Skip to content
CAPS document

CAPS SP FAL ISIZULU GR 7 9 WEB

Grades 7, 8, 9 Isizulu FAL CAPS document, 158 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Isizulu FALGrades 7, 8, 9158 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISIZULU ULIMI LOKWENGEZA LOKUQALA IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke (uTAHFUZWE) IsiTatimende seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola IsiGaba esiPhakeme AmaBanga 7-9    
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA AMABANGA 7-9 ISIZULU Ulimi lokwengeza lokuqala
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 DISCLAIMER In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0511-1 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works 2 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 OKUQUKETHWE Ingxenye yOku-1: isingeniso sesitatimende senqubomgomo yohlelo lokufunda nokuhlola 3 1.1 Isendlalelo 3 1.2 Ukubuka ngamafuphi. .................................................................................................................................... 3 1.3 Izinhloso ezivamile zohlelo lwezifundo lwaseNingizimu Afrika....................................................... 4 1.4 Ukwabiwa kwesikhathi................................................................................................................................... 6 1.4.1 Isigaba esiyisisekelo............................................................................................................................... 6 1.4.2 Isigaba esiphakathi nendawo. ................................................................................................................ 7 1.4.3 Isigaba esiphakeme................................................................................................................................ 7 1.4.4 Ibanga le-10 kuya kwele-12.................................................................................................................... 8 Ingxenye yesi- 2: ukWEThula ulimi lokwengeza lokuqala emaBAngeni aphakEME.9 2.1 Izilimi esitatimendeni senqubomgomo yohlelo lwezifundo nokuhlola...................................................... 9 2.1.1 Amazinga olimi. ...................................................................................................................................... 9 2.1.2 Amakhono olimi.................................................................................................................................... 10 2.1.3 Izindlela zokufundisa ulimi.................................................................................................................... 10 2.2 Ukwabiwa kwesikhathi solimi lwaseKhaya................................................................................................ 13 2.3 Izinsiza zokufunda nokufundisa.................................................................................................................. 14 Ingxenye yesi-3: uhlelo lokufundisa oluqukethwe lwamakhono olimi.................. 16 3.1 Ukubuka kafuphi amakhono olimi – inqubo namasu emibhalo eyehlukene kanye nobude . ............... 16 3.2 Ithebula lokundlaleka kombhalo . ............................................................................................................... 58 3.3 Ithebula lokundlaleka kombhalo . ............................................................................................................... 59 3.3.1 Ihlanganiswa kanjani imibhalo ndawonye emjikelezweni wamasonto amabili . ................................... 59 3.3.2 Ilandelaniswe kanjani imibhalo/imisebenzi esikhathini somjikelezo wamasonto amababili . ............... 60 3.3.3 Izinhlobo zemibhalo ezinconyiwe nezinikeziwe ................................................................................... 60 3.3.4 Ukuhlanganiswa kwawowonke amakhono olimi emjikelezweni wamasonto amabili . ......................... 60 3.3.5 Zibhekelelwe kanjani izakhiwo nezimiso zolimi ................................................................................... 61 3.4 Ithebula Yohlelo Lokufundisa . ...................................................................................................... 62 1
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ingxenye yesi-4: ukuhlola.......................................................................................................... 134 4.1 Isingeniso .................................................................................................................................................. 134 4.2 Ukuhlola okungahlelekile noma kwansukuzonke.................................................................................... 134 4.3 Ukuhlola okuhlelekile................................................................................................................................. 134 4.3.1 Izidingo zokuhlola okuhlelekile zolimi lwasekhaya. ............................................................................ 135 4.3.2 Izinhlobo zemisebenzi ngethemu. ...................................................................................................... 136 4.4 Uhlelo lokuhlola. ......................................................................................................................................... 137 4.5 Ukuqopha kanye nokubika. ....................................................................................................................... 143 4.6. Ukumodareytha imisebenzi yokuhlola...................................................................................................... 143 4.7 Okujwayelekile............................................................................................................................................ 144 Izincazelo zamagama. .................................................................................................................. 145 2 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ingxenye yOku-1: ISINGENISO SESITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA 1.1. Isendlalelo IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (uTaHFuZwe) sikhombisa inqubomgomo yezinhlelo zezifundo kanye nezokuhlola emkhakheni wokufunda esikoleni. Ukuze kwenziwe ngcono ukusetshenziswa kwaso, kwadingeka ukuthi kube nezichibiyelo ezithile ezizoqala ukusebenza ngoMasingana ngonyaka wezi-2012. Kwabe sekubhalwa umqulu owodwa odidiyele IsiTatimende SeNqubomgomo YoHlelo LweziFundo NokuHlola saleso naleso sifundo, okuwumqulu othatha isikhundla seziTatimende zesiFundo, umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola Izifundo eBangeni-R kuya kwele-12. 1.2 Ukubuka ngamafuphi (a) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (kuMasingana ngonyaka wezi- 2012) simele inqubomgomo yokufunda nokufundisa ezikoleni zaseNingizimu Afrika futhi siqukethe lokhu: (i) NesiTatimende seNqubomgomo yoHlelo LweziFundo nokuHlola kuleso naleso sifundo esifundwayo. (ii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye (iii) Nomqulu weNqubomgomo, i-National Protocol for Assessment IBanga-R kuya kwele-12 kuMasingana ngonyaka we-2012). (b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R-12 (kuMasingana 2012), sithatha indawo yeziTatimende zoHlelo LweziFundo lukaZwelonke ezimbili ezikhona njengamanje; okuyilezi (i) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke Olubukeziwe IBanga-R kuya kwelesi-9, IGazethi KaHulumeni ye-23406 zingama-31 kuNhlaba ngonyaka wezi -2002 kanye (ii) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke IBanga le-10 kuya kwele-12, IGazethi KaHulumeni ye-25545 ziyi-6 kuMfumfu ngonyaka we-2003 neye-27594 ziyi-17 kuNhlaba ngonyaka we-2005. (c) IsiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke esibekwe sacaciswa esigabeni u-b (i) kanye no- (ii) siqukethe le miqulu yenqubomgomo elandelayo esizomiswa ukusetshenziswa kuthi esikhundleni sayo kungene isiTatimende soHlelo LweziFundo IBanga-R kuya kwele -12 kusuka ngonyaka wezi-2012 kuya kowezi-2014: (i) Isifundo / isiTatimende sesiFundo, umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola kwesiFundo IBanga-R kuya kwelesi-9 kanye neBanga le-10 kuya kwele -12; (ii) Umqulu wenqubomgomo, iNational Policy on Assessment and Qualification for Schools in the General Education and Training Band okwashicilelwa kwaba umthetho kuGovernment Notice No.124 kuGovernment Gazette No. 29626 mhla ziyi-12 kuNhlolanja ngonyaka wezi-2007. (iii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), elishicilelwa laba semthethweni kuGovernment Gazette No. 27819 mhla zingama- 20 kuNtulikazi ngonyaka wezi-2005; 3
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 (iv) Umqulu weNqubomgomo, isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela izingane ezinezidingo eziyisipesheli, elethulwa kuGovernment Gazette, No. 29466 mhla ziyi-11 kuZibandlela ngonyaka wezi-2006, lifakiwe nalo kulo mqulu wenqubomgomo, i-National Policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12; kanye; (v) Nomqulu wenqubomgomo, isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela i-National Protocol for Assessment (IBanga-R kuya kwele-12), elashicilelwa laba semthethweni kuGovernment Notice No. 1267 kuGovernment Gazette No. 29467 mhla ziyi-11 kuZibandlela ngonyaka wezi-2006; (d) Umqulu wenqubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye nezigaba ezitholakala esiTatimendeni seNqubomgomo soHlelo lweziFundo nokuHlola njengoba kubekiwe ezahlukweni kusuka kwesesi-2, 3 kanye nesesi-4 kulo mqulu kuyingxenye yemithetho nemigomo yesiTatimende soHlelo lweziFundo IBanga-R kuya kwele-12. Ngalokho-ke, ngokuka Section 6 A weSouth African Schools Act, 1996 (Act No.84 of 1996,) kwakha isisekelo sokuthi uNgqongqoshe weMfundo esemaZingeni aPhansi akwazi ukunquma imiphumela kanye nemigomo emincane nje okungasukelwa kuyo, kanye nenqubo, nendlela yokwenza ukuhlola kokuphumelela komfundi ukuba kusetshenziswe ezikoleni zomphakathi nalezo ezizimele. 1.3 Izinhloso ezivamile zohlelo lwezifundo lwaseNingizimu Afrika (a) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke IBanga-R kuya kwele-12 sikhombisa lokho okuthathwa ngokuthi kungulwazi, amakhono namagugu adinga ukufundwa ezikoleni zaseNingizimu Afrika. Lolu Hlelo lweziFundo luhlose ukuqinisekisa ukuthi abafundi bathola babuye basebenzise ulwazi namakhono njengendlela ahambisana ngayo nezimpilo zabo. Ngale ndlela uHlelo lweziFundo lukhulisa ulwazi lwezimo abaphila kuzona, babenozwelo kuzibopho zomhlaba jikelele. (b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose lokhu: • Ukuhlomisa abafundi, noma ngabe bavela kuziphi izimo zenhlalo yomphakathi nezomnotho, ubuzwe, ubulili, ukukwazi ukusebenzisa umzimba nengqondo / ukuhlakanipha, ngolwazi, amasu nokungamagugu adingekayo ukuze bakwazi ukuzenelisa, nokubamba iqhaza elibonakalayo emphakathini njengezakhamuzi zezwe elikhululekile. • Ukuvumela abafundi ukuba bangene emikhakheni yemfundo ephakeme. • Ukwenza kube lula kubafundi ukwedlulela ezikhungweni zemisebenzi ngemuva kokuqeda esikoleni / imfundo yamabanga aphakeme; kanye • Nokwedlulisela kubaqashi ulwazi oluphelele ngamakhono nakwazi ukukwenza ngempumelelo umfundi. (c) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R kuya kwele -12 sesekwe yile migomo elandelayo: • Ukuguquka kwezenhlalo yomphakathi; ukubhekelela ukungalingani kwezemfundo ngesikhathi esedlule ukuze kulungiswe, nokuthi amathuba okufunda alinganayo atholwe yiwo wonke umphakathi; • Ukufunda ngokuphapheme nangokuhlolisisa; ukukhuthaza indlela yokufunda ngokuphapheme nangokuhlolisisa ekufundeni , kunokuthi abafundi bamane bagxishe emakhanda lokho abanikwe khona bebe bengayiqondi incazelo yakho; 4 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Ulwazi oluphakeme namakhono aphakeme, ubuncane obemukelekile umthetho wokulinganisa ulwazi okumele luzuzwe ebangeni ngalinye kumele bucaciswe, kubekwe nemigomo ephezulu okumele izuzwe kuzo zonke izifundo; • Inqubekela phambili yolwazi; okuqukethwe nengqikithi yalelo nalelo banga kukhombise inqubekela phambili ukusuka kokulula kuya kokulukhuni. • Amalungelo esintu, ukudidiyela, ubulungiswa bezemvelo nezenhlalo yomphakathi; ukufaka imigomo nenkambiso yobulungiswa bezemvelo nezenhlalo kanye namalungelo esintu njengoba echaziwe kumThethosisekelo waseNingizimu Afrika. IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (Jikelele) sinozwela ezindabeni zokwehlukahlukana kwesintu njengobuphofu, ukungalingani, ubuzwe, ubulili, ulimi, ubudala nokukhubazeka kanye nezinye izimo; • Ukwazisa ngezinhlelo zolwazi lwendabuko, ukwazisa ukunotha komlando namasiko aleli zwe, nomthelela obalulekile wokufundisa ngamagugu aqukethwe ngumThethosisekelo okube nawo njengomsuka wenguquko ukusiza ekuguquleni amagugu abafundi; kanye • Nokukholakala, uhlonze kanye nokwenza ngempumelelo, ukuhlinzeka ngohlobo lwemfundo olungaqhathaniseka ngokuqeqesheka nangazo zonke ezinye izindlela njengakwamanye amazwe. (d) Isitatimende Sohlelo LweziFundo Lukazwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose ukukhiqiza abafundi abazokwazi: • Ukubona baxazulule izinkinga, bakwazi nokwenza izinqumo besebenzisa ukucabanga ngokuhlaziya nangobuchule; • Ukusebenza ngokuzinikela nabanye njengamalungu eqembu; • Ukulungiselela, bakwazi ukuziphatha bona baphathe nemisebenzi yabo ngokuyikho; • Ukuqoqa, bahlaziye, bahlele, bahlanganise, bahlolisise ngokucubungula ulwazi. • Ukuxoxisana ngempumelelo besebenzisa izinto ezibukwayo, ukufanekisa ngezimpawu kanye namanye amakhono olimi ezimweni ezahlukene; • Ukusebenzisa isayensi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokuhlolisisa bekhombisa nokuzinikela kwezemvelo kanye nempilo yabanye; kanye • Nokukhombisa ukuqondisisa umhlaba njengenkundla yezinhlelo ezihlobene ngokubona ukuthi izimo zokuxazulula izinkinga azenzeki ngazodwana. (e) Ukuhlanganisa izinhlobo zabafundi yikho okumele kube ngumgogodla wokuhlela, ukulungiselela, nokufundisa kuleso naleso sikole. Lokhu kungenzeka kuphela uma bonke othisha bekuqonda kahle ukuthi bazobabona futhi babasize kanjani abafundi abanezihibe ekufundeni, nokuthi bazokuhlelela kanjani ukwehlukahlukana kwabafundi. Okusemqoka ngokuhlanganisa izinhlobo zabafundi, ukuqinisekisa ukuthi zonke izithiyo ziyabonwa zigudluzwe ngayo yonke indlela ezikoleni, kumbandakanya othisha, amakomidi asemahhovisi ezemfundo, amakomidi ezikoleni, abazali kanye nezikole ezikhethekile ezisetshenziswa njengemithombo yolwazi. Ukugudluza izithiyo emakilasini, othisha bangasebenzisa amaqhinga ahlukene ezinhlelo zezifundo njengalezo ezitholakala eMnyangweni wezeMfundo eyisisekelo: Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010). 5
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 1.4 Ukwabiwa kwesikhathi 1.4.1 IsiGaba esiyisiSekelo (a) Isikhathi sokufundisa emkhakheni weSigaba Esiyisekelo sinjengoba sikhonjisiwe kuleli thebula elingezansi: IBANGA IBANGA-R LOKU-1 KUYA IBANGA LESI-3 ISIFUNDO KWELESI-2 (AMAHORA) (AMAHORA) (AMAHORA) ULimi lwaseKhaya 10 7/8 7/8 ULimi lokuQala lokwEngeza 2/3 3/4 Izibalo 7 7 7 Amakhono Empilo: 6 6 7 • Ulwazi lokuqala (1) (1) (2) • Ubuciko bokusungula (2) (2) (2) • Isifundo sokuzivocavoca (2) (2) (2) • Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila (1) (1) (1) emphakathini ISAMBA 23 23 25 (b) Isikhathi sokufundisa seBanga-R, 1 neBanga lesi-2, amahora angama-23 kuthi IBanga lesi-3 kube ngamahora angama-25. (c) Izilimi zabelwe amahora ayi-10 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora ayi-11 eBangeni lesi-3. Isibalo esiphezulu samahora ayisi-8 nesibalo esiphansi esingamahora ayi-7 sabelwe ULimi lwaseKhaya kanye nesibalo esiphansi esingamahora ama-2 nesibalo esiphezulu esingamahora ama-3 soLimi lokuQala lokwEngeza eBangeni loku-1 kuya kwelesi-2. EBangeni lesi-3 isibalo esiphezulu esingamahora ayisi-8 nobuncane obungamahora ayisi-7 sabelwe iziLimi zaseKhaya kanye nobuncane obungamahora ama-3 nobuningi obungamahora ama-4 oLimini lokuQala lokwEngeza. (d) Esifundweni samakhono olwazi lokuqala, kwabiwe Ihora eli-1 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora ama-2 njengoba kukhonjisiwe ngamahora akubakaki ethebulini eBangeni lesi-3: 6 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 1.4.2 IsiGaba esiPhakathi neNdawo (iBanga lesi- 4 kuya kwelesi-6) (a) Leli thebula elingezansi likhombisa izifundo nesikhathi sokufundisa esibekiwe sesigaba esiphakathi nendawo: ISIFUNDO AMAHORA ULimi lwaseKhaya 6 ULimi lokuQala lokwEngeza 5 Izibalo 6 Isayensi nobuchwepheshe 3, 5 Isayensi yezokuhlalisana kwabantu 3 Amakhono Empilo 4 • Ubuciko bokusungula (1.5) • Isifundo sokuvocavoca umzimba (1) • Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila (1.5) emphakathini ISAMBA 27, 5 1.4.3 IsiGaba esiPhakeme (a) Isikhathi sokufundisa IsiGaba EsiPhakeme simi ngale ndlela: ISIFUNDO AMAHORA ULimi LwaseKhaya 5 ULimi lokuQala lokwEngeza 4 Izibalo 4.5 Isayensi yezemvelo 3 Isayensi yokuhlalisana komphakathi 3 Ezobuchwepheshe 2 Isayensi yokuphathwa komnotho 2 Ukwazi ngamakhono empilo 2 Ubuciko bokusungula 2 ISAMBA 27, 5 7
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 1.4.4 IBanga le-10 kuya kwele-12 (a) Isikhathi sokufundisa eBangeni le 10 kuya kwele-12 simi ngale ndlela: ISIFUNDO UKWABIWA KWESIKHATHI NGESONTO (AMAHORA) ULimi LwaseKhaya 4.5 ULimi lokuQala lokwEngeza 4.5 Izibalo 4.5 Ukwazi amakhono empilo 2 Okungenani kungakhethwa izifundo ezintathu eqoqweni 12 (3xAmahora ama-4) B Isengezelelo B, Ithebula B1 kuya ku-B8 kumqulu wenqubomgomo, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, isifundo ngenkombandlela ebhalwe esigabeni sama-28 kumqulu weNqubomgomo obhalwe ngenhla. ISAMBA 27, 5 Ukwabiwa kwesikhathi ngesonto kungasetshenziswa kuphela esibalweni esiphansi esidingekayo sezifundo zesiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke (TAHFUZWE) njengoba kukhonjisiwe ngenhla, akumele kusetshenziswe kunoma yiziphi izifundo ezengeziwe ohlwini lwenani lezifundo ezivunyelwe. Uma umfundi efisa ukwengeza ezinye izifundo, isikhathi kumele sandiswe ukwenelisa lezo zifundo. 8 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 INGXENYE YESI-2: UKWETHULWA KOLIMI LWASEKHAYA EMABANGENI APHAKEME 2.1 Izilimi esiTatimendeni seNqubomgomo yoHlelo lokuFunda nokuHlola Ulimi yisikhali sokucabanga nokuxhumana. Luphinde lube okusetshenziswayo kwamasiko nobuhle okwabelwana ngakho emphakathini othile, okwenza lowo mphakathi uqondisise indawo ohlala kuyo. Ukufunda ukusebenzisa ulimi ngempumelelo kwenza kube lula kubafundi ukuba bathole ulwazi, ukusho imvelaphi yabo, imizwa nemibono, nokuxhumana nabanye nokulawula indawo yabo. Ulimi lwenza impilo ibe ngcono kunalokhu eyikho, ibe ngokunye kunalokhu eyikho futhi icace kunalokhu eyikho. Ulimi luphinde lwenze ukuthi ukwehlukana ngamasiko nobudlelwano nokuhlalisana kwesintu kuvezwe kuphinde kwakheke, futhi yilona ulimi olwenza ukuthi lokho okusuke sekwakhiwe kuguqulwe, kunwetshwe kuphinde kucolisiswe 2.1.1 Amazinga Olimi Ukufundwa kolimi emaBangeni aPhakeme kumbandakanya zonke izilimi ezisemthethweni, okuyi-Afrikaans, i-English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, i-Sepedi (Sesotho sa Leboa), i-Sesotho, i-Setswana, i-Siswati, i-Tshivenda, i-Xitsonga kanye nezilimi ezingekho emthethweni. Lezi zilimi zingafundiswa emazingeni ehlukene. ULimi lwaseKhaya yilo abafundi abalufunda kuqala. Noma kunjalo izikole eziningi eNingizimu Afrika azilufundisi ULimi lwaseKhaya kubo bonke abafundi ababhalise kuleso naleso sikole, kunalokho abafundi kufundiswa ulimi olulodwa noma izilimi ezimbili ngezinga loLimi lwaseKhaya. Ngakho-ke uma kushiwo ULimi lwaseKhaya noLimi lokuQala lokwEngeza, kushiwo kuphela impumelelo yokufundisa ngalelo zinga, akusho ulimi abafundi abaluncela noma abalufunda (njengoba kwenzeka ezilimini ezengeziwe). Ukuze kungabi bikho ukudideka kulo mqulu, uma kukhulunywa ngoLimi lwaseKhaya kushiwo izinga okufundiswa ngalo, hhayi ulimi uqobo. Ezingeni loLimi lwaseKhaya kunikezwa ithuba lokuqhakambisa ukusetshenziswa kolimi ngempumelelo, okuyikhona okukhombisa ikhono lokuxhumana nabanye abantu okudingekayo empilweni kanye namakhono okuhlakanipha kwezemfundo nokusetshenziswa kulo lonke uHlelo lweziFundo. Kuleli zinga kugcizelelwa ukufundisa amakhono okulalela, okukhuluma, okufunda nokubhala. Leli zinga liphinde linike abafundi ikhono lezombhalo yobuciko, lokuncoma, lokucabangela nokwakha umfanekisomqondo ozobasiza ukuthi bakwazi ukuqamba kabusha, ukwakha umfanekiso nokubahlomisa nokuqonda umphakathi abahlala kuwo. Ngakolunye uhlangothi, kusukela eBangeni lesi- 7 kuya phezulu ukugcizelela nokwabiwa kwesisindo sokulalela nokukhuluma kwenziwe kwaba ngaphansi kwaleso samakhono okufunda nokubhala. ULimi Lokuqala Lokwengeza lususelwa olimini okungelona ulimi lwebebe kodwa olusetshenziselwa imicimbi ethile yokuxhumana emphakathini, okusho indlela yokufunda elandelayo emfundweni. Izinhlelo zezifundo zinikeza ukwesekela okuqinile kulabo bafundi abazosebenzisa ulimi lwabo lokwengeza lokuqala njengolimi lokufunda nokufundisa. Ngasekupheleni kweBanga lesi-9, abafundi kumele ukuba sebekwazi ukusebenzisa ulimi lwasekhaya kanye nolimi lokuqala lokwengeza ngempumelelo nangokuzethemba ezinhlosweni ezehlukene okufaka kuzo nokufunda. ENingizimu Afrika, abafundi abaningi basebenzisa ulimi lokwengeza, oluyi-English, njengoLimi lokulokuFunda nokuFundisa (LoLT). Okuchaza ukuthi kufanele kube sebefinyelele emazingeni aphezulu okukwazi ukusebenzisa uLimi lwe-English. Kumele bakwazi ukufunda nokubhala kahle nge-English. ULimi Lokuqala Lokwengeza kucatshangwa ukuthi abafundi bafika bengazi lutho ngalo uma befika esikoleni. Eminyakeni yokuqala yokufunda kugxilwa kakhulu ekuthuthukiseni ikhono lomfundi ekuthuthukiseni ukuqonda 9
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 nokukhuluma ulimi-okungamakhono ayisisekelo somuntu sokuxhumana. EmaBangeni esi- 2 nawesi-3 abafundi baqala ukwakha ukuqonda ukufunda nokwazi ukuzwa nokukhuluma okuyisizinda. Baphinde basebenzise amakhono okuzwa nokukhuluma abawafunde oLimini lwaseKhaya EmaBangeni aphakathi nasemaBangeni aphezulu, abafundi baqhubeka nokuqinisa amakhono okulalela, okukhuluma, okufunda nokubhala. Kulelizinga abafundi abaningi bafunda kusetshenziswa uLimi Lokuqala Lokwengeza, okuyi-English nokufanele bathole ithuba lokulisebenzisa kakhulu. Ngakhoke ukugcizelela okukhulu kubhekiswe ekusebenziseni uLimi Lokuqala Lokwengeza ngenhloso yokugcizelela ukucabanga nokucabangisisa. Loku kusimamisa amakhono okufunda ngokomqondo, okudingeka ngako ukuba kufundwe izifundo ezifana neScience, izibalo njll. nge-English. Baphinde bazimbandakanye kakhulu nemibhalo yobuciko ekusimamiseni ikhono lokucabanga nokuzenzela umfanekisomqondo ngoLimini Lokwengeza. Ngesikhathi laba bafundi befika emaBangeni aPhakeme, kumele bebe sebelukhuluma kahle uLimini lokuQala lokwEngeza lapho bexhumana nabanye kanye nasemakhonweni okuhlakanipha emfundo. Nokho-ke okuhlalukayo, ukuthi kuleli zinga baningi abafundi abasuke bengakakwazi ukusebenzisa uLimi lokuQala lokwEngeza ekuxhumaneni ngempumelelo. Inselelo yeZinga eliphakeme ukuthi laba bafundi balekelelwe futhi kuphinde kwethulwe uhlelo lokubeseka, ukuze bakwazi ukufinyelela emazingeni adingeka emaBangeni alandelayo.Lawo mazinga kumele kube yilawo angenza ukuthi abafundi bakwazi ukusebenzisa uLimi lokuQala lokwEngeza ngempumelelo ezingeni eliphezulu lokukhuluma ngenhloso yokubalungiselela imfundo ephakeme noma izikhungo zemisebenzi. Ngakhoke kuyanconywa ukuthi, lapho kungenzeka khona, abafundi emaBangeni aPhakeme bethulwe kokuqukethwe emjikelezweni wamasonto amabili kuwona omabili amazinga olimi. 2.1.2 Amakhono olimi Uhlelo lokufunda loLimi lwaseKhaya lubekwe ngalendlela elandelayo: 1 Ukulalela nokukhuluma 2 Ukufunda nokubukela 3 Ukubhala nokwethula 4 Izakhiwo nezimiso zolimi 2.1.3 Izindlela zokufundisa ulimi Izindlela zokufundisa ulimi kulo mqulu; Inqubo esekwe emibhalweni, inqubo yokufunda ulimi ngokulusebenzisa, ukudidiyela kanye nokuhlola inqubo. Inqubo esekwe embhalweni, nenqubo yokufunda ulimi ngokulusebenzisa, zeyeme kakhulu ekusebenziseni ulimi nasemibhalweni ekhiqiziwe. Inqubo esekwe embhalweni inenhloso yokwenza ukuba abafundi bakwazi ukuzenzela, bazethembe nokuba abafundi abahlolisisayo, abalobi, ababukeli nabaqambi bemibhalo. Imbandakanya ukulalela, ukufunda, ukubukela nokuhlaziya amibhalo ukuze baqonde ukuthi imibhalo ikhiqizwa kanjani nokuthi yini imiphumela yawo. Ngalokhu kusebenzisa imibhalo, abafundi bafunda ngokuhlolisisa imibhalo. Indlela yokubheka imibhalo kumbandakanya ukukhiqiza imibhalo enhlobonhlobo, ngenhloso ethile, nezethameli ezithile engqondweni. Le nqubo yeyeme olwazini lokuthi imibhalo yakhiwa kanjani. Indlela egxile ekuxhumaneni isitshela ukuthi uma umfundi efunda ulimi kufanele athole amathuba amaningi okulukhuluma ulimi ngokuthi axhumane nabantu emphakathini. Ukufundiswa kolimi kufanele kwenzeke ekilasini lapho amakhono okufunda/nokubukela/nokubhala/nokwethula efundiswa ngokuchitha isikhathi esiningi kufundwa futhi kubhalwa. 10 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ukufundiswa kolimi kwenzeka ngendlela ehlanganisile, lapho uthisha eba yisibonelo eveza amakhono akhe amahle okufundisa, abafundi banikwa amathuba okuziqeqesha emakhonweni ayiwo/afanele emaqenjini ngaphambi kokuba bakwazi ukuzisebenzisela wona la makhono ngokwabo. Ukwakheka kwesifundo ngasinye kufanele kube yiloko okumbandakanya bonke abafundi ekilasini ngaphambi kokuthi baye emaqenjini ukuze baveze amakhono abo ngamunye. Indlela yokufundisa ulimi ngokulandela inqubo ethile isetshenziswa uma abafundi bekhiqiza imibhalo ebhaliwe. Abafundi bazimbandakanye ezigabeni ezihlukene zokulalela, ukukhuluma, ukufunda, nezinqubo zokubhala. Kumele bacabange ngezethameli kanye nenhloso ngesikhathi kuqhutshekwa nokufunda. Lokhu kuzobasiza bakwazi ukuxhumana babeke nemibono yabo ngokukhululeka. Isibonelo. Ukufundiswa kokubhala akugxili emkhiqizweni kuphela, kodwa kubhekwa inhloso kanye nenqubo yokubhala. Ngesikhathi senqubo yokubhala, abafundi bafundiswa ukuhlanganisa imibono, ukucabanga ngenhloso nezethameli, ukubhala uhlaka, ukulungisa umsebenzi wabo, nokwethula osekubhaliwe, okubonakalisa ukucabanga kwabo. Izindlela zokufundisa imibhalo Ukufundiswa kwemibhalo kufanele kugxile ekufundiseni ukufunda ngokuqondisisa, kufaka amasu enqubo yokufunda (ukulungiselela ukufunda, ngenkathi kufundwa, emumva kokufunda).isizathu esisemqoka sokufunda imibhalo ekilasini ukuthuthukisa kubafundi uzwela ekusebenziseni ulimi ngokukhethekile, oluhluzekile, ngumqondo osobala, ngezifenqo, ngezimpawu, nangokuqonda okujulile ngaphezu kwanoma yini abangayifunda. Ngenkathi imibhalo yobuciko eminingi kuyindlela yokuzithokozisa, ukuhlekisa, noma ukubonisa, ababhali abazimisele babhala amanoveli, imidlalo nezinkondlo ngoba banemibono, imicabango nezinto, imigomo, imfundiso nenkolelo abafuna ukwabelana noma ukuyibonisa abafundi babo.ukusebenza kwemicabango yabo yolimi kuyindlela eyengeziwe yokubonisa, gcizelela, nokugqamisa imibono yabo. Ukufundisa imibhalo akulula, kodwa ngeke kwenzeka ngaphandle kobubona, imicabango nencasiselo ethembekile nokuphawula kwabafundi ngokwabo.ngaphandle ke uma befunda ukuthi baqonde imibhalo yobuciko ngokwabo, abangekafundi kakhulu ngayo. Othisha kufanele bazame ukuzikhuza ekusebenziseni incasiselo nemibono yabo yemibhalo yobuciko, abavumele abafundi ukuthi babambe iqhaza ngokwamukelekile. Incasiselo akungabi ukuthi ilungile noma ayilungile, ngaloko ke kuwukufuna okwakha umqondo kofundayo. Izindlela ezingcono zokuhlangabezana nokufundisa imibhalo zingafaka ezinye noma zonke lezi ezilandelayo. • Yenza yonke imizamo ufunde imibhalo eminingi okungenzeka ekilasini ngaphandle kokuyeka wenze omunye umsebenzi.lokhu akumele kuthathe ngaphezu kwamasonto amabili.kusemqoka ukuthi abafundi babe nombono ocacile wokwenzekayo ezingeni eliyisisekelo sombhalo. Ukuthatha isikhathi eside ufunda umbhalo kulimaza ukuqonda okucacile komugqa noma isisinda esilandayo. Amanye amakilasi angafunda imibhalo ngaphandle kwalokho kwesekwa. Lokho kufanele kugqugquzelwe. Ubunkondlo kufanele bufundiswe hhayi izinkondlo. Makufundwe kaningi okungenzeka bese uqinisekisa ukuthi abafundi bayazibhala izinkondlo. • Ukuhumusha kumqondo osobala kuwumsebenzi ofuneka ezingeni lasenyuvesi, ngakho ke abafundi kulesisigaba akudingeki bafunde ukuhumusha okusezingeni elihambele phambili, ngakho ke inhloso yokufundisa imibhalo yobuciko ukukhombisa abafundi ukuthi lungasetshenziswa kanjani ulimi lwabo lwasekhaya ngobuhlakani, ukukhalipha, umcabango nangamandla okulandela umkhondo.lokhu kuchaza ukubhekisisa indlela umbhalo owenziwe ngayo, kwashintshwa kanjani ubuqiniso bawo, nokuhlelwa kabusha ukucacisa nokugcizelela okushiwoyo. Umsebenzi onjalo ungafaka ukuhlola ubukhona noma ukungabikho bokuzicabangela emqondweni, kuwumcabango onjani okhethwe umbhali nokuthi kungani, izakhiwo zemisho nezigaba, noma uhlaka lwenkondlo, ukukhethwa kwamagama, umqodo oqhubekayo wombhalo, 11
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ukusetshenziswa kwezimpawu, umsindo nombala lapho kufanele, omningi walomsebenzi kufanele usekelwe embhalweni, kodwa ukuhlaziywa komugqa ngomugqa kwanoma imuphi umbhalo kuyabuchitha ubuhlakani bawo. • Imibhalo yokuziqambela kufanele inamatheliswe kakhulu kwisifundo sanoma imuphi umbhalo wobuciko. imisebenzi ebhalwayo edinga ukuqonda kakhulu kombhalo ofundwayo ingaqinisa ekubeni usizo olukhulu ekufinyeleleni emazingeni okwazisa ukuqamba engxenyeni yabafundi. Ingxoxo yekilasi ingaba nezithelo uma nje wonke umfundi embandakanyiwe. Kepha ingxoxo yekilasi eholela emsebenzini wokubhala obhalwayo unikeza inhloso ecacile futhi zibe nomphumela. • Ekugcineni, kubalulekile ukukhomba ukuthi imibhalo ayive ingezimpendulo ezilungile/eziyizo: umbhalo uwonke uchaza okuthile, hhayi nje izingxenye ezithile, ukufundwa okulungile kombhalo kuhlanganisa ukuhumusheka kombhalo wonke, ukuqamba, ubuwona, nokwenziwa ngokuhlola. Ezinye izindlela imibhalo engahlanganiswa ngayo nokufundiswa kwesifundo sokuqondisisa nokuqonda izimpawu ezisemqoka zemibhalo ihlelo lezikhathi zemilando, umbhali, indikimba nezinhlobo zemibhalo.lezi zindlela zingahlanganiswa. Kwindlela yehlelo lezikhathi zemilando abafundi bangacwaninga bahlanganise isikhathi semibhalo nezigameko zomlando ngesikhathi esisodwa abanqunyelwe sona. Kwindlela yombhali, abafundi bangazimbhandakanya esifundweni esibanzi nesijulile sombhali kakhulu kubunkondlo bangahlanganisa izinkondlo zakhe nenkathi ethize yomlando. Kwindlela yendikimba abafundi bangabheka izindikimba ezinjengo- bulungiswa, impumelelo, uthado, njll. Kuzinhlobo eziningi zezinkondlo noma izinhlobo zemibhalo ehlukene bakuhlobanise nezigameko zangempela zempilo. Bangenza izinqumo ngokwenziwa balingisi babuye benze izethulo ngendikimba. Okumayelana nendlela yezinhlobo zemibhalo, abafundi bangahlela, baqhathanise nokwehluka izinhlobo ezihlukene yezinhlobo zemibhalo isib. umehluko phakathi kwezizinda kwinoveli/indaba emfishane/umdlalo/inganekwane. Inqubo yokufundisa ukusetshenziswa kolimi Ukufundiswa kwezakhiwo zolimi kufanele kugxile ekutheni lusetshenziswa kanjani ulimi nokuthi kungenziwa njani ngolimi isib. uwenza kanjani umqondo, ubhekana kanjani nezinkinga nothando, umthelela kubangani nosebenzisana nabo, nokuthi ungayakha kanjani impilo enhlalweni enothile.ukufundiswa kwezakhiwo zolimi kumele kube indlela yokwenza izinto zenzeke. Ukufundiswa kwezakhiwo zolimi/izakhiwo zohlelo lolimi kufanele zisekelwe embhalweni, nasekuhlanganiseni nasekuxhumaneni. Lemigomo elandelayo kufanele ifakwe emcabangweni/ibhekelelwe uma kufundiswa izakhiwo zolimi: • Uhlelo lolimi kumele lufindiselwe ukwakha imibhalo engqikithini ekuyo- ngamanye amagama, kumayelana, nolimi langempela. • Ukusetshenziswa kohlelo lolimi akumele kubekelwe umgomo wokuhlaziya imisho ezimele-kufanele ichaze indlela imisho ehlelwe ngayo ukwakha umbhalo ophelele njenge- zindaba, ama-eseyi, izincwadi, imibiko efundwa futhi ibhalwe ngabafundi esikoleni. • Ukusetshenziswa kwezinto zoqobo njenge- nkulumo yababili, inhlolokhono, kufanele kugqugquzelwe. 12 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Xhumanisa izakhiwo zolimi nemisebenzi yokusetshenziswa kolimi ezimweni ezihlukene zenhlalo, isib. Ukuzwakalisa imicabango nemizwa yakho, ukwethula abantu, ukukhuluma noma ukubika ngezinto, iminyakazo, izigameko noma abantu bendawo, enkathini edlule noma ezayo, ukwenza izicelo, ukubeka imibono, ukunikeza ukudla noma isiphuzo nokwamukela noma ukwenqaba ngokuzithoba, ukunika nokulandela imiyalelo, izinto eziqhathanisekayo neziphikisanayo. • Sebenzisa imisebenzi yasekilasini yixhumanise nezindlela zokusebenzisa ulimi, isib. inkathi edlule kwi-eseyi elandayo nokubhalwa kombiko, indlela encikile/eyamile esetshenziswa embhalweni we-eseyi ejeqezayo. • Gxila emisebenzini eyenza umqondo. Ukwazi imithetho yohlelo lolwimi akwenzi umfundi asebenzise ulimi ngendlela ecacile nenomqondo. Okusihehayo okuphathelene nesakhiwo nemisebenzi ngaphezu kwezinga lomusho, isib. indlela abantu abasebenzisa ngayo noma nga- ulimi olukhulunywayo noma ulimi olubhaliwe (umbhalo) ngendlela ecacile elandelanayo neyenza umqondo. 2.2 UKWABIWA KWESIKHATHI SOLIMI LOKWENGEZA LOKUQALA Isikhathi sokufundisa uLimi Lwasekhaya kanye noLimi Lokuqala Lokwengeza amahora ama-4 noma-5 ngokulandelana ngesonto njengoba kunqunyiwe kwiNqubomgomo. ngakho ke emaBangeni Aphezulu, kuyanconywa ukuthi amahora ama-5 abelwe ulimi lokufunda nokufundisa bese namahora ama-4 olunye ulimi oluphoqayo.izikole esisebenzisa uLimi Lokuqala Lokwengeza njengolimi lokufunda nokufundisa kufanele zilwabele amahora ama-5. Konke okuqukethwe wulimi kufundiswa emjikelezweni wamasonto ama-2 (amahora ayi-10 (8)). Othisha abaphoqelekile ukuthi balandele lomzungezo kodwa kumele baqiniseke ukuthi amakhono olimi, ikakhulu ukufunda nokubhala kuyafundelwa. Ukwabiwa kwesikhathi kwamakhono olimi ahlukene emaBangeni lesi-7-9 ngamasonto angama- 36. Amasonto amane ngawokuhlola- amabili awesivivinyo samaphakathi nonyaka amanye amabili wesivivinyo sokuphela konyaka. Uhlelo lwesikhathi sokufundisa kufanele lwenze umhlinzeko wamaphiriyodi amabili aqhubekayo ngesonto. Emjikelezweni wamasonto amabili kuyanconywa ukuthi isikhathi sokufundisa amakhono olimi sabiwe ngale ndlela elandelayo: Isikhathi esinconyiwe soLimi lokufunda nokufundisa AMAKHONO UKWABIWA KWESIKHATHI EMJIKELEZWNI WAMASONTO AMABILI (AMAHORA) IBANGA LESI- 7 IBANGA LESI- 8 IBANGA LESI- 9 *ukulalela nokukhuluma Amahora ama-2 (Okukhulunywayo) *ukufunda nokubukela Amahora ama-3 nemizuzu engama-30 (ihora eli-1 imizuzu- 45 yesifundo sokuqondisisa ne- ihora eli-1 imizuzu- 45 yemibhalo yobuciko) *ukubhala nokwethula Amahora ama-3 imizuzu-30 min Izakhiwo nezimiso zolimi Ihora eli-1 *Izakhiwo nezimiso zolimi nokusetshenziswa kwazo kudidiyelwe kulezi zikhathi zokufundisa ezabelwe lamakhono amane olimi. Kunesikhathi esabelwe ukuzilolonga okuhlelekile.amakhono okucabanga nokwenza umqondo adidiyelwe kumakhono namasu adingekayo okulalela nokukhuluma, ukufunda nokubukela, ukubhala nokwethula. 13
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Isikhathi esinconyiwe solunye uLimi oluphoqayo AMAKHONO UKWABIWA KWESIKHATHI EMJIKELEZWENI WAMASONTO AMABILI (AMAHORA) IBANGA LESI- 7 IBANGA LESI- 8 IBANGA LESI- 9 *ukulalela nokukhuluma Amahora ama-2 (Okukhulunywayo) Amahora ama-3 *ukufunda nokubukela (ihora eli-1 imizuzu- 30 yesifundo sokuqondisisa ne- ihora eli-1 imizuzu- 30 yemibhalo yobuciko) *ukubhala nokwethula Amahora ama- 2 Ihora eli-1 *Izakhiwo nezimiso zolimi nokusetshenziswa kwazo kudidiyelwe kulezi zikhathi zokufundisa Izakhiwo nezimiso zolimi ezabelwe lamakhono amane olimi. Kunesikhathi esabelwe ukuzilolonga okuhlelekile.amak- hono okucabanga nokwenza umqondo adidiyelwe kumakhono namasu adingekayo okulalela nokukhuluma, ukufunda nokubukela, ukubhala nokwethula. 2.3 IZINSIZA ZOKUFUNDA NOKUFUNDISA Abafundi kufanele babe nalokhu okulandelayo ukufunda ulimi lokwengeza lokuqala emaBangeni 7 – 9: AMABANGA 7 – 9 IZINSIZA EZIQONDENE NGQO NILIMI Izincwadi ezihlelelwe ulimi – incwadi ehola uthisha nencwadi yomfundi √ Inoveli √ Izindaba ezimfishane √ izinganekwane √ Imidlalo √ izinkondlo √ isichazamazwi √ IZINSIZA ZEMITHOMBO YABEZINDABA Amaphephandaba √ Amaphephabhuku √ Izinkulumo zomsakazo/ imidlalo √ Imibukiso yamabonakude / umdlalo / izinhlelo ezikhuluma ngokwenzekayo √ Othisha abafundisa ulimi lokwengeza lokuqala kufanele babe nalokhu: a) IsiTatimende seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola. b) iNqubomgomo yokuFundisa iziLimi c) Incwadi ehlelelwe ukusetshenziswa ngabafundi kanye nezincwadi zezinsiza mayelana nomsebenzi owengezelelwe. d) Isichazamazwi (esilimi-lunye, esilimi-mbili, esilimi-ningi nethesorasi) e) Izincwadi zemibhalo ezinhlobonhlobo ezihlelelwe ukufunda f) Izinhlobonhlobo zemibhalo yabezindaba: amaphephandaba, amaphephabhuku, amabrosha, njll. 14 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 g) Ukukwazi ukuthola izinsizakufunda ezibonakalayo/ezizwakalayo ezingasetshenziswa ekilasini h) Eminye imithombo yabezindaba (izinhlobo ezehlukene zamaphephandaba, amaphephabhuku namabhurosha) Izinsizakufundisa zasekilasini a) Izinhlobo ezehlukene zemibhalo ukuhlelela wonke amazinga okufunda, isib. iqoqo lezincwadi zokufunda ezinemibhalo efanele izinga ngalinye ekilasini. b) Izinhlobonhlobo zemibhalo yabezindaba: amaphephandaba, amaphephabhuku, iziqeshana zokukhangisa, amaphosta, izaziso, njll. c) Izinsiza ezilalelwayo nezibukwayo 15
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ingxenye yesi-3: uhlelo lokufundisa oluqukethwe lwamakhono olimi 3.1 Ukubuka kafuphi amakhono olimi – inqubo namasu emibhalo eyehlukene kanye nobude 3.1.1 Ukulalela nokukhuluma Ukulalela nokukhuluma ngamakhono ahlukene kodwa angakwazi ukuzimele, elinye lincike kwelinye. Womabili la makhono ethulwa ngohlelo olungamiselwe migomo ekilasini, abafundi bathola ulwazi bese beyaluxoxa.. Amakhono okulalela nokucophelela asiza abafundi ukuthola okungamagugu nendlela yokubuka izinto eziqukethwe embhalweni kanye nokufaka nezinselele nolimi olukhohlisayo. Kukhona izinhlobo zokulalela ezimiselwe imigomo, isib. Inkulumo- mpikiswano, isidingo sokuqaphela umyalelo. Ukulalela nokukhuluma okumiselwe imigomo nokungamiselwe migomo kudidiyelwa nokufunda, nokubhala kanye nokusetshenziswa kolimi, kanti ukukhuluma kunganika imbhalo abhaliwe uhlobo lokukhulunywayo (isib. ukufunda kuzwakale). Inqubo yokulalela kanye namasu Ukulalela imiyalelo kungambandakanya ukusebenzisa izingxenye zenqubo yokulalela. Lona umsebenzi onezinyathelo ezintathu ezenza amasu okulalela ngokuzimele, ukuhumusha amazwi nokuqonda inkulumo kanye nokunye okulalelwayo. Akuwona wonke AmaBanga enqubo yokulalela azosetshenziswa kuyo yonke imicimbi. Isibonelo, uma abafundi bezolalela incazelo eqoshiwe bazodinga umsebenzi wokulungiselela ukulalela ozobaqwashisa esidingweni sokulalela ngokucophelela kanye nokukwazi ukuyamanisa lolo lwazi nalolo abanalo empilweni yabo. Imisebenzi yokulalela ibasiza ekukhumbuleni imininingwane nokuhlaziya umbiko oqukethwe inkulumo. Ngemva kokulalela kungambandakanya abafundi ukuthi baphendule kulokho abakuzwile ngenkathi bexoxa. Ukulalelela ukuqondisisa ngokujwayelekile ukumbandakanya imisebenzi kanye nokuhlola ukulalela ngokuqondisisa kunikeza ithuba lokufundisa abafundi ukuthi kulalelwa kanjani. Ukulungiselela ukulalela kwethula abafundi ezimweni zokulalela. Kubavumela ukuba bavuselele ulwazi lwabo lwakudala ngesihloko, nokulungiselela ukulalela • Kuvuselelwa/kukhuthazwe ukwendulela ulwazi ukulungiselela ukulalela • Ukuqagela ukuthi umbhalo umayelana nani ngokubuka isihloko • Ukusebenza ngolwazimagama awumongo angajwayelekile kubafundi • Uthisha angakha imibuzo ukulungiselela ukulalela ukuze abafundi bagxile ekulaleleni • Abafundi kufanelel babe nemizimba ekulungele ukufunda, isibonelo, ukuthatha amanothi ngepepha nepensela Ngesikhathi sokulalela – ukubuza, ukukhumbula, ukufanisa, ukuthatha amanothi, ukuhumusha • Ukuhlaziya -- umyalezo, -- isikhulumi kanye 16 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 -- ubufakazi besikhulumi. • Ukuxhumanisa ngokomqondo. • Ukuthola incazelo. • Ukubuza imibuzo. • ukucabanga kanye nendlela esiveza ngayo imizwa yaso • Bayabuyekeza baphinde bahlolisise lokho abakuzwile Ngemuva kokulalela Kubuzwa imibuzo ngabakwaziyo abafundi. • Ukubuza imibuzo • bakhuluma ngalokhu okwethulwe isikhulumi • Ukubuyekeza amanothi • baxoxa kafuphi ngobekwethulwa • Ukudlulisela ulwazi lokukhulunywayo kuya kokubhalwayo, isib. kusetshenziswa imibhalo efakelwa emdwebeni • Ukuhlola kanye nokuhlaziya ngokucubungula loko abakuzwile • Ukuhlela imiqondo emisha yemiyalelo ngolwazi oludala • Ukwenza isiphetho; ukuhlola; ukunikeza umbono; ukuphendula ngokucubungula 17
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Izinhlobo ezehlukene zokulalela Ukulalela umyalelo Emhlabeni wonke jikelele abantu abalalelayo yibona abakwazi ukunikeza izimpendulo eziphusile okhethekile kunalabo abezwayo nje. Njengoba umhlaba sewaphathwa ubuchwepheshe obuningi obuveza imisindo, umculo kanye nokunye, ukuzinikela ekulaleleni kubaluleke kakhulu. Okuningi okubhalwe ngezansi, okuvela ngamazinga ehlukene ngokwenqubo yokulalela ebhalwe ngenhla, kakujwayelekile kubafundi abakuleli banga, nothisha kumele basebenzise lokhu ababona ukuthi abafundi babo bakudinga kakhulu. • Ukuqubula ulwazi lwaphambilini ngaphambi kokulalela • Ukuqinisekisa inhloso yesikhulumi • Ukuzinikela ngokugcwele ekulaleleni ukhombise intshisekelo • Ukuhlwaya incazelo • Ukubheka ukuqonda kwakho umyalezo ngokuxhumanisa, ngokwenza nokugcizelela ukuqagula, ukwenza, okuqondiswayo, ngokulinganisa kanye nokujeqeza emuva • ukuphinda okushiwoyo ngamagama akho, ukuphinda uxoxe okushiwoyo, ukuchaza. • Ukuqonda umyalezo wesikhulumi • Ukuqaphela isimo somqondo kanye nencazelo yamagama • Ukubona, ukuhlaziya kanye nokuhlolisisa imiyalezo. • Ukuqonda umyalelo, inkombandlela kanye nendlela yokwenza • Ukwazi ukubona imibonongqangi kanye nemibono esekelayo. • Ukuqhuba ulwazi ngoku: qhathanisa, hlonipha imiyalelo, gcwalisa ezikhaleni, thola umehluko, beka uphawu, dlulisela ulwazi, landelanisa, qhathanisa, hlaziya incazelo • Ukulandela kokwethuliwe ngoku: phendula imibuzo, buyekeza amanothi, hlobanisa imibono, fingqa, cacisa, buyekeza, khuluma noma ngokubhala Ukulalela • Ukuphinde axoxe indaba ngokuqondisisa kanye • Ukukhumbula imininingwane embhalweni ukukhuluma • Ukuphinde ubheke okungamagugu nomyalezo embhalweni • Ukuphinde ubheke imicabango engashintshi nechemile • Ukuxoxa ngabalingiswa, uhlaka kanye nesizinda • Ukuveza imibono • Ukucacisa imibuzo Ukulalela ngenhloso Yonke le nqubo ebhalwe ngezansi ziwusizo ekufundeni umbhalo wobuciko, wezikhangiso yokuhlaziya nemiqulu yezepolitiki. Emva komsebenzi wokulalela, othisha bajwayele ukunikeza amathuba nokuhlolisisa ngokuxoxisana, kodwa-ke kuyasebenza ukuphendula lemisebenzi ibe ngeyokubhala. Nokusho kafishane ngomculo ozwakala embukisweni wesithombe, isibonelo, ingasetshenziswa endabeni exoxwayo (“Yini ngempela oyizwayo? Awakhe umqondo ngako.”). ukukhethwa kwamagama athile ‘achukuluza imizwa’enkulumweni, noma ekufunda inkondlo kungahlanganiswa kwakhe indikimba. Ukufakwa kwamagama aphikisanayo esitatimende salokho obekukhulunywa ngakho; noma ukusetshenziswa kwamagama asenkondlweni ukuzwe amagama ezwakale ngokucacile. • Ukukhomba ubuye uhlaziye ulimi oluthinta imizwa isib. olukhombisa intukuthelo, ukujabula oluchemile, olucwasayo noluveza inkolelo engaguquki. • Ukwahlukanisa phakathi kokuyiko kanye nemibono • Ukukhombisa ukuqaphela kanye nokuhumusha iphimbo, isivinini kanye nokusetshenziswa kolimi. • Ukuphendula ubhekise esitayeleni, iphimbo nerejista kanye nokuhlolisisa kahle • Ukuqonda ukuhleleka kahle kolwazi • Ukuthatha izinqumo kanye nokunikeza ubufakazi. • Ukuqagula kanye nokucabangela imiphumela. • Ukuphendula ekusetshenzisweni kolimi, ukukhethwa kwamagama, isakhiwo kanye nokuphinyiswa kwamagama. 18 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Izinhlobo ezehlukene zokulalela Ukulalela ukuze Lo msebenzi wokulalela usetshenziswa kakhulu uma kunenkulumompikiswano, kunokuxoxa uncome futhi kwamaqembu kanye nezinye izakhiwo noma izimo zokuxoxisana. Ukubukela izingxenye ezithile uxhumane nabanye zombukiso wezithombe kungasiza ukuhlaziya izimpawu ezithile ngokohlu olulandelayo: • Ukuphendula ezimweni zokukhulumisana • Ukunikezelana amathuba lapho kuxoxwa. • Ukuvikela isikhundla • Ukubuza imibuzo ukuze indaba iqhubekele phambili. • Ukuphendula uqaphela ukunyakaza komzimba, ukukhuluma ngamehlo/ngomzimba. • Ukukhombisa ukuqonda ubudlelwano phakathi kolimi kanye nesiko ngokukhombisa inhlonipho yokugcinwa kwamasiko. • Ukukwazi ukubona ubuhle kanye nekhwalithi yombhalo okhulunywayo, isib. Isigqi, isivinini, umthelela womsindo, imifanekisomqondo, ukusebenzisa izitho zomzimba ezithile kuhambisana nombhalo Ubude bombhalo ongasetshenziselwa ukulalelwa ngokuqondisisa UMSEBENZI IBANGA LESI - 7 IBANGA LESI - 8 IBANGA LESI - 9 Ukulalela isikhathi eside ngokuqondisisa imbhalo 130-180/kufinyelele 180-230/kufinyelele 230-280/kufinyelele isib. indaba, inhlolokhono, emizuzwini emi-5. emizuzwini emi-5. emizuzwini emi-5. imidlalo, imibiko yezindaba Ukulalela isikhathi esifishane ngokuqondisisa 50-60 amagama/umzuzu 60-70 amagama/umzuzu 70-90 amagama/umzuzu imibhalo isib. izimemezelo, o-1-2 o-1-2 o-1-2 imiyalelo, izinkomba Ukufunda isifundo sokuqondisisa/ukufunda 130-180 amagama 180-230 amagama 230-280 amagama ngokuqaphelisisa umbhalo Ukukhuluma Uma abafundi bengaqeda leli banga lemfundo yabo sebekwazi ukukhuluma kalula, belunge kahle, bangabe bazuze okubaluleke kakhulu ezimpilweni zabo, nasezindaweni zemisebenzi. Ukwakha ukuzethemba ekukhulumeni kungabavulela amasango amaningi ikakhulukazi uma bezokhuluma phambi kwabantu. Abafundi kumele bazi ukuthi uma sebekhuluma abazukuba inhlekisa, futhi kumele bathole ukwelekeleleka nokugqugquzeleka kuthisha obafundisayo ngaso sonke isikhathi. Abafundi sebefundisiwe amasu amaningi okwethula inkulumo enohlonze ngaphambi kokuba bafike kulelibanga. Kumele kufundiswe abafundi okumele bakufunde. Izinga loku kufanele likhonjiswe abafundi ngokubhekelela izinselelo zokuxhumana ngenkulumo. Inqubo kanye namasu okukhuluma Ukufundiswa kokukhuluma kufanele kukhombise ukuqonda inqubo yokukhuluma kanye namasu (okuphinde kukhonjiswe, ukuphinde ubeke ngamanye amagama, ukufaka okumbambela okunye, ukukhombisa, iminyakazo, ukukhuluma buthule, imisindo kanye nokucela usizo). Inqubo yokufundisa ukukhuluma inalezigaba ezilandelayo: • Ukulungiselela ukubhala - ukucwaninga nokuhlela • Ukwenza nokwethula 19
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ukulungiselela ukubhala - ukucwaninga nokuhlela Abafundi kumele bakwazi ukukhombisa ukuhlela, namakhono okucwaninga okuzothulwa okukhulunywayo ngoku: • Sebenzisa irejista nesitayela, nephimbo (imibono/imizwa) ukuze kuhambelane nenhloso, nezethameli nesimo. • Sebenzisa amagama anembayo. (ukukhetha amagama) ngoku -- Ukusebenzisa izenzo ezisho umnyakazo, nezinhlobo ezehlukene zesichasiso nezandiso ukunikeza umyalezo okhethekile, imininingwane nencazelo ecacile uma ukhuluma isib. inkulumo, ukuxoxa indaba, nenkulumompikiswano -- Ukusebenzisa ulwazi lwamagama angomqondofana nangomqondophika, omabizwafane, ophimbohluka negama elilodwa lebinzana lamagama -- Ukusebenzisa amagama athekelwe, awesigodi, namasha -- Ukusebenzisa ulimi lwesifengqo (izifengqo, izisho, izaga), iphimbo, imizwa -- Ukusebenzisa izifinyezo -- Ukusebenzisa umsuka, iziqalo nezijobelelo -- Ukusebenzisa ubulili, ubuningi nezinciphiso -- Ukusebenzisa ukuqhathanisa nezikhuliso nezichasiso kanye nezandiso • Ukukhombisa ukuqaphela ulimi oluhlaziyayo ngoku: -- Ukunikeza amaqiniso kanye nokuveza imibono -- Ukuveza okukhonjwa incazelo eqondiwe -- Ukuveza okungamagugu, indlela ababuka ngayo izinto, ukuchema, inkolelo engaguquki, okuchukuluza imizwa, ukunxenxa nolimi olukhohlisayo isib. enkulumweni enxenxayo • Ukusetshenziswa kwemithombo/izinsiza nezinto okuthathelwa kuzo njengezichazamazwi namathesauruses ukukhetha ulwazimagama olushaya emhlolweni nokwethula inkulumo kusebenzisa amanothi, okulalelwayo, nokubukwayo ukulekelela ukwethula ngokucophelela. Ukuzilolonga nokwethula inkulumo Abafundi kumele bakwazi ukukhombisa amakhono okwethula okukhulunywayo ngoku: • Khuluma bebhekise ngqo ezethamelini • Bhekisa emithonjeni ehlukene ngokubanzi efanele ithintiwe, kumbandakanya amaqiniso ehlukene nezibonelo • ngokwezidingo zomsebenzi owenziwayo. 20 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Sebenzisa isingeniso kanye nesiphetho esinembayo; (isib. ngokusebenzisa ukucaphuna okuqonde ngqo, nokusebenzisa izinsiza ezigunyaziwe ukusekela, indaba eyake yavelela umuntu oyizekayo) • Ukuthuthukisa imibono nokuphikisana – okuyikona okuqukethwe, ukusungula, ukulandelanisa, kukhonjiswa ukuqhubeka okulandelanayo nokulandelana kwamaqiniso, izibonelo kanye nemibono • Ukusebenzisa izingxenye zenkulumo (isib. ukwethula, ushintsho lokuqala nolwesibili, indikimba, nesiphetho) ukwakha impikiswano eyamukelekayo nokusebenzisa ubuciko bokunxenxa nenkulumompikiswano • Ukusebenzisa izakhiwo zokuhlela ezinjengokulandelana, okusematheni, imbangela, ukuqhathanisa okuphikisanayo, isixazululo senkinga ukwazisa nokunxenxa • Ukusebenzisa iphimbo elifanele • Ukwethula nokuqhubeka nempikiswano nokukhetha izinhlobo ezifanele zobufakazi (isib. istathistiksi, ubufakazi, izimo ezikhethekile) loku kuhlangabezana namazinga ezivivinyo ukwakha ubufakazi, okufaka ukukholeka, okuneqiniso, nokuqonde ngqo • Ukusebenzisa izindlela eziveza ukugcizelela: bafowethu nodadewethu; ngifisa ukugcizelela ukuthi … • Ukusebenzisa izakhiwo zolimi ezifanelekile kanye nezimiso ezinjenge: -- Izakhiwo zenzo kanye nezinsiza ukuveza inkathi nezindlela zesenzo ngokucophelela -- Ukusebenzisa izakhi zenkulumo ukuveza ukuxhumana ngenkulumo kwansukuzonke • Ukusebenzisa ubuciko bokubuza, ukuphumula, ukugcizelela, • Ukusebenzisa amaqhinga okukhuluma kuzwakale nokungezwakali (isib. iphimbo, ukuqondiswa kwezwi/ ukwehliswa, ukuzwakala kwezwi, isivinini/imvumelwano, indlela yokubeka inkulumo, indlela yokubuka, okutshengiswa ubuso, inkulumo ngokunyakazisa amalunga omzimba) ukwethula 21
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA Inkulumo elungiselelwe Ukwazisa/ukunxenxa/ukwabelana nokuchaza iphuzu noma umbono. • Ukukhetha isihloko socwaningo esifanele -- Olunye uhlobo locwaningo kumele lufakazise -- Isakhiwo esifanele (ukwethula, indikimba nesiphetho) -- Ukuxhumana okucacile nokulandela isihloko -- Impikiswano noma iphuzu elingachukuluza imicabango abanye -- Umqondo ophinyiswe ngokucacile ukukhombisa ukuqaphela izethameli nenhloso Inkulumo Ukwethula inkulumo ngaphandle kokulungiselela/ukuhlela ukulandelana kwemibuzo/ engalungiselelwe ukusebenzisa amaqhinga okukhuluma esikhathini esifishane sokwazi • Sebenzisa isakhiwo esifanele (ukwethula, indikimba nesiphetho) • Okuqondene nenhloso • Sebenzisa iphimbo, ukuqondiswa kwezwi, isivinini, indlela yokubuka, indlela yokuma nokuhlala nokusebenzisa ukunyakaza komzimba • Uhla kanye nephimbo elifanele izethameli • Sebenzisa ulwazimagama olufanele kanye nesakhiwo solimi esifanele • Emfishane futhi ibe nohlonze Ukufunda • Ukukhombisa ukuqonda isiqephu okulungiselelwe • Isiqephu sifundwe ngokugeleza (ukufunda kuzwakale) • Ukuphuma nokuzwakala kwephimbo • Ukuphimisa amagama ezwakale • Ukusebenza kweziphumuzi kahle • Ukugcina ubudlelwane nezithameli • Ukukhethwa kwesiqeshana esibhekelele nezithameli • Isiqeshana esinobude obufanalekile Ukufunda Ukwabelana ngombhalo obhalwe nguwe noma abanye; ukuzijabulisa okungalungiselelwe • Ukukhombisa ukuqonda isiqephu (ukufunda kuzwakale) • Isiqephu sifundwe ngokugeleza • Ukuphuma nokuzwakala kwephimbo • Ukuphimisa amagama ezwakale • Ukusebenza kweziphumuzi kahle • Ukugcina ubudlelwane nezithameli • Ukukhethwa kwesiqeshana esibhekelele nezithameli • Isiqeshana esinobude obufanalekile 22 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA Inkulumompikiswano Impikiswano ngamaphuzu esihloko esikhethiwe. Loku kungaba incwadi ehloniphekile ekhulumela okumbandakanya umphakathi Inqubo yenkulumompikiswano: • Amaqembu amabili ezikhulumi, ngokujwayelekile abantu abathathu eqenjini ngalinye, ukuphikisa nokuvumela okushiwoyo. Kwenziwa izincomo noma okwaziwayo ngokushiwoyo, isib. ‘Indebe yomhlaba yaba nobuhle emnothweni wethu’, ukunokuba ‘Indebe yomhlaba ’. • Ukuqhubeka kwenkulumompikiswano kulawulwa usihlalo osuke: -- Ethula okuzokhulunywa ngakho anikeze nesandulelo sakho -- Ethula isikhulumi ngasinye -- Agcine imigomo -- Agcine isikhathi - izikhulumi zinikezwa isikhathi esibekiwe -- Ukugada ingxoxo ngesikhathi okukhulunywa ngakho kuvulelwe abazokhuluma ngakho (bheka ngezansi) -- Ukugada amavoti (bheka ngezansi) • Usihlalo wethula okuzokhulunywa ngako abese etshela isikhulumi sokuqala ukuthi senze isethulo sokuthi (iqembu liyavumelana noma liyaphikisana nokushiwoyo) uma kukhulunywa • Isikhulumi sokuqala senza isethulo ngempikiswano evumelana nokukhulunywa ngako • Isikhulumi sokuqala esiphikisa okushiwoyo (labo abaphikisana nokukhulunywa ngako) ukwethula impikiswano ephikisa okushiwoyo aphinde enze nemizamo yokuvimbela (ngokuhlasela) impikiswano yesikhulumi sokuqala • Isikhulumi sesibili sesithulo sizokwakhela kuloko okushiwe isikhulumi sokuqala ngempikiswano eqenjini labo, sethula okuphikisayo okusha, bese sivimbela amaphuzu esikhulumi esedlule. • Isikhulumi sesibili ohlangothini oluphikisayo senza okufanayo • Okukhulunywayo kuvuleleke kuzozonke izikhulumi (izethameli) ukuze kuxoxwe ngayo kuphindwe kubuzwe nemibuzo • Ukulandela inkulumo yonke abaphikisanayo bathula inkulumo ngokufingqiwe kuqala. Isikhulumi sesithathu siphinda amaphuzu angumongo empikiswano bese sizama ukunxenxa izethameli ukuthi zingabavoteli labo abaphikisana nabo, banikeze nezizathu. Lesisikhulumi sizophinda sivimbele impikiswano uthulwe odlule. • Isikhulumi sesithathu esiza nesethulo senza okufanayo. • Inkulumo mpikiswano isingaphethwa bese kutholakala umphumela ngezindlela ezehlukene, isib. ngokuyekelela inkulumo ihlolisiswe abahluleli (inikezwa amaphuzu), noma kunikezelwe loko okushiwo ukuba kuvotelwe. Inkulumompendulwano • Ukubhekisa engxoxweni ephakathi kwabantu ababili noma ngaphezulu. • Ukuqala nokugcina zingxoxo ziqhubeka • Ukusebenzisa inkulumo okunikezelwana kuyo amathuba, ukuyigcina iqhubeka • Ukuvikela indawo omi kuyo • Ukulalelana, nokubonisana • Ukugcwalisa izikhala nokugqugquzela isikhulumi • Ukucacisa izinto • Ukwabelana ngemibono nolwazi ukukhombisa ukuqonda ulwazi 23
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA Inhlolokhono Ukutholisisa umyalelo noma umbono ovezwa omunye umuntu osesigungwini • Ukusebenzisa imibuzo, ukunxenxa, ukuthatha amanothi, ukufingqa, ukulalela amakhono ngokukhuluma noma buthule • Ukuhlela noma ukulungiselela: ukuhlonza umphumela, , isendulelo umyalelo, isendlalelo, imibuzo, isikhathi, izandiso zendawo, ukulandelanisa, indawo ekuyo (bheka izimpawu zombhalo) • Ukusebenzisa amaqhinga enhlolokhono ngokwezigaba: -- Ukwethulwa (ukuziveza ubuwena, ukuchaza isizathu) -- Ubuhlobo (ukwakha isimo sokwethembana) -- Imibuzo (buza okuvulelekile kuya kokukhethekile, imibuzo eqonde ngqo ; ukusebenzisa ubuhlakani, uzwelo, ulimi olunxenxayo nolunenhlonipho; ukulalelisisa; ukubhekisisa impendulo, ukuphendula ngokuyiko ukukhombisa ulwazi) -- Ukufingqa (ukubhala izimpendulo ngokuthatha amanothi; ukufingqa; ukulandelanisa nokuhlela izimpendulo nemininingwane ebalulekile ngokulandelana) -- Ukuvala (ukubonga umuntu obenziwa inhlolokhono, anikezwe nemininingwane yokuxhumana) Umbiko (incwadi • Nikeza umbiko oqonde ngqo ngesimo, isib. ingozi, nokunye nje okutholakele ehloniphekile nencwadi • Ukuveza isihloko, ukwethula (isendulelo, inhloso nengqikithi), indikimba (Ubani? Ngobani? yobungani) Laphi? Nini? Yini? Kanjani?), isiphetho, izincomo, amarifarensi • Ukuhlela: qoqa bese uhlela umyalelo bese unikeza amaqiniso • Sebenzisa ulimi oluhambelana nencwadi ehloniphekile nohla kanye nendlela ethile yokubhala • Sebenzisa -- Ukwethula inkathi (ngaphandle kombiko wakudala) -- Amabizo qho -- Umuntu wesithathu -- Ukuchaza okungamaqiniso -- Amagama obuchwepheshe nebinzana lamagama -- Incwadi ehloniphekile, ulimi olungaphathelene nabantu Ukunikeza izinkomba Ukuyalela umuntu ukuthi angafika kanjani endaweni ethile. • Sebenzisa izinkomba uma utshela omunye umuntu ukuthi kufinyelelwa kanjani endaweni ethile • Sebenzisa kakhulu indlela ephoqayo • Ukusebenzisa umuntu wesibili ukumela ukuxhumana phakathi kwesikhulumi nolalele. • Ukubheka loku okulandelayo uma unikeza inkomba: -- Sebenzisa imisho ecacile neshaya esikhonkosini -- Sebenzisa ukulandelanisa ngendlela -- Ukubhekisa ngqo endleleni ethile. -- Ukuveza ubude bebanga. -- Nikeza ngokuhlawumbisela ubuningi bemigwaqo ezokweqiwa ukufinyelela ohambweni -- Ukunikeza ulwazi ngezimpawu ezigqamile ezitholakala endleleni. -- Sebenzisa amagama akhombisa isizinda noma isikhundla -- Sebenzisa amagama akhombisa inkomba -- Sebenzisa amagama okubuza izinkomba 24 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA Imiyalelo Ukuchazelwa ukuthi izinto ezithile ungazisebenzisa kanjani njengamathuluzi, imishini ukulungisa ukudla, ukukhanda okufile njll. • Ukuchaza ngokusebenzisa noma ukusebenza kwanoma isiphi isiqeshana esisebenzayo; ukulungisa ukudla, ukulungisa noma imaphi amaphutha njll. • Ukuhlela noma ukulungiselela (bheka izimpawu zombhalo) -- Ukuqonda isimo nokuthi imuphi umphumela wokunikeza imiyalelo/okukhombisayo kumele kwenziwe -- Ukuchaza ngokusebenzisa noma ukusebenza kwanoma isiphi isiqeshana -- Ukuveza ngokucacile, ngendlela efanele, nangokulandelana ngendlela kwemiyalelo -- Sebenzisa okufundisayo, imiyalelo, kanye nezimpawu -- Ukusebenzisa ulwazimagama, okwethulwayo noma ulimi oludidayo olunembayo. • Ukwethula Ukunikeza isethulo • Ukwethula okukhulunywayo izinto ezenzekile isib. emsakazweni nakumabonakude noma ngokukhuluma/umbiko kokutholakale ekwenziweni kwenhlolokhono • Ukuhlela noma ukulungiselela -- Ukwethula okukhulunywayo ukuthi imuphi umphumela wencwadi ehloniphekile olindelekile -- Ukuqagela ukuthi iluphi ulwazimagama, ukusetshenziswa kolimi nezisho noma izaga ezisetshenzisiwe -- Ucwaningo lukuthola umyalelo oqondile otholakala esikhulumini nolimi oludingekayo ukuveza umyalelo • Ukwethula; bheka loku okulandelayo: -- Olunye uhlobo locwaningo kumele lufakazise • Isakhiwo (ukwethula, indikimba nesiphetho) kumele ibe khona • Ukuxhumana okucacile nokulandela isihloko nokubheka ukulandelana ngendlela kwamaqiniso • Impikiswano noma iphuzu elichukuluza ukuvezwa kwemicabango yabanye • Umqondo ophinyiswe ngokucacile ukukhombisa ukuqaphela izethameli nenhloso; • Ukwethula encwadini ehloniphekile, ukungachemi (okuyalelayo) nendlela ethile yokubhala, Ethulelwe uhlobo olufanele lwezethameli • Abafundi kumele bagqugquzelwe ukusebenzisa ngokuyiko inkulumo ngokunyakazisa amalunga omzimba kodw kumele kugwenywe ukusetshenziswa kokuchithwa kwezandla ngendlela engenanhlonipho. kusetshenziswe ulimi olunemiphumela eqondile. • Ukuhlela izethulo zomlomo zibe izigaba ezintathu: -- Isethulo: Ukuheha ukuthatheka kwezethameli; ukuphendula ukuthi Ubani? Yini? Kuphi? Nini? -- Indikimba: Hlela amaphuzu angumongo ombiko ngokulandelana. Ukusebenzisa umyalelo ngokucophelela; ukusekela iphuzu elingumongo lomyalezo otholakale ocwaningweni; sebenzisa imininingwane nemisho echazayo endabeni ukwenza umbiko uhehe -- Isiphetho: Ukufingqa nokudlula kuwowonke amaphuzu abalulekile. Ukubhala isiphetho esifishane. Ukugoqa nokugcizelela amaphuzu. Hlala kakhulu emaphuzwini angumongo ukwakha umbono okungowakho mayelana nesihloko sombiko • Sebenzisa izinsiza ezibonakalayo, ezifana namaphosta, umshini okhombisa odongeni loko okubhaliwe, nokuzilungiselela ukusebenzisa lezozinto • Sebenzisa amanothi ukwakha isendlalelo sokugcina sombiko • Sebenzisa amanothi ukwethula umbiko 25
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA Ingxoxo yesigungu/ Ukwabelana ngemibono ehlukene noma umyalelo othalakale emthonjeni eyehlukene yomkhandlu Isikhulumi kumele: • ukubheka imibono eminingi • ukulalelana • ukuvuma/ukunqaba amaphuzu uma kunesidingo • ukungaphazamisi ezinye izikhulumi • yakha ukuxhumana okulandelana kahle kwamaphuzu • namathela esihlokweni • zama ukufaka nabanye abantu engxoxweni -- ukuphazamisa ngokuzithoba -- ukuveza imibono nezizathu zokwesekela • Isikhulumi ngasinye sikhuluma ngengxenye ethile esihlokweni • Sebenzisa ibinzana lamagama esiko • Imisebenzi kasihlalo -- Ukugcina ukuhleleka kwezinto -- Ukugada isikhathi -- Ukunamathela ohlelweni -- Ukugqugquzela ukuzimbandakanya -- Ukuhlala engachemile -- Ukucela izethulo namavoti Ukulingisa Abafundi bethulelwa isimo, ikakhulukazi kuba inkinga noma isehlakalo, okufanele baphendule ngokucabangela ingxenye ethile. Okungumthetho omisiwe akulungiselelwa ngokuzijwayeza, noma umfundi kuzomele bachazelwe ngengxenye okumele bayidlale. Njengokuhlola okuvulelekile namayelana nokungabo abantu Ingxoxo engahlelekile/ Ukwabelana kwemibono, ukwabelana imibono kanye namaphuzu nabantu namaqembu inkulumo angabodwana • Ukuqala nokugcina zingxoxo ziqhubeka • Izimiso zokunikezelana amathuba • Ukuvikela indawo omi kuyo • Ukubhunga • Ukugcwalisa izikhala nokugqugquzela isikhulumi • Ukwabelana ngemibono nolwazi ukukhombisa ukuqonda ulwazi Ukwethula isikhulumi Ukunikeza izethameli umyalezo ngesikhulumi/isimenywa • Ukuthola umyalezo ovela kusikhulumi • Sebenzisa a incwadi ehloniphekile nendlela ethile yokubhala noma uhla • Ukwakha isimo esihehayo nokungalindelwa izethameli, isib. ngokuxoxela izethameli ngesandulelo esifanele semiyalelo nokungahlonyulwa • Ukwakha okulindelekile ngokusebenzisa, isib.ngokuphumula nokuguquka • Ukuqenda ngokuzethemba nangesigqi Amazwi okubonga • Ukubonga isikhulumi emva kokubeka inkulumo ezethamelini • Ukusebenzisa amagama ahloniphekile • Ukulalela ngokucophelela isikhulumi, ukuveza obekuqavile enkulumweni ethuliwe • Ukuveza amaphuzu anohlonze enkulumweni • Ukuqenda ngokuzethemba nangesigqi 26 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Isikhathi esiphakanyisiwe somkhiqizo wokuxhumana okukhulunywayo ISIKHATHI UMBHALO IBANGA LESI - 7 - 9 Ingxoxo, inkulumompikiswano, isigungu/iqembu/ingxoxo 15 – 20 wemizuzu yomkhandlu, ingxoxo yeqembu Inkulumompendulwano 4 – 6 wemizuzu Izinkomba kanye imiyalelo 2 – 4 wemizuzu Inhlolokhono 8 – 10 wemizuzu Ukufunda okulungiselelwe 2 – 3 wemizuzu Inkulumo elungiselelwe, umbiko, ukubuyekeza 2 – 3 wemizuzu Inkulumo elungiselelwe 2 – 3 wemizuzu Ukuxoxa indaba 5 – 7 wemizuzu Umhlangano nenqubo yawo 8 – 10 wemizuzu Okushiwoyo engxoxweni yolimi lwesiZulu - uhla okuthathelwe kulo UKUCELA IMVUME UKUPHAZAMISA • Nginga....? • Uxolo, nginga...? • Ngicela uku...? • Ngiyaxolisa, ucabanga ukuthi nginga...? • Ngabe kungenzeka ukuthi ngi...? • Uxolo, uyakwazi uku.../uyamazi u...? • Kungalunga uma nginga...? • Uxolo, ungangisiza? • Ungaphatheka kabi uma ngi...? • Ngicela ungivumele ngi...? • Ungavuma ukuthi ngi...? UKUNIKEZA USIZO UKUFUNA USIZO • Ngicela ukukusiza. • Ngicela usizo e...? • Ngingakusiza? • Ungangisiza uku...? • Kukhona okufunayo? • Ngicela usizo nge...? • Ungathanda ngikusize? • Ngiyakucela, ngisize nge...? • Uyaludinga usizo? • Ngicela ungisize. • Ngingakwenzelani? UKUXOLISA UKUKHONONDA • Uxolo. • Ngiyaxolisa ukuthi ngikhulume kanje, kodwa... • Ngiyaxolisa ngoku... • Ngiyaxolisa ukukuhlupha, kodwa... • Ngiyazisola ngoku... • Mhlawumbe ulibele/ukhohliwe uku... • Ungixolele ngoku... • Ungixolele uma ngiphaphalaza, kodwa... • Ngixolele. • Kungenzeka ukuthi kube nokungaboni ngaso linye nge... • Ngiyaxolisa. • Ungangizwa kabi, kodwa... 27
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 UKUNIKEZA ISELULEKO UKUSHO INTO OYINCAMELAYO • Angicabangi ukuthi kumele u... • Ungathanda uku... • Kumele u... • Ngingamane ngi... • Akumele u... • Kungani singa...? • Ukube bengiwuwe, bengi... • Ngincamela uku... Ucabangani? • Ubube bengisesi mweni sakho, bengi... • Ucabanga ukuthi kumele senzeni? • Bekumele u... • Ukube bekuya ngami bengi... • Bekungamele u... • Ngicabanga ukuthi kumele si... • Noma ngabe wenzani, ungalokothi u... UKUQAGELA/UKUCABANGELA UKUNIKEZA ULWAZI ONEQINISO LWALO • Ngingathi ukulungele uku... • Banga/bayi... • Kungadinga u... • Bacishe babe... • Kubukeka sengathi... • Kunenani elikhulu la... • Mhlawumbe udinga uku... • Uhlobo lwe... • Mhlawumbe bafuna uku... • Uhlobo olu... • Kunzima ukusho, kodwa ngicabanga ukuthi... • Anginaqiniso kahle, kodwa ngicabanga ukuthi... UKUVALELISA UKUZIHLOLA/UKUZAHLULELA Uhambo olude, amaholidi, njll. • Lokhu kusebenze kahle ngoba... • Ube/nibe nohambo oluhle. • Ngikwenze kahle lokhu ngoba... • Nilithokozele iholide. • Bekuyokuba ngcono uku... • Nibe namaholide amnandi. • Lokhu bekungathuthukiswa ngoku... • Nithokoze. • Inqubekela phambili iyacaca/ayicaci. • Nibe nesikhathi esimnandi e... • Lokhu kuphumelela ngoba... UKUBINGELELANA NGEMUVA KOHAMBO/ KWAMAHOLIDE • Abe njani amaholide...? • Usithokozele isikhathi obe naso? • Lube njani uhambo lwakho? 3.1.2 Ukufunda nokuBukela Amakhono okufunda nokubukela athuthuke ayisizinda sokufunda okuyimpumelelo kuzozonke izinhlelo zokufunda nokufundisa. Abafundi bathuthukisa ukufunda nokubukela kangcono kuzozonke izinhlobo zombhalo wobuciko nakuleyo okungeyona eyobuciko, okufaka umbhalo wokubonakalayo. Abafundi bakhumbula ukuthi uhla nohlobo luveza kanjani inhloso yombhalo, yezethameli kanye nengqikithi yombhalo. Ngokufunda ngokuzimela nokwasekilasini, abafundi bakwazi ukucubungula nokuba abantu abakwazi ukuqamba. Ukufunda nokubukela kuhlanganisa izinto ezimbili: (1). Ukufunda kanye nokusebenzisa amasu okuhumusha nokuqonda imbhalo. (2). Ukufunda kanye nokusebenzisa ulwazi lwezimpawu zimbhalo. Zombili lezi zingxenye kumele zibe khona emiyalelweni yokufunda nokubukela emibhalweni yobuciko nasemibhalweni okungeyona eyobuciko. Okuqukethwe ekufundeni nokubukela kuhlelwe kanje: (1). Ukufundela ukuqondisisa. (2). Ukufundela ukuhlaziya imibhalo yobuciko. (3). Ukuzifundela okwengeziwe. Inqubo namasu okufunda 28 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ukufundisa imiyalelo kufaka amakhono okufunda kuzombandakanya ukusetshenziswa kwenqubo yokufunda. Lona umsebenzi, onamabanga amathathu onesifanekiso samasu okufunda ngokuzimela ukuhumusha nokuqondisisa imbhalo. Akuwona wonke amabanga okufundisa angasetshenziswa njalo. Isibonelo, uma abafundi befunda uhlobo lombhalo olungejwayelekile, kuyodingeka ukuba benze umsebenzi wokulungiselela ukufunda ozobasiza ekubaqwashiseni ngezimpawu ezingavela kulolo hlobo lombhalo, bese kubasiza ekukwazini ukukweyamanisa nolwazi abaluthole empilweni yabo. Ngesikhathi sokufunda imisebenzi yokufunda izobasiza ekuhlaziyeni izakhiwo nezimpawu zolimi kabanzi. Emva kokufunda kungaba ukuthi abafundi benza imizamo yokubuye babhale lo mbhalo abebewufunda ngokwabo. • Ukulungiselela ukufunda • Ngesikhathi sokufunda • Imisebenzi yangemumva kokufunda Ukulungiselela ukufunda Abafundi bengalungiselelwa ukufunda umbhalo ngezindlela ezehlukene kuncike ezinhlotsheni zombhalo nasezingeni lomfundi akulo. Kukhuthaza ukuxhumanisa nolwazi oludala. • Abafundi bakhuthazwa ukuzakhela okulindelekile ngombhalo okususelwa ezithombeni ezihambisana nawo noma izithombe, inhlobo yombhalo, uhlaka, ikhasi lesihloko, amathebula okuqukethwe, izahluko, igilosari nokunye. • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile kanye ukufunda ngokudlulisa amehlo izimpawu zombhalo: izihloko, izihlokwana, izithombe, imidwebo, amagrafu amashadi, imidwebo, ithaliksi, izihlokwana, ukonombola, izithombe, imidwebo, amagrafu amamephu, nokunye • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile nokunikeza imibono okungeyakho ukulungiselela ingxoxo ngokufunda • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukubona imininingwane esekelayo • Ukuqagela ngokusebenzisa umyalelo onikeziwe ube ufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile Ngesikhathi sokufunda • Ukubona incazelo yamagama kanye nezithombe ezingajwayelekile ngokusebenzisa amakhono okuhlakaza amagama nolunye ulwazi olungasebenza • Ukuphinda ufunde/ukubuyekeza • Ukusebenzisa isithombe sengqondo • Ukuthola incazelo (ngokuhlaziya, ukuncika kombhalo, ukwakheka kwamagama njll) • Ukubuza • Ukwenza amanothi (umqondo obalulekile, nowesekelayo) • Ukufingqa umqondo obalulekile, nephuzu elisekelayo/isigaba esinobude obubekiwe 29
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Ukuchaza izinto • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela • Ukuchaza/Ukuhlola ukubona kombhali kanye nesiphetho Emva kokufunda • Ukuphendula imibuzo esembhalweni kusukela kosezingeni eliphansi kuya emibuzweni yezinga eliphezulu • Ukwenza isiphetho/ngombono okungowakho • Ukulhlola/ukuxoxa ngezindlela ezihlukene zokuhumusha umbhalo • Okuqhathanisekayo nokuphikisanayo • Ukuhlanganisa/ukubhala ukufingqa • Ukuphenduphendula umbhalo ukubona ukusetshenziswa kolimi nokufunda ngolwazimaga, isib. ukuphinda kubhale kusetshenziswa inkathi ehlukile • Kuphinde kukhiqizwe uhlobo lombhalo okungawabo (lapho kungenzeka khona) • Ukuqikelela ulimi olucubungulayo: -- okungamaqiniso kanye nemibono -- inkulumo eqonde ngqo neqondwe incazelo -- okushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo -- umbhalo omayelana nezokulawulwa komphakathi nesethulo sombhali -- umthelela wencazelo ekhethiwe neyeqekile -- ubudlelwano phakathi kolimi namandla -- ulimi oluchukuluza imizwa kanye nelikhohlisayo, ukuchema, ukubandlulula, ukwahlulela, ukucwasa, ukucabanga okungaguquki, izinhlobonhlobo zolimi, ukuzibonela, ukucabangela, impikiswano, inhloso yokumbandakanya nokukhetha ulwazi -- ukwakha umbhalo omusha, njengokuthi okushintsha ukulanda kube idrama, inkulumompendulwano; okushintsha umbhalo wokusetshenziswa kolimi nokufunda ulwazimagama, isib. ukuphinda kubhalwe kube senkathini ehlukile 30 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ukuhumusha umbhalo obanakalayo (imidwebo enhlobonhlobo nemibhalo ebonakalayo): Kubafundi abaningi, umbhalo obukwa odongeni ubasebenzela njengomthombo ongcono ukunalowo obhalwe ephepheni ukuba bathole umyalelo. Ukufunda nokubhala okubonakalayo nako kuyingxenye ebalulekile yokufunda, nanye namakhompiyutha angumthombo onothile wokuthola ulwazi. Ukuhlola ukuthi indlela yokwakheka kohlaka kubaluleke kangakanani kuwebusayithi ethandwa kakhulu; kutholakala kanjani ukunakwa kwabakhangisayo; iminyakazo nemibala kubamba liphi iqhaza ukunxenxa kwabayisebenzisayo ukudlulela kwenye isayithi • Amasu okunxenxa: Ulimi oluchukuluza imizwa, ukunxenxa , ukuchema, ulimi olukhohlisayo • Lusetshenziswe kanjani ulimi nezithombe kanye nesakhiwo namagugu • Umthelela wohlobo oluthile lombhalo kanye nobukhulu bawo, izihlokwana kanye izithombe • Ukuhlaziya, ukuhumusha, ukuhlola nokwenza okumayelana namakhathuni ayizinhlobo eziningi/imidweshu yekhomikhi Yokufunda imisebenzi nenhlobo yencwadi yokufunda elindelekile Ukufunda okulungiselelwe (ukufunda kuzwakale) • Ukusebenzisa iphimbo, ukuqondiswa kwezwi, isivinini, indlela yokubuka, umumo womzimba nokudlulisa inkulumo ngokunyakaza komzimba • Ukubiza amagama ngaphandle kokuphambanisa loko akuchazayo Ukufunda okungalungiselelwe (ukufunda kuzwakale) • Ukufunda ngokugeleza ukulandela inhloso • Ukubiza amagama ngaphandle kokuphambanisa loko akuchazayo • Sebenzisa iphimbo, ukuqondiswa kwezwi, isivinini, indlela yokubuka, umumo womzimba nokudlulisa inkulumo ngokunyakaza komzimba ngendlela efanele Ukufunda isifundo sokuqondisisa • Ukufundwa kombhalo ovalekile nocubungulayo (ukufunda isifundo sokuqondisisa) • Ukuqonda umbhalo kabanzi - izimpawu zombhalo – izihloko, imidwebo, amagrafu amashadi, imidwebo, izihlokwana, ukonombola, izithombe, izihloko zezindaba, isakhiwo, isib. ikholamu yephephandaba, njll. • Ukukhombisa ukufunda ngokuzimela (ukufunda ngokuvuleka nangentokozo, ulwazi nokufunda) • Ukuqikelela ulimi olucubungulayo (ukuqaphela okushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo amagama kanye aphethe izincazelo ezifihlakele nomyalezo, isib. inkolelo engaguquki, izinhloso nokwahlulela kwesikhulumi) 31
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 UKUFUNDA NGOKUQAPHELISISA a) Ukufunda ngokuqaphelisisa kwemibhalo emifishane YOKUQONDISISA okusezingeni lamagama Abafundi basebenzisa amasu anhlobonhlobo ukuhumusha amazwi ombhalo. Bakha ulwazimagama ngokusebenzisa amakhono okuhlakaza nokuveza obala amagama. • Sebenzisa izichazamazwi, izichazamazwi, nesiqoqela ndawonye amazwi neminye imithombo esebenza ukusho okuchazwayo, upelomagama, ukubizwa kwamagama nezakhi zenkulumo zamagama angajwayelekile • Ukubona okuchazwa iziqalo ezijwayelekile, (isib. Um-/umu-) nezijobelelo ezejwayelekile, (isib. – kazi, -ana). • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela kanye nokuxhumana kwamagama abela esigabeni esisodwa ngokusebenzisa umsuka nesijobelelo. • Sebenzisa indikimba yombhalo (isib. ekuchazweni komusho), igama lokugcina elishiwo umuntu elivumela omunye ukuba aqhubeke nowakhe umugqa (isib. okhefana, nabacaphuni) nokusamidwebo (isib. ubuso obusho okuthile) ukuqagula okushiwo amagama angajwayelekile • Ukubona nokusebenzisa izisho ezivamile nezaga, isib. ngibambe elentulo. • Ukwehlukanisa phakathi kokushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo • Ukubona isisusa nokusebenza kwamagama amasha, isib. inkulumo yohlobo oluthile lwabantu, isib. tsotsi taal, ulimi lwezigodi, amagama atshelekiwe, (isib. isitulo, ingilazi) • Ukwehlukanisa phakathi kwamagama adidayo: omabizwafane, ophimbohluka, omqondofana, isib. isife/isifo; inyanga/inyanga; ukuceba/ukuceba; ukubhunga/ukubonisana • Ukusebenzisa zonke izinhlobo zezifinyezo kanye nezifingqo isib. Mnumzane-Mnu. Democratic Alliance-DA • Ukusebenzisa ulwazi lokusetshenziswa kolimi ukuveza incazelo. Bheka iZakhiwo zoLimi - ohleni olungezansi. b) Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo emifishane ebhaliwe YOKUQONDISISA okusezingeni lomusho nelesigaba Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lokusetshenziswa kolimi ukuqonda ukwakheka kwemisho nokuhleleka kwemibhalo. Isifundo sombhalo kulelizinga unikeza ithuba lokufundisa ngokudidiyela izakhiwo zolimi. • Ukubona nokusebenzisa incazelo nemisebenzi yezakhiwo nezimiso zolimi embhalweni. Bheka iZakhiwo zoLimi - ohleni olungezansi. • Ukubona izakhiwo zombhalo ezesebenza ngezinhloso ezehlukene, (isib. ukuchaza, ukucacisa, imbangela nomthelela) kukho konke okufundwayo nokuhlobene nenguquko amagama/amagama akhombisayo/ izihlanganiso, (isib. okusesandleni, okokuqala, ngoba). Bheka Ukubhala/Ukwethula uhlobo lombhalo olufanele. 32 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 c) Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo emifiishane ebhaliwe UKUQONDISISA ezingeni lombhalo wonke Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo imibhalo ewuhlobo nehlelekile abayifundile ukuqonda incazelo, okuhlosiwe nomthelela wombhalo wonke • Ukuhlobanisa ulwazi abanalo nombhalo • Ukubona uhlobo lombhalo nenhloso yawo, isib. impikiswano efuna ukunxenxa • Ukubona nokuchaza izinhloso zombhali nendlela abona ngayo izinto • Hlela umqondo wezingxenye zombhalo moma umbhalo wonke ukufinyelela esiphethweni • Ukwakha isiphetho; akha wesekele umbono ongowakho d) Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo omfishane wokuFINGQA NOKUTHATHA AMANOTHI Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lokuqonda izimpawu zombhalo ukuwufingqa. Bheka amasu okufunda ngenhla • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukubheka amaphuzu angumongo wendikimba • Ukuhlukanisa umqondo ongumongo nemininingwane esekelayo • Ukubeka ngamagama ehlukile imiqondo engumongo (wabhale ngawakho amagama) • Landelanisa imisho ngokusebenzisa izihlanganiso namagama okuxhumanisa ukuwenza abe umbhalo e) Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo omfishane NGOKUQIKELELA ULIMI OLUCUBUNGULAYO. Abafundi basebenzisa ukuqonda kwabo ukuthi ulimi lingakha kanjani futhi ligcine amandla obudlelwane phakathi kokhiqize umbhalo nofundayo. Bahlaziya umbono wombhalo. • Ukubona nokuxoxa ngolimi oluchukuzayo nolukhohlisayo • Ukubona nokuxoxa ngolimi noluchemile noluthatha uhlangothi ngokwahlulela, nokucabanga okungaguquki • Ukubona nokuxoxa ngemicabango nokuchaza umthelela • Ukubona nokuxoxa ngokuqondwe incazelo nendlela okubonakala ngayo • Ukubona nokuxoxa ngokushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo • Nikeza umbono ngenhloso yokumbandakanya nokukhetha ulwazi • Ukuqaphela umbono wombhali/womkhiqizi 33
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 f) Ukufunda ngokuqaphelisisa IZINDLELA EZEHLUKENE ZEMIBHALO NEMIBHALO EBONAKALAYO (Izindlela ezehlukene zembhalo zisebenzisa izinto ezibonakalayo nezibhaliwe ezitholakala embhalweni owodwa, isib. izikhangiso, amakhathuni. Bangaphinde bahlanganise loku nolimi ulukhulunywayo noma ngokwenza.) Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lwemifanekiso nezinye izinto ezibonakalayo ukwazi ukuthi lezizinto zikusekela kanjani ukubhala ezindleleni ezehlukene zombhalo. Abafundi basebenzisa ulimi olusetshenziswa kulesosifundo njengolimi olusetshenziswa esifundweni sefilimu ukuqonda nokuncoma izinto ezisembhalweni obonakalayo nemithelela yazo • Ukubona nokuxoxa ngendlela izinto ezibonakalayo ezihlanganiswe ngayo embhalweni wezindlela ezehlukene zembhalo, isib. ukuhleleka, imidwebo, umbhalo osazithombe • Ukubona nokuxoxa ngenhloso nomyalezo embhalweni womyalelo, isib. Amagrafu, amathebula, izinhlelo zengxoxo, amashadi, amamephu • Ukubona nokuxoxa ngomyalezo nomthelela wezinto ezinokala ezikhangisweni nobudlelwano phakathi kokubhaliwe kanye nezinto ezibonakalayo • Ukubona nokuxoxa ngenhloso nomyalezo embhalweni obonakalayo okhombisa ubudlelwano, isib. Amamephu esithombe sengqondo, imidwebo, amamephu, izinhlelo • Ukubona nokuxoxa ngenhloso, yokuvuselela umoya nokudweba umbhalo obonakalayo ngenhloso yokuvuselela umoya, isib. Izithombe, ifilimu, nezinto zomdwebo • Ukubona nokuxoxa ngenhloso nomyalezo yombhalo obonakalayo owakhelwe ukuzithokozisa, isib. ifilimu, amakhathuni, amavidiyo omculo, imidweshu yekhomikhi • Ukubona nokuxoxa ngomyalezo nomthelela wombhalo wokubonakalayo osekela ukukhuluma, isib. Amaphosta, imidwebo, umshini wokukhombisa umbhalo nesithombe odongeni • (isifundo sefilimu – sokuzinothisa ngolwazi kuphela) Ukubona, ukuqonda, ukuhlaziya kanye ukuhlola ubudlelwane phakathi kwemisindo, inkulumo, umnyakazo nezinto ezibonakalayo efilimini nezinye izinhlobo zezinto ezibukwayo zilalelwe KUFUNDA OKUHLELEKILE KWEMIBHALO YOBUCIKO Abafundi bafunda, bahlole bese bephendula ukuvuseleleka komoya embhalweni wobuciko. Basebenzisa ulimi ululi olusetshenziswa olimini lwesifundo sombhalo wobuciko ukuqonda nokuncoma umbhalo wobuciko. Kukhethwe okungenani izinhlobo EZIMBILI ezizofundwa zihlolwe ngokuhlelekile ngonyaka. Eziningi zafundwa emabangeni aka-GET: izinkondlo ne/noma izindaba ezimfishane/izinganekwane ne/ noma inoveli ne/noma idrama, njll. Bheka “Imibhalo efudwa ngokuhlanganisa namakhono olimi” ekupheleni kwalengxenye QAPHELA: Okugcizelelwayo embhalweni ehlelekile uzoshintsha kuncike emsebenzini wombhalo obekiwe/ okhethiwe. • Ukuqonda isimo esingaba umehluko phakathi kwezinhlobo zemibhalo yobuciko, isib. inkondlo inezinto ezehlukile kunoveli 34 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Ukubona nokuchaza ulimi olucacile nezimpawu ezivela ezinhlobeni ezehlukene, isib. isifaniso, isingathekiso, ukwenzasamuntu, ifuzamsindo, ifanamsindo, ihaba, ukuphikisana, umbhinqo, ukubhuqa, ibohlololo, inkomba, isihlonopho, uteku, isifenyiso • Ukubona nokuchaza inhloso yomlobi • Ukuchaza nokukhethwa kwamagama nomthelela enkondlweni otholakala ngokulekelela ukuveza umyalezo/ endikimbeni. Izimo zesakhiwo zombhalo ezifaka nezifengqo, izithombemagama/imifanekiso mqondo, izakhiwo zolimi nokulandelana kwemisindo, isib.imvumelwano, impinda, isigqi, ifanamsindo • Ukuchaza nokukhethwa kwamagama nomthelela kwidrama/emdlalweni otholakala ngokulekelela ukuveza umyalezo/endikimbeni. Ngokwengeza izifengqo nezithombemagama/imifanekiso mqondo, izakhiwo zombhalo ezifaka nezifengqo, izithombemagama/imifanekiso mqondo, izimo zesakhiwo somdlalo, isib. uhlaka, uvuthondaba, izinhlobo zabalingiswa, ukulawulwa kwaseshashalazini, ulimi lombhinqo lomdlalo, isizinda • Ukuchaza nokukhethwa kwamagama nomthelela emdlalweni emifishane/emanovelini/efilimini otholakala ngokulekelela ukuveza umyalezo/endikimbeni. Izakhiwo zombhalo ezifaka nezifengqo, izithombemagama/ imifanekiso mqondo, izakhiwo eziveza idima yomxoxi, izimo zesakhiwo, isib. uhlaka, isithelo sendaba, ukukhula kwendaba udweshu, uvuthondaba, ibohlololo/ipholavuthondaba, ibohlololo/isixazululo, isizinda UKUFUNDA OKWENGEZIWE NGOKUZIMELA/UKUBUKELA Abafundi basebenzisa amasu abawafundisiwe ngesikhathi sesifundo sombhalo ofundwe ngokuhlelekile ngesikhathi sokufunda ngokungalawulwa ngokwabo bezijabulisa noma benza ucwaningo. Ukululeka okwenziwa uthisha ngokutholakala kanye nezinga elifanele kulengxenye yokufunda • Ukufinyelela emtapweni wolwazi nokwazi izimiso zokugcina incwadi • Ukunikeza ubufakazi bokufundwa okwengeziwe/ukubuka ngendlela yendlela yezinkulumo, izingxoxo nencwadi/ifilimu/ukubuyekeza izinhlelo • Ukufunda/ukubheka ngokuvulelekile umbhalo wonke, isib. izincwadi, amaphephabhuku, iphephandaba, iwebusayithi, ifilimu, izinhlelo zengxoxo, Uchungechunge lezinhlelo zikamabonakude ngesikhathi sekilasi noma sekuphunyiwe Izibonelo zezinhlobo zemibuzo Imibuzo edinga ulwazi Kwenzekani emva koku …? Ungasho igama lalo … chaza ukuthi kwenzekani … ubani owakhuluma no …? Yini incazelo yalokhu ….? Imibuzo edinga Ubani owabe engumlingiswa omkhulu …? Unganika isibonelo salokhu …?Ungachaza ukuqondisisa ngamagama akho ….? Imibuzo edinga Ungacabanga okunye...kuphi lapho ….? Uyakhumbula ukuthi sibheka isingathekiso - asebenzise ulwazi analo ungasichaza uthini isingathekiso kulo mugqa? Imibuzo edinga Lokhu kufana ngani nalokhu …? Lokhu kwehluke ngani kulokhu …? Indikimba …? Kungani ukuhlaziya ucabanga ukuthi …..? Imibuzo edinga ukuhlela Sifunde umehluko izinto ezahlukene ngoJohn - ungakubeka konke ndawonye bese uchaza imiqondo ubunjalo bakhe? Uwuhlobo olunjani lo muntu? Imibuzo edinga Kunamisebenzi mini ……? Ungacabanga indlela engcono yoku ….? Iyiphi Inkondlo oyikhethayo ukuhlolisisa phakathi kwalezi ezimbili ? kungani? 35
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ukukhetha uhlobo lombhalo Othisha kumele benze isiqineko sokuthi abafundi bafunda izinhlobo ezehlukene zombhalo ngonyaka. Kumele kube nokulingana phakathi kombhalo omfishane nomude ukufeza izinhloso ezehlukene, isib. Ngenhloso yokuvuseleleka komoya (isifundo sombhalo ohlelekile osuselwa emsebenzini omiselwe ukwenziwa) umbhalo wokuhlukanisa isisindo kokufundwayo, umbhalo obonakalayo wokuzithokozisa (bheka “Umbhalo osetshenziselwa osetshenziselwa ukufundisa ukuhlanganisa amakhono olimi”). IZINHLOBO ZOMBHALO EOKUFUNDA Ubunkondlo Kunemibuzo emibili ebalulekile okumele umfundi ayibuze ngenkondlo: Kuthiweni? Ngazi kanjani? Umbuzo wesibili wengeza ngokwenza okuthile ukuphendula owokuqala; eyokuqala inquma ukuthi umbuzo wesibili uzovezani. Bonke ababhali bombhalo wobuciko babhala ngoba kukhona okuthile abasuke befuna ukukusho— into abasuke beyibona njengehehayo, ngokujwayelekile okubalulekile osikweni labantu abasuke bebhalelwa. Kufundwa umbhalo ukusekela, ukucacisa nokuveza loko umbhali afuna ukukusho. Iphinde ifake ukubheka ukusetshenziswa kwezimo zenkulumo; imisho; imigqa yestanza nenkondo ethulwayo ngokuphelele; ukukhethwa kwemifanekisomqondo, isigqi, isivinini, nomsindo; nokuchukuluzeka kwemizwa okuvuswa umfanekisomqondo.konke loku kuyimizamo yokufinyelela esiphethweni sokuhlola ukuthi ikuphi okungcono imbongi ephokophele ukukwembula okungachaza umbhalo. Akuvamile ukuba nesiphetho esifundweni senkondlo ebhaleke kahle. Lezinto ezilandelayo zingabhekwa ukwenza ukuqonda umyalezo ohloswe ukudluliswa kubengcono • Umyalezo oqonde ngqo • incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa. • Indikimba nomyalezo • izithombemagama/imifanekiso mqondo • izifengqo/izithombemagama/imifanekiso mqondo, ukukhetha amagama, umsindo ukuzwakala, iphimbo, izindlela zokuhaya, ukuvezwa kwemizwa, imigqa, amagama, izitanza, , imvumelwano, ukuxhumana, isigqi, izimpawu zokuloba, impinda, ifanamsindo (imvumelwano ngwaqa nemvumelwano nkamisa), i-enjambamenti/ukuthelelana komqondo 36 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZOMBHALO EOKUFUNDA Idrama Idrama ayikho kuphela mayelana namagama kanye nolimi: imayelana neminyakazo, izwi, ukukhanya nokufiphala, ; ukuxhumana; ukwethulela ishashalazi. Indlela abenza ngayo iminyakazo (isivinini) kudingekile; ukuthi baxhumana kanjani abalingiswa, benzani uma bengakhulumi; ukubuso bushintsha kanjani ukuveza umyalezo womugqa —konke loku kungalahleka uma umdlalo ufundwa sengathi kufundwa inoveli. Nokho-ke, akukaze kube umqondo ophusile ukukhombisa ‘ividiyo’ yomdlalo kuze kube yisikhathi lapho umdlalo lowo usufundiwe kwaphinde kwaxoxwa ngawo ngokuphelele ‘okwethulwe eshashalazini’ kwenziwa ikilasi. Ngaphandle kwaloko, ‘ividiyo’ iphenduka ibe ubuqiniso bomdlalo, futhi kuncane okungakhipha ukuchaza okufanele kwalowo mkhiqizo. Ukusebenza ngomcabango kudlala indima enkulu ukufunda idrama. Ukucabanga ishashalazi nokuthi abalingisi babukeka kanjani, nokuthi zingaki ezinye izindlela umugqa noma inkulumo engashiwo ngazo kuyingxenye ebaluleke kakhulu ukusebenza ngedrama ekilasini. Uhlaka nezinhlaka ezincikile; indlela umdlalo oveza ngayo abalingiswa, nokuthi bakhula kanjani emdlalweni; isizinda kanye nokwendlalelayo (kuphela lapho kudingeke khona ngempela ukuqonda umdlalo); isivinini, ukusebenzisa zithombe nezimpawu; amaqhinga asetshenziswa kudrama afana nokukhuluma wedwa; ulimi lombhinqo lomdlalo, ukulawulwa kwaseshashalazini, ukwakhiwa kwengcindezi, noma isehlo esikhomba ukuthi kumele sifundwe ngesikhathi umdlalo ufundiswa. Lezinto ezilandelayo zingabhekwa ukwenza abafundi baqonde umbhalo: • uhlaka kanye nohlaka oluncikile (isethulo, ukukhula kwendaba udweshu, uvuthondaba, ibohlololo/ ipholavuthondaba, ibohlololo/isixazululo, ukubikezela nokujeqeza • ukuvezwa kwabalingiswa • iqhaza lomxoxi/umlingiswa wemicabango oxoxa indaba/ukuvela kombono • indikimba nomyalezo • isendulelo nesizinda – esihambisana nomlingiswa otholakala endikimbeni • isakhiwo somdlalo: uhlaka, uhlaka oluncikile (isethulo, novuthondaba) • umuzwa nokuzwakala • ukuphenduka kombhinqo/isiphetho • ukulawulwa kwaseshashalazini • ukuxhumana phakathi kwenkulumompendulwano/inkulumo yomuntu oyedwa/inkulumo yomuntu oyedwa eyimcabango/imidlinzo • ulimi lombhinqo lomdlalo • ukulandelana kwezehlo ngokulandela isikhathi esithile Isifundo sefilimu Isifundo sefilimu asifani nokufunda inoveli. Yize izindlela ezisetshenziswayo efilimini zingalandela (ukuzinothisa iphethini lokufundisa okuningi okufana nokwedrama nenoveli, amasu okuveza isithombe seshashalazi’ ngolwazi) engezansi idinga ukunakwa ngokwehlukile. ‘Ukufunda’ ifilimu enokubhekelela ukuzwela nokucophelela incika esilinganisweni esikhulu sokufinyelela kuloko okungatholwa umbukeli ngendlela zokululungisa amaphutha, ukusika, ukuthatha ngekhamera, ukwakhela, umculo, okugqokwayo, ukukhanyisa nomsindo. Ukukwazi ukufunda ifilimu kulelizinga akulinganiseki ukunothisa umuntu ukubuka ifilimu: izibukeli ziyakubalekela ukulandela okujwayele ukuchaza ukuthi kulandelwa indawana exoxayo; ukufinyelela ‘informed attending’’ loko kwengeza ukuqonda okujulile kobukelayo, nokuqonda kangcono ukuthi uqondisi, nomlungisi wamaphutha nabanye bawusebenze kanjani lefilimu ukuba izibukeli zizizwe futhi zizibone zihambisana ngendlela ethile nefilimu. • inkulumompendulwano kanye umnyakazo, nokuhlobana okuhambisana nomlingiswa nendikimba; • uhlaka, uhlaka oluncikile, ukuvezwa komlingiswa, udweshu, inhloso yomdlalo nomdlalo • Ukubhinqa, ukuphenduka kombhiqo nesiphetho; • isakhiwo somdlalo nokulawulwa kwaseshashalazini • umyalezo nendikimba nokuthi kuhlanganiswe kanjani nazozonke izingxenye zombhalo; • Amasu okwenza isithombe seshashalazi (okubonakalayo, kanye nokulalelwayo -nokubonakalayo) okunjengokusebenzisa umbala, ukuqamba, inkulumompendulwano, umculo, umsindo, ukukhanyisa, ukulungisa amaphutha, indlela okuthathwe ngayo isithombe, ukuveza, amasu ekhamera, ukunyakaza kwekhamera, okuzungizile nokuvele obala. 37
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZOMBHALO EOKUFUNDA Inoveli, izindaba Ezilandayo (inoveli, indaba emfishane nenganekwane) zidinga ukufundwa, kuxoxwe ngazo futhi ezimfishane, zithokozelwe. Ukufunda umbhalo kuzwakale noma udlalwe ekilasini kuyasiza kakhulu, ikakhulukazi izinganekwane kubafundi abangakukhuthalele kangako ukufunda noma abangakuthandi. Ukufunda ngokushesha, nokugcina ukulangazelela kukhona ngokufunda ngokulingisa okungase kwenzeke noma okwenzekayo: ukulinganisa, noma ukuncoma. Imisebenzana elula efana nokucabanga ngokufingqa (ukufingqa indaba kumngani wakho umxoxela ngamagama abaliwe; ngokugcina isithombe sibonakala ekilasini; opening dossiers of key characters; ukubheka nokuqaphela, ukuvela kwamagama nezithombemagama ukugcizelela ukugcizelela umqondo noma izindikimba ezikunoveli) kungasiza ukwugcina umfundi esesivininini esifanele. Emva kokufunda kokuqala, abafundi badinga ukaqephela umehluko phakathi kokulandisa (kwenzekani ngokulandelayo?) nohlaka (kwenzekelani loko?); ukuthola izincazelo ezingashaya emhloleni ezingatholakala endabeni; ukubheka ukuthi umbhali ukusebenzise kanjani ulimi ukwakha umlingiswa (ukuchaza nenkulumo ngqo); ukuthi baxhumana kanjani abalingiswa; isizinda (indaba echazayo ulimi, nokucaphuna kwezinye izindawo inoveli yonke); lapho kudingeka khona imizamo yokusumbulula imibono eyendulele, imicabango nezimfundiso ezilawula lapho kuqondwe khona kunoveli yonke. Wonke amasiko, nabantu abaningi, ukuphila izimpilo imbued ngezindaba. Noma yini uthisha ayenzayo ngenoveli nezindaba ekilasini, loko kuthokozela indaba kuhlale kuyinto enkulu kuye. Lezinto ezilandelayo zingabhekwa ukwenza abafundi baqonde umbhalo: • uhlobo • uhlaka, uhlaka oluncikile (isethulo, ukukhula kwendaba udweshu, uvuthondaba, ibohlololo/ ipholavuthondaba, ibohlololo/isixazululo, ukubikezela nokujeqeza • udweshu • abalingiswa • ukuvela kwabalingiswa • iqhaza lomxoxi • umyalezo nendikimba • isendulelo, isizinda nokuhlangana nabalingiswa nendikimba • umoya, ingwijikhwebu/isiphetho • ukuhlala ulindele okuthile nokumangazayo Eminye imibhalo Amaphosta, amashadi, amamephu, amagrafu amakhathuni, amaphephabhuku, iphephandaba, yokufundwa iwebusayithi, ifilimu, izinhlelo zengxoxo, Uchungechunge lezinhlelo zikamabonakude ngesikhathi sekilasi noma sekuphunyiwe UBUDE BOMBHALO OKUMELE OFUNDWE UMBHALO IBANGA LESI - 7 IBANGA LESI - 8 IBANGA LESI - 9 Umbhalo wokufunda kuzwakale 5 – 6 imisho 5 – 8 imisho 5 – 10 imisho isigaba esi-1 izigaba ezi-2 izigaba ezi-3 Ukufunda isifundo sokuqondisisa/ukufunda 300-350 amagama 350-400 amagama 400-450 amagama ngokuqaphelisisa umbhalo Ukufunda ngokuzimela Ubunkondlo, indaba Ubunkondlo, indaba Ubunkondlo, indaba emfishane, inganekwane, emfishane, inganekwane, emfishane, inganekwane, inoveli kanye nedrama inoveli kanye nedrama inoveli kanye nedrama njengoba kuchazwe njengoba kuchazwe njengoba kuchazwe ku CAPS nombhalo ku CAPS nombhalo ku CAPS nombhalo onobuqiniso onobuqiniso onobuqiniso Ukufingqa 60-70 amagama kusukela 60-70 amagama kusukela 60-70 amagama kusukela embhalweni onamagama embhalweni onamagama embhalweni onamagama angama- 240 angama- 250 angama- 270 38 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IMIBHALO ESETSHENZISELWA UKUFUNDISA AMAKHONO OLIMI NGOKUHLANGANISA EMABANGENI APHAKEME Ukwengeza esifundweni sombhalo wobuciko ohlelekile, imibhalo okumele yenziwe emaBangeni aPhakeme kufaka nokubhalwayo, okubonakalayo nemibhalo eyizinhlobo eziningi yezinhloso ezezehlukene. Eminye imibhalo izofundelwa ukuvuselela umoya; eminye izofundelwa ukukhombisa nokwenza izibonelo uma kubhalwa Umbhalo wobuciko wesifundo Umbhalo obhalelwa ulwazi Imibhalo eyizinhlobo eziningi/imibhalo esihlelekile. Izinhlobo ezingafundwa yolwazi ebonakalayo Izichazamazwi emaBangeni aPhakeme. Amashadi, amamephu Enisayikilophediya Izinhlobo zemibhalo (yobuciko) Amagrafu, amathebula, Amasheduli Ubunkondlo (Ibanga lesi-7 – Izinkondlo Umbhalo osabulwembu, imidwebo ezi-5-8) (Ibanga lesi-8 – Izinkondlo ezi-8- Ibhuku locingo 10) (Ibanga lesi-9 – Izinkondlo ezi-10-12) Amaphosta Izincwadi Inoveli (Ibanga lesi-7 – amakhasi Eziqeshana zokukhangisa, angama-30-40) (Ibanga lesi-8 – amakhasi Amathebula esikhati amaphamfulethi, amabhurosha angama-40-50) (Ibanga lesi-9 – amakhasi Iziqondiso ngomabonakude angama-50-60) Izimpawu Imibhalo yabe zindaba Izindaba ezimfishane izinhlelo zikamabonakude zengxoxo Isiqeshana sephephabhuku [Ibanga lesi-7 – Izindaba ezimfushane amakhasi ewebu, i-internet, amablogi ezi-4 kuya kwezi-5 (amakhasi ama-3-5 Iziqeshana zephephandaba Facebook nezinye izindlela zokuxhumana endabeni ngayinye) Izaziso Umshini wokukhombisa umbhalo [Ibanga lesi-8 – Izindaba ezimfushane Izikhangiso nesithombe odongeni ezi-5 kuya kwezi-7 (amakhasi ama-3-5 endabeni ngayinye) Izinhlobo ezibhalwayo zemibhalo Amatransparensi elalelwayo [Ibanga lesi-9 – Izindaba ezimfushane Imibhalo eyizinhlobo eziningi/ ezi-7 kuya kwezi-10 (amakhasi ama-3-5 Inkulumompendulwano umbhalo obonakalayo ngenhloso endabeni ngayinye) yokuvuseleleka umoya Izinkulumo Inganekwane Ifilimu Amaculo [Ibanga lesi-7 – Izinganekwane ezi-4 kuya Izithombe Amahlaya kwezi-5 (amakhasi ama-3-5 inganekwane Imidwebo ngayinye) ] Imibhalo yabantu nombhalo wokuxhumana Imibhalo eyizinhlobo eziningi/umbhalo [Ibanga lesi-8 – Izinganekwane ezi-5 kuya obonakalayo wokuzithokozisa kwezi-7 (amakhasi ama-3-5 inganekwane Izincwadi ngayinye) ] Ifilimu Amadayari [Ibanga lesi-9 – Izinganekwane ezi- Izinhlelo zikamabonakude Izimemo 7 kuya kwezi-10 (amakhasi ama-3-5 Amavidiyo omculo inganekwane ngayinye) ] Ama-imeyili Amakhathuni, caricatures Umdlalo sms’s, twitter Imidweshu yekhomikhi [Ibanga lesi-7 – Umdlalo onkundla-1 kuya amanothi konkundla-2 (amakhasi ayi-10-20) ] Amahlaya imibiko [Ibanga lesi-8 – Umdlalo onkundla-2 kuya iGraffiti konkundla-3 – amakhasi angama-20-30) ] Imibhalo yabantu kwezohwebo Umbhalo olalelwayo [Ibanga lesi-9 – Umdlalo onkundla-3 kuya Incwadi ehloniphekile izincwadi Izinhlelo zomsakazo konkundla-5 – amakhasi angama-30-50) ] Uhlelo namanithi omhlangano Ukunothisa ulwazi Ukufundwa kwedrama Ifilimu Ukufundwa kwenoveli noma indaba emfishane Uchungechunge lezinhlelo zikamabonakude ezikhethiwe/izinhlelo Izinkulumo eziqoshiwe zengxoxo Izikhangiso emsakazweni, Imidlalo yomsakazo kumabonakude, ephephandabeni nasemaphephabhukwini Ama-iseyi 3.1.3 Ukubhala nokwethula Ukubhala yisikhali esikhulu sokuxhumana esivumela abafundi ukuthi bahlanganise baphinde bedlulisele kwabanye imicabango kanye nemibono yabo ngendlela ehleleke kahle. Ukuhlala njalo bezilolongela ukubhala izinhlobo ezehlukene zemibhalo, amathaskhi kanye nezifundo, kwenza abafundi bakhulume ngokwenhloso kanye nokuzisungulela. Ukubhala okuhleleke kahle kusetshenziswa uhlelo, kukhiqiza ababhali abanekhono, abakwazi 39
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ukuhambisana nezimo ezehlukene, abazokwazi ukusebenzisa amakhono abo okubhala kanye nokwethula imibhalo efanelekile, imibhalo abukwayo kanye nemibhalo anhlobonhlobo asetshenziselwa izinhloso ezehlukahlukene. Ukubhala kubalulekile ngoba kwenza abafundi bacabange ngohlelo kanye nesipelingi. Lokhu kugqugquzela abafundi ukuthi bahlunge ulimi, kubenze basheshe ukufunda ulimi kuphinde kunciphise amaphutha abo. Emabangeni edlule abafundi bafunda ukubhala imibhalo yokuziqambela kanye nemibhalo engabekelwe migomo, besebenzisa izakhiwo zombhalo njengesisekelo. EsiGabeni esiPhakeme kulindeleke ukuthi abafundi bazibhalele ngokwabo imibhalo ehlukahlukene. Bayophinde basebenzise inqubo yokubhala ukukhiqiza imibhalo enohlelo lolimi oluhleleke kahle. Inqubo yokubhala kanye namasu Ukubhala umbhalo omuhle kuyikhono elifuna ukuthuthukiswa kanye nokwesekelwa. Noma ukufunda kuyisisekelo esibalulekile, amakhono okubhala athuthuka kuphela lapho kubhalwa. Imiyalelo yokubhala ivame ukumbandakanya ukusebenza ngenqubo yokubhala. Noma kunjalo, lokho akusho ukuthi amazinga enqubo yokubhala ayohlale esetshenziswa wonke njalo lapho kubhalwa imibhalo. Isibonelo, uma abafundi bebhala umbhalo owejwayelekile, akudingekile ukuthi bahlaziyisise isakhiwo sawo kanye nezakhiwo zolimi. Kungenzeka futhi kube nezimo lapho othisha kudingeka ukuthi bagxile ekwakhiweni kwemisho noma ekwakhiweni kwezigaba noma abafundi babhale imibhalo ngale kokubhala izinhlaka zemibhalo yokuqala lapho bezilungiselela ukuhlola. Inqubo yokubhala inamazinga alandelayo: • Ukuhlela/Ngaphambi kokubhala • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze ucacise • Ukulungisa amaphutha • Ukwethula Ukuhlela/Ukulungisela ukubhala • Hlaziya uhlaka, ulimi kanye nerejista yombhalo okhethiwe. • Khetha inhloso kanye nalabo umbhalo obhekiswe kubo/ohlelelwe bona. • Cabanga ngezidingo zohlobo lombhalo, isitayela kanye nombono wombhali. • Thola, uhlele, uqophe ulwazi usebenzisa umbhalo osabulembu noma uhla lozobhala ngakho • Sebenzisa imithombolwazi enhlobonhlobo uhlele ulwazi-ngqo. Ukubhala uhlaka • Sebenzisa kahle imiqondo ewumongo kanye naleyo eyesekelayo usukela ekuhleleni • Bhala umzamo wokuqala oveza inhloso, labo umbhalo obhekiswe kubo, isihloko kanye nohlobo lombhalo. • Khetha kahle amagama achazayo, amagama aveza imizwa, amabinzana kanye nezimo zokukhuluma ukwenza umbhalo ucace kahle. 40 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Veza umbono ngokuchaza izinto ezingamagugu, izinkolelo kanye nolwazi. • Khetha izwi kanye nesitayela ngokwenza ulimi kanye nephimbo kuhambisane nalabo abazofunda umbhalo kanye nehloso yombhalo. • Fundisisa umbhalo owumzamo wokuqala uphinde uthole uvo lwabanye abafundi mayelana nombhalo owubhalile. • Faka yonke imininingwane edingekayo kulolo hlobo lombhalo (usebenzisa osokucaphuna, ukuqhubezela phambili impikiswano, njll.) Ukubuyekeza, ukulungisa amaphutha, ukufunda ngenhloso yokubheka amaphutha nokwethula • Sebenzisa indlela ebekiwe yokuhlola umsebenzi wakho kanye nowabanye ngenhloso yokuwenza kangcono. • Colisisa indlela okhethe ngayo amagama, imisho, izigaba (engeza ulwazi, sebenzisa ngendlela amagama akhomba ukuguka kwezinto). • Lungisa indlela okulandelana ngayo izigaba nendlela ezixhumana ngayo. • Ukususa okuyindida, ukukhulumela futhi, ukunkanta, nolimi oluhlaselayo • Hlaziya okuqukethwe, isitayela kanye nerejista. • Sebenzisa izimpawu zokuloba, isipelingi kanye nohlelo kahle/ngendlela efanele. • Lungisa umbhalo owumkhiqizo wokugcina, kumbandakanya indlela umbhalo ohlelwe ngayo, isib. Izihlokwana kanye nefonti. • Yethula umbhalo owumkhiqizo wokugcina. Izakhiwo zolimi kanye nezimiso zokusetshenziswa kolimi ngesikhathi kubhalwa Abafundi bazokwazi ukuthi ulimi lusetshenziswa kanjani futhi bazokwazi ukusebenzisa ulimi ukuluchaza ukuze bakwazi ukuhlaziya izincazelo, ukufaneleka kanye nokunemba kwemibhalo yabo kanye neminye. Bazobuye bakwazi ukusebenzisa lolu lwazi ukwakha umqondo kusukela egameni nasezingeni lomusho kuye embhalweni ophelele kanye nokubona ukuthi umbhalo nesimo osetshenziswa kuso kuxhumana kanjani. Ngokuhlangana nemibhalo enhlobonhlobo, abafundi bakhulisa ulwazimagama lwabo babuye basebenzise ukuqonda izakhiwo nezimiso zokusetshenziswa kolimi ngendlela efanele. Ulwazi lwezakhiwo kanye nezimiso zolimi luzokwenza abafundi bakhiqize imibhalo ehlelekile nenokuxhumana okuhle. Izakhiwo zolimi kumele zifundiselwe ukwakha imibhalo ezisetshenziswe kuyo. Ukusetshenziswa kwezakhiwo zolimi akumele kufundiswe ngokuzimela. Kumele kuchaze indlela imisho ehlelwe ngayo ukwakha umbhalo ophelele ofana nezindaba, ama-eseyi, izincwadi kanye nemibiko abafundi abafunda ukuyiifunda kanye nokuyibhala esikoleni. Izimiso zokusetshenziswa kolimi (isipelingi kanye nezimpawu zokuloba) • Sebenzisa ukuqhelelana kahle, osonhlamvukazi, amakhoma, osokucaphuna, amakholoni, ukudwebela umbhalo olukeke, ukubhala ngokugqamile, amasemikholoni, abakaki, njll. • Sebenzisa ulwazi lwesipelingi kanye nemithetho yokupela kahle amagama: 41
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 -- Ulwazi lwamagama ahambisanayo. -- Ulwazi lweziqu, iziqalo kanye nezijobelelo. -- Ulwazi lokwehlukanisa kahle amagama. • Sebenzisa izichazamazwi. • Sebenzisa izifinyezo ezifanelekile nezemukelekile kwabenzindaba kanye nalabo abazofunda umbhalo. Ukukhethwa kwamagama • Sebenzisa izinhlobo zezenzo ezehlukene, izichasiso kanye nezandiso ukuveza umbono othile kanye nemininingwane kanye nencazelo ecacile lapho kubhalwa ama-eseyi afana nendaba elandisayo, echazayo, njll. • Sebenzisa amagama amqondofana, amqondophika, omabizwafane, ophimbohluka, kanye negama elilodwa elimela amaningi. • Sebenzisa ngendlela eyiyo ulimi olumiselwe imigomo kanye nolimi olukhululekile olufana nesilenge, nezinye. • Sebenzisa amagama abolekwe kwezinye izilimi kanye namagama emvelo. • Nikeza iqiniso kanye nemibono. • Sebenzisa amagama anezincazelo eziqondile, ezicashile kanye namagama anezincazelo eziqondiwe. • Bazenza ababhali ngokubhala imiyalezo ecace bha kanye nemiyalezo ecashile. • Baveza izinto ezingamagugu, izindlela ababuka ngazo izinto, ukuchema, izinkolelo ezingaguquki, ulimi oluvusa imizwa, ulimi olunxenxayo nolimi olukhohlisayo. Isibonelo, emibhalweni enxenxayo efana nezindaba ezidaza inkani kanye neziqeshana amaphephandaba. • Khombisa inhlonipho ngokusebenzisa amagama athile lapho ubhala umbhalo ofana nenkulumo- mpendulwano, i-inthavyu, njll. • Sebenzisa izinsiza kanye nezichazamazwi ukukhetha ulwazimagama olunembayo. Irejista, isitayela kanye nezwi • Sebenzisa irejista emiselwe imigomo noma engamiselwe migomo, isib. Ukusebenzisa isitayela sengxoxo engamiselwe migomo kanye nomuntu okhulumayo encwadini yobungani, ulimi olufanele/olusemthethweni lapho kubhalwa incwadi esemthethweni • Sebenzisa ulimi olunencazelo egudliselayo (izifengqo, izisho nezaga), iphimbo, umoya noma ulimi oluhlekisayo ngendlela efanele. • Khuluma ubhekise ngqo kofundayo. • Khombisa uthando lwento okhuluma ngayo (umyalezo). • Sebenzisa imibono eyehlukahlukene. 42 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ukwakhiwa kwemisho • Bhala izinhlobo ezehlukene zemisho (ngokwenhloso) kanye nemisho eyehlukahlukene ngobude. • Sebenzisa izingcezu zenkulumo ngendlela efanele. • Sebenzisa umenzi, isenzo, umenziwa, izinkathi zesenzo, izindlela zesenzo, ukuphika, izinsizasenzo, imisho lapho omenziwa beba yizinhloko zemisho kanye nemisho lapho omenziwa beba yizinhloko zemisho, inkulumo-ngqo kanye nemisho ewumbiko. • Sebenzisa amagama okubuza afana nalawa: kungani, nini, kanjani, ini, njll. • Sebenzisa izinhlobo ezehlukene zemisho: imisho eyizitatimende, imisho eyimibuzo, imisho eqondile, imisho embaxa kanye nemisho emagatshagatsha. • Sebenzisa izihlanganiso, izabizwana, izandiso kanye nezenzo ukwenza imisho ixhumane kahle. • Sebenzisa izinhlobo zesabizwana ezehlukene ukukhombisa ukugcizelela, inhloso kanye nokususa amagama angadingekile. • Sebenzisa/landelanisa kahle amagama emishweni ukukhombisa ugqozi kanye nokugcizelela. • Sebenzisa izivumelwano ngokuyikho/kahle. Ukubhala izigaba • Bhala izinhlobo zezigaba ezehlukene: umusho owumongo, imisho eyesekelayo kanye nemibono ewumongo, isingeniso esihehayo, umzimba kanye nesiphetho kanye nomusho osongayo. • Bhala izinhlobo ezehlukene zezigaba nemibhalo usebenzisa izimpawu noma amazwi kanye namabinzana afana nalawa: -- Ukulandelanisa ngezinombolo: okokuqala, okwesibili, okwesithathu, ngaphambi, ngemuva, ngenkathi, ngemuva kwesikhathi, kuze, ekugcineni, kulandele, kungekudala, ngaphambilini, ngemuva kwalokho, njll. -- Ukunikeza incazelo/isisusa nomphumela: ngakho-ke, ngenxa yalokho, ngoba, ngaleso sizathu, nakuba, kubangelwa ukuthi, ekugcineni, ngakho, kuchaza ukuthi, uma … ngakho-ke, njll. -- Inqubo: okokuqala, okwesibili, okwesithathu, njll. -- Ukuqhathanisa/ukuqophisana: fana, ncane kuna…, khulu kuna…, ngakolunye uhlangothi, kodwa, njll. -- Ukulandelana ngokubaluleka: njalo, ekugcineni, njll. -- Ukulandelanisa ngokwendawo: ngaphezulu, ngezansi, ngakwesokunxele, ngakwesokudla, njll. -- Ukubhala okuvamile: ngokwejwayelekile, ekugcineni. -- Isigaba esikhomba ukukhetha uhkangothi: ngokwami ukubona, umbono wami, ngokucabanga kwami, ngokwami ukuqonda, ngicabanga ukuthi, ngicabanga ngakho, ngikholwa ukuthi..., kubukeka sengathi, ngikhetha uku..., ngithanda uku..., angithandi uku..., ngethemba uku..., ngizwa, njll. 43
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 -- Isigaba esehlukanisayo: uhlobo olu, lungehlukaniswa ka..., kungena ngaphansi, kuyingxenye ye..., kungena nga..., kuhlanganiswe ne..., kuhlobene ne..., kusondelene ne, njll. -- Isigaba esichazayo: phezulu, ngaphansi, eceleni, eduze, enyakatho, empumalanga, eningizimu, entshonalanga, usayizi, umbala, umumo, ubude, ukuvuleka, isisindo, kufana na…, njll. Isigaba esihlaziyayo: kuhle/kubi, kulungile/akulungile, kwamukelekile/akwamukelekile, kubalulekile/ akubalulekile, kukhomba, ncoma, aluleka, phikisana, njll. -- Isigaba esinikeza incazelo: isigaba esichaza umbono ngale kokuchema. -- Isigaba esisongayo: ukuphetha, ukusonga, ngmafuphi, njengoba ubona, njll. IZINHLOBO ZAMATHEKISTHI ABHALWAYO AMA-ESEYI Indaba elandisyao Imibhalo elandisayo yethula izehlakalo/izigameko ngokulandelana kwazo. Lokhu okulandelayo kuyizimpawu zendaba elandisayo: • Ukubhala indaba/isigameko esedlule/indaba eqanjiwe • Ukulandisa indaba ekholekayo • Kujwayeleke ukuthi kusetshenziswe inkathi edlule • Kusetshenziswa isingeniso esihehayo • Ukubheka kafuphi iphuzu olethulile • Ukusebenzisa isiphetho esingajwayelekile nesimnandi • Ukusebenzisa isitayela esizogcina indaba imnandi, ubuciko kanye nesenzeko • Gqamisa imininingwane ethinta imizwa • Ukusebenzisa izinto ezichazayo Indaba echazayo Ukuchaza kusetshenziswa kakhulu ukwakha isimo; amafilimu akwenza lokhu ngokuwabuka; ababhali bakwenza ngokusebenzisa amagama, lapho ukukhethwa kwamagama kuhambisana nencazelo egudliselayo kunokusebenzisa incazelo eqondile. • Ukuchaza umuntu othile/into ethile ukwenzela umfundi ukuthi acaciseleke kahle • Ukwakha isithombe usebenzisa amagama • Ukukhetha amagama kanye nemishwana kahle ukuze kufezeke umthelela obuhlosiwe • Ukusebenzisa imifanekisomqondo obonakalayo, ozwakalayo, onambithekayo kanye nothintekayo • Ukusebenzisa izimo zokukhuluma 44 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZAMATHEKISTHI ABHALWAYO Indaba edaza inkani Indaba edaza inkani yethula uhlangothi oluphikisana noma oluhambisana nesihloko (‘kungani ngikholelwa ukuthi amadoda anamandla ukwedlula abesifazane’). • Indaba edaza inkani ihambisana nendlela obona ngayo izinto; indlela ovikela ngayo umbono wakho noma ohlaba ngakhona ongahambisani nacho kuhleleke kahle; kodwa kuba uhlangothi olulodwa, isiphethi sicacisa bha ukuthi umbhali ungakuluphi uhlangothi noma umi kuphi futhi kungani. -- Veza umbono othile bese udaza inkani uzama ukuwuvikela noma uveze ukuthi kungani uthathe lolo hlangothi -- Gcina umbono wakho ucacile kuze kube sekugcineni -- Zama ukwenza umfundi ukuthi abeke owakhe umbono ngokungachemi ebheka indlela abona ngayo -- Qalisa ngombono wombhali ngesihloko ngendlela ethatha amehlo -- Beka amaphuzu amaningi ahlukene ukusekela kanye nokugcizelela umbono wakho -- Gxila kumaphuzu ahambisana nesitatimende noma aphikisana naso -- Yethula imibono iqinile ngendlela obona ngayo -- Sebenzisa izindlela ezahlukene zobuciko kanye namasu akhomba ukukhohlisa -- Sebenzisa ulimi oluthinta amazwi -- Phetha ngesitatimende esiqinile, esicacile nesingenza babheke ngendlela obona ngayo njengombhali. Indaba eqhathanisayo Indaba eqhathanisayo ibheka izinhlangothi ezimbili ngokulingana; isakhiwo sihlelwa kahle futhi sicacile; imvamisa kusuke kungezukuveza indlela obona ngayo izinto, kepha umbhali angaveza uvo lwakhe; nakuba ulimi oluthinta imizwa lungaetshenziswa, , uhlangothi olugcina luphumelele yilolo olunamaphuzu aphusile. Isiphethi sishiya umfundi engenakho ukungabaza ukuthi umbhali ungakuliphi uhlangothi. • Inhloso kuwubeka amaphuzu ngokulingana nhlangothi zombili kungachemiwe • Ukubhekelela zonke izinto ezithinta isihloko okukhulunywa ngaso • Ukubeka amaphuzu aphikisayo ngokungakhethi • Ukubeka ngokulinganayo zombili izinhlangothi, oluphikayo kanye noluvumayo • Umbhalo kumele ucace, ulandeleke, unganciki ohlangothini oluthile • Kwakhiwe izitatimende eziphisile futhi ezisekelekayo • Usebenzisa ithoni engahambisani nemizwa kanye neyenza babuke ngendlela obona ngayo ungakhombisanga ukuzazi • Phetha ngokuveza umbono othile Indaba ejeqeza emuva/ Indaba ejeqeza emuva yethula imibono yombhali, imicabango kanye nemizwa ngesihloko eningayo esithile, kuvamise ukuba yinto esondelene kakhulu nemizwa yakhe. Kuvamise ukuba yinto emthinta ngqo kunokuba aveze indlela abona ngayo; kudingeka isakhiwo esihleleke kahle, nakuba kungeke kwaphoqeleka ukuba kube nesiphetho esicacile. Futhi akuphoqelekile ukuba kuvezwe izinhlangothi ezimbili, nakuba kungenzeka. Kungaba kuwukuhlekisa noma kuba okubalulekile impela. • Cabangisisa isu • Ukwethula okukuwe ngaphakathi kanye nemizwa yakho • Bheka ngokungachemi lapho ingaphakathi lakho kanye nemizwa kudlala indima enkulu • Yenza imizamo yokuphinda wenze umfundi abuke noma abe nemizwa efana nombhali. • Yethula imibono, imicabango noma imizwa ngokweqiniso kanye nokuzimbandakanya. Indaba eyethula amaqiso • Ukwethaula imibono noma ulwazi ngendlela elandelekayo (eyokuzinothisa ngolwazi) • Ukuchaza imibono noma ukunikeza amaqiniso ngendlela ehlelekile • Yenza ucwaningo ngombono kanye nokusekela ngamaqiniso nezibalo • Cacisa izihloko ezingajwayelekile • Hlela kahle ngokusukelwa kokwaziwa umfundi kuye kangwazi • Bhala usebenzise inkathi yamanje. 45
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZAMATHEKISTHI ABHALWAYO Amathekisthi adlulisa umyalezo Incwadi yomsebenzi/ Nakuba isikhala sokubhalwa kwencwadi yobungane/yomsebenzi sesathathwa yobungane ezokuxhumana zesimanje okubalwa ama-emeyili, izihlanzandaba kanye noma-sms, kepha abafundi kusamele bafundiswe ukubhalwa kwencwadi. Izincwadi zingehluka kusuka kwezejwayelekile, ebhalelwa isihlobo kanye nomngani kanye neziya ephephandabeni, ukubalwa ezimbalwa. Abafundi kumele babhle izincwadi zangempela bazithumele, uma kwenzeka bangalinda nezimpendulo. Izincwadi ezidinga ulwazi oluthile ngomkhiqizo, amanyuvesi, ezokuvakasha noma ngimsebenzi othile zingaba nezimpendulo ezitholakalayo. ukubaluleka kwencwadi yomsebenzi kungaba nomphumela obonakalayo. • Ukulolongwa ngokubhala izinhlobo ezahlukene zencwadi yomsebenzi, isibonelo. Incwadi yokucela umsebenzi, incwadi eya kuMhleli wephephandaba, incwadi yekukhalaza, njll. • Ukubhekelela ukuhambisana nezinhlobo ezahlukene zencwadi yomsebenzi njengokubhaka isitayela kanye nesakhiwo • Bhala ngolimi oluqondile nolusobala • Kumele ukhumbule ukuthi labo obabhalelayo kumele bezwe ukuthi ubufuna ukuthini ukuze bakwazi ukukuphendula • Umbhalo kumele uqonde ngqo futhi ube sobala ulandeleke • Kumele ube nesingeniso, umzimba kanye nesiphetho • Uba namakheli amabili, elobhalayo kanye nelalelo obhalelwayo • Kuba nesibingelelo emva kwekheli lesibili • Kuba nesihloko emva kwesibingelelo • Kusetshenziswa irejista ebekelwe imigomo • Uphetha ngozithoba kulandelwa yisibongo kanye namagama aphelele/izinhlamvu zokuqala zamagama ombhali Incwadi yobungane/ Nakuba isikhala sokubhalwa kwencwadi yobungane/yomsebenzi sesathathwa yobuhlobo ezokuxhumana zesimanje okubalwa ama-emeyili, izihlanzandaba kanye noma-sms, kepha abafundi kusamele bafundiswe ukubhalwa kwencwadi. Izincwadi zingehluka kusuka kwezejwayelekile, ebhalelwa isihlobo kanye nomngani kanye neziya ephephandabeni, ukubalwa ezimbalwa. • Ubhalela abantu osondelene nabo, isib. Abangane noma izihlobo • Ubhalela ukudlulisa imizwa yakho, isib. Ukubongela, ukuzwelana, ukuxwayisa • Usebenzisa ulimi olukhululekile kanye nerejista nesitayela • Ubhala ukhombisa impilo kanye nolimi olulula • Ubhala ngokuhleleka ulandelanisa kanye nokunamathela kokuqondiwe • Kuba nesingeniso, umzimba kanye nesiphetho • Kuba nekheli elilodwa lombhali, usuku • Kuba nesibingelelo esikhombisa ubuhlobo • Isiphetho siveza ubuhlobo bese kuba negama lobhalile. 46 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZAMATHEKISTHI ABHALWAYO i-ajenda kanye namaminithi Ukubhala indabambiko, i-ajenda kanye namaminithi kungaba into ebalulekile uma omhlangano kwenziwe ngendlela. Indlela yokukwenza kube lula ukuthi abafundi babukiswe ividiyo eqoshiwe lapho kunomhlangnano. Noma babe yingxenye yomhlangano othile bese benziwa ukuba babhale amaminithi alowo mhlangano. Bese bekhanda i-ajenda. Emva kwalokho bese beqhathanisa eyabo kanye naleyo yangempela yalowo mhlangano. Ngalwe kwalokho kumele abafundi bafundiswe into okumele bayicabange nje. Yakha i-ajenda yekomiti oziqambele lona, bese uyalela abafundi ukuba ababhale amaminithi abacanga angahambisana naleyo ajenda. Qaphela ukuthi banamathela kwi- ajenda. • Chaza kafushane ukuthi yini ezobe idingidwa kulo mhlangano • Thumela kubantu abazoba ingxenye yalo mhlangano ngaphambi kokuba beze emhlanganweni • Kujwayeleke ukuba kube uSihlalo kanye noNobhala abahlela umhlangano, okuyibona aba… -- Ukubheka amaminithi angomhlangano odlule ukuthi azikho yini ezivukayo -- Ukwakha uhlu lwezinto ezizodingeka emhlanganweni kanye nokuzoxoxwa ngakho -- Ukuhlela izinto ngokubaluleka kwazo ngaphambi komhlangano -- Ukubheka ukuthi iphuzu ngalinye lizothatha isikhathi esingakanani Amaminithi • Ukurekhoda lokho okwenzeka emhlanganweni • Ukwamukela ukuthi amaminithi alungile futhi ayiqiniso. Ngakho-ke konke okutholakala kulwao maminithi kuba isibopho kuwo wonke umuntu. • Ukubheka lokhu okulandelayo: -- Igama lenhlangano -- Usuku; indawo kanye nesikhathi okwakubanjwe ngaso umhlangano; -- Irejista yababekhona; • Ucaphuna izinqumo njengoba zinjalo • Ukufingqa iziphakamiso okugcina kuvunyelwene ngazo. • Kubhalwa ngenkathi edlule • Akubhalwa okungadingekile njengamahlaya • Kuba semthethweni uma sekusayiniwe kwabhalwa usuku okufundwe ngalo kwavunyelwana ukuthi alungile emhlanganweni olandelayo.. Inkulumo • Qala ubuye uthathe isitayela ozosisebenzisa, kuphi, nini, kungani (inhloso) kanye nokuthi kungani • Indlela yokuvula iheha abalaleli • Hlela amaphuzu kahle zama ukugwema ukuphindaphinda into eyodwa • Usebenzise iphimbo eyehlukene (kanye namaphuzu) kepha ukugcine ukuzwakala. • Sebenzisa imisho emifushane enemibono esobala, usebenzise nezibonelo ezejwayelekile • Linganisa ukugxeka ngokusebenzisa ezinye izindlela okungaxazululwa ngayo • Bheka isiphetho esihlabahlosile, shiya izethameli zicabanga • Sebenzisa izinsiza ezibonwayo noma ezithintekayo kodwa akube uqalise ngamagama • Ukusebenzisa amanothi akuphoqekile • Sebenzisa ulimi olukhombisa ukuvthwa ngomqondo kanye nokubhekelela amagugu 47
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZAMATHEKISTHI ABHALWAYO i-imeyili/ne- sms Ukwazisa kanye nokugcina ubudlelwano Ikheli lobhalelwayo – isikhathi esiningi liye lakhiwe kususela egameni lakhe, igama lewebhusayidi, kanye nokuthi ley webhusayidi itholakala kuphi nezwe. isibonelo, moloiq (igama) @ webmail. (iseva) za (izwe). Moloi.q@webmail.co.za • CC: lokhu kungaba okwalona othunyelelwa i- email. • isihloko: Lapha kufingqwa ngesihloko okuzokhunywa ngaso. • umbiko • igama lalona othumele umbiko. Qaphela: ikheli lalo othumela umbiko lizivelela lona kulona othunyelwelwa umbiko. Othumelayo angaveza eminye imininingwane uma ethanda ngasekugcineni. Lokhu kubizwa ngokuthi isignisha Inhlolokhono • Kubuzwa imibuzo kulowo ohlolwayo • Kwethula uhlangothi lalo ohlolwayo oluhle kanye nalolo olungeluhle kanye namathalente anawo, njll. • Ukunikeza igama lesikhulumi ngasohlangothini lwesinxele lwekhasi • Ukusebenzisa ikholoni emva kwegama lesikhulumi • Ukusebenzisa umugqa omusha kuleso sikhulumi esisha. Umbiko (omiselwe imigomo Umbiko ungumqulu obalulekile kanti usebenza kangcono uma abafundi bezoboniswa nongamiselwe mgomo) obekucwaningwa okuyiqinisso futhi kungokwangempela. Ayikho into embi ukwedlula ukubhala umbiko ngento engekho, noma ngesihloko esingenayo intshisekelo kumbhali. • Nikeza okuyikon ngempela ngaleso simo, isibonelo njengengozi nokutholakele • Bheka isihloko, isingeniso (ulwazi lwangaphambili, inhloso kanye nokuthi kuzokhulunywa ngani), umzimba (Ubani? Kuphi? Nini? Yini? Kanjani?), isiphetho, iziphakamiso, amareferensi nama-phendiksi • Uhlelo: qoqa kanye nokuhlela ulwazi; bhala amaqiniso • Sebenzisa ulimi olusemthethweni noluqondile, irejist kanye nesitayela • Sebenzisa -- Inkathi yamanje (ngaphandle kombiko okhuluma ngomlando) -- Amabizo ajwayelekile -- Kubhalwa kube ngumuntu wesithathu -- Ukuchaza amaqiniso -- Amagama kanye nezigejana zamagama eziqondene nalokho okhuluma ngakho Ulimi olusemthethweni nolungancengi Ikharikhulamu vithaye (CV) Njangoba abantu abaningi kulezi zinsuku basebenzisa ithempulethi ukugcwalisa, kungakuhle ukuthola ukuthi iyiphi ithempulethi engcono kunamanye, nanokuthi singayenza kanjani ihambisane nesimo sethu bese siyigcwalisa. Kubalulekile ukuthi iCV kumele ibheke isimo esithile, isibonelo iCV ebhalelwe ukucela umsebenzi othile. Kumele ibhalwe iqondane ngqo nalolo hlobo lomsebenzi. • Ukuzethula ngokusebenzisa umqulu emhlabeni • Ukuzethula ngokugcwele, kanye nokuzithengisa • Yethula ngokucacile ulwazi, kanye nokungankanti • Bhala ubhekise kuleso sikhala somsebenzi ofaka kuwo isicelo. • Nikeza: -- Imininingwane yakho -- Amazing emfundo -- Imisebenzi osuke wayenza (uma kufanelekile) -- Abantu okuqinisekiswa kubo okubhalile 48 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZAMATHEKISTHI ABHALWAYO Ukubhalwa kwedayari • Idayari iveza izehlakala zansuku zonke • Yethula ukuhlaziya okwenzekile okwenziwa umbhali usuku nosuku • Umbhali ubhala ngendlela abona ngayo. • Umbhali kuba ngumuntu wokuqala okhulumayo • Ulimi olukhethiwe kuba olusobala nolulula • Ithoni obhala ngayo ihambisana nalokho okubhalayo noma okhuluma ngakho Ukunikeza inkomba • Ukunikeza indlela ukuze usize umuntu ukuthi uyaphi Sebenzisa indlela ebalulekile kakhulu • Kuye kubhekiswe kumuntu wesibili okukhulunywa naye. Umuntu wesibili wenza kube khona ukuxoxisana phakathi kwakhe kanye nalo nesikhulumi • Ungakholwa yilokhu uma uyalela indlela: -- Ungankanti futhi beka ngokucacile -- Inkomba ayihleleke ngokulandelana -- Kanikisa ubude bebanga -- Kanekisa isibalo semigwaqo azoyedlula ngaphambi kokuba afike lapho eya khona. -- Nikeza izinto eziyizinkomba ezitholakala endleleni -- Sebenzisa amagama ukuchaza indawo akuyona -- Sebenzisa amagama ukuchaza indlela Ukunikeza umyalelo Ukuchaza ukuthi ithuluzi lisetshenziswa kanjani noma ukulungisa ukudla, ukulungisa obekulimele/kwephukile, njll. • Chaza ukusebenza kwaleyo nto okukhulunywa ngayo, ukulungisa ukudla, ukukhanda okwephukile/okonakele, njll. • Hlela bese uyalungiselela: (bheka izimpawu zokubhala) -- Yazi isimo/izimo kanye nomphumela wokunikeza umyalelo/ukukanekisa/ukulingisa kungenziwa -- Bhekisisa kahle, ukulunga kanye nokulandelana kwemiyalelo -- Sebenzisa amabhukwana achazayo, anikeza umyalelo kanye nokwenza okuthile. -- Qaphela ulwazimagama, uhlelo, izigejana zamagama kanye nolimi olungasetshenziswa oluhambisana nalokho • Kuyethulwa Isikhangisi • Ukugcina umfundi ehehekile- ukuqinisekisa ukuthi amagama okuyiwona abalulekile aba sobala • Yakha ilukuluku lokufisa ukuthenga lo mkhiqizo noma ukuwusebenzisa. • Yenza umfundi ukuthi aphume ayowuthenga lo mkhiqizo/asebenzise umkhiqizo. • Ungaqaphela lokhu uma udizayina: -- Obani okubhekiswe kubo lesi sikhangisi -- Sizokhishwa kuphi lesi sikhangisi (ephephandabeni/ephephabhukwini/ezinhlweni zomsakazo?) -- Sxhusani isikhangisi? -- Ukuhleleka kanye nobungako befonti -- Indlela izinto ezibhekwe ngayo kanye nokuthi bungaki ubuqiniso uma ubauqhathanisa nombono -- Ukubaluleka kokusebenzisa imibala -- Ukubheka indlela ulimi olusetshenziswe ngayo (olukhohlisayo, olunothile, ukuphindaphinda, imibuzo mbumbulu) 49
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZAMATHEKISTHI ABHALWAYO Amaphosta/iziqeshana • Ingathatha izimo ezingefani zokukhangisa • Isebenzisa kakhulu iziqubulo kanye namalogo • Ivamise ukuba nokusamdwebo • Isebenzisa amasu okukhangisa • Isebenzisa idizayini ukwenza isikhangisi sibukeke futhi singakhohlakali • Kusetshenziswa ukufengqa kanye nolunkondlozisayo ukuze kube nomphumela • Akha ulimi oluzokhumbuleka, isibonelo. Izingathekiso, izifaniso, imvumelwano, isigqi Ukugcwalisa ifomu • Ukugcwalisa ifomu kuba nezizathu ezahlukene, isibonelo. Ukucela isikhala somsebenzi, ukungenela umncintiswano, ukucela ukubika ukuthi uzobe ungekho emsebenzini • Ukunikeza ulwazi olungadingwa isikhungo esithile ngokugcwalisa ifomu. • Yisho okudingekayo kulandelwe ikholoni, isibonelo Isibongo: Umlando ngomufi Ukukwazisa abanye ngomufi: • Amagama akhe aphelele, indawo azalelwe kuyo, uhlala kuphi, usuku azalwe ngalo, usuku adlule ngalo emhlabeni, abashiyile kanye namagama abo, isikhathi, usuku, indawo lapho ezofihlwa khona, ukuchaza kafushane ngomufi, njll. • Nalokhu okulandelayo kungafakwa: isizathu sokushona kwakhe, ulwazi ngomlando wakhe, ulwazi ngenkonzo yesikhumbuzo Isivumelwano Isivumelwano esiba phakathi kwabantu ababili noma ngaphezulu. Inhloso yokungena sokuzibophezela kulesi sivumelwano kuwukuzibophezela. Lesi sivumelwano singenziwa okukhulunywayo (kuyanconywa ukuthi isivumelwani senziwe okukhulunywayo noma sibhalwe phansi ukuze kubonakale umonakalo kanye nokulapheka ngokufanele) Izinto ezidingeka kule sivumelwano: • Amagama (awabantu abangena kulesi sivumelwano kanye nelikafakazi) • Izivumelwano (okuqukethwe yilesi sivumelwano- ukumbandakanya okumele kwenziwe kanye nemali uma iyingxenye yalesi sivumelwano) • Ukusayina (bonke abathintekayo) • Usuku kanye nendawo (kukuphi lapho nenze khona lesi sivumelwano futhi nisenze nini) incwadi yefa/ithestamente Incwadi yokwabiwa kwefa iveza ukuthi izinto zomfufi zikwabiwa kanjani. Incwadi (ukwabiwa kwefa) yokwabiwa kwamafa yenza isiqiniseko sokuthi izifiso zomufi ziyagcinwa uma eseshonile. Incwadi yokwabiwa kwamafa kumele idazane ibuyezwa futhi igcinwe endaweni ephephile. Kumele ibe nalokhu okulandelayo: • Igama lomnikazi wencwadi yokwabiwa kwefa • Usuku okwenziwe ngalo le ncwadi • Imali, izindlu kanye nokunye obekungokwakhe • Okumele bazuze/babelwe • Ozokwaba (umngane, ilunga lomndeni, ummeli) 50 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZAMATHEKISTHI ABHALWAYO Umthethosisekelo kanye Uhlu lwemigomo ebekiwe okumele lulandelwe yinhlangano, amazwe ahlukene, nenqubo umasingcwabisane, inhlangano yentsha, isitokofela, iqembu lebhola. • Imithetho kumele kube nokuvumelana kubantu ababandakanyekayo • Imithetho iyabophezelana • ingachitshiyelwa • isakhiwo singafaka igama lenhlangano noma isikhungo, ubulungu, okumele kulandelwe, usuku okwavunyelwana ngalo, ukusayina, njll. IMIBHALO YOBUCIKO NEMIBHALO YABEZINDABA Ukubhala ngawe/ukuxoxa Ukuxoxa ngokuzuzile empilweni ngawe Ukufunda indlela mafuphi: ukuhlela inkundla noma ukwakha isimo okuzobhekwa kuso, isibonelo. Kwakuyisikhathi samahloidi okuvalwa kwezikole Ukulandelana kwezigameko njengokwenzeka kwazo, isibonelo. Ngahamba ngaya kuSIpho...kwase.... Eminye imininingwane eyengeziwe ngezezahlakalo, isibonelo wamangala uma engibona. Ukuphinda ufunde indlela ngamafuphi – isitatimende sokuphetha esingenaba, isibonelo. Ngiyathemba ukuthi ngingachitha isikhathi eside noSipho. bekumnandi... Ivamise ukubhalwa ngenkathi edlule Kuxoxwa kube sengathi umuntu wokuqala noma wethathu okhulumayo Kungasebenziswa amagama axhumanisa ingxoxo, isibonelo. Okokuqala, kwase, okulandelayo, emva kwalokho, ngaphambi kwalokho, ekugcineni, kusenjalo Kuyaye kubhekiswe kumuntu oyedwa noma eqoqweni Ingasebenzisa isitayela esingabekelwe mgomo Inkulumompendulwano • ibheka ingxoxo yabantu ababili noma ngaphezulu • Ubhala inkulumo yezikhulumi njengoba injalo. • Ubhala amagama abalingiswa ngasesandleni sobunxele • Sebenzisa ikholoni emva kokubhala igama labalingiswa • Inkulumo yomlingiswa olandelayo ayiqale emgqeni omusha • Ukuyalela ukuthi abalingiswa kumele bayethule kanjani inkulumo yabo ngokusebenzisa inkulumo ekubakaki • Yendlalela ngokubhala isimo esisendabeni Isibuyekezo Isibuyekezo sivamise ukulandela indlela ethile. Akuphoqelekile ukuthi zithinte izingxenye ezithile zencwadi, ifilimu noma i-CD. Ngokujwayelekile, ababuyekezayo bayaye babheke ukuthi yini le abayibuyekezayo, ubani othintekayo bese kuthi emva kwalokho bese beyabuyekeza. Ababuyekezi abalungile abachemi futhi baba nokwethembeka; ababuyekezi abangathembekile bayaye basebenzise imizwa yabo.ukuba namancoko akuyona into ejwayelekile uma kubuyekezwa: kwabanye ababuyekezi kuba into abaziwa ngayo. Yethula umsebenzi osuyekeziwe othinta iminxa eyehlukene yempilo ukuze abafundi babone ukuthi lo mbhalo wehlukene kanjani. • Ukbheka izimpendulo zomuntu ngayedwana ngomsebenzi wobuciko, ifilimu, incwadi, umcimbi, njll. • Ukubeka isinqumo sakhe ngomsebenzi obuwethulwa • Umfundi wesibuyekezo kungenzeka angavumelani nalo obebuyekeza • Ukubuyekeza kungahambisana nokuthi umuntu ubona kanjani. Abantu ababili ababuyekezayo bangabuyekeza umbhalo eyodwa ngendlela engafani • Ukunikeza amaqiniso, isibonelo, igama lombhali/uprojusa/ama-athisti, igama lencwadi/ umsebenzi, igama lephablisha/inkampani ekhiqizayo, kanye nentengo (lapho kudingeka khona) kubalulekile. 51
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZAMATHEKISTHI ABHALWAYO Umbhalo wobunkondlo • Bhala ngezinto ozibonile kanye nalezo ohlangabezana nazo empilweni -- Abantu -- Imvelo -- Ezokuhlalisana kwabantu -- Ezobuchwepheshe, njll. • Landela isakhiwo -- Isihloko -- Amavesi • Sebenzisa ulimi lobunkondlo • Vumela inkululeko yokunkondloza, isib. ungazinaki izimpawu zokuloba noma izakhiwo zolimi Isiqeshana sephephandaba • Yethula amaphuzu kafuphi kodwa ashaye emhlolweni. • Zama ukusho okushoyo ngale kokucashela ofundayo. • Fingqa kahle, ngaphandle kokuguqula iqiniso. • Nikeza isihloko esifushane ubuye wengeze ngesihlokwana esicashile. • Qala ngamaphuzu abaluleke kakhulu: ubani, ini, kanjani, nini, kuphi, kungani nokuthi kangakanani Isiqeshana sephephabhuku Ngokuvamile ku-athikhili yephephabhuku ukuthanda nokuzonda kanye nendlela yokuphila yombhali yikhona okugqamile. Lokhu kumele kukhuthazwe kubafundi. Abafundi kumele futhi babhale ama-athikhili amaphephabhuku angempela mayelana nanoma yini abayibona ibalulekile kanye neziqeshana ahlekisayo lapho kugconwa, kugxekwa, kuhlekiswa, noma ngasiphi isihloko. Ama-athikhili amaningi afundwa ngabafundi angawalolu hlobo. I-intanethi igcwele ama-athikhili futhi njengoba isitayela sawo kanye nokuqukethwe akwehlukile kulawo abhalwayo, kubalulekile ukuwahlaziya, ikakhulukazi njengoba evela kumabhlogi, okuyindlela yokubhala eseyemukelekile. Uma abafundi benamabhlogi abo (ephepheni, noma kungangabazisi ukuthi abafundi asebevele benamabhlogi) banikeza okuqukethwe okubhaliwe, behlanganisa ngokucophelela ugqozi lwalabo abafundayo, kuba seduze kokuqukethwe kanye nokufaneleka kwephimbo. Gcina lokhu okulandelayo emqondweni: • Isihloko kumele sihehe. • Sebenzisa isitayela lapho obhalile ekhuluma ngqo nofundayo -- Kungabhalwa ngesitayela esichazayo futhi sibe nolimi olunencazelo ecashile, oluthandwa ngabafundi. -- Amagama, izindawo, izikhathi, isimo kanye neminye imininingwane engafakwa ku- athikhili. -- I-athikhili kumele yakhe intshisekelo (njengesikhangiso) futhi ikhuthaze umfundi ukuba ayifunde. -- Izigaba kumele zingabi zinde kakhulu futhi kumele zikhuthaze ukufundwa kwe- athikhili. -- Ifonti yombhalo kumele igqame futhi ihehe. Umlando ogcinwe • Imininingwane yophenyo lwalokho okukhulunywa ngakho, isib. iqhawe (kwezemidlalo, ngezithombe ezemfundo, kwezenkolo) kanye nombiko walokho okutholakele. (zikamabonakude) • Lokhu kungambandakanya izinto eziyohlala zikhunjulwa kanye nezinselelo ezabhekana nalowo owabe enza uphenyo ngaphambi kokuthi afinyelele esiphethweni socwaningo. • Amagama, izindawo, izikhathi, isimo kanye neminye imininingwane engafakwa kulo mlando ophenywayo. • Qala ngamaphuzu abaluleke kakhulu: ubani, ini, kanjani, nini, kuphi, kungani nokuthi kangakanani. 52 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 UBUDE BEMIBHALO OLIMINI LWASEKHAYA (OKUMELE UKHIQIZWE ABAFUNDI) UMSEBENZI IBANGA LE-7 IBANGA LESI-8 IBANGA LESI-9 Amagama ayi-100 kuya Amgama ayi-110 kuya Amagama ayi-120 kuya Isigaba kwayi-110 kwayi-120 kwayi-140 • Amagama Imisho eyisi-7 kuya kweyi-9 Imisho eyisi-7 kuya kweyi-10 Imisho eyisi-8 kuya kweyi-10 • Imisho Izigaba ezi-3 kuya kweziyisi-5 Izigaba ezi-4 kuya kweziyisi-7 Izigaba ezi-4 kuya kweziyisi-8 Amagama ayi-130 kuya Amagama angama-180 kuya Amagama angama-210 kuya Izindaba/ama-eseyi kwangama-180 kwangama-210 kwangama-250 Izigaba ezi-3 kuya kweziyisi-5 Izigaba ezi-4 kuya kweziyisi-7 Izigaba ezi-4 kuya kweziyisi-8 Amavesi ama-2 kuya Amavesi ama-3 kuya Izinkondlo Amavesi ama-2 kwama-3 kwayisi-6 Izindaba ezimfushane Amakhasi amabili Amakhasi amathathu+/izigaba kanye nobuciko Ikhasi+/izigaba eziyisi-6 +/izigaba eziyi-10 ezingama-20 bomlomo Inkulumo- mpendulwano (umdlalo Ikhasi Amakhasi ama-2 Amakhasi ama-3 onkundlalnye) Imibhalo emide edlulisa Amgama ayi-110 kuya Amgama ayi-120 kuya Amgama ayi-140 kuya imiyalezo, isib, izicwadi kwayi-120 kwayi-140 kwayi-160 Imibhalo emifushane Amagama angama-70 kuya Amagama angama-80 kuya Amagama ayi-90 kuya kwangama-80 kwayi-90 kwayi-100 Ukufingqa Amagama angama-40 kuya Amagama angama-50 kuya Amagama angama-50 kwangama-50 umbhalo kwangama-60 umbhalo kuya kwanga-60 umbhalo ongamagama angama-220 ongamagama angama-240 ongamagama angama-260 UBUDE BEMIBHALO OLIMINI LWASEKHAYA (UKUZE ABAFUNDI BABUGCINE) UMSEBENZI IBANGA LESI-7 IBANGA LESI-8 IBANGALESI- 9 Isifundo sokulalelela ukuqondisisa umbhalo Amagama ayi-140 Amagama Amagama ende, isib. indaba, i-inthavyu, imidlalo kuya kwangama-180/ angama-180 kuya angama-200 kuya emifushane, imibiko yabezindaba kufika emizuzwini kwangama-200/kufika kwangama-220/kufika emihlanu emizuzini emihlanu emizuzwini emihlanu Isifundo sokulalelela ukuqondisisa umbhalo Amagama angama-50 Amagama angama-60 Amagama angama-70 esifushane, isib. izimemezelo, imibhalo kuya kwangama-60/ kuya kwangama-70/ kuya kwayi-90/ equkethe ulwazi, imiyalelo, izinkombandlela, umzuzu kuya umzuzu kuya umzuzu kuya njll. kwemibili kwemibili kwemibili Indatshana efundwayo/umbhalo wokufundela Amagama Amagama Amagama ayi-130 ukufunda ngokuqaphelisisa angama-180 kuya angama-230 kuya kuya kwangama-180 kwangama-230 kwangama-280 Ubude bombhalo wokuzifundela abunqunyiwe njengoba kuya nohlobo lombhalo, ubunzima bolimi kanye nezinga labafundi lokufunda. 3.1.4 Izimiso nezakhiwo zolimi Izakhiwo zolimi nezimiso zithathelwa emithethweni eyengamele ukusetshenziswa kwezimpawu zokuloba, osonhlamvukazi, izinhlamvu, imisindo, amagama, imisho kanye nezigaba emsebenzini okhulunywayo nobhalwayo. Lemithetho ifaka upelomagama, ukuphinyiswa kwamagama, ukusetshenziswa kolimi, ukuqikelela ulimi olucubungulayo, njll. 53
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Amakhono okulalela, ukukhuluma, ukufunda nokubhala ngeke kubesesimweni sokwenzeka ngaphandle kokukusebenzisa. Abafundi baphinde badinage ulwazimagama olubanzi, okungenye yezinto ezibaluleke kakhulu ezenza umuntu akwazi ukuxhumana nabanye kahle. Ulwazimagama olunzulu ludingekile kuwona wonke amakhono olimi, ikakhulukazi ukufunda kanye nokubhala. Indlela ebaluleke kubafundi ukuthuthukisa ukusetshenziswa kolimi nokuthuthukiswa kolwazimagama kwenzeka kokuwasebenzisa kakhulu phakathi nangaphandle kwekilasi. Abafundi bazofunda ukuthi Izimiso neZakhiwo Zolimi zisetshenziswa kanjani, futhi kuzothuthukisa/kuzokwakha ulimi lokuchaza ulimi ngolunye ulimi khuluma ukuze bakwazi ukuhlolisisa ulimi lwabo nakweminye imibhalo ngokucubungula loko ekuchazayo, ukusebenza nokucophelela. Bazophinde bakwazi ukusebanzisa ulwazi bokubona okuthile olimini nokwakha umqondo emagameni nasezingeni lemisho embhalweni yonke, nokubona ukuthi umbhalo nendikimba kuhlangana kanjani, ngokusebenza ngezinhlobo eziningi zemibhalo, abafundi babesebeqhubela ukusebenza kolwazimagama ngendlela eyiyonayona ekuqondeni kwabo Izimiso neZakhiwo Zolimi. Kulindeleke ukuthi Izimiso neZakhiwo Zolimi zifundiswe ngokwengqikithi njengoba kwenziwa kwamanye amakhono olimi uma efundiswa noma ethuthukiswa. Izinhlelo zokufundisa ziqukethe Izakhiwo nezimiso zolimi okufanele zenziwe ebangeni ngalinye. Uma kukhethwa umbhalo wokulalela nokufunda womjikelezo ngamunye wamasonto amabili, ukwenza isiqiniseko sokuthi kuqukethe izinto okumele zenziwe. Ukwenza umsebenzi oxhumana naleyombhalo ezovumela abafundi ukuba basebenzise lezozinto, ngokwengqikithi. Ngokufanayo abafundi bombhalo obhalwayo bazobhala bafake lezo zingxenye zolimi. Ukunikeza abafundi ukuqondiswa ngokusetshenziswa okuqondile nokufanele kwalezozingxenye. Ukukhetha ezinye zalezozingxenye ezinikeza abafundi ubunzima ukuba bazenze ngokuhlelekile. EmaBangeni aPhakeme, ihora elilodwa kumjikelezo ngamunye wamasonto amabili libekelwe ukwenza umsebenzi womyalelo ohlelekile ukwenza Izimiso neZakhiwo Zolimi. Ithebula elingezansi likhombisa izimimiso nezakhiwo zolimi okulindeleke ukuba abafundi bazifunde ngesikhathi sokufunda ukulalela, ukukhuluma, ukufunda noma kwenziwa inqubo yokubhala. Lezizakhiwo kumele zifundiswe engqikithini ngendlela yokuhlanganisa izinhlobo ezehlukene zomsebenzi wokukhulunywayo, imibhalo ebonakalayo nebhalwayo, kumele futhi ifundiswe kahle ngesikhathi esibekelwe kona njengoba kufuneka. 54 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZIBONELO ZEZAKHIWO NEZIMISO ZOLIMI Izimpawu zokuloba Ungqi, umbabazi, umbuzi, ukhefana, ikholoni, ukhefungqi, isibambelihlamvu, izicaphunimazwi, ikhongco, abakaki, ogaxekile Upelomagama Amaphethini esipelilingi, imithetho yesipelingi, izivumelwano, izifingqo, ukusetshenziswa kwesichazamazwi Izingxenye zegama Iziqalo, umsuka, isiqu, nezijobelelo Amabizo Iziqalo zamabizo (okufaka izingasenzo, izenzo eziphundulekile, /izigaba zamabizo Amabizo abonakalayo (isib. umuntu, isicathulo, njll) Amabizo angabonakaliyo (ukufa, umoya, inzondo, njll) Amabizo anobunye nobuningi (isib. umuntu/abantu, isihlalo/izihlalo, njll) Amabizo angehlukanisi ubunye nobuningi (isib. amanzi, ububi, ukudla, njll) Amabizomvama (isib. isihlahla, indlela, njll) Amabizoqoqa (isib. iqulo lezinyosi, umhlambi wezinkomo, njll) Amabizoqho (isib. uSipho, iTheku, uZwane, njll) Amabizombaxa (igejambazo, imbuzimawa, njll) Amabizo ajwayelekile ezwakala njengezinciphiso engezona (intombazana, imbijana) Amabizo ezwakala njengezikhuliso engezona (ufakazi, unkosikazi, iNhlangakazi) Isabizwana Isabizwana soqobo (isib. mina, wena, thina, yona, bona, yena, njll) Isabizwana sokukhomba (isib. lona, lowo, lowaya, njll) Isabizwana sokubala (isib. -nke, -dwa, -bili, thathu, njll) Izichasiso Iziphawulo zonke (isib. omuhle, okhulu, njll) Isibaluli (isib. oqatha, oqotho, njll) Ongumnini (isib. lami, kababa, wami, njll) Inani (isib. mumbe, muni, muphi, munye, njll) Izenzo Eziqala ngonkamisa (isib. elula, aba, akha, njll) Eziphundulekile (isib. azi, ithi, isho) Ezinhlamvumbili (isib. hamba, hleka, vuka, njll) Ezinhlamvuntathu (isib. khuluma, khululeka, xukuza, njll) Izindlela zesenzo • Indlela eyamile: uma ungasebenza kanzima, uzophumelela • Indlela ephoqayo: hlala phansi! • Indlela eyesimo: ingane ihamba ikhala. Izingasenzo kanye nezenzo eziphundulekile Izingasenzo, isib. –simze, -damane, -vele, -qede njll. Izenzo eziphundulekile, isib. –azi, -thi, -sho. Isenzo nenkathi Inkathi yamanje (isib. Ngifunda isiZulu) Inkathi yamanje eqhubekayo (isib. Ngisapheka ukudla) Inkathi edlule (isib. Ngafunda isiZulu) Inkathi ezayo (isib. Ngizofunda isiZulu) Izindlela zesenzo (isib. Eqondile, eyamandla, eyamile/encikile, esabizo, eyenhloso, ephoqayo) Izindlela zesenzo (isib. Eqondile, eyamandla, eyamile/encikile/ekhonzile, esabizo, eyenhloso, ephoqayo) 55
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZIBONELO ZEZAKHIWO NEZIMISO ZOLIMI Izandiso Isandiso sendawo (isib. phandle, kuye, kude, njll) Isandiso sesimo (kahle, kabi, kanje, njll) Isandiso senkathi (isib. izolo, emini, ekuseni, njll) Izimpambosi Eyokwenzana ibonakala ngesakhi –ana. Eyokwenzeka ibonakala ngesakhi –eka. Eyokwenzela ibonakala ngesakhi –ela. Eyokwenzisa ibonakala ngesakhi –isa. Eyokwenzisisa ibonakala ngesakhi –isisa. Eyokwenzayenza ibonakala ngokuphindwa kwesiqu sesenzo. Eyokwenziwa ibonakala ngesakhi u-wa. Isikhanyiso Isenzukuthi: isib. muhlu, phihli, saka, njll. Isandiso: isib. esenkathi, esesimo, esendawo, njll. Ukuthuthuka Omqondofana, omqondophika, ophimbohluka, omabizwafane, ifanamsindo (imvumelwano kolwazimagama nolimi ngwaqa nemvumelwano nkamisa), negama elilodwa elimele ibinzana lamagama lokufengqa Izifengqo (isifaniso, isingathekiso, ukwenzasamuntu, okzimoroni, isimeleli, ifuzamsindo, ihaba, okuphikisana, umbhinqo, ukubhuqa, ipholavuthondaba, uphawu, isihlonipho, ukuvuma ngokuphika, indida, uteku, isifenyiso, isihlanekezelo Izisho/izaga/isiphicaphicwano Atshelekiwe, amagama athathwe enjengoba enjalo kolunye ulimi, amagama amasha, nomsuka wamagama. Okuyindida, amaklishe (amagama asetshenziswe ngokweqili), ukuzungeza ngamagama (ukungayihlabi esikhonkosini) ukuphinda into eyodwa ngamagama ahlukene, inkulumo yohlobo oluthile lwabantu, isib. tsotsi taal, ulimi olusebenza ohlotsheni oluthile lomsebenzi, indlela ethile yokuphuma kwephimbo nokuphimisa, inkolelo engaguqukiyo, ukuthatha uhlangothi ngokwahlulela, ukuchema, ulimi olunodweshu, okuchukuluza imizwa, ulimi lobulili njll Ukusebenzisa ulimi lusetshenziselwa inhloso ekhethekile, njengokuthi ulimi lwasebukhosini isib. Ndabezitha, olwabasesikhundleni esiphezulu emphakathini isib. Mhlonishwa, olokuhlonipha imantshi noma ijaji, isib. Nkosi yenkantolo Ukushinntsha kwencazelo, isib. i-coke (isiphuzo, isidakamizwa), inja (isilwane, umuntu owaziwa ngokwazi konke – inkulumo yokuzijabulisa), njll. Imishwana Umshwana ozimele: Isib. Sizovakashela eThekwini kusasa. Umusho okhonzile: Isib. Savakashela ePitoli ngonyaka odlule sasesidlulela eMpumalanga ukuyobona isiqiwi. Umshwana okhomba isandiso: Savakashela eThekwini ngoJune ngoba ngoba kufudumele ebusika. Umshwana okhomba isichasiso: Yilo leli dolobha esalivakashela ngonyaka odlule. Umshwana okhomba ibizo: Lokhu esakubona entabeni yetafula kwasijabulisa. Umshwana okhomba umbandela: Uma ngikubona namuhla kusihlwa, ngizokunikeza imali yakho. Umshwana wokuqala okhomba umbandela wento engenzeka: Uma lina, sizoluhlehlisa uhambo lwethu. Umshwana wesibili okhomba umbandela wento engahle ingenzeki: Uma ngiwina ilotho, ngizothengela umama nobaba indlu enamakamelo alishumi. Umshwana wesithathu okhomba umbandela womcabango ovezwa ukubonakala kwezinto ezikhona: Ukube ngangisebenze ngokuzikhandla esikoleni, ngabe ngaphumelela ngamalengiso. Amabinazana Umshwana ozimele: UShaka wazalwa esizweni sakwaZulu. Ibinzana elimele ibizo: IYunivesithi yaseKapa ingenye yalawo amakhulukazi e-Afrika. Ibinzana lezenzo: Ukhetho lokuqala lwentando yeningi lwaba ngonyaka we-1994. 56 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZIBONELO ZEZAKHIWO NEZIMISO ZOLIMI Imisho Oqondile, ombaxa kanye nomagatshagatsha Imisho lapho omenziwa Inkathi yamanje: Amasi adliwa ngumntwanai. beba izinhloko zemisho Inkathi yamanje eqhubekayo: Amasi asadliwa ngumntwana. Inkathi yamanje obekwenzeka: Amasi adliwe ngumntwana.. Inkathi edlule: Amasi adliwa ngumntwana. Inkathi edlule eqhubekayo: Amasi abe edliwa ngumntwana.. Inkathi edlule okwabe kwenzekile: Amasi abe edliwe ngumntwana. Inkathi ezayo: Amasi azodliwa/ayodliwa ngumntwana. Inkulumo-mbiko Inkulumo-mbiko (eqondile): USenzo wathi uzongibona ngeSonto ekuseni. Inkulumo-mbiko ewumbuzo: Umama wabuza ukuthi ngiyawuthanda yini umculo wokholo 57
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 3.2 Ithebula lokundlaleka kombhalo AMASONTO IBANGA LESI - 7 IBANGA LESI - 8 IBANGA LESI - 9 ITHEMU YOKU-1 Indaba Indaba Umbhalo oqukethe ulwazi – 1&2 isikhangiso, iphosta Inkondlo Umbhalo oqukethe ulwazi Inoveli, idrama, indaba 3&4 nenkulumo emfishane, ubunkondlo Inkondlo, idrama Inoveli, idrama, indaba emfishane Umbhalo oqukethe ulwazi - 5&6 umbhalo wenkontileka Indaba emfishane, inganekwane Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Inoveli, idrama, indaba 7&8 iphephandaba - noma esiqeshini emfishane, ubunkondlo esicashunwe ephephabhukwini Indaba emfishane, inkondlo Umbiko wocwaningo umbhalo Umbhalo oqukethe ulwazi isib. 9 & 10 iphephandaba - noma umbiko wephephabhuku ITHEMU YESI-2 Inoveli encane, idrama, Umbhalo oqukethe ulwazi Inoveli, idrama, indaba ubunkondlo onokubonakalayo, isib. emfishane, ubunkondlo 1&2 Amamephu/izimpawu ezikhombisa indawo/izikali/ amashadi/izithombe Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo oqukethe ulwazi, Ukubuyekeza umbhalo - inoveli, onokubonakalayo, isib. isib. Okulalelwayo/imibhalo idrama, indaba emfishane, Isikhangiso imidwebo/izithombe/ ebonakalayo – ukulingisa/ ubunkondlo 3&4 amagrafu; iphosta; ukuchaza isigungu/ingxoxo yomkhandlu into, imibhalo ebonakalayo/ Inkondlo esazithombe / inoveli Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo oqukethe ulwazi, isib. Inoveli, idrama, indaba isib. Inqubo, imiyalelo, Inhlolokhono emfishane, ubunkondlo - izaziso, umbhalo oqukethe ulwazi uhlelo namaminithi omhlangano 5&6 Inkondlo onokubonakalayo, isib. Amashadi/amathebula/imidwebo/ izithombe/amagrafu/ inkondlo Inoveli/idrama Ukubuyekeza indaba Umbhalo oqukethe ulwazi 7&8 onokubonakalayo, isib. Isikhangiso - ukubuyekeza 9 & 10 UKUHLOLA OKUQOQAYO 58 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ITHEMU YESI-3 Umbhalo oqukethe ulwazi, isib. Idrama Umbhalo oqukethe ulwazi – 1&2 iphepha lemibuzo noma ifomu onesitatimende Inkondlo Inkondlo Idrama, inkondlo Umbhalo oqukethe ulwazi - Inoveli, idrama, indaba iphephandaba -/isiqeshana emfishane, ubunkondlo– 3&4 sephephabhuku ukubhala umbhalowokuxhumana – incwadi ehambisana neCV ne CV Umbhalo wokwazisa, uhlelo Inoveli, idrama, indaba Inoveli, idrama, indaba 5&6 namaminithi omhlangano emfishane; inkondlo – incwadi emfishane, ubunkondlo– ehloniphekile/incwadi yobungani ukubhalwa kwe-eseyi Iphephandaba -/esiqeshini Inoveli, idrama, indaba Inoveli, idrama, indaba esicashunwe ephephabhukwini emfishane; inkondlo – ukubhala emfishane, ubunkondlo– 7&8 sezindaba ezisematheni indaba ukubhala umbhalo wokuxhumana – ikhadi lesimemo nelokwamukela Umbhalo oqukethe ulwazi – Umbhalo olandisayo – inoveli, Idrama – ukubhala 9 & 10 izinkomba indaba emfishane; ubunkondlo inkulumompendulwano Ithemu yesi-4 Idrama/inoveli/indaba emfishane Umbhalo oqukethe ulwazi: Inoveli, indaba emfishane – 1&2 iphephabhuku/iphephandaba ukubhala incwadi yesicelo -isiqeshana esicashuniwe Umbhalo oqukethe ulwazi Inoveli, idrama, indaba Inoveli, indaba emfishane, nedayari, i-imeyili, isms, emfishane, inkondlo ubunkondlo– ukubhala kwe ama- 3&4 iziqeshana zamaphepha imeyili akhangisayo Inoveli, idrama, indaba Idrama/umdlalo, inkondlo – Inoveli, indaba emfishane, emfishane, inganekwane umbiko ngokwezehlakalo ubunkondlo– ukubhala uhlelo 5&6 lomngcwabo, ukubhala idayari, ikhadi lesimemo Ukubukeza imibhalo – Ukubukeza imibhalo – Ukubukeza imibhalo – 7&8 ukulungiselela isivivinyo ukulungiselela isivivinyo ukulungiselela isivivinyo 9 & 10 UKUHLOLA OKUQOQAYO 3.3 Izinhlelo zokufundisa AmaBanga aPhakeme ayisiphetho semfundo ephoqayo kubafundi abangenanhlanhla. Emva kweBanga lesi-9 , kuke kube sekyfanele babheke imisebenzi noma bayokwenza izifundo zamakhono. Kunngaleso sizathu ukuthi izinga lemfundo lifinyelele ezingeni eliphezulu amaBangeni aPhezulu. Abafundi kufanele bethulwe olwazini oluvulelekile, izimpawu ezizobashiya belungele ukubhekana nekusasa labo. Ukukhuphuka koLimi Lokwengeza Lokuqala, ezilimini kucishe kufane nokoLimi Lwasekhaya. Ukuhlukana kuba sekujuleni kwemibhalo/ ukufunda nokukhiqiza umbhalo. Abafundi emaBangeni kufanele bethulwe ezinhlotsheni zemibhalo yobuciko eziningi nezehlukene, kanye nezinhlobo okumele bazikhiqize. Ukuthulwa kuzokwenza abafundi bakwazi ukubhekana namathuba angabavulekela, nokulekelela ukubamba ulwazi lokuqukethwe. Uhlelo lokufundisa luveza ubuncane bokuqukethwe okungenziwa njalo esikhathini esingamasonto amabili ngethemu. Othisha abaphoqekile ukuqeda konke okunikeziwe esikhathini somjikelezo esingamasonto amabili. Ukulandelana kohla lokuqukethwe okunikeziwe kulinganiselwe ukuveza ukuthi kungathatha isikhathi esingakanani ukuqeda okuqukethwe. Akufanele ilandelwe injengoba injalo. Othisha kufanele benze futhi babhale amalungiselelo esifundo besusela ezincwadini zabo zokufundisa bafundise okuqukethwe ngethemu ngayinye kusetshenziswa ukulandelana 59
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 nesivinini esifanele. Othisha bayakhuthazwa ukuthi baphinde basebenzise okuqukethwe nokufundiswayo ukuba bakuxhumanise nendawo abaphila kuyo. 3.3.1 Ihlanganiswa kanjani imibhalo ndawonye emjikelezweni wamasonto amabili Imibhalo eyehlukene esetshenziswa ekwakhiweni nasekuhlelweni komsebenzi womjikelezo wamasonto amabili. Ikhethwe isuselwa ekutheni ixhumana kanjani yonke ukuze yakhe into eyodwa ehlangene, isiboneleo abafundi bangalalela indaba bese beyifunda. Bayalelwe ukuba babhale ukuchaza okufishane okungashiwo uma kuchazwa indawo nomuntu (okungancika endabeni) noma bengayalelwa ukuba babhale incwadi babhalele umlingiswa osendabeni. Khetha indikimba yomjikelezo wamasonto amabili ngamunye ukuze ukwazi ukuxhumanisa imisebenzi ngempumelelo. Isizathu sokusebenzisa lezizindikimba ukwenza kubelula ukusebenzisa ulwazimagama ngokulishintshashintsha nezakhiwo zolimi ngendlela eyakha umqondo. Izakhiwo zolimi eziphakanyisiwe emjikelezweni ngamunye zenzelwe ukwakha uhlonze embhalweni ozokwakhiwa emjikelezweni. Uthisha angengeza ezinye izakhiwo zolimi ezingaba usizo kulesifundo. 3.3.2 Ilandelaniswe kanjani imibhalo/imisebenzi esikhathini somjikelezo wamasonto amababili Imibhalo akufanele ifundiswe ngendlela elandela uhlelo oluthile. Ezimweni eziningi, kufanele kube nemisebenzi/ imibhalo yokulungiselela ukfunda noma umsebenzi obhalwayo. Ngezinye izikhathi, umsebenzi wokulalela nokukhuluma kufanele ususelwe embhalweni ofundiwe. Abafundi kufanele bazimbandakanye ngokuxoxa izinhlobo ezehlukene zemibhalo ngaphambi kokuba bayalelwe ukuba babhale leyombhalo. Ngokuvamile, umbhalo okufanele ulalelwe, isib. Indaba noma umbiko wabezindaba kuzohluka futhi ube sezingeni eliphezulu ukunalowo abafundi abazowufunda. Loku kubangelwa ukuthi amakhono abo okulalela athuthuke kakhulu ukunamakhono okufunda. 3.3.3 Izinhlobo zemibhalo ezinconyiwe nezinikeziwe Kunezinhlobo zemibhalo ezinikeziwe ukuba zifundiswe kuyoyonke imijikelezo yamasonto amabili. Lezi izinhlelo ezibaluliwe ohlelweni lokufundisa okufanele zibekhona encwadini efundwayo. Ngokuvamile, alukho uhlobo oluthile lwendaba enikeziwe. Ukukhetha kungenziwa ezinhlotsheni zezindaba ezenzeka ngesikhathi esifanayo okuyisikhathi sasendulo noma esamanje, izindaba ezisuselwa emcabangweni (isib. ezingejwayelekile ezijabulisayo noma ezethusayo, eziphathelene nesayensi) izindaba zomlando (isib. Ezimayelana nezimpilo zabantu) neziphathelene namasiko (isib. izinsumo, izinganekwane, izinkolelo) ezitholakalayo. Okufanayo nobuqiniso bezinkondlo nemidlalo. Kukhona nesinye isigaba esibizwa ngokuthi ‘imibhalo yokubuyisa imicabango efundwe ngesikhathi sokufunda ngokuzimela noma ngababili’. Lena imibhalo ekhethwe encwadini yokufunda/ezincwadini zokufunda/ezinye izincwadi zizosekela imibhalo efundwe esigabeni esinikeziwe. Kungaba yinhlobo yombhalo ofanayo (ukugcizelela ukuqonda isakhiwo sombhalo) noma inhlobo yombhalo ehlukile (ukuqhubeka nokugqugquzela uthando nokwandisa amakhono okufunda). Kuzozonke izimo, lokufunda okungeziwe kufanele kuxhumane nezihloko nengqikithi ekhethiwe ezincwadini ezinikeziwe kulowo mjikelezo wamasonto amabili 3.3.4 Ukuhlanganiswa kwawowonke amakhono olimi emjikelezweni wamasonto amabili Yize amakhono ezinhlelweni zokufundisa zethulwe ngokuhlukana, zingafundiswa ngendlela yokuhlanganisa lapho kungalunga khoba. Isibonelo, ekufundiseni ngenhlolokhono eyenziwa okukhulunywayo, abafundi bangafunda umbhalo emva kwaloko kudingeke ukuba bakhiqize umbhalo wenhlolokhono. Ukukhethwa kwezakhiwo zolimi ezingafundiswa emjikelezweni othile ukuqinisekisa ukukhiqiza nokuqonda umbhalo obhalwayo ngalowo mjikelezo. Isib, izichasiso, omqondofana, omqondohluka, izingasenzo kanye nezenzo eziphundulekile, nenkathi edlule, kulungiselela abafundi ukuba babhale i-eseyi elandayo noma echazayo. Indlela yesenzo isebenza kangcono uma abafundi bebhala i-eseyi ejeqezayo. 60 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Umasu okufundisa okukhulunywayo nokubhalwayo ngomjikelezo wamasonto amabili ulawulwa uhlobo lombhalo okumele ukhiqizwe. Isib. Uma kufundiswa i-eseyi elandayo abafundi kumele bafundiswe ukuthi kubhalwa kanjani ngokulandelanisa amphuzu ngendlela ezwakalayo. Kodwa uma bebhala i-eseyi eveza imininingwane ethile kumele bafundiswe ukuthi sibhalwa kanjani isigaba esilandela inqubo ethile. 3.3.5 Zibhekelelwe kanjani izakhiwo nezimiso zolimi Okuqukethwe esigabeni ‘ezakhiweni nezimiso zolimi’ ngokuvamile ziyaxhumana nezinhlobo zemibhalo enikeziwe ngaphansi kwezihloko ukuLalela nokuKhuluma, ukuFunda nokuBukela, nokuBhala kanye nokweThula, nesizonikwa ngokwemvelo ukuqashelwa ngokuqhubeka kokumbandakanya umbhalo nangesikhathi esabelwe ukuLalela nokuKhuluma, ukuFunda nokuBukela, ukuBhala nokweThula. isibonelo, uma indaba isiyenziwe, abafundi ngokwemvelo bazovele basebenzise inkathi edlule baphinde bafunde imibhalo besebenzisa lenkathi. Noma kunjalo, kuphinde kubaluleke ukuthi umsebenzi wakhiwe ugxile izakhiweni ezithile zolimi, engqikithini. Khetha izinto engxenyenyeni ezezakhiwo nezimiso zolimi’ ukufundisa abafundi izinto ezivela ngokwemvelo zigxile enhlotsheni yombhalo ukuze kusekelwe indlela elandelelanayo yemvelo ekuthuthukeni nasekwazini ulimi. Akuzona zonke izinto okufanele zifundiswe ngesikhathi esinikeziwe kodwa kuqinisekiswe ukuthi zonke izinto ezisohlwini kulosomqulu zenziwe zonke ngokuphela konyaka. Eminye imijikelezo izoba nenani elikhudlwana elenziwa ngeZakhiwo neZimiso zoLImi. Loku akusho ukuthi zonke lezozingxenye kumele zibe zenziwe kulowomjikelezo. Kulindeleke ukuthi eziningi zalezo zingxenye kumele ukube zenziwe ngemijikelezo edlule noma emaBangeni aPhakathi ngakhoke ukufundiswa kwalezi zingxenye kuwukubuyekeza. Yenza imisebenzi enikeza enikeza umqondo kubafundi futhi exhumana nemisebenzi abayifundayo emjikelezweni wamasonto amabili. Imisebenzi eminingi yaloluhlobo kumele yenziwe njengoba abafundi beqhubeka namaBanga kusukela eBangeni 7 kuya kwele-9. Khetha ngokukhulu ukucophelela ukuthi imiphi imigomo oyichazela abafundi uzame ukuyigcina imibalwa ngokungenzeka. Ukusebenzisa iZakhiwo neZimiso zoLimi kuzololonga lamakhono. Ukufundisa kufanele kuhlanganiswe nawowonke amakhono oLimi kanye nezakhiwo zolimi njengoba zinokuhlobana. Konke lokhu kufanele kufundiswe engqikithini. Qaphela ukuthi kukhona isikhathi esabelwe imiyalelo ehlelekile ezakhiweni nezimiso zolimi. 61
3.4 Ithebula Yohlelo Lokufundisa 62 IBANGA LESI- 7 ITHEMU YOKU- 1 OKUQUKETHWE IZAKHIWO NEZIMISO AMASONTO UKULALELA NOKUKHULUMA UKUFUNDA NOKUBUKELA UKUBHALA NOKWETHULA ZOKUSETSHENZISWA KOLIMI 1&2 Izethulo: sakho noma sabanye Imibhalo yobuciko: Izindaba Ukubhala isigaba asilandisayo ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso ezimfishane zolimi zenziwe emazingeni edlule • Ukufundisa izimpawu nezimiso Isigaba sezimiso zolimi: sokwethula • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: Umsebenzi ezingeni lamagama: • Umongo womusho wesigaba yobuciko njengomlingiswa, izinhlobo amabizo ajwayelekile, amabizoqho, • Ukusetshenziswa kolimi zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • umqondo osemqoka nosekelayo amabizo ezinto ezibalekayo nezinto Ukulalela indaba emfishane indaba ngamafuphi, isizinda, ezingabaleki amabizo ezinto • ukusebenzisa izihlanganiso umlandi, indikimba ezingabonakali • Ukubona umqondo osemqoka ukuxhumanisa nosekelayo endabeni emfishane. Inqubo yokufunda Ezingeni lemisho: imisho elula, • Ukuchaza izidingo zombhalo njengo- izitatimende, • Ukuthatha amanothi • Ukulungiselela ukufunda (yethula ukuxoxa indaba umbhalo) inkathi yamanje elula, inkathi edlule • Ukwabelana ngemibono ngezinto • Ukusebenzisa amagama nesitayela elula ezakwehlela uveze ukuzwisisa • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu okufanele umqondo zombhalo) Isipelingi nezimpawu zokuloba: • Ukubhala ngenkathi edlule ungqi, ukhefane, ikholoni, isemi Ukuphinda uxoxe indaba • Emumva kokufunda (phendula Ukubheka inqubo yokubhala kholoni, osonhlamvukazi imibuzo, qhathanisa, hlukanisa, hlola • Phinda uxoxe ngezigameko • ukuhlela Ulwazimagama olusetshenziswa ngokulandelana kwazo. Amasu okulungiselela ukufunda engqikithini • ukubhala kokuqala • Ukubalula abalingiswa ngendlela • Ukubona izimpawu zombhalo Umsebenzi wokwengeza othathelwe eyiyo. njenge-izihloko nemidwebo • ukubuyekeza emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ukusho umudwa wesikhathi • Ukubona izingxenye zencwadi • ukulungisa amaphutha njenge-ikhava, isihloko, uhla, ukuxoxa indaba Story Telling • ukufunda ngokuqaphelisisa izifundo, okuchaza amagama nokwethula • Ukufundisa izimiso zokuxoxa Ukufunda isifundo sokuqondisisa indaba: amakhono okukhuluma, Ubhala izindaba ngezehlakalo namasu okufunda ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 iphimbo, ukuphimisa amagama, zempilo yakhe. umgqumo, ukushintshashintsha • Ukufunda ngokushesha iphimbo, ekuhlangana kwamehlo, nangokuhambisa amehlo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA ukuma komzimba, nokuxoxa indaba • Ukufunda ngokujulile ngezitho zomzimba • Umfanekisomqondo • Ukuxoxa indaba emayelana nokwaziyo • Ukucabangela incazelo nesiphetho • Iqiniso nombono • Ukuchaza amagama
IZAKHIWO NEZIMISO AMASONTO UKULALELA NOKUKHULUMA UKUFUNDA NOKUBUKELA UKUBHALA NOKWETHULA ZOKUSETSHENZISWA KOLIMI 3&4 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko: izinkondlo Umbhalo wokuziqambela: Inkondlo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso yakhe zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela uphinde uxoxe Inqubo yokufunda ngenkondlo. Isitanza sezimiso zolimi: Ezingeni lamagama: amabizongxube, • ukufunda ngokuzimela isenzo, izabizwana soqobo, isabizwana • Ukwabelana ngemibono ngezinto • Ukwakheka kwesitanza Amasu okulungiselela ukufunda sobumnini ezakwehlela uveze ukuzwisisa • ukusebenzisa izihlanganiso umqondo • Ukubona izimpawu zombhalo Incazelo magama: uvumelwano, ukuxhumanisa njenge-izihloko nemidwebo imifakela, izisho, izaga, ifanamsindo, • Ukuphendula imibuzo • ukusebenzisa izinhlobonhlobo isifaniso, izingathekiso, izibabazo, • Ukubona izingxenye zencwadi • Ukuchazela umngane ukuthi zemisho, ubude, nokwakheka omqondofana, omqondophika, njenge-ikhava, isihloko, uhla, uyithandelani inkondlo. izifundo, okuchaza amagama • ukukhethwa kwamagama Izimpawu zokuloba: ukuhlukanisa Ukufunda kuzwakale okuhleliwe amagama, ungqi, ukhefane Ubunkondlo • izifenqo • Isimo sephimbo, ukukhipha izwi, Ulwazimagama olusetshenziswa • Izimpawu eziqavile zenkondlo Ukubheka inqubo yokubhala ukuphimisa, ukubheka ngqo engqikithini izethameli • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu • ukuhlela Umsebenzi wokwengeza othathelwe zenkulumo, imvumelwano nesigqi • Ukunaka izimpawu zokukhanyisa. • ukubhala kokuqala emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ingaphandle lenkondlo, olayini, • Usebenzisa ingxoxo ngomzimba • ukubuyekeza izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • ukulungisa amaphutha • ulimi lokufengqa • ukufunda ngokuqaphelisisa nokwethula • umuzwa Ukubhala inkondlo • Indikimba nomyalezo. 63 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
IZAKHIWO NEZIMISO AMASONTO UKULALELA NOKUKHULUMA UKUFUNDA NOKUBUKELA UKUBHALA NOKWETHULA ZOKUSETSHENZISWA KOLIMI 64 5&6 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko umdlalo (umdlalo Ukubhala ingxoxo ephakathi Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso onkundlanye) kwababili, ukulingisa umdlalo zolimi zenziwe emasontweni edlule Ingxoxo ngomdlalo wokulingisa: • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • izidingo zesakhiwo, isitayela, iphuzu Ezingeni lamagama: amabizo • Ukuba ingxenye yengxoxo njengomlingiswa, izinhlobo ajwayelekile, izabizwana, izenzo, engahlelekile ngezihloko ezilula. zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • Izithameli ezihlosiwe, inhloso ongumnini indaba ngamafuphi, isizinda, nengqikithi • Ukusebenzisa iregista efanele umlandi, indikimba Ezingeni lemisho: imisho elula, • Ukukhetha amazwi • Ukugcina ingxoxo izitatimende, inkathi yamanje Inqubo yokufunda • Ukufaneleka kokuthize okushiwoyo elula, inkathi edlule elula inhloko, • Ukubona umqondo osemqoka nosekelayo endabeni emfishane. • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukuveza okushoyo ngokukhululeka isivumelwano senhloko umbhalo) • Ukuthatha amanothi Ukubheka inqubo yokubhala Incazelo yamagama: omqondofana, • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu omqondophika, izisho, izaga • Ukuphendula imibuzo zombhalo) • ukuhlela Izimpawu zokuloba: ikholoni, Sebenzisa inkulumompendulwano • Emumva kokufunda (phendula • ukubhala kokuqala osokucaphuna, umbabazi, umbuzi ingaphelele kubafundi imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukubuyekeza Ulwazimagama olusetshenziswa hlola) inkulumompendulwano engqikithini • ukulungisa amaphutha Ubunkondlo • Ubamba iqhaza engxoxweni Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Izimpawu eziqavile zenkondlo • ukufunda ngokuqaphelisisa inkulumompendulwano emsebenzini wabafundi obhalwayo nokwethula • Usebenzisa ulimi olufanele • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu zenkulumo, uvumelwano nesigqi • Uphendula ngokufanele • Ingaphandle lenkondlo, olayini, • Qaphela izimiso zolimi engxoxweni izitanza, isitayela/indlela okubhalwe yababili, isib. ukushintshana ngayo • Ukusebenzisa ngendlela izitho • ulimi lokufengqa zomzimba • umuzwa • Indikimba nomyalezo. Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde ngokuqondisisa (amasu) ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Ukufunda ngokushesha nangokuhambisa amehlo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Ukufunda ngokujulile • ukuqagela • Ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile ngokusebenzisa indlela yokuhlasela amagama • Ukuqwashisa ngobumqoka bolimi
IZAKHIWO NEZIMISO AMASONTO UKULALELA NOKUKHULUMA UKUFUNDA NOKUBUKELA UKUBHALA NOKWETHULA ZOKUSETSHENZISWA KOLIMI 7&8 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko: izinganekwane Ukubhala incwadi Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela indaba emfushane/ • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • Izidingo zesakhiwo, isitayela inganekwane njengomlingiswa, izinhlobo Ezingeni lamagama: ubunye • Izithameli ezihlosiwe, inhloso zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, nobuningi, izichasiso, izikhuliso Ukulalela ngokuqondisisa nengqikithi indaba ngamafuphi, isizinda, Ezingeni lemisho: inkathi yamanje • Ukubona umqondo osemqoka umlandi, indikimba • Ukuxhumana kwezigaba elula, inkathi edlule elula nosekelayo endabeni emfishane. Inqubo yokufunda • Ukukhetha amagama Incazelo magama: omabizwafane, • Ukuthatha amanothi • Ukulungiselela ukufunda (yethula Ukubheka inqubo yokubhala omphimbohluka, iziphicaphicwano, • Ukwabelana ngemibono ngezinto umbhalo) izisho, izaga • ukuhlela ezakwehlela uveze ukuzwisisa • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Ulwazimagama olusetshenziswa umqondo • ukubhala kokuqala zombhalo) engqikithini • Ukukhomba amaqhinga okunxenxa • ukubuyekeza • Emumva kokufunda (phendula Umsebenzi wokwengeza othathelwe nokukhohlisa lapho kufanele imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukulungisa amaphutha emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ukuphendula imibuzo hlola • ukufunda ngokuqaphelisisa Ingxoxo yamaqembu ukulalela Ubunkondlo nokwethula inkondlo bese usho ekuchazayo • Izimpawu eziqavile zenkondlo Ukubhala incwadi/ukubukeza Baxoxa ngendatshana/inganekwane ulandela inqubo yokubhala • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu abayithole ezifundweni ezidlule. zenkulumo, imilolozelo nesigqi • Ukubona abalingiswa • Ingaphandle lenkondlo, olayini, • Ukuxoxa ngengqikithi izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • Ukuxoxa ngemibono • ulimi lokufengqa • Ukuveza ukuhlobana phakathi kwendaba nezehlakalo zempilo • umuzwa yakho. • Indikimba nomyalezo. Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde ngokuqondisisa (amasu) • Ukufunda ngokushesha nangokuhambisa amehlo • Ukufunda ngokujulile • Ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile ngokusebenzisa indlela yokuhlasela amagama 65 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
IZAKHIWO NEZIMISO AMASONTO UKULALELA NOKUKHULUMA UKUFUNDA NOKUBUKELA UKUBHALA NOKWETHULA ZOKUSETSHENZISWA KOLIMI 66 9 & 10 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko: Izindaba Bhala i-eseyi echazayo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso Ukulalela isifundo sokuqondisisa ezimfishane Isigaba sezimiso zolimi: zolimi zenziwe emasontweni edlule • Chaza inqubo yokulalela • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • Umongo womusho wesigaba Ezingeni lamagama: isiqalo, njengomlingiswa, izinhlobo isijobelelo, isiqu, izenzo • Ukuthatha amanothi • Umqondo osemqoka nosekelayo zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, Ezingeni lemisho: umshwana • Ukuphendula imibuzo indaba ngamafuphi, isizinda, umlandi, • Ukuhleleka ngendlela kwezigaba oyinhloko, umshwana oncikile Ingxoxo yamaqembu indikimba • Isihlanganiso ukuxhumanisa Incazelo magama: omqondofana • Baxoxa ngomqondo osendabeni Inqubo yokufunda • Ukusebenzisa izinhlobonhlobo Izimpawu zokuloba nesipelingi: emfishane • Ukulungiselela ukufunda (yethula zemisho, ubude, nokwakheka Ukusebenzisa isichazamazwi, • Ukuthatha isinqumo ngemibono umbhalo) Ukubheka inqubo yokubhala amaphethini esipelingi, imithetho babhekise embhalweni ukweseka • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • ukuhlela yesipelingi, ukulungisa amaphutha leso sinqumo zombhalo) • ukubhala kokuqala Ulwazimagama olusetshenziswa Xhumanisa indikimba nezinto • Emumva kokufunda (phendula • ukubuyekeza engqikithini ezakwehlela imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukulungisa amaphutha Umsebenzi wokwengeza othathelwe hlola • ukufunda ngokuqaphelisisa emsebenzini wabafundi obhalwayo Ubunkondlo nokwethula • Izimpawu eziqavile zenkondlo Yethula i-eseyi ezohlolwa • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu zenkulumo, imilolozelo nesigqi • Ingaphandle lenkondlo, olayini, izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • ulimi lokufengqa • umuzwa • Indikimba nomyalezo. Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde ngokuqondisisa (amasu) • ukufunda ngokushesha ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • ukuhambisa amehlo • ukufunda ngokuqaphilisisa ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Iqiniso nombono • Ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile ngokusebenzisa indlela yokuhlasela amagama UKUHLOLA ITHEMU YOKU-1 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA UMSEBENZI WESI-3: UKUHLOLA KOKU- 1 NOKULALELWAYO Ukuphinda axoxe indaba/uxoxa ngenkondlo/ I-eseyi echazayo/elandayo Isifundo sokuqondisisa nokusetshenziswa kolimi inkulumompendulwano/ingxoxo yomkhandlu. Incwadi yobungani/ukubukeza/inkulumompendulwano
IBANGA LESI- 7 ITHEMU YESI-2 OKUQUKETHWE IZAKHIWO NEZIMISO AMASONTO UKULALELA NOKUKHULUMA UKUFUNDA NOKUBUKELA UKUBHALA NOKWETHULA ZOKUSETSHENZISWA KOLIMI 1&2 Amasu okulalela nokukhuluma. Umbhalo wobuciko njengenoveli ukubhala: I-eseyi elandisayo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso yentsha/umdlalo zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela isifundo sokuqondisisa Isigaba sezimiso zolimi: • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: Ezingeni lamagama: amabizo • Chaza inqubo yokulalela • Umongo womusho wesigaba njengomlingiswa, izinhlobo ambaxa, isilandiso kanye nomenziwa, • Ukuthatha amanothi zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • umqondo osemqoka nosekelayo ukusetshenziswa kwamabizo, izenzo, indaba ngamafuphi, isizinda, umlandi, izichasiso: iziqhathaniso, izikhuliso • Ukuphendula imibuzo • ukuhleleka ngendlela kwezigaba indikimba Ezingeni lemisho: imisho elula, Ukuxoxa indaba • Isihlanganiso ukuxhumanisa Inqubo yokufunda izitatimende, inkathi yamanje elula, • Izinhlobo zabalingiswa • ukusebenzisa izinhlobonhlobo inkathi edlule elula • Ukulungiselela ukufunda (yethula zemisho, ubude, nokwakheka • Ukukhethwa kwamagama umbhalo) Incazelo yamagama: omqondofana, Ukubheka inqubo yokubhala omqondophika, umqondo osobala, • Ukusebenzisa izitho zomzimba • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu izifenqo, ulimi oluchukuluza imizwa zombhalo) • ukuhlela • Humusha umuzwa, iphimbo, Izimpawu zokuloba: ungqi, ukhefana, umoya, ukulandelana kwezigameko, • Emumva kokufunda (phendula • ukubhala uhlaka kokuqala ikhoma, umbabazi, umbuzi ukuphenduka kombhinqo nesiphetho imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, hlola • ukubuyekeza Ulwazimagama olusetshenziswa • ukulungisa amaphutha engqikithini Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde ngokuqondisisa (usebenzisa • ukufunda ngokuqaphelisisa Umsebenzi wokwengeza othathelwe imibhalo noma izithombe nokwethula umbhalo emsebenzini wabafundi obhalwayo njengamakhathuni) • ukufunda ngokushesha • ukufunda ngokuhambisa amehlo • ukufunda ngokujulile • Iqiniso nombono • Ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile ngokusebenzisa indlela yokuhlasela amagama • Ulimi oluchukuluza imizwa 67 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 68 3&4 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde Ukubhala umbhalo odlulisa Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso Ukulalela isifundo sokuqondisisa ngokuqondisisa (amasu) umyalezo: zolimi zenziwe emasontweni edlule (indaba ebhaliwe/izindaba • ukufunda ngokushesha Isikhangiso/iphosta Ezingeni lamagama: amabizo qho, zamabonakude) • ukuhambisa amehlo • Okudingekayo kwisakhiwo ubulili, ubuningi, • Chaza inqubo yokulalela • ukufunda ngokuqaphalisisa • Inhloso, iqembu elihlosiwe nengqikithi ubunye, isichasiso: sokukhomba, • Ukuthatha amanothi esiyamile • ukucabangela (abalingiswa, isizinda, • Ukukhethwa kwamagama • Ukuphendula imibuzo umyalezo) nokwakhiwa kwemisho Ezingeni lemisho: inkulumo eqondile nengaqondile, imisho elula nengxube Izinhlobo ezahlukene zengxoxo: • Ukucabangela okuchazwa amagama • Izinto ezibonakalayo njenge-hlobo angajwayelekile ngokusebenzisa lwefonti nosayizi, izihloko, izimpawu, Incazelo yamagama: omqondofana, Inkulumompendulwano indlela yokuhlasela amagama umbala) omqondophika, umqondo osobala, (ngezikhangiso) nencazelo engaqondiwe • Khetha isihloko esifanele • Ulimi olukhohlisayo • Ulimi olukhohlisayo/olunxenxayo Isipelingi nezimpawu zokuloba: • Yethula impikiswano ehlelekile • Ulimi oluhlelekile/olungahlelekile Ukubheka inqubo yokubhala ikholoni, isemi kholoni, • Ukusetshenziswa kahle kwamagama Imibhalo yobuciko njengamanoveli • ukuhlela Ukusebenzisa isichazamazwi okuxhumanisa Ukusetshenziswa • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • ukubhala uhlaka kokuqala Ulwazimagama olusetshenziswa ngendlela kolwazimagama kanye njengomlingiswa, izinhlobo • ukubuyekeza engqikithini nezakhiwo zolimi zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, indaba ngamafuphi, isizinda, umlandi, • ukulungisa amaphutha • Sebenzisa amagama afanele, Umsebenzi wokwengeza othathelwe izakhiwo zolimi indikimba • ukufunda ngokuqaphelisisa emsebenzini wabafundi obhalwayo Inqubo yokufunda nokwethula umbhalo • Ukusebenzisa ulimi olukhohlisayo noluchukuluza imizwa • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Landela inqubo umbhalo) • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu zombhalo) • Emumva kokufunda (phendula imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, hlola) ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 5&6 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo oyalelayo Imibhalo emifishane edlulisa Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso njengenqubo yokuyalela umyalezo: imiyalelo zolimi zenziwe emasontweni edlule Ingxoxo yamaqembu/ikilasi ngokunika imiyalelo noma • ukufunda ngokushesha • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela Ezingeni lamagama: ukulandela inqubo • ukuhambisa amehlo • Izethameli ezihlosiwe, inhloso Ondaweni – besikhathi, bendawo • Khetha isihloko • ukufunda ngokuqaphalisisa nengqikithi neminyakazo • Ukwabelana ngemibono • ukucabangela (abalingiswa, isizinda, • Ukuxhumana kwezigaba isichasiso: senani umyalezo) • Ukushintshana balalelisise • Ukukhethwa kwamagama Ezingeni lemisho: Inkulumo ngqo Inqubo yokufunda nokwakhiwa kwemisho nempambosi yokwenziwa • Ukugcwalisa izikhala • Ukulungiselela ukufunda (yethula Ukubheka inqubo yokubhala Incazelo yamagama: izisho nezaga • ukusebenzisa ukucaphuna emuva umbhalo) ukugcina inkulumo iqhubeka • ukuhlela Izimpawu zokuloba: ikhonco, isimeli- • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu nobumba Inkulumo ehleliwe/engahleliwe zombhalo) • ukubhala uhlaka kokuqala Ulwazimagama olusetshenziswa • Ukukhethwa kwamagama • Emumva kokufunda (phendula • ukubuyekeza engqikithini • Uksetshenziswa kwephimbo nesivinini imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukulungisa amaphutha hlolisisa Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Ukusebenzisa izinkomba uma • ukufunda ngokuqaphelisisa emsebenzini wabafundi obhalwayo wethula inkulumo Ubunkondlo nokwethula umbhalo • Ukusebenzisa ngendlela izitho • Izimpawu eziqavile zenkondlo ukubhala umyalelo zomzimba • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu zenkulumo, uvumelwano nesigqi • Ingaphandle lenkondlo, imigqa, izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • ulimi lokufengqa • umuzwa • indikimba nomyalezo 69 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 70 7&8 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo wobuciko: Bhala ukubukezwa komdlalo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso njengomdlalo/inoveli zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulingisa umdlalo Isigaba sezimiso zolimi: • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: Ezingeni lamagama: izenzo • ukuthatha indima oyinikiwe • Umongo womusho wesigaba njengomlingiswa, izinhlobo Ezingeni lemisho: impambosi • Sebenzisa ulimi olufanele zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • umqondo osemqoka nosekelayo yokwenziwa, inkathi yamanje indaba ngamafuphi, isizinda, umlandi, • Qaphela izimiso zolimi • ukuhleleka ngendlela kwezigaba eqhubekayo, inkulumo-ngqo indikimba nenkulumo-mbiko • Ukusebenzisa ngendlela izitho • Isihlanganiso ukuxhumanisa Inqubo yokufunda zomzimba Incazelo yamagama: omqondofana, • ukusebenzisa izinhlobonhlobo • Ukulungiselela ukufunda (yethula omqondophika, umqondo osobala, Umdlalo wokulingisa ophenyayo zemisho, ubude, nokwakheka umbhalo) izifenqo • Ukwakha inibuzo ebhaliwe Ukubheka inqubo yokubhala • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Izimpawu zokuloba: ikholoni, • Qaphela izimiso zolimi zombhalo) • ukuhlela osokucaphuna, umbuzi, ukhefane, ungqi • Sebenzisa ulimi olufanele • Emumva kokufunda (phendula • ukubhala uhlaka kokuqala imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, Ulwazimagama olusetshenziswa • Bika okutholile hlola • ukubuyekeza engqikithini • ukulungisa amaphutha Umsebenzi wokwengeza othathelwe • ukufunda ngokuqaphelisisa emsebenzini wabafundi obhalwayo nokwethula umbhalo UKUHLOLA ITHEMU YESI-2 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-2: ISIVIVINYO 9 & 10 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-3 SESI- 2 NOKULALELWAYO Ukulalela isifundo sokuqondisisa/ imibhalo: imibuzo esuselwa Ukuhlolwa kwaphakathi nonyaka inkulumompikiswana/ingxoxo/ esengqikithini Iphepha lesi- 2: isifundo sokuqondisisa, ukusetshenziswa kolimi nemibhalo inkulumo engalungiselelwe/ingxoxo yobuciko yeqembu ngokunika imiyalelo. Iphepha lesi-: 3 Ukubhala: I-eseyi eyodwa nombhalo odlulisa umyalezo owodwa ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI- 7 ITHEMU YESI-3 OKUQUKETHWE Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 1&2 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo ngokubaluleka Imibhalo edlulisa umyalelo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso kwephepha elinamahlelo emibuzo njengokugcwalisa iphepha zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela isifundo sokuqondisisa nokuthi ligcwaliswa kanjani elinamahlelo emibuzo, noma gendlela yokugcwalisa ifomu/ Ezingeni lamagama: amabizo amafomu iphepha elinamahlelo emibuzo • Ulwazi oludingekayo ajwayelekile, aqoqayo, isandiso sesimo • Ukulandela imiyalelo nesikhathi, izichasiso • ukuzilolongela inqubo yokulalela • Ukusetshenziswa kolimi • Ukunikeza ulwazi olufanele Ezingeni lemisho: imishwana yebizo, • ukuthatha amanothi • Isiginesha ngokusheshayo ibizo imishwana; izigejana zamagama • ukuphendula imibuzo Inqubo yokufunda esichazayo nesikhanyisayo, imisho • Ukusebenzisa ulimi olufanele ngxube nemagatshagatsha Izinhlobo ezihlukene zokuxhumana • Ukulungiselela ukufunda (yethula Ukubheka inqubo yokubhala ngokukhuluma ngokusetshenziswa umbhalo) Incazelo yamagama: omqondofana, kwephepha elinamahlelo emibuzo • ukuhlela omqondophika, omphimbohluka • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu noma ifomu zombhalo) • ukubhala uhlaka kokuqala Izimpawu zokuloba: umbuzi; Ingxoxo yesigungu, yomkhandlu osonhlamvukazi; ikhonco, njll. • Emumva kokufunda (phendula • ukubuyekeza • ukukhetha isihloko imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, Izifinyezo – ama-akhronimi • ukulungisa amaphutha hlolisisa • ukwabelana ngemibono Ulwazimagama olusetshenziswa • ukufunda ngokuqaphelisisa Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde engqikithini • ukunikezana amathuba ulalelisisise nokwethula umbhalo ngokuqondisisa Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Ukugcwalisa izikhala • ukufunda ngokushesha emsebenzini wabafundi obhalwayo • Amazwi okukhulunyelwa phezu • ukufunda ngokuhambisa amehlo kwawo • ukufingqa • umfanekisomqondo • ukucabangela • okuchazwa amagama 71 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
IZAKHIWO NEZIMISO AMASONTO UKULALELA NOKUKHULUMA UKUFUNDA NOKUBUKELA UKUBHALA NOKWETHULA ZOKUSETSHENZISWA KOLIMI 72 3&4 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko njengomdlalo Imibhalo emide isib. inkulumo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso wabantu abasha/umdlalo mpendulwano/i-inthavyu ebhaliwe zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela umdlalo (inkulumo womsakazo mpendulwano/i-inthavyu) • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela Ezingeni lamagama: amabizoqho, • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: ubunye nobuningi • Hlanganisa iphepha elinamahlelo • Izethemeli ezihlosiwe inhloso njengomlingiswa, izinhlobo emibuzo nengqikithi isichasiso: esiqathanasiyo, izikhuliso zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • Qaphela izimiso zolimi indaba ngamafuphi, isizinda, • Ukukhethwa kwamagama Ezingeni lemisho: emagatshagatsha umlandi, indikimba enemishwana encikile; inkulumo-ngqo • Sebenzisa ulimi olufanele • Ukusetshenziswa kolimi olufanele nenkulumo-mbiko Inqubo yokufunda • Thatha amanothi Ukubheka inqubo yokubhala Incazelo yamagama: umsuka • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Bika ngokutholile • ukuhlela wamagama umbhalo) Izinhlobo ezihlukene zokuxhumana • ukubhala uhlaka kokuqala Izimpawu zokuloba: ikholoni, • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu ngokukhuluma abacaphuni, ukhefane, ungqi, isimeli zombhalo) • ukubuyekeza nobumba, umbuzi Ukulingisa umdlalo • Emumva kokufunda (phendula • ukulungisa amaphutha Ulwazimagama olusetshenziswa Ukuguqula uhlobo oluthile lombhalo imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukufunda ngokuqaphelisisa engqikithini lusiwa kolunye hlolisisa nokwethula umbhalo Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Ukulingisa inkulumo-mpendulwano Ubunkondlo emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ukulingisa uveza okwenzeka • Izimpawu eziqavile zenkondlo emdlalweni • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu • Izinhlobo zabalingiswa ezigqamile zenkulumo, uvumelwano nesigqi kanye nalokho okubelekelelayo • Ingaphandle lenkondlo, imigqa, izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • izifenqo • umuzwa ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • indikimba nomyalezo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IZAKHIWO NEZIMISO AMASONTO UKULALELA NOKUKHULUMA UKUFUNDA NOKUBUKELA UKUBHALA NOKWETHULA ZOKUSETSHENZISWA KOLIMI 5&6 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo ngendlela Imibhalo emide edlulisa umyalezo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso yokubhala isaziso/i-agenda isib. isaziso/i-agenda namaminithi zolimi zenziwe emasontweni edlule izinhlobo ezihlukene zokuxhumana namaminithi ngokukhuluma • khomba izethameli ezihlosiwe Ezingeni lamagama: isabizwana: • Abadlala indima esemqoka nenhloso yokubhala; soqobo, sokukhomba, sobumnini. ukulingisa: inqubo yomhlangano • Ukusetshenziswa kolimi • thatha isinqumo ngesitayela, inhloso Ezingeni lemisho: inkathi yamanje • indlela elungile yokuvula/isingeniso nesakhiwo sombhalo; elula, inkathi edlule elula, inkulumo- • isakhiwo • ukusetshenziswa kwezwi isivinini ngqo nenkulumo-mbiko, impambosi • ukukhethwa kwamagama nezakhiwo nephimbo • Inqubo yomhlangano/ukuqhutshwa yokwenziwa zolimi komhlangano • Ukusetshenziswa kolimi Incazelo yamagama: Ukubheka inqubo yokubhala Inqubo yokufunda • Ukusetshenziswa kwezitho Izandiso zezenzo • ukuhlela zomzimba ngendlela efanele • Ukulungiselela ukufunda (yethula Izimpawu zokuloba: isimeli nobumba, umbhalo) • ukubhala uhlaka kokuqala • Isiphetho esilungile osonhlamvukazi, ukhefane, ngqi; • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • ukubuyekeza ikholoni Ukulalela isifundo sokuqondisisa zombhalo) (umbhalo obhaliwe/ukwethulwa • ukulungisa amaphutha Ulwazimagama olusetshenziswa kwezindaba zikamabonakude) • Emumva kokufunda (phendula engqikithini • ukufunda ngokuqaphelisisa imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • Ukuchaza inqubo yokulalela nokwethula umbhalo Umsebenzi wokwengeza othathelwe hlolisisa emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ukuthatha amanothi ukufunda/ukubukela ukuze • Ukuphendula imibuzo uqondisise okubhaliwe/imibhalo ebonwayo/amagrafu • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu amaphuzu abalulekile • Ukuhambisa amehlo phezulu ukuthola amaphuzu esekelayo • ukucabangela • ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile nemifanekiso • umqondo osemqoka nowesekelayo • umbono wakho 73 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
IZAKHIWO NEZIMISO AMASONTO UKULALELA NOKUKHULUMA UKUFUNDA NOKUBUKELA UKUBHALA NOKWETHULA ZOKUSETSHENZISWA KOLIMI 74 7&8 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda/ukubukela ukuze uthole Imibhalo edlulisa umyalezo emide/ Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso ulwazi (sebenzisa umbhalo njenge emifishane: I-thikhili yephephandaba zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela nokuxoxa ngezindaba athikhili yephephandaba/i-athikhili zamanje ezisemaphephandabeni • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela Ezingeni lamagama: amabizo yemagazini/izinkulumo ezibhaliwe) nakumaphephabhuku/imagazini ezinto ezingabonakali, amabizoqobo, • Izethemeli ezihlosiwe inhloso • Ukufunda ngokushesha ukha ondaweni • ukusetshenziswa kwezwi, isivinini nengqikithi phezulu amaphuzu abalulekile nephimbo izichasiso: iziqhathaniso, izikhuliso • Ukukhethwa kwamagama nezakhiwo • Ukuhambisa amehlo phezulu • ukusetshenziswa kolimi zolimi ezingeni lemisho: ukuthola amaphuzu esekelayo olukhohlisayo/oluchukuluza imizwa/ Ukubheka inqubo yokubhala ukuhlela ngokulandelanisa, ukuhlela olunxenxayo • ukucabangela ngokubaluleka; incazelo yesigaba, ulimi • ukuhlela • ukusetshenziswa kwezinkomba • amaphuzu nemibono olunxenxayo noluchukuluza imizwa, • ukubhala uhlaka kokuqala ukuchema nokucwasa, inkoleloze, • ukuqaphela izimiso zolimi • umbono wombhali izimo zenkulumo • ukubuyekeza • Ukusebenzisa izitho zomzimba • ukucabangela okuchazwa amagama Okuchazwa amagama: omqondofana, ngendlela angajwayelekile nemifanekiso • ukulungisa amaphutha omqondophika, umqondo osobala, • Isingeniso esiheha ukunaka • ulimi oluhlelekile/olungahlelekile • ukufunda ngokuqaphelisisa izifenqo nesiphetho esiqinile nokwethula umbhalo • incazelo eqondile/egudlayo Izimpawu zokuloba: abacaphuni, • Inhloso, iqembu elihlosiwe ukubhala i-athikhili yephephandaba umbabazi, ukhefane, ungqi, unobuza, • izifengqo nengqikithi njll. Ukubhala isivivinyo sesifundo Ukufunda kuzwakale isiqeshana Ulwazimagama olusetshenziswa sokuqondisisa sephephandaba okulungiselelwe/ engqikithini okungalungiselelwe Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Ukusetshenziswa kwezwi, isivinini emsebenzini wabafundi obhalwayo nephimbo • Ukuqaphela izimpawu zokuloba ukuze kuzwakale kahle • Ukusebenzisa ngendlela izitho zomzimba ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IZAKHIWO NEZIMISO AMASONTO UKULALELA NOKUKHULUMA UKUFUNDA NOKUBUKELA UKUBHALA NOKWETHULA ZOKUSETSHENZISWA KOLIMI 9 & 10 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko njengenoveli Ukubhala i-eseyi elandisayo/ Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso yentsha/izindaba ezimfishane/ echasisayo zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela isifundo sokuqondisisa umdlalo/umdlalo womsakazo esisekelwe ekunikezeni izinkomba • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela Ezingeni lamagama: amabizo • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: izabizwana – zoqobo, esincikile, • ukuzilolongela inqubo yokulalela • Izethemeli ezihlosiwe inhloso njengomlingiswa, izinhlobo izenzo, nengqikithi • ukuthatha amanothi zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, izichasiso, iziqhathaniso; izikhuliso indaba ngamafuphi, isizinda, • Ukukhethwa kwamagama nezakhiwo • ukubhala izimpendulo umlandi, indikimba zolimi Ezingeni lemisho: ukuhlolisisa Izinhlobo ezahlukene zokuxhumana isigaba, imisho elula, izitatimende, Inqubo yokufunda Ukubheka inqubo yokubhala ngokukhuluma isib. ukunika inkathi edlule elula, inkathi yamanje izinkombandlela/imiyalelo Ukulungiselela ukufunda (yethula • ukuhlela elula umbhalo) • ukusebenzisa ulimi olufanele • ukubhala uhlaka kokuqala Okuchazwa amagama: omqondofana, • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu omqondophika, umqondo osobala, • imisho emifishane esebenzayo • ukubuyekeza zombhalo) izifenqo • imininingwane • ukulungisa amaphutha • Emumva kokufunda (phendula Izimpawu zokuloba: ungqi; ukhefane; imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukufunda ngokuqaphelisisa ikholoni, isemi-kholoni hlolisisa nokwethula umbhalo Ulwazimagama olusetshenziswa Ubunkondlo engqikithini • Izimpawu eziqavile zenkondlo Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu zenkulumo, uvumelwano nesigqi • Ingaphandle lenkondlo, imigqa, izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • ulimi lwezifengqo • umuzwa • indikimba nomyalezo 75 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
IZAKHIWO NEZIMISO AMASONTO UKULALELA NOKUKHULUMA UKUFUNDA NOKUBUKELA UKUBHALA NOKWETHULA ZOKUSETSHENZISWA KOLIMI 76 9 & 10 Ukufunda nokubukela ukuze uqondisise isib.imibhalo ebhaliwe/ nebonwayo • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu amaphuzu abalulekile • Ukuhambisa amehlo phezulu ukuthola amaphuzu esekelayo • ukucabangela • amaphuzu nemibono • umbono wombhali • ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile nemifanekiso • incazelo eqondile/egudlayo UKUHLOLA ITHEMU YESI-3 UMSEBENZI WOKU- 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: OKUBHALWAYO UMSEBENZI WESI-3: UKUHLOLA KWESI-3 NOKULALELWAYO Umdlalo wokulingisa/inqubo yomhlangano/ukufunda oku I-eseyi echasisayo/elandisayo Isifundo sokuqondisisa nokusetshenziswa kolimi (nga)lungiselelwe/ukunika izinkomba/ingxoxo yesigungu/ Uhlelo/i-agenda namaminithi NOMA umkhandlu. Umbhalo wobuciko ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA- 7 ITHEMU- 4 OKUQUKETHWE Izakhiwo kanye nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 1&2 Amasu okulalela nokukhuluma Imibhalo yobuciko: imibhalo Imibhalo edlulisa umuyalezo omude/ Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso efundwayo enjenge: inoveli/izindaba omfishane isib: ukunika inkomba zolimi zenziwe emasontweni edlule Inkulumo engalungiselwe ezimfishane/imidlalo • Okudingekayo esakhiweni, isitayela Ezingeni lamagama: amabizo Ukwethula isikhulumi, amazwi • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: nombono amagatshagatsha; isiphawulo: okubonga/ukuxoxa indaba njengomlingiswa, izinhlobo iziqhathaniso, izikhuliso, ondaweni • Izethameli ezihlosiwe, inhloso, • Ukukhetha isihloko esifanele zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, – abalula (igama elilodwa), axubile okuqukethwe indaba ngamafuphi, isizinda, (amagama amabili), amagatshagatsha • Ukuhlela imininingwane umlandi, indikimba • Ukukhetha amagama nezakhiwo (amagama anathathu nangaphezulu) evumelanayo zolimi kolimi ondaweni Inqubo yokufunda: • Ukubona ulwazimagama nezakhiwo Ukubheka inqubo yokubhala Ezingeni lomusho: imisho elula, zolimi • Ukulungiselela ukufunda (Yethula imisho engxube, emagatshagatsha, umbhalo) • Ukuhlela • Isiqalo kanye nesiphetho esifanele izigejana zamagama ezichazayo • Ngesikhathi sokufunda (Izimpawu • Ukubhala izinhlaka zokuqala nezikhanyisayo • Izimpawu kanye nezimiso (isu zombhalo) nendlela yokukhuluma phambi • Ukubuyekeza Incazelo magama: kwabantu, isakhiwo) • Ngemumva kokufunda (phendula • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze omabizwafane; mqondofana, umqondo imibuzo, qhathanisa, hlukanisa, Ukufunda kakhulu ucacise osobala, indikimba; izifenqo; izandiso; hlola) • Sebenzisa isimo sephimbo, izwi, • Ukulungisa amaphutha kanye Izimpawu zokuloba: ukhefana-ngqi, Ukufunda ukuze ufunde isivinini, nokwethula osokucaphuna, ungqi, isimeli nobumba ngokuqondisisa (usebenzisa • Ukuqikelela izimpawu zokuloba imibhalo ebonakalayo kanye Ulwazimagama olusetshenziswa ngokufaneleyo nebhaliwe) engqikithini • Ukusebenzisa izingxenye ezithile • ukufunda ngokushesha ukuze uthole Umsebenzi wokwengeza othathelwe zomzimba amaphuzu abalulekile emsebenzini wabafundi obhalwayo • ukuhambisa amehlo uthole imininingwane esekelayo • ukuqagela • Ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile nemifanekiso • Imibono ebalulekile neyesekayo • Iqiniso nemibono • Ukucabangela nesiphetho 77 • Umbono wakho ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Izakhiwo kanye nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 78 3&4 Amasu okulalela nokukhuluma Ukufunda imibhalo enjenge diyari, Imibhalo edlulisa umyalezo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso i-email, /iziqeshana zokukhangisa emide/emifishane isib. i-imeyili, zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela ngokuqondisisa (indaba amaphosta/okubhalwe kudayari/ ebhaliwe kanye nezethulo ze-TV) • Okudingekayo esakhiweni Ezingeni lamagama: isabizwana – amadayari] sokubuza, sokukhomba, amabizoqoqa, • Chaza inqubo yokulalela • Ukusetshenziswa kolimi • Okudingekayo esakhiweni, isitayela izenzo, izichasiso: iziqhathaniso, • Thatha amanothi • Izethameli ezihlosiwe nombono izikhuliso • Bhala izimpendulo Inqubo yokufunda: • Izethameli ezihlosiwe, inhloso, Isiqalo, isiqu; umsuka okuqukethwe Izindlela ezihlukene zokuxhumana • Ukulungiselela ukufunda (Yethula Ezingeni lomusho: inkulumo-ngqo; ngokukhuluma umbhalo) • Ukukhetha amagama, incazelo ukubuza imibuzo, isivumelwano esobala senhloko/sikamenzi; izitatimende Inkulumo-mpikiswano/ • Ngesikhathi sokufunda (Izimpawu ezifingqiwe; imibuzombumbulu ingxoxo yamaqembu: Xoxani zombhalo) Ngemumva kokufunda • Ukwakheka komusho, ubude ngokusebenzisa i-email/amaphosta (phendula imibuzo, qhathanisa, nohlobo lomusho Incazelo yamagama: aphikisanayo; imibhalo yansukuzonke/iziqeshana hlukanisa, hlola) umqondo osobala; izifenqo; indikimba Ukubheka inqubo yokubhala zokukhangisa Ubunkondlo/inganekwane Izimpawu zokuloba: abacaphuni; • Ukuhlela • Izimpawu kanye nezimiso umbuzi, ukhefana, umbabazi, ubukhulu • Izimpawu eziqavile zenkondlo • Ukubhala izinhlaka zokuqala bamagama • Ukuhlela, ukucwaninga, • Ingaphakathi lenkondlo, izingcezu ukuhlanganisa ngesu elithize kanye • Ukubuyekeza Ulwazimagama olusetshenziswa zenkulumo/umfanekiso mqondo, nokwethula engqikithini imvumelwano siqalo imvumelwano • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze sigcino ucacise Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ingaphandle lenkondlo, imigqa, • Ukulungisa amaphutha kanye izitanza, isitayela/indlela okubhalwe nokwethula ngayo Yenza okukodwa kwaloku • Umqondo ocashile okungenhla • Umuzwa • umyalezo nendikimba ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo kanye nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 5&6 Amasu okulalela nokukhuluma Imibhalo yobuciko: imibhalo Ukubuyekeza nokulungiselela Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso efundwayo enjenge: inoveli izindaba izivivinyo ama-eseyi zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela ngokuqondisisa ezimfishane/imidlalo/inganekwane Izigaba zokulungiselela: Ezingeni lamagama: insiza- senzo; • Chaza inqubo yokulalela • Izimpawu eziqavile zemibhalo: izichasiso: iziqhathaniso; izikhuliso • Okudingekayo esakhiweni, isitayela • Thatha amanothi njengomlingiswa, izinhlobo nombono Ezingeni lemisho: ukuchema, zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • Phendula imibuzo inkoleloze, ukucwasa, izitatimende indaba ngamafuphi, isizinda, • Izethameli ezihlosiwe nokuqukethwe ezichukuluza imizwa nezikhohlisayo; Inkulumo elungiselelwe umlandi, indikimba • Ukukhetha amagama imibuzombumbulu • Sebenzisa izwi, isimo sephimbo, Ubunkondlo: izinkondlo Ukubheka inqubo yokubhala Incazelo yamagama: mqondofana, isivinini ezinqunyiwe mqondophika, indikimba • Ukuhlela • Ukusebenzisa ulimi olukhohlisayo • Izimpawu eziqavile zenkondlo Izimpawu zokuloba: ungqi, ukhefane, noluchukuluza imizwa/olunxenxayo • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ingaphakathi lenkondlo, izingcezu umbabazi, umbuzi • Ukusebenzisa izinkomba zenkulumo, umfanekisomqondo, • Ukubuyekeza Ulwazimagama olusetshenziswa isiqalo, isigqi, • Ukuqaphela izimiso zolimi • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze engqikithini • ingaphandle lenkondlo imigqa, ucacise • Ukusebenzisa izitho zomzimba Umsebenzi wokwengeza othathelwe izitanza, isitayela/indlelwa okubhalwe ngendlela efanele • Ukulungisa amaphutha kanye emsebenzini wabafundi obhalwayo ngayo, nokwethula • Isingeniso esihehayo nesiphetho • okuchazwa izifenqo esifanele • umoya wenkondlo • Inhloso, iqembu elihlosiwe nengqikithi • indikimba kanye nomyalezo Ukuhluza inkondlo: • imigqa, amagama, isitanza, izimpawu zokuloba isitayela nendlela okubhalwe ngayo • Umqondo: osobala nocashile 79 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Izakhiwo kanye nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 80 7&8 Ukubuyekeza nokulungiselela Ukubuyekeza nokulungiselela Ukubuyekeza nokulungiselela Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso izivivinyo: Ukukhuluma izivivinyo: Ukufunda izivivinyo: Ukubhala zolimi zenziwe emasontweni edlule • Ingxoxo elungiselelwe/inkulumo • Ukufunda okulungiselelwe Imibhalo edlulisa umyalezo Umsebenzi osezingeni lamagama: mpikiswano/inhlolokhono/ingxoxo Amabizoqoqa; izabizwana; iziqu. • Ukufunda ngokuqondisisa • Ukufunda okulungiselelwe Ezingeni lemisho: imisho elula, • Ukufingqa engxube nemagatshagatsha; • Ukufunda okungalungiselelwe • Imibhalo yobuciko izitatimende; umenzi, isenzo, inhloko Ukulalela izivumelwano zezenzo, ukubuza -- Inoveli/indaba imfishane/ imibuzo, ukuphika; imisho edidayo • Ukulalela ngokuqondisisa izinganekwane Incazelo yamagama: -- Imidlalo/isifundo sefilimu mqondofana, mqondophika, umqondo -- Inkondlo osobala, indikimba Izimpawu zokuloba Ulwazimagama olusetshenziswa engqikithini Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo UKUHLOLA OKUHLELEKILE KOKUPHELA KONYAKA ITHEMU YESI-4 9 & 10 UMSEBENZI WOKU- 1: OKUKHULUNYWAYO NOKULALELWAYO UMSEBENZI WESI-2: ISIVIVINYO SOKUPHELA KONYAKA Ukufunda kuzwakale/Inkulumo mpikiswano/ingxoxo yeqembu/inkulumo Iphepha -1: Okukhulunywayo engalungiselelwe. Iphepha- 2: Isifundo sokuqondisisa, ulimi nemibhalo yobuciko (amahora-2) Iphepha- 3: Imibhalo (Ihora -1) ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YOKU-1 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 1&2 Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana nendaba Ukubhala i-iseyi: elandayo/ Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso emfishane yobusha ejeqezayo zolimi zenziwe emasontweni edlule Ingxoxo yeqembu-ukwakha okusabulwembu; ukukhetha imiqondo • Ingxoxo mayelana nezimpawu • Ukukhetha amagama, Ezingeni lamagama: efanelekile; ukulandelanisa imiqondo zombhalo ezifana nabalingiswa, • Izwi lomuntu kanye nohlobo Izandiso zesenzo nezendawo esemqoka izinhlobo zabalingiswa, uhlaka, udweshu, isendulelo, isizinda, • Incazelo ecacile Ezingeni lomusho: isivumelwano Ukulalela ngokuqondisisa umxoxi, indikimba senhloko eyisenzo; isakhiwo somusho; • Iphimbo • ukubhala imiqondo ebalulekile ibinzana lamagama kanye nemishwana Inqubo yokufunda neyesekelyo ngokwenza amanothi, • Umqondo obalulekile, nowesekelayo eyingxenye yenkulumo Amasu okulungiselela ukufunda • ukwabelana ngemibono nolwazi • Umbhalo osabulwembu ukuhlela Incazelo yamagama: omqondofana, ukukhombisa ukuqonda ulwazi Yethula kubafundi umqondo ngendlela elandelanayo omqondophika, okuqonde ngqo, ukufengqa • ukubona amasu okunxenxa/olimi • Izimpawu zombhalo – izihloko, • Ukwethula i-iseyi ngenhloso olukhohlisayo izihlokwana, izithombe, imidwebo, yokuhlola Izimpawu zokuloba: ungqi; ukhefana; umbuzi; abacaphuni; isibabazi • ukuphendula imibuzo • Izingxenye zencwadi – ikhasi Ukubheka inqubo yokubhala lesihloko, amathebula okuqukethwe, Ulwazimagama olusetshenziswa • Ukulungiselela ukubhala izahluko, igilosari indeksi, engqikithini i-aphendiksi, njll. • Ukwakha uhlaka Umsebenzi wokwengeza othathelwe Inqubo yokufunda: • Ukubukeza emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula • Ukulungisa amaphutha umbhalo) • Ukufunda ngenhloso yokulungisa • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu amaphutha nokwethula umbhalo zombhalo) Ukubhala i-iseyi ngokulandela • Emumva kokufunda (kuphendulwa inqubo yokubhala uma kubhalwa imibuzo, ukuqhathanisa, ukuphikisana, ukuhlola 81 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 3&4 Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda inkulumo Ukubhala inkulumo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 82 zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela inkulumo elungiselelwe • Ukuhlaziya nokuxoxa ngezimpawu Ukubheka inqubo yokubhala kamongameli/yelungu lomphakathi ezingumongo • Ukulungiselela ukubhala Ezingeni lamagama: Amabizongxube elenza umthelelela othile • Ukuhlaziya ukusetshenziswa kolimi izingasenzo, izenzo eziphundulekile, , • ukwakha uhlaka izinciphiso, izandiso, izenzo • ukuxoxa ngezimpawu zenkulumo • Ukubona nokuxoxa ngolimi elungiselelwe • Ukubukeza Ondaweni, isiphawulo: ukuqhathanisa, oluchukuluza imizwa nolukhohlisayo • ukubona nokuchaza Ukusetshenziswa • ukulungisa amaphutha izikhuliso • Ukuhlaziya isethulo nesiphetho kolimi • ukufunda ngenhloso yokulungisa Ezingeni lomusho: ibinzana lezenzo; Inqubo yokufunda: amaphutha nokwethula umbhalo imishwana yezenzo; imisho eyizihloko; • ukubona nokuxoxa ngezimpawu ezisenkulumweni • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Ukubhala inkulumo: ibinzana lamabizo; ibizo, isigejana umbhalo) samagama esichazayo nesikhanyisayo; Inkulumo elungiselelwe • Ukuchaza okudingeka kutholakale • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu embhalweni ukubhala i-iseyi echazayo izihlanganiso; okuchukuluza imizwa • ukukhetha isihloko esifanelekile zombhalo) kanye nolimi olukhohlisayo • ukuhlela ulwazi ngokulandelana • Ukuchaza izethameli okuqondiswe • Emumva kokufunda (kuphendulwa kuzo Incazelo yamagama: omqondofana, • ukubona ulwazimagama okuyilo kanye imibuzo, ukuqhathanisa, ukuphikisana, omqondophika, okuqonde ngqo, nezakhiwo zolimi ukuhlola • Ukuqoka nendlela ethile yokubhala, ukufengqa inhloso kanye nokuhleleka • ukulungiselela isethulo esinohlonze Amasu okufunda: Izimpawu zokuloba: isibabazi; umbuzi; kanye nesiphetho • Ukusebenzisa amagama afanele ukhefana; ungqi Ukufunda okulawulwayo, Ukufunda • ukuzilungiselela kwamaqembu, Ukufunda ngokuzimela • Ukwendlalela ukuqhubeka, Izifinyezo – ama-akhronimi novuthondaba • ukwethula Ukufunda/ukubukela okubhalwayo/ Ulwazimagama olusetshenziswa imibhalo ebonakalayo/yokuqondisisa • Isiphetho engqikithini • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha Umsebenzi wokwengeza othathelwe amaphuzu abalulekile emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Inhloso kanye neqembu eliqondwe ngqo • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela ukwakha isiphetho • Ukubona ulimi olukhohlisayo ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Umthelelela wokukhetha kanye nokweqeka kwencazelo yombhalo • Lusetshenziswe kanjani ulimi ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA nezithombe kanye nesakhiwo namagugu • Umthelela wokusetshenziswa kohlobo oluthile lombhalo kanye nobukhulu bawo, izihlokwana kanye nesithombe esisencazelweni
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 5&6 Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko onjenge noveli/ Umbhalo wokudlulisa umyalezo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso izindaba ezimfishane/idrama zolimi zenziwe emasontweni edlule Ingxoxo yeqembu ngokubonakalayo, Incwadi (Eyobungani/incwadi okulalelwayo kubekubonakala/ • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala ehloniphekile) Ezingeni lamagama: izandiso nombhalo oxubile embhalweni: ezifana nabalingiswa, zesenzo, isikhathi; izenzo, isiphawulo: • Izimpawu zombhalo izinhlobo zabalingiswa, uhlaka, ukuqhathanisa, izikhuliso • Ukusebenzisa ulwazi oluwumsuka udweshu, isendulelo, isizinda, • Ukusetshenziswa kolimi Ezingeni lomusho: isakhiwo somusho; • Ukuqagela inhloso yombhalo umxoxi, indikimba • Uhla kanye nendlela ethile yokubhala isigejana samagama esichazayo • Ukubheka incazelo Inqubo yokufunda: nesikhanyisayo; ukuphika; isitatimende • Isethulo nesiphetho • Ukuqonda umbhalo • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Incazelo yamagama: omqondofana, Ukubhala incwadi encike umbhalo) omqondophika, okuqonde ngqo, • Ukuthatha amanothi kokuvuselelwe okubonile ukufengqa • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Ukuqonda umyalezo Ukubheka inqubo yokubhala zombhalo) Izimpawu zokuloba: ungqi, ukhefana Ukulalela ngokuqondisisa (umsindo • Ukulungiselela ukubhala • Emumva kokufunda (kuphendulwa Ulwazimagama olusetshenziswa kuphela) imibuzo, ukuqhathanisa, • Ukwakha uhlaka engqikithini • ukubhala imiqondo ebalulekile ukuphikisana, ukuhlola • Ukubukeza Umsebenzi wokwengeza othathelwe neyesekelayo ngokwenza amanothi, Ubunkondlo emsebenzini wabafundi obhalwayo uhla, ukufingqa, ukubeka ngamanye • Ukulungisa amaphutha amagama nokuphinda kuphinda • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukufunda ngenhloso yokulungisa usho • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo Ukwakha kabusha izigameko: izifenqo/izithombemagama, imvumelwano • ukuvumelana nohlangothi oluthile lwenkulumo/incazelo ebonakalayo • isigqi isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, izitanza, indlela • ukulingisa okwenzakele okubhalwe ngayo ezigamekweni njll. • incazelo engaqondile loko okushiwoyo • umuzwa • indikimba nomyalezo 83 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 5&6 NOMA 84 Ukufunda/ukubukela ukuze uqondisise (amasu) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela ukwakha isiphetho • Ukubona ulimi olukhohlisayo • Umthelelela wokukhetha kanye nokweqeka kwencazelo yombhalo • Ukunikeza incazelo yamagama ngokuzicabangela kusetshenziswa amakhono okuhlakaza amagama • Okuyiqiniso nokungumbono ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 7&8 Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda isiqeshana Umbhalo wokudlulisa umyalezo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso sephephandaba - noma esiqeshini zolimi zenziwe emasontweni edlule Inkulumo engalungiselelwe Umbiko/isiqeshana sephephabhuku esicashunwe ephephabhukwini esembhalweni wephephandaba Ezingeni lamagama: /izenzukuthi/ • Izimpawu zombhalo noma wephephabhuku • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala izibabazo embhalweni: ezifana nabalingiswa, • Ukusetshenziswa kolimi • ukuhlela ulwazi ngokulandelana Ezingeni lomusho: imisho eqondile; izinhlobo zabalingiswa, uhlaka, • Uhla kanye nendlela ethile yokubhala inkathi yamanje; inkathi esanda • ukubona ulwazimagama okuyilo udweshu, isendulelo, isizinda, kudlula; izichasiso kanye izandiso; kanye nezakhiwo zolimi umxoxi, indikimba • Isethulo nesiphetho ukuchema; ukuthatha ngokwahlulela; • ukwenza okuthile mayelana Inqubo yokufunda: Ukubhala umbiko/esiqeshini inkolelo engaguquki nombhalo esicashunwe ephephabhukwini • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Incazelo yamagama: izaga; umongo; kubhekiswe ezinweni zokubona • isethulo esinohlonze kanye umbhalo) okuqonde ngqo; izinciphiso; incazelo nesiphetho Ukubheka inqubo yokubhala eqondile • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Ingxoxo yesigungu/ingxoxo zombhalo) • Ukulungiselela ukubhala Izimpawu zokuloba: ukhefana; ungqi; yeqembu esetshenziselwa abacaphuni; izibabazi; ikhongco; njll • Emumva kokufunda (kuphendulwa • ukwakha uhlaka embhalweni wephephandaba noma imibuzo, ukuqhathanisa, Ulwazimagama olusetshenziswa wephephabhuku • Ukubukeza ukuphikisana, ukuhlola engqikithini • izimpawu zombhalo • ukulungisa amaphutha Ubunkondlo Umsebenzi wokwengeza othathelwe • izimiso nezakhiwo zombhalo • ukufunda ngenhloso yokulungisa emsebenzini wabafundi obhalwayo • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo amaphutha nokwethula umbhalo • Ukukhethwa kwamagama • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Indlela yokubiza amagama izifenqo/izithombemagama, imvumelwano, isigqi • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, amagama, indimana/istanza • Indlela okubhalwe ngayo • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo 85 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 9 & 10 Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda umbiko wocwaningo Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 86 umbiko wocwaningo zolimi zenziwe emasontweni edlule Okukhulunywayo: inhlolokhono/ • Izimpawu ezibalulekile zombiko ukugcwalisa umbiko ngokubuziwe/ • Inhloso, iqembu elisophiwe kanye Ezingeni lamagama: • Ukuhleleka ingxoxo yeqembu nesakhiwo Izinhlobo zezenzo nezinsizasenzo • Ukusetshenziswa kolimi • Isihloko socwaningo • Izakhiwo zezigaba Ezingeni lomusho: isitatimende; Inqubo yokufunda: • Ukuhlela izinto ngokulandelana – • Izihlanganiso ezenza ukuxhumana isakhiwo somusho; ukwethulakanye kwesekelwa ngezibonelo. • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula okufanele past izinkathi; ukuchema; ukuthatha umbhalo) ngokwahlulela kanye inkolelo • ukubona nokukhetha ulwazimagama • Sebenzisa izinhlobonhlobo zemisho engaguquki; okuyilo, ulimi kanye nezimiso zalo • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu ezehlukene, ngobude nangezakhiwo zombhalo) Incazelo yamagama: amamgama • ukulungiselela isethulo esinohlonze • Incwadi ehloniphekile nendlela ethile amqondofana, amagama kanye nesiphetho • Emumva kokufunda (kuphendulwa yokubhala amqondophika, umongo; izinciphiso; imibuzo, ukuqhathanisa, Ukulalela ngokuqondisisa Ukubheka inqubo yokubhala incazelo esobala ukuphikisana, ukuhlola • Ukuqopha umqondo obalulekile, • Ukulungiselela ukubhala Izimpawu zokuloba Ubunkondlo nowesekelayo ngokwakha amanothi, • Ukwakha uhlaka Ulwazimagama olusetshenziswa • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • ukwabelana ngemibono nolwazi engqikithini • Ukubukeza ukukhombisa ukuqonda ulwazi • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, Umsebenzi wokwengeza othathelwe izifenqo/izithombemagama, • Ukulungisa amaphutha • ukubona amasu okunxenxa/ulimi emsebenzini wabafundi obhalwayo imvumelwano, isigqi olukhohlisayo • Ukufunda ngenhloso yokulungisa • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo • ukuphendula imibuzo imigqa, amagama, indimana/istanza Bhala umbiko ngocwaningo • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Izindlela zesenzo • Indikimba nomyalezo UKUHLOLA KWETHEMU YOKU-1 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA UMSEBENZI WESI-3: UKUHLOLA KOKU-1 NOKULALELWAYO ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA Ingxoxo yeqembu – imibhalo ebonwayo/ukulalela isifundo Umbiko wephephandaba/isiqeshana Ulimi nokuqondisisa sokuqondisisa/ inkulumo engalungiselelwe/ingxoxo Indaba elandisayo/ejeqeza emuva yeqembu/inhlolokhono.
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YESI-2 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 1&2 Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda umbhalo womyalelo Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso onezithombe, isib. amabalazwe, Izinkomba/Imiyalelo zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela ngokuqondisisa: izinto ezikhombisa okuthile, kanye • Ukulalela imiyalelo/izinkomba • Uhlaka olushaya emhloleni Umsebenzi osezingeni lamagama: nezikali Isiphawulo: ukuqhathanisa, izikhuliso; • Ukuthatha amanothi • Ukuhlela okuqukethwe (umbhalo • Isakhiwo amabizomvama kanye namabizo qho; osabulwembu) • Ukuphendula imibuzo • Ukusetshenziswa kolimi izihlanganiso • Umqondo obalulekile, nowesekelayo Izinhlobo ezehlukene zokuxhumana • Izimpawu Ezingeni lomusho: imisho eyizihloko; okukhulunywayo isib. ukwethulwa • Izimiso zesigaba isitatimende; izinkathi; izitatimende Inqubo yokufunda: eziwumongo kanye nezisekelayo; kwezindaba ezingalungiselelwe/ • Ukuqhubeka ngendlela kwezigaba inkulumo • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula ukuqinisekisa ukuxhumana imisho elula kanye nemisho embaxa umbhalo) Incazelo yamagama: amagama Ukunikeza izinkomba: • Izihlanganiso ukuze kube • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu nokuxhumana okufanele amqondofana; amagama • Izimpawu zombhalo amqondophika; umongo; zombhalo) • Ulimi nezimiso • Izimiso zolimi • Emumva kokufunda (kuphendulwa Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Inkulumo ngokunyakazisa amalunga Ukubheka inqubo yokubhala amaphethini opelomagama: ungqi, imibuzo, ukuqhathanisa, omzimba ukuphikisana, ukuhlola • Ukulungiselela ukubhala ukhefana, njll Ubunkondlo • Ukwakha uhlaka Ulwazimagama olusetshenziswa engqikithini • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubukeza • Ukulungisa amaphutha Umsebenzi wokwengeza othathelwe • isakhiwo sangaphakathi senkondlo, emsebenzini wabafundi obhalwayo izifenqo/izithombemagama, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa imvumelwano, isigqi amaphutha nokwethula umbhalo • isakhiwo sangaphandle senkondlo, Ukubhala umbhalo womyalelo imigqa, amagama, indimana/istanza • indlela okubhalwe ngayo • incazelo engaqondile loko okushiwoyo • umuzwa • indikimba nomyalezo Ukufunda/Ukubukela imibhalo ebonakalayo/esazithombe • Ukufunda ngokudlulisa amehlo • Ukufunda ngokuqaphelisisa 87 • Ukwenza umqondo osobala ngokuzicabangela ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Bhala ngokufingqa (sebenzisa umbhalo osabulwembu)
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 3&4 Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko oqoshiwe Ukubhala inkulumompendulwano Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 88 onjengomabonakude/umsakazo/ zolimi zenziwe emasontweni edlule Ingxoxo yesigungu/ingxoxo Izakhiwo zezigaba ukulingisa ingxoxo yesigungu yomkhandlu: Umsebenzi osezingeni lamagama: • Isakhiwo • Izimpawu ezibalulekile zombhalo Izenzo • Ukuveza iqhaza • Ukwethulwa kwemisho • Ukusetshenziswa kolimi Ezingeni lomusho: inkathi • Izikhulumi zinikezelana ithuba • Umqondo obalulekile, nowesekelayo yamanje; inkathi esanda kudlula; • Isakhiwo • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe ulimi oluchukuluza imizwa kanye • Ukuhleleka nokuxhumana esivumelelwaneni • Ababambe iqhaza nolukhohlisayo sebenzisa; isakhiwo • Ukukhetha amagama kanye somusho; ukuphika; indlela yokubuza • Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela Inqubo yokufunda: nezimpawu zokuloba nezimiso zolimi kanye nohla Inkulumompikiswano Incazelo yamagama: okuqonde • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Ukubheka inqubo yokubhala ngqo; omqondofana; omqondophika; • Ukuveza iqhaza umbhalo) omabizwafane; ophimbohluka; • Ukulungiselela ukubhala • Ukufunda izimiso zombhalo • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Izimpawu zokuloba nopelomagama: zombhalo) • Ukwakha uhlaka • Izikhulumi zinikezelana ithuba imithetho yopelomagama kanye • Emumva kokufunda (kuphendulwa • Ukubukeza nezimiso • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe imibuzo, ukuqhathanisa, esivumelelwaneni • Ukulungisa amaphutha Ulwazimagama olusetshenziswa ukuphikisana, ukuhlola engqikithini • Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela • Ukufunda ngenhloso yokulungisa Ubunkondlo kanye nendlela yokubiza amagama amaphutha nokwethula umbhalo Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo emsebenzini wabafundi obhalwayo Ukubhala inkulumompendulwano • isakhiwo sangaphakathi senkondlo, izifenqo/izithombemagama, imvumelwano, isigqi • isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, amagama, indimana/istanza • indlela okubhalwe ngayo • incazelo engaqondile loko okushiwoyo ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • izindlela zesenzo • indikimba nomyalezo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 3&4 Ukufunda/ukubukela ukuze uqondisise (sebenzisa okubhalwayo kanye/noma imibhalo ebonakalayo/ esazithombe efana namakhathuni/ imidweshu) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile • Ukufunda ngokudlulisa amehlo • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukwenza umqondo osobala ngokuzicabangela (abalingiswa, isizinda, umyalezo) • Ukunikeza incazelo yamagama angajwayelekile ngokuzicabangela ngokusebenzisa amakhono okuhlakaza • Ulimi oluchukuluza imizwa 5&6 Amasu okulalela nokukhuluma: Imibhalo yobuciko enjengomdlalo/ Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso umdlalo Okubhalwayo inhlolokhono zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela ngokuqondisisa • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala • Uhlaka olushaya emhloleni kanye Umsebenzi osezingeni lamagama: • Inqubo yokulalela embhalweni: ezifana nabalingiswa, nezimpawu izandiso zendawo kanye nezokuvamile • Ukwenza okulindelekile uma umnyakazo, inkulumompendulwano, • Ukuhlela okuqukethwe (umbhalo Ezingeni lomusho: uhla olufanele kubhalwa uhlaka, udweshu, isendulelo, osabulwembu) lwamagama; izindlela zokubuza; isizinda, umxoxi, indikimba Inhlolokhono inhlonipho; isakhiwo semisho; izindlela • Umqondo obalulekile, nowesekelayo Inqubo yokufunda: zesenzo; izwi • Ukufundisa izimpawu nezimiso • Izimiso zesigaba • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Incazelo yamagama: incazelo ecashile • Ukwenza uhlelo nocwaningo umbhalo) • Ukuqhubeka ngendlela kwezigaba kanye nencazelo esobala; umongo; • Ukukhetha uhlobo, uhla ukuqinisekisa ukuxhumana uteku • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu nolwazimagama zombhalo) • Izihlanganiso ukuze kube Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Ukunikezelana ithuba nokuxhumana okufanele izifinyezo; imibuzi; izibabazi; ungqi; • Emumva kokufunda (kuphendulwa ukhefana • Amasu okunxenxa imibuzo, ukuqhathanisa, • Izimiso zolimi ukuphikisana, ukuhlola Ulwazimagama olusetshenziswa engqikithini Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo 89 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 5&6 Ubunkondlo Ukubheka inqubo yokubhala Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 90 zolimi zenziwe emasontweni edlule • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukulungiselela ukubhala Umsebenzi osezingeni lamagama: • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukwakha uhlaka izandiso zendawo kanye nezokuvamile izifenqo/izithombemagama, • Ukubukeza imvumelwano, isigqi Ezingeni lomusho: uhla olufanele • Ukulungisa amaphutha lwamagama; izindlela zokubuza; • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, inhlonipho; isakhiwo semisho; izindlela imigqa, amagama, indimana/istanza, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa zesenzo; izwi indlela okubhalwe ngayo amaphutha nokwethula umbhalo Incazelo yamagama: incazelo ecashile • Incazelo engaqondile loko Ukubhala inhlolokhono kanye nencazelo esobala; umongo; okushiwoyo uteku • Umuzwa Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Indikimba nomyalezo izifinyezo; imibuzi; izibabazi; ungqi; ukhefana Ukufunda isifundo sokuqondisisa: Inhlolokhono Ulwazimagama olusetshenziswa engqikithini • ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo • ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukuqagela • Ukuzakhela incazelo ngokuzicabangela incazelo yamagama angajwayelekile nezithombe ngokusebenzisa isu lokuhlakaza amagama • okungamaqiniso kanye nemibono • ukubona iphuzu lombhali • incazelo eqondiwe ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 7&8 Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko njenjendaba Ukubhala ubuyekeze indaba/inoveli Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso Ukulalela ngokuqondisisa (imbhalo emfishane • Isakhiwo sombhalo zolimi zenziwe emasontweni edlule yokungamaqiniso isib. iziqeshana • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala • Izimpawu kanye nezimiso Umsebenzi osezingeni lamagama: zephephandaba) embhalweni: ezifana nabalingiswa, • Ukukhethwa kwamagama Iziqalo nezijobelelo • Ukulalelela ukuqondisisa umnyakazo, inkulumompendulwano, uhlaka, udweshu, isendulelo, • Indlela yokubiza amagama Ezingeni lomusho: isakhiwo • Ukuthatha amanothi isizinda, umxoxi, indikimba somusho; izinhlobo zemisho; izinkathi; • Izethameli • Ukuphendula imibuzo isitatimende; ukuhlanekezela; izaga Inqubo yokufunda: • Iphimbo Ingxoxo yeqembu: Incazelo yamagama: omqondofana, • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Ukubheka inqubo yokubhala omqondophika; ophimbohluka; • Ukuveza iqhaza umbhalo) • Ukulungiselela ukubhala Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Izikhulumi zinikezelana ithuba • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Ukwakha uhlaka izifinyezo • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe zombhalo) esivumelelwaneni • Ukubukeza Ulwazimagama olusetshenziswa • Emumva kokufunda (kuphendulwa imibuzo, ukuqhathanisa, • Ukulungisa amaphutha engqikithini • Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela kanye nendlela yokubiza amagama ukuphikisana, ukuhlola • Ukufunda ngenhloso yokulungisa Umsebenzi wokwengeza othathelwe Ubunkondlo amaphutha nokwethula umbhalo emsebenzini wabafundi obhalwayo • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, izifenqo/izithombemagama, imvumelwano, isigqi • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, amagama, indimana/istanza • Indlela okubhalwe ngayo • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo Amasu okufunda ngokuqondisisa • Inhloso kanye neqembu eliqondwe ngqo • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela • Ukunikeza umbono • Ukwahlukanisa phakathi kokuyiko kanye nemibono • Inkulumo eqonde ngqo neqondwe incazelo 91 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi UKUHLOLA KWETHEMU YESI-2 92 9 & 10 UMSEBENZI WOKU- 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO SAMAPHAKATHI NONYAKA NOKULALELWAYO Ukulalela ngokuqondisisa Inhlolokhono/ umbhalo oyalelayo/ Iphepha loku- 1: Okukhulunywayo ukubuyekeza indaba /ukunika izinkomba/isigungu/ingxoxo Iphepha lesi- 2: Ukuqondisisa, Ukusetshenziswa kolimi nemibhalo yobuciko yomkhandlu/inkulumo mpikiswano. Iphepha lesi-3: Ukubhala ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YESI-3 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 1&2 Amasu okulalela nokukhuluma: Imibhalo yobuciko enjengomdlalo Umbhalo wokudlulisa umyalezo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso isib. inkulumompendulwano/ zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela ngokuqondisisa • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala ukubuyekeza (ukusebenzisa benzisa embhalweni: ezifana nabalingiswa, Umsebenzi osezingeni lamagama: inkulumompendulwano eqoshiwe) umnyakazo, inkulumompendulwano, Izimiso zesigaba Isiphawulo: ukuqhathanisa, izikhuliso; uhlaka, udweshu, isendulelo, • Ukulalela inkulumompendulwano Uhlaka olushaya emhloleni amabizomvama kanye namabizo qho isizinda, umxoxi, indikimba • Ukuthatha amanothi • Inhloso kanye neqembu eliqondwe Ezingeni lomusho: inkathi yamanje; Inqubo yokufunda: ngqo izindlela zokubuza; isitatimende; -- Ulimi namandla Amasu okulungiselela ukufunda inkulumo-ngqo nenkulumo mbiko; • Ukulandelana ngendlela efanele -- Iphimbo inkathi esanda kudlula • Izimpawu zombhalo – izihloko, kwemisho -- Umuzwa izihlokwana, izithombe, imidwebo, Incazelo yamagama: omqondophika; • Ukusebenzisa izihlanganiso -- Isethulo nesiphetho • Izingxenye zencwadi – ikhasi ukuxhumanisa umusho ngendlela omqondofana; umongo; okuqonde lesihloko, amathebula okuqukethwe, efanele ngqo • Ukuphendula imibuzo izahluko, igilosari, i-indeksi, Izimpawu zokuloba nopelomagama: Ingxoxo yeqembu/ • Ukusebenzisa imisho ehlukene, i-aphendiksi, njll. amaphethini opelomagama: ungqi, inkulumompendulwano: ngobude nangokwakheka Ubunkondlo ukhefana; abacaphuni • Ukuveza iqhaza Ukubheka inqubo yokubhala • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Ulwazimagama olusetshenziswa • Izikhulumi zinikezelana ithuba • Ukulungiselela ukubhala engqikithini • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe • Ukwakha uhlaka Umsebenzi wokwengeza othathelwe izifenqo/izithombemagama, esivumelelwaneni imvumelwano, isigqi • Ukubukeza emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ukusebenzisa ulimi olufanele, • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, • Ukulungisa amaphutha nendlela yokubiza amagama imigqa, amagama, indimana/istanza • Ukufunda ngenhloso yokulungisa • Ukwethula • Incazelo engaqondile loko amaphutha nokwethula umbhalo okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo Amasu okufunda ngokuqondisisa • Inhloso kanye neqembu eliqondwe ngqo • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela • Ukunikeza umbono 93 • Ukwahlukanisa phakathi kokuyiko kanye nemibono • Inkulumo eqonde ngqo neqondwe ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 incazelo
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 3&4 Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda isiqeshana Umbhalo wokudlulisa umyalezo: incwadi Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 94 esisephephandabeni -/esiqeshini eya ephepheni zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela ngokuqondisisa: esisephephabhukwini esimayelana Izimiso zesigaba Umsebenzi osezingeni lamagama: • Ukulalela incwadi eya ephepheni nezinto ezenzekayo/nezenhlalo • Uhlaka olushaya emhloleni Izandiso zesenzo, izandiso zendawo • Ukuthatha amanothi • Isakhiwo • Inhloso Ezingeni lomusho: imisho eqondile; -- Ukusetshenziswa kolimi • Izimpawu zombhalo imisho embaxa ; isakhiwo somusho; • Ukusemqoka kanye nokwesekela iqembu okuchukuluza imizwa kanye nokukhohlisayo -- Uhla • Ukusetshenziswa kolimi eliqondwe ngqo Ukusetshenziswa kolimi; okuyiqiniso -- Izimiso • Iphimbo nokungumbono; ukuchema, ukuthatha • Ukulandelana ngendlela efanele • Ukwabelana ngamanothi • Iukulandelanisa kwemisho ngokwahlulela kanye nenkolelo engaguquki. Ingxoxo yeqembu Inqubo yokufunda: • Ukusebenzisa izihlanganiso Incazelo yamagama: omqondofana; ukuxhumanisa umusho ngendlela efanele ophimbohluka • Ukuhlobanisa nokwenzeka empilweni • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula yakho umbhalo) • Ukusebenzisa imisho ehlukene, ngobude Izimpawu zokuloba nopelomagama: nangokwakheka amaphethini opelomagama; ukhefana; ungqi • Ukusebenzisa ulwazi olutholakala • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu embhalweni ukuphendula imibuzo zombhalo) Ukubheka inqubo yokubhala Ulwazimagama olusetshenziswa • Ukuxoxa ngenhlalo, ngenkulumo • Emumva kokufunda (kuphendulwa • Ukulungiselela ukubhala engqikithini nangokubaluleka kwesiko okutholakala imibuzo, ukuqhathanisa, ukuphikisana, Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Ukwakha uhlaka embhalweni ukuhlola emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ukubukeza • Ukubamba iqhaza engxoxweni yeqembu Ubunkondlo • Ukulungisa amaphutha -- Ukunikezelana ithuba • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukufunda ngenhloso yokulungisa -- Ukunamathela esihlokweni • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo izifenqo/izithombemagama, -- Ukubuza imibuzo imvumelwano, isigqi Ukubhala incwadi eya ephepheni • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, amagama, indimana/istanza • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo NOMA ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Umdlalo onomlingiswa oyedwa Sebenzisa okungenani • isifundo sokuqondisisa esithathelwe ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA encwadini yokufunda • umbhalo owodwa -- Ukuchaza uhlaka, ukuvezwa komlingiswa, udweshu kanye ukuvezwa kwedrama -- Ukubonakala kwezindikimba, umuzwa kanye nephimbo
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 5&6 Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana inoveli Umbhalo wokudlulisa umyalezo: incwadi Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso Inkulumo engalungiselelwe yentsha/indaba emfishane/idrama ehloniphekile/Incwadi yobungani zolimi zenziwe emasontweni edlule • Amakhono okukhuluma esidlangalaleni • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala • Uhlaka olushaya emhloleni Umsebenzi osezingeni lamagama: embhalweni: ezifana nabalingiswa, • Inhloso Izichasiso; izandiso; izifinyezo; umsuka, • Ukulungiselela, ukucwaninga, nokuhlela umnyakazo, inkulumompendulwano, iziqalo nezijobelelo • Ukwethula: iphimbo, ukulungisa iphimbo, uhlaka, udweshu, isendulelo, isizinda, • Umqondo obalulekile, nowesekelayo umxoxi, indikimba Ezingeni lomusho: imisho eqondile; imisho ukuphinyiswa kwamagama, indlela • Ukulandelana ngendlela efanele embaxa ; inkathi edlule esaqhubeka; inkathi yokubuka abantu, ukunyakaza komzimba, Inqubo yokufunda: kwemisho ezayo eqhubekayo; isakhiwo somusho; ulimi izinsiza ezingadinge kuchazwa • Ukusebenzisa izihlanganiso • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula oluchukuluza imizwa kanye nolukhohlisayo • Ukusetshenziswa kolimi: ulwazimagama umbhalo) ukuxhumanisa umusho ngendlela efanele Ukusetshenziswa kolimi; okuyiqiniso • Uhlobo nohla • Ukusebenzisa imisho ehlukene, ngobude nokungumbono; ukuchema, ukuthatha • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu nangokwakheka ngokwahlulela kanye nenkolelo engaguquki. Inkulumo elungiselelwe zombhalo) Ukubheka inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Ukuzilungiselela amakhono angenhla • Emumva kokufunda (kuphendulwa imithetho yopelomagama kanye nezimiso imibuzo, ukuqhathanisa, ukuphikisana, • Ukulungiselela ukubhala • Ukuveza ngenkulumo yomunye ukuhlola Ulwazimagama olusetshenziswa • Ukulalela inkulumo eyethulwa ilungu • Ukwakha uhlaka Ubunkondlo engqikithini lopmphakathi eliqavile • Ukubukeza Ukulungisa amaphutha • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Ukuveza ngenkulumo • Ukufunda ngenhloso yokulungisa • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo emsebenzini wabafundi obhalwayo izifenqo/izithombemagama, imvumelwano, isigqi Ukubhala incwadi • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, amagama, indimana/istanza • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo Ukufunda/ukubukela ukuze uqondisise (sebenzisa okubhalwayo kanye/noma imibhalo ebonakalayo/esazithombe efana namakhathuni/imidweshu) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile • Ukufunda ngokudlulisa amehlo • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukwenza umqondo osobala ngokuzicabangela (abalingiswa, isizinda, umyalezo) • Ukunikeza incazelo yamagama angajwayelekile ngokuzicabangela ngokusebenzisa benzisa amakhono okuhlakaza 95 • Ulimi oluchukuluza imizwa ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 7&8 Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Ukubhala umbhalo wobuciko: indaba Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 96 ezimfushane kanye nenoveli emfishane zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalelela ulwazi • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala • Uhlaka olushaya emhloleni Umsebenzi osezingeni lamagama: • Ukulalela umbhalo onika ulwazi embhalweni: ezifana nabalingiswa, • Inhloso Amabizomvama kanye namabizoqho • Ukulalela isethulo, Ukusetshenziswa umnyakazo, inkulumompendulwano, ondaweni nezenzo kolimi, imvumelwano nokulungiswa uhlaka, udweshu, isendulelo, isizinda, • Umqondo obalulekile, nowesekelayo kwephimbo umxoxi, indikimba Ezingeni lomusho: izinkathi; imisho; izaga • Ukulandelana ngendlela efanele kanye izisho; isichasiso kanye nondaweni • Ukulalela ukhondolo lwendaba Inqubo yokufunda: kwemisho Incazelo yamagama: omqondofana; • Ukuxoxa nomlingani • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula • Ukusebenzisa izihlanganiso omqondophika; ophimbohluka; umbhalo) ukuxhumanisa umusho ngendlela efanele • Ukuxoxa indaba Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Ukusebenzisa imisho ehlukene, ngobude amaphethini opelomagama; izimpawu • Ukukhetha indaba zombhalo) nangokwakheka zokuloba ezisebenza emagameni • Ukwenza uhlelo nocwaningo • Emumva kokufunda (kuphendulwa ayizifinyezo Ukubheka inqubo yokubhala imibuzo, ukuqhathanisa, ukuphikisana, Ulwazimagama olusetshenziswa • Ukukhetha uhlobo, uhla nolwazimagama • Ukulungiselela ukubhala ukuhlola) engqikithini • Ukwethula indaba • Ukwakha uhlaka Ubunkondlo Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubukeza emsebenzini wabafundi obhalwayo • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukulungisa amaphutha izifenqo/izithombemagama, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa imvumelwano, isigqi amaphutha nokwethula umbhalo • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, Ukuziqambela indaba ngokulandela imigqa, amagama, indimana/istanza inqubo echaziwe • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo Indaba ezehlula zonke ‘eshicilelwe ’/ • Umuzwa esifundiwe ekilasini • Indikimba nomyalezo Ukufunda isifundo sokuqondisisa: (umbhalo othathelwe encwadini yombhalo eqokiwe) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo, ukufunda ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ngokuqikelela amaphuzu athile, ukufunda ngokwakha imifanekiso ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela • Ukunikeza incazelo yamagama • Ukubona iphuzu lombhali • Okuyiqiniso nokungumbono • Incazelo eqondiwe
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 9 & 10 Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda umbhalo wobuciko Ukubhala i-iseyi: Indaba edaza Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso nezindaba ezimfushane kanye inkani/indaba echazayo essay zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela umbhalo ofundwe nenoveli kwezwakala othathelwe endabeni • Ukukhetha amagama, Umsebenzi osezingeni lamagama: emfishane • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala Amabizoqho namabizombaxa, • Izwi lomuntu kanye nohlobo embhalweni: onjenge, isendulelo, ondaweni kanye nezenzo • Kudlalwe umbhalo oqoshiwe isikhathi, umxoxi, • Incazelo ecacile Ezingeni lomusho: isigaba • Amakhono afanele okufunda Inqubo yokufunda: • Iphimbo esethulayo; isigaba esichazayo, aphawuliwe kubafundi isigaba esiphethayo; isakhiwo semisho; • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula • Umqondo obalulekile, nowesekelayo • Ukusetshenziswa kwezimpawu izinhlobo zemisho umbhalo) zokuloba embhalweni ofundiwe • ukubhala i-iseyi ngokulandela inqubo Incazelo yamagama: omqondofana, • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu yokubhala okubhalwayo • Ukuvula nokuvala omqondophika; ophimbohluka; zombhalo) • Ukwethula umbhalo we-iseyi Ukufunda kuzwakale Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Emumva kokufunda (kuphendulwa ngenhloso yokuhlola okulungiselelwe amaphethini opelomagama; izimpawu imibuzo, ukuqhathanisa, Ukubheka inqubo yokubhala ezinhlobonhlobo zokuloba • Ukukhetha umbhalo ozofundwa ukuphikisana, ukuhlola kuzwakale • Ukulungiselela ukubhala Ulwazimagama olusetshenziswa Ubunkondlo engqikithini • ukusebenzisa amakhono okufunda • Ukwakha uhlaka • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo afana nephimbo, ukuzwakala, isigqi, Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Ukubukeza emsebenzini wabafundi obhalwayo ukulungisa izwi, ukubiza kahle • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, amagama, ukugeleza izifenqo/izithombemagama, • Ukulungisa amaphutha imvumelwano, isigqi • Ukuzilungiselela • Ukufunda ngenhloso yokulungisa • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo • Ukufunda umbhalo imigqa, amagama, indimana/istanza Ukubhala i-iseyi ngokulandela • Incazelo engaqondile loko inqubo yokubhala okubhalwayo okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo 97 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 9 & 10 Ukufunda/ukubukela ukuze 98 uqondisise (sebenzisa okubhalwayo kanye/noma imibhalo ebonakalayo/ esazithombe efana namakhathuni/ imidweshu) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile • Ukufunda ngokudlulisa amehlo • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukwenza umqondo osobala ngokuzicabangela (abalingiswa, isizinda; umyalezo) • Ukunikeza incazelo yamagama angajwayelekile ngokuzicabangela ngoksebenzisa amakhono okuhlakaza amagama • Ulimi oluchukuluza imizwa UKUHLOLA KWETHEMU YESI-3 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA UMSEBENZI WESI-3: UKUHLOLA KOKU-1 NOKULALELWAYO Inkulumo mpendulwano/Ukufunda okungalungiselelwe/ I-eseyi echazayo/indaba edazayo Ukuqondisisa kanye noksebenzisa tshenziswa kolimi ukuxoxa indaba/ukufunda okulungiselelwe. Incwadi yobungani/inkulumompendulwano ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YESI-4 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 1&2 Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda isiqeshana Umbhalo omude wokudlulisa Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso esisephephandabeni/esiqeshini umyalezo isib. isiqeshana zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela ngokuqondisisa esicashunwe ephephabhukwini esisephephandabeni/esiqeshini (njengokulalela okubhaliwe/ Umsebenzi osezingeni lamagama: esicashunwe ephephabhukwini nombhalo olalelwayo nobonakalayo) • Ukuhleleka Ubunye nobuningi; ubulili; izinciphiso • Uhlaka olushaya emhloleni • ukubona imqondo ebalulekile • Ukusetshenziswa kolimi Umsebenzi osezingeni lemisho: nesekelayo • Inhloso • Izimpawu zombhalo Inkulumo ngqo nenkulumo mbiko; • ukubhala amanothi • Umqondo obalulekile, nowesekelayo izindlela zokubuza; okuyiqiniso • Iukulandelanisa nokungumbono; isakhiwo somusho; • ukwabelana ngemibono nolwazi • Ukulandelana ngendlela efanele Inqubo yokufunda: imisho; okuyindida; izwi ukukhombisa ukuqonda ulwazi kwemisho • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Incazelo yamagama: omqondofana; • ukubona amasu okunxenxa/amasu • Ukusebenzisa izihlanganiso umbhalo) omqondophika; inhlonipho; okuphoqa isimo uma kukhona ukuxhumanisa umusho ngendlela ophimbohluka; incazelo eqonde ngqo • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu efanele • ukuphendula imibuzo kanye nencazelo engaqondile loko zombhalo) • Ukusebenzisa imisho ehlukene, okushiwoyo Ingxoxo: Ingxoxo encike • Emumva kokufunda (kuphendulwa ngobude nangokwakheka ephephandabeni/esiqeshini Izimpawu zokuloba nopelomagama: imibuzo, ukuqhathanisa, esicashunwe ephephabhukwini Ukubheka inqubo yokubhala abacaphuni; amaphethini ukuphikisana, ukuhlola opelomagama • Ukuveza iqhaza • Ukulungiselela ukubhala Ubunkondlo Ulwazimagama olusetshenziswa • Izikhulumi zinikezelana ithuba • Ukwakha uhlaka • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo engqikithini • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe • Ukubukeza • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, Umsebenzi wokwengeza othathelwe esivumelelwaneni izifenqo/izithombemagama, • Ukulungisa amaphutha emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela imvumelwano, isigqi • Ukufunda ngenhloso yokulungisa kanye nohla • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo imigqa, amagama, indimana/istanza Ukubhala isiqeshana • Indlela okubhalwe ngayo esisephephandabeni/isiqeshana sephephabhuku • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo 99 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 1&2 Ukufunda/Ukubuka okunikeza ulwazi 100 (okubhalwayo/imibhalo ebonakalayo/ esazithombe/imibhalo exubile) • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela • Ukuqagela • Imifanekisomqondo • Incazelo yamagama • Okuyiqiniso nokungumbono Ukubhala ngokufingqa 3&4 Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana/inoveli/ Ukubhala umbhalo wokudlulisa Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso inkulumompikiswano indaba emfishane/umdlalo umyalezo: ukubhala idayari zolimi zenziwe emasontweni edlule • Ukuveza iqhaza • Izimpawu ezibalulekile • Uhlaka olushaya emhloleni Umsebenzi osezingeni lamagama: ezitholakala embhalweni: ezifana • Ukufunda izimiso zombhalo • Inhloso Isabizwana soqobo nesesichasiso nabalingiswa, umnyakazo, • Izikhulumi zinikezelana ithuba inkulumompendulwano, uhlaka, • Umqondo obalulekile, nowesekelayo Izindlela zesenzo - • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe udweshu, isendulelo, isizinda, • Ukulandelana ngendlela efanele Indlela eyamile esivumelelwaneni umxoxi, indikimba kwemisho Indlela ephoqayo • Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela Inqubo yokufunda: • Ukusebenzisa izihlanganiso Indlela yamandla kanye nohla • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula ukuxhumanisa umusho ngendlela umbhalo) efanele Indlela yesimo • ukuzilungiselela • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Ukusebenzisa imisho ehlukene, Umsebenzi osezingeni lemisho: Ingxoxo yeqembu: zombhalo) ngobude nangokwakheka Izinkathi; izinhlobo zemisho; inkulumo; • ukuveza iqhaza • Emumva kokufunda (kuphendulwa izwi; isakhiwo somusho; inkulumo • izikhulumi zinikezelana ithuba imibuzo, ukuqhathanisa, ngqo nenkulumo mbiko; izindlela ukuphikisana, ukuhlola zokubuza; okuyiqiniso nokungumbono; • ukuchaza imibono ukuze kufikwe ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 okuyindida; izwi esivumelelwaneni Incazelo yamagama: incazelo eqonde • ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela ngqo kanye encazelo engaqondile loko ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA kanye nohla okushiwoyo Izimpawu zokuloba nopelomagama: amaphethini opelomagama; izimpawu zokuloba Ulwazimagama olusetshenziswa engqikithini Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 3&4 Ubunkondlo Ukubheka inqubo yokubhala • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukulungiselela ukubhala • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukwakha uhlaka izifenqo/izithombemagama, • Ukubukeza imvumelwano, isigqi • Ukulungisa amaphutha • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, amagama, indimana/istanza • Ukufunda ngenhloso yokulungisa amaphutha nokwethula umbhalo • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo Ukubhala kudayari • Umuzwa • Indikimba nomyalezo Ukufunda isifundo sokuqondisisa: (umbhalo othathelwe encwadini yokufunda) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo, ukufunda ngokuqikelela amaphuzu athile, ukufunda ngokwakha imifanekisomqondo • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela • Ukunikeza incazelo yamagama • Ukubona iphuzu lombhali • Okuyiqiniso nokungumbono • Incazelo eqondiwe Bhala isigaba noma ukufingqa okwenziwe ngamaphuzu 101 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 5&6 Amasu okulalela nokukhuluma Umbhalo wobuciko ofana nomdlalo Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 102 ukulalela umbhalo ofundwa umbiko ngokwezehlakalo zolimi zenziwe emasontweni edlule Inqubo yokufunda: kuzwakale • Uhlaka olushaya emhloleni Umsebenzi osezingeni lamagama: • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula • Kudlalwe umbhalo oqoshiwe ubunye nobuningi umbhalo) • Inhloso • Amakhono okufunda afanele avezwa Umsebenzi osezingeni lemisho: • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Ukuchema nokuthatha uhlangothi obala kubafundi zombhalo) ngokwahlulela Inqubo; ukuqophisana/ukuphikisana • Ukusetshenziswa kwezimpawu • Emumva kokufunda (kuphendulwa • Ukukhohlisa Isigaba esichazayo; izigaba zokwethula zokuloba embhalweni ofundiwe imibuzo, ukuqhathanisa, nezokuvala; imisho; inkulumo; izwi • Inkolelo engaguquki • Ukuvula nokuvala ukuphikisana, ukuhlola ukuchema nokuthatha uhlangothi • Umqondo obalulekile, nowesekelayo ngokwahlulela Inkulumompendulwano encike Ubunkondlo embhalweni ofundwa kuzwakale • Ukulandelana ngendlela efanele Incazelo yamagama: amagama asho • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo kwemisho izinto ezifanafanayo, amagama asho • Ukwenza isinqumo ngesihloko • isakhiwo sangaphakathi senkondlo, izinto eziphikisanayo • Ukusebenzisa izihlanganiso • Ukubukeza izimiso izifenqo/izithombemagama, ukuxhumanisa umusho ngendlela Izimpawu zokuloba nopelomagama: imvumelwano, isigqi • Izigameko eziyinkomba yokhondolo efanele abacaphuni; amaphethini endabeni ezenza inkulumo- • isakhiwo sangaphandle senkondlo, opelomagama; izimpawu • Ukusebenzisa imisho ehlukene, mpendulwano iqhubeke imigqa, amagama, indimana/istanza eziyiziphumuzi ngobude nangokwakheka • Okwenziwa ababambe iqhaza • incazelo engaqondile loko Ulwazimagama olusetshenziswa Ukubheka inqubo yokubhala okushiwoyo/eyisifenqo engqikithini • Ukuvula nokuvala • Ukulungiselela ukubhala • Umuzwa Umsebenzi wokwengeza othathelwe • ukuzilungiselela • Ukwakha uhlaka emsebenzini wabafundi obhalwayo • indikimba nomyalezo • ukwethula • Ukubukeza Ukufunda isifundo sokuqondisisa: isib. (inkulumo-mpendulwano) • Ukulungisa amaphutha • Inhloso, iqembu okubhekiswe kulo • Ukufunda ngenhloso yokulungisa nesimo amaphutha nokwethula umbhalo • Ukuchaza indikimba/umyalezo Ukubhala umbiko ngezinto ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ezenzekile kulandelwa inqubo • Ukwenza umqondo osobala yokubhala ngokuzicabangela ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Ukunikeza umbono • Inkulumo eqonde ngqo neqondwe incazelo • Isimo senhlalolo nokwenzekayo okuthinta amasiko ombhalo nombhali
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 7&8 Ukulungiselela isivivinyo Ukulungiselela isivivinyo Ukulungiselela isivivinyo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso Ukukhuluma: ukukhuluma: ukukhuluma: zolimi zenziwe emasontweni edlule • inkulumo elungiselelwe/ Ukufunda Ukubhala: Umsebenzi osezingeni lamagama: inkulumompikiswano/inhlolokhono/ ukubukeza • Ukufunda isifundo sokuqondisisa • Ama-iseyi ingxoxo Umsebenzi osezingeni lemisho: • Ukufingqa • Imibhalo emide edlulisa umyalezo • ukufunda okulungiselelwe ukubukeza • Imibhalo: yobuciko • Imibhalo emifishane edlulisa • ukufunda okungalungiselelwe umyalezo Incazelo yamagama: ukubukeza -- Inoveli/izindaba ezimfishane/ Ukulalela izinganekwane Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Ukulalela ngokuqondisisa ukubukeza -- Umdlalo/isifundo sefilimu Ulwazimagama olusetshenziswa -- Izinkondlo engqikithini Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE NEYOKUPHELA KONYAKA YETHEMU YESI-4 9 & 10 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO NOKULALELWAYO UMSEBENZI WESI-2: ISIVIVINYO SOKUPHELA KONYAKA Inkulumo mpikiswano/ingxoxo/ingxoxo yamaqembu/inkulumompendulwano. Iphepha loku- 1: Okukhulunywayo Iphepha lesi- 2: Ukuqondisisa, ulimi kanye nemibhalo yobuciko (amahora ama-2) Iphepha lesi- 3: Ukubhala (ihora) 103 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
IBANGA LESI-9 ITHEMU YOKU-1 OKUQUKETHWE 104 Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 1&2 Amasu okukhuluma kanye Ukufunda/ukubukela ngenhloso Imibhalo edlulisa imiyalezo: Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso nokulalela yokuqondisisa (imibhalo ebukwayo Izikhangiso/amaphosta zolimi zenziwe emasontweni edlule Ingxoxo yeqembu: Ingxoxo: afana nezikhangiso/amaphosta/ Umsebenzi ezingeni lamagama: amakhathuni/imidweshu amafilimu) • Isakhiwo sombhalo Kulalelwa/kubukelwa isikhangiso • Isipelingi kanye nezinhlobo • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Inhloso yombhalo bese kuxoxwa ngaso kulandelwa lezi zesipelingi zihlokwana: • Ukufunda ngokukha phezulu • Izimpawu zombhalo ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Izifinyezo • Iphimbo • Ukusetshenziswa kolimi • Ukufunda ngokuqaphelisisa Umsebenzi ezingeni lemisho: • Isivinini • Irejista • Ukuzitholela (abalingiswa, isizinda; • Ukwakhiwa kwemisho • Ulimi oluchukuluza imizwa/ Gxila kulokhu okulandelayo: umlayezo) • Amabizo olukhohlisayo Inqubo yokubhala • Ukufuna izincazelo zamagama • Izabizwana • Ifonti angejwayelekile kusetshenziswa isu • Ukuhlela lokuhlasela amagama • Izichasiso • Ukukhombisa ngomzimba • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ulimi oluchukuluza imizwa • Izivumelwano Isifundo sokuqondisisa: Isikhangiso • Ukubuyekeza • Ukukhombisa ngomzimba • Imisho eqondile • Ukuqopha imibono-ngqangi • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze kwenziwa amanothi • Ukusetshenziswa kwezimpawu ucacise Ulwazimagama esimweni zokuloba kanye nefonti olusetshenziswe kuso • Ukwabelana ngemibono nesipiliyoni • Ukulungisa amaphutha kuphindwe kukhonjiswe ukuqonda • Ukulungiselela ukufunda Ulwazimagama olusetshenziswa • Ukwethula amagama asetshenziswayo • ngenkathi kufundwa (izimpawu engqikithini zombhalo) Kubhalwa isikhangiso/iphosta • Ukutomula ulimi olunxenxayo/ Umsebenzi wokwengeza othathelwe oluvumisayo • Emuva kokufunda (kuphendulwa emsebenzini wabafundi obhalwayo imibuzo, ukuqhathanisa, ukuhlola) • Ukuphendula imibuzo Imibhalo yobuciko: Inoveli/izindaba ezimfushane/imidlalo • Ukulungiselela ukufunda (yethula umbhalo wobuciko) -- Kubhekwa izimpawu zohlobo lombhalo wobuciko ezifana ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 nesihloko, izihlokwana, imifanekiso nezithombe, ubukhulu nobuncane befonti, uhlobo lwefonti. ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA -- Kubhekwa izingxenye zencwadi ezifana nengaphandle lencwadi, ikhasi elinesihloko sencwadi, izahluko; iglosari • Ngesikhathi kufundwa (phawula ngezimpawu zombhalo) • Ngemumva kokufunda (akuphendulwe imibuzo, kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, ukuhlolisisa)
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 1&2 Amasu okufunda • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu uqaphela okuthile • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukufingqa • Ukuzakhela isithombe esithile ukhombisa ngomdwebo nangokunye • Ukucabangela izincazelo zamagama angejwayelekile ngokusebenzisa amasu okufuna izincazelo zamagama kanye nesiphetho 3&4 Amasu okukhuluma nokulalela Imibhalo yobuciko: Inoveli/izindaba Ukubhala incwadi (yobungani) Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso ezimfushane/imidlalo yokuncoma usizo oluthile/ zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela umbhalo ofundwayo yeseluleko esithile • Ingxoxo emayelana nezimpawu Umsebenzi ezingeni lamagama: • Akukhonjwe kuphinde kuphawulwe ezisemqoka zombhalo ezifana • Isakhiwo sencwadi ngalokhu: • Isipelingi kanye nezinhlobo nabalingiswa, ukwehlukaniswa • Inhloso zesipelingi -- Ukusetshenziswa kwezwi kwabalingiswa, isakhiwo, udweshu, isizinda, umxoxi; indikimba • Amaphuzu awumongo kanye • Izifinyezo; ama-akhronimi -- Ukusetshenziswa kwephimbo namaphuzu asekelayo nesivinini Inqubo yokufunda • Iziqalo, iziqu, izijobelelo • Ukusetshenziswa kolimi -- Ukusetshenziswa kweziphumuzi • Ukulungiselela ukufunda (yethula Umsebenzi ezingeni lemisho: uhlobo lombhalo/qagela izigameko) • Irejista -- Ukuqala kanye nokuphetha • Amabizo, izabizwana; izichasiso -- Indaba ngamafuphi/isizinda • Ukuhleleka kahle kwemisho • Kuxoxa ngezimpawu ezibalwe • Izimpawu zokuloba ngenhla -- Imibono eyehlukene ngesizinda • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso • Izinkathi zesenzo, inkulumo-ngqo ukuqinisekisa ukuxhumana kahle Ukufunda kuzwakale/uphimisele • Ngesikhathi kufundwa (phawula nenkulumo ewumbiko, ukwakhiwa kwemisho okulungiselelwe ngezimpawu zombhalo/zombhalo) kwemisho; izivumelwano • Ukusetshenziswa kwezinhlobo • Sebenzisa amakhono okukhuluma • Ngemumva kokufunda Ukuhlolisisa indlela ulimi zemisho ezehlukene (ubude afana nephimbo, ukwehla (akuphendulwe imibuzo, olusetshenziswa ngayo: nezakhiwo) nokwenyuka kwezwi, isivinini, kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, Izisho, zaga; inhlonipho ukukhishwa kwezwi, ukuphimisa ukuhlolisisa) amagama, ukufunda kugeleze Ulwazimagama esimweni olusetshenziswe kuso • Abafundi bakhetha imibhalo abazozifundela wona maqede Ulwazimagama olusetshenziswa bawethule ekilasini engqikithini 105 Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 3&4 Ubunkondlo Gxila kulokhu okulandelayo: 106 • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Inqubo yokubhala • Isakhiwo sangaphakathi: izifengqo, • Ukuhlela imifanekisomqondo, imvumelwano, • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Isakhiwo sangaphandle: amagama, • Ukubuyekeza imigqa, izitanza • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze • Isitayela ucacise • Incazelo ecashile • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Umoya Kubhalwa incwadi (yobungani) • Indikimba kanye nomlayezo yokuncoma usizo oluthile/ yeseluleko esithile Ukufunda/ukubukela okubonakalayo/imbhalo enhlobonhlobo Amasu okufunda • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu uqaphela okuthile • Ukukhombisa ngomzimba • Ukucabangela izincazelo zamagama angejwayelekile ngokusebenzisa amasu okufuna izincazelo zamagama -- ukuchaza -- ukuqagela ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 5&6 Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda incwadi yesivumelwano Imibhalo edlulisa imiyalezo: Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso Ukulalela ingxoxo ocingweni/ phakathi komdayisi kanye ukubhala umbiko ngokutholakele zolimi zenziwe emasontweni edlule inkulumo-mpendulwano ephakathi nomthengi ngengxabano phakathi komdayisi Umsebenzi ezingeni lamagama: komuntu omele inkampani ethile • Isakhiwo sencwadi kanye nomthengi izihlanganiso kanye nomthengi mayelana • Ukusetshenziswa kolimi • Isakhiwo sombiko Umsebenzi ezingeni lemisho: nengxabano ngesivumelwano • Inhloso esithile esephuliwe • Isivumelwano uqobo Ukwakhiwa kwemisho, izinhlobo • Ukubaluleka kokusayina • Amaphuzu awumongo kanye zemisho, inkulumo-ngqo kanye • Iphimbo namaphuzu asekelayo nenkulumo ewumbiko, ukubuza • Ukusetshenziswa kolimi • Isixazululo uma kuqubuka ingxabano imibuzo, imisho lapho omenzi • Ukusetshenziswa kolimi • Irejista Ubunkondlo beyizinhloko zemisho kanye nemisho • Irejista lapho omenziwa beyizinhloko zemisho • Izimiso • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukuhleleka kahle kwemisho Izincazelo: Ukulingisa ingxabano ephakathi • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso Izisho kanye nezaga komuntu omele inkampani ethile ukuqinisekisa ukuxhumana kahle kanye nomthengi mayelana imvumelwano nesigqi Izimpawu zokuloba kanye kwemisho nengxabano ngesivumelwano • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: nesipelingi: esithile esephuliwe imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukusetshenziswa kwezinhlobo zemisho ezehlukene (ubude Izinhlobo zesipelingi, izifinyezo; ama- • Ukusetshenziswa kolimi • Isitayela sombhali nezakhiwo) akhronimi • Iphimbo • Ukufengqa Gxila kulokhu okulandelayo: Ulwazimagama: • Ukukhombisa ngomzimba • Umoya wenkondlo Inqubo yokubhala Ulimi olusetshenziswa emqulwini • Ukwethula ubufakazi • Indikimba kanye nomyalezo yomthetho neziphezelo. • Ukuhlela Ukwethulwa Amasu okufunda/okubukela Ulwazimagama olusetshenziswa • Ukubhala izinhlaka zokuqala incwadi yesivumelwano yesifundo engqikithini sokuqondisisa • Ukubuyekeza Umsebenzi wokwengeza othathelwe Amasu okufunda • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze emsebenzini wabafundi obhalwayo ucacise • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Ukufunda ngokukha phezulu Kubhalwa umbiko kulandelwa uqaphela okuthile inqubo yokubhala • Ukukhombisa ngomzimba • Isivumelwano uqobo, isibonelo, umbhalo, ingxabano kanye nesikhathi esizothathwa yisivumelwano • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kusetshenziswa 107 amasu okuzitholela izincazelo zamagama. ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 7&8 Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Ukubhala i-eseyi: elandisayo/ Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 108 ezimfusahane, inoveli echazayo/eningayo (ecabangisisayo) zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukufundela ukuqondisisa (Inkulumo- mpendulwano) • Izimpawu ezigqamile zombhalo • Ukukhethwa kwamagama Umsebenzi ezingeni lamagama: wobuciko: abalingiswa, okwenziwa • Ukulalela inkulumo-mpendulwano • Izwi kanye nesitayela Izenzo ngabalingiswa, inkulumo- • Qaphela lokhu: mpendulwano, isakhiwo, udweshu, • Ukuchaza kuzwakale Umsebenzi ezingeni lemisho: okwenzeka endabeni, isizinda, -- Ulimi kanye namandla • Iphimbo Inkulumo-ngqo kanye nenkulumo umlandi kanye nendikimba ewumbiko -- Iphimbo • Amaphuzu awumongo kanye Inqubo yokufunda namaphuzu asekelayo Izincazelo: -- Umoya • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukubhala umbhalo osabulembu Izisho kanye nezaga -- Isingeniso kanye nesiphetho uhlobo lombhalo) ukuze kuhleke kahle imibono/ Izimpawu zokuloba kanye • Ukuphendula imibuzo • Ngesikhathi kufundwa (phawula amaphuzu nesipelingi: ngezimpawu zombhalo) Okukhulunywayo: Inkulumo • Ukwethula i-eseyi izohlolwa Izinhlobo zesipeling; ama-akhronimi. engalungiselwe • Ngemumva kokufunda Gxila kulokhu okulandelayo: (akuphendulwe imibuzo, Ulwazimagama olusetshenziswa Khetha isihloko esifanele kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, Inqubo yokubhala engqikithini • Hlela ulwazi luhleleke kahle kuhlaziywe) • Ukuhlela Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Khetha ulwazimagama kanye nohlelo Ubunkondlo emsebenzini wabafundi obhalwayo • Ukubhala izinhlaka zokuqala lolimi • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubuyekeza • Khetha isingeniso esihle kanye • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: nesiphetho (esihle) izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze imvumelwano nesigqi ucacise • Uma kunesidingo, sebenzisa izinsiza ezibukwayo kanye nalezo ezilalelwa • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Ukulungisa amaphutha ziphinde zibukwe imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukwethula • Isitayela sombhali Kubhalwa i-eseyi kulandelwa inqubo • Ukufengqa yokubhala okubhalwayo ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 7&8 Isifundo sokuqondisisa: (umbhalo ocashunwe embhalweni wobuciko ofundwa kulesi sigaba) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukufundela ukuqondisisa • Ukuzitholela (abalingiswa, isizinda; umlayezo) • izincazelo zamagama • Umbono wombhali. • Iqiniso kanye nombono. • Incazelo eqondiwe. 109 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 9 & 10 Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda amaphephandaba/umbiko Imibhalo emade edlulisa imiyalezo: Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 110 wephephabhuku zolimi zenziwe emasontweni edlule Kulalelwa umbiko wephephandaba Umbiko/i-inthavyu Amasu okufunda Umsebenzi ezingeni lamagama: • Isakhiwo • Izidingo zombhalo kanye nohlobo • Ukufunda ngokuqaphelisisa lombhalo Izindlela zesenzo - • Izimpawu • izimpawu zombhalo, isib. Isakhiwo, • Isakhiwo, isitayela; umbono Indlela encikayo (encikile) • Ukusetshenziswa kolimi abalingiswa, isizinda, kanye wombhali Indlela ephoqayo • Iphimbo nombono womlandi. • Abafundi abaqondiwe, inhloso kanye Indlela yamandla • Irejista • Ukuzitholela izincazelo zamagama nokuqukethwe angejwayelekile kusetshenziswa Indlela eqondisayo • Isingeniso kanye nesiphetho • Ukukhethwa kwamagama amasu okuzitholela izincazelo Indlela yesimo Kuxoxwa ngalokho okutholakele zamagama • Ukusetshenziswa kwezinhlobo zemisho ezehlukene (ubude Umsebenzi ezingeni lemisho: Ukwethula umbiko (okukhulunywayo) • Incazelo okuyiyona kanye nezakhiwo) neqondiwe. Imisho eqondile, imisho embaxa; • Uksetshenziswa kolimi • Imithetho yokubhala izigaba imisho emagatshagatsha, izinkathi Inqubo yokufunda • Irejista nesenzo; imisho lapho omenzi Gxila kulokhu okulandelayo: • Ukulungiselela ukufunda (yethula beyizinhloko zemisho kanye nemisho • Iphimbo umbhalo) Inqubo yokubhala lapho omenziwa beyizinhloko zemisho • Ukukhombisa ngomzimba • Ngesikhathi kufundwa (phawula • Ukuhlela Izincazelo: • Isingeniso kanye nesiphetho ngezimpawu zombhalo) • Ukubhala izinhlaka zokuqala Izisho kanye nezaga, izincazelo • Ngemumva kokufunda ezisobala, izincazelo ezigudliselayo, • Ukubuyekeza (akuphendulwe imibuzo, ifanamsindo; ukwenzasamuntu kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze Izimpawu zokuloba kanye kuhlaziywe) ucacise nesipelingi: Ubunkondlo • Ukulungisa amaphutha, ukwethula Amaphethini esipelingi, osokucaphuna, • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Kubhalwa umbiko kulandelwa apholostofi inqubo yokubhala • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: Ulwazimagama olusetshenziswa izifengqo, imifanekisomqondo, engqikithini imvumelwano nesigqi ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: emsebenzini wabafundi obhalwayo imigqa, amagama nezigaba/izitanza ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Isitayela sombhali • Ukufengqa • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo.
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 9 & 10 Ukufunda/ukubukela ukuze uqondisise (sebenzisa) amaphephandaba/umbiko wephephabhuku • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukuzitholela (abalingiswa, isizinda; umlayezo) • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kusetshenziswa amasu okuzitholela izincazelo zamagama. • Ulimi oluchukuluza imizwa. • Ukuphendula imibuzo. UKUHLOLA ITHEMU YOKU-1 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO SOKU-1 NOKULALELWAYO Ukufunda okulungiselelwe/ingxoxo I-eseyi/elandisayo Isifundo sokuqondisisa kanye nokusetshenziswa kolimi Incwadi yobungani/ukubuyekeza/inkulumo-mpendulwano Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi IBANGA LESI-9 ITHEMU YESI-2 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 111 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 1&2 Ukulalelela ukuqondisisa Umbhalo wobuciko ofana Imibhalo edlulisa imiyalezo: Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 112 nomdlalo/izindaba ezimfusahane ukugcwalisa idayari, zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela indaba inganekwane/inoveli umthethosisekelo/inqubomgomo Umsebenzi ezingeni lamagama: • Bona umqondo owumongo kanye Amasu okufunda • Isakhiwo sombhalo Isiqu, iziqalo, izijobelelo kanye naleyo eyesekelayo nezabizwana • Ukufunda ngokuqaphelisisa. • Inhloso yombhalo • Ukusetshenziswa kolimi Umsebenzi ezingeni lemisho: • Izimpawu ezigqamile zombhalo • Amaphuzu awumongo kanye • Irejista wobuciko: isakhiwo, abalingiswa, namaphuzu asekelayo Izinhlobo zemisho, • Ukubuza imibuzo isizinda kanye nombono womlandi. • Ukusetshenziswa kolimi Inkulumo-ngqo, inkulumo ewumbiko, Ingxoxo yesigungu/ingxoxo • Ukuzitholela izincazelo zamagama izwi kanye nezinkathi zesenzo • Irejista yeqembu: usiko angejwayelekile kusetshenziswa Izincazelo zamagama: amasu okuzitholela izincazelo • Ukuhleleka kahle kwemisho • Veza iqhaza lababambe iqhaza zamagama Izisho kanye nezaga, inkulumo • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso • Izikhulumi zikhuluma zidedelane enencazelo eqondile kanye nenkulumo • Ukusetshenziswa kolimi kanye ukuqinisekisa ukuxhumana kahle enencazelo ecashile • Chaza imibono yalabo ababambe nesitayela. kwemisho iqhaza bese kufinyelelwa Izimpawu zokuloba kanye Inqubo yokufunda • Ukusetshenziswa kwezinhlobo esivumelwaneni nesipelingi: zemisho ezehlukene (ubude • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Sebenzisa ulimi olufanele, isitayela nezakhiwo) Osokucaphuna, amaphethini esipelingi umbhalo) kanye nerejista kanye nezifinyezo Gxila kulokhu okulandelayo: • Ngesikhathi kufundwa (phawula • Yethula Ulwazimagama olusetshenziswa ngezimpawu zombhalo) Inqubo yokubhala engqikithini • Ngemumva kokufunda • Ukuhlela Umsebenzi wokwengeza othathelwe (akuphendulwe imibuzo, • Ukubhala izinhlaka zokuqala emsebenzini wabafundi obhalwayo kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, kuhlaziywe) • Ukubuyekeza Ubunkondlo • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze ucacise • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukulungisa amaphutha • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: izifengqo, imifanekisomqondo, ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Ukwethula imvumelwano nesigqi Kubhalwa (kugcwaliswa) idayari/ • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: umthethosisekelo/Inqubomgomo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA imigqa, amagama nezigaba/izitanza kusetshenziswa inqubo yokubhala • Isitayela sombhali • Ukufengqa • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo.
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 1&2 Ukufunda/ukubukela umbhalo ukuze uthole kutholakale ulwazi: Incwadi yefa kanye nesitatimende • Ukufunda ngokuqaphelisisa kanye nokubukisisa. • Inhloso yombhalo. • Ukusetshenziswa kolimi. • Abalingiswa kanye nesithombe. • Ulwazi ngokuqhubekayo kanye newili. • Umlayezo kanye nendikimba • Ukufingqa umbhalo Ukufingqa • Isakhiwo • Ukusetshenziswa kolimi • Isakhiwo 113 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 3&4 Amasu okukhuluma nokulalelal Ukufunda umbhalo wobuciko, isib. Ukubhala: Ukubuyekeza umbhalo Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 114 Umdlalo/izindaba ezimfushane/ (umbhalo engalungiselelwe zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalelala ukuqondisisa: inganekwane efundiwe) ebhaliwe Ibhayografi/ukulingisa inkulumo Umsebenzi ezingeni lamagama: ekuqoshiwe • Izimpawu zombhalo wobuciko • Isakhiwo sombhalo Izenzo, iziqu, iziqalo kanye nejobelelo • Chaza amasu enqubo yokulalela • Ukukhombisa ukukhula kwesakhiwo • Inhloso yombhalo Umsebenzi ezingeni lemisho: kanye nodweshu, ukuvezwa • Phendula imibuzo ngokuyibhala • Amaphuzu awumongo kanye kwabalingiswa, uguquko endabeni, Imisho emagatshagatsha, phansi namaphuzu asekelayo isizinda, iqhaza lomlandi, indikimba inkulumo-ngqo kanye nekulumo Ukufunda okungalungiselelwe kanye isiphetho. • Ukusetshenziswa kolimi ewumbiko • Ukusetshenziswa kwezwi, iphimbo Inqubo yokufunda • Irejista Izincazelo zamagama: kanye nesivinini • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukuhleleka kahle kwemisho Izisho nezaga • Izimpawu zokuloba uhlobo lombhalo) • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso Izimpawu zokuloba kanye • Ukukhombisa ngomzimba • Ngesikhathi kufundwa (phawula ukuqinisekisa ukuxhumana kahle nesipelingi: Osokucaphuna, izinhlobo ngezimpawu zombhalo) kwemisho • Ukuxhumana nezethameli zesipelingi kanye nezifinyezo • Ngemumva kokufunda • Ukusetshenziswa kwezinhlobo Ulwazimagama olusetshenziswa (akuphendulwe imibuzo, zemisho ezehlukene (ubude engqikithini kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, nezakhiwo) kuhlaziywe) Umsebenzi wokwengeza othathelwe Gxila kulokhu okulandelayo: emsebenzini wabafundi obhalwayo Izinkondlo Inqubo yokubhala • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukuhlela • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukubhala izinhlaka zokuqala izifengqo, imifanekisomqondo, imvumelwano nesigqi • Ukubuyekeza • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze imigqa, amagama nezigaba/izitanza ucacise • Isitayela sombhali • Ukulungisa amaphutha, ukwethula ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Ukufengqa Kubhalwa isibuyekezo/umbhalo obhaliwe kulandelwa inqubo • Umoya wenkondlo yokubhala ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Indikimba kanye nomyalezo.
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 3&4 Ukufunda/ukubukela imibhalo isib. neziqeshana zephephandaba/ ama-athikhili ephephabhuku ngenhloso yokuthola ulwazi kanye nokuqondisisa Amasu okufundela ukuqondisisa indatshana ecashunwe encwadini • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukufundela ukuqondisisa • Inhloso kanye nabafundi abaqondiwe • Ukuzitholela izincazelo kanye nesiphetho • Iqiniso kanye nombono • Ukunikeza/ukuvezwa umbono wakho • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile • Ukukhomba ulimi oluchukuluza imizwa Ukufingqa umbhalo 115 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 5&6 Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Ukubhala imibhalo edlulisa Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 116 nomdlalo/izindaba ezimfushane/ imiyalezo: i-ajenda kanya zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela umbhalo ofana ne- inganekwane namaminithi omhlangano inthavyu/inkulumo/ukuxoxa indaba Umsebenzi ezingeni lamagama: ukuze iqondisiswe • Izimpawu zombhalo wobuciko • Ukukhethwa kwamagama Iziqu, iziqalo, izijobelelo kanye • Ukubhala amanothi ngesikhathi • Ukukhombisa ukukhula kwesakhiwo • Izwi kanye nesitayela izichasiso ulalele kanye nodweshu, ukuvezwa • Ukuchaza kuzwakale Umsebenzi ezingeni lemisho: kwabalingiswa, uguquko endabeni, • Ukulalela ngokuhlolisisa okuqhubeka endabeni, isizinda, • Iphimbo Incazelo yesigaba, isigaba Ingxoxo yeqembu/ingxoxo iqhaza lomlandi, indikimba kanye esiyisingeniso, isigaba esiyisiphetho, • Amaphuzu awumongo kanye yesigungu nesiphetho. izinkathi zesenzo, izakhiwo zemisho namaphuzu asekelayo kanye nezinhlobo zemisho • Ukubamba ingxoxo emayelana Inqubo yokufunda • Ukubhala umbhalo osabulembu nombhalo olaleliwe Izincazelo zamagama: • Ukulungiselela ukufunda (yethula ukuze kuhleke kahle imibono/ • Ukunikezelana amathuba lapho umbhalo) amaphuzu Izisho nezaga kukhulunywa • Ngesikhathi kufundwa (phawula • Ukwethula indaba ukuze imakwe Izimpawu zokuloba kanye • Ababambe iqhaza ngezimpawu zombhalo) uthisha nesipelingi: • Izimiso • Ngemumva kokufunda Gxila kulokhu okulandelayo: amaphethini esipelingi (akuphendulwe imibuzo, Inqubo yokubhala Ulwazimagama olusetshenziswa kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, engqikithini kuhlaziywe) • Ukuhlela Umsebenzi wokwengeza othathelwe Ubunkondlo • Ukubhala izinhlaka zokuqala emsebenzini wabafundi obhalwayo • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubuyekeza • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze izifengqo, imifanekisomqondo, ucacise imvumelwano nesigqi • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: imigqa, amagama nezigaba/izitanza Kubhalwa isimemo somhlangano, i-ajenda namaminithi omhlangano • Isitayela sombhali kulandelwa inqubo yokubhala ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Ukufengqa • Umoya wenkondlo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Indikimba kanye nomyalezo.
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 5&6 Ukufunda/ukubukelela ukuqondisisa (Sebenzisa okubhaliwe kanye noma imibhalo ebukelwayo efana namakhathuni/izithombe zamafilimu) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukufundela ukuqondisisa • Ukuzitholela izincazelo (abalingiswa, isizinda kanye nendikimba) • Ukuzitholela izincazelo zamagama angajwayelekila kusetshenziswa amakhono okuhlakaza amagama • Ukukhomba ulimi oluchukuluza imizwa Ukubukeza isakhiwo sokufingqa 117 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 7&8 Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda/ukubukela imibhalo efana Umbhalo omfushane odlulisa Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 118 nezikhangiso/amakhathuni/amagrafu umyalezo: ukubuyekeza isikhangiso zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela isikhangiso esiqoshiwe/ isikhangiso somsakazo Sebenzisa izindlela zokufunda/ • Isakhiwo sombhalo Umsebenzi ezingeni lamagama: zokubukelela ukuthola ulwazi kanye Amabizo (abonakalayo • Ukusetshenziswa kolimi • Inhloso yombhalo nokuqondisisa. nangabonakaliyo) kanye nezabizwana • Iphimbo • Amaphuzu awumongo kanye • Ukufunda ngokushesha ukha Umsebenzi ezingeni lemisho: namaphuzu asekelayo • Isivinini phezulu, ukufunda ngokukha phezulu Izinkathi zesenzo, izigaba, ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukusetshenziswa kolimi • Izimiso izivumelwano, izakhiwo zemisho, • Ukufundela ukuqondisisa • Irejista imisho lapho omenzi beyizinhloko • Ukubhala amanothi • Ukuhleleka kahle kwemisho zemisho kanye nemisho lapho Ukwethula okukhulunywayo: • Inhloso kanye nabafundi abaqondiwe omenziwa beyizinhloko zemisho, ukuhlaziya isikhangiso • Ukuzitholela izincazelo kanye • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso inkulumo-ngqo kanye nenkulumo nesiphetho ukuqinisekisa ukuxhumana kahle ewumbiko • Chaza izinkomba ezifana nefonti, kwemisho ubukhulu bombhalo kanye • Ukukhomba ulimi olukhohlisayo Izincazelo zamagama: nezithombe • Ukusetshenziswa kwezinhlobo • Umphumela wokukhetha kanye Omabizwafane kanye nophimbohluka zemisho ezehlukene (ubude • Chaza ukusetshenziswa kolimi nokweqa encazelweni yegama nezakhiwo) Izimpawu zokuloba kanye olukhohlisayo • Ukuthola ukuthi ulimi kanye nesipelingi: Gxila kulokhu okulandelayo: • Chaza ukuthi ukweqiwa kolwazi nemifanekisomqondo kuzilolonga oluthile, ukufinyeza kanye nokuthi Inqubo yokubhala Izinhlobo zesipelingi kanye nezifinyezo kanjani izinkolelo kanye nezindlela ulimi lusetshenziswa kanjani abantu abacabanga ngazo. Ulwazimagama olusetshenziswa • Ukuhlela ukukhohlisa labo abalalele engqikithini • Umphumela wokusetshenziswa • Ukubhala izinhlaka zokuqala kwezinhlobo ezehlukene zefonti, Umsebenzi wokwengeza othathelwe izihlokwana kanye nemibhalo • Ukubuyekeza emsebenzini wabafundi obhalwayo emincane echaza okuthile • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze encazelweni ucacise Ukufingqa: • Ukulungisa amaphutha, ukwethula Ukubukeza Kubhalwa isibuyekezo sesikhangiso Umbhalo wobuciko: ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ukubukeza UKUHLOLA KWETHEMU YESI-2 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-3: IZIVIVINYO ZAPHAKATHI UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA NOKULALELWAYO NONYAKA 9 & 10 Ukufunda okungalungiselelwe/inkundla/ingxoxo yeqembu Ukubuyekeza/umbhalo/uhlelo lwengxoxo/isimemo/i- Iphepha 1: Okukhulunywayo nokulalelwayo ajenda yomhlangano/namaminithi/izaziso Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa, ukusetshenziswa kolimi (Amahora ama-2) Iphepha 3: Ukubhala (Ihora) Iphepha 4: Inganekwane (Ihora)
IBANGA LESI-9 ITHEMU YESI-3 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 1&2 Inkulumo-mpendulwano/ingxoxo Ukufunda incwadi yefa efingqiwe Umbhalo odlulisa umyalezo: Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso yokwenza isivumelwano kanye nesitatimende Ukubhala i-wili/isitatimende zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela ingxoxo yokwenza • Ababambe iqhaza • Isakhiwo sombhalo Umsebenzi ezingeni lamagama: isivumelwano phakathi kwabantu • Usuku • Inhloso yombhalo Amabizo abonakalayo ababili (inkulumo-mpendulwano) nangabonakaliyo kanye nezichasiso • Oyigcinile/ehlelile kuye • Amaphuzu awumongo kanye • Isakhiwo kanye nokuthuthukiswa namaphuzu asekelayo Umsebenzi ezingeni lemisho: kwemiqondo (kwemibono) • Umnikazi • Ukusetshenziswa kolimi Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko, • Ukusebenzisa amakhono engxoxo • Ulimi ebhalwe ngalo izinkathi zesenzo, izinhlobo zemisho, yokwenza isivumelwano ukuze • Irejista • Indlela eyokhishwa ngayo izinhlobo zezigaba, imisho lapho kufinyelelwe esivumelwaneni • Ukuhleleka kahle kwemisho omezi beba yiznhloko zemisho kanye Inqubo yokufunda Ingxoxo ebhekiswe ekuqondeni nemisho lapho omenziwa beba • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso incwadi yefa kanye nesitatimende • Ukulungiselela ukufunda (yethula yizinhloko zemisho, amabinzana kanye ukuqinisekisa ukuxhumana kahle umbhalo) nemishwana • Ukusetshenziswa kolimi kwemisho • Ngesikhathi kufundwa (phawula Izincazelo zamagama: • Ukukhohlisa • Ukusetshenziswa kwezinhlobo ngezimpawu zombhalo) zemisho ezehlukene (ubude Omabizwafane kanye nophimbohluka • Ukunikezelana ngethuba • Ngemumva kokufunda nezakhiwo) lokukhuluma Izimpawu zokuloba kanye (akuphendulwe imibuzo, Gxila kulokhu okulandelayo: nesipelingi: • Ukuvula kanye nokuvala kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, kuhlaziywe) Inqubo yokubhala Izinhlobo zesipelingi • Isinqumo Ubunkondlo • Ukuhlela Ulwazimagama olusetshenziswa engqikithini • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubhala izinhlaka zokuqala Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukubuyekeza emsebenzini wabafundi obhalwayo izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze imvumelwano nesigqi ucacise • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Ukulungisa amaphutha, ukwethula imigqa, amagama nezigaba/izitanza Kubhalwa i-wili/isitatimende • Isitayela sombhali • Ukufengqa • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo. 119 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 1&2 Ukufundela ukuqondisisa kanye 120 namasu okufunda: imibhalo ebukelwayo - amakhathuni • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukuqagula • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kanye nemifanekisomqondo • Ukubuyekeza ngenhloso yokuqondisisa • Umphumela wokukhetha kanye nokweqa encazelweni yegama • Umphumela wenqubo yokusebenzisa ukufengqa kanye nemibuzombumbulu • Umphumela wokusebenzisa isu lezinto ezibonakalayo ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 3&4 Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Imibhalo edlulisa imiyalezo: i-CV Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso nenoveli/izindaba ezimfushane kanye nencwadi ehambisana nayo zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela i-inthavyu • Ukubheka ngokukhethekile izimpawu • Izidingo zesakhiwo kanye nesitayela Umsebenzi ezingeni lamagama: • Ukuchaza iqhaza lalabo ababambe zombhalo wobuciko iqhaza • Abafundi abaqondiwe, inhloso kanye Izichasiso • Ukukhombisa ukukhula kwesakhiwo nokuqukethwe • Ukusetshenziswa kolimi Umsebenzi ezingeni lemisho: kanye nodweshu, ukuvezwa • Ukukhethwa kwamagama, • Ulimi kanye namandla kwabalingiswa, uguquko endabeni, Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko, ukufengqa, uphawu, umbala; indawo okuqhubeka endabeni, isizinda, izinkathi zesenzo, izinhlobo zemisho, Ukuxoxa nge- CV njengenye iqhaza lomlandi, indikimba kanye • Izakhiwo zemisho, ubude nezinhlobo izinhlobo zezigaba, imisho lapho yezidingo zokufuna umsebenzi/ nesiphetho. omenzi beba yizinhlokoo zemisho ukwemukelwa • Ukubukeka kwayo kanye nemisho lapho omenziwa beba Inqubo yokufunda • Ulwazi Inqubo yokubhala yizinhloko zemisho, amabinzana kanye • Ukulungiselela ukufunda (yethula nemishwana • Ukufaneleka/ukuqondana • Ukuhlela uhlobo lombhalo) Izincazelo zamagama: • Abantu abangaphawula ngomuntu • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ngesikhathi kufundwa (phawula (ofuna umsebenzi) Omabizwafane kanye nophimbohluka ngezimpawu zombhalo) • Ukubuyekeza • Ukuxhumana kwe-CV kanye Izimpawu zokuloba kanye • Ngemumva kokufunda • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze nencwadi ehambisana nayo nesipelingi: (akuphendulwe imibuzo, ucacise kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, Izinhlobo zesipelingi kuhlaziywe) • Ukulungisa amaphutha ukwethula Ulwazimagama olusetshenziswa Ubunkondlo Kubhalwa i-CV kanye nencwadi engqikithini ehambisana nayo • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: izifengqo, imifanekisomqondo, imvumelwano nesigqi • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Isitayela sombhali • Ukufengqa • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo. 121 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 3&4 Amasu okufundela ukuqondisisa 122 (Sebenzisa imibhalo eabhaliwe kanye nebukelwayo) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukuqagula • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kanye nemifanekiso • Umphumela wokukhetha kanye nokweqa encazelweni yegama • Umphumela wesu lokusebenzisa ulimi olunezincazelo ezicashile kanye nemibuzombumbulu • Umphumela wesu lokusebenzisa izinto ezibonakalayo 5&6 Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Ukubhala indaba: elandisayo/ Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso Ukulalela inkulumo-mpikiswano nenoveli/izindaba ezimfushane/ echazayo/eningayo (ecabangisisayo) zolimi zenziwe emasontweni edlule emsakazweni/kuthelevishini inganekwane (inganeko-zilwane, • Ukukhethwa kwamagama Umsebenzi ezingeni lamagama: umzekeliso, inganeko-zilwane, • Ababambe iqhaza • Izwi kanye nesitayela Izihlanganiso kanye nezenzo insumo kanye nensumansumane) • Ukusetshenziswa kwezwi • Ukuchaza kuzwakale Umsebenzi ezingeni lemisho: • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Isivinini isakhiwo, abalingiswa, isizinda, • Iphimbo Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko, • Ukwethula isiphakamiso kanye udweshu, uphawu, ukubaluleka • Amaphuzu awumongo kanye izinkathi zesenzo, izinhlobo zemisho, nokusisekela/nokusivikela kwemisindo, imifanekisomqondo namaphuzu asekelayo imisho lapho omenzi beba yizinhloko • Ukwethula amaphuzu aphikisayo Inqubo yokufunda • Ukubhala umbhalo osabulembu zemisho kanye nemisho lapho ukuze kuhleke kahle imibono/ omenziwa beba yizinhloko zemisho • Isinqumo • Ukulungiselela ukufunda (yethula kanye nezinhlobo zezigaba ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 uhlobo lombhalo/qagela izigameko) amaphuzu • Ukubhala amanothi Izincazelo zamagama: • Ngesikhathi kufundwa (phawula • Ukwethula indaba ukuze imakwe • Ukuxoxa kanye nokwabelana Incazelo esobala, incazelo ngezimpawu zombhalo) uthisha ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA ngamanothi ecashile, ifanamsindo (ifanangwaqa • Ngemumva kokufunda nefanangwaqa), inhlonipho, (akuphendulwe imibuzo, ifuzamsindo kanye noteku kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, kuhlaziywe) Izimpawu zokuloba kanye nesipelingi: Izinhlobo zesipelingi Ulwazimagama olusetshenziswa engqikithini Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 5&6 Ukubamba iqhaza kunkulumo- Ubunkondlo Gxila kulokhu okulandelayo: mpikiswano • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Inqubo yokubhala • Ukuxoxisana ngezimiso • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukuhlela • Ukusetshenziswa kolimi izifengqo, imifanekisomqondo, imvumelwano nesigqi • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukwethula isiphakamiso kanye • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Ukubuyekeza nokusisekela/ nokusivikela imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze • Ukwethula amaphuzu aphikisayo • Isitayela sombhali ucacise • Ababambe iqhaza • Ukufengqa • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Isinqumo • Umoya wenkondlo Kubhalwa indaba kulandelwa inqubo yokubhala • Indikimba kanye nomyalezo. Ukufunda/ukubukelela ukuqondisisa (Imibhalo ebhaliwe kanye nebukelwayo) Amasu • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola amaphuzu asekelayo • Ukufunda ngokuquphelisisa • Ukuqagula • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kanye nemifanekisomqondo • Imibono ewumongo kanye neyesekelayo • Umphumela wokukhetha kanye nokweqa encazelweni yegama • Umphumela wokusebenzisa izifenqo nezakhiwo zenkulum o ecashile • Ukucabangela umbhali kanye nesiphetho 123 Ukufingqa umbhalo ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 7&8 Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo odlulisa umyalezo: ikhadi Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 124 ezimfushane kanye nenoveli lesimemo zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalela inkulumo eyethulwa yilunga lomphakathi elihloniphekile • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Izidingo zesakhiwo kanye nesitayela Umsebenzi ezingeni lamagama: abalingiswa, okwenzekayo, • Ukusetshenziswa kolimi • Abafundi abaqondiwe, inhloso kanye izichasiso inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, nokuqukethwe • Echemayo nebandlululayo udweshu, okwenzeka endabeni Umsebenzi ezingeni lemisho: isizinda, umlandi kanye nendikimba • Ukukhethwa kwamagama, • Izinkolelo ezingaguquki Isigaba esichazayo ukufengqa; ukuchaza okucacile Inqubo yokufunda • Iphimbo Isigaba umuntu asibhala ngendlela • Izinhlobo zemisho (ubude • Ukulungiselela ukufunda (yethula ethandwa nguyena • Ulimi kanye namandla nezakhiwo) uhlobo lombhalo) Isigaba esehlukanisayo • Ukuphendula imibuzo Gxila kulokhu okulandelayo: • Ngesikhathi kufundwa (phawula Izincazelo zamagama: Inkulumo elungiselelwe ngezimpawu zombhalo) Inqubo yokubhala Igama elilodwa elimele amaningi Abafundi benza ucwaningo • Ngemumva kokufunda • Ukuhlela noma uphenyo njengomsebenzi (akuphendulwe imibuzo, Izimpawu zokuloba kanye • Ukubhala izinhlaka zokuqala wokuzilungiselela. kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, nesipelingi: kuhlaziywe) • Ukubuyekeza • Izimiso zokwethula inkulumo Izinhlobo zesipelingi Ubunkondlo • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze • Ukukhombisa ngomzimba Ulwazimagama olusetshenziswa ucacise • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo engqikithini • Isingeniso kanye nesiphetho • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Ukusetshenziswa kolimi izifengqo, imifanekisomqondo, Kubhalwa ikhadi lesimemo emsebenzini wabafundi obhalwayo imvumelwano nesigqi • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Isitayela sombhali • Ukufengqa • Umoya wenkondlo ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Indikimba kanye nomyalezo. ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 7&8 Ukufunda/ukubukela/ukuqondisisa (Imibhalo ebhaliwe kanye nebukelwayo) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukuqagula • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kanye nemifanekiso • Imibono ewumongo kanye neyesekelayo • umbono ongowakho • Ukufingqa • Umphumela wokukhetha kanye nokweqa encazelweni yegama • Umphumela wesu lokusebenzisa ulimi olunezincazelo ezicashile kanye nemibuzombumbulu • Umphumela wesu lokusebenzisa izinto ezibonakalayo • Ukucabangela umbhali kanye nesiphetho 125 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 9 & 10 Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Umbhalo odlulisa umyalezo; Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 126 nomdlalo inkulumo-mpendulwano zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukuxoxa indaba • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Ukukhethwa kwamagama Umsebenzi ezingeni lamagama: • Qaphela lokhu: amakhono abalingiswa, okwenzekayo, okukhuluma, iphimbo, ukuphimisa • Izwi kanye nesitayela Izenzo, ukubuza imibuzo kanye inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, kahle amagama, isivinini, indlela nesabizwana sokukhomba udweshu, okwenzeka endabeni • Ukuchaza kucace yokubiza amagama, ukubheka isizinda, umlandi kanye nendikimba Umsebenzi ezingeni lemisho: izethameli, indlela yokuma kanye • Iphimbo nokusebenzisa izitho zomzimba Inqubo yokufunda Inqubo, ukulandelana kwezinto • Amaphuzu awumongo kanye ngokubaluleka kwazo kanye nesigaba • Izimiso kanye nezimpawu zendaba • Ukulungiselela ukufunda (yethula namaphuzu asekelayo esisongayo uhlobo lombhalo) Inkulumo-mpendulwano: ukulingisa • Ukubhala umbhalo osabulembu Izincazelo zamagama: inkulumo-mpendulwano • Ngesikhathi kufundwa (phawula ukuze kuhleke kahle imibono/ ngezimpawu zombhalo) amaphuzu Igama elilodwa elimela amaningi • Ukusetshenziswa kolimi • Ngemumva kokufunda • Ukwethula indaba ukuze imakwe Izimpawu zokuloba kanye • Ukunikezelana amathuba lapho (akuphendulwe imibuzo, uthisha nesipelingi: kukhulunywa kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, Gxila kulokhu okulandelayo: Izinhlobo zesipelingi • Ukukhombisa ngmzimba kuhlaziywe) Inqubo yokubhala Ulwazimagama olusetshenziswa • Izimpawu zombhalo Ubunkondlo engqikithini • Ukuhlela • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: emsebenzini wabafundi obhalwayo izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukubuyekeza imvumelwano nesigqi • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: ucacise imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Isitayela sombhali Kubhalwa i-ajenda namaminithi • Ukufengqa kulandelwa inqubo yokubhala • Umoya wenkondlo ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 • Indikimba kanye nomyalezo. ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi 9 & 10 Isifundo sokuqondisisa (umbhalo ocashunwe embhalweni wobuciko ofundwayo) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukuzitholela okuqondiwe • Izincazelo zamagama • Umbono wombhali • Iqiniso kanye nombono • Incazelo eqondiwe UKUHLOLA KWETHEMU YESI-3 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO SESIBILI NOKULALELWAYO Inkulumo elungiselelwe/umdlalo wokulingisa/inkulumo Indaba echazayo/elandisayo/ejeqezayo/edaza inkani Isifundo sokuqondisisa kanye nokusetshenziswa kolimi mpendulwano/ingxoxo ye-CV/incwadi yefa/isitatimende. I-CV kanye nencwadi ehambisana nayo 127 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
IBANGA LESI-9 ITHEMU YESI-4 OKUQUKETHWE 128 Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi 1&2 Ukulalelela ukuqondisisa Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo omude odlulisa umyalezo: Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso ezimfushane kanye nenoveli incwadi yokucela isikhala zolimi zenziwe emasontweni edlule • Phawula ngokuhlaziyisisa imibhalo ehlukahlukene • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Isakhiwo sombhalo Umsebenzi ezingeni lamagama: abalingiswa, okwenzekayo, • Ukulalela ngenhloso yokuthola/ • Inhloso yombhalo Izenzo inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, yokuzuza ulwazi oluthile udweshu, okwenzeka endabeni • Amaphuzu awumongo kanye Umsebenzi ezingeni lemisho: • Ukulalela kanye nokuthokozela isizinda, umlandi kanye nendikimba namaphuzu asekelayo Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko, imizekeliso kanye nezihloko Inqubo yokufunda • Ukuhleleka kahle kwemisho imisho lapho omenzi beba yizinhloko • Ukuphendula imibuzo zemisho kanye nemisho lapho • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso omenziwa beba yizinhloko zemisho Inqubo yomhlangano uhlobo lombhalo) ukuqinisekisa ukuxhumana kahle kwemisho Izincazelo zamagama: • Ababambe iqhaza • Ngesikhathi kufundwa (phawula ngezimpawu zombhalo) • Ukusetshenziswa kwezinhlobo Amagama angacacile, amagama • Izimiso zomhlangano zemisho ezehlukene (ubude asetshenziswa ngokweqile, • Ngemumva kokufunda • Ukunikezana amathuba okukhuluma nezakhiwo) ukuphindaphinda, ulimi olukhulunywa (akuphendulwe imibuzo, ikakhulukazi yintsha, yasemalokishini • Ukusetshanziswa kolimi kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, Gxila kulokhu okulandelayo: kanye nolimi oluqondwa kuphela yilabo kuhlaziywe) • Indlela yokuphikisana Inqubo yokubhala abalusebenzisayo emhlanganweni Ubunkondlo • Ukuhlela Izimpawu zokuloba kanye • Isingeniso kanye nesiphetho • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo nesipelingi: • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: Izinhlobo zesipelingi. • Ukubuyekeza izifengqo, imifanekisomqondo, Ulwazimagama olusetshenziswa imvumelwano nesigqi • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze engqikithini ucacise • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: Umsebenzi wokwengeza othathelwe imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukulungisa amaphutha, ukwethula emsebenzini wabafundi obhalwayo • Isitayela sombhali ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Kubhalwa incwadi yokufaka isikhalazo • Ukufengqa ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo.
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi 1&2 Isifundo sokuqondisisa (umbhalo ocashunwe embhalweni wobuciko ofundwayo) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukucabangela • Izincazelo zamagama • Umbono wombhali • Iqiniso kanye nombono • Incazelo eqondiwe 3&4 Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo edlulisa umyalezo: i-imeyili Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso ezimfushane kanye nenoveli zolimi zenziwe emasontweni edlule Ukulalelela ukuqondisisa • Isakhiwo sombhalo (Akusetshenziswe inkulumo- • Izimpawu zombhalo wobuciko: Umsebenzi ezingeni lamagama: • Inhloso yombhalo mpendulwano eqoshiwe) abalingiswa, okwenzekayo, inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, • Amaphuzu awumongo kanye Amabizoqho kanye namabizongxube • Ukulalela inkulumo-mpendulwano udweshu, okwenzeka endabeni namaphuzu asekelayo Umsebenzi ezingeni lemisho: • Ukubhala amanothi isizinda, umlandi kanye nendikimba • Ukusetshenziswa kolimi Inqubo, ukulandelana kwezinto -- Ulimi kanye namandla Inqubo yokufunda ngokubaluleka kwazo kanye nesigaba • Irejista -- Iphimbo • Ukulungiselela ukufunda (yethula esisongayo • Ukuhleleka kahle kwemisho -- Umoya uhlobo lombhalo) Izincazelo zamagama: • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso -- Isingeniso kanye nesiphetho • Ngesikhathi kufundwa (phawula ukuqinisekisa ukuxhumana kahle Izinkolelo ezingaguquki, ukubandlulula ngezimpawu zombhalo) kwemisho kanye nolimi oluchukuluza imizwa • Ukuphendula imibuzo • Ngemumva kokufunda • Ukusetshenziswa kwezinhlobo Ulwazimagama olusetshenziswa Ingxoxo yesigungu/ingxoxo (akuphendulwe imibuzo, engqikithini zemisho ezehlukene (ubude yeqembu kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, nezakhiwo) • Ababambe iqhaza kuhlaziywe) Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo • Izimiso zengxoxo yesigungu • Ukunikezana amathuba okukhuluma • Ukusetshenziswa kolimi • Indlela yokuphikisana engxoxweni • Isingeniso kanye nesiphetho Iqembu lixoxa ngezihloko ezisematheni 129 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi 3&4 Ubunkondlo Gxila kulokhu okulandelayo: Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso 130 zolimi zenziwe emasontweni edlule • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba kanye • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukuhlela nesipelingi: izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukubhala izinhlaka zokuqala imvumelwano nesigqi Izinhlobo zesipelingi kanye izifinyezi • Ukubuyekeza ezi-4: • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze 1. Izifinyezo ezejwayelekile ucacise • Isitayela sombhali • Mnumzane - Mnu. • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Ukufengqa • Isibonelo - isib. Kubhalwa i-imeyili kulandelwa • Umoya wenkondlo 2. I-akhronimi I-Acquired inqubo yokubhala • Indikimba kanye nomyalezo. • Immuno Deficiency Syndrome - AIDS Isifundo sokuqondisisa (umbhalo 3. Izifinyezo ezisebenzisa uhlamvu ocashunwe embhalweni wobuciko lokuqala lwegama ngalinye ofundwayo) • Thulani Amos Nene - T.A.N • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu, ukufunda ngokukha phezulu • African National Congress - ANC ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile 4. Izifinyezo ezisuselwa emagameni • Ukufunda ngokuqaphelisisa ngokuthatha ingxenye ethile egameni ngalinye • Ukucabangela • Thandiwe – Thandi • Izincazelo zamagama • Bongumusa - Musa • Umbono wombhali • Iqiniso kanye nombono Ulwazimagama olusetshenziswa engqikithini • Incazelo eqondiwe Umsebenzi wokwengeza othathelwe emsebenzini wabafundi obhalwayo ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi 5&6 Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo odlulisa umyalezo: Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso ezimfushane kanye nenoveli umlando kamufi/ukugcwalisa zolimi zenziwe emasontweni edlule Ababambe iqhaza baveza isimo idayari/ikhadi lesimemo esithile • Izimpawu zombhalo wobuciko: Umsebenzi ezingeni lamagama: abalingiswa, okwenzekayo, • Isakhiwo sombhalo • Isimo sivezwe ngokucacile Izenzo kanye namabizo inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, • Inhloso yombhalo • Ababambe iqhaza behlukaniswa udweshu, okwenzeka endabeni Umsebenzi ezingeni lemisho: kahle isizinda, umlandi kanye nendikimba • Amaphuzu awumongo kanye Ukuchaza: imbangela nomthelela namaphuzu asekelayo • Ulimi kumele luhambisane nesimo Inqubo yokufunda Izincazelo zamagama: esivezwayo • Ukusetshenziswa kolimi • Ukulungiselela ukufunda (yethula Ukuguquka encazelweni, ukusebenzisa • Ukulingisa kuvezwa into ethile uhlobo lombhalo) • Irejista ulimi ngezinhloso ezithile; igama esimweni ezithile • Ngesikhathi kufundwa (phawula • Ukuhleleka kahle kwemisho elilodwa elimele amaningi ngxoxo ngezimpawu zombhalo) • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso Izimpawu zokuloba kanye • Khetha izimo kanye nezihloko • Ngemumva kokufunda ukuqinisekisa ukuxhumana kahle nesipelingi: ezifanelekile (akuphendulwe imibuzo, kwemisho Amaphethini zesipelingi kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, • Izimiso zokukhuluma • Ukusetshenziswa kwezinhlobo kuhlaziywe) Ulwazimagama olusetshenziswa zemisho ezehlukene (ubude • Ulimi kanye namandla engqikithini Ubunkondlo nezakhiwo) • Ababambe iqhaza Umsebenzi wokwengeza othathelwe • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Gxila kulokhu okulandelayo: emsebenzini wabafundi obhalwayo • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: Inqubo yokubhala izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukuhlela imvumelwano nesigqi • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukubuyekeza • Isitayela sombhali • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze ucacise • Ukufengqa • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Umoya wenkondlo Kubhalwa umlando kamufi/idayari/ • Indikimba kanye nomyalezo. ikhadi lesimemo kulandelwa inqubo yokubhala 131 ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi 5&6 Ukufundela ukuqondisisa (umbhalo 132 ocashunwe embhalweni wobuciko enikiziwe) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola umfanekisomqondo • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukucabangela • Izincazelo zamagama • Umbono wombhali • Iqiniso kanye nombono • Incazelo eqondiwe Ukubhala iphuzu noma isigaba (ipharagrafu) 7&8 Amasu okulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela: Ukubhala: Ukugcizelelwa kwezakhiwo nezimiso Kuyabukezwa Kuyabukezwa: izimpawu Kuyabukezwa: ukubhalwa zolimi zenziwe emasontweni edlule ezisemqoka zemibhalo kwemibhalo Umsebenzi ezingeni lamagama: yobuciko, izimpawu nezimiso Inqubo yokubhala imibhalo Kuyabukezwa zokusetshenziswa kolimi Umsebenzi ezingeni lemisho: Kuyabukezwa Izincazelo zamagama: Igama elilodwa elimele amagama amaningi Izimpawu zokuloba kanye nesipelingi: Amaphathini zesipelingi. Ulwazimagama olusetshenziswa ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 engqikithini Umsebenzi wokwengeza othathelwe ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA emsebenzini wabafundi obhalwayo IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE NEYOKUPHELA KONYAKA YETHEMU YESI-4 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO NOKULALELWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUHLOLA KOKUPHELA KONYAKA 9 & 10 Inkulumo-mpikiswano/i-inhlolokhono/ingxoxo/inkulumo elungiselelwe/inkulumo Iphepha 1: Okukhulunywayo engalungiselewe. Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa; Ukusetshenziswa kolimi (Amahora ama-2) Inkundla/ingxoxo yomkhandlu/ukulalela isifundo sokuqondisisa/inqubo Iphepha 3: Ukubhala (ihora) yomhlangano. Iphepha 4: Inganekwane (Ihora)
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 ISIGABA SESI-4: UKUHLOLA Ulimi lokwengeza lokuqala 4.1 ISINGENISO Ukuhlola inqubo ehleliwe eqhubekayo yokuhlonza, yokuqoqa, nokuhumusha ulwazi lokuthi abafundi basebenze kanjani.Kufaka izigaba ezine: ukwakha nokuqoqa ubufakazi bomphumela, ukulinganisa ngenhloso yokuhlola ubufakazi, ukubhala okutholakele kanye nokusetshenziswa kolwazi ukuqonda nokukwazi ukusiza ukuthuthuka komfundi ukuze kwenziwe ngcono inqubo yokufunda nokufundisa. Ukuhlola kumele kwenzeke ngazo zombili lezindlela, okuhlelekile (ukuhlola ukuze kufundwe) nokungahlelekile (ukuhlola kokufunda). Kukho kokubili lokhu kuhlola kubalulekile ukuthi abafundi baziswe njalo indlela abenze ngayo ekuhlolweni kwabo ukuze kukhule ubungcweti ekufundeni. Ukuhlola izilimi kuyinto eqhubekayo, kweseka ukukhula nokuthuthuka kwabafundi.kuyingxenye esemqoka yokufundisa nokufunda inikeza indlela okufundiswe nokufundwe ngayo.kumele kuhlanganiswe ekufundiseni nasekufundeni kunokuthi kusetshenziswe njengento ezimele.Ukuhlola okuhlanganisiwe kwezinhlaka ezihlukene zolimi kumele kwenziwe.Isibonelo, singaqala ngokufunda isiqephu bese senza isifundo sokuqondisisa.Kungenziwa imibuzo ngolwazi lolimi ethathelwe endabeni efundiwe.Emumva kokufunda abafundi kumele baphendule umbhalo/ indaba, isibonelo, ngokubhala incwadi ngezinto eziphakanyisiwe embhalweni/endabeni noma babhale izimpendulo abaziqambele zona ngokuqukethwe umbhalo/indaba.Ukusonga lomsebenzi, kungenziwa ingxoxo ngesihloko ngale ndlela kungenziwa wonke amakhono olimi emsebenzini owodwa ogelezayo, ohlanganisiwe. Ukuhlola amakhono olimi ahlukene akufanele kubukwe njengomsebenzi ozimele kodwa njengomsebenzi owodwa ohlanganisiwe.Irubriki yokuhlola kumele ihlangabezane namakhono olimi ahlukene kumsebenzi ohlolwayo. Amakhono okulalela abafundi, ikhono lokukhuluma, ukukwazi ukuphendula imibuzo, ukuhlanganyela engxoxweni kanye namakhono okubhala kumele abhekwe nsukuzonke lapho kunesidingo. Kubalulekile futhi ukuthi ukuqonda kwabafundi abakufundayo kuhlolwe hhayi nje ukukwazi ukubona nokuhlukanisa amagama.Ukuhlolwa kokufunda kufanele kwenziwe njalo kungabi ukuhlola okwenziwa kanye. Ukuhlola kokufunda okuhlelekile kumele kugxile ekufundeni kuzwakele nasemisebenzini esiza uthisha ukuthola ukuthi umfundi uqonda kangakanani, isibonelo, ukuphinda axoxe indaba noma aphendule imibuzo. Ukuhlolwa komsebenzi obhaliwe kuzogxila kuqala kwikhono lomfundi lokudlulisa ukuqonda, nokubheka ukuthi babhale ngokuyikho, isibonelo. ukusetshenziswa kwezakhiwo zolimi ngokufanele, ukupela kanye nezimpawu zokubhala.Konke ukuhlola kumele kuqonde ukuthi ukufundwa kolimi kuyinto eqhubekayo abafundi ngeke bakhiphe isiqephu somsebenzi oyikho/oqondile ngesihlandla sokuqala.Ngakho ke izigaba ezihlukene zenqubo yokubhala kumele zihlolwe. Uma kwenziwa umsebenzi ohlelekile, kuzogxilwa kwikhono elithize, isibonelo Ukulalela nokukhuluma, Ukufunda noma Ukubhala.ngoba ukufundwa kolimi kuyinqubo ehlanganisiwe, kuzosetshenziswa ngaphezu kwekhono elilodwa. Izakhiwo zolimi kumele zihlolwe engqikithini.uthisha kumele aqinisekise ukuthi ukuhlola akwenziwa ngemisebenzi ebhalwayo kuphela, kepha nangemisebenzi eyenziwayo nangokukhuluma.Kubalulekile ukuhlola lokho abafundi abakuqondayo kungabi abakufake ekhanda nje, ngakho ke hlola amakhono engqikithini, isib. Abafundi bangawapela wonke amagama ngokuyikho uma kuhlolwa ngoLwesihlanu, kepha bayakwazi yini ukuwasebenzisa lawomagama ngokuyikho uma bebhala izindaba zabo noma indaba? 133
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ukufundisa nokuhlola izilimi kumele kubhekelele ukufakwa kwabo bonke abafundi, kumele kutholwe amasu okusiza bonke abafundi ukufinyelela noma ukukhipha imibhalo yolimi. Uhlelo lokuhlola livumela ukuhlola okuqoqayo, okungaba ukubhala isivivinyo ekupheleni kwethemu ngayinye. Umsebenzi ohlolwayo kumele kube umsebenzi owenziwe kuleyothemu.Umsebenzi ohlolwayo kumele ube semazingeni okuqonda ahlukene ukuqinisekisa ukuba semthethweni kwawo. 4.2 UKUHLOLA OKUNGAHLELEKILE NOMA KWANSUKUZONKE Ukuhlolela ukufunda kunenjongo yokuqoqa ulwazi lokuphumelela kwabafundi olungasetshenziswa ekwenzeni ngcono ukufunda kwabo. Ukuhlola okungahlelekile kuwukubheka nsukuzonke inqubekelaphambili yabafundi. Lokhu kwenzeka ngokuthi, kubhekwe, kukhulunywe, ukubonakalisa ngokuxoxisana kukathisha nomfundi, Ukuxhumana kwasekilasini okungahlelekile, njll. Ukuhlola okungahlelekile kwenziwa kube lula ngangokuba uthisha uyakwazi ukumisa abafundi maphakathi nesifundo abheke abafundi noma axoxe nabo ngenqubekelaphambili yokufunda. Ukuhlola amakhono olimi kwenziwa ngokubheka, imisebenzi ebhalwayo, imisebenzi ekhulunywayo neyenziwayo, izivivinyo ezibhalwayo, ukufunda kakhulu uphimisela nezinye izindlela zokuhlola.Ukuhlola okungahlelekile kumele kusetshenziselwe ukubonisa abafundi indlela abenze ngayo nokwazisa indlela ukufundisa okumele kuhlelwe ngayo, kodwa akuphoqelekile ukuba kubhalwe phansi.Kumele kungahlukaniswa nemisebenzi yokufunda eyenzeka ekilasini futhi ungasebenzisa imisebenzi yakho eminingi yokufunda ukuhlola ukwenza/ukusebenza kwabafundi okungahlelekile. Ngezinye izikhathi ungafuna ukwenza uhlobo oluthize lwemisebenzi yokuhlola ukugqugquzela abafundi ukuthi bafunde, njengemibhalo yesipelingi.Abafundi noma uthisha bangawumaka lomsebenzi wokuhlola. Kuphakanyiswa ukuthi uthisha usebenzise amaviki amabili okuqala ethemu ukwenza ukuhlola okuyisisekelo kubafundi. Uthisha Kufanele asebenzise imisebenzi enikeziwe yamaviki okuqala ethemu kuhlelo lokufundisa ukwenza lokhu kuhlola. Ukuzihlola nokuhlolana kontanga kwenza abafundi bazimbandakanye ekuhloleni. Lokhu kubalulekile ngoba kwenza abafundi bafunde babuye bazibheke ukusebenza kwabo. Imiphumela yokuhlola okungahlelekile kwansukuzonke ayibhalwa phansi ngokuhlelekile ngaphandle uma uthisha ezithandela yena. Kepha othisha bangathanda ukugcina amarekhodi okubhaliwe ngenqubekela phambili yomfundi ngamunye ngokwezinhlaka ezihlukene zesifundo ukusiza ukuhlela nokuqinisekisa ukuthi umfundi ngamunye uyathuthuka kumakhono adingekayo kanye nokuqonda. Imiphumela etholakala ekuhlolweni okungahlelekile kwansukuzonke akumele isetshenziselwe ukubheka ukuthi umfundi uyadlulela yini ebangeni elilandelayo nenhloso yokukhipha izitifiketi. 4.3 UKUHLOLA OKUHLELEKILE Yonke imisebenzi yokuhlola eyenza uhlelo lokuhlola okuhlelekile ngonyaka ithathwa njengokuhlola okuhlelekile. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile imakwa othisha babhale phansi ukuze kubonakale ukuthi umfundi uyaqhubekela yini ebangeni elilandelayo.Yonke imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kumele imodareyithwe ukuqinisekisa ukuba sezingeni nokugcinwa kwemigomo efanele. Ukuhlola okuhlelekile kunikeza uthisha amasu okubheka nokuhlola inqubekela phambili yabafundi ebangeni nasesifundweni esithile. Izibonelo zokuhlola okhlelekile kufaka izivivinyo, ukuhlola, imisebenzi eyenziwayo, amaprojethi, okwethulwa ngokukhuluma, ukubonisa, ukutshengisa, (njengokuphinda uxoxe indaba, ukuqondanisa), okwenziwayo (njengokulingisa), inkulumo elotshiwe, ukuhlanganyela emisebenzini ekhulunywayo (njengengxoxo yababili, izingxoxo) imisebenzi ebhalwayo (njengokuqedela iphepha lokusebenzela, ukubhala isigaba noma ezinye izinhlobo zemibhalo) njll. 134 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Inhloso yokwenza Uhlelo lokuHlola ukuqinisekisa ukuba neqiniso, ukuthembeka, ukulunga nokwanela kokuhlola ngokuhola okucacile ezinhlotsheni zemisebenzi kanye nephesenti elabelwe ikhono ngalinye lolimi elisemsebenzini. Kuphinde kwethule lokho ukuhlola okugxile kuko, isib.indlela okufanele wethulwe ngayo imisebenzi. Kumsebenzi wokuhlola okuhlelekile, sebenzisa uhla lwezimpendulo, irubriki, ichecklist kanye nerating scale namanye amathuluzi afanele okuhlola ukubheka, ukuhlola nokubhala amazinga abafundi okuqonda kanye namakhono. Khetha ithuluzi lokuhlola elifanele leyonhlobo yomsebenzi.Isibonelo, irubrikhi iyona efanele kunohla lwezimpendulo kwisiqephu sombhalo wokuziqambela.uhla lwezimpendulo ilona olufanele isivivinyo sesipelingi noma umsebenzi wesi-fundo sokuqondisisa. 4.3.1 Izidingo zokuhlola okuhlelekile zolimi lwasekhaya Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kumele ihlole uhlu lwezinhlaka zamakhono olimi ukuze izinhlaka esisemqoka zihlolwe ngokuqhubeka kwethemu kanye nonyaka.othisha kufanele baqiniseke ukuthi lezi zinhlaka zihloliwe ngokungahlelekile abafundi baziswa ngendlela abasebenze ngayo ngaphambi kokuthi zihlolwe ngokuhlelekile. Konke ukuhlola emaBangeni aphakeme kwenziwa isikole, ngokohlelo lwangaphakathi lwesikole. Uhlelo lokuhlola okuhlelekile kwamaBanga 7- 9 kuhlanganisa imisebenzi yokuhlola okuhlelekile eyishumi nanye (11), okwenza u- 100%.ukuhlola okwenziwa isikole u- 40% kanti okokuphela konyaka u-60% Ukuhlola okwenziwa isikole (40%) Amabanga aphakeme anemisebenzi yokuhlola okuhlelekile eyishumi (10) ehlelwe ngalendlela elandelayo: • IBanga lesi- 7 – imisebenzi yokukhulunywayo emi-4, imisebenzi ebhalwayo emi-2, izivivinyo ezi-3 nokuhlola kwaphakathi nonyaka (June) oku-1. • IBanga lesi - 8 – imisebenzi yokukhulunywayo emi-4, imisebenzi ebhalwayo emi-3, izivivinyo ezi-2 nokuhlola kwaphakathi nonyaka (June) oku-1. • IBanga lesi - 9 – imisebenzi yokukhulunywayo emi-4, imisebenzi ebhalwayo emi-3, izivivinyo ezi-2 nokuhlola kwaphakathi nonyaka (June) oku-1. Izivivinyo zokuphela konyaka (60%) Isivivinyo sokuphela konyaka siqukethe imisebenzi ekhulunywayo nebhalwayo.umsebenzi okhulunywayo, okuliphepha loku-1 u-20.8%.iphesenti kufanele livele kulemisebenzi emine ekhulunywayo eyenziwe onyakeni. imisebenzi ebhalwayo, okufanele yenziwe ngaphansi kwezimo eziqhashelwe, kufaka aphepha ama- (2) nama- (3) ngokulandelana kwiBanga lesi – 7 nelesi- 8 kanye neBanga lesi-9. AmaBanga lesi-7 nelesi- 8 • Iphepha lesi - 2 – isifundo sokuqondisisa, ulimi engqikithini kanye nezimpendulo emibhalweni yobuciko • Iphepha lesi - 3 – okubhalwayo (imibhalo yobuciko, i-Eseyi nemibhalo edlulisa umyalezo) IBanga lesi - 9 • Iphepha lesi - 2 – isifundo sokuqondisisa kanye nolimi engqikithini • Iphepha lesi - 3 – okubhalwayo (imibhalo yobuciko, i-Eseyi nemibhalo edlulisa umyalezo) • Iphepha lesi - 4 – izimpendulo emibhalweni yobuciko 135
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 4.3.2 Izinhlobo zemisebenzi ngethemu Izinhlobo zokuhlola ezisetshenzisiwe kumele zibe sezingeni elifanele ngokweminyaka nangokokukhula. Isimo salemisebenzi kumele siphathe okuqukethwe isifundo, kubuye kufake izinhlobonhlobo zemisebenzi ezakhelwe ukufeza injongo yesifundo.kumelwe isekelwe kulwazi namakhono enziwe ngaleyo themu.Sebenzisa uhla lokufundisa lwethemu lebanga ngalinye ukukhetha izinhlobo zemisebenzi kanye namakhono adingekayo kwingxenye ngayinye yonsebenzi wokuhlola ohlelekile.Isibonelo, uma uhlela isiqephu sokubhala ngokuziqambela ebangeni lesi-7, ithemu yoku-1 ufuna abafundi babhale inkondlo, ungalindela ukuthi ‘babhale imisho elinganayo evumelanayo’kumele kube yilokho okufundisile.Uma uhlela umbhalo wolwazi ngethemu yokuqala, kuyofanele babhale besebenzisa uhlaka olufanele.Ngokufanayo ekulaleleni nasekukhulumeni, angekhe ucele abafundi ukuthi banike ingxoxo emfishane ebangeni lesi- 7, kuthemu yoku-1, ngoba lokho kufundiswa kamuva. Ukuhlola okuhlelekile kumele Kubhekelele amazinga abafundi okuhlakanipha ahlukahlukene njengoba kubonisiwe lapha ngezansi. Kungasetshenziswa izinhlobo ezahlukene zemibuzo njengaleyo efuna impendulo eyodwa (multiple choices), imibuzo evalekile (cloze), eqhathanisayo kanye naleyo eqondile. Ithebula loku-1 AMAZING IPHESENTI OKUSEBENZISA UMSEBENZI LOMSEBENZI UMQONDO Umqondo osobala Imibuzo eqondene nokutholakala kolwazi olusobala olutholakala embhalweni (izinga loku- 1) • Gagula izinto/abantu/izindawo/ingxenye yokuphelele. • Yethula amaqiniso/izizathu/amaphuzu/imibono • bona izizathu/abantu/imbangela … Ukulungisa • nika uhla lwamaphuzu/amaqiniso/amagama/izizathu … kabusha (izinga lesi-2) • chaza indawo/abantu/umlingiswa... • yamanisa isigameko/isigcawu/ulwazi olutholakala ngokukhula nokwenzeka Amazinga kwezinto … eloku- 1 nelesi - 2: 40% Imibuzo edinga ukuhlaziya, ukuhlelwa kwemiqondo noma ukuhlelwa kolwazi olubekwe ngokusobala olutholakala emibhalweni. • finqa amaphuzu asemqoka/imibono/okwenziwayo/okungenziwa/hlanganisa ndawonye okufanayo... • Hlanganisa izinto ezifanayo • nikeza okufanayo/okungumehluko… • nikeza ngokusamfanekiso… ukucabangela Imibuzo edinga umhlolwa akwazi ukubhekisisa ulwazi olwethulwe emibhalweni (izinga lesi-3) labekwa ngokusobala ngokusebenzisa ulwazingqangi lwakhe. • Chaza umbonongqangi … • Qhathanisa imibono/indlela okubukwa ngayo izinto/izenzeko … • •Iyini inhloso yombhali (noma umlingiswa) okuhlosiwe/indlela abuka ngayo izinto/isizathu … Izinga lesi-3: • Chaza imbangela/umthelela we… 40% • Ngabe isenzo/ukuphawula/indlela abuka ngayo (njll) kuvezani ngomxoxi/ umbhali/umlingisi … • Ngabe isifaniso/isingathekiso/imifanekisomqondo kunamthelela muni ekuqondeni kwakho • ucabanga ukuthi uzoba yini umphumela/umthelela njll wesenzo/isimo … 136 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 AMAZING IPHESENTI OKUSEBENZISA UMSEBENZI LOMSEBENZI UMQONDO Ukuhlolisisa (izinga Le mibuzo imayelana nezinqumo ezithinta ubugugu nokunohlonze. Lokhu lesi-4) kufaka izinqumo mayelana nokuqinisekisa ubukhona bento, iqiniso nombono, nokukholeka, ukukwazi ukucabanga nokuqonda, ukuphikisana, kanye nezinto ezifana nokuthandeka, nokwamukeleka kwezinqumo nezenzo nokwaziswayo emphakathini: • Ucabanga ukuthi lokhu okwenzekile kuyakholeka/kungenzeka? • Ingabe impikiswano yombhali inobuqiniso/ukucabanga nokuhluzeka/ nomnqamula juqu … • xoxa/phawula ngokuhlolisisa ngezezo/inhloso/indlela okubonwa ngayo izinto/ iziphakamiso/isiqondiso … • Uyavumelana nombono/isitatimende/okubonile/ukuhumusha..? • Ngokwakho ukubona, ngabe umbhali/umlandi/umlingiswa ufanele yini ukubeka umbono/ukuphakamisa lokhu? (sekela impendulo yakho/nikeza isizathu sempendulo yakho). • Ngabe ukuziphatha/ukwenza izinto ngendlela enza ngayo umlingiswa ifanele yini/kwamukelekile kuwena? Nikeza isizathu sempendulo yakho. Amazinga ele- • Ngabe izenzo zomlingiswa/indlela enza ngayo izinto/isisusa kumveza kanjani 4 nele-5: 20% ngokwesimo esamukelekile ngokwamagugu? • Xoxa ngokucophelela/phawula ngokwezinqumo zamagugu ezitholakala embhalweni. Le mibuzo ihlose ukuhlola umthelela wokomqondo nokokuncoma Umbhalo kohlolwayo. Kugxilwa kakhulu endleleni aphendula ngayo ebheka ukuphakama komoya ngokuqukethwe, ukukhonjwa kwabalingiswa noma izehlakalo nendlela aphendula ngayo ekusetshenzisweni kolimi ngumbhali (njengokukhethwa kwamagama nemifanekisomqondo) • Xoxa ngempendulo yakho uyibhekise embhalweni/isehlakalo/isimo/udweshu/ ukuncoma (izinga ungqingetshe. lesi- 5) • Uyazwelana nomlingiswa? Yikuphi ongakwenza uma ungahle ubhekane nalesi simo? • Phawula ngolimi olusetshenziswa ngumbhali. • Xoxa ngokuphumelela kwesitayela sombhali/isingeniso/isiphetho/ imifanekisomqondo/ukusetshenziswa kwamasu obunkondlo/amasu emibhalo. 4.4 UHLELO LOKUHLOLA Uhlelo lokuhlola lwakhelwe ukusabalalisa imisebenzi ehlelekile kuzona zonke izifundo esikoleni ngokwethemu.Uhlelo lokuhlola kumelwe ludwetshwe isikole lukhombise izinsuku okuzokwenziwa ngazo umsebenzi. Izidingo zezifundo Izidingo ezifanele ukufeza imisebenzi zinikwe ngokwamaphesenti. Lapho uhlelo lubonisa amaphesenti angamashumi amabili (20) ekhono lolimi, kusho ukuthi amamaki alelo khono lolimi anikeziwe ekugcineni kufanele kube ngamaphesenti angamashumi amabili (20) esamba samamaki hayi amamaki angamashumi amabili (20). Izikole kazinqunyelwe amamaki athile abekelwe ikhono lolimi inkani nje uma ukukalwa kwalelo nalelo khono kuhlonishwa emsebenzini ngamunye ngendlela yamaphesenti anikiwe ohlelweni lokuhlola. Ake senze isibonelo ngebanga lesi- 8, lapha isivivinyo solwazi lolimi singahlelelwa amamaki angamashumi amahlanu (50) noma ngaphezulu, inkani nje uma isikalo sokugcina singadluli isikalo esivezwe ohlelweni lokuhlola. Lelithebula elilandelayo linika izidingo zokuhlola okuhlelekile oLimini Lwasekhaya: 137
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Amathebula ohlelo lokuhlola okuhlelekile IBANGA LESI- 7 IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YOKU-1 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: UKUHLOLA 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA KOKU-1 NOKULALELWAYO Ukuphinda axoxe indaba/uxoxa I-eseyi echazayo/elandayo Isifundo sokuqondisisa ngenkondlo/inkulumompendulwano/ nokusetshenziswa kolimi Incwadi yobungani/ukubukeza/ eyeqembu/ingxoxo yomkhandlu. inkulumompendulwano IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YESI-2 UMSEBENZI WOKU- 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA UMSEBENZI WESI-3: NOKULALELWAYO Ukulalela isifundo sokuqondisisa/ imibhalo yobuciko: imibuzo Ukuhlolwa kwaphakathi nonyaka ingxoxo/inkulumo engalungiselelwe/ esengqikithini Iphepha lesi- 2: isifundo sokuqondisisa, ingxoxo yeqembu ngokunika ukusetshenziswa kolimi nemibhalo imiyalelo. yobuciko Iphepha lesi-: 3 Ukubhala: I-eseyi eyodwa nombhalo odlulisa umyalezo owodwa IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YESI-3 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA SESI - 3 NOKULALELWAYO Umdlalo wokulingisa/inqubo I-eseyi echasisayo/elandisayo Isifundo sokuqondisisa yomhlangano/ukufunda nokusetshenziswa kolimi Uhlelo/i-agenda namaminithi okungalungiselelwe/ukunika NOMA izinkomba/ingxoxo yesigungu/ umkhandlu. Umbhalo wobuciko IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YESI-4 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI- – 2: ISIVIVINYO SOKUPHELA NOKULALELWAYO KONYAKA Ukufunda kuzwakale/Inkulumo mpikiswano/ingxoxo Iphepha -1: Okukhulunywayo yeqembu/inkulumo enga/elungiselelwe Iphepha- 2: Isifundo sokuqondisisa, ulimi nemibhalo yobuciko (amahora-2) Iphepha- 3: Imibhalo (Ihora -1) 138 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IBANGA LESI - 8 IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YOKU-1 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: UKUHLOLA 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA KOKU-1 NOKULALELWAYO Ingxoxo yeqembu – imibhalo umbiko wephephandaba/isiqeshana Ulimi nokuqondisisa ebonwayo/ukulalela isifundo Indaba elandisayo/ejeqeza emuva sokuqondisisa/ inkulumo engalungiselelwe/ingxoxo yeqembu/ inhlolokhono. IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YESI-2 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA SAMAPHAKATHI NONYAKA NOKULALELWAYO Ukulalela ngokuqondisisa/ukunika Inhlolokhono/umyalelo umbhalo/ Iphepha loku- 1: Okukhulunywayo izinkomba/isigungu/ingxoxo ukubuyekeza indaba Iphepha lesi- 2: Ukuqondisisa, yomkhandlu/inkulumo mpikiswano. Ukusetshenziswa kolimi kanye imibhalo yobuciko Iphepha lesi- 3: Ukubhala IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YESI-3 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: UKUHLOLA 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA KOKU-1 NOKULALELWAYO Inkulumo mpendulwano/Inkulumo enga/ Indaba echazayo/indaba edazayo Ukuqondisisa kanye nokutshenziswa elungiselelwe/ukuxoxa indaba/ukufunda kolimi Incwadi yobungani/ okulungiselelwe. inkulumompendulwano IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YESI-4 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO SOKUPHELA NOKULALELWAYO KONYAKA Inkulumo mpikiswano/ingxoxo/ingxoxo yamaqembu/ Iphepha loku- 1: Okukhulunywayo inkulumompendulwano. Iphepha lesi- 2: Ukuqondisisa, ulimi kanye nemibhalo yobuciko (amahora ama-2) Iphepha lesi- 3: Ukubhala (ihora) 139
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IBANGA LESI - 9 IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YOKU-1 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: UKUHLOLA 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA KOKU-1 NOKULALELWAYO Ukufunda okulungiselelwe/ingxoxo Indaba echazayo/elandisayo Isifundo sokuqondisisa kanye nokusetshenziswa kolimi Incwadi yobungani/ukubuyekeza/ inkulumo-mpendulwano IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YESI-2 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA SAMAPHAKATHI NONYAKA NOKULALELWAYO Ukufunda okungalungiselelwe/inkundla/ Ukubuyekeza/umbhalo/uhlelo Iphepha 1: Okukhulunywayo ingxoxo yeqembu. lwengxoxo/isaziso/i-ajenda Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa, yomhlangano namaminithi ukusetshenziswa kolimi (Amahora ama- 2) Iphepha 3: Ukubhala (Ihora) Iphepha 4: Inganekwane (Ihora) IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YESI-3 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO 1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA SESIBILI NOKULALELWAYO Inkulumo elungiselelwe/umdlalo Indaba echazayo/elandisayo/eveza Isifundo sokuqondisisa kanye wokulingisa/inkulumo mpendulwano/ amaqiniso/edaza inkani nokusetshenziswa kolimi ingxoxo ye-CV/incwadi yefa/ I-CV kanye nencwadi ehambisana nayo ithestamente. IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUHLELEKILE ITHEMU YESI-4 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO SOKUPHELA NOKULALELWAYO KONYAKA Inkulumo-mpikiswano/i-inthavyu/ingxoxo/inkulumo Iphepha 1: Okukhulunywayo elungiselelwe/inkulumo enga/elungiselewe/iqembu. Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa, ukusetshenziswa kolimi Inkundla/umkhandlu/ukulalela isifundo sokuqondisisa/inqubo (Amahora ama-2) yomhlangano Iphepha 3: Ukubhala (Ihora) Iphepha 4: Inganekwane (Ihora) 140 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ngokwamaBanga Ithebula loku- 1: ibanga lesi- 7 UKUHLOLA OKUHLELEKILE MAPHAKATHI NONYAKA ISIVIVINYO SOKUPHELA KONYAKA 40% 60% Ukuhlola kwesikole (SBA) Amaphepha esivivinyo sokuphela konyaka 40% 39.2% 20.8% Imisebenzi yokuhlola eyi-10 Izivivinyo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola okukhulunywayo: • Imisebenzi yokukhulunywayo Iphepha lesi - 2: isifundo sokuqondisisa, emi-4 ukusetshenziswa kolimi nobuciko Iphepha loku - 1 bomlomo • Imisebenzi ebhalwayo emi - 2 Ukulalela Iphepha lesi - 3: ukubhala • Izivivinyo ezi -3 Ukukhuluma • Isivivinyo esi -1 examination Ukufunda (maphakathi nonyaka) Imisebenzi ekhulunywayo eyenziwe enyakeni yenza ukuhlola kokuphela konyaka. Ithebula lesi - 2: iBanga lesi - 8 UKUHLOLA OKUHLELEKILE MAPHAKATHI NONYAKA ISIVIVINYO SOKUPHELA KONYAKA 40% 60% Ukuhlola kwesikole (SBA) Amaphepha esivivinyo sokuphela konyaka 40% 39.2% 20.8% Imisebenzi yokuhlola eyi-10 Izivivinyo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola okukhulunywayo: • Imisebenzi yokukhulunywayo Iphepha lesi - 2: isifundo sokuqondisisa, emi-4 ukusetshenziswa kolimi nobuciko Iphepha loku - 1 bomlomo • Imisebenzi ebhalwayo emi - 3 Ukulalela Iphepha lesi - 3: ukubhala • Izivivinyo ezi -2 Ukukhuluma • Isivivinyo esi -1 examination Ukufunda (maphakathi nonyaka) Imisebenzi ekhulunywayo eyenziwe enyakeni yenza ukuhlola kokuphela konyaka. 141
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ithebula lesi - 3: iBanga - 9 UKUHLOLA OKUHLELEKILE MAPHAKATHI NONYAKA ISIVIVINYO SOKUPHELA KONYAKA 40% 60% Ukuhlola kwesikole (SBA) Amaphepha esivivinyo sokuphela konyaka 40% 39.2% 20.8% Imisebenzi yokuhlola eyi-10 Izivivinyo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola okukhulunywayo: • Imisebenzi yokukhulunywayo Iphepha lesi - 2: isifundo sokuqondisisa, emi-4 ukusetshenziswa kolimi Iphepha loku - 1 • Imisebenzi ebhalwayo emi - 3 Iphepha lesi - 3: ukubhala Ukulalela • Izivivinyo ezi -2 Iphepha lesi-4: inganekwane Ukukhuluma • Isivivinyo esi -1 (maphakathi Ukufunda nonyaka) Imisebenzi ekhulunywayo eyenziwe enyakeni yenza ukuhlola kokuphela konyaka. Isimo samaphepha esivivinyo – amaBanga 7-9 ISIMO SAMAPHEPHA ESIVIVINYO (ISIVIVINYO SAMAPHAKATHI NOKUPHELA KONYAKA) IBANGA LESI -7 % IBANGA LESI - 8 % IBANGA LESI - 9 % Iphepha loku- 1: Iphepha loku- 1: Iphepha loku- 1: Okukhulunywayo Okukhulunywayo Okukhulunywayo nokulalelwayo: 30 nokulalelwayo: 30 nokulalelwayo: 30 Ukufunda kuzwakale, ukulalela Ukufunda kuzwakale, ukulalela Ukufunda kuzwakale, ukulalela nokukhuluma nokukhuluma nokukhuluma Iphepha lesi - 2: okubhalwayo Iphepha lesi - 2: okubhalwayo Iphepha lesi - 2: okubhalwayo Ukufunda isifundo Ukufunda isifundo Ukufunda isifundo sokuqondisisa (15) sokuqondisisa (15) sokuqondisisa (10) 40 30 Ulimi olususelwe engqikithini 40 Ulimi engqikithini (15) Ulimi engqikithini (15) (15) ukuphendula umbhalo ukufingqa (amamaki ayi -10 ukuphendula umbhalo wobuciko (10) aguqulwe aba ngamaphesenti wobuciko (10) ama - 5%) Iphepha lesi - 3: okubhalwayo Iphepha lesi - 3: okubhalwayo Iphepha lesi - 3: okubhalwayo 30 30 30 ukubhala – i-eseyi (20) ukubhala – i-eseyi (20) ukubhala – i-eseyi (20) nemibhalo edlulisa umyalezo nemibhalo edlulisa umyalezo nemibhalo edlulisa umyalezo (10) (10) (10) Iphepha lesi - 4: ukuphendula umbhalo wobuciko (10) • Ubunkondlo • izinganekwane • indaba emfishane 10 • inoveli • umdlalo • (amamaki angama -20 ngayinye kulezinhlobo zombhalo aguqulwe aba ngamaphesenti ayi -10%) 142 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Izinhlobo zokulalela ezisetshenzisiwe kumele zibe sezingeni elifanele ngokweminyaka nangokukhula. Isimo salemisebenzi kumele siphathe okuqukethwe isifundo, kubuye kufake izinhlobonhlobo zemisebenzi eyakhelwe ukufeza injongo yesifundo. Ukuhlola okuhlelekile kumele kubhekelele amazinga abafundi okuhlakanipha okuhlukene njengoba kukhonjisiwe lapha ngezansi: 4.5 UKUReKHODA NOKUBIKA Ukurekhoda kuyinqubo lapho uthisha egcina khona indlela abafundi abesebenze ngayo emisebenzini abebehlolwa kuyo. Iveza ukuphumelela kwabafundi ekuzuzeni ulwazi njengalokhu kubekiwe eSitatimendeni Senqubomgomo Yohlelo lokuFunda Nokuhlola. Amarekhodi okusebenza kwabafundi kumele anikeze ubufakazi bokukhula komqondo wabafundi ebangeni nokuveza ukuthi sebekulungele ukukhushulelwa ebangeni elilandelayo. Amarekhodi okusebenza kwabafundi kumele abuye asetshenziswe ukuqinisekisa inqubekela-phambili eseyenziwe uthisha kanye nabafundi enqubweni yokufunda nokufundisa Ukubika kuyinqubo yokwazisa ngokusebenza kwabafundi kubazali, esikoleni kanye nabanye abambandakanyekayo kwezemfundo. Ukusebenza kwabafundi kungabikwa ngezindlela eziningi ezahlukene. Lokhu kumbandakanya amariphoti, umhlangano wabazali, izinsuku zokuzobona imisebenzi yabafundi esikoleni, ukuxoxisana kukathisha nomzali, ukushaya izingcingo, ukubhalelana izincwadi, inyuziletha yekilasi noma yesikole, njll. Othisha bawo wonke amabanga babika besebenzisa uhlelo lwamaphesenti ngokwezifundo zabo emaBangeni R – 12. Amazinga okuphumelela anhlobonhlobo kanye namaphesenti ahambisana nawo atshengisiwe kuleli thebula elingezansi: AMAKHODI AMAPHESENTI OKUREKHODA NOKUBIKA AMAKHODI INCAZELO MAKHONO AMAPHESENTI 7 Impumelelo ngamalengiso 80 – 100 Impumelelo eseqophelweni eliphezulu 6 70 – 79 kakhulu 5 Impumelelo eseqopheleni eliphezulu 60 – 69 4 Impumelelo ngokwanelisayo 50 – 59 3 Impumelelo ngokufanele 40 – 49 2 Impumelelo ngokuyingxenye 30 – 39 1 Impumeleo ngokungenele 0 – 29 Othisha bazorekhoda uqobo lwamamaki maqondana nemisebenzi, ngokusebenzisa iphepha lokurekhoda nokubika amaphesenti amamaki esifundweni ngasinye eripotini lomfundi. 4.6 UKUMODAREYTHA IMISEBENZI YOKUHLOLA Ukumodareytha kuyinqubo eqinisekisa ukuthi imisebenzi yokuhlola ilungile, inobuqiniso, ithembekile. Ukumodareyitha kumele kwenziwe esikoleni, kusiyingi, nakusifundazwe. Ukumodareytha ezingeni likazwelonke kungenziwa kuzifundazwe, kwiziyingi nezikole ezikhethiwe.Izindlela zokumodareyitha ngokugcwele nangokufanele kumele zenziwe ukukhulisa izinga lokwethembeka ekuhlolweni kwazo zonke izifundo. 143
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 4.6.1 Ukuhlola okuhlelekile (SBA) • Ukuhlola nezivivinyo zamabanga elesi -7 nelesi – 8 zimodareythwa esikoleni ngaphakathi. Abeluleki bezifundo kumele bamodareythe eminye yalemisebenzi uma bevakashele izikole ukuqinisekisa izinga elifanele lemisebenzi nokumodareythwa kwasesikoleni. • Ukuhlola nezivivinyo zebanga lesi – 9 kumele zimodareythwe ezingeni lesiyingi nesifundazwe. Lenqubo izophathwa umnyango wezemfundo wesifundazwe. • Abeluleki bezifundo kumele bamodareythe isampula yamaphepha okuhlola nezivivinyo ngaphambi kokubhalwa ngabafundi ukuqinisekisa izinga elifanele nokubonisa othisha indlela yokusetha lemisebenzi. 4.6.2 Imisebenzi yokuhlola ekhulunywayo nelalelwayo • Amabanga 7 - 9: umsebenzi ngamunye wokukhulunywayo ozosetshenziswa njengengxenye yohlelo lokuhlola kufanele ufakwe kwinhloko yesifundo umodareythwe ngaphambi kokuthi abafundi bawuzame umsebenzi.othisha kufanele bahlole imisebenzi yokuhlola ekhulunywayo. • Umeluleki wesifundo noma umhloli wesifundazwe okhethiwe kumele amodareythe isampula lemisebenzi yokuhlola ekhulunywayo ngenkathi evakashele esikoleni ukuqinisekisa izinga lomsebenzi nokumodareythwa kwasesikoleni. • Umhloli othunywe umnyango wezemfundo eyisisekelo angamodareytha isampula lemisebenzi yokuhlola okukhulunywayo kwebanga lesi – 9. 4.7 OKUJWAYELEKILE Lo mqulu kumele ufundwe umbandakanywa nale miqulu elandelayo: 4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R – 12; kanye ne- 4.7.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R – 12. 144 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 IZINCAZELO ZAMAGAMA I - akhronimi/igamamfingqwa - igama eliphimisekayo elakhiwa ngokusebenzisa uhlamvu/izinhlamvu zokuqala zalelo gama noma lowo mushwana (e.g. uTHAFUZWE). ULimi lokwEngeza (bheka noLimi LwaseKhaya) - ulimi olufundwayo kwengezwa kolwasekhaya lomfundi. Ubuliminingi obengezayo - nxa umuntu efunda ulimi (noma izilimi) ukwengeza olimini lwakhe lwasekhaya. Lolu limi aluthathi isikhundla solimi lwasekhaya kodwa lufundwa kanye nalo. Ohlelweni lokufunda ubuliminingi obengeziwe, ULimi LwaseKhaya liyaqiniswa lugcinwe, ngenkathi olunye ulimi olufundwayo luthathwa njengolimi olwengezwayo nje (isib. Zonke izilimi ezengeziwe, kumbandakanya uLimi lokuFunda nokuFundisa, zifundiswa zihambisana noLimi lwasEkhaya, kodwa azithathi isikhundla salo. Amagama asho okufanayo - (Njengoba eqhathaniswa nalawo asho okuphikisanayo), amagama amqondofana. I - anekhdothi - lokhu yindatshana ngesehlakalo esake senzeka empilweni yokhulumayo, exoxwa kuphela ngenhloso yokucacisa okuthile noma - ke ukujabulisa, ukuhlekisa noma ukuqgamisa umlingiswa othile. Amagama aphikisanayo - yigama eliphikisa elinye kulolo limi (isib. khala - hleka) ukufaneleka - ulimi lusuke lufanelekile uma lusetshenziswe ngendlela ehambisana nesimo Ukuhlola - indlela ehlelekile neqhubekayo yokuthola ulwazi ngamakhono omfundi okwenzeka ngezindlela ezehlukene. Umsebenzi wokuhlola – umsebenzi osetshenziselwa ukuhlola abafundi onenani elithize lemisetshenzana noma izingxenye Isihloko esichaza indaba - lesi yisihloko noma ukuveza esinanyekwe ngenhla noma ngezansi kwe - athikili, kwesithombe njll. Ifanankamisa - 1. lisho ukuphinda (ngokuvamile), umsindo wonkamisa abafanayo emagameni amabili noma ngaphezulu (Isib. Yashosholoza intinginono ewumcondo). Izethameli - (1). Umfundi, umlaleli, umbukeli oqondiwe umbhalo othize, lapho kwenziwa uhlaka lwesiqeshana esilotshwayo izikhulumi/abalobi kumele bacabange ngenhloso nezethameli lapho bekhetha uhlobo lokubhalwayo. (2) empeleni izethameli yilabo bantu abeze ukuzobukela umdlalo noma umculo. Imibhalo eyiqiniso - imibhalo ekwaziyo ukuhambisana nempilo ephilwayo, nokwenzeka kwezinto. (Isib. amaphephabhuku, ama - athikili, amaphephandaba, okuqoshiwe emsakazweni nakumabonakude, izikhangiso, amalebuli emikhiqizo, amabhrosha okuvakasha, amafomu akwahulumeni, izibonelo zezincwadi zangempela). Ukuchema - (1) Umkhuba wokuthanda into noma umbono ngaphezu komunye, lokho bese kuholela ekuthini umuntu angabe esakwazi ukuthatha isahlulelo esifanele. Isihloko esichaza indaba - lesi yisihloko noma ukuveza esinanyekwe ngenhla noma ngezansi kwe - athikili, kwesithombe njll. Isisusa - (bheka nomphumela) - yilokho okudala udweshu nesimo. Ukucacisa - ukwenza ukuthi umqondo wetheksthi uzwakale kofundayo. 145
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Umushwana - isibonelo “indoda eyayigqoke ihembe elibomvu yabaleka” Umushwana oyinhloko - “indoda yabaleka”. Amagama athi “ eyayigqoke ihembe elibomvu”, umushwana okhonzile. Awukwazi ukuzimela wodwa nanxa sikhona isenzo kuwona. Imishwana ekhonzile iqala ngesihlanganiso (uma kuwumushwana okhonzile omele isizathu). Eminye imishwana ekhonzile iqala ngezivumelwano zesichasiso; isib. (e.) “eyayigqoke… ” (u “ e ” isiv. sesibaluli). Isihlanganiso sihlanganisa umushwana nomusho, siphinde sihlanganise imisho emibili ephelele. Uvuthondaba –ingxenye ejabulisayo, ephumelelayo noma esemqoka yendaba.lengxenye esemqoka ayichazi isiphetho. Imibuzo evalekile – imibuzo edinga impendulo eqondile. Isibonelo, ‘Uyalithanda itiye?’ Impendulo kumele kube ‘yebo’ noma ‘cha’. ‘Uneminyaka emingakhi?’ Impendulo kumele kube, isib. ‘Ishumi’. Ukuzwakala - (1) ikhono lokwazi ukuqonda nokweneka ngohlelo izindaba, yikho okwenza ubudlelwano obuhlanganisa kahle imibono ukuze isigaba sinikeze umqondo ozwakalayo nobumbene. (2) Kungabuye kusho ukuba nolwazi olwenele lohlelo, ukuze kwedluliswe kahle umlayezo, noma - ke isakhiwo esihle somusho. Uma uhlelo luxovekile, umusho awuzwakali kahle. Ukulandelana - ukuhlanganiswa kwemisho noma izigaba ngezihlanganiso, izabizwana nokuphindaphinda. Fanisa (bheka no - qhathanisa) - ukubheka lokho okwenza ukuthi izinto zifane. Udweshu - ukungqubuzana noma ukwehluka kwemibono yabalingiswa endabeni kanye nezimo zabo; udweshu emibhalweni lungabangwa nawukungqubuzana kwezifiso noma lokho umuntu akwazisayo noma akukhonzile. Isihlanganiso - igama elisetshenziswa ukuhlanganisa imisho (Isib. UNoxolo ungumdlali ovelele esikoleni futhi uzimisele nasezifundweni zakhe). Amaklishe - amagama asetshenziswa ngokweqile, afakwe nje noma kungasafanele (Isib. Izingane uma zikhuluma ziyathanda ukuphindaphinda la magama: “Kusho ukuthi.., “ nalapho kungasadingekile). Izimo - ngaso sonke isikhathi, imibhalo ibhalwa isetshenziswe ezimweni ezithile, isimo simbandakanya indawo eyendlalekile kanye neqoqekile, kuhambisana nezimo zasekuhlaleni, isikompilo kanye nezepolitiki, isimo singabuye sisho lokhu okuza kuqala noma ngemuva kwegama noma kombhalo. Izinkomba kwindikimba –ukusetshenziswa kwamagama azungeze igama elingaziwa ukuthola okushiwo igama. lelisu lokufunda lingafundisa ngokuhlanganyela nolwazimagama. Ukufanisa (bheka nokuqhathanisa) - ukubheka indlela izinto ezehluke ngayo. Izimiso - imithetho nemikhuba eyamukelekile olimini. Ezinye izimiso ziyasiza ukwedlulisa umlayezo (isib. imithetho yohlelo, izimpawu zokukhuluma, uhlobo oluthile lokubhala izinhlamvu nosonhlamvukazi.); ezinye zisiza ekwethuleni okuphethwe (isib. okuqukethwe, isimo sombhalo, izihloko, izenezezelo, amashadi, izihloko ezichaza indaba, izinhlu, izithombe nezinamba, ezinye izimiso zikhombisa amaphethini olimi asaphenduka umthetho okumele ulandelwe (isib. ukubingelela nokunye). Ukuhlola okuqhubekayo - ukuhlola imisebenzi yabafundi okwenziwa kusukela unyaka uqala uze uyophela. Ukuqwashisa ngobumqoka bolimi - ngokuhlolisisa ukuthi umqondo wakhiwa kanjani, ukukhumbula amandla obudlelwano obukhona phakathi kwezilimi, kwenza umfundi aqine angavumi ukukhohliseka, futhi asebenzise ulimi ngokuqaphela. 146 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Inkulumo - mpikiswano - lapha amaqembu amabili ayaqophisana. Bonke bahlose ukuheha abehlulelayo kanye nezethameli ukuthi icala labo yilo elizwakala kangcono kunalelo lelinye iqembu. Incazelo eqondile (bheka negudliselayo) – incazelo eqondile yegama. Igama elisuselwe kwelinye - leli yigama elisuselwe kwelinye, noma emsukeni; ngokwejwayelekile lakhiwa ngokuphongoza nangokujobelela izakhi Ulimi lwesifunda/lwesigodi - ulimi olusetshenziswa ngumphakathi othile, luyehluka kwezinye izinhlobo zalo lona lolo limi ngokwamagama, isakhiwo nokuphinyiswa kwamagama. Isakhiwo esisusa usinga - (1) indlela elandela izwi nezwi okubhalwa ngayo imidlalo. (2) ukuhleleka kwesakhiwo izigcawu nezinkundla, abadlali kanye nezimpawu zolimi emdlalweni. Ukwakha isiphetho – ukusebenzisa umkhondo obhaliwe noma obukwayo ukuthola lokho okungagagulwanga embhalweni. Ukulungisa amaphutha - inqubo yokuphindaphinda ubhala uhlaka lombhalo, kuhlangene nokulungisa uhlelo kanye nokusetshenziswa kolimi, izimpawu zokubhala, ukulungisa upelomagana, ubuye ubheke nokubhala imibono ngendlela ezwakalayo nesakhiwo silandelane kahle. Umphumela (bheka isisusa) - umphumela wesehlakalo noma isimo. Ulimi oluthinta imizwa - ulimi oluvusa imizwa kolalele/kofundayo. Umlayezo osobala (uma uqhathaniswa nocashile) - umlayezo oqondile nosobala. Hluza: nikeza uvo lwakho, thatha isinqumo, yakha imibono ngokufundile. Izifengqo (njengoba kuqhathaniswa nolimi olubheka ukulandelana nje kwamagama) - amagama noma imishwana esetshenziswa ngendlela engabeki izinto obala (isib. isifaniso, isenzasamuntu, isingathekiso njalonjalo). Ukugeleza - leli yigama elathathelwa ekugelezeni komfula elisho ukunamathelana nokulandelana okunikeza ulimi ubunjalo balo ngokwemvelo, ukusetshenziswa nokuhunyushwa kwalo kalula. Inkundla - iqembu lingakhuluma noma liqophisane nelinye lakwesinye isikole, noma ekilasini, ngokwehlukanisa abafundi ngamaqembu amane, kube yilowo nalowo akhulume ngengxenye ethile yesihloko. Owahlulelayo usezobheka ukuthi yiliphi eliphuma phambili. Izinhlobo zemibhalo - imbhalo yehlukaniswa ngezinhlobo zawo; kungaba inoveli, umdlalo, izinkondlo, incwadi yomsebenzi noma incwadi yobungani Ukukhuluma ngezitho zomzimba - kulapho okhulumayo esesebenzisa ubuso noma isitho esithile somzimba ukucacisa lokho akushoyo (isib. anganqekuzisa ikhanda ekhombisa ukuvumelana nokushiwoyo). Umbhalomdwebo - umbhalo owethulwe ngemidwebo (ukudweba noma ukubumba okuthile). Ukufunda okuholwayo – umhlangano weqembu wokufunda lapho bonke abafundi besezingeni elifanayo uthisha ngokufunda ukufunda ukuze kuye ngokukhula ukuzimela abafunda. 147
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Ukubhala okuholwayo –kufaka umuntu oyedwa noma amaqembu amancane abafundi bebhala izinhlobo ezihlukene zemibhalo emuva kwesifundo esifishane esenziwe nguthisha ngezinhlaka zokubhala njenge: simo, izimpawu zokukhanyisa, ukusetshenziswa kolimi noma upelomagana Imibuzo esezingeni eliphezulu – imibuzo edinga ukuthi umfundi ahlanganise ulwazi oluvela ezingxenyeni ezihlukene zombhalo (sbi. Ukuhlela umqondo), ukucabangela (isib. Ukuthola lokho okungagagulwanga), ukuhlolisisa okwenzekile (sib. Nika umbono) kanye/noma ukuncoma umbhalo (isib. Shono ukuthi ukuthandile noma awukuthandanga nokuthi kungani) ULimi LwaseKhaya (bheka noLimi lokuQala lokwEngeza) - ulimi olufundwa yingane ngokulingisa ekhaya, ulimi esicabanga ngalo. Omabizwafane – amagama abizwa, apelwe ngendlela efanayo kodwa achaza okuhlukene (isib. inyanga’) Umfanekiso –isithombe noma okumele into ethile Umfanekiso - mqondo - amagama, imishwana nemisho eyakha izithombe engqondweni; isib. Isifaniso, isingathekiso, nesenzasamuntu. Okushiwoyo (uma kuqhathaniswa nokucacisiwe) yilokho okuqondiwe etheksthini kodwa kube kungabekiwe kwagqama. Okusobala (uma kuqhathaniswa nokufihlekile) - ukubeka inkulumo ngendlela elula neqondile kusetshenziswa amagama njengoba enjalo. Uhlanganisa – lo umthetho wemfundo othi umuntu unelungelo lokufunda. Okuncane okudingekayo kubafundi bonke kucacisiwe ukuze labo abanezidingo ezingavamile, izidingo ngokwemizwa nangokomzimba balungiselelwe. Izinga lokufunda ngokuzimela – izinga lapho umfundi engafunda umbhalo ngama-95% ngokuyikho (isib. Kungabi namaphutha angaphezu kwelilodwa emagameni angama-20 afundiwe). Ukucabangela - ukusebenzisa umkhondo obhaliwe noma obukwayo ukuthola lokho okungagagulwanga embhalweni. Ukuhlongoza - ukuqala ukwenza into (isib. ukuqala ingxoxo) Ukuxoxisana kwababili - umsebenzi wokuqoqa ulwazi noma ingxoxo yabantu yobuso nobuso ngenhloso ethile. Ubuviyoviyo - (1) (ukusho ngephimbo lokucula) - iphethini lephimbo lenkulumo elibonisa izakhiwo zohlelo njengemisho nemishwana. (2) Lokhu kuphinda kusize ukwehlukanisa phakathi kwesitatimende nombuzo, kuveze nemizwa nesimo sokhulumayo. Izindlela ezahlukene zokusetshenziswa kolimi - lokhu kwenzeka uma kukuncane kakhulu okuzuziwe olimini maqondana nolwazimagama, ukwakhekha nokuphinyiswa kwawo, lokhu - ke kuyehluka ngokwezindawo lapho ulimi lukhulunywa khona. Amalitheresi - izinhlobo ezehlukene zemibhalo (isib. ehlolisisayo, ebukwayo, amagrafu). Ukwazi ukufunda nokubhala - ikhono lokwazi ukufunda nokubhala nokusebenzisa ulwazi ezimweni nangezinhloso ezehlukene, nokubhalela izinhloso ezehlukene. Ukwazi ukuguqula Imibhalo ebhalwe ngamagama angejwayelekile kube ajwayelekile, ukuze umuntu oqonde ngendawo aphila kuyo. 148 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Incazelo eqondile (bheka negudliselayo) - incazelo yegama ngokulandelana kwamazwi Imibuzo eszingeni eliphansi – imibuzo efuna umfundi akhumbule imininingwane, isib.obani abalingiswa abasemqoka endabeni? Ubani igama lomlingiswa osemqoka ? Ulimi olukhohlisayo - ulimi olunamandla lokuthi umuntu akholwe futhi ebe engaboni ukuthi uyakhohliswa, isib. Inkulumo yezepolitiki, inkulumo yokuthengisa, isikhangiso njll. Ulimi lwemibhalo - ulimi olusetshenziswa lapho kukhulunywa ngemibhalo kumbandakanya amagama afana nesimo, isitayela, isakhiwo nenkulumompendulwano. Amasu obuciko bokukhuluma - amasu afana nokusebenzisa ikhefu, ukuphindaphinda okusetshenziswa isikhulumi sibeke inkulumo ngendlela ezwakalayo nevumisayo. Amanye amasu kungaba akhohlisayo, ukuze umuntu avumelame nawe. Imibhalo esebenzisa izinhlobo eziningi zokuxhumana - izinhlobo zezilinganiso okungaba ezibhaliwe, ezibonwayo, imisindo amavidiyo njll. Ifuzamsindo - lapha kusetshenziswa igama elimsindo walo ufana nomsindo lowo uchazwayo. Lilingisa umsindo owenziwa yinto ethile ephilayo noma engaphili. Lowo umsindo ofuze umsindo owenziwa enye into (Isib. UMelusi wavuswa ubugodlogodlo besitmela). Umoya - isimo somoya embhalweni, ukhombisa imizwa noma isimo senqondo yomlingiswa, kuphinda kusho nesimo esivezwa imibhalo abonwayo, azwakalayo kanye nalawo esebenzisa izinhlobo eziningi zokuxhumana. Ifonti - uhlobo nobungako bezinhlamvu ezisetshenziswa lapho kubhalwa ngomshini (isib. I - 12pt (ubungako) iTimes New Roman (uhlobo nesitayela sezinhlamvu). Ukulanda - ukusho izehlakalo ezihlangene ezikhulunywayo noma ezibhaliwe zishiwo ngokulandelana kwazo, endabeni. Isifanekiso - (1). ukuthola ukufana ezintweni ezibukeka zihlukile. (2) ukuthola ukufana ezintweni ezibukeka zihlukile, indlela yokuchaza okuthile, kodwa akusibona ubufakazi. Qaphela isifanekiso okungesona. Kumele kube nokuqondana okucacile phakathi kwento echazwayo kanye nemininingwane yaleyo okufanekiswa nayo. Indida - ukubeka inkulumo ngendlela ephicayo engqondweni. Imibuzo evulelekile – imibuzo engaphendulwa ngezindlela ezihlukene; umfundi kufanele aphendule imibuzo ngawakhe amagama.Isibonelo, ucabanga ukuthi kungani umfana ebalekile? Ucabanga ukuthi bokumele enze njani? Okzimoroni - ukusetshenziswa kwamazwi ndawonye amqondo wawo uphikisanayo, asetshenziswa ngehloso yokuveza okuthile, ngokwejwayelekile asetshenziswa nezichasiso ezichaza ibizo elimumethe umqondo oliphikisayo. (Isib. UJabulani ukhathazwa ubugqili benkululeko). Izingxoxo zamapheneli - kwakhiwa amaqembu azoxoxisana ngesihloko, kuphendulwe imibuzo ngomsebenzi. Isihlonipho - igama elisetshenziswa endaweni yelinye elihlambalazayo. (Isib. Ukudakwa - ukusutha, ukuhlanza - ukubuyisa). Izwi lomxoxi - yizwi lomuntu oxoxa indaba (isib. kuyabonakala uma kungumuntu wokuqala “ngi…” okunguyena mlingiswa endabeni, noma umuntu wesithathu lapho umxoxi ekhuluma ngo “u…”, no “ba…”. 149
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Isingathekiso - ukukhuluma ngokufanekisa izinto ezingafani ubiza into ngenye (Isib. USinenhlanhla akamuhle yilanga liphuma). Ukuhalamuza - Ukufunda ngesivinini esikhulu, ukha phezulu, ufunda izihloko ngenhloso yokuthola masishane ukuthi kuthiwani. Ukufunisela - ukusho okuqondiwe kodwa kungacacisiwe etheksthini, uze usho nokuthi kungahle kwenzekeni ngemuva kwalokho. Ukucwasana - ukungabekezelelani nokwahlulela umuntu noma iqembu labantu, umbono noma umbango. Ukuzwakala - ukukhipha izwi ngokukhulumela phezulu, ngendlela ezwakalayo, ecacile nexhumana kahle nezethameli. Ukushicilela– uma abafundi beshicilela umsebenzi wabo, bawenza waziwe ngokwabelana ngawo, isib. Ngokuwunika uthisha, ngokuwuphanyeka odongeni noma kwibhodi yezaziso. Uteku - ukudlala ngamagama aphimiseka ngokufanayo ukuze kuhlekwe noma ukwethula izimo nezinto ngendlela ehlekisayo nekitazayo. Irejista - ukusetshenziswa kwamagama ehlukene, isitayela, uhlelo iphimbo ithoni ezimweni ezihlukene (isib. imiqulu yakomkhulu ibhalwa kusetshenziswa irejista esemthethweni, ebekelwe izimiso). Ukubika - (okuhlelekile nokungahlelekile), ukunikeza ulande ngokwenzekile (isib. ngengozi eyenzeke ubhekile). Ukuphinda ufunde - ukuphinda ufunde yisu elipha nofundayo ithuba lokuthi agcine eseqonda lokho okubhalwe etheksthini. Ukuphinda usho - leli yisu lokufunda lapho umfundi exoxa futhi, afingqe umqondo wesahluko noma wesiqephu, angakwenza okukhulunywayo noma ngokubhala. Umkhondosimo - ukusetshenziswa kwegama elincike kulelo elingaziwa ukuze kufuniselwe umqondo. Leli lisu lokufunda lingasetshenziswa kanye nesifundo solwazimagama. Imvumelwano - amagama noma imigqa esebenzisa ukuvumelana kwephimbo ekugcineni kwemigqa. Ukubhuqa - inkulumo esebenzisa amazwi aziswana ngenhloso yokucasula noma yokuhlekisa ngomuntu. Umbhinqo - ukusebenzisa amazwi achaza okuthile kepha kube kuqondwe okuphambene nawo. Kusuke kusetshenziswe amazwi okuncoma kuqondwe ukugxeka (Isib. Kuyabonakala ukuthi bekuhlala inono kule ndlu yiko kungcolile: kuqondwe ukuthi bekuhlala inuku). Ukufunda ngokukha phezulu - ukuhambisa embhalweni ukuze uthole imininingwane ebalulekile yokwesekela (isib. ukufunda ngokushesha umqulu wamagama nezinombolo zezingcingo). Ukufunda ngokuhlanganyela – umsebenzi lapho abafundi befunda ngokuhlanganyela umbhalo okhulisiwe nothisha. Lesi isifundo sekilasi lonke.umbhalo osetshenziswayo uqonde iqembu eliphezulu ekilasini.abanye abafundi bazoba sezingeni lokulalela, abanye bazobe beqala ukufunda kanti abaningi bazobe befunda ngokuphelele. Lo mbhalo uzosetshenziswa izinsuku eziningana.njalo ngosuku uthisha uzokhetha okusha okuzogxilwa kuko. umbhalo usetshenziselwa ukwethula isimo sombhalo, imisindo, ukusetshenziswa kolimi kanye namakhono okufunda engqikithini. 150 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 Isifaniso - lapha kuqhathaniswa izinto ezimbili ezingafani ngoba kukhona okuthile okunobudlelwane phakathi kwazo. Sandulelwa yizakhi zokufanisa o - njenga -, fana, kuhle, okwe -, - sa - (UThuthukile muhle kuhle kwelanga liphuma). Ukufunda ngokushesha - ukufunda umbhalo ngesivivinini esikhulu ukuze kutholakale umqondo osemqoka (isib. ukufunda izihloko, izingeniso nezigaba zokuqala zephephandaba ukuze wazi izindaba ezisemqoka). Inkolelo engaguquki - lena yinkolelo esezimpandeni maqondana neqhaza okumele libanjwe ngumuntu othile. Icebo - indlela ethile yokwenza noma yokulungiselela ukuxazulula inkinga. ukugcizelela (egameni noma emushweni) – ukugcizelela ilunga elithize egameni noma igama emushweni.e Isitayela - indlela umbhali ahlela ngayo amagama ukuze afeze izinhloso ezithile. Isitayela sihlanganisa ubunjalo bombhali nombono afuna ukuwubeka. La malungiselelo ambandakanya ukukhethwa kwamagama wumbhali kanye nezakhiwo nobungako bemisho, iphimbo, nokusetshenziswa kombhinqo. Uphawu - igama elithatha noma limela indawo yenye into Omabizwafane - amagama abhalwa ngokufana aphinyiswe ngokufana, kodwa asho izinto ezingefani. (isib. Ibala - igceke, ibala - isibazi). Ukuhlelwa kwemiqondo - ukuhlanganisa imiqondo/imibono ethathwe emithonjeni yolwazi eyahlukene. Isifengqo saleyo mibono ehlanganisiswe. Umbhalo - isitatimende noma okuqanjiwe okwethulwa okukhulunywayo, okulotshiwe noma okubukelwayo ngenhloso yokuxhumana. Indikimba - umongo walokho okuxhunywana ngakho. Umbhalo ingaba nomongo ongaphezulu kowodwa, futhi kungenzeka ungabi sobala. Iphimbo - iphimbo ledlulisa umyalezo wimibhalo ethulwa okukhulunywayo. Ematheksthini alotshiwe iphimbo lizwakala ngamagama awakhethile umlobi ukuze aveze isimo sakhe. Ezithombeni zebhayisikobho iphimbo lingakhiwa ngomculo noma indlela umdlalo ohleleke ngayo esiteji. Imibhalo edlulisa imiyalezo – imibhalo yomsebenzi (isib. izincwadi, amaminiti emihlangano, imibiko, imibhalo eyenziwe ngezikhahlamezi) Ukunikezelana amathuba - izinqubo ezizimase ukunganqamuki kokuxhumana kwabantu ababili, njengokunikeza abanye ithuba lokubeka imibono yabo, ukuphinda okushoyo ukuze okuqondiwe kucace, ukungena nxa kusaxoxwa ukuze kubuyiswe abedukayo, ukwenanela ngemibuzo ukuze kucaciswe okuthile. Imibhalo ebonwayo - izinto ezibonakalayo ezedlulisa umlayezo (isib. imifanekiso yamafilimu, izithombe, okugqanyiswa ngekhompyutha, izilinganiso amakhathuni kanye nemidwebo yokupendiwe). Izwi - indawo yomlobi, ngenkathi kufundwa kubukelwe, ofundayo uyakwazi ukuthola umbono wombhali kanye nenhloso yakhe. Isu lokuhlasela amagama - isu elisetshenziswa uma kufundwa amagama angaziwa (isib. Ukulinqamula igama ngamalunga kuphinde kubhekwe iziphongozo nezijobelelo zalo, kufuniselwa incazelo). 151
ISIZULU ULIMI Lokwengeza lokuqala AMABANGA 7-9 152 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Isizulu FAL.