhlola imphumelelo yemfundzi etikolweni tembuso naleto letitimele. 1.3 Tinhlosojikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika (a) Sitatimende seKharikhulamu Yavelonkhe emaBanga R-12 sinika inchazelo yaloko lokumele kufundvwe etikolweni taseNingizimu Afrika ngalokuphatselene nelwati, emakhono nemagugu ekuphila. Lekharikhulamu itawucinisekisa kutsi bafundzi batfola babuye basebentise lwati nemakhono ngetindlela letitawubonakala etimphilweni tabo. Ngaloko-ke lekharikhulamu igcugcutela lwati ngesimongcondvo semmango wangakubo, ibe icikelela loko lokumcoka lokwentiwa emhlabeni jikelele. (b) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 siphumelelisa letinhloso letilandzelako: • kuhlomisa bafundzi ngelwati, emakhono nemagugu ekuphila lafanele, kute banetiseke baphindze babambe lichaza emmangweni njengetakhamuti telive lelikhululekile. Loku kutawentiwa ngaphandle kwekunaka simonhlalo setemnotfo, buve, bulili, simo semtimba, nobe likhono lekuhlakanipha labanalo; • kutsi batfole imfundvo lephakeme; • kulungiselela bafundzi kutsi bakwati kumela timo letehlukile kuleto tasetikolweni temfundvo lephakeme naleto tasemsebentini; kanye • nekunika bacashi imininingwane leyenele mayelana nemakhono ebafundzi. (c) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 senganyelwe ngulemigomo lelandzelako: • Ingucuko kutenhlalo: kucinisekisa kutsi kungafani kwemfundvo lokwakwentiwa esikhatsini lesengca kuyalungiswa, nekutsi tonkhe takhamuti titfola ematfuba emfundvo lalinganako kuto tonkhe tigaba. 4 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 • Kufundza gekutimisela nangalokujulile: kugcugcutela tindlela tekufundza ngekutimisela nangalokujulile kunekutsi bafundze ngekuhlabelela ngaphandle kwekuvisisa loko labafundziswa kona. • Lwati lolusetulu nemakhono lasetulu: linanincane lemacophelo elwati nemakhono lekumele azuzwe kulelo nalelo Banga emisiwe abuye abekwa ezingeni lelisetulu lekungenteka kutsi azuzwe bafundzi kuto tonkhe tifundvo. • Inchubekelembili: lokucuketfwe kanye nesimongcondvo saleso naleso sifundvo kukhombisa inchubekelembili kusuka kulokulula kufika kulokulukhuni. • Emalungelo ebantfu, khukhulelangoco, bulungiswa betemvelo netenhlalo: kungeniswa kwemitsetfomgomo nenchubo yebulungiswa betenhlalo netemvelo kanye nemalungelo ebantfu njengekubeka kweMtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika. Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Jikelele) sibonisa luvelo esimeni sekwehlukahlukana njengebuphuya, kungalingani, buve, bulili, lulwimi, budzala, kukhubateka, naletinye timo. • Kuhlonipha lwati lwendzabuko: kwemukela umlandvo lonotsile nemagugu emdzabu alelive lokungito tintfo letibalulekile ekuphumeleliseni emagugu ekuphila lamiswe kuMtsetfosisekelo; kanye ne- • Kwetsembeka, lizinga lelifanele, nelikhono lekwenta: kunika imfundvo lenelizinga lelicatsanisekako neyalamanye emave ngebubanti nangekujula. (d) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 sihlose kukhicita bafundzi labakhona ku- • bona nekusombulula tinkinga bese batsatsa tincumo ngekutakhela imicabango lejulile • sebenta ngekubambisana nalabanye njengelilunga lelicembu, lenhlangano nelemmango ngemphumelelo; • hlelembisa, nekutiphatsa ngalokunetibopho kuko konkhe labakwentako ngendlela lenemphumelelo; • gcogca, hlatiya, hlela nekuhlola lwati ngalokujulile • chumana ngemphumelelo ngekusebentisa tibonwa, timphawu ne /nobe bugagu bekusebentisa lulwimi ngetindlela letinyenti; • sebentisa isayensi nebuchwepheshe ngemphumelelo nangalokujulile bakhombise kutibophelela kutendzawo netemphilo yalabanye; kanye neku- • khombisa kuvisisa umhlaba njengeluchungechunge lwetehlakalo ngekubona kutsi timongcondvo tekusonjululwa kwetinkinga atihambi todvwa. (e) Khukhulelangoco kufanele kube ngiyo incenye lemcoka kulomkhakha, ngekuhlela nekufundzisa kuleso naleso sikolo. Loku kungenteka kuphela uma bonkhe bafundzisi bangaba nekuvisisa ngalokujulile indlela yekubona tihibe tekufundza kanye nendlela yekutivikela kanye nendlela yekuhlelela kwehlukahlukana. Lokuhamba embili ekulawuleni khukhulelangoco kwenta siciniseko sekutsi tihibe tibonwe, kuliwe nato, kuto tonkhe tinhlaka tekwesekela ummango wesikolo, lokufaka ekhatsi bafundzisi, Emacembu Ekwesekela Latinte Etigodzini (District-based), Emacembu laSesigabeni Sekwesekela Tikhungo, batali, kusetjentiswe Tikolo Letikhetsekile kutsi tibe Tikhungo letinguMtfombo welusito. Nangabe bafundzisi bafuna kulwa netihibe eklasini bafanele basebentise emasu lehlukene ekwehlukanisa ikharikhulamu, lafana nalawo latfolakala emculwini weLitiko Letemfundvo Lesisekelo lowatiwa ngekutsi i-Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010). CAPS 5
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi 1.4.1 Sigaba Sabokhewane (a) Sikhatsi sekufundzisa tifundvo eSigabeni saboKhewane sendlalwe kulelithebula lelingentasi: SIFUNDVO LIBANGA R LIBANGA 1-2 LIBANGA 3 (EMA-AWA) (EMA-AWA) (EMA-AWA) Lulwimi Lwasekhaya 10 7/8 7/8 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 2/3 3/4 Tibalo 7 7 7 Emakhono eKuphila 6 6 7 • Lwatinchanti (1) (1) (2) • Tebuciko Bekuticambela (2) (2) (2) • Sifundvo Sekutivocavoca (2) (2) (2) • Sifundvo Senhlalomphilo lenhle (1) (1) (1) SAMBA 23 23 25 (b) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga R, 1 na 2 ngema-awa lange-23. Libanga 3, ngema-awa lange-25. (c) Etilwimini, lishumi (10) lema-awa labelwe emaBanga R-2, ema-awa la-11 abelwa liBanga lesitsatfu (3). Linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, kwatsi linanincane lema-awa lama-2 nelinanikhulu lema-awa lamatsatfu (3) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta emaBangeni 1-2. Ebangeni lesitsatfu (3) linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, nelinanincane lema-awa lamatsatfu (3) nelinanikhulu lema-awa lamane (4) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta. (d) Esifundvweni Semakhono Ekuphila Lwatinchanti lwabelwe li-awa linye (1) emaaBangeni R-2, kantsi Libanga le-3 lona labelwe ema-awa lamabili (2) lokungawo lafakwe kubakaki. 1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini (a) Sikhatsi sekufundzisa Esigabeni Lesisemkhatsini simiswe ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 6 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 5 Tibalo 6 Isayensi yeTemvelo neThekhnoloji 3,5 Isayensi yeTenhlalo 3 Emakhono eKuphila 4 • Tebuciko Bekuticambela (1,5) • Sifundvo Sekutivocavoca (1) • Sifundvo Senhlalompmhilo lenhle (1,5) SAMBA 27,5 6 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tikolo letifuna kutiifundzisela Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta tingakwenta loko nangabe titawenta tinhlelo tesikhatsi lesengetiwe kuleso sema-awa lange-27.5 lemisiwe. 1.4.3 Sigaba Lesiphakeme (a) Sikhatsi sekufundzisa Sigaba Lesiphakeme sime ngalendlela lelandzelako SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4 Tibalo 4,5 Isayensi yeTemvelo 3 Isayensi yeTenhlalo 3 Ithekhnoloji 2 Isayensi YekuphatsaTemnotfo 2 Tekuphila 2 Buciko ekuticambela 2 SAMBA 27,5 Tikolo letifuna kutiifundzisela Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta tingakwenta loko nangabe titawenta tinhlelo tesikhatsi lesengetiwe kuleso sema-awa lange-27.5 lemisiwe 1.4.4 EmaBanga 10-12 (a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO KWABIWA KWESIKHATSI NGELIVIKI (EMA-AWA) Lulwimi Lwasekhaya 4.5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4.5 Tibalo 4.5 Tekuphila 2 Linanincane lanobe ngutiphi tifundvo letintsatfu 12 3x4 ema-awa latikhetsile Ecenjini B Sichibiyelo B, Emathebula B1-B8 emculwini wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, lokutawuya ngekwetimiso letibekwe endzimeni 28 yalomculu wenchubomgomo loshiwo ngenhla SAMBA 27,5 Sikhatsi lesibekelwe liviki ngalinye simiselwe kutsi sisetjentiselwe kuphela ngekwelinanincane kuleto tifundvo letibalwe ku-NCS njengobe kushiwo lapha ngenhla, empeleni akukafaneli kutsi sisetjentiselwe kufundzisa nobe ngutiphi tifundvo letengetiwe kuloluhla lwelinanincane letifundvo. Nangabe kwenteka kutsi umfundzi afise kwenta tifundvo letengetiwe, kumele kwengetwe sikhatsi sekwenta leto tifundvo. CAPS 7
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 SIGABA 2: KWETFULWA KWELULWIMI SIGABA SABOKHEWANE LULWIMI LWASEKHAYA LIBANGA R- 3 SINGENISO SINGENISO Esigabeni saboKhewane, emakhono eluLwimi Lwasekhaya kuKharikhulamu ahlukaniswe ngalendlela: Kulalela nekukhuluma Kucabanga nekunoma kanye neTakhi nekusetjentiswa kweLulwimi Kufundza nemisindvo lokuhlanganiswe nawo onkhe emakhono lamane elulwimi (kulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala) Kubhala nendlela yekubhala ngesandla Lokucuketfwe (lwati, imicondvo kanye nemakhono) eSitatimendeni seKharikhulamu saVelonkhe kuhlelwe ngemathemu eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola, kusetjentiswa letihloko letilandzelako. LeSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola sitawunika bothishela loku lokulandzelako: • singeniso lesicuketse imihlahlandlela yendlela yekusebentisa umculu weSigaba Sabokhewane • lokucuketfwe, imicondvo yemagama nemakhono latawufundziswa ethemini ngayinye. • imihlahlandlela yekwabiwa kwesikhatsi. • tidzingo temisebenti yeLuhlolo Loluhlelekile kanye netiphakamiso teLuhlolo Lolungakahleleki. • luhla lwetinsita letiphakanyisiwe teLibanga ngalinye. 2.1 Indlela lehlanganisako Luhlelo lwelulwimi luhlanganiswe nato tonkhe tifundvo. Lulwimi lusetjentiswa kuyo yonkhe iKharikhulamu emsebentini wetemlomo, wekufundza nekubhala. Linyenti lemakhono eLulwimi lweKulalela neKukhuluma atawutfutfukiswa etifundvweni letifana neTibalo, Emakhono Ekuphila, letakhiwe tifundvo letinyenti letifana neBuciko Bekuticambela kanye neLwatinchanti lolufaka ekhatsi Temphilo, Isayensi yeTemvelo, iThekhinoloji kanye neSayensi yeteNhlalo. Tingcikitsi netihloko tingakhetfwa kuletifundvo kute kuniketwe timongcondvo tekufundzisa emakhono elulwimi. 2.3 Kwabiwa kwesikhatsi Lokwabiwa kwesikhatsi lokulandzelako kwetilwimi kutawucala kusebenta ngemnyaka we -2012. Esigabeni saboKhewane sikhatsi sitawulawulwa kuhleleka kwesimongcondvo selulwimi lwesikolo. Tikolo tingakhetsa kunika Lulwimi Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kuye ngekwetidzingo tebafundzi. Linanincane lesikhatsi seLulwimi Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala lwekwengeta likhonjiswe ngekufakwa kubakaki kulelithebula lelingentasi: 8 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LULWIMI LWASEKHAYA LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA Libanga R 10 ema-awa Libanga 1 8(7) ema-awa 3(2) ema-awa Libanga 2 8 (7)ema-awa 3(2) ema-awa Libanga 3 8 (7)ema-awa 4(3)ema-awa Litiko Letemfundvo alitsatsi sincumo sekwehlukanisa linanincane lesikhatsi etincenyeni letehlukene, nanobe nje kunetiphakamiso letilandzelako letentiwe teLibanga ngalinye. LIBANGA 1 LULWIMI LWASEKHAYA Sikhatsi sonkhe ngeliviki Kulalela nekukhuluma 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 45 emaminithi Kufundza nemisindvo Imisindvo: 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -5 (1 li-awa 3 ema-awa 30 emaminithi 15 emaminithi) Kufundza ngekuhlanganyela: 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 (45 emaminithi) Kufundza ngemacembu: 30 emaminithi ngelilanga (emacembu la -2, emaminithi la -15 licembu ngalinye) emalanga la -5 (2 ema-awa 30 emaminithi) Kubhala ngesandla 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -4 1 li-awa Kubhala 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 45 emaminithi Samba ngeliviki 7 ema-awa LIBANGA 2 LULWIMI LWASEKHAYA Sikhatsi sonkhe ngeliviki Kulalela nekukhuluma 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 45 emaminithi Kufundza nemisindvo Imisindvo: 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -5 (1 li-awa 4 ema-awa 30 emaminithi 15 emaminithi) Kufundza ngekuhlanganyela: 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 (45 emaminithi) Kufundza ngemacembu: 30 emaminithi ngelilanga (emacembu lamabili emaminithi la -15 licembu ngalinye) emalanga lasihlanu (2 ema-awa 30 emaminithi) Kubhala ngesandla 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 45 emaminithi Kubhala 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -4 1 li-awa Samba ngeliviki 7 ema-awa CAPS 9
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 LULWIMI LWASEKHAYA Sikhatsi sonkhe ngeliviki Kulalela nekukhuluma 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 45 emaminithi Kufundza nemisindvo Imisindvo: 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 (45 3 ema-awa 30 emaminithi emaminithi) Kufundza ngekuhlanganyela 20 emaminithi ngelilanga emalanga la -3 (1 li-awa) Kufundza ngemacembu 30 emaminithi ngelilanga (emacembu lamabili emaminithi la -15, lilanga ngalinye) emalanga la -5 (2 ema-awa 30 emaminithi) Kubhala ngesandla 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 45 emaminithi Kubhala 20 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 1 li-awa Samba ngeliviki 7 ema-awa Litiko Letemfundvo alitsatsi sincumo sekwehlukaniswa linanikhulu lesikhatsi etincenyeni letehlukene, nanobe nje kunetiphakamiso letilandzelako letentiwe teLibanga ngalinye. LIBANGA 1 LULWIMI LWASEKHAYA Sikhatsi sonkhe ngeliviki Kulalela nekukhuluma 15 emaminithi ngelilanga, emalanga lamane 1 li-awa Kufundza nemisindvo Imisindvo: 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -5 (1 li-awa 5 ema-awa 15 emaminithi) Kufundza ngekuhlanganyela/kubhala ngekuhlanganyela: 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -5 (1 li-awa 15 emaminithi) Kufundza ngemacembu: 30 emaminithi ngelilanga (emacembu la -2, 15 emaminithi licembu ngalinye) emalanga la -5 (2 ema- awa 30 emaminithi) Kubhala ngesandla 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -4 1 li-awa Kubhala 20 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 1 li-awa Samba ngeliviki 8 ema-awa LIBANGA 2 LULWIMI LWASEKHAYA Sikhatsi sonkhe ngeliviki Kulalela nekukhuluma 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -4 1 li-awa Kufundza nemisindvo Imisindvo: 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -5 (1 li-awa 5 ema-awa 15 emaminithi) Kufundza ngekuhlanganyela/kubhala ngekuhlanganyela: 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -5 (1 li-awa 15 emaminithi) Kufundza ngemacembu: 30 emaminithi ngelilanga (emacembu la -2, 15 emaminithi licembu ngalinye) emalanga la -5 (2 ema- awa 30 emaminithi) Kubhala ngesandla 15 emaminithi ngelilanga emalanga la -4 1 li-awa Kubhala 20 emaminithi ngelilanga emalanga la -3 1 li-awa Samba ngeliviki 8 ema-awa 10 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 LULWIMI LWASEKHAYA Sikhatsi sonkhe ngeliviki Kulalela nekukhuluma 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -4 1 li-awa Kufundza nemisindvo Imisindvo: 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -5 (1 li-awa 5 ema-awa 15 emaminithi) Kufundza ngekuhlanganyela/kubhala ngekuhlanganyela: 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -5 (1 li-awa 15 emaminithi) Kufundza ngemacembu: 30 emaminithi ngelilanga (emacembu la -2, 15 emaminithi licembu ngalinye) emalanga la -5 (2 ema- awa 30 emaminithi) Kubhala ngesandla 15 emaminithi ngelilanga, emalanga la -4 1 li-awa Kubhala 20 emaminithi ngelilanga, emalanga la -3 1 li-awa Samba ngeliviki 8 ema-awa 2.4 Kuhlola Umculu weSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola usinika tidzingo temsebenti weLuhlolo Lokuhlelekile ngakunye: LIBANGA SIFUNDVO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4 TOTAL 1 Lulwimi lwasekhaya 1 2 2 2 7 2 Lulwimi lwasekhaya 1 2 2 2 7 3 Lulwimi lwasekhaya 1 3 3 2 9 Ethemini ye -1 kunemsebenti munye weLuhlolo Loluhlelekile (lowakhiwe ngetincenye letinyenti letiphatselene netinhlangotsi letehlukene teLulwimi) emaBangeni 1- 3. Ebangeni 1 tikolo tiyakhutsatwa kutsi tibhalise luhlolonchanti ethemini yekucala yemnyaka. Kwengeta kuloku, kwentiwe tiphakamiso letiphatselene nehlolo lolukungakahleleki lolukutawuhambisana nekufundza nekufundzisa kwemalanga onkhe lokungeke kurekhodwe ngalokuhlelekile. 2.5 Kulalela nekukhuluma Bafundzi bahlala batfutfukisa likhono labo lekulalela nekukhuluma hhayi kuphela encenyeni ngayinye yeLulwimi kepha balitfutfukisa nakuletinye tifundvo. Njengobe kulalela nekukhuluma kumcoka ekufundzeni, kubalulekile kutsi lamakhono asheshe atfutfukiswe kahle emphilweni yekufundza kwemntfwana. Ngaloko-ke kunesikhatsi lesibekiwe eSigabeni Sabokhewane lesicondzene nekutfutfikisa lamakhono lamabili lamcoka. Sikhatsi lesabiwe seKulalela nekukhuluma sinika (1) sikhatsi lesisetjentiswe ekucaleni kwelilanga kanye (2) nemisebenti legcile ekulaleleni nasekukhulumeni. a. Temlomo ekucaleni kwelilanga Njalo ekuseni kumele kucalwe ngemsebenti wetemlomo lomfisha lowentiwa nebafundzi bonkhe beliklasi. Sebentisa lesikhatsi: • Kukhuluma ngalokuphatselene nelilanga, lusuku, lishadi lesimo selitulu, bafundzi labagubha lilanga labo lekutalwa, naletinye tigameko letibalulekile talelolanga • Kuhlola bafundzi labakhona nalabangekho ngalelolanga CAPS 11
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 • Kulalela bafundzi labambalwa bacoca tindzaba tabo, ‘bakhombisa babuye bacoce ngesitfombe nobe intfo letsite, bacoce ngedayari, temidlalo, emakhonsathi, tehlakalo letenteka ngesikhatsi lesitsite kanye netindzaba leticocwako. Yetama kulalela indzaba yemfundzi ngamunye lokungenani kanye emavikini lamabili. b. Imisebenti lekugcilwe kuyo Emakhono ekulalela nekukhuluma kumele anikwe sikhatsi lesanele kuso sonkhe Sigaba Sabokhewane. Sikhatsi lesabelwe Temlomo sifaka ekhatsi imisebenti yekulalela nekukhuluma lehlose emakhono latsite latakwentiwa lokungenani kabili ngeliviki. Umculu weSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola unika (1) emakhono ekulalela nekukhuluma lenteka emalanga onkhe/emaviki onkhe kanye (2) neluhla lwalamanye emakhono ekulalela nekukhuluma labalulekile. Lokuhlukanisa kusita bothishela kutsi bakwati kuhlela indlela lebafundzisa ngayo kute tifundvo tekulalela nekukhuluma tigcile ekutfutfukiseni emakhono latsite, lamabili kuya kulamatsatfu ngesikhatsi sinye. Lemisebenti lekugcilwe kuyo kumele ihlanganiswe nesifundvo seMdlalo lesiyincenye yesifundvo seBuciko bekuticambela lesingena ngaphasi kwesifundvo seMakhono Ekuphila. 2.6 Sikhatsi sekugcila ekufundzeni nasekubhaleni Emabangeni 1 - 3, Kufundza neKubhala kwenteka ngeSikhatsi Lesigcile eKufundzeni naseKubhaleni. Kulapha bafundzi batawufundziswa khona kuba bafundzi labafundza nalababhala kahle kusetjentiswa tifundvo letigcile kulamakhono. Onkhe emalanga akubekelwe eceleni sikhatsi lesibukene netifundvo lekugcilwe kuto, letifaka ekhatsi kufundza (kufundza ngekuhlanganyela, kufundza ngemacembu basitwa nguthishela, kufundza ngababili nekufundza ngekutimela, imisindvo) kanye nekubhala (kubhala ngekuhlanganyela, kubhala ngemacembu nekubhala ngekutimela, luhlelo lwelulwimi kanye nemisebenti yesipelingi). Ngalesikhatsi, thishela utawenta sifundvo sekufundza ngemacembu abasita abe asebenta ngemacembu lamabili, ngalesikhatsi labanye bafundzi benta imisebenti yesifundvo sekuvisisa lesibhalwako, imisindvo, sipelingi, luhlelo lwelulwimi kanye nemisebenti yekubhala. Kufundza ngababili/ kufundza ngekutimela nako kungenteka ngesikhatsi sinye. Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola seSigaba Sabokhewane sihlukanisa tidzingo teKufundza ngalendlela: • Kufundza ngekuhlanganyela (lokufaka ekhatsi kubhala ngekuhlanganyela) • Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela • Kufundza ngababili/ kufundza ngekutimela • Imisindvo (lokufaka ekhatsi kucaphelisisa imisindvo) Kufundza ngekuhlanganyela Kufundza ngekuhlanganyela (na/nobe Kubhala ngekuhlanganyela) kuvame kwenteka ngemaminithi ekucala la-15 eSikhatsi Lesigcile eKufundzeni naseKubhaleni. Thishela usebenta nabo bonkhe bafundzi beliklasi. Kufundza ngekuhlanganyela kutawenteka emalanga lamabili kuya kulamane ngeliviki kusetjentiswa itheksthi lekhuliselwe kutsi ibonwe ngibo bonkhe bafundzi beliklasi lefana netincwadzi letinkhulu, emaphosta netitfombe nobe ematheksthi langemaciniso nalawo langasiwo emaciniso emfundzi ngamunye. Nanobe kutawusetjentiswa itheksthi yinye ngeliviki, ematheksthi lakhetsiwe eLibanga ngalinye atawukhula ngebudze nangelizinga lebulukhuni emnyakeni wonkhe nakumabanga onkhe. Bafundzi batawufundziswa tinhlobo letehlukene tetindzaba, tinkondlo, imilolotelo nemidlalo kanye nemibhalo leletsa lwati nemibhalomidvwebo. 12 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Leso naleso sikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela sitakuba nekufundza lokugcile kuloku lokulandzelako: lwati lwemibhalo, timphawu tetheksthi, imisindvo, emaphethini elulwimi, emasu ekubona emagama kanye nesifundvo sekuvisisa emazingeni lahlukene. (sib. lokusebaleni, kuhlela kabusha, lokucatjangwako, kuhlola nemibuto lencomako). Sigaba sekucala sigcile ekutijabuliseni nasekuboneni ithektshi ‘kwekucala’ lapho bafundzi banika luvo lwabo mayelana netheksthi. Esigabeni lesilandzelako kusetjentiswa yona letheksthi lesetjentiswe ekucaleni bese kugcilwa kakhulu ekufundzeni itheksthi nathishela, kusetjentiswe tingcoco letentiwako lokungito letitfutfukisa silulumagama, sifundvo sekuvisisa, emakhono ekuhlahlela emagama kanye nesakhiwo setheksthi (sib. luhlelo lwelulwimi, timphawu tekufundza nekubhala, njll). Esigabeni sesitsatfu, nalokungaba lilanga lesine, bafundzi batifundzela itheksthi ngekwabo, bente nemisebenti yetemlomo, yekwenta kanye nemisebenti lebhalwako lephatselene netheksthi. Kungenteka lamanye ematheksthi asetjentiswe ngetulu kwelilanga linye nobe lamabili, kakhulukati eBangeni 2 naseBangeni 3. Kubhala ngekuhlanganyela Lapho kungenteka khona, kubalulekile kutsi itheksthi yekufundza ngekuhlanganyela ichumane nekubhala ngekuhlanganyela, lapho thishela atawukhombisa bafundzi kutsi itheksthi ibhalwa njani. Bafundzi babamba lichaza ekwakheni itheksthi, ngalesikhatsi thishela adlala indzima yekuba ngumholi nembhali. Itheksthi yekufundza ngekuhlanganyela ingasetjentiswa kute kutfolakale tibonelo temaphethini elulwimi, kukhetfwa kwesipelingi nobe letinye timphawu tetheksthi letitawusita ekwenteni emalungiselelo ematheksthi lamasha. Lokubakhombisa kutsi kubhalwa njani kutawusita ekubalungiseleleni kutsi bakwati kutibhalela yabo imisebenti. Kufundza nekubhala ngekuhlanganyela kumele kwentiwe emabangeni 1- 3. Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela Leli lisu lekufundzisa kufundza ngemacembu ngekwelikhono labo lapho emalunga elicembu afundza itheksthi lefanako asitwa nguthishela. Lendlela yekufundza kumele yentiwe emalanga onkhe. Kufundza basitwa nguthishela kufaka ekhatsi thishela kanye nelicembu lebafundzi labasemkhatsini we- 6 ne-10. Thishela uhlela lesifundvo afake ekhatsi emasu ekubuka emagama nabafundza, lendlela batawufundza kuyisebentisa nabahlangana netinkinga etheksthini. ‘Kucocisana ngetheksthi’ emkhatsini wathishela nemfundzi nobe kucocisana kwebafundzi bona ngekwabo kubalulekile kulendlela. Ngesikhatsi kulandzelwa lendlela, bafundzi labenta umsebenti wabo ngekutimela, kufanele bangamphazamisi thishela. Sikhatsi selicembu ngalinye kumele sibe semkhatsini we-10 ne 15 wemaminithi, lapho emacembu lamabili afundza nathishela onkhe emalanga (lokungenani ihhafu yeli-awa ngelilanga sikhatsi sesisonkhe). Kwakha emacembu ngekwemakhono Ematheksthi akhetfwa ngekwelizinga lekufundza kwelicembu. Indlela lelula yekutfola lizinga lekufundza lebakulo bafundzi nekubahlukanisa ngemacembu, kubacaphela bafundzi ngalesikhatsi bafundza itheksthi. Nalu luhla lwetintfo longatibona, letitakusita ekuhlukaniseni bafundzi ngemacembu ngesikhatsi bafundza ngemacembu basitwa nguthishela. • Itheksthi kumele ifundzeke lula kepha ibe inika umfundzi tinkinga letincane lokungaba tinkinga tekuvisisa nobe tekuhlahlela emagama). Umfundzi kumele akhone kubona nekuhlahlela ngalokusheshisako 90% - 95% wemagama. Kumele bonkhe bacedze kufundza ngeliminithi linye. • Batawufundza ngekushelela babe baphimisa kahle emagama • Batawuba nenshisekelo yekufundza itheksthi • Abanawusebentisa umunwe kukhomba emagama ngalesikhatsi bafundza CAPS 13
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 • Batawufundza bubindze Tinyatselo letitawulandzelwa nakufundziswa sifundvo sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela. I. Khetsa itheksthi lefanele: Tincwadzi tekufundza letihlelwe ngetigaba titawusetjentiswa esikhatsini lesinyenti, ngesikhatsi bafundza ngemacembu. Itheksthi kumele ibe sezingeni leliphasi kunaleyo letawusetjentiswa esifundvweni sekufundza ngekuhlanganyela. Kumele ufundze itheksthi kucala bese ubhala timphawu tesakhiwo, silulumagama nobe inshokutsi yemagama langaba yinkinga kubafundzi. Loku kunganika thishela sifundvo langagcila kuso. II. Singeniso: Yetfula luhlobo lwencwadzi nobe sahluko sangaleso sikhatsi ubuye ungenise sihloko. Sita bafundzi kutsi bakwati kuchumanisa sihloko kanye nalabakufundze emphilweni yabo. Lenkhulumo kumele igcile kuloko lokutawufundvwa kute bafundzi bafundze ngekuphumelela (emaminithi lama -2 kuya ku lama -3) III. Kukhuluma ngesitfombe nobe kuphenya incwadzi: Nangabe usebenta nebafundzi labancane kumele ukhulume kafisha ngetitfombe letisencwadzini nobe sahluko, ube ukhombisa imininingwane lebalulekile ubuye ubute imibuto ngaloko lokutawube kwenteka etheksthini. Nangabe usebenta nebafundzi labadzala, bafundzise kuvula emakhasi babuke itheksthi, babukisise imibhalotihumusho, tihloko tesahluko kanye naletinye timphawu letisetheksthini letinjengalokucuketfwene/nobe tihlokwana letingekhatsi etheksthini. Nangabe kunemagama lamasha nobe lalukhuni, thishela kumele awangenise ngalesikhatsi bacoca ngetheksthi ngembi kwekutsi umfundzi atifundzele yena ngekwakhe letheksthi. Loku kumele kutsatse emaminithi lama -2 kuya ku lama -3. IV. Kufundza kwekucala: Umfundzi ngamunye ufundza itheksthi. Bafundzi labasacala kufundza bangafundza itheksthi ngekuphimisela nobe ‘ngekuhleba’, ngalesikhatsi bafundzi labakwatiko kufundza bafundza bubindze, balindze thishela aze abacele kutsi bafundze ngekuphimisela. Thishela utawubuka indlela bafundzi lebatiphatsa ngayo nabafundza bese ukhetsa sifundvo lesengetiwe latawugcila kuso nakafundzisa lesiphatselene naloko lakubonile ngesikhatsi bafundzi bafundza. Thishela uya kumfundzi ngamunye alalele umfundzi afundza incenye lencane yembhalo ngekuphimisela. Thishela utabakhutsata bafundzi ngekutsi ababute imibuto lelandzelako: • Ngabe ulindzele kutsi utawufundza ngani kulencwadzi? • Ngabe loko kukunika umcondvo lovakalako yini? • Wente kahle! Ukhonile kulungisa emaphutsa akho. Loko kunika umcondvo lovakalako. • Ngabe yini letawuvakala kahle kulomusho? • Buka lemidvwebo • Kungaba ngiko kodvwa phindza ubuke luhlavu lolusekucaleni. V. Ingcoco: Nangabe bafundzi babute imibuto ngesikhatsi sekucoca ngesitfombe, buyela emuva kulemibuto nicoce ngetimphendvulo. Letingcoco tingafaka ekhatsi imisindvo, sifundvo sekuvisisa nobe incenye yelulwimi. Cocani 14 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 ngetheksthi ube ukhumbula kutsi imibuto lehlukene kumele ihlanganiswe nengcoco kute kutfutfukiswe kuvisisa kwabo. VI. Kufundza kwesibili nekufundza lokulandzelako: Emva kwemalanga bafundzi bayawuphindze bafundze itheksthi ngababili nobe ngamunye. Lokubalulekile lapha, kutfutfukisa kufundza ngekushelela kanye nekunika bafundzi ematfuba ekutfutfukisa silulumagama, luhlelo lwelulwimi nekuvisisa kahle itheksthi. Gucugucula indlela lokwentiwa ngayo loku (sib. kufundza indzawo yebalingisi nobe kunikana ematfuba ekufundza likhasi linye nobe sicephu). Bafundzi lesebakwati kufundza ngalesikhatsi bangakhetsa sicephu lesitsite basebente ngaso. Kufundza ngababili nekufundza ngekutimela Kufundza ngababili nobe kufundza ngekutimela kunika bafundzi litfuba lekutilungiselela kufundza kuphindze kukhutsate kufundzela kutitfokotisa. Bafundzi bangaphindza bafundze tincwadzi tekufundza nobe temacembu letifundvwa endlini yabo yekufundzela encenye bafundzi bangafundza tincwadzi letilula ‘letijabulisako’ nobe letengetiwe. Itheksthi kumele ibe sezingeni leliphasi kunaleyo lesetjentiswa ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela nangesikhatsi sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela. Kufundza ngababili kungenteka nobe ngasiphi sikhatsi nobe kuyiphi indzawo, njengemsebenti wekufundza eklasini. Bafundzi bangahlala ngababili bafundze ngekuhlanganyela ngekhatsi eklasini nobe ngaphandle kwendlu yekufundzela nobe banikane ematfuba ekufundza nobe bafundzi lababili lasebacedze umsebenti wabo bangafundza ngekuhlanganyela ngesikhatsi labanye bafundzi benta lomunye umsebenti. Uma bafundzi batifundzela tincwadzi babuye batfutfukise likhono lekufundza ngekushelela, ingce nje uma tincwadzi lebatifundzako tilula ngendlela yekutsi abaludzingi lusito ngesikhatsi bafundza. Tincwadzi letimfisha, letilula, letinetheksthi lecombeleka lula kanye netitfombe letinemibala lehlukene tibalulekile kakhulu. Labanye bothishela bayatsandza kunika bafundzi umsebenti wekufundza ngekutimela kutsi bayowenta emakhaya. Lomsebenti wekufundza ekhaya kumele ucukatse kufundza lokuphindvwako kwencwadzi yelicembu nobe tincwadzi letilula ‘letijabulisako’. Lendlela yekufundza leyengetiwe leyentiwa emalanga onkhe idlala indzima lebalulekile ekusiteni bafundzi kutsi bakwati kufundza. Tincenye letisihlanu tekufundzisa kufundza . Linyenti labochwepheshe betekufundza liyavuma kutsi kunetincenye letisihlanu letibalulekile tekufundzisa kufundza: • Likhono lekucaphelisisa imisindvo • Kubona emagama (emagama lavamile nemisindvo) • Kuvisisa • Silulumagama • Kufundza ngekushelela Leyo naleyo ncenye kudzingeka kutsi ifundziswe kahle futsi batetayete ngayo emalanga onkhe. Kucaphelisisa imisindvo Kucaphelisisa imisindvo kusho kwati kutsi inkhulumo icuketse imisindvo lelandzelanako kanye nekukwati kucaphela CAPS 15
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 umsindvo ngamunye nendlela imisindvo leyakha ngayo emagama kanye nendlela emagama lakha ngayo imisho. Kutfutfukisa lokucaphelisisa imisindvo kumele kucale ekucaleni kweLibanga 1. Tindlela tekufundzisa kucaphela imisindvo kungaba: • Imisebenti lephatselene nemvumelwano letfolakala emilolotelweni • Imisebenti lephatselene nemalunga eligama (sib. kushaya tandla nawubita ligama lakho No-mu-sa) • Imisebenti lephatselene nemisindvo: imf/e/n/e, i/mv/u. • Imisebenti lenemisindvo lephimiseka ngekuhlukana ibe yenta umsindvo munye: imbuti • Imisebenti lenemisindvo lengema endzaweni yaleminye imisindvo: sula-fula, khula-thula • Imisebenti lehlukanisako Imisebenti lelusito lengatfutfukisa likhono lekulalela ifaka ekhatsi imidlalo yekulalela, imilolotelo, imidlalo lesamlolotelo, imidlalo lesebentisa sifanamsindvo (emagama lacala ngemsindvo lofanako). Imisindvo Imisindvo isho imisindvo letfolakala emagameni kanye netimphawu (tinhlavu tema-alfabhethi) letimele imisindvo. Imisindvo itinsita letimcoka ekufundzeni nasekubhaleni. Kunetinhlelo letehlukene temisindvo letikhona. Tikolo kumele tikhetse luhlelo lolutakuba lusito kute tikhone kufundzisa imisindvo ngendlela lehlelekile. Tikolo kumele tilulandzele ngekwetsembeka loluhlelo lwemisindvo letilukhetsile. Lokulandzelana lokuphakanyisiwe kwekwetfulwa kwemisindvo emculwini weSitatimende Senchubomgomo yeKharikhulamu Nekuhlola kwentiwe kwaba ngumhlahlandlela. Nanobe kunjalo loluhlelo lolwentiwe lekwetfulwa kwemisindvo kumele lwentiwe ngendlela lolubekwe ngayo emculwini weSitatimende Senchubomgomo yeKharikhulamu Nekuhlola. Kufundziswa kwemisindvo kanye nendlela yekubhala ngesandla kumele kuchunyaniswe njengobe kufundziswa kwemsindvo weluhlavu kanye nendlela yekubhalwa kwalo kuyahambisana. Nangabe ufundzisa bafundzi beLibanga 1 kumele ugcizelele kwakhekha kwemisindvo (sib. lomunye angakhetsa kucala ngekufundzisa umsindvo ‘’l’ angakafundzisi umsindvo ‘’b” nobe “h”). Umculu weSitatimende Senchubomgomo yeKharikhulamu Nekuhlola uhlele kwetfulwa kwemisindvo ngendlela yekutsi kufundziswe imisindvo lemisha lemibili ngeliviki. Yonkhe imisindvo leluhlavulunye kumele ibe ifundziswe yaphelela nakuphela ithemu yesibili. Bafundzi abakhe emagama babuye bawahlahlele. Ebangeni 2 bayachubeka nekufundza imisindvo lehamba ngetinhlavu letimbili kuya kuletintsatfu bese kutsi eBangeni 3 bachubeke nemisindvo lehamba ngetinhlavu letintsatfu kuya kuletine. Kufundziswa kwemisindvo akusiwo umsebenti lotimele kepha kumele uhlanganiswe neluhlelo lwekufundza ngekuhlanganyela. Sipelingi siyahambisana nemisindvo kantsi futsi luhlelo lwesipelingi luya ngemisindvo lefundzisiwe ngaleloviki. Kufundziswa kwesipelingi kutakuba nguloko Lokungakahleleki eBangeni 1 na 2. Ebangeni 3 luhlelo lwesipelingi lutawuba ngulolo loluhlelekile, lolutawufaka ekhatsi luhlolo lwesipelingi lolungakahleleki kanye nesibitelo. Nobe kunjalo, sipelingi lesifanele kumele sivele emsebentini webafundzi lobhaliwe, singaveli kuphela kusibitelo kanye naseluhlolweni lwesipelingi. 16 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Kubona emagama Emagama lavela kanyenti embhalweni angafundvwa ngalendlela: Sebentisa sifundvo sekufundza ngekuhlanganyela nesifundvo sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela kukhombisa indlela yeminwe lesihlanu, lapho umunwe munye umele indlela umfundzi langayisebentisa kufundza emagama langawati nenshokutsi yawo: • Sitfupha: Shiya ligama longalati uchubeke ufundze uyofika ekugcineni kwemusho • Umunwe wekucala: Buka sitfombe • Umunwe wesibili: Buka ligama ucaphele kutsi ngabe tincenye teligama uyatati yini • Umunwe wesitsatfu: Phimisa ligama • Umunwe wesine: Cela lusito loluphatselene nekufundvwa kweligama nenshokutsi yalo Cala kufundzisa bafundzi lendlela kute bakwati kuyisebentisa nabahlangana nemagama labangawati. Kuvisisa: Ngesikhatsi setifundvo tekufundza thishela unematfuba lamanyenti ekubandzakanya bafundzi emazingeni laphakeme ekucabanga nekubuta imibuto. Nati tindlela letimbalwa tekucala imibuto, letitawuba lusito ekutfutfukiseni emazinga laphasi kanye nalaphakeme emakhono ekuvisisa. Kuvisisa lokucondzile • Tfola…. (tfola umlingisi lomcoka endzabeni.) • Khomba… (Khomba imoto lebeyishayelwa sigebengu) • Fundza/ caphuna umugca lo… (sib. Fundza umugca lositjela kutsi gogo bekangakajabuli) • Chaza… (sib. chaza lichawe lalendzaba) • Tfola… (sib. tfola ligama lalencwadzi lebekayifundza) • Khomba… (sib. ngikhombe incenye yalendzaba loyitsandzako • Funa… (sib. funa indzawo lapho umndeni bewuya khona endzabeni.) • Shano… (sib. shano ligama lalenja lencane lemnyama lebalekile) Kuhlela lwati • Catsanisa…. (sib. catsanisa labodzadze lababili. Behluke ngani?) • Bhala luhla…. (sib. bhala luhla lwetindzawo letivakashelwe ngumkhulu.) • Tfola umehluko… (sib. tfola umehluko wendlu lebahlala kuyo nyalo naleyo lebatfutse kuyo.) • Yehlukanisa…. (sib. yehlukanisa tilwane letehlukene tibe ngemacembu lamabili.) CAPS 17
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 • Hlela ngetigaba… (sib. hlela letilwane letisendzabeni ngetigaba tato.) • Finyeta lendzaba… (sib. finyeta lendzaba ibe misho lemine.) • Kuhluke ngani kuloku… (sib. lichawe nesigebengu kuhluke ngani?) Kucabanga ngalokungahle kwenteke • Tentise… (sib. tente lichawe. Wena bewutawenta njani?) • Asicabange… (sib. kube umgcinitilwane washiya umnyango uvulekile. Bekutawentekani?) • Ngabe yini umphumela … (sib. ngabe yini umphumela waleso sincumo?) • Bekutakwentekani kube…. (sib. bekutawentekani kube babe wakhe bekavakashele malume?) • Uyini umphumela…. (sib. ube yini umphumela wetento takhe?) Kuhlola • Ngabe bekufanele yini…… (sib. bekufanele yini kutsi gogo amcocele lendzaba?) • Ngewakho umbono….. (sib. ngewakho umbono ngabe indlela latiphatse ngayo umfana beyikahle?) • Uyavuma yini……(sib. uyavuma yini kutsi kushiya likhaya bekusincumo lesikahle?) • Bewutakwenta yini loko…….(sib. bewutakwenta yini loko lakwentile kube bekuphetse wena?) • Kuhle/kulungile na……. (sib. ngabe kulungile yini kutsi malume amcoshe endlini ngobe atjontje sinkhwa?) • Yini lechaza kahle….. (sib. yini lechaza kahle umlingisi losemcoka endzabeni?) Kuncoma • Ucabangani uma… (sib. ucabanga kutsi bekutawentekani uma libhubesi livula umlomo walo?) • Ngabe leligama/ umusho uchaza kahle… (sib. ngabe leligama liligama lelikahle lelichaza sigebengu?) • Ngabe ukhona lomatiko lofana… (sib. ngabe ukhona lomatiko lotiphatsa ngalendlela?) • Kungani umtsandze/ ungamtsandzi… (sib. kungani ungamtsandzi malume wakhe?) Sebenta ngemakhono ekuhlakanipha kwabo kufundzisa bafundzi kutihlola ngekwabo ekuboneni emagama nasekufundzeni ngekuvisisa. Bafundzi kumele bafundziswe kubuta: ‘Ngabe kuvakala kahle?’ ‘Ngabe kubukeka kahle futsi kunemcondvo lovakalako?’ Khombisa lendlela yekubuta esifundvweni sekufundza ngekuhlanganyela bese uyakusebentisa esifundzeni sekufundza basitwa nguthishela. Kufundza lokushelelako Kufundza lokushelelako kufaka ekhatsi loku lokulandzelako: 18 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 • Kukwati kubona emagama lamanyenti ngekucophelela • Lizinga nobe sivinini sekufundza: kubona emagama ngekushesha nobe kuwafundza ngekushesha, ngaphandle kwetihibe. • Kufundza ngekushelela nekuphimisa kahle emagama. • Kuvisisa Emazinga ekufundza ngekushelela angatfutfukiswa ngekutsi kufundziswe emakhono ekufundza latsite laphatselene nekuhlahlela nekubona emagama, ngekutsi kukhetfwe ematheksthi lalula, ngekunika ematheksthi lamanyenti lajabulisako, ngekutsi kuphindze kufundvwe tincwadzi kanye nekwandzisa umtsamo wematheksthi lafundziwe. “Kufundza ngekuphimisela” lokwentiwa nguthishela Incenye yekugcina nalebalulekile yeluhlelo lwekufundza loluphelele, kufundza ngekuphimisela (sikhatsi setindzaba) lokwentiwa nguthishela. Loku kutfutfukisa emakhono lahlukene elulwimi (lokufaka ekhatsi emakhono ekufundza) latfolakala kusimongcondvo lesibalulekile yekukwati kufundza. Ngekusebentisa indlela yekufundza ngekuphimisela bothishela bangakwati kwakha lutsandvo lwekufundza nemdlandla wetindzaba letifundvwako. Lwati lolunyenti ngato tonkhe tinhlangotsi tekufundzisa kufundza lutfolakala ku: Department of Education’s handbook, Teaching Reading in the Early Grades. (2008). 2.7 Kubhala Bafundzi beLibanga 1 bacala kubhala basebentisa titfombe kodvwa uma sebakwati kubumba tinhlavu, sebangacala kutsatsela emagama, imibhalotihumusho nemisho, emva kwaloko bangadvweba titfombe talokushiwo imisho. Emkhatsini weLibanga 1 bafundzi kufanele bakwati kutibhalela imibhalotihumusho yetitfombe lebatidvwebele tona babuye bakhe lokungenani umusho munye. Sekela bafundzi ngekubanika ticalo temisho nobe luhlaka (sib. Mine ngifuna…) Nika umfundzi ngamunye incwadzi lencane yekubhalela (A5) lebatayisebentisa njengesichazamagama. Nika bafundzi indzinyana lekushiywe kuyo tikhala kute bafundzi bacedzele imisho ngekubhala ligama linye nemibuto lelula lenemphendvulo Yebo/Cha nobe ligama linye. Imisebenti yekubhala ngekuhlanganyela ikhombisa luhlelo lwekubhala kute bafundzi bavisise kutsi tinhlavu letehlukene tilakha kanjani ligama, emagama lahlukene awakha njani umusho, kubaluleka kwekushiya tikhala nekusebentisa timphawu tekubhala. Lemisebenti ibuye ikhombise kusetjentiswa kwetabito. Kubhala ngekuhlanganyela kwengeta silulumagama sebafundzi bese bayavisisa kutsi imisho inganotsiswa ngekusebentisa tiphawulo netandziso. Ngesikhatsi likhono lebafundzi lekutibhalela imisho liya ngekutfutfuka, ngenisa umcondvo wekubhalwa kwetindzima. Sitatimende Senchubomgomo yeKharikhulamu Nekuhlola sisebentisa indlela leluhlelo lolunetigaba ekubhaleni. Loluhlelo lufaka ekhatsi bafundzi benta luhlaka lwembhalo, kubhala, kuhlela bunjalo bembhalo kanye nekwetfula umbhalo kute ufundvwe ngulabanye. Bafundzi beSigaba Sabokhewane ngete bawubhala kabusha umsebenti wabo kunaloko bangahlela ngekudvweba umugca etikwemagama langadzingeki nekungeta itheksthi lapho kudzingeke khona. Kubhala ngesandla Sitatimende Senchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola sinika indlela lehlelekile yekufundzisa kubhala ngesandla, CAPS 19
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 ngesikhatsi lesifisha kumabanga lahlukene lesingaba ngemaminithi la-15 ngelilanga Luhlelo lwangembi kwekubhala Ngaphambi kwekucala kufundzisa kubhala ngesandla lokuhlelekile ebangeni 1, bafundzi kumele bente luhlelo lwekufundza kubhala kucala kute kutfutfuke lizinga labo lekubona tintfo letehlukene, kukhula kwemisipha lemincane nalemikhulu kanye nekusebentisana kweliso nesandla. Badzinga kufundziswa indlela lengiyo yekubamba ipenseli, kwakha tinhlavu, lapho ucala khona kubhala, isayizi, simo, nendlela yekuhambisa sandla. Ngekuhamba kwesikhatsi, sita bafundzi kubhala tinhlavu endzaweni lefanele nasemkhatsini wemigca ngendlela lefanele. Kuhlala ngendlela lefanele nawubhala nako kubalulekile. Bafundzi labasebencane bahlangabetana nebumatima uma batsatsela ebhodini njengobe emehlo abo adzinga sikhatsi sekubuka ebhodini babuye babuke ephepheni lelisembi kwabo kantsi kungenteka likhono labo lekubona nelekukhumbula labakubonile alikatfutfuki kahle. Kuyasita kunika bafundzi emakhadimisho lanetinhlavu letibhaliwe kute batsatsele kuwo nakwentiwa kubhala ngesandla. Kuntjintjela endleleni yekubhala ngekuhlanganisa Ekupheleni kweLibanga 1 bafundzi kumele babe sebakwati kubhala kahle tinhlavu letincane kanye nabofeleba. Bakwati kutsatsela kahle imisho ebhodini, nobe kumakhadimisho. Ebangeni le -2, sivinini sebafundzi sekubhala sikhula kakhulu, kantsi kukulo leLibanga lapho tikolo letinyenti ticala kufundzisa khona kubhala ngekuhlanganisa. Sikolo nobe sifundza siyatikhetsela kufundzisa kubhala ngekuhlanganisa. Bafundzi abafundziswe kubhala ngekuhlanganisa ngasekupheleni kweLibanga lesibili. Bafundzi labanyenti bacala kubhala ngekuhlanganisa ekupheleni kweLibanga 3. Tinsita Ebangeni le -1 bafundzi bacala ngekubhalela emaphepheni langenayo imigca basebentisa emakhilayoni emafutsa. Ngekuya kwesikhatsi babese babhalela encwadzini lenemigca le-17mm, esifundvweni lesihleliwe sesifundvo sekubhala ngesandla. Letinye tikolo tikhetsa kubhalela encwadzini leyijotha, lengenayo imigca, yonkhe imisebenti lebhalwako ngisho nasebangeni le-2. Ebangeni le-3 bafundzi bantjintjelwa ekusebentiseni tincwadzi tekubhalela letinemigca le-8,5mm. Sikhatsi longacala ngaso letingucuko siya ngelizinga lebafundzi kanye nangenchubomgomo yesikolo. Tihibe tekufundza Sikhatsi sekufundza Lulwimi kumele sinike ematfuba ekusekela bafundzi labanetihibe tekufundza, sitfutfukise lwati kubafundzi labenta kahle, siphindze sibanike imisebenti yekubahlola kanye nesikhatsi sekubhala. Imisebenti lebhaliwe kumele imakwe ibuye ibukwe nguthishela kute alandzelele umsebenti wemntfwana ngamunye, abone kutsi umfundzi ngamunye usebenta njani, atewukwati kutsatsa sinyatselo lesilandzelako nakachubeka nekufundza umfundzi. Fundzela bafundzi ngekuphimisela emalanga onkhe kute ucinisekise kukhula nekutfutfuka kwesilulumagama sabo. 2.8 Libanga R Kufundvwa kwelulwimi ebangeni R kugcile kakhulu ekuhlanganiseni naletinye tifundvo kanye nasekufundzeni 20 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 ngalokusamdlalo. Thishela kumele asebentele phambili ngaso sonkhe sikhatsi, abuye abe ngumchumanisi nakuvela tinkinga. Umchumanisi uyangenelela lapho bafundzi benta imisebenti lebukene nabo lefana nekudlala ngekukhululeka ekhoneni lekulingisa kanye nemisebenti leholwa nguthishela lefana nesikhatsi setindzaba. Tintfo letiphatselene nelulwimi, netekuhlalisana, temphefumulo kanye naletinye tinhlobo letitfutfukiswako, letinjengemisipha lemikhulu nalemincane letitivelela ngekwato ngesikhatsi kwentiwa imisebenti yemalanga onkhe kanye nekulandzela luhlelo lolubhaleke kahle lweLibanga R. Tonkhe letinhlelo tingaveta ematfuba lapho thishela kumele angenelele abe ngumchumanisi nakuvela tintfo letitsite ngalesikhatsi bafundza kute kutfutfuke kukwati kufundza nekubhala lokusacalisa. Luhlelo lwekufundza lwakadzeni lolusebentisa indlela yakudzala yekufundzisa, legcile eklasini kuphela nalesabambelele ‘esakhiweni sakadzeni’ kumele lugwenywe njengobe lunganiki ematfuba lamanyenti ekutsi umntfwana akwati kufundza nekubhala ngekwelikhono lakhe ebangeni R. Libanga R kumele lingafani neLibanga 1. Lelibanga R linetimphawu talo letehlukile letikhombisa kutsi bafundzi labanaleminyaka babakha njani budlelwane nemhlaba nekutsi balutfola njani lwati /nemakhono latabenta bakhone kwandzisa ematfuba labanikwe wona eminyakeni yekufundza lokuhlelekile. Gcila ekufundzeni lokungakahleleki nakuloko lokutentekelako emisebentini lehlukene leyentiwa emini ngesikhatsi sekufundza. Kumele wakhe luhlelo lwemalanga onkhe lolutawuvumela sikhatsi lesanele sekudlala ngekukhululeka sihlanganiswe nesikhatsi lapho thishela atatitfola asafundzisa umsebenti localwe bafundzi ngekuwutsandza nangekwemakhono abo. Lilanga lonkhe lekufundza kumele litsatfwe njengelitfuba lekutfutfukisa tonkhe tinhlangotsi tekufundza njengobe lomsebenti wonkhe ubukene nathishela, tikhatsi letihlelwe nguthishela lapho angenelela khona nemisebenti lebayenta basitwa nguye nobe ematfuba lavela kungakalindzeleki lapho thishela atitfola safundzisa bafundzi angakakuhleli loko. Tikhatsi letifana naleti tenteka kanyenti ngetikhatsi temisebenti yemalanga onkhe kanye nangetikhatsi tekudlala ngekukhululeka. Ngasehlangotsini lwekufundza nekubhala, tikhatsi letifikako tekufundzisa titawunika thishela litfuba lekubuta imibuto levulekile nobe kunika umfundzi leminye imibono kanye nekwenta umfundzi abe nelutsandvo lwekuchubekisela embili imfundvo yakhe. Kumele thishela ati kutsi kunini lapho afanele kungenelela khona eluhlelweni lwekufundza nekutsi kunini lapho kumele amele khashane khona, anike bafundzi litfuba lekutsi batitfolele bona ngekwabo sisombululo senkinga lebabukene nayo ngaleso sikhatsi. Emnyakeni weLibanga R , luhlelo lwetikhatsi tekufundza lubitwa ngekutsi luhlelo lwemalanga onkhe kantsi futsi lunetincenye letintsatfu letibalulekile letibitwa ngekutsi, imisebenti leholwa nguthishela, imisebenti yemalanga onkhe kanye nemisebenti lecalwe bafundzi nobe kudlala ngekukhululeka. Ematfuba ekukwati kufundza nekubhala laphatselene nemisebenti leholwa nguthishela anikwa ekuseni ngesikhatsi sekufundza lulwimi (sib. ingcikitsi/sihloko lekutawucocwa ngaso/sikhatsi selulwimi; tingcoco temalanga onkhe tesimo selitulu; sikhatsi sekucocwa kwetindzaba; sikhatsi sekucoca ubuye ukhombise lokutsite kanye nesikhatsi setindzaba). Kuye ngekutsi thishela ukhetsa kugcila kuphi (thishela kumele abe nembono locacile kutsi ufuna kutfutfukisa yiphi incenye yekufundza) imisebenti lephatselene nemakhono ekuticambela, kunyakatisa umtimba, umculo kanye nesikhatsi sekwenta samdlalo angagcila ekufundzeni nasekubhaleni lokutsite ikakhulukati emakhonweni ladzingeka esifundvweni sekufundza lokuhlelekile. Imisebenti leyenteka malanga onkhe ibanika ematfuba lamahle ekutfutfukisa emakhono lahlukene ekukwati kufundza nekubhala lokungakahlelwa (sib. esikhundleni sekutsi bafundzi beme emgceni, balindzele kuya endlini lencane, thishela angasebentisa lelitfuba kutfutfukisa kucaphelisiswa kwemisindvo. Bonkhe bafundzi labanemagama lacala ngemsindvo ‘S’ bangaya endlini lencane, nyalo-ke bafundzi labanemagama lacala nga ‘N’ njll). Lalabanye bafundzi bangadlala umdlalo wemagama nobe kugcizelelwe silulumagama. Sikhatsi sekudla nesikhatsi sekukhweta tintfo tekufundza nobe emathoyizi sibanika ematfuba ekufundza lafanako njengobe thishela atawukhutsata bafundzi kudlala imidlalo yemisindvo nemagama lajabulisako. CAPS 21
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Ngesikhatsi sekudlala ngekukhululeka thishela angatfutfukisa kufundza nekubhala ngetindlela letimbili. Indlela yekucala, kwakha indzawo yekudlala ngekukhululeka. Thishela unika indlela yekukhetsa lephatselene netinhlobo tematfuba ekufundza lafuna kuwatfutfukisa. Imidlalo ledlalwa ngaphandle ngekukhululeka, lenjengekugibela sakhiwo setingodvo, ingatfutfukisa likhono lekuphambanisa imikhono emgceni losemkhatsini wemtimba (ngulenye yetindlela letibalulekile temakhono emiva lefaka ekhatsi imisipha kute batfole emakhono ekufundza nekubhala) ibuye ikhutsate kubonwa kwetinhlavu/ emagama ngekutsi bafundzi banikwe litfuba lekufundza timphawu temgwaco. Imisebenti yekudlala ngekukhululeka leyenteka ngekhatsi eklasini kumele inike ematfuba ekukwati kufundza nekubhala ngendlela lefanako naleyo leyenteka ngaphandle ngesikhatsi sekudlala ngekukhululeka. Imidlalo letfutfukisa likhono lekukhumbula itfutfukisa likhono lekukhumbula lokuboniwe. Indlela yesibili yekutfutfukisa kufundza nekubhala ngesikhatsi sekudlala ngekukhululeka kulapho thishela angenelela ngenhloso letsite. Loku kungenteka ngalendlela (sib. kubutwa kwemibuto ledzinga kucabangisisa lokuyintfo letfutfukisa likhono labo lekucabanga kanye nekukhulisa silulumagama sabo). Ngekunika tiphakamiso netilusito nangekumema umfundzi kutsi anike letinye timphendvulo kanye nendlela yekusombulula inkinga, thishela angakhona kukhutsata umfundzi kutsi akwati kucabanga ngentfo letsite ngalokujulile abuye atfole sizatfu lesivakalako sekukhetsa loko lakukhetsile. Ngalendlela akusiko kufundza nekubhala kuphela lokutfutfukako, kodvwa naletinye tinhlangotsi tiyatfutfuka. Luhlelo lwekufundza lulwimi loluphelele, lolunotsile naloluntjintjantjintjako lwemalanga onkhe lunika ematfuba ekufundza nekubhala lokuyintfo leyenteka lilanga lonkhe. Ngesikhatsi lesifanako, kuciniswa imigomo lebalulekile lephatselene nekufundza kwemntfwana asesemncane. Lemigomo leciniswako ngulena yekutsi, bafundzi lasebancane bafundza kahle nabanyakatisa umtimba (ngekwemnyakato) kanye nalapho basebenta ngetintfo letiphatsekako (kufundza lokungemadayimenshini lamatsatfu) ngembi kwekutsi bente imisebenti lephatselene neliphepha kanye nepenseli (imisebenti leveta emadayimenshini lamabili). Indlela yekuhlola eBangeni R kumele kube nguleyo lengakahleleki kantsi bafundzi kumele bangacindzetelwa kutsi babe sesimeni sekuvivinywa. Ngaleso sizatfu imisebenti yekuhlola ayikafakwa eSitatimendeni Senchubomgomo yeKharikhulamu Nekuhlola seLibanga R. Ngulowo nalowo msebenti lotawusetjentiselwa kuhlola kumele uhlelwe ngekucophelela lokukhulu kute ukwati kuhlanganisa emakhono lehlukene. Ebangeni R kuhlola lokunyenti kwenteka ngekutsi bafundzi babukwe, lapho thishela arekhoda imiphumela yekuhlola asebentisa tinhla tekutikhumbuta. Ngako, njengobe umnyaka uchubeka, sitfombe lesiphelele semfundzi ngamunye, tinkinga lanato kanye nalapho aphumelela khona kuyakheka kancane kancane. Loko kubanika litfuba lekusombulula tinkinga lebabukene nato kanye nekukhulisa loko labakwati kukwenta. 22 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLELO LWEMALANGA ONKHE: LIBANGA R (Kusukela ± 7:30- 13:00) LULWIMI • Imisebenti lesuselwa Kufika nekudlala eSitatimendeni ngekukhululeka Senchubomgomo yeKharikhulamu Nekuhlola Lulwimi (Lulwimi) Kubingelela Emalanga ekutalwa Tibalo • Tindzaba leticocwako Kubhalisa Tindzaba Emakhono naletifundvwako Lishadi lesimo selitulu Ekuphila • Kwenta samdlalo 36 min • Tncwadzi/ titfombe Kufundza Lulwimi • Kufundza titfombe basitwa Tibalo • Kubonisana ngetitfombe nguthishela Emakhono Ekuphila • Imisebenti lephatselene nemiva • Iphosta yebatali • Incwadzi yemtali • Tindzaba Umdlalo- wekulingisa • Tinkondlo/ imilolotelo Imisebenti yebuciko (emalanga Kulingisa • Umculo/ tingoma/ imilolotelo 50 min onkhe) Imidlalo lekhululekile Kwakha lokutsite • Kubonisana ngengcikitsi ngekhatsi Kukhweta ngekhatsi Kudlala • Imisebenti yekunyakata Emabhuloki kwebantfu Emathoyizi- ekufundza • Lokwentiwa onkhe malanga Imidlalo yekucondza • Kudlala lokukhululekile Emaphazili Likhona letincwadzi Sikhatsi sekubindza Kufundza Lulw 30 min basitwa Tib nguthishela Emakh EMAKHONO EKUPHILA • Imisebenti lesuselwa 10 min Sikhatsi sendlu lencane eSitatimendeni Lulw, Tib, Em Senchubomgomo yeKharikhulamu Nekuhlola (Emakhono Ekuphila) Sikhatsi sendlu lencane • Imisebenti yekunyakatisa 20 min Lulw, Tib, Em umtimba • Tingoma nemculo Emanti ekudlala • Tinkondlo nemilolotelo Sikhatsi sekudlala ngekukhululeka Isanti yekudlala • Tingcikitsi tekucoca ngaphandle Kulingisa • Lusuku lwekutalwa 60 min kanye Emabhola • Lokwentiwa onkhe malanga nekukhweta tintfo Umjinko • Kudlala lokukhululekile Emasondvo emoti Emathoyizi ekufundza Tinsita tekutivocavoca Sikhatsi sendlu lencane Imidlalo yekunyakatisa 10 min Lulw, Tib, Em umtimba TIBALO • Imisebenti lesuselwa Kufundza Lulw eSitatimendeni 30 min basitwa Tib Senchubomgomo yaVelonkhe nguthishela Emakh yeKharikhulamu Nekuhlola (Tibalo) • Imisebenti yetingoma nemculo 30 min Indzaba emalanga onkhe • Imisebenti yekucondza • Imilolotelo yekubala • Tingcikitsi tekucoca • Isayensi • Kudlala lokukhululekile Sikhatsi sekuphumula kanye • Lokwentiwa onkhe malanga nesikhatsi sekuhamba CAPS 23
2.9. Sibutsetelo semakhono elulwimi lakatawufundziswa ngeLulwimi Lwasekhaya 24 SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA NGELULWIMI LWASEKHAYA EMABANGENI R-3 LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 • Ulalela tindzaba alingise lokushiwo • Ulalela tindzaba abuye avete imiva • Ulalela tindzaba, tinkondlo abuye • Ulalela umcondvo lobalulekile kanye ngito lephatselene nendzaba aphendvule imibuto lesezingeni nemininingwane endzabeni abuye leliphakeme aphendvule imibuto levulekile • Ulalela abuye aphendvule imibuto lelula • Ulalela ticondziso netimemetelo abuye ente lokufanele • Ulalela ticondziso letilandzelanako • Ulalela indzaba atfole imbangela • Ulalela abuye aphindze emaphethini abuye ente lokushiwo ticondziso nemphumela lanesigci (sib. kulandzela kahle • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, nakushaywa tandla) banikane ematfuba ekukhuluma • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, • Uveta imiva lemayelana netheksthi alindze litfuba lekukhuluma nekubuta akhombisa kuhlonipha sikhulumi, abute anike netizatfu • Ulalela abuye akhumbule emagama imibuto kute acaciseleke imibuto abuye abeke imibono ngaloko lalula lalandzelanako • Ulalela ticondziso letilukhuni lakuvile • Ulalela, ajabule abuye aphendvule letilandzelanako ente letikushoko • Unika emagama abuye akhombe titfo ngetitfombe nemaphazili emagama, • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni temtimba • Utibandzakanya engcocweni tiphicaphicwano nemahlaya nangetindzaba temalanga onkhe njengelikhono letekuhlalisana, amukele • Uhlabelela tingoma letilula abuye • Ucoca ngalakufundze emphilweni • Ucoca indzaba lenesicalo, umtimba abuye ahloniphe indlela labanye alingise imilolotelo kanye nangemiva nesiphetfo lebakhuluma ngayo • Ukhuluma ngetitfombe letikumaphosta, • Ucoca indzaba letayelekile lenesicalo, • Uveta imiva lephatselene nendzaba • Wetfula inkhulumo, (sib. ucoca kumashadi etingcikitsi, etincwadzini, njll umtimba nesiphetfo nobe inkondlo anike netizatfu ngetindzaba takhe, uchaza lake • Ucondzanisa abuye ahlele tintfo wahlangabetana nako, ulandzisa • Uphendvula imibuto levalekile • Uphendvula imibuto levulekile ngekwemibala, simo, njll ngesehlakalo lesitsite) nalevulekile nalevalekile anike netizatfu • Ubamba lichaza etingcocweni abute temphendvulo • Ucoca indzaba lenesakhiwo lesilula • Ulingisa timo letehlukene KULALELA NEKUKHULUMA imibuto nebalingisi labehlukene • Utakhela imilolotelo yakhe • Ubamba lichaza etingcocweni • Usebentisa lulwimi SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 tebafundzi • Ulingisa timo letehlukene lwemfanekisomcondvo (sib. ucoca • Usebentisa emagama lafana nemusho, • Ubamba lichaza etingcocweni, emahlaya kanye netiphicwaphicwane) bofeleba, ngci abuye etfule umbiko ngekusebenta • Ukhulumisana nebantfu ngenhloso kwelicembu letsite • Usebentisa emagama lafana nelibito, • Usebentisa emagama lafana nalawa: siphawulo, sento, sabito, bondzaweni, inhloko, sento, mentiwa, umbuto, likhefana, mabuta, sicephu SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA sitatimende, kuphocelela, mcondvofana, mcondvophika, sibabato.
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA NGELULWIMI LWASEKHAYA EMABANGENI R-3 LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 • Ubona lishadi labonkhamisa (a, i, o, e, • Ubona lishadi labonkhamisa (sib. a, e, • Uhlanganisa imisindvo yeLibanga 1 • Uhlanganisa imisindvo yeLibanga 1 CAPS u) i, o, u) neLibanga 2. • Wakha emagama ngekusebentisa • Ubona imisindvo leluhlavu lunye (a, b, • Uphimisa bonkhamisa imisindvo lefundziswe emnyakeni • Ubona bongwaca labahamba ngababili c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, r, s, londlulile. labasekucaleni kwemagama. • (sib. a, e, i, o, u) t, u, v, w, y, z) • Ubuyeketa bongwaca labavamile, • Wakha imisindvo yabongwaca lehamba • Ubona lishadi lemisindvo leluhlavu • Uphimisa imisindvo leluhlavu lunye labahamba ngababili (sh,bh,ph,dl,ng,ts). ngamitsatfu ngekusebentisa bongwaca lunye (sib. b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, (sib. dlw, khw, njw, nsw, ngw, nch, • (sib. m, n, l, b, njll) p, r, s, t, v, w, y, z) • Wakha emagama ngemisindvo nsh, ncw) yabongwaca labahamba ngababili • Utfola umsindvo lowehlukile • Uphimisa imisindvo yabongwaca ngekusebentisa bongwaca (sib. nw, tf, • Ubona abuye evisise imisindvo kulemisindvo lelandzelanako (sib. b, k; labahamba ngamunye (sib. b, k, l, m, ts, tj, dv, mp, zw, kl, kw, nk, cw, gc, yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. d, d, d, t) n, s, v njll; b-bola, m-make, n-nesi, gw, hw, nc, hh; nw-lunwabu, tf-lutfuli, sidlwadlwa, sikhwebu, injwayelo, l-lima, v-vala, njll) • Utfola umehluko ngekulalela imisindvo ts-sitselo, tj-litje, dv-lidvolo) tinswane, ingwenya, inchubo, lehlukene lesekucaleni kwemagama • Uphimisa imisindvo yabongwaca inshonalanga, incwala) • Ubona abuye evisise imisindvo akhe labahamba ngababili (sib.dz- yabongwaca labahamba ngababili • Uphimisa imisindvo yabongwaca sidzala,mf -imfe,mv-imvula,dv- (sib. Lindiwe, Themba, Bongiwe) (sib. lunwele, tfotfobala, lutsi, litje, lehamba ngamitsatfu (sib. ndl, ndv, ngw, lidvolo, tf-tfola, njll) liyadvuma, impunzi, njll) dlw, khw, njw, nsw, nch, nsh, ncw) • Utfola kutsi imisindvo lemibili lenikiwe • Uhlobanisa imisindvo leluhlavu lunye iyafana nobe yehlukile (sib. l, l (lili, lolo • Uphimisa imisindvo yabongwaca • Uhlobanisa imisindvo yabongwaca kuyafana] p, b (kwehlukile) • nabonkhamisa (sib. b-a ba, b-e be, b-i labahamba ngababili (sib.bh,sw,nw, tf, lehamba ngamitsatfu nabonkhamisa bi, b-o bo, m-a ma, m-e- me, m-i mi, ts, tj, dv, mp, zw, kl, kw, nk, cw, gc, • Ubona kutsi imisho lekhulunywako • Wakha emagama nemisho asebentisa m-o mo, m-u mu, njll.) gw, hw, nc, hh) IMISINDVO yakhiwe ngemagama lahlukene (sib. imisindvo lefundziwe Make ubasa umlilo.) • Utfola umehluko ngekulalela imisindvo • Uhlobanisa imisindvo yabongwaca • Uhlahlela emagama (sib. i-nhla-nhla; lehlukene lesekucaleni kwemagama labahamba ngababili nabonkhamisa • Uhlukanisa emagama lakhulunywako, si-hla-tsi; i-nhlo-nhlo-ti) asebentisa kushaywa kwetandla nobe • (sib. basa, malume, liso) • (sib. bh-a bha, gc-o gco, gw-e gwe, • Upela kahle emagama asebentisa kukhala kwetigubhu (sib. Si-su, No- hw-e hwe, njll.) • Wakha emagama lamafisha asebentisa lwati lwemisindvo (sib. embombela, mu-sa) imisindvo lefundziwe (sib. bona, cela, • Wakha emagama nemisho asebentisa imbungulu, sibheva, ingwenyama, • Ubona umsindvo losekucaleni lobhalwe lidada, funa, gogo, huba, imisindvo lefundziwe (sib. lihwabha; likhwapha, umdlwane, egameni lakhe (sib. Lindiwe, Themba, Lihwabha limnandzi. Lihholo; Lihholo sidlwangudlwangu ingoma, njll.) • jika, njll.) Bongiwe) lakitsi likhashane, njll.) • Ufundza emagama lakhiwe • Ubona emagama lanemvumelwano • Utfola emagama lanemvumelwano • Uhlahlela emagama abe ngemalunga ngemisindvo lefundziwe emishweni latfolakala kumilolotelo emilolotelweni leyatiwako nakuleminye imibhalo (sib. • (sib. incumbi- i-ncu-mbi; inkholo- i-nkho- nasetingomeni njenga (Lo lo lolo lo) • (sib. lo lo lo lo lo) sibhedlela, lihhabhula, umtsetfo, lo; imbiba- i-mbi-ba) embombela, imbungulu, sibheva, • Ucala kubona kutsi emagama akhiwa • Wakha emagama ngemisindvo • Wakha emagama ngemisindvo ingwenyama, likhwapha, sidlwadlwa, ngemisindvo, sib.luhlalvu lwekucala yabongwaca labahamba ngababili yabongwaca lehamba ngamitsatfu sidlwangudlwangu, njll.) lwemagama abo. ngekusebentisa bongwaca, (sib. ngekusebentisa bongwaca (sib. ntf, likhekhe, lihlatsi, pheka, kuyashisa, 25 • Uhlahlela imisho yetemlomo ibe nts, ntj, dvw, ndz, ngc, ndl, ndv) ibhola, inyoka, inja) ngemagama. SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA NGELULWIMI LWASEKHAYA EMABANGENI R-3 LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 26 • Uhlukanisa emagama labolunganyeti • Uhlahlela emagama (sib. li-ka-ti, li-fu, • Ufundza kupela emagama lalishumi • Wakha imisindvo yabongwaca lehamba ngemalunga awo. u-mu-ti) ngeliviki latfolakala esifundvweni ngamine ngekusebentisa bongwaca semisindvo. (sib. ntfw, ndvw, ntjw, ngcw, nkhw) • Uhlukanisa ngekuva nangekubona • Ubona bongwaca labavamile bongwaca bekucala beligama. labahamba ngababili ekucaleni. (sib. • Wakha emagama ngemisindvo • Usebentisa bomabitwafanana bhala, hleka, shisa, khala) yabongwaca lehamba ngamitsatfu emshweni (sib. emabele-emabele; ngekusebentisa bongwaca (sib. nhl, umuti-umuti) • Ufundza ngemisindvo yabongwaca hlw, chw, gcw, nkw, tjw, mph, nkh) lehamba ngamitsatfu (sib. ntf, nts, • Usebentisa imisindvo lehlanganisiwe khw, ndl, ncw ) • Usebentisa bongwaca labahlanganisiwe egameni lebiteka ngekwehlukana: (sib. labaphimiseka bavakale bonkhe mf-umfana, Mdl-Mdluli, nsh-insha, • Ufundza emagama lakhiwe ntjw-lintjwele, ntj-intjuba, nhl-inhloko, ngemisindvo lefundziwe emishweni • ekwakheni nasekuhlahleleni emagama. mp-impompi, ndvw-indvwangu, dvw; nakuleminye imibhalo (sib. sidudla • Ubona abuye asebentise tijobelelo ndvw-ludvwendvwe, njll.) siyawa, Malume uyasebenta) njenga-kati, -ana. • Usebentisa ticalo netijobelelo • Usebentisa imisindvo yabongwaca • Upela emagama ngalokungiko lehamba ngamitsatfu kwakha emagama • Usebentisa emagama laphikisanako ngekusebentisa lwati lwemisindvo. (sib.umuntfu , -ntj-intjintji, dvw- (sib. ngena- phuma, indvodza-umfati lidvwala,ntf-intfo) • Ubhala imisho asebentisa lwati • likhehla-salukati) lwemisindvo • Wakha imisho nemisindzvo • Ubona asebentise bomcondvofana lefundziwe (sib. Make upheke • Wakha imisindvo yabongwaca lehamba nabomcondvophika umbhidvo) ngamine ngekusebentisa bongwaca (sib. ntfw, ndvw, ntjw, ngcw, nkhw) • Ubona abuye asebentise ticalo sib. • Ubona bunyenti emagameni Um-, si-, li-netijobelelo sib.-ana, -kati. • Ubona emagama lahlobene (sib. sula, lula, fula) SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 • Upela emagama asebentisa lwati sindvo • Wakha imisindvo yabongwaca lehamba ngamine ngekusebentisa bongwaca (sib. ntfw, ndvw, ntjw, ngcw, nkhw) SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA NGELULWIMI LWASEKHAYA EMABANGENI R-3 LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 Emakhono ekucala kufundza Emakhono ekucala kufundza Kufundza ngekuhlanganyela Kufundza ngekuhlanganyela CAPS kwebafundzi bonkhe nathishela kwebafundzi bonkhe nathishela Ubona abuye akhombe tintfo letifanako • Ubamba incwadzi avule emakhasi etitfombeni ngendlela lefanele • Ufundza tincwadzi tekufundza letinkhulu • Ufundza kanye nathishela ematheksthi nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe lakhulisiwe lanjengetincwadzi Uhlela titfombe kute takhe indzaba • Uhumusha titfombe kute akhe indzaba (sib. tincwadzi letingasiwo emaciniso letingemaciniso, tincwadzi letinkhulu yakhe (sib. ufundza titfombe) • Uhumusha titfombe kutakhela indzaba naleto letingemaciniso, tinkondlo kanye tekufundza letingasiwo emaciniso, kanye nekufundza titfombe • Ufundza ema-logo, emalebuli kanye netingoma) ticashunwa, tinkhulumomphendvulwano nemibhalo lebhalwe etintfweni kanye nemibhalo lebhalwe • Ulingisa lokushiwo tindzaba, tingoma • Usebentisa tinkhomba njengetitfombe, temmango (sib. emagama etitaladi, kungcondvomshini. nobe imilolotelo lingaphandle lencwadzi kucombela emagama etitolo, njll) kutsi indzaba ikhuluma ngani • Ufundza incwadzi, acoce ngemcondvo • Ubamba incwadzi avule emakhasi • Ubona ligama lakhe nemagama lobalulekile, balingisi, inkinga lekhona ngendlela lefanele • Ubona umcondvo lobalulekile abontsanga yakhe endzabeni, sifundvo lesitfolakala endzabeni lefundziwe (sib. • Ulingisa’ kufundza’ antjintje nelivi etheksthini • Ufundza emalebuli nemibhalotihumusho kulandzelana kwetigameko) nakafundza eklasini • Uphendvula imibuto lesezingeni • Usho kutsi indzaba itsandziwe yini • Ubona ligama lakhe kanye nalawo lelisetulu lephatselene nesicephu • Utfutfukisa umcondvo walokubhaliwe abuye anike netizatfu taloko abontsanga yakhe eklasini lesifundziwe lokufana naloku: • Uphendvula imibuto lesezingeni • Ufundza emagama laseklasini • Ufundza tinkondlo letehlukene *Lwati loluphatselene nencwadzi. leliphakeme lephatselene nesicephu nasesikoleni (sib. sivalo, litafula) letiphatselene nesi hloko lesitsite kufundza lesifundziwe *Lwati loluphatselene nemagama Kufundza ngekuhlanganyela • Usebentisa tinkhomba kukhuluma netinhlavu. • Ucoca ngemasiko lahlukene latfolakala kwebafundzi bonkhe nathishela ngembhalotitfombe (sib. tikhangisi, etindzabeni *Inkhombaphi - Kucala kufundza titfombe, emagrafu, emashadi, njll) • ‘Ufundza’ ematheksthi lakhulisiwe ngaphambili kugcine emuva; kufundza • Uhumusha titfombe naleminye imibhalo lenjengetinkondlo, tincwadzi tekufundza • Utfola abuye asebentise umtfombo ucale esandleni sesancele kuya esandleni (sib. titfombe, emakhalenda, tikhangisi, letinkhulu, kanye nemaphosta. welwati (sib. bantfu basemmangweni, sekudla kanye nasetulu kuya phasi titfombe temaphephandzaba kanye umtapo wetincwadzi). • Uchumanisa lwati lanalo nakafundza ekhasini lencwadzi nemaphephabhuku) nathishela • Usebentisa lokucuketwe, i -indeksi, Kufundza ngekuhlanganyela tinombolo temakhasi kute atfole lwati • Uchaza balingisi etindzabeni abuye kwebafundzi bonkhe nathishela anike imibono • Usebentisa emagama lamcoka, tihloko, • Ufundza tincwadzi tekufundza letinkhulu kutfola lwati emibhalweni lengasiwo • Usebentisa ematheksthi latayelekile nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe emaciniso netitfombe kute acombele • Usebentisa lingaphandle lencwadzi lokutawenteka endzabeni • Usebentisa sichazamagama kute atfole kanye netitfombe kute acombele kutsi silulumagama lesisha nenshokutsi. • ucombela lokutawenteka endzabeni indzaba ikhuluma ngani asebentisa titfombe • Ubona kulandzelana kwetigameko • Uphendvula imibuto lehlukene endzabeni nendzawo lapho indzaba lephatselene nendzaba lefundziwe yenteka khona 27 • Udvweba titfombe kukhombisa umcondvo lomcoka endzabeni SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA NGELULWIMI LWASEKHAYA EMABANGENI R-3 LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 28 • Ubona imbangela nemphumela endzabeni (sib. Umfana ungene enkingeni ngoba uphule lifasitela) • Unika umbono ngaloko lakufundzile kufundza • Uphendvula imibuto levulekile lephatselene nesicephu lesifundziwe • Uhumusha lwati lolutfolakala kumathebula lalula, emaphosta kanye netitfombe (sib. emakhalenda) • Ucoca ngendzaba abuye abone umcondvo lomcoka kanye nebalingisi endzabeni SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA NGELULWIMI LWASEKHAYA EMABANGENI R-3 LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 Kufundza ngekutimela Kufundza ngemacembu basitwa Kufundza ngemacembu basitwa Kufundza ngemacembu basitwa CAPS nguthishela nguthishela nguthishela • Ufundza tincwadzi tekufundza letinetitfombe • Ufundza ngekuphimisela encwadzini • Ufundza bubindze abuye afundze • Ufundza bubindze abuye nekufundza yakhe, asecenjini lekufundza basitwa ngekuphimisela etincwadzini ngekuphimisela asecenjini lekufundza nguthishela (licembu lonkhe lifundza letingemaciniso kanye naleto basitwa nguthishela (licembu lonkhe indzaba lefanako) letingasiwo emaciniso asecenjini lifundza indzaba lefanako) lekufundza basitwa nguthishela • Usebentisa imisindvo njengelikhono • Usebentisa imisindvo njengelikhono (licembu lonkhe lifundza indzaba lekufundza abuye ahlatiye sakhiwo lekufundza abuye ahlatiye sakhiwo lefanako) semisho ngalesikhatsi afundza semisho ngalesikhatsi afundza • Usebentisa imisindvo nekuhlatiya emagama langakatayeleki • Ufundza ngekushelela lokungetekako, sakhiwo semisho njengelikhono akhombisa kuvisisa. • Usebentisa emasu ekutilungisa yena lekufundza kanye nelikhono lekuvisisa ngekwakhe nakafundza • Uticaphela ngekwakhe nakafundza • Ufundza ngekushelela lokungetekako ekuboneni nasekuvisiseni emagama • Uticaphela ngekwakhe nakafundza nangesivinini, aphimisa kahle emagama ekuboneni nasekuvisiseni emagama • Ukhombisa kuvisisa timphawu • Usebentisa emasu ekutilungisa yena tekufundza nakafundza ngekuphimisela • Usebentisa imidvwebo nemifanekiso ngekwakhe nakafundza emibhalweni kute andzise kuvisiseka Kufundza ngababili/ kufundza • Baticaphela ngekwabo nabafundza ngekutimela • Ufundza ngekushelela lokungetekako ekuboneni nasekuvisiseni emagama nangesivinini, akhombisa kuvisisa. • Ufundza umsebenti latibhalele wona, Kufundza ngababili/ kufundza alungise nemaphutsa Kufundza ngababili/ kufundza ngekutimela ngekutimela • Ufundza ngekutimela tincwadzi • Ufundza umsebenti latibhalele wona tetifundvwe ngesikhatsi sekufundza • Ufundza umsebenti latibhalele wona kanye newalabanye ngekuhlanganyela, tindzaba letilula kanye newalabanye letinetitfombe kanye netincwadzi • Ufundzela ntsanga ngekuphimisela. KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUYACHUBEKA • Ufundzela umngani wakhe letitfolaka ekhoneni lekufundza • Ufundza ngekutimela tincwadzi ngekuphimisela letingemaciniso naletingasiwo • Ufundza ngekutimela tincwadzi emaciniso, emakhadi letingasiwo emaciniso etinkondlo,emakhomikhi. naletingemaciniso letiphatselene • Udlala imidlalo yekufundza nekucedzela nemasiko lahlukene, tincwadzi emaphazili. letifundvwe ngesikhatsi sekufundza • ngekuhlanganyela, emaphephabhuku nemakhomiki. 29 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA NGELULWIMI LWASEKHAYA EMABANGENI R-3 LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 30 • Utfutfukisa likhono lekubhala, • Utetayeta kubamba nekusebentisa Kuchubeka nekubhala ngekuhlukanisa Kucala kubhala ngekuhlanganisa nekucinisa imisipha lemincane ipenseli nelikhilayoni • Usebentisa kahle tinsita tekubhala (sib. • Usebentisa kahle tinsita tekubhala (sib. ngekudlala ngeminwe (sib. lubumba • Utfutfukisa inkhombaphi: esancele kuya ipenseli iraba, irula) ipenseli iraba, irula) lwekudlala, kufaka emahlwayi) kusekudla nekusuka etulu kuya phasi • Ubhala kahle encwadzini lenemigca • Ubhala kahle umusho ngendlela • Utfutfukisa kusebenta kwemisipha • Utfutfukisa likhono lekusebentisana le-17mm yekuhlukanisa nangendlela lemincane (sib. usebentisa sikelo kweliso nesandla ngekudvweba yekuhlanganisa kujuba titfombe, bobunjwa njll) • Wakha kahle bofeleba netinhlavu emaphethini kanye nekutsatsisela letincane ngendlela lefanele • Wakha bonkhe bofeleba netinhlavu • Utfutfukisa likhono lekusebentisana • Utsatsela abuye abhale ligama lakhe, letincane temagama ngendlela kweliso nesandla (sib. udlala umdlalo • Ubhala kahle emagama ashiye sikhala emagama lamafisha kanye nemisho yekuhlanganisa wekuphoselana, kudvweba nekupenda) emkhatsini wetinhlavu nemagama • Ucala kubhala asebentisa imidvwebo • Ubhala kahle emagama lamafisha • Utsatsisela titfombe, emaphethini • Ubhala ngekuhlukanisa bonkhe abuye atsatsele tinhlavu, tinombolo, ngendlela yekuhlanganisa kanye netinhlavu egameni lakhe bofeleba kanye netinhlavu letincane emagama kanye nemisho lelula lapho kukhonjiswe laticala khona • Utsatsela kahle emagama nemisho • Utsatsela abuye abhale indzima tinhlavu kwafakwa nemicibisholo • Wakha tinhlavu letincane kanye ngendlela yekuhlanganisa yinye lenemigca lesemkhatsini wa letinkhombandlela. nabofeleba ngendlela lefanele 3- 4 asebentisa indlela yekubhala • Usebentisa indlela yekuhlanganisa kuko • Wakha tinhlavu asebentisa umunwe • Wakha tinombolo ngendlela lefanele ngekuhlukanisa konkhe lokubhalwako (sib. kubhala kupenda, emabhulashi ekupenda, lusuku, ligama lakhe kanye netheksthi • Utsatsela abuye abhale imisho • Utsatsela abuye abhale tinhlobo emakhilayoni emafutsa nalokunye, layibhalako) lemifisha ngalokufanele abuye ashiye letehlukene temibhalo (sib. simemo acale endzaweni lefanele, alandzela tikhala letifanele emkhatsini wemagama lesifisha njengesimemo selilanga • Utsatsela kahle emagama ebhodini, inkhombandlela. lekutalwa, imilayeto, tinhla, njll) encwadzini yekufundza, emakhadini • Ubamba ipenseli nelikhilayoni ngendlela • Utsatsela emaphethini, emagama emisebenti njll KUBHALA NGESANDLA lefanele • Ubhala ngekuhlukanisa kuto tonkhe kanye netinhlavu (acale endzaweni tinhlobo talokubhalwako. • Ubhala kufundzeke akhombisa lefanele, alandzela inkhombandlela) SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 kutetsemba nesivinini asebentisa indlela Kucala kubhala ngekuhlanganisa • Usebentisa tinhlobo letehlukene yekubhala ngekuhlanganisa tetinsita tekubhala letifana naleti (sib. • Utsatsela abuye abhale emaphethini • Ulinga kusebentisa lipeni nakabhala emabhulashi ekupenda, emakhilayoni ngendlela yekuhlanganisa emafutsa) • Utsatsela abuye abhale tinhlavu labavamile ngendlela yekuhlanganisa • Utsatsela, abhale abuye afundze SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA emagama lamafisha labhalwe ngendlela yekuhlanganisa • Utsatsela abuye abhale imisho lemifisha ngendlela yekuhlanganisa
SIBUTSETELO SEMAKHONO ELULWIMI LAKATAWUFUNDZISWA NGELULWIMI LWASEKHAYA EMABANGENI R-3 LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3 • Udvweba nobe upenda titfombe kute • Udvweba titfombe kute endlulise • Unika imibono kanye nemagama kute • Unika imibono, emagama nemisho kute CAPS endlulise umlayeto umlayeto (sib. kubhala ngaloko kwakhiwe indzaba yebafundzi (kubhala kwakhiwe indzaba yeliklasi (kubhala • Utsatsela tinhlavu latatiko letisegameni lakufundze emphilweni) ngekuhlanganyela) ngekuhlanganyela) lakhe kute tive lokubhalwako • Unika imibono abuye asite ekubuketeni • Ubhala inkondlo lelula • Usebentisa emasu ekucala kubhala • ‘Ubhala’ kusuka esandleni sesancele indzaba yebafundzi/yelicembu (kubhala • Ubhala imibhalomibiko (sib. likhadi kute agcogce lwati abuye ahlele kuya esandleni sekudla, kusuka etulu ngekuhlanganyela) lelusuku lwekutalwa nobe incwadzi) kubhala kuya phasi • Utsatsela kahle umusho munye • Ubhala lokungenani tindzima letimbili • Ubhala ematheksthi lamafisha, • Unika imibono ekubhalweni wetindzaba letisebhodini nobe eshadini (imisho lelishumi) ngalakufundze lakhetsekile abhalela tinhloso kwencwadzi yetindzaba teliklasi • Ubhala umlayeto ekhadini (sib. likhadi emphilweni nobe ngetehlakalo letitsite letehlukene (sib. kubhala asebentisa imidvwebo lekufisela kululama) (sib. umcimbi wemndeni) lokulandzisa ngemphilo yakhe, inkhulumomphendvulwano) • Wetama kubhala tinhlavu asebentisa • Ubhala abuye akhombise • Wakha luhlaka lekubhala, abhale abuye kukipilita, njll imibhalotihumusho nobe kubhala ashicilele indzaba yakhe lenetindzima • Ubhala ngalakufundze emphilweni umusho lomfisha ngesihloko lesitsite letimbili kute ifundvwe ngulabanye asebentisa tinhlobo letehlukene (sib. • Ukhulumisa umbhalo wakhe (sib. (sib. kute afake sandla ekubhalweni indzatjana yeliphephandzaba) ‘ufundza’ lokushiwo ngumsebenti • Usebentisa umbhalo lonemininingwane wekukipilita latibhalele wona) kwencwadzi yekufundza letawubekwa nakabhala (sib. ubhala iresiphi) • Wakha luhlaka lwekubhala, abhale, ekhoneni lekufundza) ahlele bunjalo bembhalo abuye • Utakhela tincwadzi takhe abuye afake • Uhlela lwati kumashadi nobe kuthebula • Ubhala lokungenani imisho lemitsatfu ashicilele indzaba yakhe lenetindzima sandla etincwadzini letibhalwa bafundzi • Ubhala abuye akhombise imisho lephatselene nendzaba yakhe nobe lokungenani letimbili (lokungenani beliklasi. (imisho le 4- 6) lephatselene nesihloko indzaba laticambele yona asebentisa imisho lelishumi nakubili) lekutawubhalwa ngaso incwadzi bofeleba kanye nangci • Ubhala abuye akhombise ngemidvwebo letawubekwa ekhoneni lekufundza • Ubhala imisho asebentisa emagama imisho le -6 kuya kule -8 lephatselene KUBHALA • Usebentisa indlela yekubhala lefana nesihloko kute afake sandla encwadzini lacuketse imisindvo lefundziwe. nalena: kwakha luhlaka, kubhala kanye yemtapotincwadzi weliklasi • Usebentisa kahle emabito netabito nekuhlela bunjalo bembhalo nakabhala ngekusitwa nguthishela • Usebentisa imibhalo lenemininingwane • Usebentisa timphawu tekubhala (ngci, nakabhala (sib. luphenyo, iresiphi) • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo likhefana, sibabato namabuta) kanye nenkhatsi leyengcile • Ugcina idayari liviki linye • Usebentisa emagama latayelekile • Wakha bunyenti bemagama • Ubhala sibuketo sencwadzi lesilula abuye alinge kupela emagama latayelekile langakatayeleki ngekusebentisa lwati • Ulandzelanisa lwati alufake ngaphasi • Upela kahle emagama latayelekile lwemisindvo. kwetihloko • Usebentisa kahle tandziso • Usebentisa sikhatsi sanyalo, lesengca • Ufinyeta abuye arekhode lwati (sib. nalesitako ngalokungiko. usebentisa libalavengcondvo) • Uhlela lwati lube ngemathebula lalula (lishadi nobe umugcasikhatsi) • Usebentisa emabito, tento, tabito • Usebentisa timphawu tekubhala ngalokungiko. ngalokungiko (sib. bofeleba. bongci, • Utakhela silulumagama kanye bokhefana, bomabuta, bokhulunyiwe, nesichazamagama sakhe • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe. • Usebentisa tihlanganiso kwakha imisho lembici. • Usebentisa sichazamagama. • Usebentisa lwati lwemisindvo nemitsetfo 31 yesipelingi kubhala emagama lalukhuni. • Usebentisa sichazamagama. SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 SIGABA 3: LOKUCUKETFWE NETINHLELO TEKUFUNDZISA TEMAKHONO ELULWIMI LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE SIKHATSI SEKUFUNDZISA LESIPHAKANYISIWE NGELIVIKI: 10 ema-awa SIKHATSI SEKUFUNDZISA LESIPHAKANYISIWE NGELILANGA: 2 ema-awa Kuhlanganiswe neluhlelo lwemalanga onkhe ITHEMU 1 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi naletinye tifundvo Lemisebenti lelandzelako ingangeniswa kunobe ngusiphi sikhatsi sekufundzisa Libanga R: umculo, umnyakato, isayensi, lulwimi, tindzaba, umbukiso, kucoca indzaba kanye nemisebenti yekuticambela Ebangeni R kwenta imisebenti ngendlela lobona ngayo kubalulekile kute kutfutfukise kubuye kulungiselele sisekelo sekufundza kwesikhatsi lesitako. Cinisekisa kutsi sikhatsi lesenele sisetjentiselwa kwakha emakhono ekwenta ngendlela lobona ngayo tintfo temalanga onkhe nasesigabeni semnyaka wonkhe. • Ulalelisisa imibuto lelula kanye netimemetelo, aphendvule ngalokufanele • Ulalela ticondziso letilula bese ulandzela ngetento • Ulalela aphindze emaphethini lanesigci (sib. kushaya tandla,kushaya tandla kabili, kushaya tandla ubuye ulandzele sigci ngalokungiko) • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha angenelele kumakhorasi ngesikhatsi lesifanele • Uhlabelela tingoma letilula abuye alingise asitwa nguthishela (sib. inhloko, emahlombe, sifuba nelukhalo, emadvolo netinyawo) • Uhaya imilolotelo lelula abuye alingise (asitwa nguthishela) • Ulalela akhumbule emagama lalula lalandzelanako nalahlelekile sib.lala,lola,lula. Ucala ngemagama lamatsatfu aye kulamane nobe langetulu, kute atfutfukise likhono lekukhumbula lakuvile • Utfutfukisa likhono lekukhetsa kahle nekuva umsindvo lotsite ngalesikhatsi kunemsindvo nobe kudlala umculo (sib. ukhetsa livi lathishela emkhatsini wemsindvo losuke ukhona) • Ukhuluma ngetitfombe letikumaphosta, emashadi etingcikitsi, etincwadzini, njll (tihambisane netingcikitsi letisihlanu tethemu ngayinye) Ucoca tindzaba aphindze acoce tindzaba talabanye asebentisa emagama akhe Usebentisa lulwimi kutfutfukisa lwatimagama etifundvweni tonkhe: • Usebentisa lulwimi kutfutfukisa umcondvo lotsite (sib. simo, umbala, umnyaka webudzala, sikhatsi nekulandzelana kwetintfo) Usebentisa lulwimi kucabanga nekunoma: • Ubona abuye achaze kufana nekwehluka kwetintfo • Umatanisa tintfo letihambisanako aphindze acatsanise tintfo letehlukene • Uhlela tintfo letetayelekile ngekuhambelana kwato (sib. ubeka emasokisi neticatfulo, atihlele ngekwemibala yato) • Ubona tincenye talokuphelele (sib. emagama abuye akhombe titfo temtimba) Usebentisa lulwimi kucwaninga nekutitfolela: • Ubuta imibuto • Unika tinchazelo • Usombulula abuye acedzele emaphazili lokungenani lanetincetu letisihlanu nobe ngetulu 32 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Kusebenta ngelwati • Ukhetsa lwati lolutsite enchazelweni Usebentisa tibonwa netinkomba tetitfombe ekwakheni inshokutsi • Ubona abuye akhombe tintfo letifanako etitfombeni • Ubamba lichaza emisebentini letsite kute abone tintfo letisebaleni naletingemuva aphindze atehlukanise ngalokufanele (sib. utfola lokutsite esitfombeni lesinetintfo letinyenti) • Udlala imidlalo yekufihlelana tintfo emkhatsini waletinye eklasini lenjenga’Ikuphi?’ • Ubona umehluko lokhona emkhatsini wekwakheka kwetinhlavu nemagama (sib. wenta imisebenti yekuhlukanisa tintfo lokufaka ekhatsi kuhlela tintfo letifanako, kubuka kulandzelana kwetitfombe leticishe tifane, akhetse leso lesehlukile abuye achaze kutsi sihluke ngani) • Uhlela titfombe letintsatfu ngendlela yekutsi takhe indzaba nekulandzelana kwetigameko nakucocwa ngato abuye acoce indzaba latakhele yona • Ukhumbula lakubone ngemehlo emdlalweni wekukhumbula tintfo. Sibonelo: beka tintfo letehlukene etafuleni, bafundzi batibuke, thishela utawumbonya letintfo bafundzi kumele bakhumbule labakubone etafuleni) Ucedzela iphazili nobe sitfombe LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki Temlomo na / nobe kwenta Caphela: • Ulalelisisa imibuto lelula kanye netimemetelo abuye aphendvule ngalokufanele • Uhlabelela tingoma letilula asho imilolotelo abuye alingise (sib. inhloko, emahlombe, sifuba nelukhalo, emadvolo netinyawo) • Utfokotela kulalela tindzaba letimfisha nekungenela emakhorasi ngesikhatsi lesifanele • Ucoca tindzaba aphindze acoce tindzaba talabanye asebentisa emagama akhe • Usebentisa lulwimi ekutfutfukiseni lwati lwesimo, umbala, umnyaka webudzala • Utfola abuye achaze kufana nemehluko • Utfola tincenye talokuphelele letifana nemagama abuye akhombe netitfo temtimba • Usebentisa lulwimi kunika tinchazelo • Usombulula acedzele emaphazili lokungenani lanetincetu letisihlanu nobe ngetulu • Ubona akhombe tintfo letifanako esitfombeni Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni Lulwimi CAPS 33
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU ITHEMU 1 KUCALA KUFUNDZA LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kufundza: Likhono lekucala kufundza: • Utfutfukisa likhono lekuhambisa emehlo njengekulandzela libhola lelijikeletako, lelisuka esandleni sesancele liye esandleni sekudla. • Ubamba lichaza emisebentini letfutfukisa likhono lenkhombandlela njengekunyakatisa umtimba, kusekela esandleni sesancele kuye esandleni sekudla nekusuka etulu kuye phasi • Wehlukanisa emkhatsini wesimo setinhlavu kanye nemagama abuye uhlele tintfo letifanako, alandzelanisa titfombe akhetse sitfombe lesehlukile • Usebentisa emakhono ekulandzelanisa tintfo, ulandzelanisa titfombe letintsatfu bese ucoca indzaba leyakhiwe nguletitfombe • Usebentisa emakhono ekukhumbula tintfo latibonile njengetinhlavu, timo nobe tintfo letiphatsekako. • Ucedzela sitfombe lasibonako njengekwakha iphazili acedzele titfombe • Ubamba incwadzi avule emakhasi ngendlela lefanele • Usebentisa titfombe acombelele kutsi indzaba ikhuluma ngani: ‘ ufundza’ titfombe nemibhalotihumusho akhombise kutsi titfombe nemagama kunebudlelwane kepha kwehlukile • Utakhela yakhe indzaba ngekutsi ‘afundze’ titfombe • Ulingisa ‘kufundza’, antjintje nelivi nakafundza • Ubona ligama lakhe kanye nemagama abontsanga lokungenani labasihlanu eklasini • Ucondzanisa emagama kanye nemagama lasetintfweni kanye netintfo letiniketwe emagama njengemakhadigama lasetafuleni,umnyango, lifasitelo Ucala kuvisisa inchazelo yematheksthi labhaliwe • Uvisisa kutsi lokubhaliwe kuchumanisa inshokutsi: ligama lingamela libito lakho. • Ubona ligama lakhe kanye nemagama alabanye bafundzi labasihlanu eklasini • Uvisisa kutsi emagama labhaliwe asho emagama lakhulunyiwako • ‘Ufundza’ emagama lasetjentiswa/ lavela kanyenti etimphawu njengeSPAR, Coke, netihloko tetinhlelo tamabonakudze. • Kufundza ngekuhlanganyela: Imisebenti yemaminithi la-15 leyentiwa kabili nobe katsatfu ngeliviki kusetjentiswa ematheksthi lakhulisiwe lanjengeTincwadzi leTinkhulu tekufundza, emaphosta etingoma kanye nemilolotelo. Thishela ukhombisa lendlela yekufundza kubo bonkhe bafundzi ngesikhatsi sengcoco nobe ngesikhatsi sekufundza lulwimi lesitigamu letimbili Ngesikhatsi Sekugcila Elulwimini. Sebentisa lokungenani Tincwadzi leTinkhulu tekufundza lokungenani letisihlanu ngethemu. • ‘Ufundza’ ematheksthi lakhulisiwe lanjengetinkondlo, tincwadzi letinkhulu nemaphosta liklasi lonkhe lifundza nathishela (kufundza ngekuhlanganyela) • Ucoca achaze balingisi etindzabeni • Udvweba titfombe akhombise imininingwane lesendzabeni, kumilolotelo nobe tingoma • Ulandzelanisa titfombe endzabeni • Baphendvula lokushiwo tindzaba nemisebenti yemidlalo nobe kwenta tindilinga Kufundza ngekutimela • ‘Ufundza’ tincwadzi ngekutimela letisemtatjeni wetincwadzi nobe eklasini ngenhloso yekutitfokotisa. 34 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Lwati lwemisindvo/ Kucikelela kusetjentiswa kwemisindvo Imisebenti yemalanga onkhe yemaminithi lange-15 Imisebenti leminyenti yemisindvo lebalwe ngentasi ingetfulwa etintfweni letenteka malanga onkhe netikhatsi tekufundza. • Ukhomba lishadi labonkhamisa (a, i, o, e, u) • Ukhomba lishadi labongwaca labahamba ngamunye (b, c, d, f ,g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z) • Uphimisa imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye • Utfola umehluko ngekulalela imisindvo lehlukene lesekucaleni kwemagama akhe • Utfola umsindvo lowehlukile kulemisindvo lelandzelanako (sib. b, b, b, k; d, d, d, t) • Utfola kutsi imisindvo lemibili lenikiwe iyefana nobe yehlukile (sib. p, p [kuyafana] p, b [kwehlukile] • Angatfola kutsi imisho lekhulunywako yakhiwe ngemagama latimele: Shaya tandla egameni ngalinye emshweni lapho onkhe emagama anelilunga linye [ Make ubasa umlilo] Uhlobanisa imisindvo netinhlavu kanye nemagama • Ucala kubona kutsi emagama akhiwe ngemisindvo leyakhiwe: unika umsindvo wekucala losegameni lakhe LUHLOLO Tiphakamiso temisebentluhlolo lolungakahleleki Temlomo na / nobe kwenta Caphela • Utfola umehluko ngekulalela imisindvo leyehlukene kakhulukati lesekucaleni kweligama lakhe • Utfola umsindvo lowehlukile emisindvweni lelandzelanako (sib. b, b, b, k ; d, d, d, t) • Ubona lishadi labonkhamisa (a, i, o, e, u) Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni Lulwimi CAPS 35
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU ITHEMU 1 KUCALA KUBHALA LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kucala kubhala ngesandla: Imisebenti yemalanga onkhe kutotonkhe tinhlangotsi teLulwimi nakuletinye tifundvo Imisebenti yebuciko bekuticambela kanye nesikhatsi semculo ngematfuba labalulekile ekutfutfukisa emakhono emamasela lamancane • Utfutfukisa emakhono ekusebentisa tandla ngemphumelelo:ugicita lubumba lwekudlala, ugicita lubumba, ubumba lokutsite ngelubumba lwekudlala, ubopha tikulufu ngemabhawodi , udlala ipiyano emoyeni, njll • Utfutfukisa kukwati kusebentisa iminwe ngalokufanele: udlala imilolotelo yekunyakatisa iminwe nobe kugicita libhola lemaphepha emkhatsini weminwe njll. • Utfutfukisa kusebenta kwemamasela lamancane esandla: usebentisa sikelo kujuba timati temaphepha • Utfutfukisa likhono lekusebentisana kweliso nesandla:udlala umdlalo wekubamba emabhini bhegi,emabhola, emabhola eliphepha,kudvweba ngemakhilayoni, nobe upende ngalokungakahleleki ngesikhatsi semdlalo wangaphandle njll. • Utfutfukisa likhono lenkhombandlela:unyakatisa titfo temtimba ngasesandleni sesancele nobe esandleni sekudla, tiye etulu nobe phasi njll. • Utfutfukisa likhono lekuphambanisa tandla tindlule umkhatsi wemtimba:usebentisa sandla sekudla kutsintsa lihlombe lesandla sesancele, sandla sesancele sitsintsa lihlombe lesandla sekudla njll. • Wakha tinhlavu ngetindlela letehlukene asebentisa umtimba wonkhe: sib. usebentisa umtimba wakhe kwakha umsindvo ‘ s’ • Utsatsisela lingaphandle lelilula letitfombe nemaphethini • Utsatsela emaphethini ebhodini yemaphekisi • Usebentisa tinhlobo letehlukene tetinsita tekubhala letifana naleti: emabhulashi ekupenda, emakhilayoni emafutsa njll. ngesikhatsi lesikhululekile sekudlala eklasini, ngesikhatsi semisebenti webuciko bekuticambela . • ’Ubhala’ esitjeni sesanti Kucala kubhala: • Udvweba nobe apende titfombe kute andlulise umlayeto ngesikhatsi semsebenti webuciko bekuticambela njengekudvweba lake ahlangabetana nako) • Uvisisa kutsi kubhala nekudvweba kwehlukene: ulingisa kubhala usebentisa kukipilita • ‘Ufundza’ umsebenti wakhe: ufundza latikipilitele kona • Ulingisa kubhala kusimongcondvo sekudlala: kubhala umlayeto welucingo, kubhala luhlu lwetintfo letiyotsengwa • Utsatsela tinhlavu latatiko letisegameni lakhe, kukhombisa kubhala utsatsela ligama lakhe) • ‘Ubhala’ ucale esandleni sesancele uye esandleni sekudla, ubuye uye etulu naphasi • Unika imibono kute kwakhiwe incwadzi yetindzaba yaseklasini ngekusebentisa imidvwebo Usebenta ngemagama • Ugcogcela ndzawonye emagama: emagama lanemisindvo lefanako ekucaleni njengaBongiwe naBanele,nobe luhlobo lweluhlavu lolufana naSibongile Simangele • Ubona ligama lelibhaliwe LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Temlomo na / nobe kwenta Caphela • Udvweba nobe apende titfombe kute andlulise umlayeto ngesikhatsi semsebenti webuciko bekuticambela lefana nalakufundze emphilweni) • Wakha tinhlavu ngetindlela letehlukene asebentisa umtimba wonkhe:(sib. kusebentisa umtimba wakhe kwakha umsindvo ‘ s’) • Ubhala esitjeni sesanti • Uvisisa kutsi kubhala nekudvweba kwehlukile: (sib. ulingisa kubhala) • ‘Ufundza’ umsebenti latibhalele wona:ufundza latikipitele kona • Usebentisa tinhlobo letehlukene tetinsita tekubhala letifana naleti: emabhulashi ekupenda, emakhilayoni emafutsa njll. ngesikhatsi sekudlala eklasini nobe ngesikhatsi semisebenti yebuciko bekuticambela nobe ngesikhatsi Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni Lulwimi 36 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU ITHEMU 2 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe kutotonkhe tinhlangotsi teLulwimi nakuletinye tifundvo Lemisebenti lelandzelako ingangeniswa kunobe ngusiphi sikhatsi sekufundzisa Libanga R: umculo, umnyakato, isayensi, lulwimi, tindzaba, umbukiso, kucoca indzaba nemisebenti yekuticambela • Ulalelisisa tincenye letimbili nobe letintsatfu teticondziso netimemetelo abuye aphendvule ngalokungiko (sib. ubutsa emakhilayoni awafake eshelufini) • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa labanye abuye anike labanye litfuba lekukhuluma • Ulalela tindzaba abuye alingise lokushiwo tindzaba Ucoca tindzaba aphindze acoce tindzaba talabanye asebentisa emagama akhe • Uhlabelela tingoma asho imilolotelo abuye ente iminyakato letsite neliklasi lonkhe • Uhaya tinkondlo nemilolotelo ngeminyakato ngekuhlanganyela ngekulingisa ecenjini • Ulandzelanisa titfombe letiphatselene nendzaba • Ubamba lichaza etingcocweni abute imibuto • Ukhuluma ngetitfombe letikumaphosta, emashadi etingcikitsi, etincwadzini, njll (tihambisane netingcikitsi letisihlanu tethemu ngayinye • Ulalela akhumbule emagama lalula lalandzelanako nalahlelekile sib.lala,lola,lula. Ucala ngemagama lamatsatfu aye kulamane nobe langetulu Usebentisa lulwimi kutfutfukisa lwatilwemagama • Usebentisa lulwimi kutfutfukisa umcondvo lotsite etifundvweni tonkhe njengebungako, inkhombandlela, sikhatsi, kulandzelana kwetintfo, umbala, umnyaka webudzala) Usebentisa lulwimi kucabanga nekunoma: • Utfola abuye achaze kufana nekwehluka kwetintfo • Umatanisa tintfo letihambisanako aphindze acatsanise tintfo letehlukene • Uhlela tintfo letetayelekile ngekuhambelana kwato • Ubona tincenye talokuphelele.Sibonelo. emagama abuye akhombe titfo temtimba letifana nengcoza,sihlakala,lidvolo njll. Usebentisa lulwimi kucwaninga nekutitfolela: • Ubuta imibuto abuye abute netinchazelo • Unika tinchazelo abuye abute netinchazelo • Usombulula abuye acedzele emaphazili lokungenani lanetincetu letisihlanu nobe ngetulu Kusebenta ngelwati • Ukhetsa lwati lolutsite loludzingekako enchazelweni Usebentisa tibonwa netinkomba tetitfombe ekwakheni inshokutsi • Ubukisisa ngekucikelela abuye akhombe tintfo letifanako etitfombeni • Utfola umfanekiso lokungiwo esitfombeni lesiphitsitelako nobe lesinemininingwane leminyenti. • Udlala imidlalo yekufihlelana lenga’Funa!’tfola intfo lefihlekile eklasini emkhatsini waletinye . • Utfola umehluko emkhatsini wesimo setinhlavu kanye nemagama .Sibonelo,uhlela tintfo letifanako, abuke kulandzelana kwetitfombe leticishe tifane abuye akhetse sitfombe lesihlukile abuye achaze kutsi sehluke ngani. • Uhlela titfombe bese ucoca indzaba leyakhiwe nguletitfombe CAPS 37
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki Temlomo na / nobe kwenta Caphela: • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa labanye anike labanye litfuba lekukhuluma • Uhlabelela tingoma, asho imilolotelo abuye alingiseneliklasi lonkhe. • Uhaya tinkondlo nemilolotelo ngekwenta iminyakato nekuhlanganyela ngekulingisa ecenjini • Ucoca tindzaba abuye acoce netalabanye bafundzi asebentisa emagama akhe • Usebentisa lulwimi kutfutfukisa umcondvo lotsite kuyoyonkhe imikhakha yetifundvo njengebungako, inkhombandlela, sikhatsi, kulandzelana kwetintfo, umbala, umnyaka webudzala • Ubamba lichaza etingcocweni abute nemibuto • Utfola imifanekiso letsite esitfombeni lesiphitsitelako nobe lesinemininingwane leminyenti. • Utfola abuye achaze kufana nekwehluka kwetintfo • Ubukisisa titfombe abuye akhulume ngelwati lanalo lolufana nalolusesitfombeni. Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni Lulwimi 38 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU ITHEMU 2 KUCALA KUFUNDZA LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kufundza: Kucala kufundza: • Utfutfukisa likhono lekuhambisa emehlo njengekulandzela libhola lelihanjiswa lisuswa esandleni sesancele liya esandleni sekudla • Utfutfukisa likhono lenkhombandlela njengekuhambisa emabhloki kusukela esancele kuye kusekudla, etulu kuye phasi. • Ubamba incwadzi ngendlela lengiyo abuye avule emakhasi ngalokufanele’ nakafundza’ • Usebentisa titfombe kucombelela lokushiwo yindzaba .Sibonelo.’ufundza’sitfombe abuye akhombise kuvisisa kutsi titfombe nemagama kuhlobene ,kepha kwehlukile.Khomba emagama’ ‘nawufundza’. • Uhumusha titfombe kutakhela indzaba yakhe.’fundza ‘titfombe • Ulingisa kufundza antjintje ‘nelivi nakafundza’ • Uvisisa kutsi itheksthi ichumanisa inshokutsi. • Wati kutsi emagama labhaliwe angamela ligama lakhe, emagama ebantfu, emagama etindzawo kanye nemagama etintfo lasihlanu eklasini • ‘Ufundza’ emakhadigama laphatselene nengcikitsi nemibhalotihumsho ecenjini kanye nathishela • Uvisisa kutsi emagama labhaliwe asho emagama lakhulunyiwe njengetindzaba temalanga onkhe letibhalwa nguthishela ngalesikhatsi umntfwana aticoca. • ‘Ufundza’ emagama lavela kanyenti embhalweni: emagama abontsanga, ekhalenda, emagama laphatselene nesimo selitulu. • Usebentisa titfombe ‘ kufundza’ emabintana lalula nobe imibhalotihumusho.Inja-likhasi lelinesitfombe senja. • Ulingisa tincenye talokushiwo indzaba,ingoma nobe imilolotelo • Ulalela abuye acoce ngetindzaba nalamanye ematheksthi lafundziwe nobe lebacocelwe wona.Kukhumbula imininingwane nekusho umcondvo lobalulekile) • Ukhuluma ngematheksthi lanjengetindzaba asebentisa emagama lanjenge ‘Singeniso’, ‘umtimba’, ‘siphetfo’,’umsindvo’, ‘ligama’ luhlavu,’umlolotelo’ Kufundza ngekuhlanganyela: Imisebenti yemaminithi la-15 leyentiwa kabili nobe katsatfu ngeliviki kusetjentiswa ematheksthi lakhulisiwe njengeTincwadzi leTinkhulu tekufundza, emaphosta njll. Thishela ukhombisa lendlela yekufundza kubo bonkhe bafundzi ngesikhatsi sengcoco nobe ngesikhatsi selulwimi lesitigamu letimbili ngesikhatsi Sekugcila Elulwimini. Sebentisa lokungenani tincwadzi tekufundza letinkhulu letisihlanu ngethemu. • ‘Bafundza bonkhe kanye’ nathishela ematheksthi lakhulisiwe njengetinkondlo, tincwadzi letinkhulu tekufundza, emaphosta kanye nemibhalo lebhalwe kungcondvomshini • Ucoca abuye achaze balingisi endzabeni • Udvweba titfombe kukhombisa umcondvo lomcoka endzabeni kumilolotelo nobe tingoma • Uhlela titfombe kute takhe indzaba,’ kufundza’ indzaba leyakhiwe ngetitfombe • Uphendvula tindzaba ngekwenta umnyakato nemisebenti lephatselene nemidlalo nobe tikhatsi tekufundza (sib.’Tingulutjana letintsatfu) • Ucombela lokutawulandzela endzabeni asebentisa ematheksthi latayelekile netinkomba tetitfombe. • Uphendvula tindzaba ngekusebentisa buciko bekuticambela: Upenda sitfombe lesiphatselene nendzaba. Kufundza ngekutimela • ‘Ufundza’ ngekutimela tincwadzi letisemtatjeni wetincwadzi nobe eklasini ngenhloso yekutitfokotisa. CAPS 39
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Lwati lwemisindvo/ Kucikelela kusetjentiswa kwemisindvo Imisebenti yemalanga onkhe yemaminithi lange-15 Imisebenti leminyenti yemisindvo lebalwe ngentasi ingatfulwa etintfweni letenteka malanga onkhe nangetikhatsi tekufundza. • Ubona lishadi labonkhamisa (a, i, o, e, u) • Ubona lishadi labongwaca (b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z) • Uphimisa imisindvo yabongwaca labahamba bodvwa (b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z) • Utfola umehluko ngekulalela imisindvo lehlukene lesekucaleni kwemagama (babe, cela, dula, kaka, gogo, hola, jika, kimi, lula, make, neka, popola, sita, tibi, vela, wena, yami, lizeze) • Ulalela ligama lelehlukile emagameni lalandzelanako lacala ngemsindvo lofanako (sib. buso, babe, bala, cela, cima, coca nobe kubona imisindvo lemibili lenikiwe kutsi iyefana nobe ihlukile, sib. “b”, “b” - bayafana kantsi “b”, “p” , “k” , “g”- bahlukile) • Uhlatiya emagama lakhulunywako, asebentisa kushaywa kwetandla nobe kukhala kwetigubhu (sib. No-mu-sa, bo-le-ka, gi-ji-ma, bu-ke-la, fa-fa-ta) • Ubona umsindvo losekucaleni lobhalwe egameni lakhe (sib. Lindiwe, Siphiwe, Mancoba,) Uhlobanisa imisindvo netinhlavu kanye nemagama • Uvisisa kutsi emagama anemisindvo lengetulu kwamunye (sib. b-u-s-o, ca-ge-la, fa-ka, gi-ci-ta, hu-ba) • Ubona umsindvo losekucaleni kwelibito lakhe nemabito ebangani bakhe (sib. Tandzile, Gugu, Bheki) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Temlomo na / nobe kwenta Caphela: • Uvisisa kutsi imibhalo lebhaliwe ichumanisa inshokutsi: emagama angamela ligama lakhe, emagama ebantfu, tindzawo netintfo • Ubamba incwadzi ngendlela lengiyo abuye avule emakhasi ngalokufanele ‘nakafundza’ • ‘Ufundza nathishela imibhalo lekhulisiwe njengetinkondlo, Tincwadzi leTinkhulu tekufundza, emaphosta kanye nemibhalo lebhalwe kungcondvomshini (Kufundza ngekuhlanganyela) • Ucoca abuye achaze balingisi etindzabeni • Utfola umehluko ngekulalela imisindvo lehlukene lesekucaleni kwemagama Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni Lulwimi 40 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU ITHEMU 2 KUCALA KUBHALA LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Imisebenti yemalanga onkhe kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi nakuletinye tifundvo Imisebenti yebuciko bekuticambela nesikhatsi semculo tingematfuba labalulekile ekutfutfukisa emamasela lamancane • Utfutfukisa likhono lekubhala nekucinisa emamasela lamancane esandla: ugicita lubumba lwekudlala ,ubumba lokutsite ngelubumba lwekudlala, udlala ipiyano emoyeni,ufaka intsambo emakhadini etintsambo,ufaka buhlalu njll. • Utfutfukisa likhono lekusebentisa emamasela lamancane ngekudlala imilolotelo leminyenti yeminyakato yeminwe • Utfutfukisa likhono lekusebentisana kweliso nesandla asebentisa sikelo kute asike lingephandle lesitfombe,bunjwa njll. • Utfutfukisa kuhambelana kwesandla neliso: udlala kubamba ngebhini bhegi,ibhola lenkhulu nobe ithenisi , emabhola eliphepha, ucamba imidvwebo, abuye ente emaphethini lalikhuni ngemakhilayono. • Utfutfukisa likhono lekusebentisa emamasela lamakhulu: basebenta ngababili nobe ayedvwa kwakha tinhlavu ngemitimba yabo • Ucala kwakha tinhlavu asebentisa kupenda ngemunwe, emabhulashi ekupenda, emakhilayoni emafutsa • Utsatsisela lingephandle letitfombe, emaphethini nemagama akhe lapho kucalwa khona netinkomba tekubhala tikhonjiswa ngetinhlavu. • Utsatsela emaphethini ebhodini yemaphekisi abuye atsatsele emaphethini, emagama kanye netinhlavu ephepheni • Usebentisa tinhlobo letehlukene tetinsita tekubhala: emabhulashi ekupenda, emakhilayoni emafutsa njll. • Ubamba emakhilayoni ngendlela lefanele asebentisa indlela lengiyo yekubamba ipeniseli • ‘Ubhala’ asebentisa indlela lefanele yekuhlala Kucalisa kubhala: • Udvweba titfombe kute endlulise umlayeto’ njengetindzaba’ • Uvisisa kutsi kubhala nekudvweba kwehlukene, ucala kutsatsela tinhlavu kanye netinombolo eklasini ngendlela yakhe yekubhala: ulingisa kubhala asebentisa kutsatsisela tinhlavu letehlukene • Ufundza lokushiwo tinhlavu naloko latikipilitele kona • Wenta samdlalo, akhombise likhono lekubhala (sib. wenta emakhadi etibingelelo abuye abhale tincwadzi) • Ucala ‘kubhala’ abuke tinkhombaphi acale esandleni sesancele aye esandleni sekudla, abuye aye etulu naphasi • Utsatsela itheksthi lesetintfweni letikhona endzaweni lebakuyo (sib. emalebuli etintfweni letisetjentiswa endlini) nabadlala Kusebenta ngemagama • Wenta tincumbi temagama ngemagama laneluhlavu nobe umsindvo wekucala lofanako. • Utfola luhlavu nobe sikhala emkhatsini wemagama embhalweni: emagama abo nobe emagama latayelekile nobe latfolakala encwadzini. • Ufaka ligalelo ngekuniketa imisho yakhe kusicephu lesibhalwako seliklasi: umfundzi ubita emagama thishela awabhale phasi. LUHLOLO Tiphakamiso teluhlolo lolungakahleleki: Temlomo na / nobe kwenta Caphela: • Udvweba titfombe kute endlulise umlayeto njengetindzaba takhe • Utfutfukisa likhono lekucinisa emamasela lamakhulu: basebenta ngababili nobe yedvwa kwakha tinhlavu ngemitimba yabo • Ucala kwakha tinhlavu asebentisa umunwe kupenda, emabhulashi ekupenda, emakhilayoni emafutsa • Uvisisa kutsi kubhala kanye nekudvweba kwehlukene, ucala kutsatsela tinhlavu kanye netinombolo letiseklasini ngendlela yakhe yekubhala: ulingisa kubhala asebentisa tinhlobo tetinhlavu nekutikipilitela. • ‘Ufundza’ umsebenti latikipilitele wona • Ucala ‘kubhala’ abuke tinkombandlela acale esandleni sesancele aye esandleni sekudla, etulu kuya phasi kwelikhasi Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni Lulwimi CAPS 41
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi naletinye tifundvo Lemisebenti lelandzelako ingetfulwa kunobe ngusiphi sikhatsi sekufundzisa Libanga R: umculo, umnyakato, isayensi, lulwimi, tindzaba, umbukiso, kucoca indzaba kanye nemisebenti yekuticambela • Ulalela imibuto abuye anike netimphendvulo • Ulalela timemetelo aphendvule ngalokungiko • Ulalela ticondziso letilukhuni letilandzelanako abuye alandzele lokushiwo ticondziso • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa labanye, akhombise kuhlonipha sikhulumi abuye ashiyelane nalabanye litfuba lekukhuluma • Ucoca tindzaba aphindze acoce tindzaba talabanye bafundzi asebentisa emagama akhe • Uhlabelela tingoma ahaye imilolotelo abuye alingise ngekutetsemba • Uhaya tinkondlo nemilolotelo abuye angete ngekulingisa ngekutetsemba • Ulalela tindzaba letindze abuye akhombise kuvisisa ngekuphendvula imibuto lephatselene nendzaba • Ulandzelanisa titfombe letiphatselene nendzaba • Ulalela akhumbule kulandzelana.Sib. cela, cala, cula, angacala ngalamatsatfu emagama abuye akhe emagama kuye kulamane nangetulu. • Ukhuluma ngetitfombe letikumaphosta, emashadi etingcikitsi, tincwadzi njll.letihambelana netingcikitsi lokungenani letisihlanu. Usebentisa lulwimi kutfutfukisa lwati lwemagama • Usebentisa lulwimi kutfutfukisa lwatimagama kuto tonke tifundvo Sibonelo ,Tibalo: linani, isayizi, sikhatsi, bunjwa,budzala ngemnyaka, esikhatsi sekudlala. Usebentisa lulwimi kucabanga nekunoma: • Ubona achaze tintfo letifanako naletingafani • Umatanisa tintfo letihambisanako abuye acatsanise tintfo letehlukile • Uhlela tintfo ngekwemigomo latakhele yona • Ubona tincenye talokuphelele (sib. Tincenye letenta sitfombe lesiphelele) Usebentisa lulwimi kucwaninga nekutitfolela: • Ubuta imibuto afune tinchazelo encwadzini • Unika tinchazelo netisombululo • Usombulula acedzele emaphazili lanetincetu letilishumi kuya kuletingemashumi lamabili Usebentisa lwati • Ukhetsa lwati loludzingekile enchazelweni letsite Kusebentisa tibonwa netitfombe ekwakheni inshokutsi • Uvisisa kutsi imifanekiso netitfombe kuletsa inchazelo lephatselene netehlakalo, bantfu, tindzawo netintfo abuye acoce ngato • Ubukisisa titfombe acoce ngelwati lanalo lolufanako • Kubandlulula titfunti tetitfombe letingaphambili nesendlalelolwati etitfombeni nemadizayini. • Utfola intfo lefihlekile eklasini emkhatsini waletinye tintfo abuye asite bontsanga batfole intfo lefihliwe asebentise tinkhombandlela letilula • Uhlukanisa emkhatsini wesimo setinhlavu letehlukene kanye nemagama (sib. ‘c’ kanye na ‘b’) • Ulandzelanisa titfombe abuye acoce indzaba leyakhiwe nguletitfombe 42 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki Temlomo na / nobe kwenta Caphela: • Ulalelisisa imibuto anike timphendvulo • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa , akhombise kuhlonipha sikhulumi abuye anike labanye litfuba lekukhuluma • Uhlabelela tingoma abuye ahaye nemilolotelo aphindze alingise angasitwa ngumuntfu • Ucoca tindzaba aphindze acoce tindzaba talabanye bafundzi usebentisa emagama akho • Usebentisa lulwimi kutfutfukisa lwatimagama etifundvweni tonkhe (sib.Tibalo- bungako, isayizi, bunjwa, umbala, sivinini, sikhatsi, umnyaka webudzala nekulandzelana kwetintfo • Umatanisa tintfo letihambisanako abuye acatsanise tintfo letehlukene • Uvisisa kutsi titfombe tendlulisa inshokutsi letsite mayelana nesehlakalo, bantfu, tindzawo kanye naletinye tintfo abuye akhulume ngako • Ubukisisa titfombe acoce ngelwati lanalo lolufana nalolusetitfombeni Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni Lulwimi CAPS 43
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KUCALA KUFUNDZA LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kufundza: Emakhono ekucalisa kufundza • Utfutfukisa likhono lekuhambisa emehlo.Sibonelo, ulandzela ipeniseli isuswa esandleni sesancele iyiswa esandleni sekudla • Utfutfukisa likhono lenkhombandlela:’ufundza’ titfombe letilandzelanako nobe imicibisholo lesukela esandleni sesancele iye esandleni sekudla nasetulu kuye phasi. • Ucondzanisa emagama netintfo: ucondzanisa emalebuli etintfweni letinemalebuli etafuleni letintfo letijabulisako. • Usebentisa titfombe kuvisisa itheksthi lelula kanye nemabintana lalula encwadzini.Sibonelo sitfombe senja kanye nemusho lofundzeka ngalendlela ‘Buka lenja’ • Ubamba incwadzi avule emakhasi ngendlela lefanele • Uhumusha titfombe kutakhela indzaba yakhe lokusho kutsi ‘ufundza’ titfombe • Uhlukanisa titfombe embhalweni: ukhomba ligama abute kutsi ligama litsini • Ulingisa’ kufundza’ antjintje nelivi nakafundza • Ufundza emagama lasetjentiswa kanyenti emmangweni: timphawu temgwaco, emagama etitolo • Ucala kubona emagama lasetjentiswa kanyenti lasetjentiswa eklasini: emagama laphatselene nesimo selitulu, emalanga eliviki, emagama abontsanga, emagama etinyanga temnyaka • ‘Ufundza’ titfombe tetincwadzi letinemisho lecombelelekako lemitsatfu kuya kulemine.Sibonelo,yinja.Buka inja, Yinja lenkhulu • Ulingisa lokushiwo indzaba, ingoma nobe umlolotelo • Ukhumbula imininingwane asho umcondvo lobalulekile endzabeni lefundvwe nguthishela • Udvweba titfombe tetindzaba, tingoma nemilolotelo • Ucoca ngekuphatfwa nekunakekelwa kwetincwadzi • Ulalela acoce ngetindzaba naleminye imibhalo lefundvwe ngekuphimisela • Usebentisa emagama lafana nalawa: ‘umsindvo’, ‘luhlavu’, ‘umlolotelo’, ‘singeniso’, ‘umtimba’, ‘siphetfo’ nakakhuluma ngetheksthi Kufundza ngekuhlanganyela: Imisebenti letsatsa emaminithi la-15 leyentiwa kabili nobe katsatfu ngeliviki kusetjentiswa ematheksthi lakhulisiwe njengetincwadzi letinkhulu tekufundza, emaphosta, njll. Thishela ukhombisa lendlela yekufundza kubo bonkhe bafundzi ngesikhatsi sengcoco nobe ngesikhatsi selulwimi lesitigamu letimbili ngesikhatsi sekugcila eLulwimini • ‘Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe • ‘Ufundza’ itheksthi leyakhiwe bafundzi nobe licembu.Sibonelo,imisho lebhalwe nguthishela ngesikhatsi labanye bafundzi babukela, bakhuluma futsi babitelana • Uchumanisa lwati lanalo nakafundza nathishela, nakabuka mabonakudze nobe titfombe • Uchaza simo sebalingisi endzabeni nobe kumabonakudze anike nemibono • Utfola kulandzelana kwetigameko endzabeni lelula • Usebentisa lingephandle lencwadzi nemidvwebo kucombela kutsi indzaba ikhuluma ngani • Uhlanganyela esifundvweni setheksthi ngekutetsemba nangekutijabulisa • Uphendvula imibuto lehlukene lephatselene nendzaba lefundziwe Kufundza ngekutimela • ‘Ufundza’ tincwadzi ngekutimela emtatjeni wetincwadzi nobe endzaweni yekufundza eklasini ngenhloso yekutitfokotisa, uvula emakhasi ngalokufanele akhombise kuhlonipha tincwadzi 44 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Lwati lwemisindvo/ Kucikelela kusetjentiswa kwemisindvo Imisebenti yemalanga onkhe yemaminithi lange-15 Imisebenti leminyenti yemisindvo lebalwe ngentasi ingetfulwa etintfweni letenteka malanga onkhe netikhatsi tekufundza. • Ubona lishadi labonkhamisa :Sibonelo, a, e, i, o, u) • Ubona lishadi labongwaca labahamba ngamunye: Sibonelo, b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z) • Uphimisa imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye: Sibonelo, b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z) • Utfola umehluko ngekulalela imisindvo leyehlukene lesekucaleni kwemagama: Sibonelo, babata, ciciyela, dubula, kama, lulama, memeta, nakekela, pela, sasatela, tibaya, vevetela, wela, yekela) • Ubona kutsi imisho lekhulunywako yakhiwe ngemagama lehlukene:Sibonelo, Make ulele, Sisu sami lesi, Musa uyalalela, Liso liyabona • Uhlatiya emagama lakhulunywako, asebentisa kushaywa kwetandla nobe kukhala kwetigubhu Sibonelo, Ve-le-mu, Si-mi- lo, Si-ko-lo, me-mi-sa, ko-le-ka • Ubona emagama lanemvumelwano latfolakala kumilolotelo netingoma: Sibonelo, Wo, wo, wo, wo, wo, lo, lo, lo lo, lo) • Ubona evisise umsindvo losekucaleni lobhalwe egameni lakhe: Sibonelo, Lindiwe, Lotive, Velaphi, Sakhile) Imisindvo lehambelana netinhlavu nemagama • Utfola umehluko ngekulalela nekubona imisindvo leyehlukene lesekucaleni kwemagama (sib.Nomusa) • Uvisisa kutsi emagama anemisindvo lengetulu kwamunye umsindvo(:sibonelo b-u-s-o) • Ubona imisindvo ekucaleni kwemagama: emabito ebangani nobe emagama etilwane LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Temlomo na / nobe kwenta Caphela: • Usebentisa titfombe kuvisisa itheksthi lelula kanye nemisho encwadzini .sibonelo, sitfombe senja kanye nemusho lofundzeka ngalendlela ‘Buka lenja’ • Ucondzanisa emagama kanye netintfo.sibonelo,. ucondzanisa emalebuli etintfweni letinemalebuli etafuleni letintfo letijabulisako • Ubamba incwadzi avule emakhasi ngendlela lefanele • Uhumusha titfombe kute atakhele indzaba :sibonelo ufundza titfombe) • ‘Ufundza’ itheksthi leyakhiwe bafundzi bonkhe nobe licembu.sibonelo imisho lebhalwe nguthishela, ngesikhatsi labanye bafundzi babukela, bakhuluma futsi babitelana) • Uchaza simo sebalingisi endzabeni nobe kumabonakudze, anikete nemibono • Ufundza emagama lakhona emmangweni timphawu temgwaco, emagama etitolo • Utfola umehluko ngekulalela nekubona imisindvo lehlukene kanye nabonkhamisa labasekucaleni kwemagama • Ubona umsindvo ekucaleni kwemagama . emagama ebangani bakhe, emagama etilwane Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni Lulwimi CAPS 45
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KUCALA KUBHALA LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kucala kubhala ngesandla: Imisebenti yemalanga onkhe kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi nakuletinye tifundvo Imisebenti yebuciko bekuticambela nesikhatsi semculo tingematfuba labalulekile ekutfutfukisa emamasela lamancane • Utfutfukisa likhono lekubhala, nekucinisa emamasela lamancane esandla: wakha tinhlavu asebentisa lubumba lwekudlala, ufaka intsambo emakhadini etintsambo,ufaka buhlalu • Utfutfukisa likhono lekubhala ngekucinisa emamasela lamancane esandla: ngekudlala imilolotelo yekunyakatisa iminwe nobe sandla • Utfutfukisa likhonole emamasela lamancane asebentisa sikelo sekujuba lingephandle letitfombe nabobunjwa njll. • Utfutfukisa likhono lekusebentisana kweliso nesandla: udlala umdlalo wekuphoselana nekubamba emabhini bhegi, emabhola lamakhulu, nobe emabhola ethenisi, emabhola eliphepha njll.kudvweba imidvwebo yekuticambela, kwenta emaphethini lalukhuni ngemakhilayoni) • Utfutfukisa likhono lekusebenta kwemamasela lamakhulu: basebenta ngababili nobe ngamunye kwakha tinhlavu ngemitimba yabo • Utsatselisa lingephandle lelilula letitfombe, emaphethini neligama lakhe akhombise lapho ucala khona nalapho liphelela khona netinkombandlela tekubhala luhlavu tikhonjiswe eluhlavini. • Ucala kwakha tinhlavu asebentisa kupenda ngemunwe, emabhulashi ekupenda, emakhilayoni emafutsa, ibhodi yemaphekisi nobe ibhodi yelastiki. • Utsatsela emaphethini ebhodini yemaphekisi kanye nemagama netinhlavu emaphepheni • Ubamba emakhilayoni ngendlela leyamkelekako abhale asebentisa indlela lengiyo yekubhala Kucala kubhala: • Udvweba titfombe kwendlulisa umlayeto ngalakufundze emphilweni abuye asebentise loku njengendlela yekucala kubhala. Ngekusitwa nguthishela yengeta ligama nobe libintana emdvwebeni. • Uvisisa kutsi kubhala nekudvweba kwehlukene abuye ucale kutsatsela tinhlavu kanye netinombolo eklasini ngendlela yakhe yekubhala :Ulingisa kubhala asebentisa tinhlavu letehlukene letitsatsiselwe abuye akipitele • Ulingisa 'kubhala' kusimongcondvo sekudlala.Sibonelo ‘ubhala’ luhla • Ucala ‘kubhala’ acaphele timiso tenkhombandlela:‘ubhala’ kusukela esandleni sesancele aye esandleni sekudla, abuye aye etulu naphasi • Utsatsela itheksthi lesetintfweni letikhona endzaweni lebakuyo nangabe badlala.Sibonelo, emalebuli lasetikhangisweni • Ufaka ligalelo lemibono ekwakheni libhuku letindzaba leliklasi. • Usebentisa tinsita tekubhala ngekutetsemba nangalokungenaliphutsa: emakhilayoni kanye nepenseli Kusebenta ngemagama • Ubutsela ndzawonye titfombe temagama lanemvumelwano (sib. ‘lala’, ‘dlala’, ‘khala’, ‘bhala’) • Utfola luhlavu nobe sikhala emkhatsini wemagama embhalweni Sibonelo: emabito abo nobe emagama latayelekile nobelatfolakala encwadzini • Unika imisho ekwakheni indzaba yaseklasini bafundzi baniketa thishela imisho, thishela uyabhala) • Usebentisa emagama lafana nalawa: ‘singeniso’, ‘umtimba’, ‘siphetfo’, ‘ligama’,’ tinhlavu’ nakakhuluma ngematheksthi. LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki Temlomo na / nobe kwenta Caphela: • Udvweba titfombe kute endlulise umlayeto, ngalakufundze emphilweni, kusebentisa loku njengesicalo sekubhala, ubhala ligama leliphatselene nemdvwebo abe asitwa nguthishela • Uvisisa kutsi kubhala kanye nekudvweba kwehlukile abuye acale kutsatsela tinhlavu kanye netinombolo eklasini ngendlela yakhe yekubhala; alingise kubhala asebentisa kutsatsela tinhlavu nekutikipilitela • Ulingisa 'kubhala' kusimongcondvo sekudlala.Sibonelo ‘ubhala’ luhla • Ucala ‘kubhala’ asuka esandleni sesancele aye esandleni sekudla, abuye aye etulu naphasi Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni Lulwimi 46 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi naletinye tifundvo Lemisebenti lelandzelako ingetfulwa kunobe ngusiphi sikhatsi sekufundzisa Libanga R: umculo, umnyakato, isayensi, lulwimi, tindzaba, umbukiso, kucoca indzaba kanye nemisebenti yekuticambela • Ulalela imibuto abuye anike netimphendvulo • Ulalela timemetelo aphendvule ngalokungiko • Wendlulisa umlayeto • Ulalela ticondziso letilukhuni letilandzelanako abuye alandzele lokushiwo ticondziso • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa labanye, akhombise kuhlonipha sikhulumi abuye anike labanye litfuba lekukhuluma. • Ulalela tindzaba letindze abuye akhombise kuvisisa ngekuphendvula imibuto lehambelana nendzaba. • Ucoca tindzaba aphindze acoce tindzaba talabanye bafundzi asebentisa emagama akhe • Uhlabelela tingoma ahaye imilolotelo abuye alingise ngekutetsemba • Ulandzelanisa titfombe letiphatselene nendzaba • Uhlanganyela etingcocweni abuye abute imibuto • Ulalela akhumbule kulandzelana kwemagama lalula lanjenga kama,kala,suka,luka.Cala ngalamatsatfu uye kulamane nobe ngetulu • Ukhuluma ngetitfombe letikumaphosta, emashadi etingcikitsi, tincwadzi, njll letiphatselene netingcikitsi lokungenani letisihlanu ngethemu Usebentisa lulwimi kutfutfukisa lwati • Usebentisa lulwimi kutfutfukisa lwatimagama etifundvweni tonkhe njengebungako, inkhombandlela, sikhatsi, kulandzelana kwetintfo, umbala, umnyaka webudzala) Usebentisa lulwimi kucabanga nekunoma • Utfola abuye achaze kufana nekwehluka kwetintfo • Umatanisa tintfo letihambisanako aphindze acatsanise tintfo letehlukene • Uhlela tintfo letetayelekile ngekuhambelana kwato • Utfola tincenye talokuphelele esimweni semadayimenshini lamabili [2-D ] abuye akhe ngesakhiwo semadayimenshini lamatsatfu [3-D] . Utsatsela titfombe nobe iphethini letfolakala ekhadini lemadayimenshini lamabili [2-D] asebentisa emabhloki nobe bobunjwa beplastiki bemadayimenshini lamatsatfu [3-D] Usebentisa lulwimi kucwaninga nekutitfolela: • Ubuta imibuto abuye abuke tinchazelo emtincwadzini , kumabonakudze nakubongcondvomshini • Ulalela tinkinga anike netisombululo • Ucedzela emaphazili lanetincetu leti-20 nobe letingetulu Kusebenta ngelwati • Ukhetsa lwati lolutsite loludzingekako enchazelweni.Sibonelo,kulalela simemetelo sesikhatsi lokucalwa ngaso umgidvo. Usebentisa tibonwa netitfombe ekwakheni inshokutsi • Uvisisa kutsi titfombe nemifanekiso tiyayetfula inshokutsi ngetigameko ,bantfu,tindzawo netintfo letiphatselene nenshokutsi. • Usebentisa titfombe kucombela lokucuketfwe yindzaba • Udlala imidlalo yenkhombandlela nathishela kanye nebangani.Sibonelo:ibhodi yemdlalo ‘wetinyoka nesitepisi’ • Uhlukanisa emkhatsini kwetimo letinetinhlavu letehlukene kanye nemagama :uhlunga tinhlavu teplastiki etincunjini tetinhlavu lolufanako. • Ucondzanisa titfombe nemagama asebentisa emaphazili CAPS 47
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki Temlomo na / nobe kwenta Caphela: • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa labanye, ahloniphe sikhulumi anike labanye litfuba lekukhuluma • Uhlabelela tingoma ahaye imilolotelo abuye alingise ngekutetsemba • Ucoca tindzaba abuye acoce tindzaba talabanye bafundzi asebentisa emagama akhe • Utfola achaze tintfo letifanako netintfo letehlukile • Umatanisa tintfo letihambisanako abuye acatsanise tintfo letehlukile • Ubukisisa titfombe abuye akhulume ngelwati lolufanako • Usebentisa lulwimi kutfutfukisa umcondvo lotsite etifundvweni tonkhe: bungako, isayizi, simo, inkhombandlela, umbala, sivinini, sikhatsi, budzala ngemnyaka kanye nekulandzelana Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni Lulwimi 48 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 KUCALA KUFUNDZA LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kufundza: Emakhono ekucala kufundza: • Umatanisa emagama netitfombe embhalweni lenjengephazili yemagama netitfombe. • Uhumusha titfombe kutakhela imibono.Sibonelo, utakhela indzaba yakhe - ufundza’ titfombe • Uhlukanisa titfombe embhalweni.Sibonelo ukhomba ligama acele kutsi lifundvwe • ‘Ufundza’ itheksthi latibhalele yona lefana nemisho lebhalwe nguthishela • Ucala ‘kufundza’ emagama lasetjentiswa kanyenti labonwa eklasini nobe esikoleni: sivalo, litafula,likhabethe, situlo, njll • Ufundza tincwadzi tetitfombe letisezingeni leliphakeme • Ulingisa lokushiwo tindzaba, tingoma nobe imilolotelo • Ukhumbula imininingwane asho umcondvo lobalulekile • Udvweba titfombe tendzaba, ingoma nobe imilolotelo • Ucoca ngekuphatfwa nekunakekelwa kwetincwadzi Kufundza ngekuhlanganyela Imisebenti letsatsa emaminithi la-15 leyentiwa kabili nobe katsatfu ngeliviki kusetjentiswa ematheksthi lakhulisiwe lenjengetincwadzi letinkhulu tekufundza, emaphosta, njll (Tincwadzi letinkhulu lokungenani letisihlanu ngethemu) • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe • ‘Ufundza’ itheksthi leyakhiwe liklasi njengemisho lebhalwe nguthishela nobe licembu nathishela. • Ukhomba emagama ‘nakafundza’, kunetitfombe • Uchumanisa lwati lekanalo nakafundza nathishela, nakabuka mabonakudze nobe titfombe • Uchaza timphawu tebalingisi endzabeni nobe kumabonakudze anike nemibono • Utfola kulandzelana kwetigameko endzabeni lelula • Usebentisa lingaphandle lencwadzi nemidvwebo kucombela kutsi indzaba ikhuluma ngani • Uhlanganyela ekufundzeni ngekuhlanganyela kwematheksthi ngekutfutfukisa kutetsemba nekutijabulisa • Uphendvula imibuto leminyenti leyehlukene lephatselene nendzaba lefundziwe Kufundza ngekutimela • ‘Ufundza’ tincwadzi ngekutimela emtatjeni wetincwadzi nobe endzaweni yekufundza eklasini ngenhloso yekutitfokotisa, uvula emakhasi ngalokufanele akhombise kuhlonipha tincwadzi Lwati lwemisindvo/ Kucikelela kusetjentiswa kwemisindvo Imisebenti yemalanga onkhe yemaminithi lange-15 Imisebenti leminyenti yemisindvo lebalwe ngentasi ingangeniswa etintfweni letenteka malanga onkhe netikhatsi tekufundza • Ubona lishadi labonkhamisa (:Sibonelo, a, e, i, o, u) • Ubona lishadi labongwaca :(Sibonelo, b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z) • Uphimisa imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye: (Sibonelo, b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z) • Utfola umehluko ngekulalela imisindvo leyehlukene lesekucaleni kwemagama: Sibonelo, babata, ciciyela, dubula, kama, lulama, memeta, nakekela, pela, sasatela, tibaya, vevetela, wela, yekela) • Ubona imisho lekhulunywako yakhiwe ngemagama lehlukene:(Sibonelo, Make ulele, Sisu sami lesi, Musa uyalalela, Liso liyabona) • Uhlahlela emagama lakhulunywako, asebentisa kushaywa kwetandla nobe kukhala kwetigubhu (Sibonelo, Ve-le- mu, Si-mi-lo, Si-ko-lo, me-mi-sa, ko-le-ka) • Ubona emagama lanemvumelwano latfolakala kumilolotelo netingoma: (Sibonelo, Wo, wo, wo, wo, wo, lo, lo, lo lo, lo) • Ubona evisise umsindvo losekucaleni lobhalwe egameni lakhe :(Sibonelo, Lindiwe, Lotive, Velaphi, Sakhile) CAPS 49
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Temlomo na / nobe kwenta Caphela: • Uhumusha titfombe kutakhela imibono: utakhela indzaba yakhe abuye ‘afundza’ titfombe • ‘Ufundza’ tincwadzi letinkhulu nalamanye ematheksthi lakhulisiwe neliklasi lonkhe kanye nathishela • Ulalela abone imisindvo yabongwaca nabonkhamisa lesekucaleni kwemagama ikakhulukati emagama latayelekile (sib. liso, sisu) • Ubona abuye asho emagama etinhlavu te-Alfabhethi njengetinhlavu letisemagameni abo (sib. b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, s, t, v, w, y, z Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni Lulwimi 50 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA R SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 KUCALA KUBHALA LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Imisebenti yemalanga onkhe kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi nakuletinye tifundvo Imisebenti yebuciko bekuticambela nesikhatsi semculo tingematfuba labalulekile ekutfutfukisa emamasela lamancane • Utfutfukisa likhono lekubhala, nekucinisa emamasela lamancane esandla • Udlala imilolotelo yemunwe asebentisa iminyakato yeminwe • Usebentisa sikelo kujuba lingephandle letitfombe lelicindzetelwe bobunjwa nalokunye • Udlala umdlalo wekuncaga ibhini bhegi,ibhola lenkhulu nobe ibhola yethenisi,ibhola yemaphepha njll.nangedvweba imidvwebo yekuticambela ,nekwenta emaphethini laya ngekuba lukhuni ngemakhilayoni. • Ngababili bakha tinhlavu ngemitimba yabo .nobe bona ngekwabo bakhe tinhlavu • Wakha emaphethini asebentisa pendi wemunwe,emabhulashi ekupenda ,emakhilayoni emafutsa. • Utsatselisa lingephandle lelilula letitfombe, emaphethini neligama lakhe akhombise lapho ucala khona nalapho liphelela khona netinkombandlela tekubhala luhlavu tikhonjiswe eluhlavini. • Utsatsela emaphethini, emagama kanye netinhlavu • Usebentisa emathulusi lahlukene ekubhala lanjengemabhulashi ekupenda, emakhilayoni emafutsa • Wakha tinhlavu asebentisa tinhlobo letehlukene tetinsita njengemapenseli, emakhilayoni,shoki nalokunye • Ubamba emakhilayoni ngendlela lefanele akhombise sandla latawubhala ngaso: sandla sesencele/sandla sekudla lesisetjentiswako,lokusho kutsi ucala abuye agcine endzaweni lefanele. • Wakha tinhlavu letincane ngendlela lefanele, ucala abuye agcine endzaweni lefanele. Kucalisa kubhala: • Udvweba titfombe kute endlulise umlayeto, ngalakufundze emphilweni, kusebentisa loku njengesicalo sekubhala:ngelusito lwathishela wengeta libintana nemisho • Utsatsela tinhlavu temagama netinombolo letiseklasini ngalesikhatsi ‘abhala’ • ‘Ufundza’ umbhalo wakhe newalabanye • ‘Ubhala’ abuye acele labanye banike inchazelo yaloko lokubhaliwe • Wenta samdlalo abuye akhombise ‘kubhala’ esimeni semdlalo.Sibonelo, ‘ubhala, luhla • ‘Ubhala’timiso tenkhombandlela/inkhombaphi: ‘ubhala’kusukela kusencele kuye kusekudla, etulu kuye ekhasini phasi. • Utsatsela umbhalo losetintfweni letikhona endzaweni nangabe badlala njengemalebuli etikhangisi. • Wenta imitamo yekubhala ngetindlela letetayelekile asebentisa tinhlavu latatiko. • Ufaka ligalelo ngemibono ekwakheni libhuku letindzaba leliklasi. • Usebentisa tinsita tekubhala ngekutetsemba nangalokungenaliphutsa: emakhilayoni kanye nepenseli Usebenta ngemagama • Ubutsela ndzawonye titfombe temagama lanemvumelwano (sib. ‘lala’, ‘dlala’, ‘khala’, ‘bhala’) • Utsatsela imisho lemifisha nemagama labhalwe nguthishela • Utfola luhlavu nobe sikhala emkhatsini wemagama embhalweni Sibonelo: emabito abo nobe emagama latayelekile nobe latfolakala encwadzini • Unika imisho ekwakheni indzaba yaseklasini, bafundzi banika thishela imisho, thishela uyabhala) • Usebentisa emagama lafana nalawa: ‘singeniso, ‘umtimba, ‘siphetfo, umsindvo, ‘ligama’,’ tinhlavu,’imvumelwano CAPS 51
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Temlomo na / nobe kwenta Caphela: • Udvweba titfombe kute endlulise umlayeto, ngalakufundze emphilweni, kusebentisa loku njengesicalo sekubhala. Ngekusitwa nguthishela, ubhala ligama, libintana nobe umusho • ‘Ubhala’ abuye acele labanye banike inchazelo yaloko lokubhaliwe • Ufundza umbhalo wakhe newalabanye • Utsatsela tinhlavu temagama netinombolo letiseklasini ngalesikhatsi abhala • Wenta imitamo yekubhala ngetindlela letitayelekile asebentisa tinhlavu latatiko. Sebentisa tinhla tekutikhumbuta kanye nerubriki lephelele ekuhloleni lulwimi 52 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 TINSITA/IMIBHALO LEPHAKANYISELWE UMNYAKA KULALELA NEKUKHULUMA • Titfombe nemaphosta • Emashadi emibala • Emashadi etinombolo • Imidlalo • Tintfo letihambelana nengcikitsi netihloko • Tindzaba letitincetu letisebhodini • Titfombe letilandzelanako • Emaphazili (tincetu leti-20) • Tintfo tekudlala letinjengetimoto, bomdoli, emaphaphethi, emamaski, njll • Sitja sekufaka sihlabatsi kanye netintfo tekudlala ngemanti • Emabhodlela emaplastiki, emajeke, emabhokisi njll • Emathephu lanetindzaba (letifundziwe nobe lebacocelwe tona) tinkondlo, imilolotelo kanye netingoma, ema-CD, mabonakudze kanye nema- DVD • Tinsita letiphatselene nemculo (sib. tigubhu, tinsimbi, tindvuku nalokunye) KUFUNDZA NEMISINDVO • Titfombe nemaphosta • Lishadi letinhlavu tema-alfabethi • Tincwadzi tekufundza letinkhulu (lentinye tentiwe ngesikhatsi sekubhala ngekuhlanganyela) • Imibhalo lekhulisiwe (sib. tinkondlo, tingoma, imilolotelo njll) • Tincwadzi tetitfombe kanye netindzaba letinetitfombe • Timphawu nemagama etintfo letisentjentiswa emmangweni (sib. emagama etitolo, emagama etitaladi, emagama lasetikoteleni tekudla, njengajamu, emabhontjisi nalokunye) • Emaphephandzaba nemaphephabhuku • Emakhadigama, emalebuli aseklasini • Emakhadigama lanemagama ebafundzi • Indvukwana yekukhomba letawusentjentiswa nguthishela kanye nebantwana nabafundza imibhalo lekhulisiwe kanye nemibukiso • Likhona lelinetintfo tekulingisa • Litafula lekubeka tintfo lebatawufundza ngato • Lishadi lekubasita emalanga onkhe • Lishadi lelusuku lwekutalwa kanye nelishadi lesimo selitulu KUBHALA KANYE NEKUBHALA NGESANDLA • Tinsita letifana naleti: Emabhola (lanemasayizi lehlukene, ibhodi yemaphekisi nemaphekisi, emaphekisi ekuneka timphahla, buhlalu, tintsambo, emahlwayi) • Tinsita letifana netikelo, lubumba lwekudlala, ipende, emabhulashi ekupenda, emakhilayoni emafutsa, siledi neshoki, ibhodi lemhlophe nemapeni ebhodi lemhlophe • Emaphephandzaba • Emakhadimibhalo nobe emashadi lokubhalwe kuwo tinhlavu temisindvo labhalwe kahle • Emaphepha lanemasayizi lahlukahlukene lokungakabhalwa lutfo kuwo (A3, A4, A5) • Sitja sekufaka sihlabatsi CAPS 53
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 1 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 Li--awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe/emaviki kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi naletinye tifundvo • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa labanye • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni: ucoca tindzaba, uchaza simo selitulu naletinye tigameko • Uhlabelela tingoma abuye ente iminyakato Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma leyentiwa kabili ngeliviki Liviki 1 - 5 • Ulalela ticondziso letilula (imisebenti leyenteka njalo eklasini) aphendvule ngalokungiko • Utfokotela kulalela tindzaba, imilolotelo, tinkondlo, netingoma abuye alingise incenye yendzaba, ingoma nobe umlolotelo • Uphendvula imibuto lenjengemibuto letiphatselene nemininingwane yakhe Liviki 6 - 10 • Uhlela titfombe letisendzabeni ngekulandzelana ngekuphindza acoce ngekulandzelana ngemibono. • Ukhuluma ngetitfombe letitfolakala emaphosteni, emashadini engcikitsi, etincwadzini,njll • Ubamba lichaza etingcocweni, anikete labanye labasecenjini litfuba lekukhuluma abuye ahloniphe labanye ecenjini • Uchaza tintfo ngekwemibala, isayizi ,bunjwa ,bungako asebentisa silulumagama lesingiso LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Uphendvula imibuto ngetintfo letiphatselene naye, njll • Uhlabelela tingoma abuye ente iminyakato • Ubamba lichaza etingcocweni, anike labanye labasecenjini litfuba lekukhuluma abuye ahloniphe labanye ecenjini Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni lokunjengekucoca tindzaba, uchaza simo selitulu naletinye tigameko) • Utfokotela kulalela tindzaba, imilolotelo, tinkondlo, netingoma abuye alingise incenye yendzaba, ingoma nobe umlolotelo • Ulandzelanisa titfombe letisendzabeni ngekuchumanisa nekutsi aphindze asho imibono ngekulandzelana. • Uchaza tintfo ngekwemibala,isayizi,bunjwa,bungako asebentisa silulumagama lesifanele 54 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 1 SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE KUFUNDZA NEMISINDVO Linanincane lesikhatsi: 4 ema-awa 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Lwati lwemisindvo/ Imisebenti yemisindvo letsatsa emaminithi lange-15 Cala ngemisebenti yelwati lwemisindvo, fundzisa luhlavu lu-1 kuya ku -2 letinsha ngeliviki. Yetfula kwakhiwa kwemagama kusetjentiswa imisindvo lefundziwe. • Ubona lishadi labonkhamisa (sib. a, e, i, o, u) • Uphimisa bonkhamisa (sib. a, e, i, o, u) • Ubona lishadi labongwaca labahamba ngamunye (sib. b, m, n, l, g, h, d, k, j, p, s, t, f, w,v,y,z, c njll) • Uphimisa imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye (sib. b, m, n, l, g, h, d, k, j, p, s, t, f, w,v,y,z, c njll) • Uhlobanisa imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye nabonkhamisa (sib. ba, be, bi, bo, bu njll) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye (sib.babe, umlomo, liso, ulele, situlo, imoto, liduku, ugugile, sibani, sitofu, pelepele, lijele,) • Utfola umehluko ngekulalela imisindvo lehlukene lesekucaleni kwemagama (sib. mimi, bobo, nibona, lilimo, njll) • Wakha imisho lemifisha (sib. Babe umema lilimo. Bobabe babo balele.) • Upela emagama (sib. babe, ikepisi, umlilo, sivalo, lifasitelo, sitimela, lidamu, njll) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. li-so-ti, li-fu, u-mu-ti) • Ubona lishadi labongwaca labahamba ngababili (sib. nj, bh, kh, hl, dl, ph, sh, ny, tj, sw, tf, njll) • Wakha emagama ngemisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. nj-inja, bh-ibhola, kh-likhekhe, hl-sihlahla, uyadlala, liphalishi, inyoka, tjani, luswane, njll) • Ubona lishadi lemisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. Ntf, nts, nhl, ndl, ntj, khw, ndz, ngc, ncw, mph, ndv, njll • Uhlanganisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu nabonkhamisa (sib. ntfo, ntfu, njll) • Usebentisa imisindvo lenabongwaca lehamba ngamitsatfu kwakha emagama (sib. khw-likhwapha, ntf-umuntfu, ntj- intjintji, ndl-indlebe, ntf-intfo) • Wakha emagama lamafisha asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. kudla, umsiti, likhwapha, inhlanhla, njll.) • Wakha imisho ngemisindvo layifundzile (sib. Kudla lokumnandzi, Musa ugcobisa umsiti, Umfana unenhlanhla lenkhulu) Imisebenti yekufundza leyentiwa malanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) netigaba tekufundza ngekuhlanganyela letenteka kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki. Emakhono ekucalisa kufundza (lafundziswe ngesifundvo sekufundza ngekuhlanganyela nangesekufundza ngemacembu basitwa nguthishela) • Ubamba incwadzi avule emakhasi ngendlela lefanele • Usebentisa titfombe kucombela kutsi indzaba ikhuluma ngani:ufundza incwadzi yetitfombe) • Uhumusha titfombe kute akhe indzaba yakhe :ufundza titfombe • Ugcogca abuye afundze timphawu kanye nalamanye emagama labhalwe etintfweni letisemmangweni. • Ubona ligama lakhe nemagama abontsanga yakhe labalishumi • Ufundza emalebuli nemibhalotihumusho eklasini • Ucoca ngekunakekelwa nekuphatfwa kwetincwadzi • Ulalela abuye acoce ngetitfombe kanye naleminye imibhalo lefundvwe ngekuphimisa CAPS 55
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 • Utfutfukisa umcondvo walokubhaliwe lokufana naloku: Incwadzi - lingaphandle lencwadzi, phambili nasemuva, sihloko sencwadzi Itheksthi- emagama, emagama lafanako, tinhlavu njll Inkhombaphi- Ucala kufundza ngaphambili agcine emuva. Ufundza ucale esandleni sesancele aye esandleni sekudla kanye nasetulu aye ngaphasi kwelikhasi, emagama lasekucaleni, ekugcineni nasemkhatsini welikhasi Timphawu tekufundza- bofeleba, tinhlavu letincane, bongci, bokhefana, bomabuta Kufundza ngekuhlanganyela: Sifundvo lesentiwa emaminithi la-15 kabili nobe katsatfu ngeliviki kusentjentiswa lokungenani yinye itheksthi ngeliviki; indlela thishela layikhombise bonkhe bafundzi. Nguleso naleso sigaba sitawuba nesifundvo lesitawugcila kuloku lokulandzelako: umcondvo wekubhala, timphawu tembhalo, imisindvo, kwakhekha kwelulwimi, indlela yekukhetsa emagama nesifundvo sekuvisisa lesisemazingeni lahlukene lenemibuto lefaka ekhatsi kuhlela kabusha, kuveta umcabango, kuhlola nekuncoma. • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela ematheksthi lakhulisiwe njengetinkondlo, emaphosta, tincwadzi letinkhulu tekufundza netindzaba letibhalwe eklasini ngesikhatsi sekubhala ngekuhlanganyela Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela. Thishela usebenta nemacembu lamabili ngelilanga, usebentisa emaminithi la-15 ecenjini ngalinye. Licembu ngalinye lisebenta nathishela kabili ngeliviki. Thishela usebenta nemacembu ebafundzi lanemakhono lafanako, acondzanisa bafundzi nemibhalo leneticondziso letisezingeni labo (kubona kahle emagama lokusemkhatsini we - 90% - 95%). Kutawusetjentiswa kakhulu indlela yekufundza lehlukanisa ngekwetigaba. • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Ubona imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye (sib. b, m, l, j, k, n, d, g, h, njll) • Uphimisa imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye((sib. b, m, l, j, k, n, d, g, h, njll) • Uhlobanisa imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye nabonkhamisa (sib. ba, be) • Wakha emagama lamafisha asebentisa imisindvo lefundziwe (sib.inja, babe, liso, kala) • Utfola umehluko ngekulalela imisindvo lehlukene lesekucaleni kwemagama (sib.liso, sibhamu, lutsi) • Wakha emagama ngemisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. nj-inja, bh-ibhola, kh-likhekhe, hl-sihlahla) • Uhlanganisa imisindvo lehamba ngamitsatfu nabonkhamisa (sib. ntfo, ntfu, khwa njll) • Ufundza imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. ntf, nts, ntj, khw, ndl, mph njll) • Usebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu kwakha emagama (sib. khw-likhwapha, ntf-umuntfu , -ntj-intjintji, ndl-indlebe, ntf-intfo) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Utfola umehluko ngekulalela imisindvo lehlukene lesekucaleni kwemagama • Wakha emagama lamafisha asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. liso, sibhamu, umuntfu, indlebe,) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib.i-ntsa-mo, i-ncwa-dzi, i- mphu-mu-lo njll) • Upela emagama lafundziwe (sib. likhwapha, umuntfu,) • Ubhala umusho ngemisindvo layifundzile (sib. Liso lami liyabona, Sibhamu sababe lesi , Ngibone umuntfu) Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Emakhono ekucalisa kufundza latawufundziswa ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela nesangekufundza ngemacembu lokuholwa nguthishela) • Ubamba incwadzi avule emakhasi ngendlela lefanele • Uhumusha titfombe kute akhe indzaba yakhe (sib. ufundza titfombe) • Ugcogca abuye afundze timphawu kanye nalamanye emagama labhalwe etintfweni letisemphakatsini. • Ubona ligama lakhe nemagama abontsanga yakhe labalishumi. 56 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 • Ufundza emalebuli nemibhalotihumusho eklasini • Ucoca ngekunakekelwa nekuphatfwa kwetincwadzi • Utfutfukisa umcondvo walokubhaliwe lokufana naloku: • Umcondvo welingaphandle lencwadzi - lingaphandle lencwadzi, phambili nasemuva, sihloko sencwadzi • Umcondvo wetheksthi- emagama, emagama lafanako, tinhlavu, njll • Inkhombaphi- Ucala kufundza ngaphambili agcine emuva. Ufundza acale esandleni sesancele aye esandleni sekudla kanye nasetulu aye ngaphasi kwelikhasi, emagama lasekucaleni, ekugcineni nasemkhatsini welikhasi • Timphawu– bofeleba, tinhlavu letincane, bongci, bokhefana, bomabuta Kufundza ngekuhlanganyela: • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela ematheksthi lakhulisiwe lenjengetinkondlo, tincwadzi letinkhulu tekufundza, emaphosta kanye netindzaba taseklasini Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza bubindze nangekuphimisela encwadzini yakhe emacenjini basitwa nguthishela, lokusho kutsi licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Emakhono ekucalisa kufundza • Usebentisa titfombe kucombela kutsi indzaba ikhuluma ngani: ufundza incwadzi yetitfombe. • Ulalela abuye acoce ngetindzaba nalamanye amatheksithi lafundvwe ngekuphimisela Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza bonkhe kanye nathishela ematheksthi lakhulisiwe njengetinkondlo, tincwadzi letinkhulu tekufundza, emaphosta kanye netindzaba taseklasini letibhalwe ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe ecenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Uychubeka nekwakha ilulumagama lesisuselwa eluhlelweni lwekufunddza lolutentakalelako, entincwadzini tekufundza letihlukaniswe ngetigaba neluhla lwemagama lasetjentiswa njalo. CAPS 57
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 1 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Tifundvo letihlelekile letentiwa kane ngeliviki itsatsa emaminithi la-15 Imisebenti yekucinisa emamasela lamancane kanye nekutfutfukisa likhono lekusebentisana kwesandla nemehlo • Udvweba ngemakhilayoni emafutsa • Utetayeta kubamba ipenseli nemakhilayoni ngendlela lengiyo • Utfutfukisa likhono lenkhombaphi: ucala esandleni sesancele aye esandleni sekudla, etulu aye phasi, udvweba umugca locondzile, ahlanganise emacashati) • Wenta tinhlavu ngelubumba lwekudlala nobe tinhlavu netintfo • Utfutfukisa kusebentisana kwemehlo ngekupenda, kudzabula emaphepha, kujuba tintfo, kanye nemsebenti wekutsatsisela • Udvweba emaphethini :umnyakato wekuya etulu naphasi (izigizegi),indilinga ,emaphethini lamile nalavundlile • Utsatsisela, atsatsele abuye abhale ligama lakhe asebentisa luhlaka lwekubhala lapho kukhonjiswe kahle kutsi ucala kuphi nawubhala luhlavu ngalunye Kutfutfukisa kwakhiwa kwetinhlavu etifundvweni tekubhala ngesandla lesihlelekile Hlela kufundziswa kwetinhlavu letincane kuhambisane neluhlelo lwekufundziswa kwemisindvo. Khombisa indlela lengiyo yekwakhiwa kwetinhlavu kanye neyenkhombaphi. Bafundzi ababhale tinhlavu letimbili ngeliviki babe batitsatsela kumakhadi ekubhala. Cikelela kutsi bafundzi babamba kahle emapenseli. Sebentisa liphepha lokungakabhalwa lutfo kulo nobe likhasi lejotha ye- A4 lotawurekhoda kulo lokubhaliwe. Hlela kufundziswa kwetinhlavu letincane kuhambisane neluhlelo lwekufundziswa kwemisindvo. Nakwenteka, ngenisa kutsatsisela nekutsatsela kwawo onkhe ema-alfabethi kusukela ekucaleni kwemnyaka usebentisa emakhadimibhalo ema- alfabethi lokukhonjiswe kuwo lapho kucalwa khona kubhala. • Wakha kahle tinhlavu letincane ngalokungiko (bonkhamisa lababili kanye nabongwaca labasitfupha nakwenteka, sib. l, o , h, m , a, b, t, c) • Utsatsela abuye abhale ligama lakhe, emagama lamafisha nemisho lekumalebuli, emaphosta, ebhodini, njll • Ukhombisa itheksthi ngemidvwebo, tinhlavu, tinombolo, emagama kanye nemisho lelula Kubhala ngekuhlanganyela, ngemacembu nekubhala ngekutimela: Sikhatsi sekubhala sebafundzi bonkhe / selicembu lelincane / semfundzi ngamunye senteka katsatfu ngeliviki emaminithi la-15 sichunyaniswa nesifundvo sekufundza ngekuhlanganyela, tingcoco kanye nalokufundvwe emphilweni. • Udvweba titfombe kudlulisa umbiko lotsite :Sibonelo. lokuphatselene nalokwake kwenteka emphilweni yakhe • Ubhala umbhalosihumusho wesitfombe nobe umdvwebo • Ubhala emagama asebentisa imisindvo lefundziwe • Utsatsela kahle umusho munye ebhodini nobe eshadini • Unika imibono kute kubhalwe indzaba yaseklasini, letawubhalwa nguthishela eshadini kute kungetwe imibhalo letawufundvwa 58 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala ngesandla • Udvweba ngemakhilayoni emafutsa • Utfutfukisa likhono lenkhombaphi:sencele kuya kusekudla sesancele aye esandleni sekudla, etulu aye phasi, udvweba umugca locondzile, uhlanganisa emacashati • Utsatsisela, atsatsele abuye abhale ligama lakhe asebentisa luhlaka lwekubhala lapho kukhonjiswe kahle kutsi ucala kuphi nawubhala luhlavu ngalunye. • Utsatsela abhale ligama lakhe, emagama lamafisha nemisho lekumalebuli, emaphosta, ebhodini, njll • Ukhombisa itheksthi ngemidvwebo, tinhlavu, tinombolo, emagama kanye nemisho lelula Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala ngesandla • Utetayeta kubamba ipenseli nemakhilayoni ngendlela lengiyo • Udvweba tinhlobo letehlukene temaphethini (izigizegegi) emaphethini layindilinga • Wakha kahle tinhlavu letincane (bonkhamisa lababili kanye nabongwaca labasitfupha nakwenteka, sib. l, o , h, m , a, b, t, c) • • Utsatsela, abhale ligama lakhe, emagama lamafisha nemisho lekumalebuli, emaphosta, ebhodini, njll Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala: • Udvweba titfombe kudlulisa umbiko lotsitelophatselene lokuphatselene nelwati lwemphilo yakhe /lokwamehlela • Ubhala umbhalosihumusho wesitfombe nobe umdvwebo • Ubhala emagama asebentisa imisindvo lefundziwe • Utsatsela kahle umusho ebhodini nobe eshadini • Unika imibono kute kubhalwe indzaba yaseklasini, letawubhalwa nguthishela eshadini kute kungetwe imibhalo letawufundvwa Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala • Udvweba titfombe kudlulisa umbiko lotsite .Sibonelo.lokuphatselene nalokwake kwamehlela • Utsatsela kahle umusho ebhodini nobe eshadini • Ubhala umbhalosihumusho wesitfombe nobe umdvwebo CAPS 59
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 2 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe/emaviki kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi naletinye tifundvo • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, baniketane ematfuba ekukhuluma eklasini nasencenjini • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni. Sibonelo ucoca tindzaba atilandzelanise kahle. • Uhlanganyela emakhorasini etingoma,tindzaba neminyakato • Uhaya tinkondlo nemilolotelo abuye alingise • Utfola incenye yalokugcwele njengetincenye telibhayisikili nesitjalo Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma leyentiwa kabili ngeliviki Liviki 1 - 5 • Ulalela ticondziso (imisebenti leyentiwa malanga onkhe) abuye aphendvule ngalokungiko • Undlulisa imilayeto • Utfokotela kulalela tindzaba nekudvweba sitfombe abuye akhombise kuvisisa indzaba • Uphendvula imibuto levalekile nalevulekile Liviki 6 - 10 • Kuchaza tintfo ngekweminyaka yebudzala ,inkhombandlela ,kulandzelanisa kusetjentiswa silulumagama lesifanele • Ulalela tindzaba abuye atfole umcondvo lobalulekile endzabeni • Uhlela titfombe letisendzabeni ngekulandzelana kwato • Ubamba lichaza etingcocweni taseklasini • Ubuta imibuto lephatselene netindzaba laticocelwe nalatifundzile • Uvisisa abuye asebentise lulwimi lwaletinye tifundvo LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, baniketane ematfuba ekukhuluma eklasini nasecenjini • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni abuye ucoce tindzaba alandzelanise kahle tigameko) • Ungenela emakhorasi etingoma, tindzaba, nemilolotelo • Ulalela ticondziso letenteka malanga onkhe abuye ente lokushiwo ticondziso • Ubamba lichaza etingcocweni taseklasini • Ubuta imibuto lephatselene netindzaba laticocelwe nalatifundzile • Uvisisa abuye asebentise lulwimi lwaletinye tifundvo Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni (sib. ucoca tindzaba alandzelanise kahle tigameko) • Utfokotela kulalela tindzaba nekudvweba sitfombe akhombise kuvisisa indzaba • Uphendvula imibuto levalekile nalevulekile Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Uchaza tintfo ngekweminyaka yebudzala ,inkhombandlela ,kulandzelanisa kusetjentiswa silulumagama lesifanele • Ulalela tindzaba abuye abone umcondvo lobalulekile endzabeni • Ulandzelanisa titfombe letisendzabeni 60 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 2 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi:4 ema-awa 30 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Lwati lwemisindvo/ Imisebenti yemisindvo letsatsa emaminithi lange - 15 Chubeka nelwati lwemisindvo kanye nemisebenti yekwakhiwa kwemagama. • Uhlukanisa ngekuphimisa emkhatsini wemisindvo yabongwaca labahamba ngamunye (sib. d, f, j, z, w, s, g, v, c, h, njll) • Uhlobanisa imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye nabonkhamisa (sib. La, li, lo, ca, ci, se, njll) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye (sib. Lijezi, cela, sibuko, njll) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. li-da-da, li-fu, njll) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo (sib. malume, imvu, sikhehle, indvodza, njll) • Wakha emagama ngemisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. nj-injabulo, bh-libhavu, kh-khashane , hl- sihlahla, mf- umfana, ns- insipho, ng- ingubo, njll) • Ubona imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. Ngc, mph, nhl, nkh, ndz, nkw, ntj, ndl, ngc, khw, njll) • Usebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu kwakha emagama (sib. khw- umukhwa, ntf- intfulo , -ntj- lintjontjo, ndl-indlulamitsi, njll) • Ubona emagama lahlobene (sib. Gula, zula, cula, jula, fula, njll) • Wakha imisho lemifisha ngemagama lawafundzile (sib. Ngiya edolobheni, Dzadze ugeza ebhavini, Sihlahla siletsa umtfunti. njll) Imisebenti yekufundza leyentiwa malanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) kanye nekufundza ngekuhlanganyela, kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki. Kufundza ngekuhlanganyela Sifundvo lesentiwa emaminithi la-15 kabili nobe katsatfu ngeliviki kusentjentiswa lokungenani yinye itheksthi ngeliviki; thishela ukhombisa bonkhe bafundzi inchubo yekufundza. Ngalesikhatsi ufundza, bakhombise kusetjentiswa kwemakhono ekuhlahlela imisindvo nalamanye emasu lafaka ekhatsi tinkomba tesimongcondvo nekuhlahlelwa kwetakhi. Buka indlela yekusetjentiswa kweminwe lesihlanu. Kumele ufundzise bafundzi lenchubo kute bakwati kuyisebentisa nabahlangana nemagama labangawati. • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu tekufundza nobe ematheksthi lakhulisiwe. • Usebentisa titfombe kucombela kutsi indzaba ikhuluma ngani • Uhumusha titfombe kutakhela yakhe indzaba (sib. ufundza titfombe) • Usebentisa tinkhomba netitfombe kute itheksthi ivisiseke • Ucoca ngendzaba abone umcondvo lobalulekile kutheksthi abuye abone balingisi labasemcoka • Uphendvula imibuto letinhlobo letehlukene letiphatselene nematheksthi lafundziwe lokufaka ekhatsi imibuto lesezingeni leliphakeme • Ucoca ngekusetjentiswa kwabofeleba nabongci Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: Thishela usebenta nemacembu lamabili ngelilanga ucitsa emaminithi la-15 nelicembu ngalinye. Licembu ngalinye lisebenta nathishela emaviki lamabili. Thishela usebenta nemacembu ebafundzi labanemakhono lafanako, bafundzi babe sezingeni lematheksthi lebawafundzako. Kutawusetjentiswa tincwadzi tekufundza letihlelwe ngetigaba letihlukene. Fundzisa bafundzi kuticaphela bona ngekwabo nabafundza, eluhlangotsini lwekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa, ngekutsi babute imibuto lefana nalena, “ngabe ligama liphimiseke kahle”, “ngabe livakala kahle”. Khombisa lendlela ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela nangesikhatsi sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela. • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Usebentisa imisindvo, tinkomba tesimongcondvo nemagama latayelekile ngalesikhatsi bafundza. • Ucala kuticaphela yena ngekwakhe ngalesikhatsi afundza, eluhlangotsini lwekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa. • Uyachubeka nekwakha silulumagama lesisuselwa eluhlelweni lwekufundza lolutentakalelako, etincwadzini tekufundza letihlukaniswe ngetigaba neluhla lwemagama lasetjentiswa njalo. CAPS 61
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Kufundza ngababili/ Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi seLulwimi kabili ngeliviki) Yetfula sifundvo sekufundza ngababili nobe sekufundza ngekutimela. Khetsa ematheksthi labawatiko nobe lawo lasezingeni labo lekufundza (ayibe lula kunaleyo lebayisebentise ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela letakuba ngalokungetulu kwe-95% ekubona emagama ngalokungenamaphutsa) • Ufundzela umngani wakhe itheksthi lelungisiwe nobe itheksthi labayatiko kutfutfukisa kufundza ngekushelela • Uphindza afundze ematheksthi latayelekile lanjengalawo lebawafundze ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Usebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu kwakha emagama (sib. khw- sikhwehlela, ntf-intfotfoviyane, ntj- liwolintji) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo • Wakha emagama ngemisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. nj-injelwane , nc-incola, nhl-inhlawulo) • Wakha imisho lemifisha ngemagama lawafundzile (sib. Ngiya edolobheni, Dzadze ugeza ebhavini, Sihlahla siletsa umtfunti. njll) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca labahamba ngamunye (sib. Lijeke, idalada, sitaladi, njll) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. li-da-da, li-fu, njll) • Uyawutfola umehluko ngekulalela imisindvo lesekucaleni kwemagama (sib, Sizakele, Celiwe, Nomusa, njll) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe • Ubona emagama lahlobene (sib. Sula, fula, lula) • Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Tilwane tihlala entsabeni Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Wakha emagama ngemisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. nj-injabulo, bh-libhavu, kh-khashane , njll) • Usebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu kwakha emagama (sib. khw- umukhwa, ntf- intfulo , -ntj- lintjontjo, ndl-indlulamitsi, njll) • Wakha imisho lemifisha asebentisa emagama lanemisindvo lefundziwe. Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu tekufundza nobe ematheksthi lakhulisiwe. • Usebentisa tinkhomba netitfombe kute itheksthi ivisiseke • Ucoca ngendzaba abone umcondvo lobalulekile kutheksthi abuye abone balingisi labasemcoka • Uphendvula imibuto letinhlobo letehlukene letiphatselene nematheksthi lafundziwe lokufaka ekhatsi imibuto lesezingeni leliphakeme • Ucoca ngekusetjentiswa kwabofeleba nabongci Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Ucala kuticaphela yena ngekwakhe ngalesikhatsi afundza, eluhlangotsini lwekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa. Kufundza ngababili/ Kufundza ngekutimela (ngesikhatsi seLulwimi kabili ngeliviki) • Ufundzela umngani wakhe itheksthi lelungisiwe nobe itheksthi labayatiko kutfutfukisa kufundza ngekushelela • Uphindza afundze ematheksthi latayelekile lanjengalawo lebawafundze ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela 62 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu tekufundza nobe ematheksthi lakhulisiwe. • Usebentisa titfombe kucombela kutsi indzaba ikhuluma ngani • Usebentisa tinkhomba netitfombe kute itheksthi ivisiseke • Ucoca ngendzaba abone umcondvo lobalulekile kutheksthi abuye abone balingisi labasemcoka Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Usebentisa imisindvo, tinkomba tesimongcondvo nemagama latayelekile ngalesikhatsi bafundza. Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu tekufundza nobe ematheksthi lakhulisiwe. • Uhumusha titfombe kutakhela yakhe indzaba (sib. ufundza titfombe) • Usebentisa tinkhomba netitfombe kute itheksthi ivisiseke • Uphendvula imibuto letinhlobo letehlukene letiphatselene nematheksthi lafundziwe lokufaka ekhatsi imibuto lesezingeni leliphakeme Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Usebentisa imisindvo, tinkomba tesimongcondvo nemagama latayelekile ngalesikhatsi bafundza. CAPS 63
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 2 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Tifundvo letihlelekile letentiwa kane ngeliviki sitsatsa emaminithi la - 15 Kutfutfukisa kwakheka kwetinhlavu esifundvweni sekubhala ngesandla lokuhlelekile Kubhalwa kwetinhlavu letincane akuhambisane neluhlelo lwemisindvo labatayifundza kuleyo themu. Khombisa indlela lekwakhiwa ngayo tinhlavu nakubhalwa kanye nenkhombaphi. Umfundzi akatetayete kubhala tinhlavu letimbili ngeliviki, abe atitsatsela kumakhadimibhalo. Ekupheleni kwethemu batawube bafundze tinhlavu leti - 20. Khombisa indlela yekushiya sikhala emkhatsini wetinhlavu egameni kanye nasemkhatsini wemagama emshweni. Yetfula kwakhiwa kwabofeleba labasetjetiswa njalo (A, C, H, I, T, W) ngasekupheleni kwethemu. Sebentisa incwadzi yekubhala lengenayo imigca nobe incwadzi yekubhala lenemigca le-17mm kute urekhode lokubhaliwe. • Ubamba ipenseli nemakhilayoni ngendlela lefanele • Wakha tinhlavu letincane leti-20 ngendlela lefanele, akhombise isayizi nendzawo, acale abuye agcine endzaweni lefanele • Ubhala kahle bofeleba labasetjentiswa njalo (sib. A, C, H, I, T, W) • Ubhala kahle emagama ashiye tikhala ngendlela lefanele • Ubhala abuye atsatsele imisho lelula, lemifisha ebhodini nakumakhadimbhalo Ngetulu kwaloko, chubeka nemisebenti letfutfukisa emamasela lamancane nalamakhulu kanye nekusebentisana kweliso nesandla. Kumele wente siciniseko sekutsi bafundzi bahleti ngendlela lengiyo uma babhala. Kubhala ngekuhlanganyela, ngemacembu kanye nekubhala ngekutimela: Sifundvo lesentiwa bafundzi bonkhe / licembu lelincane / ngumfundzi ngamunye katsatfu ngeliviki emaminithi la-15 sichunyaniswa nesifundvo sekufundza ngekuhlanganyela, tingcoco nalabakufundze emphilweni. Bacalele imisho kute bakwati kutibhalela tindzaba tabo nalokunye. Yetfula kusetjentiswa kwesichazamagama sabo. • Udvweba titfombe kundlulisa umbiko, afake emalebuli nobe imibhalotihumusho (sib. ubhala ngalakufundze emphilweni) • Ubhala emagama asebentisa imisindvo lefundziwe • Ubhala umusho munye wendzaba yakhe nobe abhale ngekuhlanganyela • Ubhala luhla lwemagama ngekweticondziso njengeluhla lwekudla. • Unika imibono nakubhalwa indzaba yaseklasini (kubhala ngekuhlanganyela) • Ubhala abuye advwebe imibhalotihumusho nobe umusho lophatselene nesihloko kute kwakhiwe incwadzi yasekhoneni lekufundza • Ucala kwakha silulumagama nesichazamagama sakhe ngekusebentisa tinhlamvu temagama letisekucaleni (sib. babe, cimeta, deda) • Ubhala imisho asebentisa emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala ngesandla • Ubamba ipenseli nemakhilayoni ngendlela lefanele • Ubhala kahle bofeleba labasetjentiswa njalo (sib. A, C, H, I, T, W) • Ubhala kahle emagama ashiye tikhala ngendlela lefanele • Ubhala abuye atsatsele imisho lelula, lemifisha ebhodini nakumakhadimbhalo Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala ngesandla • Ubamba ipenseli nemakhilayoni ngendlela lefanele • Wakha tinhlavu letincane leti-20 ngendlela lefanele, akhombise isayizi nendzawo, acale abuye agcine endzaweni lefanele 64 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kubhala ngesandla • Wakha tinhlavu letincane leti-20 ngendlela lefanele, akhombise isayizi nendzawo, acale abuye agcine endzaweni lefanele • Ubhala kahle bofeleba labasetjentiswa njalo (sib. A, C, H, I, T, W) • Ubhala kahle emagama ashiye tikhala ngendlela lefanele Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala: • Ubhala imisho asebentisa emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe • Ubhala umusho munye wendzaba yakhe nobe abhale ngekuhlanganyela • Ubhala luhla lwemagama ngekweticondziso njengeluhla lwekudla. • Unika imibono nakubhalwa indzaba yaseklasini (kubhala ngekuhlanganyela) • Ucala kwakha silulumagama nesichazamagama sakhe ngekusebentisa tinhlamvu temagama letisekucaleni (sib. babe, cimeta, deda) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala • Udvweba titfombe kundlulisa umbiko, afake emalebuli nobe imibhalotihumusho (sib. ubhala ngalakufundze emphilweni) • Ubhala emagama asebentisa imisindvo lefundziwe • Unika imibono nakubhalwa indzaba yaseklasini (kubhala ngekuhlanganyela) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kubhala • Udvweba titfombe kundlulisa umbiko, afake emalebuli nobe imibhalotihumusho (sib. ubhala ngalakufundze emphilweni) CAPS 65
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li -awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe / emaviki kuto tonkhe tinhlangotsini teLulwimi nakuletinye tifundvo • Ulalela ticondziso netimemetelo abuye ente letikushoko • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa abuye ahloniphe sikhulumi • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni njengekucoca tindzaba atilandzelanise kahle • Uhaya tinkondlo nemilolotelo abuye ente iminyakato • Uvisisa abuye asebentise lulwimi lwaletinye tifundvo Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma leyentiwa kabili ngeliviki Liviki 1 - 5 • Utfokotela kulalela tindzaba, advwebe sitfombe abuye abhale umbhalotihumusho lophatselene nesitfombe • Uhlela titfombe letiphatselene nendzaba ngekulandzelana kwato abuye acondzanise imibhalotihumusho netitfombe • Ulingisa timo letehlukene asebentisa lulwimi lolufanele • Ubamba lichaza etingcocweni abute imibuto abuye ayiphendvule Liviki 6 - 10 • Ulalela imininingwane endzabeni abuye aphendvule imibuto levulekile • Ubona tintfo letifanako kanye netintfo letehlukile asebentisa lulwimi lolufanele • Usebentisa silulumagama lesiya ngekukhula uma akhuluma LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa abuye ahloniphe sikhulumi • Uhaya tinkondlo nemilolotelo abuye ente iminyakato • Utfokotela kulalela tindzaba, advwebe sitfombe abuye abhale umbhalotihumusho lophatselene nesitfombe • Ulingisa timo letehlukene asebentisa lulwimi lolufanele • Ubamba lichaza etingcocweni abute imibuto abuye ayiphendvule Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni njengekucoca tindzaba atilandzelanise kahle) • Uhaya tinkondlo nemilolotelo abuye ente iminyakato • Uhlela titfombe letiphatselene nendzaba ngekulandzelana kwato abuye acondzanise imibhalotihumusho netitfombe Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela ticondziso netimemetelo abuye ente letikushoko • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni njengekucoca tindzaba atilandzelanise kahle) • Ulalela imininingwane endzabeni abuye aphendvule imibuto levulekile 66 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 4 ema -awa 30 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemisindvo leyentiwa malanga onkhe leyentiwa ngemaminithi la-15 Chubeka nemisebenti yekwakha emagama • Uhlobanisa imisindvo bongwaca lehamba ngamibili nabonkhamisa (sib. ph-a-pha, kh-e-khe, hl-o-hlo) • Ubona abuye avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. pheka, hlala, khipha, bhala, shisa, ligabha, libhulukwe, indlebe, luswane, lunyawo, uyachucha, gcinile, imbasha, , impompi jll) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. li-hlo-bo, li-khe-khe, njll) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo • Usebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu kwakha emagama (sib. sikhwehlela, indzaba, indvodza, indlala, ingcamu, indlela, umuntfu, uyafundza, imphala, timphawu, inkhukhu njll) • Upela emagama lanemisindvo layifundzile (sib. luphahla, sidzindzi, kutsatfu) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo • Ubona emagama lahlobene (sib.bhula, khula, hlula, phula njll) • Wakha imisho lemifisha asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Tjani bushile engadzini yamalume, Babe utsenge tinkhomo letiyinkhotsa itolo, njll) Imisebenti yekufundza leyentiwa malanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) kanye nekufundza ngekuhlanganyela, kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki. Kufundza ngekuhlanganyela: Sifundvo lesentiwa emaminithi la- 15 kabili nobe katsatfu ngeliviki kusetjentiswa itheksthi yinye ngeliviki; lokuyindlela thishela layikhombise bafundzi bonkhe. Khombisa bafundzi indlela yeminwe lesihlanu ngalesikhatsi bafundza ngekuhlanganyela ubakhutsate bayisebentise ngalesikhatsi bafundza ngemacembu basitwa nguthishela nangalesikhatsi bafundza ngekutimela • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu tekufundza nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe. • Utfola kulandzelana kwetigameko kanye nesibekandzaba endzabeni. • Usebentisa lingaphandle lencwadzi kucombela kutsi indzaba ikhuluma ngani nekutsi itawuphetsa njani • Ubona imbangela nemphumela endzabeni, (sib. Umfana uwile ebhayisikilini ngobe bekagijima) • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene nendzaba lefundziwe, (sib. ‘Ngabe ucabanga kutsi....’?,’ Ukusho ngani....?’ • Unika umbono ngaloko lokufundziwe • Uhumusha lwati lolutfolakala kumaphosta, etitfombeni nakumathebula lalula (sib. Ikhalenda) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Thishela usebenta nemacembu lamabili lilanga ngalinye, ucitsa emaminithi la-15 nelicembu ngalinye. Licembu ngalinye lisebenta nathishela kabili ngeliviki. • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Usebentisa imisindvo, tinkomba tesimongcondvo, kuhlahlela takhi nemagama lavamile ngalesikhatsi bafundza. • Ucala kuticaphela yena ngekwakhe ngalesikhatsi afundza, eluhlangotsini lwekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa. • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombisa kuvisisa • Uyachubeka nekwakha silulumagama lesisuselwa eluhlelweni lwekufundza lolutentakalelako, etincwadzini tekufundza letihlukaniswe ngetigaba neluhla lwemagama lasetjentiswa njalo. Kufundza ngababili/ kufundza ngekutimela (katsatfu ngeliviki) • Ufundzela umngani wakhe ngekuphimisela • Ufundza umsebenti latibhalele wona newalabanye • Ufundza tincwadzi tekufundza lebatifundze ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela netincwadzi letitfolaka ekhoneni lekufundza CAPS 67
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Ubona abuye avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. Ch, gc, ng, ny, dz, njll) • Uhlahlela emagama (sib. li-sho-ngo-lo-lo) • Wakha emagama ngemisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. Uyahamba, iminwe, njll) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lehamba ngamitsatfu (sib. ngc-ingcondvo, mph-imphama) • Upela emagama lanemisindvo layifundzile (sib. luphahla, sidzindzi) • Wakha imisho lemifisha ngemagama lawafundzile (sib. Dzeliwe udla lidziya. Mzala ugeza ebhavini lakhe, Sihlahla siletsa umtfunti. njll) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. sibhamu) • Wakha imisho lemifisha asebentisa emagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Lilanga liyashisa) • Uhlahlela emagama (sib. li-ta-ma-ti-si) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako • Wakha imisho lemifisha asebentisa emagama lanemisindvo lefundziwe (sib. Dzeliwe udla lidziya. Mzala ugeza ebhavini) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. si-bhu-lu-ja) • Ubona emagama lahlobene (sib.bhula, khula, hlula, phula njll) Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu tekufundza nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe. • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene nendzaba lefundziwe, (sib. ‘Ngabe ucabanga kutsi....’?,’ Ukusho ngani....?’ • Unika umbono ngaloko lokufundziwe • Ubona imbangela nemphumela endzabeni, (sib. Umfana uwile ebhayisikilini ngobe bekagijima) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela. • Ucala kuticaphela yena ngekwakhe ngalesikhatsi afundza, eluhlangotsini lwekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa. Kufundza ngababili/ Kufundza ngekutimela • Ufundza tincwadzi tekufundza lebatifundze ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela netincwadzi letitfolaka ekhoneni lekufundza Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu tekufundza nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe. • Utfola kulandzelana kwetigameko kanye nesibekandzaba endzabeni. • Usebentisa lingaphandle lencwadzi kucombela kutsi indzaba ikhuluma ngani nekutsi itawuphetsa njani Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela • Ufundza bubindze nangekuphimisela encwadzini yakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Usebentisa imisindvo, tinkomba tesimongcondvo, kuhlahlela takhi nemagama lavamile ngalesikhatsi bafundza. 68 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu tekufundza nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe. • Utfola kulandzelana kwetigameko kanye nesibekandzaba endzabeni. • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene nendzaba lefundziwe, (sib. ‘Ngabe ucabanga kutsi....’?,’ Ukusho ngani....?’ • Uhumusha lwati lolutfolakala kumaphosta, etitfombeni nakumathebula lalula (sib. ikhalenda) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombise kuvisisa Kufundza ngababili/Kufundza ngekutimela • Ufundzela umngani wakhe ngekuphimisela CAPS 69
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Tifundvo letihlelekile letentiwa kane ngeliviki titsatsa emaminithi la - 15 Buyeketa kwakhiwa kwetinhlavu letincane uchubeke nekufundzisa bofeleba kanye netinombolo. Bakhombise indlela lefanele yekushiya sikhala emkhatsini wetinhlavu egameni kanye nasemkhatsini wemagama emshweni. • Ubamba kahle ipeniseli nemakhilayoni • Wakha tinhlavu letincane ngendlela lefanele ngekwesayizi nendzawo, ucala abuye agcine endzaweni lefanele • Ubhala bofeleba labasetjentiswa njalo ngendlela lefanele (sib.B, D, E, F, G, L, M, N, O, P, R, S, Y) • Ubhala kahle tinombolo • Utsatsela abuye abhale emagama ashiye tikhala ngendlela lefanele. • Utsatsela abuye abhale imisho lemifisha ngendlela lefanele Kubhala ngekuhlanganyela, ngemacembu kanye nekubhala ngekutimela: Sifundvo lesentiwa bafundzi bonkhe / licembu lelincane / ngumfundzi ngamunye lesitsatsa emaminithi la-15 lesenteka katsatfu ngeliviki sichunyaniswa nesifundvo sekufundza ngekuhlanganyela, tingcoco nalakufundze emphilweni. Bakhombise indlela yekubhala (kwakha luhlaka, kuhlela bunjalo bembhalo, kubhala kanye nekushicilela) ngesikhatsi sekubhala ngekuhlanganyela. Bakhombise indlela lefanele yekusebentisa timphawu tekubhala kanye nekubhala enkhatsini leyengcile. Nika lusito lolwengetiwe kubafundzi labangakhoni kubhala imisho ngetindzaba tabo. • Ubhala umlayeto ekhadini njengelikhadi lekuvusela) • Ubhala emagama akhe imisho asebentisa imisindvo lefundziwe nemagama lavamile • Ubhala lokungenani imisho lemibili yendzaba latakhele yona nobe abhale ngekuhlanganyela asebentise inkhatsi leyengcile • Ucala kusebentisa bongci kanye nabofeleba, lokufaka ekhatsi bofeleba emagameni ebantfu • Usebentisa emabito netabito kahle nakabhala abe asitwa nguthishela (sib. yena, bona, njll) • Unika imibono nemagama ekwakheni indzaba yaseklasini ngesikhatsi sekubhala ngekuhlanganyela • Ubhala abuye akhombise ngemifanekiso imisho lemifishane ngesihloko lesitsite kute kwakhiwe incwadzi yekufundza letawubekwa ekhoneni lekufundza • Wakha silulumagama nesichazamagama ngekusebentisa tinhlavu letisekucaleni kwemagama (sib. cula, deda, fakaza) 70 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala ngesandla • Ubamba kahle ipeniseli nemakhilayoni Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala ngesandla • Wakha tinhlavu letincane ngendlela lefanele ngekwesayizi nendzawo, ucala abuye agcine endzaweni lefanele • Ubhala kahle tinombolo • Utsatsela abuye abhale emagama ashiye tikhala ngendlela lefanele Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kubhala ngesandla • Ubhala bofeleba labasetjentiswa njalo ngendlela lefanele (sib.B, D, E, F, G, L, M, N, O, P, R, S, Y) • Utsatsela abuye abhale imisho lemifisha ngendlela lefanele Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala • Ubhala emagama akhe imisho asebentisa imisindvo lefundziwe nemagama lavamile • Ucala kusebentisa bongci kanye nabofeleba, lokufaka ekhatsi bofeleba emagameni ebantfu • Wakha silulumagama nesichazamagama ngekusebentisa tinhlavu letisekucaleni kwemagama (sib. cula, deda, fakaza) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala • Ubhala emagama akhe imisho asebentisa imisindvo lefundziwe nemagama lavamile • Usebentisa emabito netabito kahle nakabhala abe asitwa nguthishela (sib. yena, bona, njll) • Unika imibono nemagama ekwakheni indzaba yaseklasini ngesikhatsi sekubhala ngekuhlanganyela Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kubhala • Ubhala umlayeto ekhadini njengelikhadi lekuvusela) • Ubhala lokungenani imisho lemibili yendzaba latakhele yona nobe abhale ngekuhlanganyela asebentise inkhatsi leyengcile • Ucala kusebentisa bongci kanye nabofeleba, lokufaka ekhatsi bofeleba emagameni ebantfu • Usebentisa emabito netabito kahle nakabhala abe asitwa nguthishela (sib. yena, bona, njll) CAPS 71
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe / emaviki kuto tonkhe tinhlangotsini teLulwimi nakuletinye tifundvo • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, banikane ematfuba ekukhuluma babuye babute imibuto kute bacaciseleke ngalokutsite • Ucoca ngalakufundze emphilweni kanye nemiva yakhe njengekucoca tindzaba • Ulalela tindzaba avete imiva yakhe lephatselene nendzaba • Usebentisa emagama lafana nalawa, umusho, feleba, ngci Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma leyentiwa kabili ngeliviki Liviki1 - 5 • Ulalela, ajabule abuye ente lokushiwo titfombe nemaphazili emagama, tiphicwaphicwano nemahlaya asebentisa lulwimi lwemfanekisomcondvo • Ubamba lichaza etingcocweni akhulume esikhundleni selicembu • Usebentisa emasu lalula kutfola lwati, (sib. wenta lucwaningo abuke kutsi bafundzi beta ngani esikoleni) • Uhlelembisa lwati (sib. uhlela titfombe) Liviki 6 - 10 • Ulalela ticondziso netimemetelo bese wenta letikushoko • Ucoca indzaba letayelekile lenesicalo, umtimba nesiphetfo, ehlise abuye enyuse livi lakhe • Uphendvula imibuto levalekile nalevulekile LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma: (temlomo kanye /nobe kwenta) • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, banikane ematfuba ekukhuluma babuye babute imibuto kute bacaciseleke ngalokutsite • Ulalela tindzaba avete imiva yakhe lephatselene nendzaba • Usebentisa emagama lafana nalawa, umusho, bofeleba, ngci • Ubamba lichaza etingcocweni akhulume esikhundleni selicembu Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma: (temlomo na/nobe kwenta) • Ucoca ngalakufundze emphilweni kanye nemiva yakhe njengekucoca tindzaba • Ulalela ticondziso netimemetelo bese wenta letikushoko • Ucoca indzaba letayelekile lenesicalo, umtimba nesiphetfo, ehlise abuye enyuse livi lakhe • Uphendvula imibuto levalekile nalevulekile 72 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE Linanincane lesikhatsi: 4 ema - awa 30 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema - awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemisindvo leyentiwa malanga onkhe leyentiwa ngemaminithi la-15 Chubeka nemisebenti yekwakha emagama. • Wakha emagama asebentise imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. Lilulwane, liyadvuma, lidvolo, lingangane, inyoka, inyanga, sibhejane, umfula, umgodzi, umtsimba) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (umbhede, ingwembe, bhibhidvwane, likhandlela, umdzeshi, ingwenya, emapentjisi, imphandze, njll) • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamine (sib. ntfw, ndvw, ntjw, ngcw, nkhw, njll.) • Wakha emagama ngemisindvo yabongwaca lehamba ngamine (sib. ntfw-intfwabe, umntfwana, ndvw-indvweba , ntjw- lintjwele, ngcw-lingcwaba, nkhw-inkhwela, njll) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib.si-hlu-tfu, um-tse-tfo, li-hha-shi) • Ubona emagama lahlobene (sib. Hlala, bhala, khala,) • Ubona emagama lasebunyentini (sib.bafana, bafundzi, bobabe, imitsi, tihlahla, ematafula, ematfumbu njll) • Upela emagama lalishumi ngeliviki asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Umtsimba, umntfwana, imvunulo, njll • Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Babe ushaywa intfwabe, Lintjwele liyakhala njll) Imisebenti yekufundza leyentiwa malanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) kanye nekufundza ngekuhlanganyela, kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki. Kufundza ngekuhlanganyela: Sifundvo lesentiwa emaminithi la -15 kabili nobe katsatfu ngeliviki kusetjentiswa lokungenani itheksthi yinye ngeliviki. Lendlela yekufundza ikhonjiswa nguthishela kubo bonkhe bafundzi. • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu tekufundza nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe. • Usebentisa lingaphandle lencwadzi kucombela kutsi incwadzi ikhuluma ngani • Ukhona kubona inkinga lesekucaleni endzabeni leyenta indzaba ichubekele embili. Endzabeni yemabhele lamatsatfu inkinga labanayo ngumdoko loshisako, emabhele aphuma ekhaya ashaywa ngumoya. • Usebentisa tinkhomba netitfombe encwadzini kute ivisiseke • Ukhona kubona kulandzelana kwetigameko endzabeni lefundziwe • Ukhona kubona imbangela nemphumela endzabeni. Lentfombatane ingene enkingeni ngobe iphule lifasitelo • Uphendvula imibuto levulekile lephatselene nesicephu lesifundziwe • Uhumusha lwati lolutfolakala kumaphosta Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: Thishela usebenta nemacembu lamabili lilanga ngalinye emaminithi la-15, lapho licembu ngalinye lifundza nathishela kabili ngeliviki. • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Usebentisa imisindvo, tinkomba tesimongcondvo, kuhlahlela takhi nemagama lavamile ngalesikhatsi bafundza. • Ufundza ngekushelela, lokungetekako, akhombise kuvisisa • Ucala kuticaphela yena ngekwakhe ngalesikhatsi afundza, eluhlangotsini lwekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa. • Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza ngalesikhatsi bafundza ngekuphimisela • Uyachubeka nekwakha silulumagama lesisuselwa eluhlelweni lwekufundza lolutentakalelako, etincwadzini tekufundza letihlukaniswe ngetigaba neluhla lwemagama lasetjentiswa njalo. Kufundza ngababili/ kufundza ngekutimela (katsatfu ngeliviki): Sebentisa tincwadzi lotifundze ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela, tincwadzi tetindzaba letinetitfombe letilula kanye netincwadzi letisekhoneni lekufundza naleto labatibhalele tona • Ufundza umsebenti latibhalele wona, alungise nemaphutsa • Utifundzela tincwadzi tekufundza lekatifundze ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela naleto letisekhoneni lekufundza. CAPS 73
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. Impompi, sifundvo, njll) • Ubona bunyenti bemagama (imbita-timbita, liso- emehlo) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. mbh-umbhede, ntj-ntjitjisa, mkh-umkhwenyane, njll.) • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamine (sib. ntfw, ndvw, ntjw, ngcw, nkhw, njll.) • Wakha emagama ngemisindvo lehamba ngamine (sib. nkhw-inkhwelo,) • Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Babe ushaywa intfwabe, Lintjwele liyakhala njll) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe kubhala) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. ntfw-intfwabe, umphako,libondza) • Uhlahlela emagama (sib. li-bha-na-na) • Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Ingubo iyafutfumala.) • Upela emagama (sib. Sitfwatfwa, imphuphu, timphahla, njll) • Ubona bunyenti emagameni (sib. Bantfu, imitimba, njll) Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Usebentisa lingaphandle lencwadzi kucombela kutsi incwadzi ikhuluma ngani • Ukhona kubona inkinga lesekucaleni endzabeni leyenta indzaba ichubekele embili • Usebentisa tinkhomba netitfombe encwadzini kute uvisiseke • Uhumusha lwati lolutfolakala kumaphosta Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Usebentisa imisindvo, tinkomba tesimongcondvo, kuhlahlela takhi nemagama lavamile ngalesikhatsi bafundza. • Ucala kuticaphela yena ngekwakhe ngalesikhatsi afundza, eluhlangotsini lwekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa. • Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza ngalesikhatsi bafundza ngekuphimisela Kufundza ngababili/ Kufundza ngekutimela • Ufundza umsebenti latibhalele wona, alungise nemaphutsa Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza bonkhe baliklasi kanye nathishela tincwadzi letinkhulu tekufundza nobe lamanye ematheksthi lakhulisiwe. • Ukhona kubona kulandzelana kwetigameko endzabeni lefundziwe • Ukhona kubona imbangela nemphumela endzabeni. Lentfombatane ingene enkingeni ngobe iphule lifasitelo • Uphendvula imibuto levulekile lephatselene nesicephu lesifundziwe Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza ngekuphimisela encwadzini yakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Usebentisa imisindvo, tinkomba tesimongcondvo, kuhlahlela takhi nemagama lavamile ngalesikhatsi bafundza. • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombise kuvisisa Kufundza ngababili/Kufundza ngekutimela • Utifundzela tincwadzi tekufundza lekatifundze ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela naleto letisekhoneni lekufundza. 74 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 1 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE KUBHALA Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Tifundvo letihlelekile letentiwa kane ngeliviki titsatse emaminithi la-15 Buyeketa kwakhiwa kwetinhlavu letincane nabofeleba. Chubeka ufundzise indlela lefanele yekushiya tikhala emkhatsini weligama nasemkhatsini wemagama emshweni ngesikhatsi bafundzi batsatsela emagama nemisho ebhodini nakumakhadimisho. • Ubamba ipenseli nemakhilayoni ngendlela lefanele • Wakha bofeleba netinhlavu letincane ngendlela lefanele ngekwesayizi nendzawo, bacale babuye bagcine endzaweni lefanele • Utsatsela abuye abhale emagama ashiye tikhala ngendlela lefanele. • Utsatsela abuye abhale umusho ngendlela lefanele Kubhala ngekuhlanganyela, ngemacembu kanye nekubhala ngekutimela: Sifundvo lesentiwa bafundzi bonkhe / licembu lelincane / ngumfundzi ngamunye semaminithi la -15 lesenteka katsatfu ngeliviki sichunyaniswa nesifundvo sekufundza ngekuhlanganyela, tingcoco kanye nalakufundze emphilweni. Sebentisa imisebenti yekubhala ngekuhlanganyela kute ukhombise indlela lefanele yekusebentisa timphawu tekubhala, sipelingi neluhlelo lwelulwimi (tikhatsi tesento, bunyenti, tandziso) • Unika imibono nekusita kubuyeketa indzaba yelicembu (kubhala ngekuhlanganyela) • Ucocisana nabontsanga yakhe ngemibono yekubhala indzaba • Ubhala lokungenani imisho lemitsatfu yendzaba yakhe nobe indzaba laticambele yona asebentisa imisindvo lefundziwe kanye nemagama latayelekile, bofeleba nabongci • Ubhala abuye akhombise imifanekiso lehambelana nemisho ngesihloko lesitsite kute kwakhiwe incwadzi yekufundza letawubekwa ekhoneni lekufundza. • Upela kahle emagama latayelekile • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo nesikhatsi lesengcile nakabhala • Wakha bunyenti bemagama latayelekile • Usebentisa kahle bondzaweni • Wakha silulumagama nesichazamagama asebentisa luhlavu lolusekucaleni kweligama • Uhlela lwati kumagrafu lalula nobe luhlelo lwesikhatsi (sib. Kusebentisa lishadi kurekhoda umphumela welucwaningo lwekutsi bahamba ngani bafundzi nabeta esikolweni) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala ngesandla • Ubamba ipenseli nemakhilayoni ngendlela lefanele • Wakha bofeleba netinhlavu letincane ngendlela lefanele ngekwesayizi nendzawo, bacale babuye bagcine endzaweni lefanele • Utsatsela abuye abhale umusho ngendlela lefanele Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala ngesandla • Wakha bofeleba netinhlavu letincane ngendlela lefanele ngekwesayizi nendzawo, bacale babuye bagcine endzaweni lefanele • Utsatsela abuye abhale emagama ashiye tikhala ngendlela lefanele. • Utsatsela abuye abhale umusho ngendlela lefanele CAPS 75
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala: • Unika imibono nekusita kubuyeketa indzaba yelicembu (kubhala ngekuhlanganyela) • Ucocisana nabontsanga yakhe ngemibono yekubhala indzaba. • Wakha silulumagama nesichazamagama asebentisa luhlavu lolusekucaleni kweligama Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala: • Ubhala lokungenani imisho lemitsatfu yendzaba yakhe nobe indzaba laticambele yona • Upela kahle emagama latayelekile • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo nesikhatsi lesengcile nakabhala • Wakha bunyenti bemagama latayelekile • Usebentisa kahle bondzaweni • Uhlela lwati kumagrafu lalula nobe luhlelo lwesikhatsi (sib. Kusebentisa lishadi kurekhoda umphumela welucwaningo lwekutsi bahamba ngani bafundzi nabeta esikolweni) 76 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 TINSITA LETIPHAKANYISELWE UMNYAKA KULALELA NEKUKHULUMA • Titfombe nemaphosta • Tintfo letihambelana nengcikitsi netihloko, emaphaphethi, emamasiki nalokunye • Tindzaba letitincetu letisebhodini • Titfombe letilandzelanako • Tembatfo tekulingisa • Tintfo tekudlala letinjengetimoto, bomdoli, emaphaphethi, emamasiki, emabhuloki • Emathephu lanetindzaba (letifundziwe nobe lebacocelwe tona), tinkondlo, imilolotelo kanye netingoma, ema-CD, mabonakudze kanye nema -DVD • Tincwadzi tetindzaba kanye netemlomo • Tinkondlo, tingoma kanye nemilolotelo KUFUNDZA NEMISINDVO • Titfombe nemaphosta • Lishadi lemisindvo leselubondzeni • Timphawu nemagama etintfo letisentjentiswa emmangweni (sib. emagama etitolo, emagama etitaladi, emagama lasetikoteleni tekudla, njengajamu, emabhontjisi nalokunye) • Tindlela tekufundza lokuhlelwe ngetigaba • Tincwadzi tekufundza letinkhulu (lentinye tentiwe ngesikhatsi sekubhala ngekuhlanganyela) • Imilolotelo yasetinkhulisa, tinkondlo netingoma • Leminye imibhalo lekhulisiwe (sib. tinkondlo, tingoma, imilolotelo njll) • Tincwadzi tetindzaba netincwadzi letinetitfombe tasekhoneni lekufundza • Tincwadzi tekufundza letijabulisako letinemusho munye kuya kulemibili ekhasini • Emafleshikhadi laseklasini lakhombisa emagama • Emakhadigama ebafundzi • Indvukwana yekukhomba letawusentjentiswa nguthishela kanye nebafundzi nabafundza KUBHALA NEKUBHALA NGESANDLA • Tinsita letitfutfukisa kusebentisana kwesandla neliso (sib. emabhola lanemasayizi lahlukene, tikelo, lubumba lwekudlala, iphegibhodi nemaphekisi, buhlalu netitsambo, emakhadi netintsambo, emabhawodi, emaphekisi etimphahla, sitja sesihlabatsi) • TinIsta tekubhala (sib. ipenseli, ipenseli yembala, emakhilayoni emafutsa, pende, emabhulashi ekupenda, emaphepha) irula, iraba (A3, A4, A5), incwadzi yekubhala lengenayo imigca, incwadzi yekubhala lenemigca le-17mm • Emakhadimibhalo nemakhadimisho nobe emashadi lakhombisa lapho kumele kucalwe khona kubhala nakubhalwa tinhlavu temagama • Emaphepha eflipshadi kanye nemakoki • Sichazamagama sakhe CAPS 77
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 1 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe/emaviki onkhe kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi nakuletinye tifundvo • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, akhombise kuhlonipha sikhulumi • Bakhuluma ngekushiyelana • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni (sib. tindzaba letiphatselene naye) • Usebentisa kahle emagama kusimongcondvo lesitsite (sib. simemo) • Uveta tisombululo setinkinga ikakhulukati ngesikhatsi seTibalo Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma leyentiwa kabili ngeliviki Liviki 1 - 5 • Utfokotela kulalela tindzaba, aphendvule imibuto lephatselene nendzaba lefundziwe • Uphindza kulandzelana kahle kwetigameko endzabeni • Ulalela ticondziso leticuketse tincenye letimbili bese wenta lokushiwo ticondziso Liviki 6 - 10 • Ucoca indzaba lenesicalo, umtimba nesiphetfo • Ubamba lichaza etingcocweni, abute abuye aphendvule imibuto, anikete nemibono LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma(temlomo na/nobe kwenta) • Uphindza kulandzelana kahle kwetigameko endzabeni • Ubamba lichaza etingcocweni, abute abuye aphendvule imibuto, anike nemibono Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma(temlomo na/nobe kwenta) • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni (sib. tindzaba letiphatselene naye) • Ulalela ticondziso leticuketse tincenye letimbili bese wenta lokushiwo ticondziso • Utfokotela kulalela tindzaba, baphendvule imibuto lephatselene nendzaba lefundziwe • Ucoca indzaba lenesicalo, umtimba nesiphetfo 78 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 1 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 4 ema - awa 30 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemisindvo yemalanga onkhe letsatsa emaminithi la-15 Buyeketa imisindvo yabongwaca lefundziswe eBangeni 1. Ngesikhatsi lesifanako, fundzisa ngekwakhiwa kweligama kanye nangemisebenti yekubona imisindvo. Sebentisa sikhatsi lesikhona kubuyeketa imisindvo lefundziswa kuleminye imisebenti yeLulwimi sib. Esifundvweni sekufundza ngekuhlanganyela kanye nesekubhala ngekuhlanganyela. • Ubuyeketa imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili kanye nalehamba ngamitsatfu lefundvwe eBangeni 1 (sib. Indlovu, intsetse, imbasha, sikhwebu, khwehlela) • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. ng, mb, ns, nz, lw, mf, mv, sw, nc njll) • Uhlobanisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili nabonkhamisa (sib. mf-a mfa, lw-e lwe, mb-i mbi, nc-o nco, mv-u mvu, njll) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. Umfana, lweti, imbuti, incola, imvula, libhandi, lidlabha njll) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (emabhontjisi, inhlama, emandla njll) • Uhlahlela emagama ngemalunga (sib. lu-swa-ne, lwe-ti, i-mfe-ne, i-nhlo-ni-pho, i-ngco-ndvo) • Wakha imisho asebentisa emagama emisindvo lefundziwe (sib. Imfene iyagijima. Luswane luyakhala. Lwati lubalulekile.) • Upela emagama lalishumi ngeliviki asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. intsandzane, lidvolo, sidzandzane) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo. Sifundvo sekufundza semalanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) kanye nekufundza ngekuhlanganyela, kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki. Kufundza ngekuhlanganyela Sifundvo lesitsatsa emaminithi la-15 kabili nobe katsatfu ngeliviki kusetjentiswa itheksthi yinye ngeliviki. Lendlela thishela uyikhombisa kubo bonkhe bafundzi Nguleso naleso sikhatsi sitawuba nesifundvo lekugcilwe kuso, njengaloku lokulandzelako: umcondvo wekubhala, timphawu tembhalo, imisindvo, kwakhekha kwelulwimi, indlela yekukhetsa emagama nesifundvo sekuvisisa kutigaba letehlukene, (sib. kuvisisa lokucondzile, kuhlela lwati, kucabanga lokungahle kwenteke, kuhlola kanye nekuncoma/ kutusa). Khombisa indlela yekusebentisa likhono lekuhlahlela imisindvo nabafundza kanye naletinye tindlela, njengendlela yekuhlahlela sakhiwo semusho netinkhombandlela tesimongcondvo. Khombisa indlela yeminwe lesihlanu, lapho munwe munye umele indlela umfundzi langayisebentisa kufundza emagama langawati nenshokutsi yawo. • Ufundza ticondziso letilula eklasini • Uhumusha titfombe naleminye imibhalo (sib. ufundza titfombe, tikhangisi, kutakhela yakhe indzaba) • Ufundza nabo bonkhe eklasini bafundza incwadzi kanye nathishela, bachaze umcondvo lophelele losencwadzini • Usebentisa tinkhomba kucombela kutsi incwadzi ikhuluma ngani (sib. lingaphandle lencwadzi, imidvwebo lesekhatsi encwadzini) • Uveta imiva yakhe lephatselene netheksthi lefundziwe • Ubona umcondvo losemcoka endzabeni lefundziwe njengekulandzelana kwetigameko endzabeni) • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme ngembikwekufundza, ngesikhatsi sekufundza nangemuva kwekufundza itheksthi ngekuhlanganyela. CAPS 79
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: Thishela usebenta nemacembu lamabili ngelilanga, acitse emaminithi la-15 nelicembu ngalinye. Licembu ngalinye lisebenta nathishela kabili ngeliviki. Thishela usebenta nemacembu ebafundzi labanemakhono lafanako, acondzanisa bafundzi netheksthi leneticondziso letisezingeni labo (kubona kahle emagama lokusemkhatsini wa 90% - 95%). Kutawusetjentiswa kakhulu indlela yekufundza lehlukanisa ngekwetigaba. • Ufundza bubindze abuye afundze ngekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Usebentisa titfombe letikutheksthi kute ayivisise • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo, kuhlahlelwa kwetakhi nelikhono lekuhlahlela emagama ngesikhatsi afundza • Ukhombisa kuvisisa kusetjentiswa kwetimphawu tekufundza (sib. bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato) ngalesikhatsi afundza ngekuphimisela • Uchubeka nekwakha silulumagama eluhlelweni lwekufundza lokutentakalelako kanye nekufundza etigabeni letehlukene neluhla lwemagama lavela kanyenti Kufundza ngababili/ Kufundza ngekutimela (Katsatfu ngeliviki): Yetfula sifundvo sekufundza ngababili/ kufundza ngekutimela. Khetsa imibhalo lebayatiko nobe leyo lesezingeni labo (ayibe lula kunaleyo lebayisebentise ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela lenemagama lawabonako langetulu kwa 95% ngalesikhatsi afundza itheksthi) • Ufundza ngekutimela (sib. incwadzi yetitfombe, emakhadi etinkondlo, tincwadzi tetindzaba letitfolakala emtatjeni wetincwadzi nobe ekhoneni lekufundza) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Ubona abuye avisise bongwaca labahamba ngababili (ngena, imbuti, inzondo, inso, incolobane, njll) • Uphimisa imisindvo yabongwaca labahamba ngababili (sib. ng, mb, ns, nz, lw, mf, mv, sw, nc njll) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Ubona abuye avisise bongwaca labahamba ngababili (sib. siswebhu, njll) • Wakha emagama nemisho basebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Babe unesibhamu, Malume usephula lukhula, njll) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo. • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. lu-swa-ne, si-swe-bhu, njll) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Ubona abuye avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (umukhwa, imphumulo) • Upela emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (intfombatane, umdzeshi, inkhomo) • Ubhala imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (Nomusa uhlakula emasimu, Esikoleni bafundza tibalo) Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela • Ufundza ticondziso letilula eklasini • Uhumusha titfombe naleminye imibhalo (sib. ufundza titfombe, tikhangisi, kutakhela yakhe indzaba) • Bafundzi bonkhe baliklasi incwadzi kanye nathishela, bachaze umcondvo lophelele losencwadzini • Usebentisa tinkhomba kucombela kutsi incwadzi ikhuluma ngani (sib. lingaphandle lencwadzi, imidvwebo lesekhatsi encwadzini) • Ubona umcondvo losemcoka endzabeni lefundziwe (sib. kulandzelana kwetigameko endzabeni) • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme, ngembikwekufundza, ngesikhatsi bafundza ngekuhlanganyela, nangemuva kwekutsi bafundze ngekuhlanganyela 80 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza bubindze abuye afundze ngekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Usebentisa titfombe letikutheksthi kute ayivisise • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo, kuhlahlelwa kwetakhi nelikhono lekuhlahlela emagama ngalesikhatsi afundza • Ukhombisa kuvisisa timphawu tekufundza (sib. bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato) ngalesikhatsi afundza ngekuphimisela Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela: • Uhumusha titfombe naleminye imibhalo (sib. ufundza titfombe, tikhangisi, kutakhela yakhe indzaba) • Ufundza tincwadzi nebafundzi bonkhe kanye nathishela (kufundza ngekuhlanganyela) abuye achaze ngemcondvo losemcoka • Usebentisa tinkhomba kucombela kutsi incwadzi ikhuluma ngani (sib. lingaphandle lencwadzi, imidvwebo lesekhatsi encwadzini) • Ubona tigameko kuloko lakufundzile (sib. kulandzelana kwetigameko endzabeni) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela. • Ufundza bubindze abuye afundze ngekuphimisela ecenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo, kuhlahlelwa kwetakhi nelikhono lekuhlahlela emagama ngalesikhatsi afundza CAPS 81
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 1 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Tifundvo letihlelekile letentiwa kane ngeliviki titsatsa emaminithi la-15 Buyeketa kwakhiwa kwetinhlavu letincane nabofeleba, indlela lefanele yekushiya tikhala emkhatsini weligama nasemkhatsini wemagama emshweni. Bafundzi batsatsela emagama nemisho ebhodini nakumakhadimisho • Ubamba ipeniseli abuye abeke kahle tintfo tekubhala (incwadzi / likhasi) ngendlela lefanele • Ubhala kahle tinhlavu letincane nabofeleba laba-23 ngendlela lefanele • Ubhala ashiye tikhala emkhatsini wetinhlavu nemagama ngalokufanele • Utsatsela abuye abhale kahle imisho lemibili nobe lemitsatfu ngesandla lesifundzekako • Ubhala kahle asebentise timphawu tekubhala (sib. bongci, bomabuta, bokhefana, tibabato) Kubhala ngekuhlanganyela, ngelicembu nangekutimela: Sifundvo lesentiwa bafundzi bonkhe / licembu lelincane / ngumfundzi ngamunye semaminithi la- 20 senteka katsatfu ngeliviki sichunyaniswa nesifundvo sekufundza ngekuhlanganyela. Sebentisa imisebenti yekubhala ngekuhlanganyela kute ukhombise indlela lefanele yekusebentisa timphawu tekubhala nesipelingi. Sebentisa ticalo temusho kute usite bafundzi batibhalele yabo imisho. Yetfula sichazamagama sabo. • Udvweba titfombe kudlulisa umlayeto lotsite (sib. lokuphatselene nalakufundze emphilweni) • Unika imibono nemagama kute kubhalwe indzaba yelikilasi (kubhala ngekuhlanganyela) • Ubhala luhla asebentise likhefana, kuhlukanisa tintfo latibhalile (sib. umsebenti welilanga) • Ubhala imisho lokungenani ibe mitsatfu yendzaba yakhe laticambele yona asebentisa umsindvo lofundziwe, emagama lavamile, bofeleba kanye nabongci • Ubhala abuye akhombise ngemfanekiso imisho (2- 4 wemisho) kute kwakhiwe incwadzi letawusetjentiswa ekhoneni lekufundza. • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe asebentisa luhlavu lolusekucaleni kwemagama kutfutfukisa emakhono ekusebentisa sichazamagama, njenge, situlo, litafula, tindlu LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kubhala ngesandla: • Ubamba ipeniseli abuye abeke kahle tintfo tekubhala (incwadzi / likhasi) ngendlela lefanele • Ubhala kahle tinhlavu letincane nabofeleba laba-23 ngendlela lefanele • Ubhala ashiye tikhala emkhatsini wetinhlavu nemagama ngalokufanele • Ubhala kahle asebentise timphawu tekubhala (sib. bongci, bomabuta, bokhefana, tibabato) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala ngesandla: • Ubhala kahle tinhlavu letincane nabofeleba la-23 ngendlela lefanele • Utsatsela abuye abhale kahle imisho lemibili nobe lemitsatfu ngesandla lesifundzekako Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala: • Ubhala luhla asebentisa likhefana, kuhlukanisa tintfo latibhalile (sib. umsebenti welilanga) • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe asebentisa luhlavu lolusekucaleni kwemagama kutfutfukisa emakhono ekusebentisa sichazamagama, njenge, situlo, litafula, tindlu Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala: • Udvweba titfombe kudlulisa umlayeto lotsite (sib. lokuphatselene nalakufundze emphilweni) • Ubhala imisho lokungenani ibe mitsatfu yendzaba yakhe laticambele yona asebentisa umsindvo lofundziwe, bofeleba kanye nangci • Unika imibono nemagama kute kubhalwe indzaba yelikilasi (kubhala ngekuhlanganyela) 82 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 2 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe / emaviki kuto tonkhe tinhlangotsini teLulwimi nakuletinye tifundvo. • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa akhombise kuhlonipha sikhulumi • Unika labanye bafundzi litfuba lekukhuluma abuye akhombise kuvelana nabo • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni (sib. ucoca ngendzaba yakhe ngaphandle kwekuyiphindzaphindza) • Uvisisa abuye asebentise lulwimi lolufanele lwaletinye tifundvo lolunjengelweTibalo • Uveta tisombululo tetinkinga ikakhulu ngesikhatsi seTibalo Imisebenti legcile esifundvweni sekulalela nekukhuluma lesenteka kabili ngeliviki Liviki 1 - 5 • Utfokotela kulalela tindzaba sikhatsi lesidze • Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba nobe inkondlo • Ubona abuye achaze tintfo letifanako kanye netintfo letehlukile • Ucatsanisa abuye ahlele tintfo (sib. tonkhe tilwane letinemilente lemine, naleto letinemilente lemibili) Liviki 6 - 10 • Ulalela ticondziso letilukhuni abuye ente lokushiwo ticondziso • Ulalela tindzaba netinkondlo, abone umcondvo lobalulekile nekulandzelana kwetigameko endzabeni • Uphendvula imibuto levalekile nalevulekile anike netizatfu tetimphendvulo • Uphendvula tiphicaphicwano nemahlaya • Utakhela imilolotelo yakhe asebentisa imifanekisomcondvo • Ubamba lichaza etingcocweni nekubuta imibuto kute achachiseleke ngalokutsite LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma(temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa akhombise kuhlonipha sikhulumi • Unika labanye bafundzi litfuba lekukhuluma abuye akhombise kuvelana nabo • Ubona abuye achaze tintfo letifanako kanye netintfo letehlukile • Ucatsanisa abuye ahlele tintfo (sib. tonkhe tilwane letinemilente lemine, naleto letinemilente lemibili) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni (sib. kucoca ngendzaba yakhe ngaphandle kwekuyiphindzaphindza) • Utfokotela kulalela tindzaba sikhatsi lesidze • Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba nobe inkondlo Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela tindzaba netinkondlo, abone umcondvo lobalulekile nekulandzelana kwetigameko endzabeni • Uphendvula imibuto levalekile nalevulekile anike netizatfu tetimphendvulo • Ubamba lichaza etingcocweni abute imibuto kute acaciseleke ngalokutsite CAPS 83
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 2 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 4 ema - awa 30 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemisindvo leyenteka emalanga onkhe letsatsa emaminithi la-15 Chubeka nemisebenti yekwakha nekuphimisa emagama. Cinisekisa kutsi bafundzi bayawavisisa emagama labawaphimisako nekutsi bayakhona yini kuwasebentisa emishweni levakalako. • Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (lunwele, tjani, ludvumo, tsela, impimpi, njll) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca labahamba ngababili (sib. likhekhe, uyabhema, sibhedlela) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. ludvweshu, lidvwala, sitfwatfwa, njll) • Uhlahlela emagama ngemalunga (sib. lu-nwa-bu, li-dvo-lo, si-tfo, tse-le-la, njll) • Wakha imisho asebentisa emagama emisindvo lefundziwe (sib. Lunwabu luyagucugucuka, Sitfo sakhe sihle, Babe utselela tjani) • Upela emagama lalishumi ngeliviki asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. tjela,tfola, lidvumbe,njll) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo Imisebenti yekufundza yemalanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) kanye nekufundza ngekuhlanganyela, kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki. Kufundza ngekuhlanganyela: Sifundvo lesentiwa bafundzi bonkhe lesitsatsa emaminithi la-15 kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki kusetjentiswa itheksthi yinye ngeliviki; lokuyindlela thishela layikhombisa bafundzi bonkhe. Khombisa kusetjentiswa kwemakhono ekuhlatiya imisindvo kanye namalanye emasu lafaka ekhatsi tinkhomba tesimongcondvo nekuhlahlelwa kwetakhi. • Usebentisa tibonwa kute abone inhloso yesikhangiso kanye netitsamelilwati. • Ufundza incwadzi kanye nathishela (kufundza ngekuhlanganyela) acoce ngembangela nemphumela wendzaba • Ubona umcondvo losemcoka endzabeni lefundziwe (sib. ubona balingisi labasemcoka kanye nesibekandzaba) • Ufundza imilolotelo, tinkondlo, netingoma letitayelekile kanye nathishela nelikilasi lonkhe abuye acoce ngetakhiwo letehlukene • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene netheksthi lefundziwe (sib. ngabe kuhluke ngani kutiphatsa kwelibhubesi kunaloko kweligundvwane?) • Unika umbono ngaloko lokufundziwe Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela. Thishela usebenta nemacembu lamabili ngelilanga, acitse sikhatsi lesingemaminithi la-15 nelicembu linye. Licembu ngalinye lisebenta kanye nathishela kabili ngeliviki Fundzisa bafundzi kuticaphela bona ngekwabo nabafundza, endzaweni yekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa, ngekutsi babute imibuto lefana nalena,”ngabe ligama liphimiseke kahle”, “ngabe livakala kahle”. Khombisa lendlela ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela nangesikhatsi sekufundza ngemacembu basitwa nguthishela • Ufundza ngekuphimisela incwadzi lesezingeni lakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako. • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo, kuhlahlelwa kwetakhi nelikhono lekuhlahlela emagama ngalesikhatsi afundza • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, endzaweni yekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombisa kuvisisa. • Uchubeka nekwakha silulumagama eluhlelweni lwekufundza lokutentakalelako kanye nekufundza etigabeni letehlukene neluhla lwemagama lavela kanyenti. Kufundza ngababili/ Kufundza ngekutimela Imisebenti yemalanga onkhe letsatsa emaminithi la-20, ngalesikhatsi lamanye emacembu afundza kanye nathishela. • Ufundzela umngani ngekuphimisela • Ufundza umsebenti latibhalele wona kanye newalabanye. • Ufundza ngekutimela ematheksthi lafana nalawa, emakhomikhi netincwadzi tekufundza letilula letingemaciniso 84 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (lunwele, sitfombe) • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili(sib. nw, tf) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (ts, dv, njll) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (tsetsa, dvonsa, njll) • Upela emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (tselela, tfulula, njll) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Uhlahlela emagama ngemalunga (sib. lu-nwa-bu) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela: • Usebentisa tibonwa kute abone inhloso yesikhangisi kanye netetsamelilwati • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene netheksthi lefundziwe (sib. Ngabe kuhluke ngani kutiphatsa kwelibhubesi kunaloko kweligundvwane?) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombisa kuvisisa. • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, endzaweni yekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa Kufundza ngababili/ kufundza ngekutimela • Ufundza umsebenti latibhalele wona kanye newalabanye • Ufundza ngekutimela ematheksthi lafana nalawa, emakhomikhi netincwadzi tekufundza letilula letingemaciniso Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela: • Ufundza incwadzi kanye nathishela (kufundza ngekuhlanganyela) acoce ngembangela nemphumela wendzaba • Ubona umcondvo losemcoka endzabeni lefundziwe (sib. ubona balingisi labasemcoka nesibekandzaba) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo, kuhlahlelwa kwetakhi nelikhono lekuhlahlela emagama ngalesikhatsi afundza • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombisa kuvisisa. Kufundza ngababili/ kufundza ngekutimela • Ufundza ngekutimela ematheksthi lafana nalawa, emakhomikhi netincwadzi tekufundza letilula letingemaciniso Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela: • Usebentisa tibonwa kute abone inhloso yesikhangiso kanye netetsamelilwati • Ufundza incwadzi kanye nathishela (kufundza ngekuhlanganyela) acoce ngembangela nemphumela wendzaba • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene nembhalo lofundziwe (sib. ngabe kuhluke ngani kutiphatsa kwelibhubesi kunaloko kweligundvwane?) • Uniketa umbono ngaloko lokufundziwe Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza ngekuphimisela incwadzi lesezingeni lakhe asitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako. • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo nekuhlahlelwa kwetakhi njengelikhono lekufundza ngalesikhatsi afundza Kufundza ngababili/ Kufundza ngekutimela: • Ufundzela umngani ngekuphimisela CAPS 85
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 2 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Tifundvo letihlelekile letentiwa katsatfu, ngeliviki, emaminithi la-15 Bafundzi basebentisa indlela yekubhala ngekuhlukanisa, nabatsatsela babhala umsebenti lomudze nalomfisha kahle ngendlela lefanele losuselwa kutheksthi lebhaliwe. • Ubhala ahlukanise bonkhe bofeleba netinhlavu letincane ngendlela lefanele nangekutetsemba • Usebentisa kahle sikhala emkhatsini wemagama lasemshweni • Ubhala kahle encwadzini lenemigca lemikhulu le-17mm • Utsatsela abuye abhale indzima yinye lesemkhatsini wemigca lemitsatfu kuya kulemine lebhalwe ngekuhlukanisa lesuselwa kutheksthi (sib. indzaba, inkondlo kanye nalokunye) • Utsatsela abuye abhale takhiwo temibhalo leyehlukene (timemo letimfishane njengelusuku lwekutalwa, imilayeto, luhla njll) • Udvweba emaphethini alungiselela kubhala ngekuhlanganisa • Usebentisa kahle tinsita tekubhala (sib. Ipenseli, iraba, irula, njll) Kubhala ngekuhlanganyela, ngemacembu kanye nekubhala ngekutimela: Sifundvo lesentiwa likilasi lonkhe nobe licembu, katsatfu ngeliviki, sitsatsa emaminithi la-20 Sebentisa imisebenti yesifundvo sekubhala ngekuhlanganyela kukhombisa indlela yekusebentisa timphawu tekubhala nesipelingi. Nika bafundzi luhlaka lwekubhala lolutabasita ekubhaleni tindzaba tabo. • Ubamba lichaza etingcocweni kute akhetse sihloko lekatawubhala ngaso • Ubhala ematheksthi laveta imiva njengelikhadi lekubonga nobe incwadzi asebentisa sakhiwo laniketwe sona. • Ubhala indzaba yakhe lenendzima yinye yemisho lesihlanu asebentisa luhlaka lwekubhala • Ubhala indzima yinye lenemisho lesihlanu ngalokwamehlela nobe tigameko letijenge tindzaba temalanga onkhe. • Ubhala abuye akhombise imisho ngesihloko lesitsite kute kwakhiwe incwadzi yekufundza letawusetjentiswa ekhoneni lekufundza • Usebentisa indlela yekubhala (sib. wakha luhlaka lwekubhala, ubhala abuye ahlele umbhalo kabusha) • Usebentisa bofeleba ekucaleni kwemusho nasemagameni ebantfu kanye netimphawu tekubhala letifanele (bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato) • Upela kahle emagama latayelekile • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo nesikhatsi lesengcile • Usebentisa kahle bondzaweni • Ufundzela umngani wakhe umsebenti latibhalele wona • Utakhela silulumagama nesichazamagama LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala ngesandla • Usebentisa kahle sikhala emkhatsini wemagama lasemshweni • Ubhala kahle encwadzini lenemigca lemikhulu le-17mm • Usebentisa kahle tinsita tekubhala (sib. ipenseli, iraba, irula, njll) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala ngesandla • Ubhala ahlukanise bofeleba netinhlavu letincane ngendlela lefanele • Utsatsela abuye abhale takhiwo temibhalo leyehlukene (timemo letimfishane njengelusuku lwekutalwa, imilayeto, luhla njll) 86 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kubhala ngesandla • Ubhala ahlukanise bofeleba netinhlavu letincane ngendlela lefanele • Utsatsela abuye abhale indzima yinye lesemkhatsini wemigca lemitsatfu kuya kulemine lebhalwe ngekuhlukanisa lesuselwa kutheksthi (sib. indzaba, inkondlo kanye nalokunye) Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala • Utakhela silulumagama nesichazamagama asebentisa emagama lasekucaleni kutfutfukisa likhono lekusebentisa sichazamagama (sib. dlala, fika, jabula, esikoleni, njll) • Upela kahle emagama latayelekile Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala • Ubhala ematheksthi laveta imiva njengelikhadi lekubonga nobe incwadzi asebentisa sakhiwo laniketwe sona. • Ubamba lichaza etingcocweni kute akhetse sihloko lekatawubhala ngaso • Ubhala indzaba yakhe lenendzima yinye (lokungenani imisho lesihlanu) asebentisa luhlaka lwekubhala • Usebentisa bofeleba ekucaleni kwemusho nasemagameni ebantfu kanye netimphawu tekubhala letifanele (bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: Kubhala: • Ubhala indzaba yakhe lenendzima yinye (lokungenani imisho lesihlanu) asebentisa luhlaka lwekubhala • Ubhala indzima yinye lenemisho lesihlanu ngalakufundze emphilweni nobe tehlakalo temalanga onkhe) • Usebentisa indlela yekubhala lefana nalena (sib. kwakha luhlaka lwekubhala, kubhala, kuhlela kahle umbhalo nekushicilela) • Upela kahle emagama latayelekile • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo nesikhatsi lesengcile • Ufundzela umngani wakhe umsebenti latibhalele wona CAPS 87
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe /emaviki kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi nakuletinye tifundvo • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, ahloniphe sikhulumi abuye abute imibuto kute acaciseleke • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni kanye naletinye tindzaba letivamile (sib. ucoca indzaba) • Usebentisa lwatimagama loluya ngekukhula nakakhuluma • Ubamba lichaza etingcocweni, abute imibuto abuye aphendvule imibuto lebutwako • Uveta tisombululo tetinkinga ikakhulukati etifundvweni teTibalo Imisebenti legcile esifundvweni sekulalela nekukhuluma lesenteka kabili ngeliviki Liviki 1 - 5 • Ulalela ticondziso letilandzelanako bese wenta lokushiwo ticondziso • Ulalela tindzaba acombele siphetfo sendzaba nobe atakhele sakhe siphetfo • Ucoca tindzaba letilula usebentisa liviyoviyo Liviki 6 - 10 • Ulalela imininingwane lesendzabeni nekuphendvula imibuto levulekile (sib. utfola imbangela nemphumela) • Ulingisa timo letehlukene (sib. udlala indzima yemetfuli wetindzaba) • Ukhulumisana nebantfu labehlukene asebentisa lulwimi lolufanele njengeku-intaviyuwa bantfu labahlukene. • Ukhuluma ngetiphicaphicwano nemahlaya asebentise lulwimi lwemfanekisomcondvo LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, ahloniphe sikhulumi abuye abute imibuto kute acaciseleke • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni kanye naletinye tindzaba letivamile (sib. ucoca indzaba) • Ukhulumisana nebantfu labahlukene usebentisa lulwimi lolufanele njengeku-intaviyuwa bantfu labahlukene. • Ukhuluma ngetiphicaphicwano nemahlaya asebentisa lulwimi lwemfanekisomcondvo Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma(temlomo na/nobe kwenta) • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni kanye naletinye tindzaba letivamile (sib. ucoca indzaba) • Usebentisa lwatimagama loluya ngekukhula nakakhuluma • Ulalela tindzaba acombele siphetfo sendzaba nobe atakhele sakhe siphetfo • Ucoca tindzaba letilula asebentise liviyoviyo Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ubamba lichaza etingcocweni, abute imibuto abuye aphendvule imibuto lebutwako • Ulalela ticondziso letilandzelanako bese wenta lokushiwo ticondziso • Ulalela imininingwane lesendzabeni nekuphendvula imibuto levulekile (sib. utfola imbangela nemphumela • Ulingisa timo letehlukene (sib. udlala indzima yemetfuli wetindzaba) 88 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 4 ema - awa 30 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Sifundvo semisindvo lesentiwa emalanga onkhe sitsatsa emaminithi la-15 Chubeka nemisebenti yekubona imisindvo (kwakha nekuhlahlela emagama latimviwa nalatibonwa) njengobe loku kuyasita emsebentini wesipelingi . Chubeka nemisebenti yekwakha nekuphimisa emagama. Cinisekisa kutsi bafundzi bayawavisisa emagama labawaphimisako nekutsi bayakhona yini kuwasebentisa emishweni levakalako. • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. kl, kw, nk, gc, gw, hw, nc, hh njll) • Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. klaba, gcwala, lizembe, ligcolo, ligwala, hwalala, ncusa, lihhashi, njll) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lehamba ngamitsatfu (sib. umsindvo, umtfwalo, umkhwakhwa) • Uhlahlela emagama ngemalunga (sib. i-nco-la, kla-ba, gwa-bu-la, um-tfwa-lo) • Ubona emagama lahlobene (sib.sula, lula, khula) • Ubona emagama lasebunyetini (sib. sitja- titja, umfundzi- bafundzi) • Wakha imisho asebentisa emagama emisindvo lefundziwe (sib.Tjani buluhlata klaba. Sihlahla sinemagcolo. Kudla kwenu loku, njll) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakulamanye ematheksthi • Ufundza kupela emagama lalishumi ngeliviki latfolakala esifundvweni semisindvo Imisebenti yekufundza yemalanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) kanye nekufundza ngekuhlanganyela, kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki. Kufundza ngekuhlanganyela: Sifundvo sebafundzi bonkhe lesitsatsa emaminithi la-15 kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki kusetjentiswa lokungenani yinye itheksthi ngeliviki. • Bufundza incwadzi baliklasi lonkhe, kanye nathishela, babone kulandzelana kwetigameko endzabeni nesibekandzaba. • Usebentisa lingaphandle lencwadzi kucombela kutsi indzaba ikhuluma ngani • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene nendzaba lefundziwe (Ngabe kwentekeni kube...?) • Uniketa umbono ngaloko lokufundziwe • Ubona bomcondvofana kanye nabomcondvophika • Uhumusha lwati lolutfolakala kumathebula lalula lafana nekhalenda. Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: Thishela usebenta nemacembu lamabili ngelilanga, acitse sikhatsi lesingemaminithi la-15 nelicembu ngalinye. Licembu ngalinye lisebenta kanye nathishela kabili ngeliviki. • Ufundza ngekuphimisela incwadzi lesezingeni lakhe ecenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo nekuhlahlelwa kwetakhi njengelikhono lekufundza ngalesikhatsi bafundza. • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, endzaweni yekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa. • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombisa kuvisisa. • Uchubeka nekwakha silulumagama eluhlelweni lwekufundza lokutentakalelako kanye nekufundza etigabeni letehlukene neluhla lwemagama lavela kanyenti. Kufundza ngababili/ kufundza ngekutimela: Imisebenti yekufundza leyentiwa emalanga onkhe, emaminithi la-20, ngalesikhatsi labanye bafundzi bafundza ngemacembu basitwa nguthishela • Ufundzela umngani wakhe ngekuphimisela • Ufundza umsebenti latibhalele wona kanye newalabanye • Ufundza ngekutimela (sib. tincwadzi tetindzaba letingasiwo emaciniso netinkondlo) • Badlala umdlalo wekufundza babuye bacedzele emaphazili kute bagcizelele emakhono ekufundza nesilulumagama. CAPS 89
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. gweba, hlala) • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili(sib. kh, ts, lw) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. silwane, phaphama) • Ubona emagama lahlobene Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Uhlahlela emagama ngemalunga (sib. Kle-za, hwe-ba) • Wakha emagama nemisho asebentisa imisindvo lefundziwe (Batsengi bayahweba) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo. • Ubona emagama lahlobene. Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Wakha emagama nemisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Menzi uhamba kuhlwile) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo • Uhlahlela emagama abe ngemalunga • Ubona emagama lahlobene. Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela: • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene nendzaba lefundziwe, (sib. Ngabe kwentekeni kube…?) • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, endzaweni yekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa • Ubona bomcondvofana kanye nabomcondvophika Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza ngekuphimisela encwadzini lesezingeni lakhe ecenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo nekuhlahlelwa kwesakhi njengelikhono lekufundza ngalesikhatsi bafundza • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombisa kuvisisa. Kufundza ngababili/ Kufundza ngekutimela • Ufundzela umngani wakhe ngekuphimisela • Ufundza umsebenti latibhalele wona kanye newalabanye Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela: • Bafundza incwadzi baliklasi lonkhe kanye nathishela, babone kulandzelana kwetigameko endzabeni nesibekandzaba. • Usebentisa lingaphandle lencwadzi kucombela kutsi indzaba ikhuluma ngani • Unika umbono ngaloko lokufundziwe Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza ngekuphimisela encwadzini lesezingeni lakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo nekuhlahlelwa kwesakhi njengelikhono lekufundza ngalesikhatsi afundza 90 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela: • Bafundza incwadzi baliklasi lonkhe kanye nathishela, babone kulandzelana kwetigameko endzabeni nesibekandzaba. • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene nendzaba lefundziwe • Uhumusha lwati lolutfolakala kumathebula lalula lafana nekhalenda. Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela; • Ufundza ngekuphimisela encwadzini lesezingeni lakhe emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombisa kuvisisa. Kufundza ngababili/ kufundza ngekutimela: • Ufundza ngekutimela (sib. tincwadzi tetindzaba letingasiwo emaciniso netinkondlo) CAPS 91
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Tifundvo letihlelekile letentiwa katsatfu ngeliviki emaminithi la-15 Bafundzi bachubeka nekusebentisa kubhala ngekuhlukanisa kodvwa bacale kufundza kubhala ngekuhlanganisa . Kubhala ngekuhlanganisa kutawulawulwa inchubomgomo yesikolo nobe yesifundza Kubhala ngekuhlukanisa: • Usebentisa kahle tinsita tekubhala (sib. iraba, irula, ipeniseli) • Wakha kahle bofeleba netinhlavu letincane ngesivinini lesifanele • Ugcina isayizi yekubhalwa kwabofeleba netinhlavu letincane egameni • Usebentisa kubhala ngekuhlukanisa kuwo wonkhe umsebenti labawubhalako Kucala kubhala ngekuhlanganisa: • Utsatsela abuye abhale emaphethini ngekuhlanganisa • Utsatsela abuye abhale tinhlavu letimbili ngeliviki ngekuhlanganisa (isayizi nekufana) • Utsatsela abuye abhale emagama lamafisha ngekuhlanganisa • Ubona abuye afundze emagama lamafisha labhalwe ngekuhlanganisa Kubhala ngekuhlanganyela, ngemacembu kanye nekubhala ngekutimela: Sifundvo sebafundzi bonkhe / licembu lelincane, sentiwa katsatfu ngeliviki ngemaminithi la-20. Sebentisa imisebenti yesifundvo sekubhala ngekuhlanganyela kukhombisa inchubo yekubhala (kwakha luhlaka lwekubhala, kubhala nekushicilela). Nika bafundzi luhlaka lwekubhala lolutabasita ekubhaleni tindzaba tabo. • Ubamba lichaza etingcocweni kute bakhetse sihloko lebatawubhala ngaso • Ubhala ematheksthi laveta imiva njengelikhadi lekukufisela kululama, liphosikhadi, njll • Wakha luhlaka lwekubhala, abhale abuye ashicilele indzaba yakhe lenemisho lesitfupha • Ubhala indzima yinye kuya kuletimbili letinemisho lesiphohlongo ngalakufundze emphilweni nobe tehlakalo • Usebentisa timphawu tekubhala letifanele (sib. bongci, bokhefana, bomabuta kanye netibabato) kute labanye bakwati kufundza loko lokubhaliwe • Upela kahle emagama latayelekile abuye etame kupela langaketayeleki asebentisa lwati lwemisindvo • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo, sikhatsi lesengcile kanye nesikhatsi lesitako • Ubona abuye asebentise kahle libito netento • Ubona asebentise kahle sabito • Ufundza abuye acoce nemngani wakhe ngembhalo wakhe • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala ngesandla • Usebentisa kahle tinsita tekubhala (sib. ipenseli, iraba, irula) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala ngesandla Kubhala ngekuhlukanisa: • Wakha kahle bofeleba netinhlavu letincane ngesivinini lesifanele Kubhala ngekuhlanganisa: • Utsatsela abuye abhale emaphethini ekubhala ngekuhlanganisa • Utsatsela abuye abhale tinhlavu letimbili ngeliviki ngekuhlanganisa (isayizi nekufana) 92 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kufundzisa kubhala ngesandla Kubhala ngekuhlanganisa: • Utsatsela abuye abhale tinhlavu letimbili ngeliviki ngekuhlanganisa (isayizi nekufana) • Utsatsela abuye abhale emagama lamafisha ngekuhlanganisa • Ubona abuye afundze emagama lamafisha labhalwe ngekuhlanganisa Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala: • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe • Ubona abuye asebentise kahle libito netento Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala • Ubhala ematheksthi laveta imiva njengelikhadi lekukufisela kululama, liphosikhadi, njll • Ubhala indzima yinye kuya kuletimbili letinemisho lesiphohlongo ngalakufundze emphilweni • Upela kahle emagama latayelekile abuye etame kupela emagama langaketayeleki asebentisa lwati lwemisindvo • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo, sikhatsi lesengcile kanye nesikhatsi lesitako Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kubhala • Ubamba lichaza etingcocweni kute akhetse sihloko latawubhala ngaso • Wakha luhlaka lwekubhala, abhale abuye ashicilele indzaba yakhe lenemisho lesitfupha abuye ayinike sihloko lesifanele • Usebentisa timphawu tekubhala letifanele (sib. bongci, bokhefana, bomabuta kanye netibabato) kute labanye bakwati kufundza loko lokubhaliwe • Ubona aphindze asebentise kahle sabito • Ufundza abuye acoce nemngani wakhe ngemsebenti latibhalele wona CAPS 93
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe / emaviki kuto tonkhe tinhlangotsini teLulwimi nakuletinye tifundvo • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, abute imibuto kute acaciseleke abuye aphawule ngaloko lakuvile • Ucoca ngalakufundze emphilweni netindzaba letitayelekile (sib. kucoca tindzaba asebentisa lulwimi loluchazako) • Usebentisa emagama lafana nalawa, libito, siphawulo, sento, sabito, bondzaweni, bokhefana, bomabuta, indzima nakakhuluma ngembhalo wakhe • Uvisisa abuye asebentise kahle lulwimi lolufanele lwaletinye tifundvo • Uveta tisombululo tenkinga ikakhulukati esifundvweni seTibalo Imisebenti legcile esifundvweni sekulalela nekukhuluma lesenteka kabili ngeliviki Liviki 1 - 5 • Ulalela ticondziso letisezingeni leliphakeme letilandzelanako bese wenta lokushiwo ticondziso • Ubamba lichaza etingcocweni, aphakamise tihloko lekutawucocwa ngato abuye abute imibuto kute utfole lwati aphindze etfule umbiko ngemsebenti welicembu • Ubamba lichaza emdlalweni wemagama • Usho emahlaya netiphicaphicwano asebentisa luviyoviyo Liviki 6 - 10 • Ulalela aphendvule umuntfu langamboni • Ulalela imininingwane lesendzabeni bese uphendvula imibuto lesezingeni lelisetulu • Uphendvula imibuto levulekile abuye anike tizatfu temphendvulo • Uveta imiva lephatselene netheksthi abuye anike netizatfu LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, abute imibuto kute acaciseleke abuye aphawule ngaloko lakuvile • Usebentisa emagama lafana nalawa, libito, siphawulo, sento, sabito, bondzaweni, bokhefana, bomabuta, indzima nakakhuluma ngembhalo wakhe • Uveta tisombululo tenkinga ikakhulukati esifundvweni seTibalo • Ubamba lichaza kumdlalo wemagama • Usho emahlaya netiphicaphicwano asebentisa luviyoviyo • Uphendvula imbuto levulekile abuye anike tizatfu temphendvulo Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ucoca ngalakufundze emphilweni netindzaba letitayelekile (sib. ucoca tindzaba asebentisa lulwimi loluchazako) • Ulalela ticondziso letisezingeni leliphakeme letilandzelanako bese wenta lokushiwo ticondziso • Ubamba lichaza etingcocweni, aphakamise tihloko lekutawucocwa ngato abuye abute imibuto kute utfole lwati aphindze etfule umbiko ngemsebenti welicembu • Ulalela imininingwane lesendzabeni bese uphendvula imibuto lesezingeni lelisetulu • Uveta imiva lephatselene nembhalo, anikete netizatfu 94 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 4 ema-awa 30 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemisindvo leyentiwa emalanga onkhe, emaminithi la-15 Ciniseka kutsi bafundzi bayawavisisa emagama labawaphimisako, bayakhona nekuwasebentisa emishweni levakalako. Kumele usite bafundzi bakwati kusebentisa lwati lwabo lwemisindvo kupela emagama labangawati • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. ntf, nts, ntj, dvw, ndz, ngc, ndl, ndv njll) • Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. lisontfo, ntsambama, intjintji, dvweba, indzebe, ngcola, indlu, indvodza, njll) • Wakha emagama nemisho asebentise imisindvo lefundziwe(sib. Bafundzi bashaya ludvwendvwe) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. i-ntsa-ba, lu-dvwe-ndvwe, njll) • Ubona abuye asebentise tijobelelo (sib. litafulana, umfudlana) • Upela emagama (sib. indlovu, ingcondvo, indvwangu, tintsanga, intfombatane, njll) • Ubhala sibitelo semisho (sib. Nosipho yintfombatane. Make uhlanyela tintsanga, njll) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo Sifundvo sekufundza semalanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) kanye nekufundza ngekuhlanganyela, kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki. Kufundza ngekuhlanganyela: Sifundvo lesentiwa emaminithi la-15 kabili kuya kulokutsatfu 2-3 ngeliviki kusentjentiswa itheksthi yinye ngeliviki. • Ufundza tinkondlo netingoma baliklasi lonkhe kanye nathishela, (kufundza ngekuhlanganyela) abuye acoce ngetakhiwo letehlukene nekukhetfwa kwemagama etinkondlweni • Ufundza tincwadzi letingasiwo emaciniso naletingemaciniso baliklasi lonkhe kanye nathishela (sib. “Ngekubona kwakho…” • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene netheksthi lefundziwe, sib. Ngewakho umbono… • Usho kutsi indzaba uyitsandzille abuye anikete netizatfu taloko, Angizange ngiyijabulele incwadzi ngobe... • Uveta luvo lwakhe emibhalweni yetekuchumana lenjengemaphosta,titfombe temaphephabhuku, emaphephandzaba, tikhangisi, (sib. Ngikhetsa titfombe temaphephabhuku ngobe lesikhangisi singente nga…) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: Thishela usebenta nemacembu lamabili ngelilanga, acitse sikhatsi lesingemaminithi la-15 nelicembu ngalinye. Licembu ngalinye lisebenta nathishela kabili ngeliviki. • Ufundza bubindze abuye afundze ngekuphimisela etincwadzini letingemaciniso kanye naleto letingasiwo emaciniso, emacenjini basitwa nguthishela (sib. licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako) • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo, kuhlahlelwa kwetakhi njengelikhono lekufundza nelikhono lekuvisisa kute kwakhiwe inshokutsi ngalesikhatsi bafundza • Ufundza ngekushelela abuye aphimise kahle emagama ngesivinini • Usebentisa emasu ekulungisa emaphutsa akhe nakafundza (sib. kuphindza ufundze, kuphumula, kutilungiselela ngembi kwekutsi aphimise ligama) • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza ekuboneni emagama nasesifundvweni sekuvisisa • Uchubeka nekwakha silulumagama eluhlelweni lwekufundza lokutentakalelako kanye nekufundza etigabeni letehlukene Kufundza ngababili/ kufundza ngekutimela: Imisebenti lehambisana nekufundza leyentiwa onkhe emalanga ngemaminithi la-20, ngesikhatsi lalamanye emacembu afundza kanye nathishela. • Ufundza umsebenti latibhalele wona kanye newalabanye • Ufundzela umngani wakhe ngekuphimisela • Ufundzela kutitfokotisa ngekutimela lwati lolusezingeni lelilukhuni nobe lwati lolutfolakala kumatheksthi lahlukene (sib. emakhomiki, tincwadzi letingasiwo emaciniso kanye naletingemaciniso • Udlala umdlalo wekufundza lonjengekufundza emakhadigama, nekucedzela emaphazili kute atfutfukise likhono lekufundza kanye nelwatimagama. CAPS 95
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (indlulamitsi, indvodza) • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. intfombi, intsanga) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib.u- mtsa- mo, lo-li-phu-ti) • Wakha emagama nemisho asebentisa imisindvo lefundziwe Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Wakha emagama nemisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. Indlulamitsi silwane lesidze) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. i-ndlu-la-mi-tsi) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo • Upela emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. indlela, kwakha) • Ubona abuye asebentise tijobelelo (sib. umfulakati, sandlana) Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela: • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene nesicephu lesifundziwe • Usho kutsi indzaba uyitsandzile yini abuye anike netizatfu taloko,(sib. Angikayitsandzi indzaba ngobe...) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Usebentisa emasu ekulungisa emaphutsa akhe nakafundza (sib. kuphindza ufundze, kuphumula, kutilungiselela ngembi kwekutsi aphimise ligama • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, endzaweni yekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa Kufundza ngababili/ Kufundza ngekutimela: • Ufundza umsebenti latibhalele wona kanye newalabanye • Ufundzela umngani wakhe ngekuphimisela Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo na/nobe kwenta) Kufundza ngekuhlanganyela: • Ufundza tincwadzi letingasiwo emaciniso naletingemaciniso baliklasi lonkhe kanye nathishela (sib. “Ngekubona kwakho…” • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene nesicephu lesifundziwe • Uveta luvo lwakhe emibhalweni yetekuchumana lenjengemaphosta,titfombe temaphephabhuku, emaphephandzaba, tikhangisi, (sib. Ngikhetsa titfombe temaphephabhuku ngobe lesikhangisi singente nga…) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza bubindze abuye afundze ngekuphimisela etincwadzini letingemaciniso kanye naleto letingasiwo emaciniso, emacenjini basitwa nguthishela (sib. licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako) • Usebentisa emagama lavamile, imisindvo, kuhlahlelwa kwetakhi njengelikhono lekufundza nelikhono lekuvisisa kute kwakhiwe inshokutsi ngalesikhatsi bafundza • Ufundza ngekushelela abuye aphimise kahle emagama ngesivinini Kufundza ngababili/ kufundza ngekutimela • Ufundzela kutitfokotisa ngekutimela lwati lolusezingeni lelilukhuni nobe lwati lolutfolakala kumatheksthi lahlukene (sib. emakhomiki, tincwadzi letingasiwo emaciniso kanye naletingemaciniso 96 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 2 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE KUBHALA • Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Tifundvo letihlelekile letentiwa katsatfu ngeliviki, emaminithi la-15 Bafundzi bachubeka nekubhala ngekuhlukanisa babe bacala kufundza kubhala ngekuhlanganisa. Kubhala ngekuhlanganisa nobe ngekuhlukanisa kutawulawulwa inchubomgomo yesikolo nobe yesifundza Kubhala ngekuhlukanisa: • Usebentisa kahle tinsita tekubhala (sib. ipenseli, iraba, irula) • Uchubeka nekubhala ngekuhlukanisa kuwo wonkhe umsebenti lawubhalako Kubhala ngekuhlanganisa: • Utsatsela abuye abhale ngekuhlanganisa lokungenani tinhlavu letimbili ngeliviki, acedzele tonkhe tinhlavu ekupheleni kwethemu • Utsatsela abuye abhale ngekuhlanganisa emagama lamafisha • Utsatsela abuye abhale ngekuhlanganisa bofeleba labasetjentiswa njalo, (sib. A, E, H, I, M, O, S, T, W, Y, njll) • Utsatsela abuye abhale ngekuhlanganisa imisho lemifisha. Kubhala ngekuhlanganyela, ngemacembu kanye nekubhala ngekutimela: Sifundvo lesentiwa bafundzi bonkhe / licembu lelincane emaminithi la-20 kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki sakhelwa sibuye sichunyaniswe nesifundvo sekufundza ngekuhlanganyela. Sebentisa imisebenti yesifundvo sekubhala ngekuhlanganyela kukhombisa indlela yekusebentisa kahle timphawu tekubhala, sipelingi kanye nelulwimi (tikhatsi tesento, bunyenti, bondzaweni). Nika bafundzi luhlaka lwekubhala lolutabasita ekubhaleni iresiphi kanye neluhlaka lwekuhlela lwati kumashadi nobe kumathebula. Khombisa kutsi sisetjentiswa njani sichazamagama, uchaze ngekulandzelana kwetinhlavu tema-alfabethi. • Ubamba lichaza etingcocweni abuye anike imibono ngendzaba lebatayibhala • Ufundza kusebentisa emagama (sib. ubhala inkondlo nobe ingoma lelula) • Ubhala lokungenani tindzima letimbili (imisho lelishumi) ngalakufundze emphilweni nobe imicimbi (sib. umbungato wemndeni) • Wakha luhlaka lwembhalo, abhale abuye ashicilele indzaba yakhe lokungenani lenetindzima letimbili asebentisa lulwimi lolufana nalolu, ‘kwatsi ngalelinye lilanga’ • Uhlela lwati kumathebula nakumashadi • Usebentisa takhi telwati nakabhala lokufana nemaresiphi • Ulandzelanisa itheksthi asebentisa emagama lafana na kucale loku, kwalandzela loku, kwagcina loku • Usebentisa kahle timphawu tekubhala (sib. bongci, bokhefana, tibabato nabomabuta) kute labanye bakhone kufundza loku lokubhaliwe • Upela kahle emagama latayelekile abuye ente imitamo yekupela emagama langakatayeleki asebentisa lwati lwemisindvo • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo, lesengcile nalesitako • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe • Usebentisa sichazamagama kubuka inshokutsi nekupeleka kwemagama. CAPS 97
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala ngekuhlukanisa: • Usebentisa kahle tinsita tekubhala (sib. iraba, irula, ipenseli) • Uchubeka nekubhala ngekuhlukanisa kuwo wonkhe umsebenti lawubhalako Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundzisa kubhala ngesandla: Kubhala ngekuhlanganisa • Utsatsela abuye abhale ngekuhlanganisa emagama lamafisha • Utsatsela abuye abhale ngekuhlanganisa emagama lamafisha • Utsatsela abuye abhale ngekuhlanganisa bofeleba labasetjentiswa njalo, (sib. A, E, H, I, M, O, S, T, W, Y, njll) • Utsatsela abuye abhale ngekuhlanganisa imisho lemifisha. Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahlelekile: Kubhala: • Ufundza kusebentisa emagama (sib. ubhala inkondlo nobe ingoma lelula) • Wakha luhlaka lwembhalo, abhale abuye ashicilele indzaba yakhe lokungenani lenetindzima letimbili asebentisa lulwimi lolufana nalolu, ‘kwatsi ngalelinye lilanga’ • Usebentisa kahle timphawu tekubhala (sib. bongci, bokhefana, tibabato nabomabuta) kute labanye bakhone kufundza loku lokubhaliwe • Upela kahle emagama latayelekile abuye ente imitamo yekupela emagama langakatayeleki asebentisa lwati lwemisindvo • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo, lesengcile nalesitako • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala: • Ubhala lokungenani tindzima letimbili (imisho lelishumi) ngalakufundze emphilweni nobe imicimbi (sib. umbungato wemndeni) • Uhlela lwati kumathebula nakumashadi • Usebentisa takhi telwati nakabhala lokufana nemaresiphi • Ulandzelanisa itheksthi asebentisa emagama lafana na kucale loku, kwalandzela loku, kwagcina loku • Usebentisa kahle timphawu tekubhala (sib. bongci, bokhefana, tibabato nabomabuta) kute labanye bakhone kufundza loku lokubhaliwe • Upela kahle emagama latayelekile abuye ente imitamo yekupela emagama langakatayeleki asebentisa lwati lwemisindvo • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo, lesengcile nalesitako 98 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 TINSITA LETIPHAKANYISELWE UMNYAKA KULALELA NEKUKHULUMA • Titfombe nemaphosta • Tintfo letihambelana nengcikitsi netihloko • Tindzaba tetincetu letisebhodini kanye nemaphazili • Titfombe letilandzelanako • Timphahla tekulingisa kanye naleminye imisebenti yetemlomo • Tinsita tekudlala umculo • Emathephu lanetindzaba (letifundziwe nobe lebacocelwe tona), tinkondlo, imilolotelo kanye netingoma ema-CD, mabonakudze kanye nema-DVD • Tincwadzi tetindzaba netindzaba leticocwako KUFUNDZA NEMISINDVO • Titfombe nemaphosta • Lishadi lemisindvo • Tincwadzi tekufundza letehlukaniswe ngetigaba tekufundza • Tincwadzi tekufundza letinkhulu (lentinye tibhalwe ngesikhatsi sekubhala ngekuhlanganyela) • Imibhalo lekhulisiwe, leminye batentele yona (sib. tinkondlo, tingoma, imilolotelo, njll) • Tincwadzi tetindzaba, tincwadzi tekufundza letingasiwo emaciniso kanye netincwadzi tekufundza letinetitfombe letitfolakala emtatjeni wetincwadzi loseklasini. • Tincwadzi tetindzaba letibhalwe ngesikhatsi sekubhala ngekuhlanganyela • Imilolotelo, tinkondlo kanye netingoma • Emakhadigama ebafundzi • Tincwadzi tekufundza letinemusho munye kuya kulemibili ekhasini linye • Emakhadigama latawusetjentiswa bafundzi • Indvukwana yekukhomba letawusentjentiswa nguthishela kanye nebafundzi nabafundza imibhalo lekhulisiwe, tindzabasitfombe taselubondzeni, umbukiso • Emaphazili emagama, etitfombe kanye nawemidlalo • Emaphephabhuku nemaphephandzaba KUBHALA NEKUBHALA NGESANDLA • Tinsita tekubhala (sib. ipenseli, emakhilayoni layipenseli lenemibalabala, emakhilayoni lanemafutsa) emaphepha langakabhalwa langu (A3,A4,A5), irula, iraba, incwadzi yekubhala lenemalayini lengu 17mm/8.5 mm incwadzi lengenayo imigca • Emakhadimisho nemakhadimagama nobe emashadi ekubhalela latawusetjentiselwa kubhala ngekuhlanganisa nobe ngekuhlukanisa • Emafliphishadi nemakokipeni • Sichazamagama sakhe • Sichazamagama sebantfwana lesilula CAPS 99
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 1 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe /emaviki kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi nakuletinye tifundvo • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni (sib. ucoca tindzaba aveta imiva nemibono yakhe) • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, akhombise kuhlonipha sikhulumi anike lomunye litfuba lekukhuluma • Usebentisa lulwimi lolufanele nakakhuluma nebangani nebantfu labadzala, abone nendlela lebasebentisa ngayo lulwimi lwesidolobha (sib. utjela batali kutsi ibhola ilibulele njani lifasitelo, abuye atjele bangani ngaleso sehlakalo) Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma leyenteka kabili ngeliviki Liviki 1 - 5 • Ulalela ticondziso letilukhuni letilandzelanako (lokungenani letine), ente loko loshiwo ticondziso • Ulalela kute atfole umcondvo losemcoka nemininingwane lesendzabeni abuye aphendvule imibuto lesezingeni leliphakeme, (sib. ngabe ucabanga kutsi sihloko salencwadzi sihambisana kahle nalendzaba? Ukusho ngani loko?) • Ubuta imibuto kutfola kucaciseleka ngalokutsite nekubeka imibono ngaloko lebakuvile, (Ngabe loko kwentekile? Ngakoke ube sewentani?) • Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba anike netizatfu, (sib. ngicabanga kutsi ngabe umbhali, uyiphetse ngesiphetfo lesijabulisako lendzaba) Liviki 6 - 10 • Ubamba lichaza etingcocweni abute imibuto abuye akhombise kuvelana nalabanye • Uphendvula imibuto anike netizatfu temphendvulo (sib. yebo...) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela ngaphandle kwekuphazamisa, akhombise kuhlonipha sikhulumi anike lomunye litfuba lekukhuluma • Uveta imiva yakhe lephatselene nendzaba anike netizatfu, (sib. ngicabanga kutsi ngabe umbhali, uyiphetse ngesiphetfo lesijabulisako lendzaba) • Ubamba lichaza etingcocweni abute imibuto abuye akhombise kuvelana nalabanye Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni (sib. ucoca tindzaba aveta imiva nemibono yakhe) • Ulalela ticondziso letilukhuni letilandzelanako (lokungenani letine), ente loko loshiwo ticondziso • Ulalela kute atfole umcondvo losemcoka nemininingwane lesendzabeni abuye aphendvule imibuto lesezingeni leliphakeme, (sib. ngabe ucabanga kutsi sihloko salencwadzi sihambisana kahle nalendzaba? Ukusho ngani loko?) 100 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 1 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 4 ema-awa 30 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti lephatselene nemisindvo leyentiwa katsatfu ngeliviki emaminithi la-15 Buyeketa imisindvo yabongwaca lefundvwe ebangeni 2. Yenta imisebenti yekwakhiwa kwemagama kusetjentiswa imisindvo lefundziwe. Sebentisa litfuba lekubuyeketa imisindvo lesetjentiswe kuletinye tifundvo telulwimi (sib. sifundvo sekufundza nesekubhala ngekuhlanganyela). Sebentisa imisindvo kwenta luhlelo lwesipelingi lwemnyaka. • Ubuyeketa imisindvo yabongwaca lefundvwe ebangeni lesibili (sib. ntf, nts, ntj, dvw, ndz, ngc, ndl, ndv njll) • Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. ndv, nhl, hlw, chw, gcw, nkw, tjw, mph, nkh njll) • Wakha emagama asebentise imisindvo lefundziwe (sib. indvwangu-dzadze uphetse indvwangu, mph-umphatsi uyeta namuhla. • Uhlahlela emagama ngemalunga (sib: i-nhla-nhla, i-ndvwa-ngu) • Ubona imvumelwano kumilolotelo, tinkodlo, etingomeni (lugege bomake bo yinyama, lugege bomake bo yinyama) • Upela kahle emagama asebentise lwati lwemisindvo (sib. sinkhwa, umtfunti, inkhomo, sedzeleli) • Ubhala sibitelo semisho (sib. umkhuhlane ubhokile eMgobodzi, Indvweba ikhale kabili bagijima) • Ulandzelanisa kahle emagama ngekulandzelana kwema - Alfabethi • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo (sib. intfutfwane, umhhololoti, sitfwatfwa, intfwasahlobo, inhlonhloloti, umbhelebhele, injwayelo, inzima, ingcwembe, hhohlota, tinswati, sidvudvu, imvubelo, likhwapha, umklomelo, inkopolo, imbolwane) Imisebenti yekufundza yemalanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) kanye nekufundza ngekuhlanganyela, kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki. Kufundza ngekuhlanganyela: Sifundvo lesentiwa ngemaminithi la-15 kabili nobe katsatfu ngeliviki, kusentjentiswa lokungenani yinye itheksthi ngeliviki. Thishela ukhombisa lendlela yekufundza kubo bonkhe bafundzi Nguleso naleso sikhatsi sitakuba nesifundvo lesigcile kuloku lokulandzelako: umcondvo wekubhala ngekuhlukanisa, timphawu tembhalo, imisindvo, emaphethini elulwimi, indlela yekukhetsa emagama nesifundvo sekuvisisa emazingeni lahlukene, (sib. kuvisisa lokucondzile, kuhlela kabusha lwati, kucabanga ngalokungahle kwenteke, kuhlola kanye nekutusa) Kukhombisa indlela yeminwe lesihlanu lapho umunwe ngamunye umele indlela umfundzi langayisebentisa kufundza emagama langawati nekutsi asho kutsini: bafundzi bahlola ngekubuta imibuto lefana nalena ‘ngabe ligama liphimiseke kahle nobe linika umcondvo yini’. Cala kufundzisa bafundzi lendlela kute bayisebentise nabahlangana nemagama labangawati. • Usebentisa tinkhomba letitibonwa kukhuluma ngembhalomidvwebo, (sib.ubuka sitfombe, sikhuluma ngani, basitfwebule kuphi?) • Bafundza baliklasi lonkhe kanye nathishela (kufundza ngekuhlanganyela) ematheksthi lakhulisiwe njengetinkondlo, tincwadzi letinkhulu tekufundza, emaphosta kanye nemibhalo lebhalwe kungcondvomshini • Bafundza baliklasi lonkhe kanye nathishela incwadzi (kufundza ngekuhlanganyela) abuye achaze umcondvo losemcoka endzabeni kanye nemlingisi lomcoka • Ufundza ticondziso letiseklasini • Ufundza tinkondlo letehlukene letiphatselene nesihloko lesitsite abuye acoce ngaso (ucoca ngesakhiwo nenshokutsi) • Uphendvula imibuto lesezingeni lelisetulu ngembi kwekutsi afundze ngekuhlanganyela, ngesikhatsi bafundza ngekuhlanganyela nangemuva kwekufundza itheksthi (sib. ucabanga kutsi kutakwentekani? Kungani ucabange loko?) • Ubona bokhulumile labakhombisa inkhulumongco etindzabeni letibhaliwe • Ubona simelaluhlavu etindzabeni letibhaliwe, (sib. magawul’ agijima) CAPS 101
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: Thishela usebenta nemacembu lamabili ngelilanga, acitse sikhatsi lesingemaminithi la-15 nelicembu ngalinye. Licembu ngalinye lisebenta nathishela kabili ngeliviki. Thishela usebenta nelicembu lebafundzi labanemakhono lafanako acondzanise bafundzi netheksthi lesezingeni lekufundza (kubona kahle emagama lokusemkhatsini we 90% - 95). Kutawusetjentiswa kakhulu tindlela tekufundza letihlelwe ngetigaba. • Ufundza bubindze nangekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Usebentisa imisindvo ahlahlele takhi njengelikhono lekufundza ngalesikhatsi bafundza bubindze nobe ngekuphimisela • Usebentisa indlela yekulungisa emaphutsa akhe ngalesikhatsi afundza, (sib. uphindza afundze, kuphumula, kutilungiselela ngembi kwekutsi aphimise ligama) • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, ekuboneni emagama nasesifundvweni sekuvisisa • Uvisisa timphawu tekubhala, (sib. bongci, bomabuta, tibabato nabokhulumile) nakafundza aphimisa Kufundza ngababili/Kufundza ngekutimela (katsatfu ngeliviki) Yetfula kufundza ngababili/ngekutimela. Khetsa imibhalo leyatiwako nobe lesezingeni lekufundza ngekutimela kwemfundzi (lokumatheksthi lalula kunalawo lasetjentiswe ekufundzeni ngekuhlanganyela lokunekubona kahle emagama lakutheksthi lokungetulu kwe - 95%) • Ufundza ngekutimela (sib. tincwadzi tetitfombe netincwadzi tetindzaba letilula) • Udlala imidlalo yemagama abuye acedzele emaphazili emagama kute agcizelele likhono lekufundza nelesilulumagama LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Ubona imisindvo lehamba ngamitsatfu,(sib. umdlwane, lukhwane, injwayelo, tinswati, engwenyeni, inchubo, inshumayelo, incwadzi) • Uphimisa imisindvo lehamba ngamitsatfu (sib. ndvw, ngw, nhl, hlw, chw, ngcw, nkw, tjw, mph, nkh njll) • Kubona imvumelwano etinkodlweni, kumilolotelo netingoma Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe. (sib. sibhedlela, lihhabhula, umtsetfo, embombela, imbungulu, sibheva, ingwenyama, likhwapha, umdlwane, sidlwengudlwengu, likhwapha, njll.) • Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe. • Uhlahlela emagama abe ngemalunga • Upela kahle emagama asebentisa imisindvo lefundziwe. • Ulandzelanisa kahle emagama ngekulandzelana kwema - Alfabethi Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza baliklasi lonkhe kanye nathishela ematheksthi lakhulisiwe njengetinkondlo, tincwadzi letinkhulu tekufundza, emaphosta kanye nemibhalo lebhalwe kungcondvomshini • Ufundza ticondziso letiseklasini Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela. • Ufundza bubindze nangekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Usebentisa imisindvo ahlahlele takhi njengelikhono lekufundza ngalesikhatsi bafundza bubindze nobe ngekuphimisela • Uvisisa timphawu tekubhala, (sib. bongci, bomabuta, tibabato nabokhulumile) nakafundza aphimisa • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, ekuboneni emagama nasesifundvweni sekuvisisa Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Usebentisa tinkhomba letitibonwa kukhuluma ngembhalomidvwebo (sib.sitfombe, sikhuluma ngani, basitfwebule kuphi?) • Bafundza baliklasi lonkhe kanye nathishela incwadzi (kufundza ngekuhlanganyela) abuye achaze umcondvo losemcoka endzabeni kanye nemlingisi lomcoka • Uphendvula imibuto lesezingeni lelisetulu ngembi kwekutsi afundze ngekuhlanganyela, ngesikhatsi bafundza ngekuhlanganyela nangemuva kwekufundza itheksthi (sib. ucabanga kutsi kutakwentekani? Kungani ucabange loko?) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela. • Ufundza ngekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Usebentisa imisindvo ahlahlele takhi njengelikhono lekufundza ngalesikhatsi afundza 102 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 1 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Tifundvo letihlelekile letentiwa katsatfu ngeliviki emaminithi la-15 Bafundzi kungenteka batawube bachubeka basebentisa kubhala ngekuhlukanisa kudzimate kube sekupheleni kwethemu yesibili nanobe nje kufundzisa kubhala ngesandla kutakube kugcile ekubhaleni luhlavu ngalunye njengobe kudzingeka nababhala ngekuhlanganisa. Lenhlobo yekubhala ngekuhlanganisa itawulawulwa inchubomgomo yesikolo nobe yesifundza. • Wakha bonkhe bofeleba netinhlavu letincane ngekuhlanganisa abuye acale kuhlanganisa tinhlavu letihlukene akhe emagama • Usebentisa tinsita tekubhala ngendlela lefanele (sib. iraba, irula,ipenseli) • Ubhala kahle ngekuhlanganisa emagama lamafisha • Ubhala kahle ashiye tikhala emkhatsini wemagama. • Ubhala kahle umusho ngalokubonakalako ngekuhlanganisa kanye nekuhlukanisa Kubhala ngekuhlanganyela, ngemacembu nangekutimela: Sifundvo lesentiwa bafundzi bonkhe / licembu lelincane kabili kuya kulokukatsatfu ngeliviki emaminithi la-20. Sebentisa imisebenti yekubhala ngekuhlanganyela kukhombisa indlela yekusetjentiswa kwetimphawu, sipelingi kanye neluhlelo lwelulwimi (tikhatsi tesento, bunyenti). Nika bafundzi luhlaka lwekubhala kute ubasite nababhala indzaba nobe intfo lebayichazako ubuye ubasite ngetinyatselo tenchubo yekubhala . Bafundzi bacala kutakhela tichazamagama tabo. • Udvweba sitfombe abhale imisho kukhombisa kutsi indzaba uyayivisisa • Ubhala ticondziso (sib. ubhalela umngani) • Unika imibono, emagama nemisho yendzaba yebafundzi bonkhe (kubhala ngekuhlanganyela) • Usebentisa sitfombe kukhetsa sihloko latawubhala ngaso • Ucoca nemngani wakhe kute acale kuhlela kubhala indzaba • Ubuta umbuto lotabasita ekuchazeni umsebenti lotsite labatawubhala • Ubhala lokungenani yinye indzima lenemisho lesiphohlongo (sib. indzaba yakhe, indzaba laticambele yona, kuchaza sigameko lesentekile) • Ubhala imisho lesitfupha kuya kulesiphohlongo ngesihloko lesitsite abuye advwebe kute kwakhiwe tincwadzi tekufundza, letitawubekwa emtatjeni wetincwadzi loseklasini • Ubhala emagama kute akhe imisho, asebentise kahle timphawu tekubhala (sib. bofeleba, bongci, bomabuta, bokhefana, tibabato kanye nabokhulumile) • Usebentisa lwati lwemisindvo, nemtsetfo wekupela kubhala kahle emagama langakatayeleki • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo, lesengcile kanye nalesitako • Usebentisa kahle sivumelwano senhloko • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe asebentisa luhlavu lolusekucaleni kweligama LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala ngesandla: • Usebentisa tinsita tekubhala ngendlela lefanele (sib. iraba, irula, ipenseli) • Ubhala kahle ashiye tikhala emkhatsini wemagama Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: Kubhala ngesandla: • Wakha bonkhe bofeleba netinhlavu letincane ngekuhlanganisa abuye acale kuhlanganisa tinhlavu letihlukene akhe emagama • Ubhala kahle ngekuhlanganisa emagama lamafisha • Ubhala kahle umusho ngalokubonakalako ngekuhlanganisa kanye nekuhlukanisa CAPS 103
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala: • Udvweba sitfombe abhale imisho kukhombisa kutsi indzaba uyayivisisa • Ubhala ticondziso (sib. ubhalela umngani) • Unika imibono, emagama nemisho yendzaba yebafundzi bonkhe (kubhala ngekuhlanganyela • Usebentisa kahle sivumelwano senhloko • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe asebentisa luhlavu lolusekucaleni kweligama Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala: • Ubhala lokungenani yinye indzima lenemisho lesiphohlongo (sib. indzaba yakhe, indzaba laticambele yona, kuchaza sigameko lesentekile) • Ubhala emagama kute akhe imisho, asebentise kahle timphawu tekubhala (sib. bofeleba, bongci, bomabuta, bokhefana, tibabato kanye nabokhulumile) • Usebentisa lwati lwemisindvo, nemtsetfo wekupela kubhala kahle emagama langakatayeleki • Usebentisa kahle sikhatsi sanyalo, lesengcile kanye nalesitako 104 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 2 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe /emaviki kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi nakulentinye tifundvo • Ulalela emsakatweni nobe ku-intakhomu timemetelo neticondziso abuye ente letikushoko • Ukhuluma ngalakufundze emphilweni (sib. ucoca tindzaba avete imiva yakhe kanye nemibono) • Ulalela tindzaba, tinkondlo netingoma, avete imiva yakhe ngato anike netizatfu • Ngekusitwa nguthishela combela kutsi kutawentekani endzabeni, (sib. ubuka lingaphandle lencwadzi kanye nesihloko sencwadzi. Ngabe ucabanga kutsi kutawentekani ?) • Utakhela imbangela nemphumela endzabeni asebentisa tihlanganiso letifana na ‘ngobe’(sib. kwenteke loku ngobe uyangitondza) • Usebentisa lulwimi kuphenya nekutfola lwati. Nika letinye tisombululo njengekutsi, Ngicabanga kutsi singenta ngalendlela..., Nangabe... • Ubuta imibuto kucacisa lokutsite bese uhlela kutfola lwati ngemsebenti lotsite • Uhlatiya, acatsanise abuye abuke lwati lolungahambisani njengemikhuba yemntfwana yekudla nemikhuba yengobiyane yekudla. • Uvisisa abuye asebentise lulwimi lolufanele lwaletinye tifundvo (sib. Emakhono Ekuphila) • Unika tisombululo tetinkinga, ikakhulukati tinkinga temagama eTibalweni Imisebenti legcile esifundvweni sekulalela nekukhuluma lesenteka kabili ngeliviki Liviki 1 - 3 • Ulalela ticondziso letilukhuni, lokungenani tincenye letisihlanu, ente loko lokushiwo ticondziso • Wetfula inkhulumo (sib. utjela, abonise abuye acatsanise tintfo) Liviki 4- 6 • Ulalela tindzaba ngenshisekelo letifundvwa nguthishela nobe letifundvwa emsakatweni sikhatsi lesidze • Ucoca indzaba lemfisha lenebalingisi labahlukene kanye nesakhiwo lesilula Liviki 7 - 10 • Ubamba lichaza etingcocweni tebafundzi nobe telicembu, anike tihloko kanye nemibono • Ucoca ngetindzaba letitayelekile, avete imiva yabo kanye nemibono • Ulalela abuye acambe tiphicwaphicwano nemahlaya LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela emsakatweni nobe ku-intakhomu timemetelo neticondziso abuye ente letikushoko • Ucoca ngetindzaba letitayelekile, avete imiva yabo kanye nemibono • Ulalela acambe tiphicwaphicwano nemahlaya • Usebentisa lulwimi kuphenya nekutfola lwati • Ubuta imibuto kucacisa lokutsite bese uhlela kutfola lwati ngemsebenti lotsite • Uhlatiya, acatsanise abuye abuke lwati lolungahambisani njengemikhuba yemntfwana yekudla nemikhuba yengobiyane yekudla. • Uvisisa abuye asebentise lulwimi lolufanele lwaletinye tifundvo (sib. Emakhono Ekuphila) • Unika tisombululo tetinkinga, ikakhulukati tinkinga temagama eTibalweni CAPS 105
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela ticondziso letilukhuni, lokungenani tincenye letisihlanu, ente loko lokushiwo ticondziso • Wetfula inkhulumo (sib. ubatjela ababonise abuye acatsanise tintfo) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela tindzaba ngenshisekelo letifundvwa nguthishela nobe letifundvwa emsakatweni sikhatsi lesidze • Ucoca indzaba lemfisha lenebalingisi labahlukene kanye nesakhiwo lesilula Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 3: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Ubamba lichaza etingcocweni tebafundzi nobe telicembu, anike tihloko kanye nemibono • Ulalela tindzaba, tinkondlo netingoma, avete imiva yakhe ngato anike netizatfu • Ngekusitwa nguthishela combela kutsi kutawentekani endzabeni, (sib. ubuka lingaphandle lencwadzi kanye nesihloko sencwadzi. Ngabe ucabanga kutsi kutawentekani ?) • Utakhela imbangela nemphumela endzabeni asebentisa tihlanganiso letifana na ‘ngobe’(sib. kwenteke loku ngobe uyangitondza) 106 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 2 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 4 ema - awa 30 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Sifundvo lesentiwa katsatfu ngeliviki emaminithi la-15 Cinisekisa kutsi bafundzi bayawavisisa emagama labawaphimisako, babuye bakhone nekuwasebentisa emishweni levakalako. Luhlelo lwesipelingi kumele luhambisane nemisindvo lefundziswako. • Ubuyeketa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu labafundvwe ethemini 1 sib. dlw, khw, njw, nsw, ngw, nch, nsh, ncw) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (ingcoza, ingcweti, ingcondvo, inshumayelo, incwacwa, injwayelo, tinswati , tinswane) • Ubona abuye asebentise tijobelelo (sib. Indlovukati, litafulana) • Uhlahlela emagama ngemalunga (sib. i-ngwe-nya, si-khwe-bu, si-dvu-li) • Upela kahle emagama lalishumi ngeliviki asebentise lwati lwemisindvo (sib. indvwangu, indzangala, lisontfo) • Ubhala sibitelo semisho (sib. sintjontji sibanjwe kabuhlungu, Bafundzi babone ingwenya emfuleni) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo (sib. sibhedlela, lihhabhula, umtsetfo, embombela, njll.) Imisebenti yekufundza leyentiwa malanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) kanye nekufundza ngekuhlanganyela, kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki Kufundza ngekuhlanganyela: Sifundvo sebafundzi bonkhe lesentiwa ngemaminithi la-15 kabili nobe katsatfu ngeliviki, kusetjentiswa itheksthi yinye ngeliviki; thishela ukhombisa likilasi lonkhe inchubo yekufundza ngekuhlanganyela. Kulethemu ungahlanganisa nemibhalomidvwebo kanye nemibhalo lengasiwo emaciniso. • Bafundza baliklasi lonkhe kanye nathishela imibhalo lekhulisiwe njengetinkondlo, tincwadzi letinkhulu tekufundza, emaphosta kanye nematheksthi labhalwe kungcondvomshini (kufundza ngekuhlanganyela) • Usebentisa tinkhomba kubona injongo yesikhangisi lesitsite netetsameli lwati • Bafundza incwadzi baliklasi lonkhe kanye nathishela (kufundza ngekuhlanganyela) bacoce ngekulandzelana kwetigameko, sibekandzaba, imbangela kanye nesiphetfo sendzaba • Usebentisa lwati lolutfolakala kumibhalomidvwebo (sib. kuhamba utungelete sikolwa ulandzele tinkombandlela letikumabalave) • Utfola abuye asebentise imitfombo yelwati (sib. njengemtapo wetincwadzi, nemalunga emmango) • Usebentisa luhla lwalokucuketfwe, i-indeksi, tihloko netinombolo temakhasi kute atfole lwati • Usebentisa emagama labalulekile netihloko kutfola lwati etincwadzini letingemaciniso • Uphendvula imibuto leminyenti lesezingeni leliphakeme lephatselene nesicephu lesifundziwe (sib. ungayichaza njani indlela yekutiphatsa yaSipho) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: Thishela usebenta nemacembu lamabili lilanga ngalinye, acitse emaminithi la-15 nelicembu ngalinye. Licembu ngalinye lisebenta nathishela kabili ngeliviki. Fundzisa bafundzi kuticaphela bona ngekwabo nabafundza, ezingeni lekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa. (Bafundzi bafundziswa kubuta imibuto: ‘ngabe ligama liphimiseke kahle’, ‘ngabe livakala kahle’. Khombisa lendlela ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela nangesikhatsi sekufundza ngemacembu ubasite. • Ufundza bubindze nangekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Usebentisa imisindvo, tinkhomba tesimongcondvo nekuhlahlelwa kwetakhi njengelikhono lekufundza ngalesikhatsi bafundza emagama langakatayeleki • Usebentisa emasu ekulungisa emaphutsa akhe ngalesikhatsi afundza (sib. uphindza afundze, kuphumula, kutilungiselela ngembi kwekutsi uliphimise ligama) • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, ekuboneni emagama nasesifundvweni sekuvisisa. CAPS 107
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 • Usebentisa imidvwebo netitfombe kutheksthi kute ivisiseke • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombisa kuvisisa. Kufundza ngababili/ngekutimela: Imisebenti leyentiwa emalanga onkhe emaminithi la-20 ngesikhatsi lalamanye emacembu enta sifundvo sekufundza basitwa nguthishela. • Ufundzela umngani wakhe ngekuphimisela • Ufundza umbhalo latibhalele wona kanye nembhalo walabanye • Ufundza ngekutimela tincwadzi letifundvwe ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela, tincwadzi tetindzaba letilula letinetitfombe kanye netincwadzi letitfolakala emtatjeni wetincwadzi loseklasini. Ufundza nobe ngabe nguyiphi itheksthi kanye netincwadzi latifundze emnyakeni londlulile nobe ekucaleni kwemnyaka LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib: dlw, khw, njw, nsw, ngw, nch, nsh, ncw njll) • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib: dlw, khw, njw, nsw, ngw, nch, nsh, ncw njll) • Wakha emagama asebentisa lwati lwemisindvo • Wakha imisho asebentisa imisindvo layifundzile Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Wakha emagama basebentisa imisindvo lefundziwe • Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib: i-ngwe-nya) • Wakha imisho asebentise imisindvo lefundziwe • Upela emagama asebentisa lwati lwemisindvo Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 3: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Ubhala sibitelo semusho • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Uphendvula imibuto leminyenti lesezingeni leliphakeme lephatselene nesicephu lesifundziwe (sib. ungayichaza njani indlela yekutiphatsa yaSipho) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Usebentisa emasu ekulungisa emaphutsa akhe ngalesikhatsi afundza, (sib. uphindza afundze, kuphumula, kutilungiselela ngembi kwekutsi aphimise ligama) • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, ekuboneni emagama nasesifundvweni sekuvisisa. Kufundza ngababili/ ngekutimela: • Ufundzela umngani wakhe ngekuphimisela • Ufundza umbhalo latibhalele wona kanye newalabanye • Ufundza ngekutimela tincwadzi letifundvwe ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela, tincwadzi tetindzaba letilula letinetitfombe kanye netincwadzi letitfolakala emtatjeni wetincwadzi loseklasini. Ufundza nobe ngabe nguyiphi itheksthi kanye netincwadzi latifundze emnyakeni londlulile nobe ekucaleni kwemnyaka 108 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza baliklasi lonkhe kanye nathishela ematheksthi lakhulisiwe njengetinkondlo, tincwadzi letinkhulu tekufundza, emaphosta kanye nemibhalo lebhalwe kungcondvomshini • Usebentisa tinkhomba kubona injongo yesikhangisi lesitsite netetsameli lwati Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza bubindze nangekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Usebentisa imisindvo, tinkhomba tesimongcondvo nekuhlahlelwa kwetakhi njengelikhono lekufundza ngalesikhatsi bafundza emagama langakatayeleki • Ufundza ngekushelela lokungetekako, akhombisa kuvisisa. Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza incwadzi baliklasi lonkhe kanye nathishela (kufundza ngekuhlanganyela) bacoce ngekulandzelana kwetigameko, sibekandzaba, imbangela kanye nesiphetfo sendzaba Uphendvula imibuto leminyenti lesezingeni leliphakeme lephatselene nesicephu lesifundziwe (sib. ungayichaza njani indlela yekutiphatsa yaSipho Kufundza ngababili/Kufundza ngekutimela • Ufundza ngekutimela tincwadzi letifundvwe ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela, tincwadzi letilula letinetitfombe netincwadzi letitfolakala emtapeni wetincwadzi loseklasini. Afundze nobe ngabe nguyiphi itheksthi kanye netincwadzi latifundze emnyakeni londlulile nobe ekucaleni kwemnyaka Umsebentiluhlolo loluhlelekile 3: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Usebentisa lwati lolutfolakala kumibhalomidvwebo (sib. kuhamba utungelete sikolwa ulandzele tinkombandlela letikumabalave) • Utfola abuye asebentise imitfombo yelwati (sib. njengemtapo wetincwadzi, nemalunga emmango) • Usebentisa luhla lwalokucuketfwe, i-indeksi, tihloko netinombolo temakhasi kute atfole lwati • Usebentisa emagama labalulekile netihloko kutfola lwati etincwadzini letingemaciniso Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza bubindze nangekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Usebentisa imisindvo, tinkhomba tesimongcondvo nekuhlahlelwa kwetakhi njengelikhono lekufundza ngalesikhatsi bafundza emagama langakatayeleki • Usebentisa imidvwebo netitfombe kutheksthi kute ivisiseke CAPS 109
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 2 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Tifundvo letihlelekile letentiwa katsatfu ngeliviki, emaminithi la-15 Bafundzi bayaphuma ekubhaleni ngekuhlukanisa kuyo yonkhe imibhalo lebayibhalako, bacala kubhala ngekuhlanganisa ekupheleni kwalethemu. Sifundvo sekufundzisa kubhala ngesandla sitawugcila ekubhaleni tinhlavu temagama lamancane kanye nabofeleba ngekuhlanganisa. Bafundzi kumele bakwati kutsatsela babhale ngekuhlukanisa (sib. encwadzini yakhe), bantjintje babhale ngekuhlanganisa • Usebentisa kahle tinsita tekubhala (sib. irula, iraba, ipenseli) • Utsatsela kahle emagama nemisho ngekuhlanganisa • Wakha bofeleba netinhlavu letincane ngekuhlanganisa nangalokutentakalelako • Usebentisa kwakheka kwetinhlavu lokufanele kuwo wonkhe umsebenti lawubhalako • Utsatsela kahle emagama kumitfombolwati lehlukene,njengasebhodini, kumakhadi ekusebentela, kumakhadigama nalokunye, abe abhala ngesivinini ngekuhlanganisa • Ubhala ngekuhlanganisa kuko konkhe lakubhalako (sib. kubhala lusuku, ligama lakhe kanye nembhalo wakhe lawubhalako) Kubhala ngekuhlanganyela, ngemacembu nangekutimela: Sifundvo lesentiwa bafundzi bonkhe / licembu, kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki, emaminithi la-20 . Sebentisa umsebenti wekubhala ngekuhlanganyela, kukhombisa indlela yekusetjentiswa kwetimphawu tekubhala, sipelingi kanye neluhlelo lwelulwimi. Nika bafundzi luhlaka lwekubhala, kute ubasite ekubhaleni tindzaba tabo. • Ubamba lichaza etingcocweni nasekukhetseni sihloko lokutawubhalwa ngaso • Ubhala tindzima letimbili (imisho lelishumi nobe lengetulu) ngalakufundze emphilweni (sib. tindzaba temalanga onkhe nobe sigameko lesenteke esikolweni) • Ubhala indzaba yakhe nobe indzaba leyatiwako nobe itheksthi laticambele yona yemisho lelishumi • Ugcina idayari liviki lonkhe abhale simo selitulu, nalolunye lwati • Ubhala libhuku lelilula lekubuyeketa umsebenti lobhaliwe • Ubhala indzaba kute kwakhiwe tincwadzi tekufundza, letitawubekwa emtatjeni wetincwadzi loseklasini • Usebentisa lulwimi lolufanele kute akwati kufundza nekuvisisa lokubhaliwe • Usebentisa kahle timphawu tekubhala (sib. bokhefana, bongci, bomabuta, bofeleba, tibabato kanye nabokhulumile) • Ubona abuye asebentise kahle emabito, tiphawulo, tento kanye netandziso • Usebentisa lwati lwemisindvo nemitsetfo yekupela emagama, kubhala emagama langakatayeleki • Usebentisa tikhatsi tesento letilikhuni (sib. sikhatsi sanyalo lendlulile nalechubekako) • Ufundza abuye ahlele kahle umsebenti latibhalele wona, abuke timphawu tekubhala apele kahle emagama • Ufundzela umngani nobe licembu umsebenti latibhalele wona • Utibhalela silulumagama nesichazamagama sakhe asebentisa luhlavu lolusekucaleni kweligama 110 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala ngesandla • Usebentisa kahle tinsita tekubhala (sib. irula, iraba, ipenseli) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala ngesandla • Wakha bofeleba netinhlavu letincane ngekuhlanganisa nangalokutentakalelako • Utsatsela kahle emagama nemisho ngekuhlanganisa Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kubhala ngesandla • Wakha bofeleba netinhlavu letincane ngekuhlanganisa nangalokutentakalelako • Ubhala ngekuhlanganisa kuko konkhe lakubhalako (sib. kubhala lusuku, ligama lakhe kanye nembhalo wakhe lawubhalako) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 3: Kufundzisa kubhala ngesandla • Utsatsela kahle emagama kumitfombolwati lehlukene,njengasebhodini, kumakhadi ekusebentela, kumakhadigama nalokunye, abe abhala ngesivinini ngekuhlanganisa • Usebentisa kwakheka kwetinhlavu lokufanele kuwo wonkhe umsebenti lawubhalako Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala: • Usebentisa tikhatsi tesento letilikhuni (sib. sikhatsi sanyalo lendlulile nalechubekako) • Ufundzela umngani nobe licembu umsebenti latibhalele wona • Utibhalela silulumagama nesichazamagama sakhe asebentisa luhlavu lolusekucaleni kweligama Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala: • Ubhala libhuku lelilula lekubuyeketa umsebenti lobhaliwe • Ubhala tindzima letimbili (imisho lelishumi nobe lengetulu) ngalakufundze emphilweni (sib. tindzaba temalanga onkhe nobe sigameko lesenteke esikolweni) • Usebentisa lulwimi lolufanele kute akwati kufundza nekuvisisa lokubhaliwe • Usebentisa lwati lwemisindvo nemitsetfo yekupela emagama, kubhala emagama langakatayeleki • Usebentisa kahle timphawu tekubhala (sib. bokhefana, bongci, bomabuta, bofeleba, tibabato kanye nabokhulumile) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kubhala: • Ugcina idayari liviki lonkhe abhale simo selitulu nalolunye lwati • Ubona abuye asebentise kahle emabito, tiphawulo, tento kanye netandziso Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 3: Kubhala: • Ubamba lichaza etingcocweni nasekukhetseni sihloko lokutawubhalwa ngaso • Ubhala indzaba yakhe nobe indzaba leyatiwako nobe itheksthi laticambele yona yemisho lelishumi • Ufundza abuye ahlele kahle umsebenti latibhalele wona, abuke timphawu tekubhala apele kahle emagama CAPS 111
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe /emaviki onkhe kuto tonkhe tincenye teLulwimi nakuletinye tifundvo • Wetfula inkhulumo (sib. ucoca tindzaba nobe acoce ngalakufundze emphilweni alandzelanise kahle tigameko) • Usebentisa silulumagama lesitfutfukako nakakhuluma • Unika tisombululo tetinkinga, ikakhulukati tinkinga temagama eTibalweni Imisebenti legcile esifundvweni sekulalela nekukhuluma lesenteka kabili ngeliviki Liviki 1 - 3 • U-intaviyuwa bantfu ngenjongo letsite njengekutfola lwati loluphatselene nemsebenti wemuntfu • Ulalela tindzaba atakhele imbangela nesiphetfo endzabeni Liviki 4- 6 • Ubamba lichaza etingcocweni, anike labanye imininingwane lemcoka • Uhlela imicimbi ngekulandzelana kwayo Liviki 7 - 10 • Ulalela imininingwane endzabeni, nakulamanye ematheksthi etemlomo, aphendvule imibuto levulekile • Ucoca indzaba lenesingeniso, umtimba nesiphetfo. LUHLOLO Tiphakamiso temsebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Usebentisa silulumagama lesitfutfukako nakakhuluma • Unika tisombululo tetinkinga, ikakhulukati tinkinga temagama eTibalweni Tiphakamiso temsebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma(temlomo na/nobe kwenta) • U-intaviyuwa bantfu ngenjongo letsite njengekutfola lwati loluphatselene nemsebenti wemuntfu • Ulalela tindzaba atakhele imbangela nesiphetfo endzabeni Tiphakamiso temsebentiluhlolo lokuhlelekelie 2: Kulalela nekukhuluma(temlomo na/nobe kwenta) • Ubamba lichaza etingcocweni, anike labanye imininingwane lemcoka • Uhlela imicimbi ngekulandzelana kwayo Tiphakamiso temsebentiluhlolo loluhlelekile 3: Kulalela nekukhuluma(temlomo na/nobe kwenta) • Ulalela imininingwane endzabeni, nakulamanye ematheksthi etemlomo, aphendvule imibuto levulekile • Ucoca indzaba lenesingeniso, umtimba nesiphetfo. • Wetfula inkhulumo (sib. ucoca tindzaba nobe acoce ngalakufundze emphilweni alandzelanise kahle tigameko) 112 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 4 ema - awa 30 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemisindvo leyentiwa katsatfu ngeliviki, emaminithi la-15 Cinisekisa kutsi bafundzi bayawavisisa emagama labawaphimisako, babuye bakhone nekuwasebentisa emishweni levakalako. Luhlelo lwesipelingi kumele luhambisane nemisindvo lefundziswako. • Ubona avisise imisindvo yabongwaca lehamba ngamine (sib. ntfw, ndvw, ntjw, ngcw, nkhw, njll.) • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamine (sib. ntfw, ndvw, ntjw, ngcw, nkhw, njll.) • Wakha emagama nemisho asebentise imisindvo lefundziwe (sib. sinkhwa; Make utsele sinkhwa.) • Uhlahlela emagama ngemalunga (sib: i-ntfwa-la, si-nkhwa) • Ubhala sibitelo semisho (sib. intfutfwane ilumana kabuhlungu, indvwangu idekwe etafuleni) • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo (sib. inhlatfu, umntfwana, lintjwele, njll) • Upela kahle emagama asebentisa lwati lwemisindvo, ngesikhatsi benta luhlolo lolungakahleleki, sibitelo kanye nakuwo wonkhe umsebenti lebawubhalako (sib. intfutfu, likhwapha, indvwangu Imisebenti yekufundza leyentiwa malanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) kanye nekufundza ngekuhlanganyela kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki Kufundza ngekuhlanganyela: Sifundvo lesentiwa ngemaminithi la-15 kabili nobe katsatfu ngeliviki kusetjentiswa itheksthi yinye ngeliviki. Yetfula tinhlobo letehlukene temibhalo (sib. imidlalo, tinhlobo letehlukene tetinkondlo) • Bafundza baliklasi lonkhe kanye nathishela ematheksthi lakhulisiwe njengetinkondlo, tincwadzi letinkhulu tekufundza, emaphosta kanye nematheksthi labhalwe kungcondvomshini • Ufundza tinhlobo letehlukene tetinkondlo, abuye acoce ngesakhiwo nenshokutsi, kukhetfwa kwemagama nalokunye • Uhumusha lwati lolutfolakala kumibhalomidvwebo lefana netikhangisi, titfombe, emagrafu, nemashadi) • Bafundza incwadzi baliklasi kanye nathishela (kufundza ngekuhlanganyela) abuye acoce ngemcondvo losemcoka, balingisi kanye nesakhiwo sendzaba • Uveta kutsi indzaba bayitsandzile abuye anike netizatfu, yini lebayitsandzile (sib. ngiyitsandzile lendzaba ngobe ingikhumbute …) • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene nesicephu lebasifundzile (sib. kube gogo wakhe wamtjela kutsi…) • Usebentisa sichazamagama kutfola silulumagama lesisha nenshokutsi yaso Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: Thishela usebenta nemacembu lamabili lilanga ngalinye, acitse emaminithi la-15 nelicembu ngalinye. Licembu ngalinye lisebenta kanye nathishela kabili ngeliviki. • Ufundza bubindze nangekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Ufundza tinhlobo letihlukene temibhalo njengembhalo wemdlalo • Usebentisa tindlela letahlukene tekulungisa emaphutsa ngesikhatsi afundza (sib. uphindza afundze, kuphumula, kutilungiselela ngembi kwekutsi aliphimise ligama) • Ufundza ngekushelela lokungetekile nekuphimisa kahle emagama ngendlela lefanele • Usebentisa imisindvo, tinkhomba tesimongcondvo nekuhlahlelwa kwetakhi njengelikhono lekufundza ngesikhatsi afundza emagama langakatayeleki • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, endzaweni yekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa CAPS 113
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Kufundza ngababili/Kufundza ngekutimela: Sifundvo lesentiwa emalanga onkhe emaminithi la-20 ngalesikhatsi lamanye emacembu enta sifundvo sekufundza basitwa nguthishela. • Ufundzela umngani ngekuphimisela • Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye • Ufundza ngekutimela tincwadzi letifundvwe ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela, tincwadzi letinetitfombe netincwadzi letitfolakala emtatjeni wetincwadzi loseklasini. Afundze nobe ngabe nguyiphi itheksthi. • Utfola lwati ngekutimela nobe ngababili kumatheksthi langasiwo emaciniso LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Uphimisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamine (sib. ntfw, ndvw, ntjw, ngcw, nkhw). • Wakha emagama asebentisa imisindvo lehamba ngamine (sib. indvwangu, indvweba,) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Wakha emagama asebentisa imisindvo lefundziwe (sib. lintjwele, umgcwabo, inkhwenkhweti • Uhlahlela emagama (sib. i-ntfwa-la, li-ngcwa-ba, u-mkhwe-nya-ne,) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Imisindvo (temlomo, kwenta kanye nekubhala) • Ubhala imisho asebentisa imisindvo layifundzile • Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe (sib.(umkhwenyane ufike itolo,lintjwele) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 3: Imisindvo (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) • Upela kahle emagama asebentisa lwati lwemisindvo kuyo yonkhe imisebenti layibhalako • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Uphendvula imibuto lesezingeni leliphakeme lephatselene nesicephu lebasifundzile (sib. kube gogo wakhe wamtjela kutsi…) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza tinhlobo letihlukene temibhalo njengembhalo wemdlalo • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, endzaweni yekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa Kufundza ngababili/Kufundza ngekutimela: • Ufundzela umngani ngekuphimisela • Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza incwadzi baliklasi kanye nathishela (kufundza ngekuhlanganyela) abuye acoce ngemcondvo losemcoka, balingisi kanye nesakhiwo sendzaba • Uveta kutsi indzaba bayitsandzile abuye anike netizatfu, yini lebayitsandzile (sib. ngiyitsandzile lendzaba ngobe ingikhumbute …) Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza bubindze nangekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Usebentisa imisindvo, tinkhomba tesimongcondvo nekuhlahlelwa kwetakhi njengelikhono lekufundza ngesikhatsi afundza emagama langakatayeleki 114 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Uhumusha lwati lolutfolakala kumibhalomidvwebo lefana netikhangisi, titfombe, emagrafu, nemashadi) Kufundza ngababili/Kufundza ngekutimela: • Ufundza ngekutimela tincwadzi letifundvwe ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela, tincwadzi letinetitfombe netincwadzi letitfolakala emtatjeni wetincwadzi loseklasini. Afundze nobe ngabe nguyiphi itheksthi, njengencwadzi lekayifundze nakusacala umnyaka. Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 3: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza baliklasi lonkhe kanye nathishela ematheksthi lakhulisiwe njengetinkondlo, tincwadzi letinkhulu tekufundza, emaphosta kanye nematheksthi labhalwe kungcondvomshini • Ufundza tinhlobo letehlukene tetinkondlo, abuye acoce ngesakhiwo nenshokutsi, kukhetfwa kwemagama nalokunye Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza bubindze nangekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Usebentisa tindlela letahlukene tekulungisa emaphutsa ngesikhatsi afundza (sib. uphindza afundze, kuphumula, kutilungiselela ngembi kwekutsi aliphimise ligama) • Ufundza ngekushelela lokungetekile nekuphimisa kahle emagama ngendlela lefanele CAPS 115
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 3 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Sifundvo lesihlelekile lesentiwa katsatfu ngeliviki, emaminithi la­­-15 Bafundzi bayekela kubhala ngekuhlukanisa bacale kubhala ngekuhlanganisa ekupheleni kwethemu yesibili. Sifundvo sekubhala ngesandla sitawugcila ekubhaleni tinhlavu temagama lamancane kanye nabofeleba ngekuhlanganisa. Bafundzi kumele bakwati kutsatsela basebentisa kubhala ngekuhlukanisa, bantjintje babhale ngekuhlanganisa. • Utsatsela kahle itheksthi ebhodini, etincwadzini, kumakhadi ekusebentela, babukisise kwakheka kwemagama, ashiye tikhala ngalokufanele, abhala ngekuhlanganisa • Ubhala ngesivinini lesifanele Kubhala ngekuhlanganyela, ngemacembu nangekutimela: Sifundvo lesentiwa bafundzi bonkhe / licembu lelincane kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki, emaminithi la-20. Nika bafundzi luhlaka lwekubhala kute lubasite ekubhaleni ematheksthi abo lanjengencwadzi. Sebentisa umsebenti wekubhala ngekuhlanganyela kute ukhombise indlela yekusetjentiswa kwetimphawu tekubhala, luhlelo lwelulwimi kanye netitfo tenkhulumo. Sesebentisa imisebenti yekufundza ngekuhlanganyela, kufundzisa lulwimi, tinhlobo letehlukene temisho kanye netimphawu tekubhala. • Ubhala ematheksthi laphatselene naye asebentisa tindlela letehlukene (sib. kubhala kudayari, kubhala incwadzi leya esihlotjeni, kuchaza lokutsite) • Wakha luhlaka lwekubhala, ahlele umbhalo abuye ashicilele indzaba yakhe lelingana tindzima letimbili (imisho lelishumi nobe lengetulu) lenesihloko • Ubhala imisho ngesihloko lesitsite kute kwakhiwe tincwadzi tekufundza, letitawubekwa emtatjeni wetincwadzi loseklasini • Ufinyeta abuye arekhode lwati asebentisa libalavengcondvo, emathebula, emadayagramu nobe emashadi) • Usebentisa tinhlobo letehlukene temisho njengemibuto, titatimende nemiyalo) • Usebentisa kahle timphawu tekubhala (sib. bofeleba, bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato kanye nabokhulumile) • Ubona abuye asebentise libito, sabito siphawulo, sento, sandziso kanye nabondzaweni • Uhlanganisa imisho asebentisa tihlanganiso • Usebentisa silulumagama lesehlukene kute umbhalo ujabulise • Usebentisa lwati lwemisindvo nemitsetfo yekupela kubhala emagama langakatayeleki • Ufundzela bafundzi umsebenti latibhalele wona • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala ngesandla • Utsatsela kahle itheksthi ebhodini, etincwadzini, kumakhadi ekusebentela, babukisise kwakheka kwemagama, ashiye tikhala ngalokufanele, abhala ngekuhlanganisa Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala ngesandla • Utsatsela kahle itheksthi ebhodini, etincwadzini, kumakhadi ekusebentela, babukisise kwakheka kwemagama, ashiye tikhala ngalokufanele, abhala ngekuhlanganisa Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kufundzisa kubhala ngesandla • Utsatsela kahle itheksthi ebhodini, etincwadzini, kumakhadi ekusebentela, babukisise kwakheka kwemagama, ashiye tikhala ngalokufanele, abhala ngekuhlanganisa 116 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 3: Kufundzisa kubhala ngesandla • Ubhala ngesivinini lesifanele Tiphakamiso temisebentiluhlolo Lolungakahleleki: Kubhala: • Ufundzela bafundzi umsebenti latibhalele wona • Utakhela silulumagama nesichazamagama sakhe Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala: • Ubhala ematheksthi laphatselene naye asebentisa tindlela letehlukene (sib. kubhala kudayari, kubhala incwadzi leya esihlotjeni, kuchaza lokutsite) • Usebentisa silulumagama lesehlukene kute umbhalo ujabulise • Usebentisa tinhlobo letehlukene temisho njengemibuto, titatimende nemiyalo) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 2: Kubhala: • Wakha luhlaka lwekubhala, ahlele umbhalo abuye ashicilele indzaba yakhe lelingana tindzima letimbili (imisho lelishumi nobe lengetulu) lenesihloko • Usebentisa kahle timphawu tekubhala (sib. bofeleba, bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato kanye nabokhulumile) • Usebentisa lwati lwemisindvo nemitsetfo yekupela kubhala emagama langakatayeleki Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 3: Kubhala: • Ufinyeta abuye arekhode lwati asebentisa libalavengcondvo, emathebula, emadayagramu nobe emashadi) • Ubona abuye asebentise libito, sabito siphawulo, sento, sandziso kanye nabondzaweni • Uhlanganisa imisho asebentisa tihlanganiso CAPS 117
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 KULALELA NEKUKHULUMA (TEMLOMO) SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 1 li-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemalanga onkhe /emaviki kuto tonkhe tinhlangotsi teLulwimi nakuletinye tifundvo • Usebentisa emagama lafana nalawa: inhloko, sento, mentiwa, umbuto, sitatimende, emagama lafanako, emagama laphikisanako, sibabato nangabe bacoca ngematheksthi • Uvisisa abuye asebentise ngalokufanele tilwimi tetifundvo letehlukene Imisebenti lekugcilwe kuyo yekulalela nekukhuluma yenteka kabili ngeliviki Liviki 1 - 5 • Ungenela tinkhulumomphendvulwano netingcoco njengelikhono letekuhlalisana, kuhlonipha nekwamukela indlela labanye lebakhuluma ngayo • Usebentisa lulwimi lwemfanekisomcondvo (sib. kucoca ngetiphicwaphicwano nemahlaya asebentisa liviyoviyo lolufanele) • Ulalela imininingwane endzabeni nekuphendvula imibuto levulekile • Ucoca tindzaba asebentisa lulwimi loluchazako, lulwimi lwemtimba Liviki 6 - 10 • Ulalela tindzaba akhone kubona injongo nesiphetfo sayo (sib. bekutakwentekani nangabe inja ingazange itfolakale?) • Uhlela abuye etfule inkhulumo (sib. kucoca ngalokwamehlela, kuchaza intfo lowake wayibona, kucoca ngetigameko, njll, asebentisa tinsita labangatibona) • Uveta imibono nemiva ngendzaba lefundziwe, ubuye unikete netizatfu taloko (sib. “lencwadzi ayijabulisi ngobe ite titfombe”) • Ucoca ngetisombululo tenkinga asebentisa likhono lekucabanga lelisezingeni leliphakeme, (sib. “Nangabe babe wakho angakulandzi namuhla emini, utawu.......”) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kulalela nekukhuluma (temlomo na/nobe kwenta) • Usebentisa emagama lafana nalawa: inhloko, sento, mentiwa, umbuto, sitatimende, emagama lafanako, emagama laphikisanako, sibabato nangabe bacoca ngembhalo • Uveta imibono nemiva ngendzaba lefundziwe, abuye anikete netizatfu taloko (sib. lencwadzi ayijabulisi ngobe ite titfombe) • Ucoca ngetisombululo tenkhinga, usebentisa likhono lekucabanga lelisezingeni leliphakeme, (sib. “Nangabe babe wakho angakulandzi namuhla emini, utawu.......”) Umsebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kulalela nekukhuluma(temlomo na/nobe kwenta) • Ucoca indzaba asebentisa lulwimi loluchazako, ukhombisa ngetindlela letehlukene abuye akhombise nangebuso lokwenteka endzabeni • Ulalela imininingwane endzabeni abuye aphendvule imibuto levulekile (sib. Ngabe ucabanga kutsi kulungile yini kugcoka tembatfo tesikole?) • Usebentisa lulwimi lwemfanekisomcondvo (sib. ucoca ngetiphicwaphicwano nemahlaya asebentisa liviyiviyo) • Uhlela abuye etfule inkhulumo (sib. ucoca ngalakufundze emphilweni, uchaza intfo lake wayibona, ucoca ngetigameko, njll, asebentisa tinsita letitibonwa) 118 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 KUFUNDZA NEMISINDVO SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 4 ema-awa 30 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 5 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Imisebenti yemisindvo leyentiwa katsatfu ngeliviki, emaminithi lalishumi nesihlanu (15) Buyeketa imisindvo lefundziwe . Chumanisa neluhlelo lwesipelingi evikini ngalinye • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamibili (sib. Inyatsi, dzadzewetfu, umnaketfu, umfana) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamitsatfu (sib. Indzawo, ludvwedvwe, inhlanyelo) • Wakha emagama asebentisa imisindvo yabongwaca lehamba ngamine (sib. Intfwala, lintjwele) • Uhlahlela emagama abe ngemalunga, (sib.i-ndvwa-ngu) • Wakha imisho asebentisa imisindvo lefundziwe. • Ubona abuye asebentise bomcondvofana (sib.jabula- tfokota) • Ubona abuye asebentise bomcondvophika (sib. khala- hleka, ngena- phuma) • Ubona ticalo emagameni (sib, umfana, likati) • Ubona tijobelelo emagameni (sib. malumekati, litafulana) • Upela kahle emagama asebentisa lwati lwemisindvo, ngesikhatsi benta luhlolo lolungakahleleki, sibitelo kanye nakuwo wonkhe umsebenti lebawubhalako • Ufundza emagama lakhiwe ngemisindvo lefundziwe emishweni nakuleminye imibhalo Sifundvo sekufundza lesentiwa emalanga onkhe: Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela (emacembu lamabili ngelilanga) kanye nekufundza ngekuhlanganyela, kabili kuya kulokutsatfu ngeliviki Kufundza ngekuhlanganyela: Sifundvo sebafundzi bonkhe lesentiwa ngemaminithi la-15 kabili nobe katsatfu ngeliviki kusetjentiswa lokungenani yinye itheksthi ngeliviki. Kumele usebentise tincwadzi letingemaciniso naleto letingasiwo emaciniso, ticashunwa temaphephandzaba, inkhulumomphendvulwano kanye nemibhalomidvwebo. • Bafundza baliklasi lonkhe kanye nathishela ematheksthi lakhulisiwe njengetincwadzi letingasiwo emaciniso naletingemaciniso, tincwadzi letinkhulu tekufundza letingasiwo emaciniso, ticashunwa temaphephandzaba, tinkhulumomphendvulwano kanye nematheksthi labhalwe kungcondvomshini. • Bafundza baliklasi lonkhe kanye nathishela ematheksthi labhaliwe (kufundza ngekuhlanganyela) babuye bacoce ngebalingisi, inkinga lekhona endzabeni, sakhiwo sendzaba kanye nesifundvo lesitfolaka endzabeni • Usebentisa tinkhomba letitibonwa kufundza imibhalomidvwebo abuye ahlatiye itheksthi (sib. ngabe sicondze kubobani lesikhangisi? Ukusho ngani loko?) • Uphendvula imibuto lesezingeni lelisetulu lephatselene nesicephu lesifundziwe • Usebentisa sichazamagama kutfola silulumagama lesisha kanye netinchazelo tawo Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: Thishela usebenta nemacembu lamabili ngelilanga, acitse emaminithi la-15 nelicembu ngalinye. Licembu ngalinye lisebenta nathishela kabili ngeliviki. • Ufundza bubindze nangekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako lesezingeni lekufundza lelicembu • Ufundza ngekushelela lokungetekile nekuphimisa kahle emagama ngendlela lefanele • Usebentisa imisindvo, tinkhomba simongcondvo nekuhlahlelwa kwetakhi njengelikhono lekufundza ngesikhatsi bafundza emagama langakatayeleki • Usebentisa likhono lekuticaphela yena ngekwakhe nakafundza, endzaweni yekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa • Usebentisa indlela yekulungisa emaphutsa akhe ngalesikhatsi afundza (sib. uphindza afundze, kuphumula, kutilungiselela ngembi kwekutsi aliphimise ligama) • Udlala umdlalo wekufundza emagama lotfutfukisa likhono lekufundza nesilulumagama CAPS 119
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Kufundza ngababili/Kufundza ngekutimela: Imisebenti lehambisana nekufundza leyentiwa emalanga onkhe, emaminithi la-20 ngesikhatsi lalamanye emacembu enta sifundvo sekufundza basitwa nguthishela. Sebentisa ematheksthi latiwako nobe lasezingeni lekutimela kwemfundzi. • Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye • Ufundzela umngani wakhe ngekuphimisela • Ufundzela kutitfokotisa nekutfola lwati lokusezingeni leliphakeme, afundza imibhalo lehlukene, (sib. emaphephabhuku, emakhomikhi, tincwadzi letilula letingemaciniso naleto letingasiwo emaciniso kanye netincwadzi letiphatselene nemasiko lahlukene, tincwadzi letifundvwe ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela) LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Ubona bomcondvofana nabomcondvophika emagameni • Ubona tijobelelo emagameni • Wakha emagama nemisho asebentisa imisindvo lefundziwe • Uhlahlela emagama abe ngemalunga (sib. i-ndvwa-ngu) Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Imisindvo (temlomo na/nobe kwenta) • Wakha emagama nemisho asebentisa imisindvo lefundziwe • Uhlahlela emagama (sib. i-ndvwa-ngu) • Upela kahle emagama basebentisa lwati lwemisindvo, • Ubhala sibitelo basebentisa imisindvo lefundziwe • Ubona ticalo emagameni Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza baliklasi lonkhe kanye nathishela ematheksthi lakhulisiwe njengetincwadzi letinkhulu letingasiwo emaciniso naletingemaciniso, ticashunwa temaphephandzaba, tinkhulumomphendvulwano kanye nemibhalo lebhalwe kungcondvomshini Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Udlala umdlalo wekufundza emagama lotfutfukisa likhono lekufundza nesilulumagama Kufundza ngababili/Kufundza ngekutimela: • Ufundza umbhalo wakhe kanye newalabanye • Ufundzela umngani wakhe ngekuphimisela Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kufundza (temlomo, kwenta na/nobe lokubhalwako) Kufundza ngekuhlanganyela • Bafundza baliklasi linye kanye nathishela itheksthi (kufundza ngekuhlanganyela) abuye acoce ngebalingisi, inkinga lekhona endzabeni, sakhiwo sendzaba kanye nesifundvo lesitfolakala endzabeni • Usebentisa tinkhomba letitibonwa kufundza imibhalomidvwebo abuye ahlatiye itheksthi (sib. ngabe sicondze kubobani lesikhangisi? Ukusho ngani loko?) • Uphendvula imibuto lesezingeni lelisetulu lephatselene nesicephu lesifundziwe Kufundza ngemacembu basitwa nguthishela: • Ufundza bubindze nangekuphimisela emacenjini basitwa nguthishela, licembu lonkhe lifundza indzaba lefanako • Ufundza ngekushelela lokungetekile nekuphimisa kahle emagama ngendlela lefanele • Usebentisa imisindvo, tinkhomba tesimongcondvo nekuhlahlelwa kwetakhi njengelikhono lekufundza ngesikhatsi bafundza emagama langakatayeleki • Usebentisa likhono lekuticaphela ngekwakhe nakafundza, endzaweni yekubona emagama nasesifundvweni sekuvisisa. • Usebentisa emasu ekulungisa emaphutsa akhe ngesikhatsi afundza (sib. uphindza afundze, kuphumula, kutilungiselela ngembi kwekutsi aliphimise ligama) Kufundza ngababili/Kufundza ngekutimela: • Ufundzela kutitfokotisa nekutfola lwati lokusezingeni leliphakeme, afundze imibhalo lehlukene (sib. emaphephabhuku, emakhomikhi, tincwadzi letilula letingemaciniso naleto letingasiwo emaciniso kanye netincwadzi letiphatselene nemasiko lahlukene, tincwadzi letifundvwe ngesikhatsi sekufundza ngekuhlanganyela) 120 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 LIBANGA 3 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA TIDZINGO TETHEMU NGAYINYE ITHEMU 4 KUBHALA SIKHATSI LESIPHAKANYISIWE • Linanincane lesikhatsi: 1 li-awa 45 emaminithi ngeliviki • Linanikhulu lesikhatsi: 2 ema-awa ngeliviki LOKUCUKETFWE / LWATI / NEMAKHONO Kubhala ngesandla: Tifundvo letihlelekile letentiwa katsatfu ngeliviki, emaminithi la-15 Gcila emisebenti yetfutfukisa likhono lekubhala ngesivinini babe babhala kahle nangalokubonakalako. Faka ekhatsi imisebenti letawubasita kutsi batayele kubhala ngekuhlanganisa nobe ngekuhlukanisa. • Utsatsela kahle itheksthi lesebhodini, etincwadzini tekufundza, kumakhadi ekusebentela, abukisise kwakheka kwetinhlavu netikhala emkhatsini wemagama • Ubhala ngekuhlanganisa nobe ngekuhlukanisa kuko konkhe lakubhalako • Ucala kusebentisa lipeni ngalesikhatsi abhala • Ubhala kahle kubonakale ngekutetsemba nangesivinini abhala ngekuhlanganisa Kubhala ngekuhlanganyela, ngemacembu kanye nekubhala ngekutimela: Sifundvo lesentiwa bafundzi bonkhe / licembu lelincane lesitsatsa emaminithi la-20 senteka kabili kuya kulokukatsatfu ngeliviki. Sebentisa imisebenti yekubhala ngekuhlanganyela, kukhombisa indlela yekusetjentiswa kwetimphawu tekubhala, sipelingi kanye nelulwimi (sib. kusetjentiswa kwetihlanganiso, simelaluhlavu). Nika bafundzi luhlaka lwekubhala kute lubasite ekubhaleni inkhulumomphendvulwano kanye neticashunwa temaphephandzaba. Basite nabalandzela tinyatselo tenchubo yekubhala. • Usebentisa indlela yekucala kubhala kute atfole lwati nekuhlela kubhala indzaba (sib. kucoca nemngani, kwenta libalave lengcondvo, luhlaka lwekuhlela tintfo) • Ubhala ematheksthi lamafisha lakhetsiwe abhalela tinhloso letehlukene (sib. inkhulumomphendvulwano) • Ubhala ngalakufundze emphilweni asebentisa tinhlobo temibhalo letehlukene (sib. ticashunwa letimfisha) • Wakha luhlaka lwekubhala, ahlele umbhalo abuye ashicilele indzaba yakhe leneticephu lokungenani letimbili (imisho lelishumi nakubili) • Usebentisa luhlaka lolusinika lwati nasibhala (sib. luphenyo nemaresiphi) • Ulandzelanisa lwati alubhale ngaphasi kwetihloko • Usebentisa simelaluhlavu emshweni (sib. tidl’ emtsini ngekuswela belusi) • Usebentisa timphawu tekubhala ngendlela lefanele (sib. bofeleba, bongci, bokhefana, bomabuta, sibabato, bokhulumile) • Usebentisa tihlanganiso kuhlanganisa imisho • Usebentisa lwati lwemisindvo nemitsetfo yekupela kubhala emagama lalukhuni • Utakhela silulumagama kanye nesichazamagama sakhe • Usebentisa sichazamagama kutfola silulumagama lesisha abuye abuke kupeleka kwemagama • Ucoca ngemsebenti wakhe newalabanye kute akwati kutfola lwati ngemsebenti wakhe abuye aphawule ngewalabanye • Ubhala incwadzi yakhe abuye asite ekubhaleni incwadzi yebafundzi LUHLOLO Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala ngesandla • Utsatsela kahle itheksthi lesebhodini, etincwadzini tekufundza, kumakhadi ekusebentela, abukisise kwakheka kwetinhlavu kanye netikhala emkhatsini wemagama • Ucala kusebentisa lipeni ngalesikhatsi abhala Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala ngesandla • Ubhala ngekuhlanganisa kuko konkhe lakubhalako • Ubhala kahle kubonakale ngekutetsemba nangesivinini abhala ngekuhlanganisa CAPS 121
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 Tiphakamiso temisebentiluhlolo lolungakahleleki: Kubhala: • Usebentisa indlela yekucala kubhala kute atfole lwati nekuhlela kubhala indzaba (sib. kucoca nemngani, kwenta libalave lengcondvo, luhlaka lwekuhlela tintfo) • Usebentisa simelaluhlavu emshweni (sib. tidl’ emtsini ngekuswela belusi) • Usebentisa tihlanganiso kuhlanganisa imisho • Ucoca ngemsebenti wakhe newalabanye kute akwati kutfola lwati ngemsebenti wakhe abuye aphawule ngewalabanye Tiphakamiso temisebentiluhlolo loluhlelekile 1: Kubhala: • Ubhala ematheksthi lamafisha lakhetsiwe abhalela tinhloso letehlukene (sib. inkhulumomphendvulwano, incwadzi) • Ubhala ngalakufundze emphilweni asebentisa tinhlobo temibhalo letehlukene (sib. ticashunwa letimfisha) • Wakha luhlaka lwekubhala, ahlele bunjalo bembhalo abuye ashicilele indzaba yakhe leneticephu lokungenani letimbili (imisho lelishumi nakubili) • Usebentisa luhlaka lolusinika lwati nasibhala (sib. luphenyo nemaresiphi) • Ulandzelanisa lwati alibhale ngaphasi kwetihloko • Usebentisa timphawu tekubhala ngendlela lefanele (sib. bofeleba, bongci, bokhefana, bomabuta, tibabato, bokhulumile) • Usebentisa lwati lwemisindvo nemitsetfo yekupela kubhala emagama lalukhuni 122 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 IMIBHALO/ TINSITA LETIPHAKANYISELWE UMNYAKA KUKHULUMA NEKULALELA • Titfombe nemaphosta • Tintfo letihambelana nengcikitsi netihloko • Tindzaba tetincetu letisebhodini • Titfombe letilandzelanako • Timphahla tekulingisa kanye naleminye imisebenti yetemlomo • Emathephu lanetindzaba (letifundziwe nobe lebacocelwe tona), tinkondlo,imilolotelo kanye netingoma ema-CD, mabonakudze kanye nema -DVD • Tincwadzi tetindzaba KUFUNDZA NEMISINDVO • Titfombe nemaphosta • Lishadi lemisindvo • Tincwadzi tekufundza letehlukaniswe ngetigaba tekufundza, lokufaka ekhatsi tinhlobo letehlukene temibhalo (imidlalo, tincwadzi tekufundza letehlukene, tinkondlo) • Tincwadzi tekufundza letinkhulu- letinye tato tikhicitwe ngesikhatsi sekubhala ngekuhlanganyela • Imibhalo lekhulisiwe (sib. tinkondlo, tingoma, imilolotelo, njll) • Tincwadzi tetindzaba kanye netincwadzi tekufundza letinetitfombe letitfolakala emtatjeni wetincwadzi loseklasini • Tincwadzi tekufundza letinemusho 1- 2 ekhasini linye • Imibhalo lengasiwo emaciniso, lenetihloko letehlukaniswe ngetigaba, lelingene lizinga labo lekufundza • Emakhadigama emalebuli aseklasini, embukiso • Indvukwana yekukhomba letawusentjentiswa nguthishela kanye nebafundzi nabafundza imibhalo lekhulisiwe, umbukiso • Emaphazili emagama, etitfombe kanye nawemidlalo • Emaphephabhuku nemaphephandzaba • Emashadi lakhombisa emabalavengcondvo nemaflodayagramu KUBHALA NEKUBHALA NGESANDLA • Tinsita tekubhala (sib. ipenseli, emapenseli emibalabala, emakhilayoni emafutsa, emaphepha lamhlophe langakabhalwa lutfo (A3,A4, A5), irula, iraba, incwadzi yekubhalela lenemigca 8.5mm • Emakhadimibhalo nemakhadimisho lahlanganisiwe abhalwa ngendlela lehlanganisako • Emafliphishadi nemakokipeni • Sichazamagama sakhe • Sichazamagama lesilula lesisezingeni labo lekufundza CAPS 123
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 3.5 Luhla lwemagama lasetjentisiwe Lolu luhla lwemagama lasetjentiswe emculwini weSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola seLulwimi LwaseKhaya esiGabeni saboKhewane. budlelwane bemisindvo- budlelwane lobukhona emkhatsini wemisindvo nekupelwa kwayo emagama labonwa njalo- ngemagama bafundzi labawabona bangakahleli kepha bawabone ngalokutentakalelako emagama lavame embhalweni- lawa ngemagama lavela kanyenti embhalweni emakhadimagama- ngemakhadi lokubhalwa kuwo emagama latsite emakhadimibhalo- ngemakhadi nobe emapheshana lacuketse emagama emakhadimisho- ngemakhadi lokubhalwa kuwo imisho lemifisha emakhono ekuchumanisa titfo- kusebentisa imiva yakho yekubona nekunyakata kwesandla (sib. kubhala) emakhono ekuhlela emalunga- indlela yekuhumusha emagama latiwako nalabonwako lokufaka ekhatsi imisindvo, kwakhiwa kwemagama kanye nekuhlatiywa kwembhalo lokwentiwa ngumfundzi wembhalo emakhono emisipha- kusetjentiswa kwemisipha lemincane yesandla, usebentisa iminwe nemehlo (sib. kufaka umtiya enyalitsini, kubhala) imibhalo lengemaciniso- loku kusho imibhalo letsintsa imphilo letayelekile lengemaciniso (sib. liphephabhuku, liphephandzaba, njll) imibhalo lengesiwo emaciniso- loku kusho imibhalo letsintsa imphilo lengakatayeleki lengesiwo emaciniso imibhalotihumusho- emagama labhalwe ngaphasi kwesitfombe, achaza bunjalo besitfombe imibuto lesezingeni leliphakeme- imibuto ledzinga kutsi bafundzi babutse lwati etincenyeni letihlukene tembhalo imibuto levalekile- imibuto ledzinga imphendvulo letsite (sib. “Ufuna litiya?” Imphendvulo kutakuba, “Yebo/Cha”) imibuto levulekile futsi ivalekile- lengaphendvulwa ngetindlela letehlukene. Umfundzi angasebentisa emagama akhe imibuto yekutikhumbuta - imibuto lefuna bafundzi bakhumbule tintfo letingemaciniso endzabeni imidvwebotindvonga- umbhalo lonelwati lolwetfulwe ngemidvwebo, emagrafu nalokunye imisebenti lekugcilwe kuyo- kusho imisebenti lokutawukhulunywa ngayo kumbe lokutawugcilwa kuyo kuleso sifundvo imvumelwano- ngemagama nobe imigca enkondlweni legcina ngemsindvo nobe ngankamisa lofanako indlela yekucaphela- umfundzi ucaphelisisa indlela lekacabanga ngayo lefaka ekhatsi kutfutfukisa emasu ekufundza nekubhala indlela yekutiphatsa nawufundza- nguloko lokwentiwa bafundzi nabafundza kute bahumushe emagama batfole kutsi itheksthi ikhuluma ngani 124 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 indlela yekuvala- lisu lekukhipha emagama esiceshini lesitsite indzabasitfombe- titfombe letilandzelanako letakha indzaba iphazili yetincetu- sitfombe lesijutjwe saba tincentu letinyenti umfundzi latama kutihlanganisa tibe sitfombe lesiphelele iplastisini- lubumba lwekudlala lolusetjentiswa bafundzi kubumba lokutsite kubhala basitwa nguthishela- kufaka ekhatsi umfundzi ngamunye nobe licembu lelibhala tinhlobo letehlukene tembhalo ngemuva kwekutsi thishela abafundzise tindlela letitsite tekubhala, njengeluhlaka lwekubhala, tiphumuti, lulwimi kanye nesipelingi kubhala lokuhlanganisile- indlela yekubhala lapho tinhlavu letinyenti temagama tihlanganiswe ndzawonye kute umfundzi atewukwati kubhala ngekushesha kubhala ngekuhlanganisa- indlela yekufundzisa kubhala ngesandla ube ubhala ngekuhlanganisa usebentisa ipenseli kubuka incwadzi ungenanhloso- kubuka incwadzi ngaphandle kwenhloso letsite lekwenta kutsi uyibuke kepha ekugcineni kube khona lokutsite lokubonako kucalisa kufundza nekubhala- kukhula kwelwati lwemfundzi lwemagama labhaliwe. Bafundzi babona lokubhaliwe bese bacala kuvisisa inhloso yako kucaphelisisa imisindvo- likhono lekwati kuhlukanisa imisindvo yemagama elulwimini kucoca ngembhalo- kucoca ngembhalo kute uvisiseke kucoca ngesitfombe- kukhuluma ngesitfombe nobe imifanekiso lesencwadzini kute kunike umcondvo waso kudlala ngekukhululeka - sikhatsi lesivumela bafundzi kutsi bakhetse kutsi batawudlala kuphi, kanjani, batawudlala ngani kufundza kwelicembu basitwa nguthishela- sikhatsi sekufundza ngemacembu lapho bafundzi bonkhe basezingeni linye lekufundza babe basitwa nguthishela kufundza lokungakahlelwa- kufundza lokwenteka ngaphandle kwekufundza lokuhlosiwe kufundza ngekuhlanganyela- kufundza ngekuhlanganyela umsebenti lapho bafundzi bafundza kanye nathishela imibhalo lekhulisiwe kufundza ngekutimela- lizinga lapho umfundzi angafundza itheksthi kahle afike ezingeni lelingu 95%. Kuba lula kufundza itheksthi kulelizinga lekufundza kufundza ngekwenta- kufundza ngekutsi bafundzi babe benta lokutsite kufundzisa kubhala ngesandla- loku kusho indlela yekufundzisa kubhala ngesandla, kungaba kubhala ngekuhlukanisa nobe kubhala ngekuhlanganisa kuhlahlela sakhiwo semusho- loku kufaka ekhatsi kuhlatiya tincenye teligama (sib. ticalo netiphetfo) CAPS 125
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 kuhlanganisa tinhlavu- kuhlanganisa tinhlavu letimbili nobe letintsatfu kwenta umsindvo lotsite (sib.bh- bhala, tfw- tfwala) kuhlela bunjalo bembhalo- kuhlela itheksthi ngendlela letawunika umcondvo longiwo nalophelele ngekutsi ulungiswe ngendlela letawuvisiseka kuhlola- kuhlola lokuhlelekile nalokuchubekako lokubutsela ndzawonye lwati ngekusebenta kwemfundzi kuhlola lokuchubekako- kuhlola lokuchubekako lokuba yincenye yekufundza nekufundzisa kanye nekutfutfukisa lwati lwemfundzi kuhlola lokusisekelo- kuhlola kwekucala lokusetjentiswa kutfola kutsi nguluphi lwati lasavele analo umfundzi angakacali kufundziswa kuhumusha ligama- likhono lekuhumusha ligama lelibhaliwe bese ukhuluma ngalo, esikhatsini lesinyenti kusetjentiswa lwati lwebudlelwane lobukhona emkhatsini wemsindvo neluhlavu lweligama kusebentisa imiva- kufundza ngekuticabangela kwenteka ngekusebentisa titfo tekubona nekulalela; loku kufaka ekhatsi emakhono etibonwa newekuva kushicilela- kungesikhatsi bafundzi bashicilela umsebenti wabo; benta kutsi watiwe ngulabanye (sib. ngekuwunika thishela, bawubeke etindvongeni tendlu yekufundzela nobe ebhodini yetatiso) kuvundla emkhatsini wemtimba- sento sekuvundla emkhatsini wemtimba emgceni longabonakali kusukela enhloko kuya etintwaneni kwakhiwa kwemisho- indlela lokuhlelwa ngayo emagama kute kwakhiwe imisho nobe emabintana, kungaba yimitsetfo lelawulwa kuhlelwa kwelulwimi likhona lekucabanga- likhona leliseklasini lapho bafundzi bangatibandzakanya emidlalweni yemifanekisomcondvo likhono lenkhombaphi- loku kusho kucala kubhala esandleni sesancele, uye esandleni sekudla lisu- lisu umfundzi latibandzakanya kulo ekucabangeni ekufundzeni, nasekubhaleni kanye netemlomo kute kufundza kuvisiseke lizinga lekufundza kahle- lizinga lapho umfundzi angafundza itheksthi kahle afike ezingeni lelingu 90%. Itheksthi lokumele ifundvwe inebumatima kodvwa iyafundzeka luchungechunge lwetincwadzi tekufundza - tincwadzi tekufundza letihlukene ngekwemazinga. Lamazinga acala kulalula aye kulalukhuni. Bafundzi bafundza tincwadzi letinyenti kulelo lizinga badzimate bakwati kufundza ngalokushelelako mabitwafanana- nangabe libito/ligama linetinshokutsi letehlukene kepha liphinyiswa nobe lipelwa ngalokufanako mcondvophika- ligama lelinemcondvo lophikisana newalelinye ligama aphilisanako ngekulalela- kusho kulalela nobe kuva ngetindlebe sikhanyisamcondvo- lokuveta simo lesingembi kwesigameko lesitsite 126 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 sipelingi sekutakhela- ngumtamo wekupela ligama kuye ngelwati umfundzi lanalo lebudlelwane emkhatsini wetinhlavu nemisindvo ticondziso- loku kusho ticondziso lonikwa tona lokumele utilandzele tincwadzititfombe- tincwadzi lokusetjentiswe kuto titfombe kute takhe indzaba letsite umsebenti wekuhlola- umsebenti lohlukaniswe tigaba letihlukene lonikwa bafundzi nabahlolwa umsindvo lomncane- incenye lencane yemsindvo weligama lelikhulunyiwe CAPS 127
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA R-3 128 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 1 Siswati HL.