CAPS SP FAL SESOTHO WEB

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha (SKN) Setatemente sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Mokgahlelo o Phahameng Dikereiteng tsa 7-9    

SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO DIKEREITENG TSA 7 - 9 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE SLKT

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 DISCLAIMER In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe. gov. za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www. education. gov. za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0517-3 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION SLKT

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 DIKAHARE KAROLO YA 1: SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO (SLKT) SELELEKELA LE BOITSHETLEHO . ............................................................................................3 1.1 Boitshetleho. ................................................................................................................................................. 3 1.2 Tjhebokakaretso. .......................................................................................................................................... 3 1.3 Sepheo sa Kharikhulamo ya Afrika Borwa ka kakaretso.......................................................................... 4 1.4 Kabo ya nako................................................................................................................................................. 6 1.4.1 Mokgahlelo wa Motheo......................................................................................................................... 6 1.4.2 Mokgahlelo o Mahareng. ...................................................................................................................... 6 1.4.3 Mokgahlelo o Phahameng..................................................................................................................... 7 1.4.4 Dikereite tsa 10 -12................................................................................................................................ 7 KAROLO YA 2: HO HLAHISA Puo ya Tlatsetso ya Pele MOKGAHLELONG O PHAHAMENG .8 2.1 Dipuo setatementeng sa leano la kharikhulamo le tekanyetso ............................................................... 8 2.1.1 Dikgato tsa Puo .................................................................................................................................... 8 2.1.2 Bokgoni ba puo ..................................................................................................................................... 9 2.1.3 Mekgwakatamelo ya ho ruta puo .......................................................................................................... 9 2.2 Kabo ya nako ya Puo ya Tlatsetso ya Pele .............................................................................................. 12 2.3 Disebediswa tse Tshehetsang Ho ithuta le Ho ruta ................................................................................ 14 KAROLO YA 3 DIKAHARE LE MERALO YA HO RUTA BOKGONI BA PUO. .....................................15 3.1 Tjhebokakaretso ya bokgoni - ditshebetso le mawa, mefuta le bolelele ba ditema. ........................... 15 3.1.1 Ho mamela le Ho bua ......................................................................................................................... 15 3.1.2 Ho bala le Ho boha ............................................................................................................................. 26 3.1.3Ho ngola le Ho nehelana . .................................................................................................................... 38 3.1.4 Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo .......................................................................................... 51 3.2 Papetla ya phatlalatso ya ditema ho habahanya dikereite tsa 7 - 9....................................................... 57 3.3 Meralo ya ho ruta ....................................................................................................................................... 58 3.3.1 Kamoo ditema di hokelanang kateng saekeleng ya dibeke tse pedi .................................................. 58 3.3.2 Kamoo ditema/mesebetsi e lokoditsweng ka teng saekeleng ya dibeke tse pedi. . ............................ 58 3.3.3 Mefuta ya ditema tse kgethilweng le tse kgothaleditsweng ................................................................ 59 3.3.4 Ho momahana ha bokgoni ba puo saekeleng ya dibeke tse pedi. . .................................................... 59 3.3.5 Kamoo dibopeho le melao ya tshebediso ya puo di rutwang kateng .................................................. 59 3.4 Meralo ya ho ruta ....................................................................................................................................... 61 SLKT 1

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 KAROLO YA 4: TEKANYETSO Puo ya Tlatsetso ya Pele ......................................................130 4.1 Selelekela .................................................................................................................................................. 130 4.2 Tekanyetso e seng ya semmuso kapa ya tsatsi le leng le le leng ....................................................... 131 4.3 Tekanyetso ya semmuso ......................................................................................................................... 131 4.3.1 Ditlhoko tsa Tekanyetso ya semmuso tsa Puo ya Tlatsetso ya Pele ................................................ 132 4.3.2 Mefuta ya mesebetsi ka kotara ........................................................................................................ 133 4.4 Lenane la tekanyetso. .............................................................................................................................. 135 4.5 Ho rekota le ho tlaleha ............................................................................................................................. 139 4.6 Bolekanyetsi ba tekanyetso. ................................................................................................................... 140 4.6.1 Tekanyetso ya Semmuso (TES) . ...................................................................................................... 140 4.6.2 Mesebetsi ya molomo ya tekanyetso. ............................................................................................... 140 4.7 Kakaretso................................................................................................................................................... 141 Lenane la maNtswe le ditlhaloso TSA ONA. ......................................................................142 2 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 kaROLO YA 1: Setatemente sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso 1. 1 Boitshetleho Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha Dikereiteng tsa R - 12 (SKN) se totobatsa leano la kharikhulamo le tekanyetso dikolong. Setatemente sa Kharikhulamo sa Naha se ile sa hlophiswa botjha ka sepheo sa ho matlafatsa Kharikhulamo, mme diphetoho tsa kenngwa tshebetsong ka kgwedi ya Pherekgong 2012. Thutong e nngwe le e nngwe ho ile ha hlahiswa tokomane e le nngwe e tlamahaneng mmoho ya Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso sa Naha bakeng sa Ditatemente tsa Thuto, Ditataiso tsa Mananetsamaiso a ho Ithuta le Tataiso ya Tekanyetso ya Thuto Dikereiteng tsa R - 12 Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa R - 12 se ntlafaditsweng se kenngwa tshebetsong bakeng sa: (a) Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha se Lekotsweng Botjha Dikereite tsa R - 9, Government Gazette 23406 of 31 May 2002, le (b) Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha sa Dikereite tsa 10 - 12, Government Gazette 25545 of 6 October 2003 and No. 27594 of 17 May 2005. 1. 2 Tjhebokakaretso (a) Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 - 12 (Pherekgong 2012) ke setatemente sa leano sa ho ithuta le ho ruta dikolong tsa Afrika Borwa, mme se fupere tse latelang: (i) Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso la Naha la thuto e nngwe le e nngwe le amohetsweng e hlahisitsweng tokomaneng ya leano e bitswang National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF); le (ii) Tokomane ya leano la Naha mabapi le lenaneo la ntshetsopele ya ditlhoko ya Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha Kereiteng ya R - 12 (b) Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 - 12 (Pherekgong 2012) se lokela ho balwa mmoho le National Protocol for Assessment Grades R - 12 (Pherekgong 2012) (i) Sehlomathiso sa Tokomane ya leano e bitswang The National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), e mabapi le The National Protocol for Assessment Kereite ya R - 12, e phatlaladitsweng phatlalatsong ya mmuso ya Government Gazette, No. 29467 ya 11 Tshitwe 2006; le (ii) Sehlomathiso sa Tokomane ya leano e bitswang The National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), e mabapi le baithuti ba nang le ditlhoko tse ikgethang, e phatlaladitsweng phatlalatsong ya mmuso, the Government Gazette, No. 29466 ya 11 Tshitwe 2006. SLKT 3

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 (c) Ditatemente tsa Dithuto, Ditataiso tsa Mananetsamaiso a ho Ithuta, le Tataiso tsa Tekanyetso tsa Dithuto Dikereiteng tsa R - 9 le Dikereiteng tsa 10 - 12 di a fediswa, mme bakeng sa tsona ho kenngwa Ditatemente tsa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso tsa Naha Dikereiteng tsa 10 - 12 (Pherekgong 2012). (d) Tokomane ya leano, eo e leng sehlomathiso sa tokomane ya National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualification Framework NQF), mabapi le baithuti ba nang le ditlhoko tse ikgethileng, e phatlaladitswe ho Government Gazette, No. 29466 of 11 December 2006 e kenyelleditswe tokomaneng ya leano ya Naha mabapi le lenaneo le ntshetsopele ya ditlhoko tsa Kharikhulamong ya Naha Kereiteng ya R - 12. (e) Tokomane ya leano, la Naha mabapi le lenaneo le ntshetsopele ya ditlhoko tsa Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha Kereiteng ya R - 12, le dikarolo tsa la Kharikhulamo le Tekanyetso tse fuperweng ke Dikgaolo 2, 3 le 4 tsa tokomane ena di kenyelleditse dipehelo le dintlhatheo tsa Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha Dikereiteng tsa R - 12. E tla, ho ya karolo ya 6A ya South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996) di bopa motheo oo ho wona Letona la Thuto ya Motheo le hlahisang bonyane metheo le diphetho tseo moithuti a lokelang ho di fihlella, mmoho le ditsela tsa tshebetso le tsamaiso tsa tekanyetso ya phihlello ya moithuti dikolong tsa mmuso le dikolong tse ikemetseng. 1. 3 Sepheo sa kharikhulamo ya afrika borwa ka kakaretso (a) Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 - 12 se fupere tsebo, bokgoni le makgabane a lokelang ho ithutwa. Se tla nnnetefatsa hore baithuti ba fumantshwa le ho sebedisa tsebo le bokgoni ka tsela e tla ntlafatsa maphelo a bona. Ka tsela e tjena kharikhulamo e ntshetsa pele mohopolo wa ho theha tsebo maemong a phedisano a selehae, empa e ntse e le sedi ditabeng tsa lefatshe tsa matjhabatjhaba. (b) Maikemisetso ka Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 - 12 ke ho: • ho hlomela baithuti ka tsebo, bokgoni le makgabane a hlokehang ho iphedisa le ho ba le seabo se nang le moelelo maemong a phedisano jwalo ka ha e le baahi naheng e lokolohileng, ho sa natswe boitshetleho ba bona dintlheng tsa phedisano le moruo, botjhaba, bong, mmele o phetseng hantle kapa bokgoni dithutong; • ho ba neha tsela ya ho kena thutong e phahameng; • ho phethahatsa tshebetso ya ha baithuti ba qetile dibakeng tsa thuto mme ba fetela mesebetsing; le • ho neha boramesebetsi lesedi le felletseng (profaele) ka bokgoni ba moithuti. (c) Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 - 12 se thehilwe dintlhathehong tse latelang: • Diphetoho phedisanong; ho nnnetefatsa hore ho se lekalekane ha thuto ha ka nako e fetileng ho fediswe, le ho re batho bohle naheng ba fumantshwe menyetla e lekanang ya thuto; • ho ithuta ka tshekatsheko le ka mafolofolo; ho kgothalletsa ho ithuta ka mafolofolo le ka ho sekaseka dintho, ho ena le ho nka ditaba di le jwalo feela e le dinnete ntle le ho di sekaseka; • Tsebo le bokgoni ba boemo bo hodimo; ho tiisitswe bonyane dipehelo tsa tsebo le bokgoni tse lokelang ho fihlellwa Kereiteng ka nngwe mme di lokela ho fihlellwa ka boemo bo hodimodimo dithutong kaofela; 4 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Kgatelopele; dikahare le maemo a tse ithutwang tsa Kereite e nngwe le e nngwe di bontsha kgatelopele ho tloha boemong bo bonolo ho isa ho bo rarahaneng; • Ditokelo tsa botho, kenyelletso ya bohle, toka ho tsa phedisano le tikoloho, ho kenyelletsa metheo le ditshebetso tsa toka ho tsa phedisano le tikoloho le ditokelo tsa botho jwalo ka ha di hlakisitswe ho Molao wa Motheo wa Rephaboliki ya Afrika Borwa. Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha Dikereiteng tsa R - 12 (Kakaretso) se sedi haholo dintlheng tsa ho fapana ha batho tse jwalo ka bofuma, ho se lekane ha batho, botjhaba, bong, puo, dilemo, bokowa, le maemo a mang; • Ho ananela tsebo le mahlale a seholoholo; kananelo ya nalane e mothamo le setso tsa naha ya rona ho bohlokwahadi mme tsena di phehisa kgodisong ya makgabane a fuperweng ke Molao wa Motheo; mmoho le • Kamohelo, boleng le phethahatso; ho nehelana ka thuto eo boleng, bophara le botebo ba yona bo ka bapiswang le thuto ya mafatshe a mang. (d) Sepheo sa Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 - 12 ke ho hlahisa moithuti ya tla kgona ho: • hlwaya le ho rarolla mathata, le ho etsa diqeto a sebedisa bokgoni ba ho nahana ka tshekatsheko le ka boiqapelo; • sebetsa ka phethahalo ka boyena mmoho le ba bang e le ditho tsa sehlotshwana; • hlopha le ho tsamaisa mesebetsi ya hae ka ho nka boikarablelo le ka phethahalo; • bokella, ho sekaseka, ho hlophisa le ho hlahloba tlhahisoleseding ka tshekatsheko; • ikutlwahatsa ka phethahalo ka ho sebedisa bokgoni ba puo ka ditsela tse fapaneng - e bohuwang, matshwao (disimbolo), jj. • sebedisa saense le theknoloji ka phethahalo le ka tshekatsheko a bontsha boikarabelo mabapi le tikoloho mmoho le bophelo bo botle ba batho ba bang; le • bontsha kutlwisiso ya lefatshe jwalo ka ha e le karolo e nngwe ya tshebetso tse hokahaneng ka ho elellwa maemo a tharollo ya mathata ha a eme a le mang, a amana le ho itseng (e) Kenyelletso ya bohle e lokela ho ba karolo ya ho hlophiswa, ya ho rala le ya ho ruta sekolong. Hona ho ka phethahala ha feela matitjhere a na le kutlwisiso e tebileng ya ho hlwaya le ho sebetsana le ditshita tsa ho ithuta, le ya ho itlhophisetsa ka ho etsa meralo ya ho sebetsana le ho fapafapana ha batho. SLKT 5

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 1.4 Kabo ya nako 1.4.1 Mokgahlelo wa Motheo (a) Nako ya ho ruta e abetsweng dithuto tsa Mokgahlelo wa Motheo e bontshitswe papetleng e latelang: KEREITE YA R KEREITE YA 1 - 2 KEREITE YA 3 THUTO DIHORA DIHORA DIHORA Puo ya Lapeng 10 7/8 7/8 Puo ya Tlatsetso ya Pele 2/3 3/4 Mmetse 7 7 7 Bokgoni ho tsa Bophelo 6 6 7 (1) (1) (2) • Tsebo ya Motheo (2) (2) (2) • Mesebetsi ya Bonono (2) (2) (2) • Thuto ya Boithapollo ba Mmele (1) (1) (1) • Bophelo bo Botle ba Botho le Phedisano NAKO KAOFELA 23 23 25 (b) Nako ya ho ruta e abetsweng dithuto Dikereiteng tsa R, 1 le 2 e etsa dihora tse 23, mme Kereiteng ya 3 ke dihora tse 25. (c) Dipuong dihora tse 10 di abetswe Dikereite tsa R - 2, mme dihora tse 11 di abetswe Kereite ya 3. Moedi wa dihora tse 8, mme bonyane dihora tse 7 di abelwe Puo ya Lapeng, ha bonyane dihora tse 3 tsona di lokela ho abelwa Puo ya Tlatsetso Dikereiteng tsa R - 2. Kereiteng ya 3 moedi wa dihora tse 8 le bonyane ba dihora tse 7 di abelwe Puo ya Lapeng athe Puong ya Tlatsetso teng ho ajwe bonyane dihora tse 3 ha moedi e lokela ho ba dihora tse 4. (d) Tsebo ya Motheo ho tsa Bokgoni ho tsa Bophelo e abelwe hora e 1 Dikereiteng tsa R - 2, le dihora tse 2 jwalo ka ha ho bontshitswe ka masakaneng bakeng sa Kereite ya 3. 1.4.2 Mokgahleho o Mahareng (a) Kabo ya nako ya ho ruta Mokgahlelong o Mahareng e ka tsela e latelang: THUTO DIHORA Puo ya Lapeng 6 Puo ya Tlatsetso ya Pele 5 Mmetse 6 Saense le Theknoloji 3. 5 Mahlale ho tsa Phedisano 3 Bokgoni ho tsa Bophelo 4 • Boiqapelo ho tsa Bonono (1. 5) • Boikwetliso ba Mmele (1) • Bophelo bo Botle ba Botho le Phedisano (1. 5) NAKO KAOFELA 27. 5 6 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 1.4.3 Mokgahlelo o Phahameng (a) Kabo ya nako ya ho ruta Mokgahlelong o Phahameng e ka tsela e latelang: THUTO DIHORA Puo ya Lapeng 5 Puo ya Tlatsetso ya Pele 4 Mmetse 4. 5 Mahlale a Tlhaho 3 Mahlale a Phedisano 3 Theknoloji 2 Mahlale le Tsamaiso ya Moruo 2 Tlwaetso ho tsa Bophelo 2 Boiqapelo ho tsa Bonono 2 NAKO KAOFELA 27. 5 1.4.4 Dikereite tsa 10-12 (a) Kabo ya nako ya ho ruta Dikereiteng tsa 10 - 12 e ka tsela e latelang: THUTO KABO YA NAKO KA BEKE (DIHORA) Puo ya Lapeng 4. 5 Puo ya Tlatsetso ya Pele 4. 5 Mmetse 4. 5 Tlwaetso ho tsa Bophelo 2 Bonyane dithuto tse tharo tsa thuto efe kapa efe tse 12 (3x4h) kgethilweng ho tswa Sehlopheng sa B Sekgomathiso sa B, Tafole ya B1 - B8 ya tokomane ya leano, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculumn Statement Kereiteng tsa R - 12, ho ya ka se entsweng seratswaneng sa 28 sa tokomane ya leano le boletsweng. NAKO KAOFELA 27. 5 Nako e abilweng bakeng sa beke le beke e ka sebedisetswa feela bakeng sa bonyane dithuto tsa SKN tse qollotsweng lenaneng le ka hodimo, mme e se ke ya sebedisetswa dithuto tse ding tsa tlatseletso ho tsena tse qollotsweng lenaneng la dithuto ka hodimo. Haeba moithuti a rata ho nka dithuto tse ding tsa tlatselletso hodima tsena tse qollotsweng lenaneng, ho eketswe nako ka hodimo ho e behilweng bakeng sa ho ruta dithuto tseo tsa tlatselletso. SLKT 7

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 KAROLO YA 2: HO HLAHISA Puo ya Tlatsetso ya Pele MOKGAHLELONG O PHAHAMENG 2.1 Dipuo setatementeng sa leano la kharikhulamo le tekanyetso Puo ke sesebediswa sa ho nahana le ho buisana. E boetse ke mokgwa o tlwaelehileng o sebediswang ke batho ho ananela ditso le makgabane, ho etsa hore lefatshe leo ba phelang ho lona e be le etsang moelelo. Ho ithuta ho sebedisa puo ka phethahalo ho etsa hore baithuti ba kgone ho fumana tsebo, ho itlhahisa seo ba leng ho sona, ho hlahisa maikutlo le mehopolo ya bona, ho sebetsa mmoho le ba bang le ho laola lefatshe leo ba phelang ho lona. Hape puo e neha baihtuti ditshwantsho tse ka mohopolong tse matla, tse sutsitseng, tse tsetetsweng ka botebo ka kelellong, mme tse ka sebediswang ho ntlafatsa lefatshe leo ba phelang ho lona ba le etsa hore le be molemo ho feta kamoo le leng kateng. Ke ka puo moo re utlwahatswang ho fapafapanaha ditso, mme dikamano phedisanong di phethahatswale ho botjwa ke puo; hape ke ka puo moo dikamano tsena di ka fetofetolwang, tsa atoloswa le ho ntlafatswa. 2.1.1 Dikgato tsa Puo Thuto ya puo Dikereiteng tsa Mokgahlelo o Phahameng e kenyelleditse dipuo tsa semmuso kaofela tsa Afrika Borwa e leng Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga-mmoho le Dipuo tseo e seng tsa Semmuso. Dipuo tsena kaofela di ka ithutwa dikgatong tsa puo tse fapaneng. Puo ya Lapeng ke puo ya pele eo baithuti ba ithutang yona mme ba qala ho e tseba. Leha ho le jwalo, boholo ba dikolo Afrika Borwa ha di nehelane ka dipuo tsa lapeng tsa baithuti bohle ba ingodisitseng dikolong, di kgetha ho ba le puo e le nngwe kapa tse pedi tseo di nehelanang ka tsona kgatong ya Puo ya Lapeng. Sephetho ke hore mabitso ana Puo ya Lapeng le Puo ya Tlatsetso ya Pele a supa feela kgato ya bokgoni eo puo e nahelwang ka yona, ho sa bolelwe hore ke puo ya maswetso (ya letswele) kapa ke puo e ithutilweng (jwalo ka dipuong tsa tlatsetso). Kahoo leanong lena ha ho buuwa ka Puo ya Lapeng ho bolelwa kgato ya puo, e seng puo ka boyona. Kgato ya Puo ya Lapeng e nehelana ka boiphihlelo ba puo bo bontshang bokgoni ba motheo ba ho ikgokahanya le batho ba bang bo hlokehang maemong a phedisano, mmoho le bokgoni ba ho sebedisa kelello bo hlokehang ho utlwisisa dithuto tsohle ho habahanya kharikhulamo. Ho toboketswa ho ruta bokgoni ba ho mamela, ho bua, ho bala ditema, bo tla etsa hore ba kgone ho bopa botjha, ho tebisa maikutlo le ho matlafatsa kutlwisiso ya bona ya lefatshe leo ba phelang ho lona. Empa le ha ho le jwalo, toboketso le kabo ya matshwao ho bokgoni ba ho mamela le ho bua ho tloha Kereiteng ya 7 ho ya hodimo di ka tlase ho tse nehwang bokgoni ba ho bala le ho ngola. Puo ya tlatsetso ya Pele e bolela puo e seng ya lapeng empa e sebedisetswa bakeng sa mesebetsi e itseng ya puisano setjhabeng, ke hore, puo ya ho ithuta le ho ruta thutong. Kharikhulamo e nehelana ka tshehetso e matla bakeng sa baithuti ba tla sebedisa puo ya bona ya tlatsetso ya pele jwalo ka puo ya ho ithuta le ho ruta. Qetellong ya Kereite ya 9, baithuti bana ba lokela ho ba le bokgoni ba ho sebedisa puo ya bona ya lapeng hammoho le puo ya tlatsetso ya pele ka katleho le ka boitshepo bakeng sa merero e fapaneng ho kenyelleditswe le ho ithuta. Baithuti ba bangata ba Afrika Borwa ba qala ho sebedisa puo ya tlatsetso, English, e le puo ya ho Ithuta le ho Ruta (PIR). Sena se bolela hore ba tshwanetse ho fihlella kgato e hodimo ya tshebediso ya English. Ba lokela ho tseba ho bala le ho ngola hantle ka English. Kgato ya Puo ya Tlatsetso ya Pele e akanya hore baithuti ha ba tsebo ya puo ha ba fihla sekolong. Tsepamo dilemong tse mmalwa tse qalang tsa sekolo, ke ho shebana le ho hodisa bokgoni ba moithuti ba ho utlwisisa le ho bua puo- bokgoni ba ho buisana le ba bang boemong ba sethatho. Dikereiteng tsa 2 le 3 baithuti ba qala ho bopa 8 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 litheresi motheong ona wa ho bua. Ba boetse ba kenya tshebetsong bokgoni ba litheresi boo ba seng ba ithutile bona Puong ya bona ya Lapeng. Mokgahlelong o Mahareng le o Phahameng, baithuti ba tswela pele ho matlafatsa bokgoni ba bona ya Tlatsetso ya Pele e leng English, mme ba lokela hore ba be ba se ba qadile ho e tseba. Toboketso e kgolo ka hona e behwa hodima tshebediso ya Puo ya Tlatsetso ya Pele bakeng sa ho nahana ka mabaka. Sena se dumella baithuti ho ntlafatsa bokgoni ba bona ba temoho ya ithuta bo hlokehang ha ho ithutwa dithuto tse kang Saense, Metse, jj, ka English. Hape ba kena ka matla ditemeng tsa dingolwa mme ba qala ho ba le bokgoni ba ho ananela, ho rata le ho nahana ka Puo ya Tlatsetso. Nakong eo baithuti ba fihlang Mokgahlelong o Phahameng, ba lokela hore ba be le bokgoni bo botle ka Puo ya Tlatsetso ya Pele mabapi le dikamano tsa botho le bokgoni ba ho utlwisisa dithuto. Leha ho le jwalo, nnete ke hore baithuti ba bangata ba ntse ba sa kgone ho buisana hantle ka Puo ya Tlatsetso ya Pele mohatong ona. Phephetso Mokgahlelong o Mahareng, ka hona, ke ho fana ka tshebetso ho baithuti bana kharikhulamong e thusang baithuti hore ba kgone ho fihlella boemo bo lebelletsweng dikereiteng tse latelang. Boemo bona bo lokela ho ba ka tsela eo baithuti ba kgonang ho sebedisa Puo ya bona Tlatsetso boemong bo phahameng ba ho bua puo ho ba lokisetsa thutong e phahameng kapa lefatshe la mosebetsi. Ho kgothalleditswe hore ha ho kgoneha, baithuti Mokgahlelong o Phahameng ba lokela ho hlahiswa ho dikgopolo tse tshwanang bakeng sa saekele ya dibeke tse pedi dikgatong tsa dipuo tse pedi. 2.1.2 Bokgoni ba puo Kharikhulamo ya Puo ya Lapeng e hlophilwe ho latela bokgoni bo latelang: 1 Ho mamela le Ho bua 2 Ho bala le Ho boha 3 Ho ngola le Ho nehelana 4 Dibopeho le melao ya tshebediso ya puo 2.1.3 Mekgwakatamelo ya ho ruta puo Mekgwakatamelo ya ho ruta puo ditokomaneng tsena e itshetlehile hodima ditema, e momahane mme e latela mokgwatshebetso o itseng. Mokgwakatamelo o itshetlehileng temeng le mokgwakatamelo wa kgokahano ka bobedi ba yona e tshehetswa ke tshebediso e tswellang le tlhahiso ya ditema. Mokgwakatamelo o itshetlehileng ditemeng o utolla tsela eo ditema di sebetsang ka teng. Sepheo sa mokgwakatamelo o itshetlehileng temeng ke ho ruta baithuti ho ba babadi, bangodi le babohi ba nang bokgoni, ba itshepang mme ba tadimang dintho ka ihlo le sekasekang, le ho ba bahlahisi ba ditema. Hona ho kenyelletsa ho mamela, ho bala, ho boha le ho sekaseka ditema ka sepheo sa ho utlwisisa hore di bopilwe jwang le hore tshusumetso ya tsona ke efe. Ka ho sebetsana le ditema ka tsela ena e sekasekang, baithuti ba hodisa bokgoni ba ho hlahloba ditema. Ditema tsa diketsahalo tsa nnete tsa bophelo ke mohlodi o moholo wa dikahare le maemo a tse ithutwang, wa tsela ya ho ithuta le ho ruta dipuo ka mokgwa o itshetlehileng puong e sebediswang, o hokahaneng. Mokgwakatamelo o thehilweng hodima ditema o kenyeletsa hape le ho hlahisa mefuta e fapaneng ya ditema ka maikemisetso a itseng le bakeng sa baamohedi ba ditaba ba itseng. Mokgwa ona o thehilwe hodima kutlwisiso ya mokgwa oo ditema di bopilweng ka wona. Mokgwakatamelo wa kgokahano o sisinya hore ha moithuti a ithuta puo o lokela hore a iphumane a le hara dibui tsa puo eo mme a be le menyetla e lekaneng ya ho ikwetlisetsa yona le ho bua. Baithuti ba ithuta ho bala ka ho bala ka ho nka karolo mesebetsing ya ho bala haholo feela le ho ithuta ho ngola ka ho ngola haholo feela. SLKT 9

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Ho ruta puo ho etseha ka tsela e momahaneng, le titjhere a etsa thuto ya boikwetliso bo lokileng, baithuti ba ithuta bokgoni bo loketseng ka dihlopha pele ba ka bo sebedisa ka bobona. Sebopeho sa thuto ka nngwe bo lokela ho ba bo kenyeletsang sehlopha kaofela pele ba ikwetlisa dihlopheng le ho etsa bokgoni bo botjha ka bonngwe. Mokgwakatamelo wa tshebetso o sebediswa ha baithuti ba lokela ho hlahisa ditema tsa molomo kapa tse ngolwang. Baithuti ba latela mehato e fapaneng ha ba sebetsana le bokgoni ba ho mamela, ba ho bua, ba ho bala le ho ngola. Ba tshwanetse hore ba nahane ka baamohedi ba ditaba le sepheo ha ba etsa sena. Sena se tla etsa hore ba kgone ho utlwahatsa mehopolo ya bona ka tsela ya tlhaho, e lokolohileng. Mohlala, ha ho rutwa ho ngola ha ho tadinngwe feela sehlahiswa se phethetseng; ho tadingwa hape sepheo le tshebetso ya ho ngola. Nakong ya tshebetso ya ho ngola baithuti ba rutwa mokgwa wa ho hlahisa mehopolo, ho nahana ka sepheo le baamohedi ba ditaba, ho hlahisa mekgwaritso, ho boeletsa mesebetsi ho hlaola diphoso le ho nehelana ka sehlahiswa se fupereng mehopolo ya bona. Mekgwakatamelo ya ho ruta dingolwa Ho ruta dingolwa ho lokela ho tsepama hodima ho ruta kutlwisiso mme ho tla kenyelletsa mawa a tshebetso ya ho bala (pele ho ho bala, ho bala, ka morao ho ho bala). Lebakabaka le leholo la ho ruta dingolwa ka phaposing ke ho etsa hore baithuti ba be sedi ka tshebediso e ikgethang ya puo ya dingolwa e sutsitseng, ya bonono e sebedisang ditshwantsho tsa mohopolo mme e bile e na le moelelo o tebileng ho feta dintho tse ding tseo ba hlolang ba di bala. Ha boholo ba ditema tse ngotsweng e le tsa boithabiso, boswaswi le boiketlo, bangodi ba bang ba ngola dipadi, ditshwantshiso le dithothokiso hobane ba na le mehopolo, menahano le dinthontho; metheo, dikgopolo le ditumelo tseo haholo ba batlang ho di arolela kapa ho di senolela babadi ba bona ba ka moso. Tshebediso ya bona ya puo ka tsela e phephetsang mohopolo ke mokgwa o mong hape o senolang, o matlafatsang le ho pepesa mehopolo ya bona. Ho ruta dingolwa ha se mosebetsi o bonolo, empa o ke ke wa phethahala ntle le ho leka ho fumana moelelo wa tsona ka tsela e tebisang mehopolo, e hlahlobang ka ihlo le ntjhotjho le ho hlahisa maikutlo a hao ka sona; ditlhahiso tse tswang ho baithuti le tsona di bohlokwa haholo. Ka ntle le hore ba ithute ho utlwisisa tema ya sengolwa ya bona, e tla ba ha ba so ithute ho lekaneng. Matitjhere le ona a leke ho kgina mehopolo ya bona le ditlhaloso tsa bona ka dingolwa mme ba fe baithuti menyetla e mengata ya ho sebetsana le ho buisana ka dingolwa ka bobona kamoo ho ka kgonehang kateng. Ho fumana moelelo wa sengolwa ha ho bolele hore o nepile kapa o fositse. Tabakgolo ke ho fuputsa se etsang moelelo ho mmadi. Mekgwakatamelo e metle haholo ya ho ruta dingolwa e ka kenyelletsa ena e latelang kaofela kapa e meng ya yona: • Etsa boiteko ba ho bala boholo ba tema kamoo ho ka kgonehang kateng ka phaposing, o sa emise ho shebana le mosebetsi o mong. Hona ho se ke ha nka nako e fetang dibeke tse pedi. Ke ntho ya bohlokwa hore baithuti ba be le mohopolo o hlakileng wa se etsahalang kgatong ya motheo ya sengolwa. Ho nka nako e telele o bala sengolwa ho tla ba kotsi kutlwisisong ya phetelo ya diketsahalo le poloto. Dihlopha tse ding di ka bala tema ntle le tshebetso eo e kaalo. Hono ho lokela ho kgothalletswa. Ho rutwe manollo ya thothokiso, e seng thothokiso ka boyona. Ho rutwe tse ngata kamoo ho ka kgonahalang ka phaposing. Baithuti le bona ba kgothalletswe ho ngola dithothokiso. • Ho fumana moelelo wa dingolwa hantlentle ke bokgoni ba thuto e phahameng ya yunivesithing, mme ha ho le jwalo, sepheo sa ho ruta ditema tsa dingolwa ke ho bontsha baithuti kamoo puo ya bona ya lapeng e ka sebediswang ka boleng bo ka hodimo, ka bohlale le ka bokgabo ba puo. Hona ho bolela hore tema e lokela ho shebisiswa ho bona tsela eo e bopilweng ka yona, hore ho ka sebetsanwa jwang le yona mme ya hlophiswa botjha jwang ho hlakisa le ho toboketsa se bolelwang. Mosebetsi ona o ka kenyelletsa ho 10 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 hlahloba boteng kapa ho ba siyo ha karaburetso, ke mofuta ofe wa karaburetso o kgethilweng ke mongodi. Hobaneng; sebopeho sa dipolelo le diratswana, kapa sebopeho sa thothokiso; kgetho ya mantswe le bonono bo sebedisitsweng thothokisong kaofela; tshebediso ya disimbolo, modumo le mmala moo ho hlokehang teng. Boholo ba mosebetsi ona bo lokela ho itshetleha temeng, empa ho sekaseka tema ho latela mola ka mola ho ka ba le ditlamorao tse bosula. • Bongodi ba boiqapelo bo hokahanngwe mmoho le ho ithuta ditema tsa dingolwa. Mesebetsi ya ho ngola e batlang kutlwisiso e tebileng ya sengolwa se balwang e ka thusa baithuti ho fihlela bohato boo ho bona ba kgonang ho ananela sengolwa ka boiqapelo. Dipuisano tsa ka phaposing di ka ba molemo haholo, empa ha feela baithuti bohle ba ka ba le seabo. Ho feta mona, dipuisano tsa ka phaposing tse lebisang mosebetsing o ngolwang di na le sepheo sa hlakileng mme di ka tswela baithuti molemo haholo. • Qetellong, ho bohlokwa haholo ho hlahisa hore ho ruta dingolwa ha ho bolele ho ba le dikarabo tse nepahetseng. Tema kaofela e bolele ho hong, e seng feela dikotwana tsa yona; tsela e ntle ya ho bala tema ke e kenyelleditseng ho bala tema kaofela ka tsela ya ho fumana moelelo wa yona, ka ho sebedisa boiqapelo, ka ho hlahisa maikutlo a hao ka yona le ho utolla dikahare tsa yona. Mekgwakatamelo e meng ya dingolwa e ka momahanngwa le ho ruta bakeng sa kutlwisiso le bakeng sa ho utlwisisa dintlha tse bohlokwa tsa dingolwa ke mekgwakatamelo ya tatelano, ya mongodi, ya sehlooho le dingolwa. Mekgwakatamelo ena e ka kopanngwa. Mokgwengkatamelo wa tatelano baithuti ba ka fuputsa mme ba kopanye nako ya ho ithuta dingolwa mmoho le diketsahalo tsa histori tsa nako yeo ba phelang ho yona. Mokgwengkatamelo wa mongodi, baithuti ba ka le seabo ka bobatsi le botebo boithutong ba mongodi, haholoholo thothokisong mme ba amahanye thothokiso ya hae le nako e itseng ya histori. Ho mokgwakatamelo wa mookotaba baithuti ba ka tadima dihlooho tse kang toka, katleho, lerato, jj ho habahanya le dithothokiso tse mmalwa kapa ho habahanya le dingolwa tsa mefutafuta mme ba di bapise le e fapaneng ya dingolwa le diketsahalo tsa nnete bophelong. Ba ka iketsetsa diqeto mabapi le diketso tsa dibapadi mme ba tshwaele ka sehlooho. Mabapi le mokgwakatamelo wa dingolwa baithuti ba kgobokanya, ba bapisa le ho sheba diphapano le ditshwano pakeng tsa mefuta e fapaneng ya dingolwa, mohl. phapang pakeng tsa dipoloto ka hara padi/palekgutshwe/ tshwantshiso/dingolwa tsa boholoholo. Mekgwakatamelo ya ho ruta tshebediso ya puo Ho ruta dibopeho tsa puo ho lokela ho tsepama hodima hore na puo e sebediswa jwang le hore ho ka etswang ka puo, mohl. ho etsa moelelo jwang, o shebana le mathata le ditabatabelo jwang, ho tshwaetsa metswalle le basebetsimmoho, le hore na o theha jwang bophelo ba phedisano bo otlolohileng. Ho ruta dibopeho tsa puo e lokela ho ba mokgwa wa hore ntho di etsahale. Ho ruta dibopeho tsa puo/dibopeho tsa thutapuo ho lokela ho itshetleha hodima ditema, ho hokahane le ho momahana. Dipheo tse latelang di lokela ho nkelwa hloohong ha ho rutwa dibopeho tsa puo: • Thutapuo e lokela ho behelwa baithuti jwalo ka disebediswa tseo ba ka di sebedisang ho ena le hore e be melao ya hore ho se etswe eng. SLKT 11

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Thutapuo e lokela ho rutwa bakeng sa ho bopa ditema moelelong wa tsona wa tshebediso - ka mantswe a mang e sebetsane le puo ya mmakgonthe. • Ho kenngwa tshebetsong ha thutapuo ha ho a lokela ho behelwa meedi ho fihla manollong ya dipolelo tse mmalwa feela, - e lokela ho hlalosa mokgwa oo ka ona dipolelo di botjwang ho fana ka tema ka ho felella ha yona jwalo ka dipale, meqoqo, mangolo, dipehelo tseo baithuti ba ithutang tsona, ba di bala, ba di ngola sekolong. • Ho kgothalletswa disebediswa tsa sethatho jwalo ka didayaloko, diinthaviu. • Hokahanya sebopeho sa puo le tshebediso ya puo maemong a fapaneng a phedisano, mohl. Ho hlahisa maikutlo le mehopolo, ho tsebisa batho, ho bua kapa ho etsa pehelo ka dintho, diketso, diketsahalo kapa batho tikolohong, nakong e fetileng; ho etsa kopo, ho tshwaela, ho fana ka dijo kapa dino le ho amohela kapa ho hana ka hlompho, ho fana le ho arabela ditaelo, ho bapisa le ho batla ho tshwana le ho se Tshwane ha dintho. • Sebedisa mesebetsi ya phaposi e amanang le dibopeho le mesebetsi ya puo. Mohl. Lekgathe lefetile ka moqoqophetelo le ho ngola pehelo; sekaohore le moqoqo o lebisang ho yena. • Tsepama hodima mesebetsi ya phaposi e etsang moelelo. Ho fihlella melawana ya thutapuo ha se hore ho dumella baithuti ho sebedisa puo ka tsela e etsang meelelo e nang le tatelano. Seo re se batlang feela ke se amanang le sebopeho le mosebetsi ho tloha ka nqane ho kgato ya polelo, jk. Tsela eo ka yona batho ba sebedisang puo e buuwang (puisano) kapa puo e e ngolwang (tema) ka tsela e nang le tatelano le e nang le moelelo. 2.2 Kabo ya nako ya Puo ya Tlatsetso ya Pele Nako ya ho ruta Puo ya Lapeng le Puo ya Tlatsetso ya Pele ke dihora tse 5 le tse 4 ka ho latelana ka beke jwalo ka ha ho boletswe leanong. Leha hole jwalo, Mokgahlelong o Phahameng, ho kgothalleditswe hore dihora tse 5 di lokela ho abelwa puo ya ho ithuta le ho ruta mme dihora tse 4 ho puo e nngwe e tlamang. Dikolo tse sebedisang Puo ya Tlatsetso ya Pele e le Puo ya ho ithuta le ho ruta di lokela ho aba dihora tse 5 bakeng sa puo eo. Ho nehelanwa ka dikahare tsohle tsa puo tokomaneng ena, ka saekele ya dibeke tse pedi (dihora tse10 (8). Matitjhere ha se hore ba lokela ho tiisa dihlooho ka saekele ena empa ba lokela ho nnetefatsa hore bokgoni ba puo, haholoholo ho bala le ho ngola bo ikwetlisa kgafetsa. Nako e abetsweng bakeng sa bokgoni bo bong le bo bong ba puo dikereiteng tsa 7-9 ke dibeke tse 36. Dibeke tse nne ke tsa ditlhlahlobo -dibeke tse pedi ke tsa tlhahlobo ya bohare ba selemo, Phupjane mme dibeke tse ding tse pedi ke tsa tlhahlobo ya Makgaolakgang, Tshitwe. Nakothuto e lokela ho fana ka thuto tse pedi tse hlahlamanang tsa puo ka beke. Saekeleng ya beke tse pedi nakothuto e latelang e bontsha nako e sisintsweng ya ho ruta mefuta e fapaneng ya bokgoni ba puo. 12 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Nako e kgothalleditsweng bakeng sa Puo ya ho Ithuta le ho Ruta Bokgoni Kabo ya nako Saekeleng ya dibeke tse Pedi (Dihora) Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9 *Ho mamela le Ho bua Dihora tse 2 (mesebetsi ya molomo) Ho bala le Ho boha Dihora tse 3 metsotso e 30 (hora e le 1 metsotso e 45 bakeng sa temakutlwisiso le hora e le 1 le metsotso e 45 bakeng sa ditema tsa dingolwa) Ho ngola le Ho nehelana Dihora tse 3 metsotso e 30 Dibopeho le Melao ya Hora e le 1 Tshebediso Puo. *Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo di hokahanngwe hara nako e abilweng dikarolong tse nne tsa bokgoni ba puo. Ho boetse ho na le nako e abilweng bakeng sa boikwetliso ba semmuso. Bokgoni ba ho nahana le ho fana ka mabaka bo kenyelleditswe bokgoning le maweng a hlokahalang bakeng sa Ho mamela le Ho bua, Ho bala le Ho boha, le Ho ngola le Ho nehelana. Nako e kgothalleditsweng bakeng sa puo e nngwe e tlamang Bokgoni Kabo ya nako Saekeleng ya dibeke tse Pedi (Dihora) Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9 *Ho mamela le Ho bua Dihora tse 2 (mesebetsi ya molomo) Ho bala le Ho boha Dihora tse 3 (hora e le 1 metsotso e 30 bakeng sa temakutlwisiso le hora e le 1 le metsotso e 30 bakeng sa ditema tsa dingolwa) Ho ngola le Ho nehelana Dihora tse 2 Dibopeho le Melao ya Hora e le 1 Tshebediso Puo. *Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo di hokahanngwe hara nako e abilweng dikarolong tse nne tsa bokgoni ba puo. Ho boetse ho na le nako e abilweng bakeng sa boikwetliso ba semmuso. Bokgoni ba ho nahana le ho fana ka mabaka bo kenyelleditswe bokgoning le maweng a hlokahalang bakeng sa Ho mamela le Ho bua, Ho bala le Ho boha, le Ho ngola le Ho nehelana. SLKT 13

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 2.3 Disebediswa tse Tshehetsang Ho ithuta le Ho ruta Baithuti ba lokela ho ba le tse latelang bakeng sa ho ithuta Puo ya Tlatsetso ya Pele Dikereiteng tsa 7 - 9: DIKEREITE TSA 7 – 9 Disebediswa tsa sehlooho Buka ya puo e kgethilweng (Tataiso ya titjihere le Buka ya √ moithuthi) Padi √ Dipalekgutshwe √ Ditshomo Tshwantshiso √ Dithothokiso √ Bukantswe √ Disebediswa tsa bophatlalatsi Masedinyana √ Dimakasine √ Mananeo a radiyo/ditshwantshiso √ Mananeo a thelevishene/diterama/didokhumenthari √ Matitjhere a Puo ya Tlatsetso ya Pele a lokela ho ba le: a) Tokomane ya Setatemente sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso b) Leano la Thuto la Puo c) Buka ya moithuti e kgethetsweng e sebediswang ke baithuti le dibuka tse ding bakeng sa sepheo sa mehlodi ho tlatselletsa dibuka tse kgethilweng d) Bukantswe (ya puo e le nngwe, ya puo tse ngata, thesorase, ensaetlopedia) e) Mefuta ya dingolwa tse kgethetsweng mosebetsi ona f) Mefuta e fapaneng ya disebediswa tsa bophatlalatsi: masedinyana, dimakasine, dibroutjhara, diflayara, jj. g) Ho fumana dithusathuto tse mamelwang le tse bohuwang tse lokelang ho sebediswa ka phaposing ya borutelo. h) Disebediswa tse ding tsa bophatlalatsi (mefuta e fapaneng ya masedinyana, dimakasine le dibroutjhara Mehlodi ya ka phaposing ya borutelo a) Mefuta e fapaneng ya ditema ho kenyeletsa dikgato tsa ho bala tse fapaneng, mohl. Kgetho ya dibuka tse balwang ka ditema tse lekaneng kgatong e nngwe le e nngwe bakeng sa phaposi. b) Mefuta e fapaneng ya masedinyana: dikoranta, dimakasine, dibroutjhara, diflayara, dipapatso, diphousetara, ditsebiso, jj. c) Dithusathuto tse mamelwang/tse bohuwang. 14 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 KAROLO YA 3 DIKAHARE LE MERALO YA HO RUTA BOKGONI BA PUO 3.1 Tjebokakaretso ya bokgoni BA PUO - ditshebetso le mawa, mefuta le bolelele ba ditema. 3.1.1 Ho mamela le Ho bua Ho mamela le ho bua di bohareng ba boithuto bohle. Ka ho mamela le ho bua ka katleho, baithuti ba bokelletsa le ho thuisa tlhahisoleseding, ho bopa tsebo, ho rarolla mathata le ho hlahisa maikutlo le mehopolo. Ho mamela ka hlokolotsi ho dumella baithuti ho lemoha dintlha tsa bohlokwa tsa bophelo, maikutlo a keneletseng ka hara ditema le ho phephetsa boemo le puo e hlohleletsang. Bokgoni ba ho mamela le ba ho bua ha bo tshwane, empa bobedi bo tsamaya mmoho, bo bong bo itshetlehile ho bo bong. Bobedi bo dula bo ntse bo le teng ka phaposing ya ho rutela ka tsela e sa lemohuweng ha baithuti ba amohela tlhahisoleseding le ho buisana ka yona. Ho mamela le ho bua ka tsela e hlophisitsweng ya semmuso ha mesebetsi e itseng e ikgethang e jwalo ka ngangisano, ho hloka ho rutwa ka tsela e tsepameng. Ho mamela le ho bua ka tsela e laolwang le e sa laolweng ho hokahane le ho bala, ho ngola le tshebediso ya puo, mme ho bua ho ka neha ditema tse ngotsweng sebopeho sa tema ya molomo (jk. ho balla hodimo) . Tshebetso ya ho mamela le mawa Ditaelo tsa ho mamela kamehla di kenyeletsa ho sebetsa ka dielemente tsa tshebetso ya ho mamela. Ona ke mosebetsi wa mekga e meraro o bopang mawa a ho mamela ka boikemelo bakeng sa ho manolla le ho utlwisisa puo le mefuta e meng ya tse mamelwang. Ha se mehato kaofela ya tshebetso ena e tla latelwa ka nako tsohle. Mohlala, ha baithuti ba mametse tlhaloso e rekotilweng ba tla hloka ho etsa mosebetsi wa pele ho ho mamela o tla ba lemosa ka ditlhoko tsa ho tsepama ho mameleng le ho ba thusa ho etsa kamano le boiphihlelo ba bona. Mesebetsi ya ho mamela e tla ba thusa ho hopola dintlha le ho lekola molaetsa. Kamorao ho ho mamela ho ka kenyeletsa baithuti ho arabela seo ba se utlwileng dipuisanong. Mesebetsi ya temakutlwisiso ya ho mamela le mesebetsi ya tekanyetso e fa baithuti monyetla wa ho mamela. Pele ho ho mamela ho atametsa baithuti maemong a ho mamela. Ho ba dumella ho tsosa tsebo ya bona e fetileng ya sehlooho, le ho ba lokisetsa ho mamela. • Akanya ho tswa sehloohong hore tema e ka ha eng • Shebana le tlotlontswe ya sehlooho eo baithuti ba sa e tlwaelang • Matitjhere a seta dipotso tsa pele ho ho mamela ho tsepamisa thahasello ya baithuti. • Baithuti ba lokela ho ba malala-a-laotswe mohlala, ka pensele le leqephe la ho nka dinoutsu • Tsosolosa/qholotsa tsebo e boitshetlehong pele ba mamela Nakong ya ho mamela - ho botsa, ho elellwa, ho nyalanya, ho ngola dinoutso, ho hlalosa • Sekaseka: -- molaetsa, -- sebui le SLKT 15

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 -- bopaki ba sebui. • Etsa dikgokahano tsa kelello. • Fumana moelelo. • Botsa dipotso. • Etsa qeto kapa netefatsa tse lohothwang. • Sheba morao mme o lekole. Kamorao ho ho mamela ho latela boiphihlelo ba ho mamela. • Botsa dipotso • Buang ka seo sebui se buileng ka sona • Lekola dinoutsu botjha • Kgutsufatsa nehelano ka molomo • Fetisetsa tlhahisoleseding ho tswa ho ya molomo ho ya ho e ngotsweng, mohl. Sebedisa tlhahisoleseding ho leibola dayakeramo. • Sekaseka le ho lekola ka hlokolosi seo ba se utlwileng • Hokahanya tlhahisoleseding e ntjha le ya kgale • Iketsetse diqeto, lekola, fana ka maikutlo a hao, araba ka tshwanelo Mekgwa e fapaneng ya ho mamela Ho mamela Ho mamela, ho na le ho utlwa feela, ho tla dula e le ntho e bohlokwa e arabelang lefatshe la modumo. bakeng Lefatsheng leo ho lona theknoloji e seng e tlisitse medumo e fapaneng e mengata, mantswe, mmino, tlhahisoleseding le ho bua, ho ithuta ho mamela seo o batlang ho se utlwa feela ho batla ho le bohlokwa. Boholo ba tse e ikgethang ngotsweng ka tlase ka mona ha se ntho tse ntjha/tse sa tlwaelehang ho baithuti mokgahlelong ona, mme matitjhere a hloka ho sebetsa ka ditshebetso tsena feela jwalo ka ha ba nahana hore baithuti ba bona ba a di hloka. • Ho tsosolosa/tsosa tsebo ya boitshetleho pele ho ho mamela • Netefatsa maikemisetso a sebui • Fana ka tsepamo e feletseng mosebetsing wa ho mamela mme o bontshe thahasello • Fata moelelo • Lekola kutlwisiso ya molaetsa ka ho etsa dikopanyi, ho lepa le ho netefatsa ditlamorao, ho iketsetsa diqeto, ho lekola le ho sheba morao. • Etsa dinoutsu tse nang le kelello, ho rala, ho hlopha, ho kgutsufatsa, ho etsa lenane la tse hlokehang, ho ngola ka tsela e fapaneng le ya sethatho, ho pheta botjha le ho hlalosa. • Arola molaetsa ho tswa ho sebui • Ela hloko kamano pakeng tsa maemo le kgetho ya mantswe le sebopeho • Hlwaya, hlalosa le ho lekola melaetsa • Utlwisisa ditaelo, ho latela ditshupiso mmapeng le ho latela melao • Ngola fatshe dintlha tsohle tse bohlokwa tsa tshehetso • Sebetsa tlhahisoleseding ka: ho bapisa, ho latela ditaelo, ho tlatsa dikgeo, ho supa diphapang, ho tshwaya dintho, ho fetisa tlhahisoleseding, ho latellisa, ho nyalanya, ho hlalosa moelelo • Etsa mosebetsi wa ho latella ka ho: araba dipotso, bo lekola botjha dinoutsu, ho hlophisa mehopolo, ho kgutsufatsa, ho hlakisa, ho sheba morao, ho bua kapa ho ngola 16 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mekgwa e fapaneng ya ho mamela Temakutlwisiso • Pheta pale hape ya ho mamelwa • Hopola dintlha tse itseng temeng le ho buuwa • Nahana ka dintlha tsa bohlokwa le melaetsa e temeng • Nahana ka dintlha tse sekamelang lehlakoreng le tse nang le leeme • Buisanang ka baphetwa, poloto le sebaka • Hlahisa maikutlo • Hlakisa dipotso Ho mamela Boholo ba ditshebetso tse ngotsweng ka tlase di thusa haholo ha ho ithutwa ditema tsa dingolwa, tsa bakeng sa dipapatso le ditokomane tsa dipolotiki. Ka mora mosebetsi wa ho mamela, matitjhere ka tlwaelo o fa tshekatsheko e baithuti monyetla wa ho buisana, empa ho boetse ho bohlokwa he fetolela mesebetsi ena ho ba e tebileng le tekolo ngolwang. Qotso e kgutshwanyane ho tswa setshwantshong sa difilimi, mohlala, se ka sebediswa ho qala moqoqo wa phetelo (“O utlwang hantlentle? A ko re hlalosetse.”). Kgetho ya mantswe a mmalwa a tletseng maikutlo ho tswa temeng, kapa ho tswa ho baleng thothokiso a ka kenngwa mongolong e amanang le maemo ao ho ngolwang ka ona. Kenyeletsa mantswe ana setatementeng sa kgohlano se hanyetsanang le se builweng puong; kapa sebedisa mantswe ao thothokisong ya hao hore kutlwisiso ya hao ya mantswe ao e hlake. • Hlwaya le ho hlalosa dipuo tse susumetsang, ya maikutlo le e hlohleletsang, e leeme, e kgethang le ho nka lehlakore • Etsa phaphang pakeng tsa ntlha le mohopolo feela. • Bontsha temoho ya sehalo le ho se hlalosa, sebaka le Tshebediso ya puo • Arabela setaele, sehalo le rejistara le ho lekola ka tshwanelo • Utlwisisa tatelano e nang le kelello ya tlhahisoleseding • Etsa diqeto tsa hao mme o fane ka bopaki • Etsa dikakanyo mme o lepe ditlamorao • Arabela tshebediso ya puo, kgetho ya mantswe fomate le qapodiso Ho mamela Mesebetsi ena ya ho mamela e ikwetliswa hantle dipuisanong, dipuisanong tsa dihlopha tse nyane le bakeng sa dipuisanong dife kapa dife tse rerilweng hantle. Ho sheba ditlilipi ho tswa difiliming ho ka thusa haholo kananelo le ho ho manolla dintlha tse tshwanang le tse ngotsweng ka tlase. arolelana le ba • Ho arabela maemong a dipuisano bang • Ho sebedisa mokgwa wa ho sielana sebaka puisanong • Ho sireletsa ntlhakemo • Botsa dipotso ho boloka puisano e tswella • Arabela puo, letshwao la puo, kopano ya mahlo le puo ya mmele • Bontsha kutlwisiso ya kamano pakeng tsa puo le setso ka ho bontsha hlompho bakeng sa melao ya setso • Arabela makgetha a lerato la ditema tsa dingolwa, mohl., morethetho, lebelo, matshwao a modumo, karaburetso SLKT 17

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Bolelele ba ditema tse ka sebediswang bakeng sa temakutlwisiso ya ho mamela Mosebetsi Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9 Ditema tse telele tsa temakutlwisiso ya ho mamela mohl., Pale, 130-180/ho fihla ho metsotso 180-230/ho fihla ho metsotso 230-280/ho fihla ho metsotso inthaviu, dipapadi tsa e5 e5 e5 kalaneng, direpoto tsa koranta Ditema tse kgutshwane tsa temakutlwisiso ya ho mamela mohl., mantswe a 50-60/1-2 ya mantswe a 60-70/1-2 ya mantswe a 70-90/1-2 ya ditsebiso, ditema tsa metsotso metsotso metsotso tlhahisoleseding, ditaelo, ditshupentsho Temakutlwisiso ya ho bala/ditema tsa ho bala ka 130-180 ya mantswe 180-230 ya mantswe 230-280 ya mantswe botebo Ho bua Mokgahlelong o Phahameng baithuti ba lokelwa ho rutwa kapa ho bua ka bolokolohi le ka ho nepahala hobane sena ke letlotlo la bohlokwa haholo maphelong a bona, bakeng sa bobona le la profeshinale.Ho bopa boitshepo bona ke taba ya bohlokwa ho feta thekninki efe kapa efe e kgethehileng kapa leano la ho bua hara setjhaba. Baithuti ba lokela ho tseba hore ha ba bua ha ho na ho ba le metlae le ho somana, mme ba tshepiswe ke titjhere hore o tla ba thusa, tshehetsa le ho ba kgothatsa ka nako tsohle. Baithuti ba Mokgahlelo o Phahameng ba lokelwa ho rutwa dithekniki tsa motheo tsa ho fana ka puo e ntle. Ho mamella ho ho holo ho bontshwe ho baithuti ba nang le tlhoko e hlahiswang ke ho buisana ha molomo ho bona. Mawa le Tshebetso ya ho bua Ho ruta ho bua ho lokela ho kenyelletsa tsebo ya tshebetso ya ho bua le mawa a dipuisano (boeletsa, bopa dipolelo/ dipolelwana hape, sebedisa mantswe a mang ho ena le a itseng, dipontsho, ho etsisa, medumo le ho kopa thuso). Baithuti ba lokela ho bontshwa mamello e itseng ka baka la kgatello eo ba e fumanang ka mesebetsi ya molomo eo ba lokelang ho e etsa. Thuto ya tshebetso ya ho mamela ho kenya mehato e latelang: • Ho ngola moralo - ho etsa diphuphutso le ho hlophisa. • Ho ikwetlisa le ho nehelana. Ho ngola moralo - ho etsa diphuphutso le ho hlophisa. Baithuti ba tshwanela ho bontsha bokgoni ba ho ngola moralo, ho etsa diphuphutso le ho hlophisa bakeng sa nehelano ya molomo ka ho: - • Sebedisa rejistara e loketseng, setaele le lentswe ho ka baamohedi, sepheo, maemo le mookotaba. • Sebedisa puo e loketseng (kgetho ya mantswe) ka ho -- sebedisa maetsi, makgethi a mefuta le mahlalosi ho fana ka moelelo o itseng, ditaba le tlhaloso e hlakileng ha o bua, mohlala, ho fana ka puo, ho pheta pale, le ho ngangisano. -- sebedisa tsebo ya mahlalosonngwe le malatodi, dihomofounu, dihomonimi le polelo bakeng sa lentswe -- sebedisa mantswe a adinngweng/melata, mantswe a maswetso le a matjha 18 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 -- sebedisa puo ya bonono (mekgabisopuo, maele le dikapolelo) sehalo, maikutlo le qabolo. -- sebedisa dikgutsufatso -- sebedisa dikutu, dihlongwapele le dihlongwanthao -- sebedisa botona le botshehadi, bonngwe le bongata le nyenyefatso -- sebedisa dikgato tsa papiso (makgethi) le mahlalosi • Ho bontsha temoho e hlokolosi ya tshebediso puo ka ho: -- nehelana ka dintlha le bolela mehopolo -- sebedisa moelelo o totobetseng le o patehileng, le moelelo o akantsweng -- sebedisa makgabane la ditjhadimo tsa bona, tshekamelo, ho bona dintho ka lehlakore le le leng, puo e fehlang maikutlo, e susumetsang le e hlohleletsang, mohl. Puong e hlohleletsang.. • Ho sebedisa mehlodi e meng eo ho yona ho ka tadingwang tse itseng e kang didikshenare/dibukantswe le thesorase ho kgetha tlotlontswe e nepahetseng e hlakileng le ho etsa nehelano a sebedisa dinoutso le ditshehetso tse itseng, disebediswa tse mamelwang le/kapa tse bohwang dikerafo ho matlafatsa kgahleho le nepahalo ya nehelano Ho ikwetlisa le ho nehelana Baithuti ba lokela ho nehelana le ho bontsha bokgoni ba nehelano ya molomo ka ho: • Bua le baamohedi ka ho otloloha • Supa mehlodi e loketseng e ileng ya sebediswa • Kenyeletsa mefuta ya dintlha le mehlala ka tlhokeho ya mosebetsi • Sebedisa selelekela le qetelo tse nang le sefutho (mohl. diqotso tse tswang dibukeng tsa dingolwa, bontsha ka mehlodi e hlahisang dintlha ka matla, dipalenyana tsa bophelo tse qabolang) • Ho ntshetsa pele mehopolo le kgang - dikahare tsa sethatho, tsa boiqapelo, tse momahaneng, a bontsha tswelopele e nang le moelelo le tlhahlamano ya dintlha, mehlala le mehopolo. • Sebedisa dikarolo tsa sebopeho sa puo • Sebedisa matshwao a sebopeho a jwalo ka tatelano e tlwaelehileng, dihlooho, sesosa le sephetho, ho lekanya le ho bapisa, qaka le tharollo mmoho le ho tsebisa le ho susumetsa, • Sebedisa sehalo se nepahetseng • Nehelana le ho ntshetsa pele dintlha tsa tshehetso tse hlokileng, mme a bile a kgetha bopaki bo lokelang (mohl. Dipalopalo, bopaki, diketsahalo tse ikgethang), ba boemo bo hlokehang empa e le bopaki bo ka netefatsang, ho kenyeleditswe le ho kgodiseha le ho napahala ha bona • Sebedisa ditlwaelo tse loketseng kapa tsela e nepahetseng ya ho ikgokahanya le batho (mohl. Bomme le bontate ...), kapa phetapheto (mohl. “Ke batla ho toboketsa hore ....; Ke sa pheta ke re ....jj.) • Sebedisa dibopeho le melao ya tshebediso ya puo jwalo ka: SLKT 19

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 -- dibopeho tsa maetsi le mathusi ho bontsha lekgathe le sekao ka tshwanelo -- sebedisa dikarolo tsa puo bo bontsha puisano ya ka mehla le mehla ya molomo. • sebedisa dipolelo tse sa hlokeng ho arajwa, dikgefutso le phetapheto • Sebedisa mawa a puo e buuwang le e sa buuweng (mohl. sehalo, tlhahiso ya lentswe/modumo wa lona, volume, lebelo, ho bopa dipolelo, ho sheba baamohedi mahlong, tshebediso ya metsamao ya sefahleho, metsamao/puo ya mmele) ha a nehelana. Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa Puo e Ho tsebisa/qophella/arolelana le ho tiisa ntlhakemo le mohopolo. hlophisitsweng • Kgetho e nepahetseng ya se fuputswang -- Ho be le bopaki bo itseng ba hore diphuputso di entswe -- Sebopeho (selelekela, mmele le qetelo) -- Kgokahano le sehlooho ka tsela e hlakileng e nang le moelelo -- Kgang kapa ntlhakemo e qholotsang karabelo e nang le ho tswa ho ba bang. -- Mehopolo e nahanisisitsweng ka boqhetseke e bontshang kelohloko ya bamamedi le sepheo Puo e sa Ho nehelana ka puo ntle le ho etsa boitokisetso pele ho nako/ho hlophisa kakanyo ka nako yona eo/ho hlophiswang sebedisa dithekniki tsa puisano ka nako e kgutshwane. • Sebedisa sebopeho se loketseng (selelekela, mmele le qetelo) • Sepheo se loketseng • Sebedisa sehalo, lebelo, ho tadima baamohedi mahlong, motsamao wa mmele le tshebediso ya mmele • Rejistara le sehalo se loketseng baamohedi • Sebedisa tlotlontswe e loketseng le ho phethahala le sebopeho sa puo. • E kgutshwane hape e matla. Ho bala ho • O bontsha kutlwisiso ya tema hlophisitsweng • Tema e balwa ka bolokolohi le bokgeleke (Ho balla hodimo) • Lentswe le hlahiswa ka bophefa • Mantswe a qapodiswa ka tsela e hlakileng • O sebedisa kgefutso ka tsela e ntle • O hokahana le baamohedi ba ditaba • Kgetho ya tema e bontsha kelohloko ya baamohedi ba ditaba • Bolelele ba tema bo nepahetse Ho bala ho sa Ho arolelana tema e ngotsweng ke wena kapa ba bang/ho thabisa hlophiswang (Ho • Ha o bontshe kutlwisiso ya tema balla hodimo) • Tema ha e balwe ka bolokolohi • Lentswe ha le hlahiswe ka bophefa • Mantswe ha a qapodiswe ka tsela e hlakileng • Ha o sebedise kgefutso ka tsela e ntle • Ha o hokahane le baamohedi ba ditaba • Kgetho ya tema ha e bontshe kelohloko ya baamohedi ba ditaba • Bolelele ba tema ha bo a nepahala 20 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa Ngangisano/ Ho ngangisana o nkile lehlakore le fapaneng la ntlhakemo hodima sehlooho se kgethilweng. Ena ke Dibeite puisano ya mmuso bakeng sa ho bonwa ke batho bohle le ho ba le seabo. Tsamaiso ya debeite/ngangisano: • Dihlopha tse pedi tsa dibui, hangata ditho tse tharo sehlopheng ka seng, ba dumellana kapa ba kgahlanong le sehlooho. Sehlooho se etse tshisinyo e itseng, mohl, ‘Mohope wa Lefatshe e bile ketsahalo e ntle bakeng sa moruo’. E se be feela ‘Mohope wa Lefatshe’. • Tsamaiso ya ngangisano e laolwa ke modulasetulo ya tla: -- Hlahisa maikutlo/ntlha le ho nehelana ka boitshetleho. ba yona -- hlahisa sebui ka seng -- boloka toka -- laola nako - dibui di behelwa moeding wa nako -- laola dipuisano ha maikutlo/ntlha e hlahiswa/bulelwa bohle (sheba ka tlase) -- laola tsamaiso ya ho vouta (sheba ka tlase) • Sebui sa pele se dumellanang le tabakgolo se hlahisa lehlakore la sona le tshehetsang sehlooho • Sebui sa pele se kgahlanong (se ngangisana) le maikutlo/ntlha se beha lehlakore la sona la taba, mme se ka ngangisana le dintlha tse behilweng ke sebui sa pele (se ka lehlakoreng le leng) . • Sebui sa bobedi sa lehlakore le tshehetsang lehlakore se ahella hodima se behwang ke sehlopha sa habo, se hlahisa dintlha tse ntjha tse tlatselletsang lehlakore lena, mme se hanana le se builweng ke sebui se sa tswa bua. • Sebui sa bobedi se ka lehlakoreng le ka kganyetsanong le sona se etsa jwalo le sona. • Sehlooho se ribollelwa ba mametseng (baamohedi ba ditaba) bakeng sa phehiso le dipotso • Kamorao ho dipuisano (diphehiso) tsena sehlopha se ngangisanang se akaretsa dintlha tsa sona. Sebui sa boraro se pheta dintlha tsa sehlopha sa sona, mme se leke ho susumetsa bamamedi ho vouta kgahlanong le sehlooho, se nehelana ka mabaka. Sebui se ka hanyetsana le dintlha tse seng di builwe. • Sebui sa boraro se lehlakoreng le dumellanang le sehlooho le sona se etsa jwalo. • Ngangisano e ka kwalwa, mme sephetho se fumanwa ka ditsela tse fapaneng, mohl, ka ho lekola tekanyetso (matshwao) ya baahlodi, kapa ho voutwe ka ho dumellwana kapa ho hananwe le sehlooho. Dayaloko • Nahana ka puisano e bileng teng pakeng tsa batho ba babedi. • Qala le ho ntshetsa pele puisano • Sebedisa ditlwaelo tsa ho sielana sebaka • Sireletsa ntlhakemo ya hao • Mamela ba bang, buisanang • Tlatsa dikgeo le ho kgothatsa sebui • Hlakisa moelelo moo ho hlokehang • Nehelana le ho tshehetsa mohopolo; tiisa taba ya hae SLKT 21

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa Inthaviu Ho fumana tlhahisoleseding kapa ntlhakemo ho tswa ho mong kapa moifo • Sebedisa bokgoni ba ho botsa dipotso, ho susumetsa, ho ngola dinoutsho, akaretsa, ba ho mamela le bokgoni bo bong bo sa bontshweng ke puo • Etsa moralo le ho itokisa: tiisa sepheo, tlhahisoleseding e hlokehang, sebopeho, dipotso, nako, sebaka, tatelano, tikoloho yeo ho kopanelwang ho yona (sheba makgetha a ho ngola) • Sebedisa mawa a ho tsamaisa inthaviu ka mehato -- Selelekela (ho itsebisa, le ho hlahisa sepheo) -- Tikoloho e mofuthu (ho bopa tikoloho ya ho tshepana) -- Dipotso (botsa dipotso tse akaretsang ho isa ho tse tobileng, tse loketseng sehlooho; sebedisa puo e sutsitseng, e susumetsang empa e bontsha tlhompho le ho ba sedi; mamela ka mafolofolo; lekola dikarabelo, arabela ka phethahalo ho bontsha ho ba le tsebo) -- Kakaretso (rekota dikarabelo ka ho nka dinoutsho; akaretsa; hlahlamanya le ho hlophisa dikarabelo le dintlha tsa bohlokwa ka tatellano e nang le moelelo) -- Phethelo (leboha mmotsuwa; nehelana ka dintlha tseo ho ka ikgokahangwang ho tsona) Raporoto (ya • Fana ka pehelo ya maemo a ditaba ka ho otloloha, mohl., kotsi, sephetho sefe kapa sefe semmuso • Hlahisa sehlooho tlhahisoleseding (boitshetleho, sepheo le dintlha tse lokelwang ho shejwa.), le e seng ya mmele (Mang? Hobaneng? Kae? Neng? Eng? Jwang?), maphethelo, dikgothalletso, direferense, semmuso) dihlomathiso • Moralo: Bokella le ho hlophisa tlhahisoleseding le ho fana ka dintlha • Sebedisa rejistara ya puo e seng ya semmuso le setaele • Sebedisa -- Lekgathe lejwale (ntle le dipehelong tsa histori) -- Mabitso -- Motho wa boraro -- Tlhaloso e nang le dintlha -- Mantswe a theknikhale le dipolelo -- Puo ya semmuso e se nang ho ikamahanya le motho Fana ka Ho bolella motho e mong hore a ka fihla jwang sebakeng se itseng ditshupiso • Sebedisa ditshupiso ho bolella motho e mong hore a ka fihla jwang sebakeng se itseng • Sebedisa puo e sebopeho sa ditaelo • Sebedisa motho wa bobedi ya emetseng puisano pakeng tsa sebui le moamohedi. • Ela tse latelang hloko ha o fana ka ditshupiso: -- Sebedisa dipolelo tse kgutshwanyane mme tse hlakileng -- Sebedisa tatelano e tlwaelehileng -- Bua ka tshupo e itseng ka ho otloloha -- Lekanya bohole ba sebaka -- Fana ka bonyane palo ya diterata tse lokelang ho tlolwa pele o fihla mo o yang -- Fana ka tlhahisoleseding ya matshwao a naha e ka bonwang ha bonolo tseleng -- Sebedisa mantswe a bontshang boemo -- Sebedisa mantswe a bontshang tshupiso -- Sebedisa mantswe ho kopa tshupiso -- Sebedisa mantswe ho bontsha kananelo Ditaelo Hlalosa kamoo sesebediswa se itseng se ka sebediswang ka teng, kapa ho pheha sejo, ho lokisa phoso, jj. • Hlalosa mosebetsi wa sesebediswa se ka sebediswang ka teng, kapa kamoo ho hong (ho itseng) ho etswa ka teng • Hlalosa tse hlokahalang ho ka etsa seo • Hlahisa dintlha tsa taelo ka ho hlaka, ka nepo le ka tatellano 22 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa • Sebedisa tlotlontswe, maikutlo kapa puo e theknikhale Etsa moralo le ho lokisa (sheba makgetha a ho ngola) -- Utlwisisa maemo mmoho le sephetho se tobilweng ka ho nehelana ka ditaelo -- Hlalosa tsela yeo ntho e itseng e sebetsang kapa e sebediswang ka yona -- Hlahisa ditaelo ka tatelano e nepahetseng, tsela e hlakilleng e nang le moelelo -- Sebedisa dimanyuwale, ditaelo le ditshebetso. -- Ela hloko tlotlontswe, thutapuo, popeho ya dipolelo, puo e theknikhale e ka sebediswang • Nehelano Fana ka tlaleho/ • Etsa nehelano ya molomo ka ketsahalo e itseng, mohl. Ya seyalemoya/radiyo kapa thelevishene kapa raporoto ya diphumano ka inthaviu e ileng ya tshwarwa. molomo • Etsa moralo le ho itokisa Raporoto -- Tiisa hore sephetho sa nehelano ya molomo ya semmuso ke sefe ya molomo; tekolobotjha -- Akanya tlotlontswe, thutapuo, le dipolelo tse tla sebediswa -- Fuputsa ho fumana tlhahisoleseding e loketseng ho tswa ho sebui, mmoho le puo e lokelang ho sebediswa ho hlahisa dintlha • Nehelana; sheba tse latelang: -- Ho hlake hore ho entswe diphuputso • Sebopeho (selelekela, mmele le qetelo) se be teng • Kgokahano le sehlooho e hlake, e utlwahale mme e hlahise dintlha tse nepahetseng ka tatelano e nepahetseng • Ho hlahiswe kgang kapa ntlhakemo e qholotsang karabelo ka tsela e sekasekang ho tswa ho ba bang • Hlahisa dintlha ka tsela e hlakileng, o bontsha kelohloko ya bamamedi le sepheo; nehelana ka tsela e ya semmuso, e tletseng ka dintlha mme e sa tshehetse lehlakore • Baithuti ba kgothalletswe ho sebedisa puo ya mmele ka tsela e tshwanelehileng, empa e seng ka tsela e hlaha e sa kgahliseng. Sebedisa puo e hlakileng, e se nang leeme • Hlophisa nehelano ya molomo ka mekga e meraro: -- Selelekela: Hohela thahasello ya bamamedi; araba dipotso tse kang: Mang? Eng? Kae? Neng? -- Mmele: Hlophisa dintlha tsa sehlooho tsa raporoto ka tatelano e utlwahalang; sebedisa tlhahisoleseding nepahetseng; tshehetsa dintlha tsa sehlooho tlhahisoleseding e tswang diphuputsong; sebedisa dipolelo tse hlalosang ho natefisa raporoto -- Qetelo: Akaretsa mme o toboketse ntlha ya bohlokwahadi. ngola qetelo e kgutshwane. Phethela ka ho hlahisa ntlha e ka sehloohong. Sebedisa dintlha tsa bohlokwa ho bopa mohopolo wa hao mabapi le sehlooho sa raporoto • Sebedisa ditema tse bohwang tse jwalo ka diphoustara kapa ditransperensi tsa projektara, mme o ikwetlisetse ho di sebedisa pele ho nehelano • Sebedisa dinoutso ho rala moralo wa ho qetela wa raporoto • Sebedisa dinoutso ho etsa nehelano ya raporoto/tlaleho • Etsa patlisiso • Hlophisa disebediswa ka kgokahano. Kgetha le ho hlahisa mehopolo ya sehlooho, mme o tiise ka mehlala • Sebedisa sebopeho se nepahetseng, tlotlontswe, puo le ditlwaelo • Sebedisa mabotsi, kgefutso le phetapheto • Sebedisa sehalo, tlhahiso ya lentswe, lebelo, ho Sheba baamohedi ba ditaba mahlong, maemo, tshebediso ya ditho tsa mmele • Sebedisa selelekela le qetelo tse phethahetseng • Sebedisa setaele le rejisetara tse loketseng • Kenyeletsa disebediswa tse loketseng tse kang tse bohwang, tse mamelwang le/kapa tse bohwang le ho mamelwang hong, mohl, ditjhate, diphoustara, disebediswa tse ding le ditshwantshiswa tse ding SLKT 23

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa Dipuisano tsa Ho arolelana maikutlo a fapaneng kapa tlhahisoleseding ho tswa mehloding e fapaneng foramo/phanele Sebui se lokela ho: • sheba mehopolo e fapaneng • mamela ba bang • amohela dintlha ha ho hlokeha • sitisa dibui tse ding • etsa dikgokahano tse nepahetseng pakeng tsa dintlha • dula sehloohong • leka ho tlisa batho bohle dipuisanong -- kena hanong ka hlompho -- hlahisa maikutlo le ho fana ka mabaka a tshehetsang • Sebui ka seng ke bua ka ntlha e itseng ya sehlooho • Tshebediso ya dipolelo tse molaong • Mesebetsi ya modulasetulo -- Boloka toka -- Ho tsamaisa nako -- Dula lenane tsamaisong -- Kgothalletsa bonkakarolo -- Ho dula o sa nke lehlakore -- Ho kopa ditshisinyo kapa divoutu Bonketsisane Baithuti ba fuwa maemo, hangata e lokela ho ba bothata kapa maemo a itseng, ao ba lokelang ho a arabela ka ho nka karolo e itseng. Ho Bonketsisane bo ka nna ba se lokisetswe, kapa baithuti ba ka bolellwa feela ka bokgutshwanyane ka karolo eo ba tla e bapala. Ditekolo tsena di bulehile mme din a le batho ba bapalang ho tsona. Bo ka sebediswa kae: Tekanyetsong ya bokgoni bo fapaneng bo kenyeletsang ba boitshwaro le ba dikamano tse pakeng tsa batho Dipuisano/ Ho arolelana ka mehopolo, maikutlo le ntlhakemo le dihlopha tsa batho le ka boinnotshi puisano e seng • Qala le ho boloka puisano e tswella molaong • Melao ya ho sielana sebaka • Sireletsa boemo ba hao • Dipuisano tsa ho tseka • Tlatsa dikgeo le ho kgothatsa sebui • Arolelana mehopolo le boiphihlelo le ho bontsha kutlwisiso ya dikgopolo Ho tsebisa sebui Ho fa bamamedi tlhahisoleseding ka sebui/moeti • Fumana tlhahisoleseding e lokelang ho tswa ho sebui • Sebedisa setaele kapa rejistara ya semmuso • Tsosa thahasello le tebello baamoheding, mohl, ka ho ba bolella tlhahisoleseding ya boitshetleho bo itseng le diphihlello tsa hae • Aha ditebello mohl., ka ho kgefutsa, le ho kenyeletsa ho itseng • Qetella ka matla le ka boitshepo Diteboho • Ho leboha sebui ka mora ho fana ka puo ho bamamedi • Sebedisa rejistara ya semmuso • Mamela sebui ka hloko, ho tla hlwaya dintlha tsa sehlooho tsa puo ya hae • Bitsa dintlha tsa bohlokwa tsa puo • Qetella ka matla le ka boitshepo 24 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Nako e sisintsweng bakeng sa ditema tse lokelang ho hlahiswa tswa kgokahano ya molomo Nako Ditema Dikereite tsa 7 - 9 Dipuisano, dingangisano, dipuisano tsa foramo/sehlopha/phanele, dipuisano tsa sehlopha Metsotso e 15 - 20 Didayaloko Metsotso e 4 - 6 Ditaelo le ditshupiso Metsotso e 2 - 4 Diinthaviu Metsotso e 8 - 10 Ho bala ho hlophisitsweng Metsotso e 2 - 3 Puo e hlophisitsweng, raporoto, tekolobotjha Metsotso e 2 - 3 Puo e sa hlophiswang Metsotso e 2 - 3 Ho pheta pale Metsotso e 5 - 7 Kopano le ditsamaiso Metsotso e 8 - 10 Dipolelo tse sebediswang Sesothong - Letoto leo ho ka tadingwang ho lona. HO KOPA/HO KOPA TUMELLO YA… HO SITISA MOTHO HO SEO A NTSENG A SE ETSA • Na nka…..? • Ntshwarele, na nka...? • Ke kopa …. • Tshwarelo, o bona ho lokile ha nka...? • E be ho ka loka ha nka…..? • Ntshwarele hle, na o a tseba ka...? • Na ho nepahetse ha nka….? • Phephi hle, a ke o nthuse mona ka… • Na ho tla be ho lokile ha nka…? • Ho ka ba jwang ha nka …? • Ntumelle hle ke … • Na o ka dumela ha nka …? HO THUSA HA O KOPA THUSO • A na nka o thusa? • Na nka o thusa ka…..? • Nka o thusa? • Na o nthusa ka ho…..? • A na ho na le seo nka o thusang ka sona? • Ke hloka ho thuswa ka … • Na o tla thabela ho thuswa? • A ke o nthuse ka ho … • A na o hloka ho thuswa? • A ke o kenye letsoho ka ho … • Ke eng seo nka o thusang ka sona kajeno? HO KOPA TSHWARELO HO TLETLEBA • Ntshwarele. • Ke letsitse, empa ke lokela ho o bolella sena... • Ke kopa tshwarelo…. • Ke mohau ho o tshwenya, empa... • Ke maswabi ka … • Mohlomong o lebetse ho... • Phephi hle … • Ke nahana hore o lebetse ho... • Ke kopa tshwarelo … • Ntshwarele haeba ke tswile lekoteng, empa... • Ntshwarele hle. • Ke a kgolwa ho na le ho se utlwane ka... • O se ke wa nkuka hampe, empa ... SLKT 25

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 HO NEHELANA KA KELETSO HO HLAHISA TAKATSO • Ke nahana o ke o ….. • Na o tla rata ho …. • O tla lokela ho….. • Nka mpa ka …… • Ha o lokele ho…. • Hobaneng ha re sa...? • Ha ke ne ke le wena, ke ne ke tla ……. • Ke bona ho le molemo ha …….. Wena o e bona jwang? • Ha ke ne ke le maemong a hao, ke ne ke tla… • O nahana hore re etse jwang? • Ho molemo hore o …. • Ha e ne e ba ke ho ya ka nna, ke ne nka … • O se ke wa ……. • Ke nahana hore re …. • Leha o ka etsa eng, o se ke wa ……. HO LEKANYA, AKANYA HO NEHELANA KA TLHAHISOLESEDING E SA OTLENG BOTSEKENG • Ke tla re ho batla ho lokile ho ka ... • Ho na le …. • Mohlomong ke tla hloka … • Ho na le tse ka bang… • E ka nna ya ba o ... • Ho na le palo e kalo ka ……lekanya ho re e ka fihla ho ….. • Ho bonahala ... • E ka ba … • Mohlomong o hloka… • Ke mofuta wa … • Mohlomong ba batla ... • Ke tsa mofuta wa ….. • Ho thata ho ka bolela, empa ke lekanya… • Ho thata ho ka bolela, empa ke lekanya… • Ha ke nepisise, empa ke nahana • Ha ke nepe hantle, empa ke nahana… HO SADISA HANTLE/HO LAELA HA O ITEKOLA • Maeto a malelele, matsatsi a phomolo, maeto a • E sebeditse hantle/ka tshwanelo hobane… makgutshwane • Ke entse sena hantle hobane… • Tsamaya hantle… • Ho ka be ho nepahetse haeba ke ne ke ... • Phomola hamonate... • Ho ka be ho ile ha ntlafala ha … • E ba le leeto le bolokehileng… • Tswelopele e/ha e bonahale hobane … • Matsatsi a phomolo a monate… • Hona ho atlehile hobane …… • Natefelwa! • Phomolo e monate moo … TUMEDISO KAMORA LEETO • O tsamaile leeto le jwang? • Leeto la hao/phomolo ya hao e bile jwang…? • Leeto la hao le bile jwang? 3.1.2 Ho bala le Ho boha Bokgoni bo bopuweng hantle ba ho bala le ho boha bo bohareng ba ho ithuta ka katleho ho habahanya le kharikhulamo. Baithuti ba ntshetsapele bokgeleke ba bona ba ho bala le ho boha ka ditema tse fapaneng tsa dingolwa le tse seng tsa dingolwa, ho kenyeleditswe le ditema tse bohuwang. Baithuti ba elellwa hore mofuta wa sengolwa le rejistara di hlahisa sepheo jwang, baamohedi le maemo a ditema. Ka ho bala ka phaposing le ka boikemelo baithuti ba batho ba nahanang ka hlokolosi le ho ba le boiqapelo. Ho bala/ho boha ho hokahanya dielemente tsa pedi: (1) ho ithuta le ho sebedisa mawa bakeng sa ho fumana moelelo le kutlwisiso wa tema (2) ho ithuta le ho sebedisa tsebo ya dibopeho tsa tema. Bobedi dintlha tsena di lokela ho ba teng ha ho rutwa ditema tsa dingolwa le tseo e seng tsa dingolwa. 26 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Tshebetso le mawa a ho bala Thuto ya ho bala e ka latela mehato e meraro bakeng sa ho ntlafatsa kutlwisiso ya tema. Ha se hore mehato kaofela e lokelwa ho sebediswa ka nako tsohle. Mohlala, ha baithuti ba bala mofuta wa tema kapa wa sengolwa oo ba sa o tlwaelang, ba tla lokela ho etsa mosebetsi o etswang pele ho ho bala oo e leng ona o tla ba hlokomedisa makgetha a ka hodimo feela a mofuta ona wa tema, mme hona ho tla ba thusa ho hokahanya seo ba se balang le seo ba seng ba ntse ba na le sona. Mosebetsi wa ka nako ya ho bala o tla ba thusa ho sekaseka ka botebo sebopeho sa yona hammoho le sa puo e sebedisitsweng. Mosebetsi wa ka morao ho ho bala ke o ka etsang hore baithuti ba leke ho hlahisa mofuta ona wa tema ka ho ingolla ona. • Pele ho ho bala • Nakong ya ho bala • Mesebetsi ya kamorao ho ho bala Pele ho ho bala Baithuti ba ka hlophisetswa tema ka ditsela tse fapaneng leha hona ho itshetlehile mofuteng wa tema le boemo ba moithuti. Hona ho qholotsa kamano le tsebo ho moithuti • Baithuti ba kgothaletswa hore ba ipopele ditebello tse itseng ka tema tse itshetlehileng ditemosong tse patehileng tse hlahiswang ka ditshwantsho kapa dinepe, mofuta wa tema, moralo wa tema, leqephe la sehlooho, le hlahisang papetla ya dikahare, le hlahisang dikgaolo, la tlhaloso ya mantswe, la dihlomathiso, la difutunoutso. • Okola le ho tlodisa mahlo makgetha a tema: dihlooho, dihloohwana, mantswetlhaloso, ditlhakisetso, dikerafo, ditjhate, didayakeramo, mongolo o ntshofaditsweng, mongolo o tshekalletseng, dinomoro, dimmapa, matshwao, karolwana e welang tlasa menu o itseng khomphutheng (jk. ha o phetla menu wa sebopeho o fumana boholo ba mongolo, diratswana, bulete le dinomoro), fuputsa mantswe a sehlooho • Ho tlodisa mahlo bakeng mehopolo ya sehlooho le ho fana ka mehopolo ya hae pele a bala • Ho okola bakeng sa mehopolo e tshehetsang • Ho akanya o sebedisa tlhahisoleseding e o e fumaneng ka ho okola le ho tlodisa mahlo. Nakong ya ho bala • Ho akanya moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang le wa ditshwantsho ka ho sebedisa bokgoni ba ho fumana moelelo wa mantswe ka tshebediso ya ona • Ho bala/boha hape • Ho bopa ditshwantsho kelellong • Ho akanya moelelo (papiso, maemo, popeho ya mantswe, jj.) • Ho ngola dinoutso • Ho kgutsufatsa mehopolo ya sehlooho le e tshehetsang/diratswana ho ya ka bolele bo hlokehang SLKT 27

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ho hlakisa dintlha • Ho akanya • Ho hlalosa/lekola dikakanyo le diqeto tsa mongodi. Kamorao ho ho bala • Ho araba dipotso tse qholotswang ke tema ho tloha ho tse boemo bo tlase ho isa ho bo hodimo • Etsa diqeto/bopa maikutlo a hao • Ho lekola/ho buisana ka meelelo ya tema e fapaneng. • Ho bapisa le ho lekanya • Ho hokanya/ngola kgutsufatso • Ho utolla tema bakeng sa ho ithuta thutapuo le tlotlontswe, mohl. Jwalo ka ho e ngola makgatheng a fapaneng (moo ho hlokehang). • Ho hlahisa hape ditema ka mongolo wa bona (moo ho loketseng) • Temoho e hlokolosi ya tshebediso ya puo: -- Dintlha le mohopolo -- moelelo o otlolohileng le moelelo o patehileng/akantsweng -- moelelo wa sethatho le moelelo o ritsitseng -- boitshetleho ba ditema le mongodi maemong a tsa phedisano le a tsa dipolotiki -- tshusumetso e hlahiswang moelelong ke kgetho le tlohelo ya dintlha tse itseng -- kamano pakeng tsa puo le matla -- puo e fehlang maikutlo le e hlohleletsang, puo e leeme, e nang le tshekamelo, puo e kgethollang, e tadimang ditaba ka lehlakore le le leng ho fapafapana ha tshebediso ya puo (jwalo ka puo ya tikoloho e itseng, puo ya sehlotshwana, jj) dikakanyo, dikgopolotaba, dintlha tse tshehetsang, mabaka a ho kenyeletsa kapa ho tlohela tlhahisoleseding. -- qapa ditema tse ntjha, jk. ho fetola pale ho e etsa terama, dayaloko; ho sebedisa tema bakeng sa ho ithuta tlotlontswe le thutapuo, mohl., ho ngola botjha ka lekgathe lesele. Tlhaloso ya ditema tse bohwang (mefuta ya ditema tse tshwantshisitsweng le tse bohwang): Ho baithuti ba bangata sekerene sa khomphuta, ho na le leqephe le ngotsweng, ke mohlodi o moholo wa tlhahisoleseding ya bona. Litheresi e bohwang ke tikoloho ya bohlokwa ya ho ithuta, mme sekerene sa khomphuta ke mohlodi o matla. Hlahloba ka moo sebopeho se leng ka sehloohong ka teng websaeteng e tsebahalang; kamoo babapatsi ba ngokwang kateng; ka moo motsamao le mmala di leng ka sehloohong ho hlohloletsang basebedisi ho fetela pele ho sebedisa diwebsaete tse ding. • Dithekenike tsa tshusumetso : puo e fehlang maikutlo, e susumetsang, e nang le tshekamelo, le e hlohleletsang • Kamoo puo le ditshwantsho di bontshang le ho bopa makgabane le tjhadimo ka teng 28 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Molemo wa tshebediso ya mefuta le boholo ba mongolo, dihlooho le dihloohwana • Sekaseka, ho fumana moelelo, lekola le ho araba mefuta ya dikhathunu/metlae ya khomiki Mesebetsi ya ho bala le mofuta wa mobadi ya akangwang Ho bala ho hlophisitsweng (Ho balla hodimo) • Sebedisa sehalo, tlhahiso ya lentswe, lebelo, ho sheba baamohedi mahlong, le tshebediso ya ditho tsa mmele • Qapodisa mantswe ntle le ho atolosa moelelo wa ona Ho bala ho sa hlophiswang (ho balla hodimo) • Bala ka bokgeleke o latela sepheo. • Sebedisa sehalo, tlhahiso ya lentswe, lebelo, ho sheba baamohedi mahlong, • Qapodisa mantswe ntle le ho atolosa moelelo wa ona Temakutlwisiso e balwang • Bakeng sa ho shebisisa le ho bala tema ka tsela e hlokolosi (temakutlwisiso e balwang) • Ho utlwisisa tema ka bophara ba yona - makgetha a tema - dithaetlele, dipontsho, dikerafo, ditjhate, didayakeramo, dihlooho, dihlowana, ho nomora, mantswe a ngolwang tlaase setshwantshong, dihloho tsa ditaba, fomate, jj, kholomo ya koranta, jj. • Ho bontsha boikemelo ha a bala (ho bala bakeng sa boithabiso, tlhahisoleseding le ho ithuta) • Temoho e hlokolosi ya Tshebediso ya puo (ho lemoha moelelo wa sethatho le moelelo o ritsitseng wa mantswe le hore a jere meelelo le melaetsa e patehileng, mohl, ho tadima ditaba ka lehlakoreng le le leng, tshekamelo le maikemisetso a sebui.) HO BALA KA BOTEBO a) Ho bala ka botebo ditema tse ngolwang tse kgutshwane bakeng sa KUTLWISISO boemong ba lentswe. Baithuti ba sebedisa mawa a fapaneng ho fumana moelelo wa tema. Ba aha tlotlontswe ka ho sebedisa bokgoni ba ho hlasela mantswe, le ho ka ho ngola. • Sebedisa bukantswe le lenane leo ho tadingwang ho hong ho lona ho fumana moelelo, mopeleto, qapodiso le ho bona hore lentswe ke setho sefe sa puo le mantswe a sa tlwaelehang. • Hlwaya moelelo wa dihlongwapele (jk. mo-, ba-, se-, jj.) le dihlongwanthao (jk. -hadi, nyana, -ana) • Fumana moelelo wa mantswe le kamano ya ona le mantswe a mang a habo ona ka ho sebedisa tsebo ya metso, dihlongwanthao le dihlongwapele. • Sebedisa maemo ao tema e thehilweng hodima ona (jk.tlhaloso e polelong), ditemoso (jk. difeelwane, doqotso) le ditemoso tsa dikrafiki (jk. ntshofatso ya mongolo) ho fumana moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang. SLKT 29

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ho elellwa le ho sebedisa maele le dikapolelo tse tlwaelehileng, mohl. Pela e ne e hloke mohatla ke ho romeletsa, ho matha la Ntshwekge. • Ho hlwaya tlhaho le tshebediso ya mantswe a matjha, mohl. Seleng le maadingwa. (ubuntu, toropo, sekolo) • Ho tseba phapang mahareng a mantswe a tarakanyang: dihomonimi, dihomofounu, disinonimi, mohl. komelo/toro • Ho ela hloko dikgutsufatso le diakronimi. • Sebedisa tsebo ya melao ya puo ho fumana moelelo wa mantswe. Sheba Sebopeho sa puo - Lenane leo ho ka shejwang ho lona ka tlase mona. b) Ho badisisa ditema tse kgutshwane ka botebo bakeng sa KUTLWISISO boemong ba polelo le ba seratswana. Baithuti ba sebedisa tsebo ya bona ya thutapuo ho utlwisisa sebopeho sa dipolelo le tlhophiso ya ditema. Ho ithuta ka tema boemong bona ho nehelana ka monyetla wa ho ruta dibopeho tsa puo ka tsela e momahaneng. • Hlwaya moelelo le tshebediso ya dibopeho le melao ya puo. Sheba Sebopeho sa puo - Lenane leo ho ka shejwang ho lona ka tlase mona. • Ho hlwaya sebopeho sa ditema tse sebedisitsweng bakeng sa dipheo tse fapaneng (mohl. Tlhaloso, sesosa-le-sephetho) ho habahanya kharikhulamo mmoho le kamano ya tsona ya mantswe a supang ho kopanya dipolelo/makopanyi, (mohl, ka letsohong le leng, sa pele, hobane) Sheba Ho ngola le Ho nehelana bakeng sa mefuta ya ditema tse loketseng. c) Ho badisisa ditema tse kgutshwane ka botebo bakeng sa KUTLWISISO boemong ba tema yohle, kapa ho utlwisisa tema yohle. Baithuti ba sebedisa tsebo ya bona ya dingolwa mmoho le ya ho ithuta ditema ka tsela ya semmuso ho utlwisisa. • Ho amahanya tema le boitemohelo ba bona. • Ho hlwaya sengolwa le sepheo sa yona (mohl. kgang e batlang e susumetsa) • Hlwaya le ho hlalosa tjhadimo le maikemisetso a mongodi. • Ho hokahanya karolo/tema yohle hore o tle o tsebe ho fihlella qetello • Ho nka diqeto, bopa le ho netefatsa mehopolo ya hae. d) Ho badisisa ditema tse kgutshwane ka botebo bakeng sa HO KGUTSUFATSA LE HO NGOLA DINOUTSO. Baithuti ba sebedisa kutlwisiso ya bona ya dibopeho tsa tema bakeng sa ho e kgutsufatsa. Sheba mawa a ho bala a boletsweng ka hodimo. • Ho okola le ho tlodisa mahlo bakeng sa dintlha tsa sehlooho le mookotaba • Arohanya mehopolo ya sehlooho ho mehopolo e tshehetsang. 30 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ngola mehopolo ya sehlooho hape (di ngole ka mantswe a hao) • Ngola dipolelo ka tatelano le ho sebedisa makopanyi le makopanyi a moelelo ho di hokela mmoho ho etsa tema. e) Ho badisisa ditema tse kgutshwane ka botebo bakeng sa TEMOHO E HLOKOLOSI YA TSHEBEDISO YA PUO. Baithuti ba sebedise kutlwisiso ya bona hore puo e ka bopa le ho boloka dikamano tse matla dipakeng tsa mohlahisi wa tema le mmadi. Ba sekaseke ntlhakemo eo tema e hlahiswang ho tswa ho yona. • Hlwaya le ho buisana ka puo e fehlang maikutlo le e hlohleletsang • Hlwaya le ho buisana ka leeme le tshekamelo, le ho sheba ditaba ka lehlakore le le leng • Hlwaya le ho buisana ka dikakanyo le ho hlalosa tshusumetso ya tsona • Akanya sepheo sa ho kenyeletsa kapa ho siya tlhahisoleseding e itseng • Hlwaya le ho buisana ka moelelo o akanngwang • Hlwaya le ho buisana ka moelelo wa sethatho le moelelo o ritsitseng • Hlwaya moelelo wa sethatho le oo e seng wa sethatho • Hlokomela ntlhakemo ya mongodi/mohlahisi. f) Ho bala ditema tse kgutshwane TSA DIMEDIYA TSE FAPANENG LE TSE BOHUWANG. (Ditema tsa dimediya tse fapaneng di sebedisa mehlodi e bohuwang le e ngotsweng, temeng e le nngwe, mohl. dipapatso, dikhathunu. Di ka boela tsa hokahanya puo e buuwang mmoho le puo ya ditho tsa mmele.) Baithuti ba sebedisa tsebo ya bona ya ho bopa ditshwantsho tsa kelello le ya dielemente tse bohuwang ho utlwisisa mokgwa oo di tshehetsang ho ngolwa ha ditema tsa mefuta e fapaneng ya bophatlalatsi. • Hlwaya le ho buisana ka moo dielemente tsa ditema tse bohwang di hokahanngwang le ditema tse ngolwang tsa dimediya tse ngata, mohl, sebopeho le ditshwantshiso, tlhahisoleseding ya dikrafiki. • Hlwaya le ho buisana ka sepheo le molaetsa ho ditema tsa tlhahisoleseding, mohl. Dikerafo, dipapetla, didokumenthari, ditjhate, dimmapa. • Hlwaya le ho buisana ka molaetsa le phethahalo ya dielemente tsa tema e bohwang ya dipapatso le kamano mahareng a dielemente tse ngolwang le tse bohwang. • Hlwaya le ho buisana ka sepheo le molaetsa wa ditema tse bohuwang o bontshang kamano, mohl. Dimmapa tsa monahano, didayakeramo, diphae tjhate, dimmapa, meralo. • Hlwaya le ho buisana ka sepheo, boleng ba kananelo ya botle le moralo wa ditema tse bohwang tse bopilweng bakeng sa kananelo ya botle, mohl, dinepe, difilimi/ditshwantsho tse bohwang, le dielemente tsa moralo. SLKT 31

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Hlwaya le ho buisana ka sepheo le molaetsa wa ditema tse bohwang tse hlahiseditsweng ho ballwa monate le ho thabisa, mohl, filimi/setshwantsho se bohwang, dikhathunu, dividiyo tsa mmino le dipalenyana tsa dikhomiki. • Hlwaya le ho buisana ka molaetsa le bohlokwa ba ditema tse bohwang tse reretsweng ho tshehetsa ho bua, mohl, diphoustara, didayakeramo, le tlhahisoleseding • (Ho ithuta difilimi - bakeng sa boimatlafatso feela) Hlwaya, utlwisisa, sekaseka le ho lekola kamano dipakeng tsa modumo, puo, ketso le dielemente tse bohwang filiming/setshwantshong se bohwang le mefuteng e meng ya tsa kutlo le ho boha. HO ITHUTA DITEMA TSA DINGOLWA SEMMUSO Baithuti ba bala, ba lekola le ho arabela kananelo ya boleng ba botle (makgabane) ba ditema tsa dingolwa. Ba sebedisa puo e phahameng ya thuto ya dingolwa ka sepheo sa ho utlwisisa le ho ananela dielemente tsa ditema tsa dingolwa. ELA HLOKO: Kgatello ha ho ithutwa ditema semmuso e tla fetoha ho ya ka sengolwa se kgethilweng bakeng sa ho ithuta. • Utlwisisa boleng bo kgethehileng ba dibopeho tse fapaneng tsa dingolwa, mohl, hore thothokiso e na le matshwao a sa tshwaneng le a padi • Hlwaya le ho hlalosa bonono le bokgeleke ba puo le disebediswa tsa bonono (mekgabisopuo) tse hlahelang ditemeng tse fapaneng, mohl, papiso, tshwantshiso, mothofatso, alethereishene, leetsisa, pheteletso, kganyetso, phoqo, kobiso, mothipoloho, disimbolo mmoho le puo e haellwang ho fihlela moelelo wa nnete) • Hlwaya le ho hlalosa maikemisetso a mongodi/mohlahisi. • Hlalosa kgetho le bohlokwa ba dithothokiso le hore dielemente di tshehetsa jwang molaetsa/mokotaba. Dielemente di ka kenyeletsa dikapuo, karaburetso, dielemente tsa sebopeho le disebediswa tsa modumo, mohl, raeme, lehlaso, morethetho, alethereishene • Hlalosa kgetho le bohlokwa tshwantshisong/terameng le hore di tshehetsa jwang molaetsa/mokotaba. Ho feta mona dikapuo le karaburetso, dielemente di ka kenyeletsa dikapuo, karaburetso, dielemente tsa sebopeho, mohl, poloto, sehlohlolo, popeho ya dibapadi, ditshupiso tsa kalaneng, sephetho se sa lebellwang, tikoloho. • Hlalosa kgetho le bohlokwa ba dipalekgutshwe/padi (nobele) /difilimi/ditshwantsho tse bohwang le hore dielemente di tshehetsa jwang molaetsa/mokotaba. Ho feta mona dikapuo le karaburetso, dielemente di ka kenyeletsa seabo sa mopheti, sebopeho sa dielemente, mohl, poloto, tlhekelo, kgolo, kgohlano, sehlohlolo, mothipoloho, tharollo, tikoloho HO BALA/HO BOHA HO EKEDITSWENG Baithuti ba ithuta mawa a akantsweng bakeng sa ho bala ka botebo le ho ithuta ditema tsa semmuso bakeng sa mosebetsi o ekeditsweng wa kharikhulamo bakeng sa boithabiso le ho etsa diphuputso. Tataiso ya titjhere e hlokolosi bakeng sa lenaneo la ho bala. • Ho kgona ho kena laeborari le ho tseba ditlwaelo tsa poloko ya dibuka 32 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ho nehelana ka bopaki ba ho bala/ho boha ho ekeditsweng sebopehong sa puo (e etswang) dipuisano le dibuka, difilimi/ditshwantsho tse bohwang/tekolokakaretso ya mananeo • Ho bala/ho boha ditema tse fapaneng tse batsi, mohl, dibuka, dimakasine, dikoranta, diwebsaete, difilimi/ ditshwantsho tse bohwang, didokhumenthari, dipale tse hlahang ka tatellano e tswelang pele ka nako ya sekolo leha sekolo se se tswile. Mehlala ya mefuta ya dipotso Dipotso tsa tsebo Ho etsahetse eng kamora moo …? A ke o bolele lebitso la … Hlalosa se ileng sa etsahala … Ke mang ya buileng le …? Moelelo wa … ke eng? Dipotso tsa kutlwisiso Mophetwa wa sehlooho ke mang …? Nehelana ka mohlala wa … Hlalosa ka mantswe a hao …. Dipotso tsa tshebediso Na o ka nahana maemo a mang ao ho ona ho… Na o hopola hore re ne re tadimile tshwantshiso ya tsebo - o hlalosa jwang tshwantshiso e hlahelang moleng wa 4 thothokisong eo o sa tswa e bala? Dipotso tse sekasekwang See se tshwana jwang le seo o se hlalositseng ka hodimo …? Hoo ho fapana jwang le maemo a hlalositsweng moleng wa …? Mokotaba o hlahiswang temeng ee ke ofe? O nahana eng ka...? Dipotso tse hokelang Re ithutile dintlha tse ngata tse fapaneng ka Molefi (Haeso Mafotholeng) - bokella dintlha tseo dintlha/tlhahisoleseding tse hlalosang Molefi. Ke motho wa semelo sefe? mmoho Dipotso tse lekolang E ama jwang …? Na o nahana tsela e nngwe e ntle ho feta ee ….? Ke thothokiso efe ho tsee tse kutlwisiso pedi eo e ratang? Hobaneng? Ho kgetha mofuta wa ditema kapa sengolwa Matitjhere a lokela ho netefatsa hore hara selemo baithuti ba bala mefuta e batsi ya ditema mmoho le dingolwa. Ho be le tekatekano dipakeng tsa ditema tse telele le tse kgutshwane le ho bala ka maikemisetso a fapaneng, mohl, ho bala tema bakeng sa ho ananela botle (ho ithuta dingolwa ka tsela ya semmuso), ditema tse phatlalatswang mediyeng, ditema tse bohwang bakeng sa ho ithabisa (Sheba “Ditema tse sebediswang bakeng sa ha ho rutwa bokgoni ba puo ka mokgwa o momahaneng”). Mefuta ya ditema tsa ho bala Thothokiso Ho na le dipotso tse pedi feela tseo moithuti a lokelang ho ipotsa tsona ka thothokiso: Ke eng se phetwang moo? Ke tseba seo jwang? Potso ya bobedi e se e entse e ama karabo ya potso ya pele; ha ya pele yona e ama seo potso ya pele e tla se hlahisa. Bangodi ba dingolwa kaofela ba ngola hobane ba na le ho hong hoo ba batlang ho ho hlahisa - ho hong hoo ba nahanang hore ho tla tsosa thahasello, mme ho bohlokwa setsong sa bao a ba ngollang. Re ithuta tema ho tshehetsa, ho sebetsana le ho hlakisa le ho senola seo bangodi ba re bolellang sona. Mosebetsi ona o re qosa hore re tadime tshebediso e hlokolotsi ya puo, le tsela yeo dipolelo, ditemanathothokiso le thothokiso yohle e bopilweng ka yona, re shebe tshebediso ya karaburetso, morethetho, lebelo le modumo, mmoho le maikutlo ao ditshwantsho tseo di a hlahisang. Tsena tsohle di etswa e le teko ya ho fihlela qeto ka molaetsa kapa moelelo wa thothokiso oo sethothokisi se hopolang hore re tla o fumana thothokisong. Hangata ha ho ke ho be le tumellano e tshwanang ka molaetsa wa thothokiso. Dintlha tse latelang di tla matlafatsa kutlwisiso ya molaetsa o habilweng • moelelo o otlolohileng/totobetseng • moelelo o hlahiswang ke tshebediso ya puo ya bonono/o akanngweng/o patehileng • sehalo • mookotaba le molaetsa • karaburetso • sebopeho se ka ntle sa thothokiso: melathothokiso, mantswe, ditemanathothokiso, kgokahano ya mela, tlohelo, raeme/morumo, morethetho, matshwao a puo, phetapheto, poeletsamodumo/ alithereishene (poeletsadumanosi=asonense le poeletsatumammoho=khonsonense, kgefutso/sejura/ kgefutsohare, enjambamente (pholletso/pholletsi/motjetje/molamotjetje) SLKT 33

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tsa ho bala Terama Bohlokwa ba tshwantshiso ha bo felle feela puong le mantsweng a ho yona: e ama hape le motsamao, lentswe, kganya le lefifi, tshebetsommoho, tsa kalaneng. Tsela yeo tshwantshiso e tsamayang ka yona (lebelo) e bohlokwa; mokgwa oo dibapadi di hokahanang, seo ba se etsang ha ba sa bue; hore metsamao ya difahleho tsa bona e ka fetola jwang moelelo wa mola - tsena tsohle di ka lahleha ha tshwantshiso e ka balwa jwalo ka ha eka ke padi. Le ha ho le jwalo, ha se mohopolo o motle ho bontsha ‘vidiyo’ ya tshwantshiso ho fihlela baithuti ba bala tshwantshiso, ba buisana ka yona le ho e ‘tshwantshisa’ pontsheng. Ha sena se sa etswe, ‘vidiyo’ e ba yona nnete ya tshwantshiso, ebile e ke ke ya ba molemo ho senola meelelo e ikgethang ya sengolwa seo. Monahano o bapala karolo ya bohlokwa ha ho balwa terama. Ho bopa setshwantsho sa kalana ka hloohong le kamoo dibapadi di hlahellang ka teng le ho nahana kamoo puo kapa mola wa bona e ka buuwang ka tsela e fapaneng, ke dintlha tsa bohlokwa tsa ho ruta tshwantshiso ka phaposing. Poloto le sekapoloto; ke tsela yeo mongodi wa tshwantshiso a hlahisang dibapadi ka yona le kamoo dibapadi di holang ka teng tshwantshisong; tikoloho le boitshetleho (kamoo di phehisang ka teng kutlwisisong ya tshwantshiso); lebelo; tshebediso ya karaburetso le ditshwantsho; dithekenike tsa tshwantshiso tse jwalo ka boipuiso/puonotshi; sephetho se sa lebellwang; ditaelo tsa kalaneng; ho bopeha ha tsitsipano, boswaswi, masisapelo kapa kobiso, kaofela di lokela ho ithutwa ha tshwantshiso e ntse e balwa. Dintlha tsena tse latelang di tla matlafatsa kutlwisiso ya moithuti ya tema: • sebopeho sa tshwantshiso: poloto le sekapoloto (tlhekelo, tlhahiso le kgolo ya diketsahalo, kgohlano, sehlohlolo, mothipoloho, phethelo/tharollo, ho tjebela mmadi pele le ho hetla morao/hopola tse fetileng) • popeho le kgolo ya dibapadi • seabo sa mopheti le ntlhakemo ya mongodi • mookotaba le molaetsa • boitshetleho, tikoloho le nako - kamano le mophetwa le mokotaba • sebopeho sa tshwantshiso: tlhekelo/tlhahiso, kgolo le sehlohlolo) • maikutlo le sehalo • mothinya le qetelo e sa lebellwang • ditaelo tsa kalaneng • kamano pakeng tsa puisano/boipuiso/puonnotshi le ketsahalo • sephetho se sa lebellwang • nako 34 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tsa ho bala Ho ithuta difilimi Ho ithuta ka difilimi ha ho tshwane le ho bala padi. Le ha ho sebetsana le difilimi ho ka latela paterone ya (bakeng sa padi le tshwantshiso ka setlwaedi, dithekniki tsa ho tsamaisa filimi/tsa baesekopo tse lokodisitsweng ka boimatlafatso tlase mona di lokela ho shebisiswa. “Ho bala filimi” ka bohlokolotsi le ka nepahalo ho itshetlehile haholo feela) ho ka moo mmohi a leng sedi ka teng dintlheng tse kang bohlophisi, ditshwantsho tsa khamera, tatellano ya ditshwantsho tsa khamera, ho nkuwa ha dikarolwana tsa ditshwantsho (dinepe), moaparo, tshebediso ya mabone. Ho kgona ho bala filimi mona boemong bona, ho matlafatsa bobohi ba motho ka tsela e ke keng ya lekanngwa; mmohi ha e be motho feela ya bohang filimi ntle le ho ba ‘karolo ya yona’ ya setseng mola wa diketsahalo morao; empa o ba le seabo le kutlwisiso e mo fang kutlwisiso e hlakileng ya ho re motsamaisi, molekanyetsi, le ba bang, ba hlohloleditseng le ho sothasothileng tseo re di bohang kateng: . • puisano le diketsahalo, le kamano ya tsona le mophetwa le mokotaba; • poloto le sekapoloto, tlhahiso ya baphetwa, kgohlano, sepheo sa tshwantshiso, • sebopeho sa • tshwantshiso, ho kenyelleditswe sephetho se nkang mothinya o sa lebellwang mmoho le qetello; • sebopeho le ditaelo tsa tshwantshiso • molaetsa le mokotaba le kamoo di loholletsweng dintlheng tsohle tsa tema; • dithekenike tse sebediswang ha ho etswa difilimi: (tse bohwang, tse mamelwang le ho bohwa hong) tse jwalo ka tshebediso ya mmala, ya dihloohwana, ya ho kopanngwa ha filimi, ya puisano, ya mmino, ya modumo, tshebediso ya mabone, bohlophisi le ho hokahanya mmoho, ho e freima, mokgwa wa ho nka ditshwantsho, dithekenike tsa khemera, qatsohiso le ho behella morao Padi, Dipadi le mefuta e meng ya diprosa ya ho pheta pale di lokela ho balwa, ho buisanwe ka tsona mme Dipalekgutshwe, di natefele ba di balang. Ho balla tema tsena hodimo ka phaposing ya ho rutela hangata ho bohlokwa Ditshomo haholo, haholoholo ha baithuti ba sa ratisise hakaalo ho bala, kapa ba hanana le ho bala tlasa mabaka a itseng. Bala ka potlako, mme o tsose le ho tshwarella thahasello ka ho sebedisa mawa a bonolo a ho bala ka ho tsosa ditebello kapa dikakanyo; hlahloba le ho natefelwa ke sengolwa. Mesebetsinyana e bonolo e kang kgutsufatso e botjwang ka monahanong (kgutsufalletsa motswalle diketsahalo tsa pale ka mantswe a mmalwa; ho boloka setshwantsho sa monahano se ntse se le teng ka phaposing, bula faele kapa profaele ka baphetwa ba sehlooho; batla le ho hlokomela ho hlahella ha mantswe le ditshwantsho tse toboketsang mehopolo le mookotaba paleng) di ka thusa ho boloka baithuti ba tsamaya mmoho le pale. Hang ha pale e se e qadilwe ho balwa baithuti ba lokela ho elellwa diphapano pakeng tsa phetelo (ho tla etsahala eng jwale?) le poloto (ke hobaneng ho etsahala hono?); ba utolle le ho fumana meelelo ya pale e ka bang teng; ba lekole hore na mongodi o sebedisitse puo jwang ho bopa mophetwa (tlhaloso le puo ya mmui); na baphetwa ba ikgokahanya jwang ka bobona; tikoloho (puo e hlalosang le ho bua ka dibaka paleng empa e se ka maikemisetso ho etsa jwalo) mme hape ba leke ho utolla dikgopolo le mehopolo e sa totobalang empa di laola tsela ya pale yohle. Ditso kaofela, mmoho le batho ba bangata ba phela maphelo a tswakaneng le dipale. Eng kapa eng yeo titjhere a e etsang ka dipadi le dipale ka phaposing, ho ka sehloohong e lokela ho ba ho sebetsana le pale ena ka sepheo sa ho natefelwa ke yona. Dintlha tse latelang di tla matlafatsa kutlwisiso ya moithuti ya tema: • mofuta wa sengolwa • poloto le sekapoloto (tlhekelo, tlhahiso le kgolo ya diketsahalo, kgohlano, sehlohlolo, mothipoloho, phethelo/tharollo), ho tjebela mmadi pele, ho hetla morao/hopola tse fetileng) • kgohlano - sesosa, qaleho, kgolo, tharollo • baphetwa • popeho le kgolo ya baphetwa • karolo ya mophethi/mongodi, ntlhakemo • mookotaba le melaetsa • boitshetleho, tikoloho le nako - kamano le mophetwa le mookotaba • maikutlo, mothinya o sa lebellwang/qetelo • ho fanyehwa le ho makala Ditema tse ding Diphoustara, ditjhate, dimmapa, dikerafo, dikhathunu, dimakasine, dikoranta, diwebsaete, difilimi, tse ka balwang didokumenthari, dipapadinyana tsa TV sekolong le hae. SLKT 35

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Bolelele ba ditema tse tla balwa Tema Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9 Tema bakeng sa ho balla hodimo Dipolelo tse 5 - 6 Dipolelo tse 5 - 8 Dipolelo tse 5 - 10 Seratswana se le 1 Diratswana tse 2 Diratswana tse 3 Temakutlwisiso ya ho bala/ditema Mantswe a 300-350 Mantswe a 350-400 Mantswe a 400-450 tsa ho bala ka botebo Ho bala ka boikemelo Thothokiso, palekgutshwe, Thothokiso, palekgutshwe, Thothokiso, palekgutshwe, ditshomo, padi le terama ditshomo, padi le terama ditshomo, padi le terama - jwalo ka ha ho balletswe - jwalo ka ha ho balletswe - jwalo ka ha ho balletswe ho SLKT le ditema tsa ho SLKT le ditema tsa ho SLKT le ditema tsa dipale tse sa kgolweheng dipale tse sa kgolweheng dipale tse sa kgolweheng Kgutsufatso mantswe a 60-70 ho tswa mantswe a 60-70 ho tswa mantswe a 60-70 ho tswa temeng ya mantswe a 240 temeng ya mantswe a 250 temeng ya mantswe a 270 36 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 DITEMA TSE SEBEDISWANG HA HO RUTWA BOKGONI BA PUO KA MOKGWA O MOMAHANENG, MOKGAHLELONG O PHAHAMENG Ntle le ditema tsa dingolwa tse ithutwang semmuso, mefuta ya ditema tse sebediswang Mokgahlelong o Mahareng di kenyelletsa ditema tse ngotsweng, tse bohwang le tsa dikgokahano tsa mefutafuta, tse sebediswang ka merero e fapaneng. Ditema tse ding di tla sebediswa bakeng sa ho ananela botle ba tsona; tse ding di tla ithutwa e le mehlala le tsela ya ho di ngola. Ditema tsa dingolwa tse ithutwang Ditema tse ngolwang bakeng sa Ditema tsa dimediya tse ngata/ semmuso. Mefuta e fapaneng e tlhahisoleseding tse bohuwang bakeng sa lokelang ho ithutwa Mokgahlelong o tlhahisoleseding Dibukantswe Phahameng Ditjhate, dimmapa Diensaetlelophedia Mefuta ya dingolwa e baletsweng Dikerafo, dipapetla, diphae tjhate Disekejule Dingolwa Dimmapa tsa monahano, Buka ya dinomoro tsa founu Thothokiso didayakeramo Diteksbuku (Kereite ya 7 - dithothokiso tse 5-8) Diphoustara Thesorase (Kereite ya 8 - dithothokiso tse 8-10) Diflayara, diphamfolete, dibroutjhara Dipapetla tsa nako (Kereite ya 9 - dithothokiso tse 10-12) Matshwao le disimbole Dibukana tsa mananeo a TV Padi Didokumenthari tsa TV Ditema tse ngotsweng tsa mediya (Kereite ya 7 - maqephe a 30-40) Maqephe a web, maqephe a inthanete, Diatikele tsa makasine diblog (Kereite ya 8 - maqephe a 40-50) Diatikele tsa koranta Feisebuku le dineteweke tse ding tsa (Kereite ya 9 - maqephe a 50-60) phedisano Tsa bohlophisi ba dikoranta Dipalekgutshwe Tshebediso ya tlhahiso ya datha Ditsebiso (Kereite ya 7 - dipale tse 4-5) maqephe Diteransepharensi a 3-5 pale ka nngwe Dipapatso Ditema tsa mediya tse fapaneng/tse (Kereite ya 8 - dipale tse 5-7) maqephe Dibopeho tse ngolwang tsa ditema bohwang bakeng sa sepheo sa ho a 3-5 pale ka nngwe tse mamelwang ananela botle. (Kereite ya 9 - dipale tse 7-10) Didayaloko Difilimi maqephe a 3-5 pale ka nngwe Dipuo Difotokerafo Ditshomo Dipina Ditshwantshisi (Kereite ya 7 - dipale tse 4-5) maqephe Metlae a - 3-5 pale ka nngwe Ditema tsa mediya tse fapaneng/ Ditema tse ngolwang mahareng a tse bohwang bakeng sa sepheo sa (Kereite ya 8 - dipale tse 5-7) maqephe batho le tsa kgokahano. boithabiso le boikgathollo. a - 3-5 pale ka nngwe) Mangolo Difilimi (Kereite ya 9 - dipale tse 7-10) maqephe a - 3-5 pale ka nngwe Dibukangollo Mananeo a TV Terama Dimemo Dividiyo tsa mmino (Kereite ya 7 - Dipono tse 1-2) Di-imeile Dikhathunu, dikharikhetjha maqephe a 10-20 di-sms, thwitha Metlae ya khomiki (Kereite ya 8 - Dipono tse 2-3) Dinoutsu Metlae(ka ditshwantsho) maqephe a 20-30 Direpoto Kerafiti (Kereite ya 9 - Dipono tse 3-5) maqephe a 30-50 Ditema tse ngolwang mahareng a Ditema tse mamelwang. Bakeng sa boimatlafatso batho ba kgwebo. Mananeo a radiyo Difilimi Meqoqo Diterama tsa radiyo/ Mangolo a semmuso Ho balwa ha diterama Didokumenthari Lenanetsamaiso le metsotso Ho balwa ha dipadi kapa dipalekgutshwe Dipuo tse rekotilweng Dipapatso radiyong, TV, koranteng le makasineng SLKT 37

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 3.1.3 Ho ngola le Ho nehelana Ho ngola ke sesebediswa se matla sa puisano se dumellang baithuti ho hlahisa menahano le mehopolo ya bona ka momahano. Kwetliso ya ho ngola kgafetsa maemong a fapaneng, mesebetsing le dithutong e etsa hore baithuti ba buisane ka tshebetso le ka boiqapelo. Ho ngola ho hatelang pele hantle ka ho sebedisa diforeime tsa ho ngola, ho hlahisa bangodi ba nang le bokgoni, ba mefuta e fapaneng, ba tla kgona ho sebedisa bokgoni ba bona ho ntshetsapele le ho nehelana ka sengolwa se loketseng, ditema tse bohuwang ekasitana le ditema tsa bophatlalatsi bo fapaneng bakeng sa sepheo se fapaneng. Ho ngola ho bohlokwa hobane ho susumetsa baithuti ho nahana ka thutapuo le mopeleto. Sena se kgothalletsa baithuti ho bopa puo, ho potlakisa boithuto ba puo le ho eketsa phethahalo. Baithuti ba tla ithuta ho ngola ditema tse fapaneng tsa boiqapelo le bakeng sa kgokahano, tshimolohong ka tshebediso ya diforeime bakeng sa tshehetso mme hanyanehanyane ba ithute ho ngola ho hlahisa ditema tse ngolwang tse hlophisehileng, le thutapuo e nepahetseng. Tshebetso le mawa a ho ngola Ho ruta ho ngola ditema ka mehla ho tla kenyelletsa ho sebetsa ka tsela/tshebetso kapa mehato ya ho ngola. Empa le ha ho le jwalo ha se mehato yohle e tla sebediswa ka mehla ha ho ngolwa tema. Mohlala, ha baithuti ba ngola mofuta wa tema o tlwaelehileng ha ho hlokehe hore ba sekaseke sebopeho sa yona le makgetha a puo ka botebo bo bokaalo. Hape ho ka ba le dinako tseo matitjhere a tla tshwanelang ho tsepamisa maikutlo popehong ya dipolelo le diratswana, kapa baithuti ba ngole ditema tse se nang mekgwaritso ha ba itokisetsa ditlhahlobo. Tshebetso ya ho ngola e na le mehato e latelang: • Ho ngola moralo/boitokisetso ba ho ngola • Ho ngola mokgwaritso • Ho boeletsa mosebetsi • Ho boella tema bakeng sa ntlafatso • Ho hlaola diphoso • Ho nehelana Ho ngola moralo/boitokisetso ba ho ngola • Sekaseka sebopeho, makgetha a puo le rejistara ya mofuta wa tema o kgethilweng. • Etsa qeto ka sepheo le baamohedi ba ditaba ba tema e tla ngolwa le/kapa ho takwa • Etsa qeto ka ditlhokeho tsa sebopeho, setaele, ntlhakemo. • Ngola dintlha tse tlang kelellong, o sebedisa mohlala, mmapa wa monahano, manane a nkang sebopeho sa bolepo ba seokgo, ditjhate tse bontshang tatelano kapa manane. • Lekola mehlodi e loketseng, kgetha tlhahisoleseding e loketseng. Ho ngola mokgwaritsa • Sebedisa dintlha tsa sehlooho le tse tshehetsang tse tswang mohatong wa moralo ka phethahalo 38 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Hlahisa mokgwaritso wa pele o etseng hloko sepheo, babadi, sehlooho le mofuta wa mosebetsi o ngolwang • Shebisisa kgetho ya mantswe ka ho sebedisa mantswe, dipolelwana le dipolelo tse loketseng, tse hlalosang, mme di na le sefutho ho etsa hore seo e se ngolang se hlake ka ho fetisisa • Bontsha ntlhakemo ya hao ka ho hlalosa makgabane, seo o se dumelang mmoho le boitemohelo ba hao • Sebedisa mokgwa wa bongodi kapa setaele ka ho amanya puo ya sehalo hore di tsamaelane le sepheo sa ho ngola mmoho le baamohedi ba ditaba • Bala mekgwaritso ka tshekatsheko mme o fumane hape le tlalehopoeletso ho tswa ho ba bang (baithutimmoho); • Kenyelletsa dintlha tse tobaneng le tema e hlokehang (tshebediso ya diqotso, fana ka mabaka a nnete a hlakileng ho tshehetsa dintlha tsa hao) Ho boeletsa mosebetsi, ho bala hape bakeng sa ntlafatso, ho hlaola diphoso le ho nehelana • Sebedisa makgetha a behilweng bakeng sa ho lekola mosebetsi wa hao le wa ho ba bang ka kakaretso, ho tlisa ntlafatso • Lokisa kgetho ya mantswe, sebopeho sa dipolelo le diratswana (eketsa ka tlhahisoleseding e nngwe hape, sebedisa mantswe/dipolelwana tse hokelang tse loketseng). • Ho sebetsa ka tatelano le ho momahana diratswana • Qoba meelelomengata, tshebediso ya mantswe a mangata a sa hlokeheng, ho iphetaka, puo e seng ya semmuso le e hlohlontshang ditsebe • Lekodisisa dikahare, setaele le rejistara • Lekola tshebediso e nepahetseng le e loketseng ya matshwao a puo, mopeleto le thutapuo • Lokisa sehlahiswa sa ho qetela o kenyeletsa moralo, mohlala, dihlooho le diFonte • Nehelana ka tema Dibopeho le melao ya tshebediso ya puo ha ho ngolwa. Baithuti ba tla ithuta hore puo e sebediswa jwang, mme ba tla ntshetsapele puo e arolelanwang bakeng sa ho bua ka puo (puo ya boemo bo phahameng), ho etsa hore ba kgone ho lekola ka tsela e hlokolosi ditema tse ding bakeng sa moelelo, ka phethahalo le ka nepahalo. Ba tla boela ba kgona ho sebedisa tsebo ena ho etsa mosebetsi wa teko ka puo ho bopa moelelo ho tloha maemong a lentswe le polelo ditemeng tsohle le ho bona hore tema e amana jwang le maemo a yona. Ka ho ngola mefuta e fapaneng ya ditema, baithuti ba atolosa tshebediso ya bona ya tlotlontswe le ho sebedisa kutlwisiso ya bona ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo ka nepo. Tsebo ya dibopeho le melao ya tshebediso ya puo e tla thusa baithuti ho hlahisa ditema tse nang le moelelo tse kopaneng. Dibopeho tsa puo di lokela ho rutwa bakeng sa ho bopa ditema maemong a tshebediso a tsona.Thuto ya dibopeho tsa puo ha e a lokela ho itshetleha ho tshekatsheko ya dipolelo tse ikemetseng di le inotshi. E lokela ho hlalosa ka moo dipolelo di bopilweng ka teng ho bopa ditema kaofela tse kang dipale, meqoqo, mangolo le ditlaleho tseo baithuti ba ithutang le ho di bala sekolong. SLKT 39

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Melao ya puo (mopeleto le matshwao a puo): • Sebedisa sebaka mahareng a mantswe, ditlhaku tse kgolo, feelwana, ditsejana, dikgutlopedi, ho sehela mela, matshekelle, kgutlwanafeelwana, tlami, le masakana ka tshwanelo. • Sebedisa tsebo ya melao le dipaterone tsa mopeleto ho peleta mantswe ka nepo: -- Tsebo ya dipaterone le maloko a mantswe -- Tsebo ya metso, dihlongwapele le dihlongwanthao -- Tsebo ya ho arola mantswe a ngolwang a kopane kapa a arohane • Sebedisa dibukantswe le tse ding tse lekolang mopeleto • Sebedisa dikgutsufatso le diakeronime ka nepo ho tsamaelana le bophatlalatsi le baamohedi ba ditaba ba fapaneng. Kgetho ya mantswe • Sebedisa maetsi a fapaneng, makgethi le mahlalosi ho fana ka mohopolo o itseng, dintlha le tlhaloso e hlakileng ha a ngola, mohlala, moqoqo o hlalosang. • Sebedisa mahlalosonngwe, malatodi, dihomofounu, dihomonime, lentswe le leng ho bontsha dikgopolo • Sebedisa puo ya semmuso le eo e seng ya semmuso (selenge, jakone) ka tshwanelo • Sebedisa mantswe a adimilweng le mantswe a maswetso ka tsela e loketseng • Nehelana ka dintlha le ho utlwahatsa mehopolo. • Hlahisa moelelo o otlolohileng (totobetseng), o patehileng, o akantsweng, (o fuperweng ke tema). • Ba ipeha boemong ba bangodi ka melaetsa e otlolohileng le e patehileng • Ba ikutlwahatse dintlheng tse kang makgabane, ditjhadimo, leeme, ho nka dintho ka lehlakore le le leng feela, puo e fehlang maikutlo, puo e susumetsang le e hlohleletsang, e fumanwang ditemeng tse kang moqoqo wa kgang, diatikele tsa dikoranta. • Bontsha tlhompho ka ho sebedisa mantswe a itseng ha ho ngolwa ditema tse kang dayaloko, diinthaviu • Sebedisa mehlodi e kang dibukantswe, le thesorase ho kgetha tlotlontswe e totobetseng, e kgohlelang. Rejistara, setaele le boikutlwahatso • Sebedisa rejistara e loketseng: ya semmuso, e seng ya semmuso, mohl. ho sebedisa setaele se iketlileng seo ekang ho iqoqelwa le motho wa pele ha ho ngolwa lengolo la setswalle, le puo ya semmuso lengolong la semmuso • Sebedisa puo ya bonono (mekgabisopuo, dikapuo, maele), sehalo, maikutlo le qabolo, ka tsela e loketseng • Bua le mmadi ka ho otloloha ka tsela e mo tobileng • Bona kananelo kapa lerato bakeng sa molaetsa 40 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Sebedisa dintlhakemo/ditjhadimo tse fapaneng feela ha ho hlokeha Popeho ya dipolelo • Ngola mefuta e fapaneng ya dipolelo tsa bolele bo fapaneng. • Sebedisa dikarolo tsa puo ka nepahalo. • Sebedisa moetsi, leetsi, moetsuwa, dikao, makgathe, sebopeho sa tiiso (tumelo) tatolo, maetsi, sebopeho sa boetsi kapa boetsuwa, puo ya mmui le puopehelo ka nepahalo • Sebedisa mabotsi (hobaneng, hokae, jwang, eng) • Sebedisa mefuta e fapaneng ya dipolelo, mohl. dipolelo, dipotso, polelonolo, polelokopane, polelorarane, polelokopane- polelorarane • Sebedisa makopanyi, maemedi, mahlalosi le mantswe ho bopa dipolelo tse nang le moelelo • Sebedisa mefuta e fapaneng ya maemedi ho bontsha ho tsepama, ho toboketsa, boetsuwa le ho qoba tshebediso ya mantswe a mangata a sa hlokeheng • Sebedisa tatelano ya mantswe e nepahetseng dipolelong ho bontsha tjantjello le ho toboketsa • Sebedisa mahokedi ka nepo Ho bopa diratswana • Ngola dikarolo tse fapaneng tsa seratswana: polelo ya sehlooho, mehopolo ya sehlooho le e tshehetsang, selelekela se phethahetseng, mmele, qetelo mmoho le polelo e kwalang. • Ngola mefuta e fapaneng ya diratswana le ditema o sebedisa matshwao a amehang kapa mantswe le dipolelo tse hokahanyang tse kang: -- Tatelano ya dintho: wa pele, bobedi, boraro, -- Ditlhaloso/sesosa le sephetho: ka hoo, ka baka leo, ka lebaka la hore, ho tloha ka nako eo, ho etsahetse hobane, ho utlwahala ke hona hore jj. -- Mokgwa wa tshebetso: pele, bobedi, boraro, jj. -- Papiso/ho tshwana le ho fapana: tshwana, fapana, nyenyane ho, kgolo ho, leha ho le jwalo, empa he -- Tatelano e bontshang ya bohlokwa ba dintho: ka mehla, qetellong -- Tlhahlamano ya bodulo ba ho hong: ka hodimo ho, ka tlase ho, ka lehlakoreng le letona, le letshehadi, jj. -- Ho akaretsa: ka kakaretso, ho qetella sena/ho phethela, -- Seratswana se kgethang: ka mohopolo wa ka, tumelo ya ka, monahano, kutlwisiso, ke nahana/hopola hore, ke nka hore, ke dumela, ho fihla ho nna hore, ke kgetha ho/ke rata/ha ke rate/ke tshepa hore/ke ikutlwa -- Seratswana sa se hlophisang: ke ya mofuta wa, e ka arolwa ka, e wela tlasa, e hokelwa mmoho le, ke karolo ya, e kgohlela hantle ho, e kgobokanngwa le, e amana le, e tsamaya mmoho le -- Seratswana se hlalosang: ka hodimo, ka tlasa, ka thoko ho, pela, leboya/botjhabela/bophirima/borwa, boholo, mmala, sebopeho, sepheo, bolelele, bophara, lebelo, e tshwana le, eka ke SLKT 41

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 -- Seratswana se lekolang/hlahlobang: ntle-/mpe, nepahetse/fosahetse, itshwere hantle/itshwere hampe, nepile/fositse, bohlokwa/ha e bohlokwa, sisinya, /hlahisa hore, kgothalletsa, eletsa, pheha kgang -- Seratswana se hlalosang: se hlaloswa ka hore, ke sa mofuta (o itseng) -- Seratswana se qetellang: ho phethela, ho akaretsa, ka kakaretso, ka bokgutshwane, jwalo ka ha o bona Mefuta ya ditema tse ngolwang MEQOQO Moqoqo wa Ho ngola ka tsela ya phetelo ke ho hlahisa lethathama la diketsahalo ka tlhophiso e itseng e nang le phetelo moelelo. Ana ke a mang a makgetha a hlalosang moqoqo wa phetelo: • Ngola pale/ho pheta diketsahalo ka nako e fetileng/palenyana ya boiqapelo e seng ya nnete • Sebedisa poloto e kgolwehang • Hangata ho sebediswa lekgathe lefetile • Sebedisa seratswana sa selelekela se hohelang • Ikgopotse ntlha e lokelwang ho hlahiswa • Sebedisa qetelo e sa tlwaelehang e thabisang • Etsa bonnete ba hore o ntshetsa pele kgahleho ka setaele, maano a bonono le diketso • E hlahisa dintlha tse qholotsang. • Sebedisa disebediswa tse hlalosang Moqoqo wa Ho hlalosa ke mokgwa o sebediswang hangata ho bopa tikoloho le maikutlo ho feta setshwantsho: tlhaloso difilimi di fihlela sepheo sena ka ho boha, bangodi ba se fihlela ka ho ngola, moo kgetho ya mantswe e hlahiswang ke moelelo o akantsweng ho ena le o otlolohileng. • Hlalosa motho e mong/ho hong dumella mmadi ho itemohela sehlooho ka tsela e hlakileng • Bopa setshwantsho ka mantswe • Kgetha mantswe le dipolelo ka hloko ho fihlela sephetho se batlehang • Sebedisa dikutlo tsa pono, tsa modumo, tsa tatso le tsa ho ama • Sebedisa dikapuo Moqoqo wa Meqoqo ya kgang e nehelana ka kgang e tshehetsang sehlooho kapa e kgahlano le sona (‘mabaka ao ka kgang wona ke dumelang hore basadi ba matha ho feta banna’). • Meqoqo ya kgang e batla e na le leeme kapa tshekamelo ka ha o nka lehlakore; tshehetso kapa kgahlano/thahasello e tsitsitse mme e hlahiswa ka matla a maholo; e wela lehlakoreng le le leng feela; qetelo e hlahisa ntlhakemo ya mongodi le mabaka a hae ka ho phethahala. -- Bontsha mohopolo o ikgethang kapa ntlhakemo le ho ngangisana bakeng sa ho sireletsa kapa ho kgothalla boemo. -- Tshehetsa ntlhakemo ka ho hlaka ho fihlela qetellong -- Leka ho kgodisa mmadi ho arolelana ka ntlha ya hae ka boyena -- Qala ka ntlhakemo ya mongodi ka sehlooho ka tsela ya sethatho e hohelang. -- Fana ka mefuta ya dingangisano ho tshehetsa ntlhakemo -- Tsepamisa maikutlo ho dintlha KAPA kgahlanong le tsona -- Hlahisa ntlhakemo ya hao le mehopolo e matla -- Sebedisa mefuta e fapaneng ya mekgabisopuo le dithekniki tse susumetsang puo ya bonono -- Sebedisa puo e fehlang maikutlo -- Qetella ka tokodiso e matla, e hlakileng le e se nang qeaqeo, e bontshang ntlhakemo ya mongodi 42 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tse ngolwang Moqoqo o sa Meqoqo e sa tshehetseng lehlakore e batla e lekalekana mme e hlahisa mahlakore a kgang ka bobedi; tshehetseng empa mongodi a ka ba le tshekamelo a itlhahisa; ho sebediswa puo e fehlang maikutlo, empa kgang e lehlakore hlolwa ka ho hlahisa mabaka a utlwahalang, a etsang kelello. Qetelo e siya mmadi a se na pelaelo ya ntlhakemo ya mongodi. • Sepheo ke ho fana ka tjhebo ya nnete e tsitsitseng ya mahlakore ka bobedi a phehisano/ngangisano • Akanya ka dikgopolo tse fapaneng tsa sehlooho seo ho buisanwang ka sona. • Nehelana ka mehopolo e phehisanang • Tsitsisa phehisano/ngangisano ho dumellana le ho hanana le sehlooho. • Mongolo o lokela ho hlaka, o etse kelello mme o se be leeme • Etsa dipolelo tse nang le mabaka a utlwahalang le a tsheheditsweng hantle • Sebedisa sehalo se se nang maikutlo le se kgodisehang ntle le ho inyatsa • Qetela ka ho bontsha mohopolo o itseng Moqoqo o Meqoqo e tebisang maikutlo e nehelana ka maikutlo, menehano le mehopolo ya mongodi ka sehlooho tebisang se itseng, hangata ke ka ntho eo ba e boulellang haholo, ba nang le maikutlo a matla ka yona. E ye e be maikutlo kamoo mongodi boyena a bonang dintho kateng, e seng ho ya ka seo e leng tlwaelo; o hloka ho botjwa ka hloko, empa hakaalo ha e hloke qetelo e ikgethang ka ho hlaka. Hape ha o hloke ho nehelana ka kgang e lekalekaneng, le ha o ka nna wa etsa jwalo ka nako e nngwe. Sehalo e ka ba sa boswaswi kapa sa ho tlisa mehopolo. • Nahana ka mohopolo • Fana ka dipontsho tsa phudueho le maikutlo • Nahana ka wena moo maikutlo le phudueho di bapalang karolo ya bohlokwa. • Ikemisetse ho bopa le ho bokella hape kapa maikutlo a mongodi ka mobadi. • Bolela mehopolo, menahano kapa maikutlo a bontshang botshepehi le kameho ya hao Moqoqo o • Fana ka mehopolo kapa tlhahisoleseding ka tatelano tshehetsang • Hlalosa mehopolo kapa fana ka dintlha ka tatelano lehlakore • Etsa dipatlisiso ka mehopolo mme o tshehetse ka dintlha le ka dibopeho (bakeng sa boimatlafatso) • Hlakisa dikgopolo tse sa tlwaelehang • Hlophisa dintlha ka tatelano mme o tlose mobadi nthong ya e tsebang o mo ise ho eo a sa e tsebeng • Ngola ka lekgathe lejwale SLKT 43

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tse ngolwang Ditema tsa kgokahano Lengolo la Leha ho ngola mangolo a setswalle/ao e seng a semmuso ho nketswe karolo ke mediya ya eletroniki, semmuso mohl. Imeile, feks, le hara tse ding sms, baithuti ba ntse ba tshwanetse ho rutwa sebopeho sa ho ngola mangolo ka phethahalo. Mefuta ya ho ngola e lokela ho tloha ho mangolo a tlwaelehileng ho ya ho a leloko le metswalle, ho tloha ho a seng a semmuso ho ya ho boradikoranta, ho tse ding. Baithuti ba lokela ho ngola mangolo a semmuso a nnete, ebe kamoo ho hlokehang kateng, ba a romele mme ba emele dikarabo. Ha mangolo a kopang tlhahisoleseding ka sehlahiswa, yunivesithi, bophaphathehi kapa ho nka maeto, mesebetsi, jj. a ka romelwa dibakeng tse nepahetseng, a tla feela a arajwe. Ka mokgwa o jwalo, bohlokwa ba lengolo la semmuso bo a totobala. • Ikwetlise ka ho ngola mefuta e fapaneng ya mangolo a semmuso, mohl. Lengolo la kopo ya mosebetsi, lengolo le yang ho mohlophisi wa koranta, lengolo la tletlebo, jj. • Latela ditlhokeho tse fapaneng tsa lengolo la semmuso tse kang sebopeho le setaele sa ho ngola. • Ngola ka puo e otlolohileng le e bonolo • Hopola hore ya ngollwang o tshwanetse ho utlwisisa seo a se bolellwang e le hore sephetho kapa karabo e be e kgotsofatsang. • Bongodi bo lokela ho ba bo hlakileng, bo otlolohileng, bo tobileng taba o sa ye lolololo mme ho be le kelello nthong tsohle tse buuwang. • Le na le selelekela, mmele le qetelo • Le na le diaterese tse pedi, mongodi le moamohedi wa lengolo • Le na le tumediso ya semmuso e latelang aterese ya moamohedi wa lengolo • Le na le sehlooho kapa polelo ya sehlooho o latelang ditumediso mme o lokelwa ho sehellwa mola • Bongodi bo bontshe rejistara ya puo ya semmuso. • Qetelo e be ya semmuso, mme e latelwe le ke sefane sa mongodi mmoho le ditlhaku tse qalang ka mabitso a hae. Lengolo la Le ha ho ngolwa ha lengolo la setswalle/le seng la semmuso ho nketswe sebaka ke mediya ya setswalle/ elektroniki, mohl., emeile, fakse le sms hara tse ding, baithuti ba ntse ba lokela ho rutwa ho ngola leo e seng la lengolo. Mehlala ya ho ngola e lokela ho tloha lengolong le tlwaelehileng le yang malokong a lelapa le semmuso metswalle ho isa ho a seng a semmuso a yang boqolotsing ba ditaba. • Ngolla batho ba haufi le wena, mohl. metswalle, ba leloko jj. • Ngolla ho hlahisa maikutlo, mohl. ho lakaletsa mahlohonolo, kutlwelo bohloko, keletso jj. • Ho sebediswa setaele le rejistara • Ngola ka puo e hlwahlwa e bonolo • Bontsha tatelano e utlwahalang ya dintlha, o ntse o hodisa ntlha eo o e habileng. • Le na le selelekela, mmele le qetelo • Le na le aterese e le nngwe feela, e leng ya mongodi, letsatsi la mohla leo lengolo le ngolwang le ngolwa ka tlasa aterese • Tumediso ke ya puo e seng ya semmuso ho ya ho e batlang ho ba ya semmuso, mme yona e ngolwa ka tshohong le letshehadi, mme e latela aterese • Qetelo e tloha ho eo e seng ya semmuso ho ya ho e batlang ho ba ya semmuso, mme e latelwa ke lebitso la mongodi. 44 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tse ngolwang Lenanetsamaiso Ho ngola dimemorandamo, mananetsamaiso le metsotso di ka kgona ho sebetsa feela ha di na moelelo. la kopano Tsela e molemo haholo ya ho etsa mesebetsi ena e etswe hantle ke ha o ka etsa hore baithuti ba bohe vidiyo kapa ba be teng kopanong ya nnete mme ba ngole metsotso; ba akanye lenanetsamaiso mmoho le metsotso ya nnete ya kopano. Ntle le moo baithuti ba lokela ho hlahisetswa dibopeho tsena ka tsela e phephetsang kelello e le ka nnete. Ipopele lenanetsamaiso la komiti eo o inahanetseng yona mme o re baithuti ba ngole metsotso kamoo ba nahanang hore e ne e tla ba kateng, ba latela lenanetsamaiso leo o ba fileng lona. Ho hlokomelwe hore metsotso e ngolwang ka tsela e tjena e fapane le ho ngola metsotso maemong a nnete. • Fana ka dintlha tse tla tshohlwa kopanong ka bokgutshwanyane. • Romela dintlha tsena ho ba menngweng kopanong pele ho letsatsi la kopano. • Hangata le ngolwa ke modulasetulo le mongodi, mme ho tse ding ba… -- Ba sheba dintho tse ileng tsa fetisetswa pele ho metsotso ya kopano e fetileng -- Ba etsa lenane le ho bokella dintho tse ka hlokang ho tshohlwa kopanong • Hlophisa dintlha ho latela bohlokwa le bohlokolosi ba tsona pele ho kopano. • Lekanya hore ntlha ka nngwe e tla abelwa nako e kae. Metsotso • Ke rekoto ya tse etsahetseng kopanong. • Amohela metsotso jwalo ka rekoto ya nnete kopanong e latelang e a tlama, mme e dula e le jwalo ho fihlela mong a hana/a sa dumellane le tsona. • E bontsha tse etsahalang: -- Lebitso la mokgatlo; -- Letsatsi, sebaka le nako eo kopano e neng e tshwerwe ka yona -- Lenane la ba neng ba le teng kopanong; • Qotsa diqeto tse nkuweng jwalo feela ka ha di nkuwe • Nehelana ka kakaretso ya se ileng sa sisinngwa ha ba ha dumellwana ka sona • Ngola ka lekgathe lefetile. • Tlohela dintho tse se nang molemo le metlae • Di ba tsa semmuso le ho tlama hang ha di qetwa ho saenwa le ho ngolwa mohla ke modulasetulo ka mora ho balwa le ho amohelwa kopanong e latelang. Puo • Nahana mme o qala ka setaele seo o tla se sebedisa, neng, kae, hobaneng (lebaka), mang (mmadi) le eng • Puo e lokela ho hohela le ho tsosa tjantjello • Hodisa dintlha ka bokgeleke mme o qobe ho sebedisa mantswe le dipolelo tse tapileng, tse jwalo ka le a bona he jwale, e sa le neng, jj. • Nka qeto ya hore o tla phomola le ho sebedisa ditho tsa mmele (ka tlhaho) neng le ka sepheo sefe. Se tlose mahlo ho baamohedi. • Sebedisa dihalo tse fapaneng (le dintlha) empa o tshwanetse o utlwahale • Sebedisa dipolelo tse kgutshwane tse nang le mehopolo e bonolo, o qotsa mehlala e tlwaelehileng • Seholla o ntse o fana ka ditlhahiso tse utlwahalang • Nahana ka qetelo. Siya baamohedi ka kgopolo (kapa tse pedi) • Sebedisa dithuso tse bohwang kapa tse tshwarehang empa mantswe a tle pele. • O ka sebedisa dinoutso ha feela e tla ba moo o shebang teng ho ikgopotsa. • Sebedisa puo e bontshang boholo, bohlokwa le boitshetleho SLKT 45

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tse ngolwang Imeile/sms Ho tsebisa le ho boloka dikamano • Aterese ya moamohedi-eo hangata e leng lebitso la moamohedi le sevara, mmoho le lebitso la naha eo sevara e leng teng. Mohl. mathibl (lebitso) @ yahoo (sevara) uk (naha). • CC: bana ke baamohedi bao e-meile eo baamohedi ba e romellwang le bona. • Sehlooho: Ena ke kgutsufatso ya dikahare tsa e-meile.. • Molaetsa. • Lebitso la moromedi. EH: Aterese ya moromedi e hlahella ka boyona ha imeile e fihla. Moromedi a ka kgetha ho kenya dintlha tse ding qetellong. Sena se bitswa sikinetjhara/mosaeno. Inthaviu Rekoto e ngotsweng ya inthaviu: • Sebui se seng se phephetsa se seng ka ho se botsa dipotso • Bontsha dintlha tsa bohlokwa tsa motho ya botswang dipotso, ditalente/bokgoni, bofokodi, jj. • Ngola mabitso a dibui ka lehlakoreng le letshehadi la leqephe • Sebedisa kgutlwana ka mora lebitso la mophetwa ya buang. • Ngola sebui se setjha se tla bua moleng o motjha Tlaleho (ya Diraporoto ke ditokomane tsa semmuso, mme di sebetsa ka phethahala ha se lekolwang e le sa nnete semmuso le mme se le bohlokwa ho baithuti. Ha ho ntho e nyahamisang jwalo ka ho ngola diraporoto tseo e seng eo e seng ya tsa nnete, kapa ho ngola raporoto eo mongodi a se nang thahasello ho hang ho yona. semmuso) • Fana ka tlaleho ya ketsahalo eo kamoo e etsahetseng kateng, mohl. Kotsi ya mmileng, diphumano tse hlahelletseng. • Bontsha sehlooho, selelekela (boitshetleho, sepheo le mosebetsi o lokelang ho etswa), mmele (Mang? Hobaneng? Hokae? Eng? Jwang?), diqeto, ditshisinyo, ba ka botswang, dihlomathiso • Rala: bokelletsa le ho hlophisa tlhahisoleseding mme o ngole ka dintlha • Sebedisa puo e tswakaneng, e batlang e le ya semmuso ho isa ho ya semmuso, mmoho le rejistara le setaele. • Sebedisa -- Lekgathe lejwale (ntle le ha eba e le diraporoto tsa histori) -- Mabitso a tlwaelehileng -- Motho wa boraro -- Ditlhaloso tse hlakileng, tse fupereng dintlha -- Mantswe le dipolelo tse theknikhale; -- Puo ya semmuso e sa kenyeletseng maikutlo a hao Tokomane ya Ka ha bongata ba batho kajeno ba sebedisa meralo e seng e ntse e bopilwe, ho ka thusa haholo ho Boitsebiso le lekola hore meralo e metle ka ho fetisisa e botjwa ke eng, mme o ka e sebedisa le ho e tlatsa ka tsela diphihlello (CV) efe e tla thusa. Ho bohlokwa ho ela hloko hore Tokomane ya Boitsebiso e nngwe le e nngwe e lokela ho tobana le maemo a itseng, mohl. Tokomane ya Boitsebiso ya mosebetsi o itseng e lokela ho bua ka ho ameha ha mongodi karolong eo ya mosebetsi a o batlang feela. • Itlhahise, o iponahatse lefatsheng ka tokomane ena. • Boiponahatso ba ha bo lokela ho ba matla o sa qala feela. • Hlahisa tlhahisoleseding ka tsela e hlakileng, ho se tshekamelo le ka bokgutshwane • Toba sekgeo sa mosebetsi oo o o batlang. -- Nehelana ka: -- Tlhahisoleseding ka wena -- Mangolo a thuto a o a fihletseng -- Boitemohelo ba mosebetsi (haeba bo le teng) -- Batho bao ho ka ikgokahangwang le bona ho batla tlhahisoleseding ka wena, mmoho le dinomoro tsa bona tsa mehala 46 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tse ngolwang Bukatsatsi/ • Bukatsatsi ke sesupo sa diketsahalo tsa letsatsi Dayari • Mongodi o rekota le ho nahana ka boitemohelo ba hae tsatsi le leng le le leng • E ngolwa ka ntlhakemo ya mongodi, e phetwa ke motho wa pele (mmui) • E ngolwa ka puo e bonolo le e tobileng • Sehalo se tla laolwa ke se ngolwang Ho fana ka • Sebedisa ditshupiso ha o bolella motho e mong hore o fihla jwang sebakeng se itseng ditshupiso • Sebedisa boholo mokgwa wa taelo • Le ha taba ya “wena” e sa hlahelle, ka nako tsohle e bolela motho wa bobedi ya emetseng puisano mahareng a sebui le momamedi. • Hlokomela dintlha tse latelang tsa bohlokwa: -- Toba le ho hlaka -- Ditshupiso di tshwanetse ho ba ka tatelano -- Hangata bontsha tshupiso e ikgethang -- Bontsha bohole ka ho akanya -- Fana ka palo ya diterata ho akanya tse lokelang ho tshelwa -- Fana ka tlhahisoleseding mabapi le matshwao a naha a fumanwang tseleng -- Sebedisa mantswe a bontshang boemo -- Sebedisa mantswe a bontshang tshupiso -- Sebedisa mantswe ho kopa ditshupiso -- Sebedisa mantswe ho bontsha kananelo Ho fana ka Ho hlalosa ka moo mosebetsi o ka phethwang ka teng/ho pheha dijo/ka moo sesebediswa se itseng se ditaelo ka sebediswang ka teng, jj. • Hlalosa ka moo mosebetsi o itseng o etswang ka teng. • Rala le ho itlhopha (sheba makgetha a ho ngola) . -- Utlwisisa maemo le hore na sehlahiswa sa ho fana ka ditaelo e tla ba sefe -- Bontsha tatelano e hlakileng, e nepahetseng e nang le moelelo ya ditaelo -- Sebedisa dimanyuwale, ditaelo le ditshebetso -- Sheba tlotlontswe, thutapuo, puo e theknikhale kapa dipolelo tse ka sebediswang • Ho nehelana Papatso • Papatso e hohele le ho hapa mobadi - netefatso ya hore mantswe a sebedisitseng a ya hlahella. • Etsa hore mobadi a rate sehlahiswa kapa a sebedise tshebeletso eo • Etsa hore hantlentle mobadi a rate/a be a ilo reka seo ho buuwang ka sona • Hopola tse latelang ha o rala papatso -- Mmaraka o tobilweng (batho ba reretsweng papatso) -- Sebaka sa moo e tla behwa (hore papatso e tla hlaha kae le neng - mediyeng efe, ka nako mang le ho kae lenaneong leo le haswang ka nako eo kapa leqepheng lefe la makasine) -- Bohohedi (papatso e hohela/susumetsa ho le hokae) -- Sebopeho le Fonte/boholo ba mongolo -- Tjhadimo (ho na le bonnete kapa tjhe) le papiso mahareng a ntlha le mohopolo. -- Mmala o kgethilweng o na le tshusumetso efe -- Puo e sebedisitsweng (hore ke puo e tapileng, phetapheto, bonono, jj) (hore na ke puo e tapileng, phetapheto, puo ya bonono, jj.) SLKT 47

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tse ngolwang Diphoustara/ • Di ka ba ka dibopeho tse fapaneng diflayara • Sebedisa mapetjo kapa matshwao/diloko • Hangata di ba le sebopeho sa ntho e bonwang • Sebedisa dithekniki tsa papatso • Sebedisa sebopeho se takilweng/tshwantshisitsweng ho etsa papatso e be e hohelang le e tla hopoleha • Puo ya bonono le ya bothothokisi ho hlahisa tshusumetso. • Etsa hore puo e hopolehe, mohl. tshwantshiso, papiso, poeletsomodumo, phetapheto, raeme, morethetho Ho tlatsa foromo • Sebedisa foromo bakeng sa mabaka a fapaneng, mohl. Ho batla mosebetsi kapa nako/matsatsi a ya mosebetsi phomolo, ho kenela ditlhodisano kapa, jj. • Nehelana ka tlhahisoleseding jwalo ka ha e hlokwa ke beng ba sebaka/tulo eo foromo e fetisetswang ho yona. • Bolela se hlokehang, ho latele dikgutlwana, mohl. Sefane: • Tlatsa ka nepo Obitjhuari Ho keteka le ho tsebisa ba bang ka lefu la e mong. • Mofu ke mang, ke wa ha mang; batswadi ba hae ke bomang,. Tlhaho ya hae: sebaka moo a hlahetseng teng, letsatsi la tswalo le selemo, seabo sa hae setjhabeng. Tsa kgolo ya mofu: dikolo, mangolo a thuto, mosebetsi, lenyalo, seabo sa hae setjhabeng. Dipalenyana tsa bophelo ba hae-ho ka hlahiswa diketsonyana tse amang maikutlo tseo a hopolwang ka tsona. Tsa lefu la hae: letsatsi le tsela eo a orohileng lefatsheng ka yona, sebaka sa moo a hlokahalletseng teng., sesosa sa lefu la hae le ba leloko le metswalle di ka abelanwa le setjhabase tlilo mo boloka. Mmadi o lokela ho tseba mofu e le ka nnete. • Maballo: bao a ba siyang. Seboko sa habo: hangata ho qetellwa ka theneketso e mofuthu ka seboko sa habo, nakong e nngwe ho ka nna ha kenngwa thoko e amang/thobang maikutlo. Sebedisa pebofatso, mohl. o orohile/o fetile ho ena le hore o re o shwele. Puo, setaele le rejistara ke tsa semmuso. Ho ka kenyelletswa molaetsa o mokgutshwane wa matshediso ho ba leloko. Tumellano/ Ke tumellano e tlamang e kenweng ka batho ba babedi kapa dihlopha. Moelelo wa tumellano ke ho Kontraka bopa setlamo. Tumellano e ka boela ya etswa ka molomo (Ho kgothalletswa hore tumellano ya molomo e boelwe e ngolwe ho bontsha ditshenyehelo le ditokiso tsa yona) • Dikarolo tsa tumellano/kontraka: Mabitso (ya dumelang, ya nkang kontraka, dipaki) • Maemo a bopaki/tumellano (dikahare tsa tumellano/kontraka - ho kenyelleditswe mosebetsi o tshwanetsweng ho etswa, nako ya ona le tjhelete ha eba ho ba le kameho ho yona) • Mesaeno (batho/dihlopha bohle/tsohle tse amehang) • Letsatsi le sebaka (tumellano e saenilwe neng le hokae) Lengolo la lefa/ Wili/lengolo la lefa le nka qeto kapa ho bolela hore ho etsahala eng ka leruo/thepa kamora lefu la hae. Wili/testamente E netefatsa hore ditakatso tsa mofu di a phethwa kamora lefu la hae. Wili e tshwanetswe ho lekolwa kgafetsa le ho bolokwa sebakeng se bolokehileng. E lokela hoba le tse latelang: • Mabitso a monga lengolo la lefa/wili • Letsatsi leo lengolo/wili e ngotsweng ka lona • Tjhelete, leruo le thepa. • Batho ba tlang ho sielwa lefa/Dibenefishiari • Moabi wa leruo/Eksekhutara (motswalle, wa leloko, mmuelli) 48 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tse ngolwang Melao le leano Sehlopha sa melao ya bohlokwa e busang mokgatlo, mohl. Mokgatlo o patanang, mokgatlo wa batjha, stokfele, mokgatlo wa bolo. • Ho dumellana ka melao ke dihlopha tse amehang. • Melao e a tlama • E ka ntlafatswa nako le nako • Sebopeho se lokela ho kenyeletsa lebitso la mokgatlo kapa sebaka/tulo moo e fumanwang teng botho/maemo a melao, mohla wa kamohelo, mosaeno, jj. Ditema tsa Dingolwa le tsa bophatlalatsi/mediya Phetelo e Pheta ka tseo o ileng wa itemohela tsona bophelong ba hao. etswang ke wena • Ho lelekela: hlahisa tikoloho kapa maemo a diketsahalo, mohl. E ne e le nakong eo dikolo di kwetsweng ka yona. • Phetelo ya diketsahalo tse neng di etsahale, hangata ka tlhahlamano ya tsona, mohl. Ke ile ka ya habo Tumelo...yaba... • Ho ka ba le dintlha tse eketsang ketsahalo ka nngwe, mohl. O ne a maketse ha a mpona. • Ho ikgopotsa - polelo e kwalang e kenyeletsang mohl., ke tshepa re tla bonana hape. Re bile le nako e monate • Hangata e ngolwa ka lekgathe lefetile. • E bolelwa ka motho wa pele kapa wa boraro • Ho sebediswa makopanyi a bontshang nako, mohl. pele, nako eo, kamora moo, pele ho moo, qetellong, ka nako eo • E tsepama ho motho a le mong kapa batho ba nkang karolo ka dihlopha • Setaele e ka ba seo e seng sa semmuso Dayaloko • E bontsha moqoqo pakeng tsa batho ba babedi kapa ho feta • Ho rekotwa puo ha e ntse e buuwa jwalo, ho tswa ntlhakemong ya sebui ka ho otloloha • Ngola mabitso a dibui ka lehlakoreng le letshehadi la leqephe • Sebedisa kgutlwana ka mora lebitso la sebui • Sebedisa mola o motjha bakeng sa puo e nngwe le e nngwe e ntjha ya sebui • Eletsa dibui (kapa babadi) ka mokgwa oo ba tshwanetseng ho bua kapa ho hlahisa ketso e boletsweng ka masakaneng pele mantswe a buuwa. • Etsa moralonyana pele o qala ho ngola Tekolokakaretso Ha se ka mehla tekolokakaretso e latelang sebopeho se itseng. Ha ho qobelle hore ho buuwe ka dikarolo tse itseng tsa buka, filimi kapa CD. Ka kakaretso sa bohlokwa seo balekodi ba se hlahisang ke seo ba se lekolang, le hore ke mang a amehang; tse ding ha di bohlokwa ho bona. Ditekolokakaretso tse ngolehileng hantle ke tse hlalosang nnete ya se lekolwang; ditekolokakaretso tse ngolehileng hampe ke tse sehollang feela ntle le lebaka, sepheo e le ho qhaqha le ho heletsa. Ho thabisa e ntse e le karolo ya tekolokakaretso, mme ho balekodi ba bangata ke letshwao leo ba tsebahalang ka lona. Hlahisa ditekolokakaretso tse tswang mehloding e fapaneng ho bontsha baithuti hore tema ena e ngolwa ka mekgwa e fapaneng. • Ke karabelo ya motho ka mosebetsi wa bonono, filimi, buka, ketsahalo e itseng. jj. • Molekodi o hlahisa seo re ka reng ke “kahlolo”/pono ya hae ya mosebetsi oo a o lekolang. • Mmadi wa tekolokakaretso ha a tlameha ho dumelana le molekodi. • Balekodi ba babedi ba ka lekola tema e le nngwe ka ditsela tse fapaneng. • Fana ka dintlha tse loketseng, mohala, lebitso la mongodi/mohlahisi/monga mosebetsi wa bonono, sehlooho sa buka/mosebetsi, lebitso la baphatlalatsi/khampani e phatlaladitseng seo mmoho le theko (moo e bang ho a hlokeha) . SLKT 49

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mefuta ya ditema tse ngolwang Tema ya • Ngola ka dipuisano le boitemohelo dithothokiso -- Batho -- Tlhaho -- Dintho tsa phedisano -- Theknoloji jj • Ho latela sebopeho -- Sehlooho -- Ditema • Puo ya bothothokisi • Dumella laesense ya bothothokisi, mohl. se ka sheba matshwao a puo, kapa dibopeho tsa puo Atikele ya • Hlahisa dintlha ka bokgutshwanyane, empa ka nepahalo. koranta • Haba ho fetisa molaetsa le bohlokwa ba wona, o sa lahle mmadi morao • Kgutsufatsa ka nepo, o sa nyotobetse nnete. • Fana ka sehlooho se setle, se hohelang, o be o eketsa ka sehloohwana se hlakileng • Qala ka dintlha tsa bohlokwa haholo, tse amang mantswe: mang, eng, jwang, neng, kae, hobaneng le ho fihla boemong bofe Atikele ya Hangata diatikeleng tsa makasine re fumana hore dintho tseo mongodi wa atikele a di ratang le tseo a makasine sa di rateng, le setaele se ikgethang sa bongodi ba hae di hlahella pele atikeleng, mme sena se lokela ho kgothalletswa baithuti. Hape ba lokela ho ngola diatikele tsa dimakasine tse phephetsang ka ntho e nngwe le e nngwe eo ba kgathatsehang ka yona, hammoho le diatikele tse makatsang, moo baithuti ba somang, ba phoqang le ho nyefola, kapa ba tshehang kapa ho seholla taba e itseng. Bongata ba diatikele tsa dimakasine tseo baithuti ba di balang ke tsa mofuta ona. Inthaneteng ho fumanwa diatikele tsa mefutafuta, mme dikahare le setaele sa ho ngolwa ha tsona ha di a fapana hakaalo le tse tholwang dimakasineng, haholoholo tse fumanwang dibolokong, tseo hona jwale e leng mokgwa o tsebahalang haholo wa ho ngola. Baithuti ba ka kwetliswa ho bopa diboloko tsa bona dipampiring (le jwale re kgolwa hore ho se ho na le baithuti ba nang le diboloko tsa bona) mme hona ho tla ba matlafatsa bongoding ba bona ka ha ba tla ela hloko baamohedi ba ditaba, ho potlaka ha taba le sehalo se nepahetseng. Sebedisa tse latelang: • Sehlooho e be se hohelang, se thahasellisang • Setaele e be se sebedisang puo ya mmui, a bua le mmadi ka ho otloloha -- Setaele e ka ba se hlalosang le sa puo ya bonono, se phephetsang maikutlo a babadi -- Atikeleng ho kenyeleditswe mabitso, dibaka, dinako, maemo le dintlha dife feela tse ka hlokehang ho nehelanwa ka tsona. -- Atikele e tsose le ho tshwarella thahasello ya mmadi ho bala atikele ho fihla qetellong. -- Diratswana ha di a lokela hoba telele haholo mme di lokela ho kgothatsa ho balwa ha atikele. -- Fonte e lokela hoba bobebe le ho hohela. Dokumenthari • Phuputso e nang le dintlha ka bophelo ba motho eo dokumenthari e entsweng ka yena mohl. Mohlodi/mmampodi (tsa dipapadi, thuto, bodumedi), le tlaleho ka diphumano tsa teng. • Sena se ka kenyeletsa dintho tsa bohlokwa le diphephetso tseo motho eo dokumenthari e buuwang ka yena a kopaneng le tsona pele a fihla sehlohlolong. • Mabitso, dibaka, dinako, boemo le dintlha tse ding tsa bohlokwa di lokela ho kenngwa dokumentharing. • Qala ka dintlha tsa bohlokwa haholo, mang, eng, jwang, neng, kae, hobaneng le ho fihla boemong bofe. 50 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Bolelele ba ditema bakeng sa Puo ya Tlatsetso ya Pele (tse lokelang ho hlahiswa ke baithuti) Mosebetsi Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9 Seratswana Mantswe a 100 -110 Mantswe a 110 - 120 Mantswe a 120 - 140 • Mantswe Dipolelo tse 7 - 9 Dipolelo tse 7 - 10 Dipolelo tse 8 - 10 • Dipolelo Diratswana tse 3 - 5 Diratswana tse 4 - 7 Diratswana tse 4 - 8 Mantswe a 130 - 180 Mantswe a 180 - 210 Mantswe a 210 - 250 Moqoqo Diratswana tse 3 - 5 Diratswana tse 4 - 7 Diratswana tse 4 - 8 Thothokiso Ditemana tse 2 Ditemana tse 2 - 3 Ditemana tse 3 - 6 Palekgutshwe, ho Leqephe le le 1 diratswana Maqephe a 2 Maqephe a 3 kenyelletswa le ditshomo tse ±6 Diratswana tse ±10 Diratswana tse ±20 Dayaloko (ya pono e le Leqephe le le 1 Maqephe a 2 Maqephe a 3 nngwe) Ditema tsa kgokahano tse Mantswe a 110-120 Mantswe a 120-140 Mantswe a 140-160 telele, mohl. mangolo Ditema tse kgutshwane Mantswe a 70 - 80 Mantswe a 80 - 90 Mantswe a 90 - 100 Kgutsufatso Mantswe a 40 - 50 bakeng Mantswe a 50 - 60 bakeng Mantswe a 50 - 60 bakeng sa tema ya mantswe a 220 sa tema ya mantswe a 240 sa tema ya mantswe a 260 Bolelele ba ditema bakeng sa Puo ya Tlatsetso ya Pele (bakeng sa baithuti ho sebetsana le tsona) Mosebetsi Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9 Ditemakutlwisiso tse telele tse 140 - 180/ho fihlela ho 180 - 200/ho fihlela ho 200 - 220/ho fihlela ho mamelwang mohl. pale, diinthaviu, metsotso e 5 metsotso e 5 metsotso e 5 dipapadi, ditlaleho tsa ditaba Ditemakutlwisiso tse kgutshwane tse mamelwang mohl. ditsebiso, mantswe a 50 - 60/ mantswe a 60 - 70/ mantswe a 70 - 90/ ditema tsa tlhahisoleseding, ditaelo, metsotso e 1 - 2 metsotso e 1 - 2 metsotso e 1-2 ditshupiso Temakutlwisiso e balwang/ditema mantswe a 130-180 mantswe a 180-230 mantswe a 230-280 tse balwang ka botebo Bolelele ba ditema bakeng sa ho bala ho atolositsweng ha bo a kgethelwa ka ha sena se itshetlehile mofuteng wa tema, ho rarahaneng ha puo le boemo ba ho bala ha baithuti. 3.1.4 Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo di bolela melao e busang ho sebediswa ha matshwao a puo, ditlhaku tse kgolo, dialfabethe, medumo, mantswe, dipolelo le diratswana ho mesebetsi ya molomo le mesebetsi e ngolwang. Melao ena e kenyelletsa mopeleto, qapodiso, thutapuo, temoho ya tshebediso e hlokolosi ya puo, jj. Bokgoni ba ho mamela, ho bala le ho ngola, ha bo na ho ka hlakiswa ntle le tsebo e hlwahlwa ya sebopeho sa puo le tshebediso ya sona. Baithuti ba boela ba hloka tlotlontswe e batsi, hoo ka mohlomong re ka reng ke ntlha e nngwe ya bohlokwa bakeng sa ho buisana hantle ha batho. Tlotlontswe e batsi e bohlokwa haholo bakeng sa bokgoni dipuong tsohle, haholoholo bakeng sa ho bala le ho ngola. Tsela e phethahetseng ya baithuti ho phahamisa thutapuo ya bona le tlotlontswe ya bona ke ho bala haholo/ka botebo ha ba le sekolong ka diphaposing le ha ba le hae. Baithuti ba tla ithuta hore Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo di sebediswa jwang, mme ba tla ntshetsa pele puo ka kopanelo bakeng sa ho bua ka puo (puo e boemong bo hodimo) e le hore ba ka lekola ditema tsa bona le tse ding ka tshehollo ho ya ka moelelo, bokgabane le ka nepahalo. Ba tla kgona hape ho sebedisa tsebo ena ho etsa mosebetsi wa teko ka puo e le ho fana ka moelelo ho tswa maemong a lentswe le polelo ho isa temeng tse tletseng, SLKT 51

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 ekasitana le ho bona ka moo tema le maemo a yona di nyalanyang ka teng. Ka sebetsana le mefuta e fapaneng ya ditema, baithuti ba atolosa tsebo ya bona ya tlotlontswe le ho sebedisa kutlwisiso ya bona ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo ka nepo. Ho lebelletswe hore Dibopeho le Melao ya tshebediso ya Puo di rutwe maemong jwalo ka ha bokgoni ba dipuo tse ding bo rutwa le ho ntshetswa pele. Meralo ya ho ruta e na le lenane la Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo (dikarolo) tse lokelwang ho phethwa kereiteng e nngwe le e nngwe. Ha o kgetha ditema tsa ho mamela le ho bala bakeng sa saekele e nngwe le e nngwe ya dibeke tse pedi, etsa bonnete ba hore di na le dikarolo tse ding tsa puo tseo o batlang ho di phetha. Bopa mesebetsi e amanang le ditema tsena e tla etsa hore baithuti ba tsebe ho sebedisa dikarolo tsena maemong. Ka mokgwa oo, ka ditema tseo ba di ngolang baithuti ba tla kenyelletsa ho ngolwa ha dikarolo tsena. Neha baithuti ba hao tataiso ka tshebediso e loketseng le ho nepahala ya dikarolo tsena. Kgetha tse ding tsa dikarolo tseo baithuti ba hao ba nag le bothata ka tsona, mme o ba thuse ha ba ntse ba ngola dihlakiso tsa semmuso. Mokgahlelong o Phahameng, hora e le nngwe saekeleng ya dibeke tse pedi e beheletswe ka thoko bakeng sa ho ruta le ngola ditlhakiso tsa semmuso tsa Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo. Papetla e fumanwang ka tlaase mona e bontsha Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo tseo baithuti ba lebelletsweng ho ithuta tsona nakong ya ditshebetso tsa ho mamela, ho bua, ho bala le ho ngola. Dibopeho tsena di lokelwa ho rutwa maemong ka mokgwa wa ho kenyelletswa ditemeng tse fapaneng tsa mosebetsi wa molomo, tse bohwang le tse ngolwang. Di lokelwa ho rutwa hape le ka ho otloloha ka nako e behetsweng ka thoko jwalo ka ha ho hlokahala. Mehlala ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo. Matshwao a puo. Kgutlo (.), Letshwao la lekgotsi/makalo (!), Letshwao la potso (?), Feelwana (, ), Dikgutlwanapedi (: ), Kgutlwanafeelwane (; ), Tlami (-), Masakana (), Maqotsi/Ditsejana/Diabulwa-Diakwalwa (“ ”) Mopeleto Dipaterone tsa mopeleto, Melao ya mopeleto, Dikgutsufatso, Tshebediso ya bukantswe (dikshenare). Dikarolo tsa Dihlongwapele, Dikutu, Dihlongwanthao. mantswe. Mabitso Dihlongwapele le dihlopha tsa mabitso (haholoholo sehlopha sa 15 (ho-) ) Mabitsobitso, mehl. Palesa, Dafita, Pitoria, Maseru Mabitsohohle, mehl. Monna, mosadi tafole Mabitso a balehang, mehl. Setulo/ditulo Mabitso a bongateng le bonngweng mehl. Metsi, boikokobetso, madi Mabitsokgopolo, mehl. Lerato, bothoto Mabitsohokwa, mehl, tselatshweu, lejelathoko, madimabe Mabitsokgoboka, mehl. Mohlape, phutheho, lethathama, qubu. Mabitso a bopilweng ka dikarolo tse ding tsa puo (Mabitsomatswa): Mehlala: kutu ya leetsi, sejo, sebini, kutu ya lekgethi, boholo, boraro, tharo kutu ya leamanyi, bokgopo, leemedi, boyena Mabitsokopane, mehl, Lekgotla la Kgaso la Afrika Borwa. Palo (bonngwe le bongata), mehl. Setulo/ ditulo, monna/banna, leihlo/mahlo Mabitso a bontshang botona le botshehadi, mehl. mokoko/setholemonna/mosadi morena/mofumahadi Nyenyefatso, mehl. sefate/sefatjana selepe/seletswana, seledu/seletswana, bohobe/bohojana, mokoti/ mokotjana (Sheba dihlongwanthao tsa nyenyefatso) Kgodiso, mehl. sephankgahadi, thabahadi, sebakabaka, ditiletile, dithabathaba, dimpampa, dikotikoti, matshweletshwele, dinamanama. Maemedi Maemediqho: Mmui: (motho wa pele) Nna (bonngwe), Rona (bongata) Mmuiswa: (motho wa bobedi) Wena (bonngwe), Lona (bongata) Mmuuwa: (motho wa boraro) Yena (bonngwe), Bona (bongata) Maemedi ohle ho ya ka dihlopha tsa mabitso 52 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mehlala ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo. Dikgethi Lekgethi: Mehlala: -kutu ya sebele -holo, Sefate se seholo se wele, kutu ya palo - bedi, Banna ba babedi ba tsamaile, kutu ya mmala - sootho. Bohobe bo bosootho bo monate. Leamanyi: Mehlala: -bina, Basadi ba binang ke ba phutheho, kgopo, Tsela e kgopo e a kgathatsa. Leakaretsi: Mehlala: - ohle, Setjhaba sohle se utlwile bohloko. Lefatse lohle le senyehile Batho bohle ba tle kopanong. Lesupi: - Mehlala: - ena. Sekolo sena/see se a hola. Lejwe lena/lee le boima. - eno. Sekolo seno/seo se a hola. Lejwe leno/leo le boima ane. Sekolo sane/sela se a hola. Lejwe lane/lela le boima Lekgetholli: - Mehlala: - sele. Monna osele o fihlile. Batho basele ba tlile. O nkile ho ja hosele. Lefatshe lesele le otlilwe. Le iketsetsa dintho disele feela. Lerui: - Mehlala: - sekolo. Bana ba sekolo. seeta, Lerapo la seta. sefate. Ditholwana tsa sefate. ka, Mosadi wa ka. ka, Ntja ya ka. ka, Metsi a ka. Leemedi Mehlala: - Yena o tsamaya ka maoto. Bona ba tsohile ka matjeke. Lebotsi Mehlala: - Ke bafe ba tlatlapilweng. Ke motse ofe wa morena Mofokeng. Maetsi Maetsi a nkang moetsuwa (maetsi a transithif), mehl. Seipati o rekile (dieta.) Bana ba nwa (lebese.) Katse e hloile (tweba) Maetsi a sa hlokeng moetsuwa (maetsi a intransithif), mehl. Seipati o fihlile. Baeti ba tsamaile. Bana ba se ba jele. Sehlongwanthao sa qetello ya leetsi (maetsimatswa) Mehlala: ka maetsisamodumo: pote! = potela ka mabitso: monate = natefa ka makgethi/maamanyi: -tle = ntlafala/-nolo = nolofala ketso le moetsuwa: mohlala: mosadi o tshwara thupa. - o tshwara = ketso thupa = moetsuwa Dikao Sekaohore: mehl. Ke dumela hore Modimo o teng. O sebetsa ka thata hore a atlehe sekolong Sekaotaelo: mehl. Tsamaya o ilo hlapa! Ejang le kgore! Sekaopeho: mehl. Dimpshe ha di fofe. Tsie e fofa ka mokota. Sekaoho: mehl. Ho ja haholo ha ho a loka. Ho tsamaya ho naka di maripa. Sekaokgoneho: mehl. Chiefs e ka hapa mohope wa Nedbank. A ka fihla hosane. Sekaotlwaelo: mehl. O ye a fihle bosiu. Maetsi le Lebakamano Makgathe Mehlala: - Mme o na le tjhelete e ngata. Kgomo e na le namane Makgathe Lekgathe Lejwale Mehlala: - Pulane o a tsamaya. Moroesi o hlatswa dijana Lejwale Letswelli Mehlala: - Motsamai o ntse a tsamaya. Moroesi o sa ntse a hlatswa dijana. Batho ba sa rata toyitoyi. Pulane o ntse a kena sekolo. Lekgathe Lephethi Mehlala: - Puleng o tsamaile. Moroesi o hlatswitse dijana. Mmampho o ile mosebetsing. Mohapi o ne a tsamaya. Thabo a tsamaya. SLKT 53

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mehlala ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo. Lekgathe Letlang Mehlala: - Thabang o tla ngola lengolo. Mmabotswa o tla ya lebenkeleng. Lekgathe Letlang Letswelli Mehlala Nthati o tla be a ntse a ngola. Motshedisi o tla be a sa hlatswa dijana. Tatolo Mehlala: - Pule ha a tsamaye. Moroesi ha a hlatswe dijana Pule o ntse a sa tsamaye. Moroesi o sa ntse a sa hlatswe dijana Sebuti ha a a tsamaya. Moroesi ha a a hlatswa dijana. Mmampho ha a a tsamaya. Dibuseng o ne a sa tsamaye. Sekanku ha a tle ho ngola/ha a tlo ngola lengolo. Mathusi Mehlala: - hle Dieketseng a hle a fihle hoseng. -tshwana: Ke tshwana ke mmone -tswa: Ke sa tswa fihla mona lapeng. Boiketsi Lebopi -i-: Mehlala: -kama Ngwanana enwa o ikama hantle. -shwa: Monna o ile a itjhwesa ha a bona mapolesa. - rata: Mosadi ke ho ithata. - batla: Ngwanenwa o ipatlela thupa. - hata: Itjhu, o a ikgata! Mahlalosi Lehlalosi la mokgwa: - mehlala hantle, hampe, haholo, jwalo, habohloko, ha boima. Lehlalosi la nako: - mehlala kajeno, maobane, hosane, ka moso, ngwahola, isao, monongwaha, motsheare, bosiu, ka kgitla, ka shwalane, ka matjeke, jj Lehlalosi la sebaka: - mehlala sekolong, sedibeng, toropong, mose, motsheo, hodimo, ka tlase, pela, ka hara, mahareng, haufi, jj. 54 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mehlala ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo. Mahokedi Lehokamoetsi/Lehokaetsi Mehlala: - Monna o rata mosadi. Setjhaba se tla halefa. Difate di tla beha ditholwana Lehokamoetsuwa/Lehokaetsuwa Mehlala: - Monna o a mo rata mosadi. Setjhaba se a e rata merusu. Lehokalekgethi/Lehokakgethi Mehlala: - Bohobe bo bosweu. Sefate se seholo. Banna ba babedi Lehokaleamanyi/Lehokanyi Mehlala: - Setjhaba se ratang ho tletleba. Ngwana ya llang. Ntja e boholang ke ya ka Lehokaleakaretsi Mehlala: - Banna (ba) bohle ba a tshwana. Lefatshe (le) lohle le bodile. Lehokalesupi/Lehokasupi Mehlala: - Sediba (se) sena se mpshele. Lejwe (le) lane le boima. Masapo (ma) ana ke a kgomo. Lehokalekgetholli Mehlala: - Lebotlolo lesele. Pitsa esele. Batho basele Makopanyi Tatelano e tlwaelehileng: (wa) pele, bobedi, boraro, pele ho, nakong eo, hamoraonyana, qetellong, ha le mantswe a latela, moraonyana tjena. hokelang Tlhaloso/sesosa le sephetho: ka baka leo, sephetho/ditlamorao ya ba, hobane, ka lebaka la hobane, ho tloha moo, kahoo, ho a utlwahala hore, Tatelano tshebetsong: mohato wa pele, wa bobedi, wa boraro Bapisa/phapano - ho batla ho tshwana le ho fapana ha ntho: tshwana, fapane, nnyane ho, kgolo ho, le ha ho le jwalo, empa Tatelano e bontshang bohlokwa: ka mehla, qetellong Tlhahlamano ya ho dula ha dintho sebakeng: hodima, ka tlasa, ka letsohong le letona, ka letsohong le letshehadi, jj. Kakaretso: ka kakaretso, ha ke qetela, pheletsong. Seratswana se kgethang: ka mohopolo wa ka, tumelo ya ka, monahano, kutlwisiso, ke nahana/hopola hore, ke nka hore, ke dumela, ho fihla ho nna hore, ke kgetha ho/ke rata/ha ke rate/tshepa hore/ke ikutlwa hore. Seratswana se hlophisang: ke ya mofuta wa, e ka arolwa ka, e wela tlasa, e hokelwa mmoho le, ke karolo ya, e kgohlela hantle ho, e amana le, en tsamaya mmoho le. Seratswana se hlalosang: ka hodimo ho, ka tlasa, ka thoko ho, pela, leboya/botjhabela, bophirima, borwa, boholo, mmala, sebopeho, sepheo, bolelele, bophara, boima, lebelo, e tshwana le, eka ke. Seratswana se lekolang/hlahlobang: ntle/mpe, nepahetse/fosahetse, itshwere hantle/itshwere hampe, nepile/fositse, bohlokwa/ha e bohlokwa. Seratswana se hlalosang: e hlaloswa ka hore, ke ya mofuta (o itseng) Seratswana se qetelang: ho phethela, ho akaretsa, ka kakaretso, ka bokgutshwanyane, jwalo ka ha o bona. SLKT 55

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Mehlala ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo. Malahlelwa le Mehlala ya malahlelwa: mehlala itjhu! kgele! joo! maetsisamo- Mehlala ya maetsisamodumo: mehlala rao! pote! tjhobe! dumo Ntshetsopele/ Mahlalosonngwe/disinonime, malatodi/antonime, diparonime/molata, moelelo o ritsitseng/dipolisime, kgodiso ya dihomonimi/didumatshwano, dihomofounu, poeletsomodumo/alithareishene (poeletsatumammoho le tlotlontswe le poeletsatumanotshi), lentswe bakeng sa polelo. puo ya bonono • Mekgabisopuo (papiso/tshwantshanyo, tshwantshiso, mothofatso, tatelano, seemela, leetsisa, pheteletso, kganyetsano, phoqo, kobiso, mothipoloho, sehlohlolo, mothipoloho. Dikapolelo/maele/dikamaele Mantswe a adinngweng, mantswe a maswetso, mantswe a matjha (neologism), tlhaho ya mantswe (etymology). Meelelomengata, mantswe/dipolelo tse tapileng, phokotso, ho iphetaka, seleng, jakone, tokodiso, puo/ ho tadima ditaba ka lehlakore le le leng, puo e nang le tshekamelo, puo e nang le leeme, puo e seng ya semmuso e hlohlontshang ditsebe, mantswe/puo e fehlang maikutlo, mantswe/puo e kgethollang botona le botshehadi, jj. Ho sebedisa puo ka sepheo se itseng, k.h.r rejistara e loketseng baamohedi, mohlala, mohlomphehi Ho sebedisa puo bakeng sa sepheo se itseng, k.h.r. rejistara e loketseng baamohedi, mohlala, Mohlomphehi, Sebata, Namane e tshehla. Ho suthisa moelelo, mohlala, ntja (phoofolo/motho ya nang le tsebo e tebileng ya ntho e itseng - ho bua ka boithabiso) mistrese (mosuwetsana/nyatsi) Dipolelwana Polelwanakutu (e ikemetseng): mohlala. Morena o tsebisa setjhaba. Polelwana tse itshetlehileng ka polelwanakutu mohlala Morena o tsebisa setjhaba seo a ikgethetseng sona hore o tla tla fihla moo setjhaba se kopanetseng teng e sale ka matjeke. Polelwanakutu: mohlala morena o tsebisa setjhaba. Polelwanabitso: mohlala hore o tla fihla. Polelwanakgethi: mohlala seo a ikgethetseng sona Polelwanatlhalosi ya nako: mohlala ha dikgoho di theoha kalaneng./e sa le ka matjeke. Polelwanatlhalosi ya sebaka: mohlala moo ba itseng a di behe teng. Polelwanatlhalosi ya lebaka: mohlala hobane a sa batle ho mmona. Polelwanatlhalosi e supang boemo ba ditaba: mohlala ha yena a batla ho tsamaya. Polelwanatlhalosi e supang boemo bo susumetsang ba ditaba: mohlala le ha ke mo laetse ka thata ha kana. Dipolelo Polelonolo, mohlala Teboho o ja nama. Dibuseng o ratana le Tumelo. O phethile mosebetsi. Polelokopane, mohlala Ke ile ka ya ka mmona, ka mo tshedisa, ka lla le yena. Polelomararane, mohlala Monna ya neng a dutse le rona o re bolelletse hore yena o tla bolaya motho ha a ka mmona a tshwenya moradi wa hae ya sebetsang moo ho bolokwang tjhelete teng. Boetsuwa Lekgathe Lejwale: - Mehlala Kgauta e rashwa ke banna. Dijo di phehwa ke mme. Lekgathe Lejwale Letswelli: - Mehlala Kgauta e sa rashwa ke banna. Lekgathe Lejwale Lephethi: - Mehlala Kgauta e rafilwe ka banna/Seiso o lonngwe ka ntja Lekgathe Lefetile: - Mehlala Sekolo se ne se kwetswe bakeng sa phomolo ya mariha. Lekgathe Lefetile Letswelli: - Mehlala Sekolo se ne se ntse se kwetswe ha re fihla Lekgathe Lefetile Lephethi: - Mehlala O ne a loilwe ke moahisane wa hae. Lekgathe Letlang: - Mehlala O tla rongwa ke nna. Mosebeletsi o tla leshwa ke mohiri. Puopehelo O mpolelletse hore o ya Maseru ka Moqebelo. O ntsebisitse hore o tla be a kolobetsa lesea la hae beke e tlang Ke mmoleletse hore ha ke batle letho le nkamahanyang le yena. 56 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 3.2 PAPETLA YA PHATLALATSO YA DITEMA HO HABAHANYA DIKEREITE TSA 7 - 9 Dibeke Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9 Karolo ya 1 Pale Palekgutshwe Tema ya tlhahisoleseding papatso, 1&2 phoustara. Thothokiso Tema ya tlhahisoleseding e nang le Nobele/padi, terama/tshwantshiso, 3&4 tema ya puisano palekgutshwe, thothokiso Thothokiso, Tshwantshiso Padi, tshwantshiso, palekgutshwe Tema ya tlhahisoleseding -tema ya 5&6 tumellano/kotara Palekgutshwe, ditshomo Tema ya tlhahisoleseding mohl. Nobele/padi, terama/tshwantshiso, 7&8 atikele ya koranta kapa makasine palekgutshwe, thothokiso Palekgutshwe, thothokiso Tema ya tlaleho ya diphuphutso/ Tema ya tlhahisoleseding mohl. 9&10 dipatlisiso. atikele ya koranta kapa makasine Kotara ya 2 Padi, tshwantshiso, thothokiso Tema ya tlhahisoleseding e Nobele/padi, terama/tshwantshiso, bohwang mohl. Dimmapa/ palekgutshwe, thothokiso 1&2 matshwao a tsela/ditjhate/ ditshwantsho, matshwao a ditshupiso. Tema ya tlhahisoleseding Tema ya tlhahisoleseding, mohl. Tekolobotjha ya tema - nobele/ e bohwang mohl. papatso, Tema e bohwang. Mamelwang - padi, terama/tshwantshiso, 3&4 didayakeramo, ditshwantsho/ etsa bonketsisane/foramo/puisano palekgutshwe, thothokiso dikerafo, diphoustara, tlhaloso ya ya phanele/moifo, ntho, Tema ya tlhahisoleseding mohl, Tema ya tlhahisoleseding, mohlala, Nobele/padi, terama/tshwantshiso, tsamaiso, ditaelo, tema ya inthaviu palekgutshwe, thothokiso - tsebiso, 5&6 tlhahisoleseding e bohwang mohl. lenanetsamaiso le metsotso Tjhate/dipapetla/didayakeramo/ ditshwantsho, dikerafo. Padi/tshwantshiso Tekolobotjha ya pale. Tema ya tlhahisoleseding e 7&8 bohwang, mohl. Papatso - tekolobotjha. 9&10 TEKANYETSO YA SEMMUSO Kotara ya 3 Tema ya tlhahisoleseding, mohl. Tshwantshiso Tema ya tlhahisoleseding - lengolo 1&2 foromo ya dipotso/foromo la lefa le thestamente Thothokiso Thothokiso Tshwantshiso, thothokiso Tema ya tlhahisoleseding - atikele Nobele/padi, terama/tshwantshiso, ya koranta/makasine. palekgutshwe, thothokiso - ho 3&4 ngola tema ya kgokahano - lengolo le tsamayang le la boitsebiso le boiphihlelo (CV). Tema ya tsebiso, lenanetsamaiso le Nobele/padi, terama/tshwantshiso, Nobele/padi, terama/tshwantshiso, metsotso palekgutshwe, thothokiso - lengolo palekgutshwe, thothokiso - ho ngola 5&6 la semmuso/leo e seng la semmuso moqoqo Koranta/atikele ya makasine ka Nobele/padi, terama/tshwantshiso, Nobele/padi, terama/tshwantshiso, ditaba tsa jwale. palekgutshwe, thothokiso - ho ngola palekgutshwe, thothokiso - ho ngola 7&8 pale. tema ya kgokahano - memo le karete ya kamohelo. Tema ya tlhahisoleseding - Tema ya phetelo - nobele, Tshwantshiso - ho ngola dayaloko. 9&10 ditshupiso palekgutshwe, thothokiso Kotara ya 4 SLKT 57

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Dibeke Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9 1&2 Tshwantshiso/nobele/palekgutshwe Tema ya tlhahisoleseding: atikele ya Nobele, palekgutshwe - ho ngola koranta/makasine lengolo la kopo. 3&4 Tema ya tlhahisoleseding e nang la Nobele/padi, terama/tshwantshiso, Nobele/palekgutshwe/thothokiso - dayari, imeile, sms, diflayara. palekgutshwe, thothokiso ho ngola imeile 5&6 Nobele, Tshwantshiso, Tshwantshiso/papadi, thothokiso - Nobele, palekgutshwe, thothokiso Palekgutshwe, Ditshomo tlaleho ya boqolotsi - ho ngola obitjhuari, dayari, karete ya memo. 7&8 Poeletso ya ditema - bakeng sa ho Poeletso ya ditema - bakeng sa ho Poeletso ya ditema - bakeng sa ho lokisetsa tlhahlobo lokisetsa tlhahlobo lokisetsa tlhahlobo 9&10 TEKANYETSO YA SEMMUSO 3.3 Meralo ya ho ruta Mokgahlelo o Phahameng ka bomadimabe ke thuto ya ho qetela bakeng sa baithuti ba bangata. Ka mora Kereite ya 9 boholo ba baithuti ba batla mesebetsi kapa ba latela mesebetsi e amanang le thuto eo ba ithutileng yona. Ke ka hona dikgato tsa thuto di lokelang ho ba hodimo bakeng sa baithuti ba Mokgahlelo o Phahameng. Baithuti ba lokela ho pepeswa bobatsing ba thuto le tsebo, e leng ntho e tla ba lokisetsa bokamoso boo ba tla shebana le bona. Bophahamo ba Puo ya Tlatsetso ya Pele bo batla bo tshwana le ba Puo ya Tlatsetso ya Pele. Phapang ke botebo ba ditema tse sebediswang/balwang le ditema tse hlahiswang. Baithuti Mokgahlelong o Phahameng ba lokela ho pepeswa dingolweng tse fapaneng, le mefuteng e fapaneng ya ditema tseo ba lokelang ho di hlahisa. Ho pepeseha hona ho tla thusa baithuti ho shebana le dikgetho tseo ba tla tobana le tsona, le ho ba thusa ho utlwisisa dikateng tsa tsebo. Meralo ya thuto e bontsha bonnyane ba dikahare tse ka rutwang ka dibeke tse ding le tse ding tse pedi tsa kotara. Tatelano ya dikahare tse boletsweng saekeleng ya dibeke tse padi ha e a kgethelwa mme nako e fanweng ke tekanyetso e bontshang hore ho lokela ho nka nako e kae ho ruta dikahare. Matitjhere a lokela ho iketsetsa moralo wa ho ruta ho tswa dibukeng/dibukakgakollong/theksbukung le mehlodi e meng e loketseng ho ruta dikahare saekeleng ya dibeke tse pedi ke ditema/mesebetsi ya bohlokwa ya bokgoni le mawa tsa sehlooho tseo baithuti ba di hlokang ho ntshetsa pele. 3.3.1 Kamoo ditema di hokelanang kateng saekeleng ya dibeke tse pedi Ditema tse fapaneng di sebedisitswe e le motheo wa ho rala saekele ya ho ruta ya dibeke tse pedi. Di kgethilwe hodima motheo wa kamoo di hokahanang kateng ho bopa uniti e hokahaneng, mohlala, baithuti ba tla mamela pale ebe ba a e bala. Ba tla kotjwa ho ngola tlhaloso ya sebaka kapa ya motho ya molomo e kgutshwane (e tla hokela paleng) kapa ba ka kotjwa ho ngolla mophetwa paleng lengolo. Kgetha mookotaba bakeng sa saekele ya dibeke tse pedi e tla etsa hore o kgone ho hokela mesebetsi ka katleho. Lebaka la ho sebedisa meokotaba ke ho etsa hore ho kgonwe ho sebedisa tlotlontswe le dibopeho tsa puo hape kgafetsa maemong a utlwahalang. Dibopeho tsa puo tse sisintsweng saekeleng ka nngwe maikemisetso a tsona ke ho matlafatsa ditema tse tla hlahiswa saekeleng eo. Titjhere a ka nna a eketsa ka dibopeho tse ding tseo a nahanang hore di bohlokwa. 3.3.2 Kamoo ditema/mesebetsi e lokodisitsweng ka teng saekeleng ya dibeke tse pedi. Ditema ha di a lokela ho rutwa ka tatellano e itseng. Hangata, ho lokela ho ba le mosebetsi/tema ya ho mamela le ho bua bakeng sa ho lokisetsa wa ho ngola. Ka nako e nngwe, mosebetsi wa ho mamela le ho bua a lokela ho ntshwa 58 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 temeng e balwang. Baithuti ba lokela ho sebetsa ka mefuta e fapaneng ya ditema ka molomo le ka ho bala, pele ba ka kotjwa ho di ngola. Hangata, tema e tlang ho mamelwa, mohl. Pale kapa tlaleho ya ditaba bona ba ho mamela bo tswetse pele haholo ho feta ba ho bala. Lebaka la sena ke hobane bokgoni ba bona ba ho mamela bo ntlafetse ho feta ba ho bala. 3.3.3 Mefuta ya ditema tse kgethilweng le tse kgothaleditsweng Ho na le mefuta ya ditema tse kgethilweng tse ka rutwang saekeleng e nngwe le e nngwe ya dibeke tse pedi. Tsena di totobaditswe moralong wa thuto mme di lokela ho ba teng bukeng e kgethilweng. Hangata, ha ho mofuta o ikgethileng wa pale o kgethilweng. Dikgetho di ka etswa ho tswa dipaleng tse teng, tse fapaneng tsa sejwalejwale, tsa boinahanelo (mohl. Tsa mahlale), dipale tsa nalane (mohl. Dibayokerafi) mmoho le dipale tsa seholoholo (ditshomo tsa bosatsejweng, tsa bahale le tsa diphoofolo tse rutang ka boitshwaro). Ho ntse ho le jwalo le ka dithothokiso le ditshwantshiso. Tsena e tla ba ditema tse kgethilweng dibukeng mme di tla tshehetsa ditema tse badilweng karolong ya tse kgethilweng. E ka nna ya eba mofuta o le mong wa tema (ho hatella kutwisiso ya sebopeho sa tema) kapa tse fapaneng (ho tsosolosa tjantjello le ho atolosa bokgoni bo fapaneng ba ho bala). Kahohlehohle, ho bala hona ho kenyeleditsweng ho lokela ho amana le dihlooho le meokotaba tse/e kgethilweng saekeleng eo ya dibeke tse pedi. 3.3.4 Ho momahana ha bokgoni ba puo saekeleng ya dibeke tse pedi. Leha bokgoni bo hlahang moralong wa ho ruta bo hlahisitswe bo arohane, bo lokela ho rutwa bo momahane ka hohle kamoo ho ka kgonehang kateng, mohl. ha ho rutwa inthaviu ya molomo baithuti ba ka bala tema ya mofuta ona e ngotsweng mme ha morao ba fuwe mosebetsi wa ho ngola inthavui. Dikarolo tsa puo tse kgethelwang ho rutwa saekeleng e itseng di lokela ho matlafatsa tlhahiso le kutlwisiso ya ditema tsa molomo le tse ngotsweng, tse tla hlahiswa saekeleng eo, mohl. makgethi, mahlalosonngwe, malatodi, mahlalosi mmoho le lekgathe lefetile di lokisetsa baithuti ho ngola moqoqo wa phetelo kapa o hlalosang. Sekaoho se ka thusa baithuti ha ba ngola moqoqo o tebisang maikutlo. Mawa a mesebetsi ya molomo le a ho ngola a tla rutwa saekeleng ka nngwe ya dibeke tse pedi a tshwanetse ho tiisetswa ke mofuta wa tema e tla hlahiswa, mohl. ha ho rutwa moqoqo wa phetelo baithuti ba tshwanetse ho tseba tsela ya ho ngola seratswana ka momahano ka tshebediso ya mantswe a hokelang a bontshang sesosa le sephetho, mmoho le/kapa tatelano e tlwaelehileng. 3.3.5 Kamoo dibopeho le melao ya tshebediso ya puo di rutwang kateng Dikahare tsa karolo ya “sebopeho le tshebediso ya puo”di nkilwe mefuteng ya ditema e kgethilweng tlasa dihlooho tsa ho mamela le ho bua, ho bala, le ho ngola mme ka tlwaelo di tla tsepamisetswa maikutlo nakong ya ho sebetsa ka ditema le nakong e abetsweng ho mamela le ho bua, ho bala le ho ngola, mohl. ha ho etswa pale, ka tlwaelo baithuti ba tla sebedisa lekgathe lefetile mme ba tla bala ditema tse sebedisang lekgathe lena. Leha ho le jwalo, ho bohlokwa hape hore ho etswe mesebetsi e tsepamisitseng maikutlo sebopehong se itseng sa puo maemong. Kgetha dikarolo ho “sebopeho le tshebediso ya puo” ho ruta baithuti puo e hlahellang ka tlwaelo mofuteng wa tema e tobilweng le ka tokodiso e tshehetsang katamelo ya tlwaelo, e utlwahalang boithutong ba puo. Ha se dikarolo kaofela tse lokelang ho rutwa saekeleng eo e fanweng, empa nnetefatsa hore dikarolo tsohle tse boletsweng tjhebokakaretsong di be di rutilwe mafelong a selemo. Disaekele tse ding di ka ba di tletse ka mesebetsi ya dibopeho le melao ya tshebediso ya puo, seo ha se bolele hore mesebetsi eo kaofela e lokela ho rutwa saekeleng eo. Ho nahanwa hore bongata ba dintho tsena bo se bo entswe Mokgahlelo o Mahareng. Mokgahlelo o Phahameng ho rutwa ha dikarolo tsena boholo e tla ba poelletso. SLKT 59

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Rala mesebetsi e utlwahalang ho baithuti mme e amane le tema eo ba ithutang yona saekeleng ya dibeke tse pedi. Mesebetsi e mengata ya mofuta ona e lokela ho etswa ha baithuti ba hatela pele ho tloha kereiteng ya 7 ho ya ho ya 9. Kgetha ka hloko hore na ke melao efe eo o e hlalosetsang baithuti mme o se hlalose e mengata. Ho ruta ho lokela ho hokela bokgoni le sebopeho tsohle tsa puo jwalo ka ha di momahane. Tsena tsohle di lokela ho rutwa maemong a itseng. Leha ho le jwalo, hlokomela hore ho boetse ho na le nako e ikgethileng e abetsweng ho rutwa ha semmuso ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo. 60 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

3.4 PAPETLA YA MERALO YA HO RUTA KEREITE YA 7 KOTARA YA 1 SLKT DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO BEKE YA Selelekela: yena kapa ba bang Tema ya dingolwa: Dipalekgutshwe Ho ngola seratswana sa phetelo Matlafatso ya thutapuo e entsweng kereiteng e fetileng 1-2 • Ruta makgetha le melao ya selelekela • Makgetha a sehlooho a tema ya Melao ya seratswana: dingolwa: jwalo ka mophetwa, Mosebetsi wa boemo ba lentswe: • Tshebediso ya puo • Sehlooho sa polelo seratswaneng tlhahiso le kgodiso ya baphetwa, Mabitsohohle, Mabitsobitso, Ho mamela palekgutshwe poloto, kgohlano, boitshetleho, • Dintlha tsa sehlooho tse tshehetsang mabitso a bonngweng le bongateng, tikoloho, mopheti, mookotaba mabitsokgopolo le mabitsorarane • Hlwaya mehopolo ya sehlooho • Sebedisa makopanyi bakeng sa e tshehetsang ho tswa ho Tshebetso ya ho bala: momahano Boemo ba polelo: dipolelonolo, palekgutshwe lekgathe lejwale, lekgathe lefetile • Pele ho ho bala (Ho hlahisa tema) • Hlalosa ditlhokeho tsa tema tse kang • Ngola dinoutso ho qoqa pale Mopeleto le matshwao a puo: Kgutlo, • Nakong ya ho bala (Makgetha a ho feelwana, kgutlwanafeelwana, ditlhaku • Arolelanang mehopolo, boitemohelo bala) • Sebedisa mantswe a loketseng le tse kgolo le tse nyane le ho bontsha kutlwisiso ya mehopolo. setaele • Ka mora ho ho bala (Araba dipotso, Tlotlontswe maemong Ho pheta pale hape bapisa, ho tshwane le ho fapana ha • Ngola ho isa ho lekgathe lefetile. dintho, ho lekola Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Pheta diketsahalo hape ka Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya ditlhakiso tsa baithuti tlhahlamano e nepahetseng Mawa a pele ho ho bala ho ngola • Bolela mabitso a baphetwa ka nepo. • Elellwa mawa a tema a kang • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho dihlooho, ditlhakisetso, ngola • Bolela nako • Elellwa dikarolo tsa buka tse kang • Ho ngola mokgwaritso Ho qoqa/pheta pale bokantle ba buka, leqephe la • Ho boeletsa Mosebetsi • Ruta ya melao ya ho pheta pale: sehlooho, dikahare, dikgaolo, lenane bokgoni ba ho bua, sehalo qapodiso, la mantswe le ditlhaloso • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso ho phahama le ho tlaase ha lentswe, Temakutlwisiso le mawa a ho bala • Ho hlaola diphoso ho tadima baamohedi mahlong, ho sebedisa ditho tsa mmele, dipontsho • Ho okola le ho tlodisa mahlo • Ho nehelana tsa sefahleho • Ho bala ka botebo Ho ngola pale e itshetlehileng ho • Ho pheta/qoqa pale ho tswa ho boiphihlelo ba hao • Ho tshwantshisa boitemohelo ba hae. • Ho akanya moelelo le sephetho/ qetelo • Ntlha le mohopolo • Tlhaloso ya mantswe 61 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 62 BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa: Dithothokiso Dingolwa tsa boiqaphelo: Thothokiso Matlafatso ya thutapuo e entsweng ya hao beke e fetileng 3-4 Mamela le ho buisana ka thothokiso Mekgwa ya ho bala Melao ya diratswana: Boemo ba lentswe: mabitsokopane le • Arolelana mehopolo le boiphihlelo ho • Ho bala ka boikemelo mabitsorarane maetsi, maemedi, marui bontsha kutlwisiso ya dikgopolo • Sebopeho sa seratswana Makgetha a ho bala Moelelo wa lentswe: diraeme, • Araba dipotso • Sebedisa makopanyi bakeng sa • Elellwa mawa a tema a kang mantswe a adimilweng, maele momahano • Hlalosetsa motswalle hore hobaneng dihlooho, ditlhakisetso, le dikapolelo, poeletsomodumo o ratile thothokiso e itseng • Sebedisa mefuta e fapaneng ya tshwantshanyo, tshwantshiso, • Elellwa dikarolo tsa buka tse kang dipolelo, bolelele le dibopeho malahlelwa, maetsisamodumo, Ho balla hodimo ho hlophisitsweng bokantle ba buka, leqephe la mahlalosonngwe, malatodi sehlooho, dikahare, dikgaolo, lenane • Sehalo • Sehalo, tlhahiso ya lentswe, la mantswe le ditlhaloso Matshwao a puo: kgutlo, feelwana qapodiso, dipolelwana, motsamao wa • Puo ya bonono mahlo Thothokiso Tlotlontswe maemong Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya • Ela hloko matshwao a puo • Makgetha a sehlooho a thothokiso ho ngola Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti • Sebedisa puo ya mmele e loketseng • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho mekgabisopuo/karaburetso, raeme, ngola morethetho • Ho ngola mokgwaritso • Sebopeho sa kantle tsa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi mela, diratswana, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Fonte • Ho hlaola diphoso • Moelelo wa bonono • Ho nehelana • maikutlo Ho ngola thothokiso • Mookotaba le molaetsa SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa tsa tshwantshiso Ngola puisano, e ka bapalehang Matlafatso ya thutapuo e entsweng 5-6 Ho tshwantshisa puisano (papadi ya motho a le mong) • Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele, beke e fetileng • Nka karolo ho dipuisano tse seng • Makgetha a tema ya dingolwa: ntlhakemo ya hae Boemo ba lentswe: Mabitsohohle, tsa semmuso mabapi le dihlooho tse baphetwa, kgodiso ya baphetwa, • Baamohedi ba ditaba ba tobilweng, Maetsi, Maemedi, Marui bonolo poloto, boitshetleho, tikoloho, maemo le sepheo Boemo ba polelo: Polelonolo, Polelo mopheti, mookotaba • Sebedisa rejistara e nepahetseng • Kgetho ya mantswe Lekgathe lejwale, Lekgathe lefetile, Tshebetso ya ho bala Moetsi, • Ho boloka puisano ho tswela pele • Ho nepahala ho itseng • Pele ho ho bala Lehokamoetsi • Hlwaya mehopolo ya sehlooho e • Ho bua ka bolokolohi tshehetsang • (Hlahisa tema) Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe, Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya • Ho ngola dinoutso • Nakong ya ho bala (Makgetha a ho ngola Malatodi, tema) Maele, Dikapolelo • Ho araba dipotso • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ngola Matshwao a puo: Sebedisa dayaloko tse sa fellang bapisa, ho tshwana le ho fapana ha bakeng sa baithuti dintho, ho lekola) • Ho ngola mokgwaritso Kgutlwanafeelwana, Puisano • Ho boeletsa mosebetsi Diabulwadiakwalwa, Letshwao la Thothokiso makalo, Matshwao a potso • Nka karolo puisanong • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Tlotlontswe maemong • Sebedisa puo e loketseng • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho hlaola diphoso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Araba ka nepo puo ya bonono, mekgabisopuo/ • Ho nehelana ditlhakiso tsa baithuti karaburetso, raeme, morethetho • Sheba melao ya puisano • Sebopeho sa kantle tsa thothokiso, • Sebedisa puo ya mmele e loketseng mela, diratswana, • Fonte • Moelelo wa bonono • Maikutlo • Mookotaba le molaetsa Ho bala/ho boha bakeng sa kutlwiso (mawa) • Ho okola le ho tlodisa mahlo • Ho bala ka botebo -- Ho akanya -- Ho fumana moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang ka lewa la tshebediso ya lentswe temeng 63 • Temoho ya tshebediso ya puo e hlokolosi SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 64 BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa: dipalekgutshwe/ Ho ngola tekolobotjha/lengolo Matlafatso ya thutapuo e entsweng ditshomo beke e fetileng 7-8 Mamela palekgutshwe/ditshomo • Ditlhokeho tsa sebopeho le setaele • Makgetha a sehlooho a tema ya Boemo ba lentswe: Bonngwe le Temakutlwisiso e mamelwang • Baamohedi ba ditaba, maemo le dingolwa: baphetwa, kgodiso bongata, Makgethi, sepheo • Hlwaya mehopolo ya sehlooho e ya baphetwa, poloto, kgohlano, Dikgato tsa papiso tshehetsang le ho ngola dinoutsu. boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Momahano ya seratswana mookotaba. Boemo ba polelo: Lekgathe lejwale, • Arolelana mehopolo le boitemohelo • Kgetho ya mantswe Lekgathe lefetile ho bontsha kutlwisiso ya dikgopolo Tshebetso ya ho bala: Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Moelelo wa lentswe: Ditumatshwano, • Hlwaya ditheknike tsa tshusumetso le • Pele ho ho bala ho ngola Homonime, tsa ho hlohlelletsa moo ho hlokehang (Ho hlahisa tema) • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Polisemi, • Araba dipotso ngola • Nakong ya ho bala (Makgetha a Dilotho, Dipuisano tsa dihlotshwana/tsa tema) • Ho ngola mokgwaritso phanele/Mamela thothokiso ho utolla Maele, • Kamorao ho ho bala (Araba dipotso, • Ho boeletsa mosebetsi moelelo bapisa, ho tshwana le ho fapana ha Dikapolelo • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Buisanang ka pale/tshomo eo ba e dintho, ho lekola) Tlotlontswe maemong entseng mosebetsing o fetileng • Ho hlaola diphoso Thothokiso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Hlwayang dibapadi • Ho nehelana • Makgetha a sehlooho a thothokiso ditlhakiso tsa baithuti • Buisanang ka mookotaba Ngola lengolo/tekolobotjha/o latela • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, tshebetso ya ngola • Buisanang ka ntlhakemo mekgabisopuo, raeme, karaburetso, raeme, morethetho • Ho amahanya dikahare le boiphihlelo ba hae • Sebopeho sa kantle tsa thothokiso, mela, diratswana, • Fonte • Moelelo wa bonono • Maikutlo SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO • Mookotaba le molaetsa Ho bala/ho bala bakeng sa kutlwisiso • Ho okola le ho tlodisa mahlo SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ho bala ka botebo • Ho akanya moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang ka lewa la tshebediso ya lentswe temeng

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa: Dipalekgutshwe: Ngola moqoqo wa tlhaloso Matlafatso ya thutapuo e entsweng 9-10 beke e fetileng Temakutlwisiso ya ho mamela • Makgetha a sehlooho a tema • Melao ya seratswana ya dingolwa: baphetwa, kgodiso Boemo ba lentswe: Sehlongwapele, • Hlalosa tshebetso ya ho mamela. • Sehlooho sa polelo seratswaneng ya baphetwa, poloto, kgohlano, Sehlongwanthao, • Ho ngola dinoutso boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Dintlha tsa sehlooho le tse Metso, mookotaba tshehetsang • Araba dipotso Maetsi Tshebetso ya ho mamela • Tatelano e utlwahalang/e Dipuisano tsa dihlotshwana/tsa nepahetseng ya diratswana Boemo ba polelo: Polelwanakutu phanele • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) • Makopanyi bakeng sa ho tlisa Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe • Buisanang ka mehopolo e itseng ya • Nakong ya ho bala (Makgetha a ho momahano palekgutshwe bala) Matshwao a puo le mopeleto: • Sebedisa mefuta e fapaneng ya • Nka boemo ka mehopolo ya hao • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Tshebediso ya bukantswe, dipolelo, (bolelele le dibopeho) mme o bue ka tema ho tshehetsa bapisa, ho tshwana le ho fapana ha Mopeleto, mehopolo ya hao dintho, ho lekola) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya ho ngola Dipaterone tsa mopeleto, Melao ya Ho amahanya dikahare le boiphihlelo Thothokiso mopeleto ba hae • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho • Makgetha a sehlooho a thothokiso ngola Tlotlontswe maemong • Sebopeho sa dikahare tsa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho mekgabisopuo, karaburetso, raeme, ditlhakiso tsa baithuti morethetho, • Ho boeletsa mosebetsi • Sebopeho sa kantle tsa thothokiso, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso mela, diratswana, • Ho hlaola diphoso • Fonte • Ho nehelana • Moelelo wa bonono Nehelana ka moqoqo bakeng sa • Maikutlo tekanyetso • Mookotaba le molaetsa Ho bala/ho boha bakeng sa kutlwisiso • Ho okola ditaba • Ho tlodisa ntho mahlo • Ho bala ka botebo • Ntlha le mohopolo • Ho akanya moelelo wa mantswe ka 65 ho sebedisa bokgoni ba ho hlasela mantswe SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 1 DIKAHARE 66 MOSEBETSI WA 1: MOSEBETSI WA MOLOMO MOSEBETSI WA 2: HO NGOLA MOSEBETSI WA 3: TEKO YA 1 Phetha pale hape/buisanang ka thothokiso/dayaloko/ Moqoqo tlhaloso/phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya puo puisano ya sehlopha/phanele Lengolo leo e seng la semmuso/tekolobotjha/puisano SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

KEREITE YA 7 KOTARA YA 2 DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA SLKT TSHEBEDISO YA PUO BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa e kang padi ya Ho ngola: Moqoqo phetelo Matlafatso ya thutapuo e entsweng batjha kapa tshwantshiso beke e fetileng 1-2 Tekokutlwisiso e mamelwang: Melao ya seratswana: • Makgetha a sehlooho a tema ya Boemo ba lentswe: Mabitsokopane, • Hlalosa tshebetso ya ho mamela • Polelo ya sehlooho ya seratswana dingolwa: mophetwa, kgodiso ya Moetsi le moetsuwa, Mabitso a • Ngola dinoutso baphetwa, boitshetleho, kgohlano, • Dintlha tsa sehlooho le tse meelelomengata, tikoloho, mopheti, mookotaba tshehetsang • Araba dipotso Maetsi Tshebetso ya ho bala: • Tatelano e utlwahalang/e Pheta pale nepahetseng ya diratswana Makgethi: • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) • Kgodiso ya baphetwa • Makopanyi bakeng sa ho tlisa Dikgato tsa papiso • Nakong ya ho bala (makgetha a • Sehalo momahano tema) Boemo ba polelo: Polelonolo, • Puo ya mmele • Sebedisa mefuta e fapaneng ya • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Lekgathe lejwale, dipolelo (bolelele le dibopeho) • Hlalosa maemo, sehalo, sebaka, bapisa, ho tshwana le ho fapana ha Lekgathe lefetile nako, mothinya le mothipoloho dintho, ho lekola) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya ho ngola Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe, Ho bala/ho boha bakeng sa Malatodi, kutlwisiso (sebedisa ditema tse • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho ngotsweng le/kapa tse bohuwang) ngola Moelelo o tobileng, Moelelo wa bonono, tse jwalo ka dikhathunu puo e fehlang maikutlo • Ho ngola mokgwaritso • Ho okola ditema Matshwao a puo: Kgutlo, • Ho boeletsa mosebetsi • Ho tlodisa ditema mahlo Feelwana, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Ho bala ka botebo Letshwao la makalo, Letshwao la potso • Ho hlaola diphoso • Ho etsa dikakanyo (baphetwa, Tlotlontswe maemong • Ho nehelana tikoloho, molaetsa) Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Ho fumana moelelo wa mantswe a sa ditlhakiso tsa baithuti tlwaelehang ka lewa la tshebediso ya lentswe temeng • Puo e fehlang maikutlo 67 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 68 BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Ho bala/ho boha bakeng sa Ho ngola ditema tsa kgokahano: Matlafatso ya thutapuo e entsweng kutlwisiso (sebedisa tema e beke e fetilengBoemo ba lentswe: 3-4 Ho mamela ka kutlwisiso (tema e Papatso/diphoustara ngotsweng e bohuwang/e kang Mabitsobitso, ngolwang/nehelano ya ditaba tsa TV) papatso) • Ditlhokeho tsa sebopeho Botona le botshehadi, Bonngwe le • Hlalosa tshebetso ya ho mamela • Ho okola • Sepheo, sehlopha se tobilweng le bongata, Lekgethi: • Ho ngola dinoutso maemo • Ho tlodisa ntho mahlo Lesupi, • Ho ngola dikarabo • Kgetho ya mantswe le popeho ya • Ho bala ka botebo Leamanyi dipolelo Mefuta e fapaneng ya puisano ya • Etsa dikakanyo (baphetwa, tikoloho, Boemo ba polelo: molomo: Ngangisano (ho etsa • Dielemente tse bohuwang tse kang molaetsa) papatso) mefuta ya fonte le boholo, dihlooho, Puosebui le puopehelo, Polelonolo, • Ho fumana moelelo wa mantswe a sa disimbole, mmala • Kgetha sehlooho se loketseng Polelorarane tlwaelehang ka lewa la tshebediso ya • Puo e hlohleletsang/e susumetsang • Nehelana ka tatelano e nepahetseng lentswe temeng. Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe, ya ngangisano Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Malatodi, • Puo e hlohleletsang ho ngola • Sebedisa disebediswa tse qobellang Moelelo o tobileng • Puo ya semmuso/le eo e seng ya ka nepo • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho semmuso Moelelo wa bonono ngola • Sebedisa tlotlontswe e nepahetseng, Tema ya dingolwa e kang padi e Matshwao a puo le mopeleto: dibopeho tsa puo • Ho ngola mokgwaritso kgutshwane Kgutlwanafeelwana, • Sebedisa puo e hlohleletsang/e • Ho boeletsa mosebetsi • Makgetha a sehlooho a tema ya Tshebediso ya bukantswe susumetsang dingolwa: mophetwa, kgodiso ya • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Tlotlontswe maemong • Latela ditsamaiso baphetwa, kgohlano, boitshetleho, • Ho hlaola diphoso tikoloho, mopheti, mookotaba Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Ho nehelana ditlhakiso tsa baithuti Tshebetso ya bala: • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) • Nakong ya ho bala (makgetha a tema) SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, bapisa, ho tshwana le ho fapana ha dintho, ho lekola) SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Bala tema ya ditaelo e jwalo ka Tema ya kgokahano e kgutshwane: Matlafatso ya thutapuo e entsweng ditaelo tsa tsamaiso ditaelo beke e fetileng 5-6 Dipuisano tsa sehlopha/tsa phaposing ya ho ithutela mabapi • Makgetha a sehlooho a tema: • Ditlhokeho tsa sebopeho le setaele Boemo ba lentswe: le ho fana ka ditaelo kapa ho latela mophetwa, tlhahiso le kgodiso • Baamohedi ba ditaba ba tobilweng, Maemedi - nako, sebaka, le motsamao tsamaiso ya baphetwa, poloto, kgohlano, sepheo le maemo boitshetleho, tikoloho, mopheti Makgethi a palo • Kgetha sehlooho • Momahano ya seratswana Tshebetso ya ho bala: Boemo ba polelo: • Arolelana mehopolo • Kgetho ya lentswe le sebopeho sa • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) Puosebui le puo pehelo • Ho nka dikarolo le ho mamela ka polelo hloko • Nakong ya ho bala (makgetha a Moelelo wa lentswe: Maele le Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya tema) dikapolelo • Tlatsa dikgeo ho ngola • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Matshwao a puo: apostrofi • Sebedisa matshwao a puo ho • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho bapisa, ho tshwana le ho fapana ha tshwarella dipuisano ngola Tlotlontswe maemong dintho, ho lekola) Puo e hlophisitsweng/e sa • Ho ngola mokgwaritso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho Thothokiso hlophiswang ditlhakiso tsa baithuti • Ho boeletsa mosebetsi • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Kgetho ya sehalo • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Tshebediso ya sehalo, lebelo le ho mekgabisopuo, karaburetso, raeme, • Ho hlaola diphoso phahama le ho theoha ha lentswe morethetho • Ho nehelana • Ho sebedisa dikgakollo ka nako ya ho • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, nehelana Ngola taelo mela, diratswana, • Ho sebedisa puo ya mmele e • Fonte loketseng • Moelelo wa bonono • Mookotaba le molaetsa 69 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 70 BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Ho bala tema ya dingolwa: Ho ngola tekolobotjha ya Matlafatso ya thutapuo e entsweng tshwantshiso tshwantshiso beke e fetileng 7-8 Bonketsisane ba tshwantshiso • Makgetha a sehlooho a tema ya Melao ya seratswana: Boemo ba lentswe: • Nka mosebetsi oo o abetsweng dingolwa: mophetwa, kgodiso • Polelo ya sehlooho seratswaneng Maetsi a hlokang ho ba le moetsi, • Ho sebedisa puo e loketseng ya baphetwa, poloto, kgohlano, boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Dintlha tsa sehlooho le tse Maetsi a sa hlokeng ho ba le moetsi • Ikobele melao ya tshebediso ya puo mookotaba tshehetsang Boemo ba polelo: Boetsuwa, • Ho sebedisa puo ya mmele e Tshebetso ya ho bala: • Tatelano e nepahetseng ya loketseng Lekgathe lejwale letswelli, diratswana • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) Phuputso ya bonketsisane Puosebui le puopehelo • Makopanyi bakeng sa momahano • Nakong ya ho bala (makgetha a ho • Etsa lenane la dipotso Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe, bala) • Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya Malatodi, • Thola o mamele dipuisano dipolelo (bolele le dibopeho) • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Puo e tobileng, • Ho sebedisa puo e loketseng bapisa, ho tshwana le ho fapana ha Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya dintho, ho lekola) ho ngola Puo ya bonono • Sephetho sa pehelo • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Matshwao a puo: ngola Kgutlwanafeelwana, Matshwao a qotso, • Ho ngola mokgwaritso Matshwao a puo; Feelwana; • Ho boeletsa mosebetsi Kgutlo • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Tlotlontswe maemong • Ho hlaola diphoso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti • Ho nehelana Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2 9-10 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Teko ya 2 MOSEBETSI WA 3 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO Temakutlwisiso e mamelwang/ngangisano/puisano/puo e Dingolwa: Dipotso tse itshetlehileng hodima tema Tlhahlobo ya Bohare ba selemo hlophisitsweng/puisano ya sehlopha Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya Puo le Dingolwa SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Pampiri ya 3: Ho ngola: Moqoqo o le mong le tema ya kgokahano e le nngwe

KEREITE YA 7 KOTARA YA 3 DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA SLKT TSHEBEDISO YA PUO BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Bala tema ka bohlokwa ba lenane la Ditema tsa kgokahano tse telele tse Matlafatso ya thutapuo e entsweng 1-2 dipotso le ho le tlatsa kang ho araba lenane la dipotso/ho beke e fetileng Temakutlwisiso e mamelwang tlatsa foromo: mabapi le ho tlatsa diforomo/lenane • Tlhahisoleseding e hlokehang Mosebetsi boemong ba lentswe: la dipotso • Latela ditaelo • Tshebediso ya puo Mabitsobitso, Mabitsohohle, Mahlalosi • Ho ikwetlisetsa tshebetso ya ho • Ho fana ka tlhahisoleseding e a mokgwa • Mosaeno mamela otlolohileng Mahlalosi a nako, Makgathe Tshebetso ya ho bala: • Ho ngola dinoutso • Puo e loketseng Mosebetsi boemong ba polelo: • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) • Araba dipotso Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Dihlopha tsa mabitso, Polelwanakgethi • Nakong ya ho bala (makgetha a ho ngola Polelwanatlhalosi Polelokopane Mefuta e fapaneng ya puisano ya tema) Polelorarane molomo mabapi le ho sebedisa • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho lenane la dipotso kapa foromo • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ngola Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe, bapisa, ho tshwana le fapana ha Malatodi, Homonime Diforamo, dipuisano tsa phanele • Ho ngola mokgwaritso dintho, ho lekola) Matshwao a puo: • Kgetha sehlooho • Ho boeletsa mosebetsi Ho bala/ho boha bakeng sa Matshwao a potso, Elipsese Ditlhaku • Arolelana mehopolo kutlwisiso • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso tse kgolo, Kgutsufatso, • Ho sielana sebaka le ho mamela ka • Ho okola ditema • Ho hlaola diphoso Tshebediso ya ditlhaku tse kgolo tse hloko qalang tsa mabitso, Akronime, Mantswe • Ho tlodisa ntho mahlo • Ho nehelana a ponngweng • Ho kwala dikgeo • Ho kgutsufatsa Tlotlontswe maemong • Sebedisa matshwao a puo ho • Ho bopa setshwantsho sa monahano ntshetsapele puisano Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Ho etsa dikakanyo ditlhakiso tsa baithuti • Moelelo wa mantswe 71 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 72 BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa e jwalo ka Ditema tsa kgokahano tse telele: Matlafatso ya thutapuo e entsweng 3-4 tshwantshiso ya batjha/tshwantshiso mohl. Puisano/inthaviu e ngotsweng beke e fetileng Ho mamela tshwantshiso (Puisano/ radiyong Inthaviu) • Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele, Mosebetsi maemong a lentswe: • Makgetha a sehlooho a tema ya • Ngola lenane la dipotso • Baamohedi ba ditaba ba tobilweng, Mabitsobitso, dingolwa: mophetwa, tlhahiso sepheo le maemo • Hlompha melao ya tshebediso ya puo le kgodiso ya baphetwa, poloto, Bonngwe le bongata kgohlano, boitshetleho, tikoloho, • Kgetho ya mantswe • Sebedisa puo e loketseng Makgethi: mefuta mopheti, mookotaba • Tshebediso ya puo e loketseng • Ho ngola dinoutso Mosebetsi maemong a polelo: Tshebetso ya ho bala: Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya • Sephetho sa pehelo Polelomararane e nang le • Pele ho ho bala (hlahisa tema) ho ngola poleloamanyi, Mefuta e fapaneng ya puisano ya • Nakong ya ho bala (makgetha a • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho molomo Puopehelo le puosebui tema) ngola Ho tshwantshisa Moelelo wa lentswe: • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Ho ngola mokgwaritso • Amanya mofuta o itseng wa sengolwa bapisa, ho tshwana le ho fapana ha Metso ya mantswe • Ho boeletsa mosebetsi le o mong dintho, ho lekola) Matshwao a puo: Kgutlwanafeelwana, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Ho tshwantshisa puisano ya sethatho Dithothokiso Feelwana, • Ho hlaola diphoso • Tshebetso ho ntse ho imatahanngwa • Makgetha a sehlooho a thothokiso Diabulwadiakwalwa, le tema ya pele • Ho nehelana • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, Kgutlo, • Diketso tsa baphetwa di be bonolo dikapuo, karaburetso, raeme, morethetho Apostrofi, mme di hlake kalaneng • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, Letshwao la potso -- Ketsiso ya disebediswa tsohle tsa kalaneng ho bopa tikoloho melathothokiso, ditemanathothokiso, Tlotlontswe maemong • Fonte Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Moelelo wa puo ya bonono ditlhakiso tsa baithuti • Maikutlo SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO • Mookotaba le molaetsa SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Bala tema mabapi le ho ngola Ditema tse telele tsa kgokahano Matlafatso ya thutapuo e entsweng 5-6 tsebiso/lenanetsamaiso le metsotso mohl. tsebiso/lenanetsamaiso le beke e fetileng Mefuta e fapaneng ya puisano ya metsotso molomo • Bonketsisane Mosebetsi boemong ba lentswe: • Hlwaya baamohedi ba ditaba le Bonketsisane: tsamaiso ya kopano • Tshebediso ya puo Maemedi, sepheo sa ho ngola; • Selelekela • Sebopeho Masupi, • Nka qeto ka setaele, ntlhakemo le • Tshebediso ya sehalo, lebelo le ho • Ho bapala karolo ya hao sebopeho sa ho ngola, Lerui phahama le ho theoha ha lentswe Tshebetso ya ho bala: • Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa Mosebetsi boemong ba lentswe: • Tshebediso ya puo puo • Pele ho ho bala (hlahisa tema) Lekgathe lejwale, • Puo ya mmele e loketseng Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya • Nakong ya ho bala (makgetha a Lekgathe lefetile, ho ngola • Qetelo e nepahetseng tema) Puosebui le puopehelo, • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Ho mamela ka kutlwisiso (tema e • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ngola Boetsi le boetsuwa ngolwang/nehelano ya ditaba tsa TV) bapisa, fumana ho se tshwane, ho lekola) • Ho ngola mokgwaritso Moelelo wa lentswe: • Hlalosa tshebetso ya ho mamela Ho bala/boha bakeng sa kutlwisiso/ • Ho boeletsa mosebetsi Katoloso ya maetsi • Ngola dinoutso ditema tse ngotsweng/tse bohuwang/ • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Matshwao a puo: • Araba dipotso dikerafo • Ho hlaola diphoso Apostrofi, • Okola ditema ho fumana moelelo wa sehlooho • Ho nehelana Tlhaku e kgolo, • Tlodisa ditema mahlo ho fumana Feelwana, dintlha tse tshehetsang Kgutlo, • Etsa dikakanyo Tlotlontswe maemong • Fumana moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang le ditshwantsho Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti • Dintlha tsa sehlooho le tse tshehetsang • Mohopolo wa hae 73 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 74 BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Ho bala/ho boha bakeng sa Ditema tsa kgokahano tse telele/tse Matlafatso ya thutapuo e entsweng tlhahisoleseding (sebedisa tema e kgutshwane: atikele ya koranta beke e fetileng 7-8 Ho mamela le ho buisana ka ditaba kang atikele ya koranta/diatikele tsa tsa hona jwale tse itshetlehileng ho • Ditlhokeho tsa Sebopeho, setaele Mosebetsi boemong ba lentswe: makasine/dipuo tse ngotsweng) masedinyana/dikoranta le diatikele • Baamohedi ba ditaba, maemo le Mabitsokgopolo; Mabitsorarane tsa makasine • Ho okola ditema ho fumana moelelo sepheo wa sehlooho Makgethi: mefuta • Sebedisa sehalo, lebelo le ho • Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa phahama le ho theoha ha lentswe • Ho tlodisa ditema mahlo ho fumana Mosebetsi boemong ba polelo: puo dintlha tse tshehetsang • Ho sebedisa puo e hlohleletsang/e Tatelano ya bohlokwa ba dipolelo, Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya fehlang maikutlo/e susumetsang • Etsa dikakanyo ho ngola Seratswana se hlalosang, • Etsa dikgakollo • Ntlha le moelelo • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Puo e susumetsang le e fehlang • Ho tsitlallela melao • Ntlhakemo ya mongodi ngola maikutlo, • Puo ya mmele e loketseng • Fumana moelelo wa mantswe a sa • Ho ngola mokgwaritso Puo e leeme le e nang le tshekamelo e tlwaelehang le ditshwantsho tadimang ditaba ka lehlakore le le leng, • Selelekela se hohelang le qetelo e • Ho boeletsa mosebetsi Disebediswa tsa bonono matla • Puo ya semmuso le e seng ya • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso semmuso Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe, • Sepheo, sehlopha se tobilweng le • Ho hlaola diphoso maemo • Moelelo o otlolohileng le o patehileng Malatodi, • Ho nehelana Ho balla hodimo ho hlophisitsweng/ • Dikapuo Puo e tobileng, le ho sa hlophiswang o sebedisa 0Ngola atikele ya lesedinyana/ Ngola temakutlwisiso Puo ya bonono, koranta koranta Matshwao a puo: • Tshebediso ya sehalo, lebelo le ho phahama le ho theoha ha lentswe Matshwao a qotso, Feelwana, • Sebedisa matshwao a puo hore o tle Kgutlo, o be le ditlamorao tse ntle Matshwao a potso, • Puo ya mmele e loketseng Elipsese Tlotlontswe maemong SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa e jwalo ka padi ya Ngola moqoqo phetelo/o hlalosang Matlafatso ya thutapuo e entsweng 9-10 batjha/dipalekgutshwe/tshwantshiso/ beke e fetileng Temakutlwisiso e itshetlehileng ho • Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele tshwantshiso ya radiyong ho faneng ha ditshupiso Mosebetsi boemong ba lentswe: • Baamohedi ba ditaba, maemo le • Makgetha a sehlooho a tema ya Mabitsorarane, Maemedi, Marui, • Hlalosa tshebetso ya ho mamela sepheo dingolwa: mophetwa, tlhahiso Maamanyi, Diatikele Makgethi: mefuta • Ngola dinoutso le kgodiso ya baphetwa, poloto, • Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa Mosebetsi boemong ba polelo: kgohlano, boitshetleho, tikoloho, puo • Ngola dikarabo mopheti, mookotaba Seratswana sa tekolo se bonolo, Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Mefuta e fapaneng ya puisano ya Dipolelo, Lekgathe lefetile, Lekgathe • Tshebetso ya ho bala: ho ngola molomo mohl. Ho fana ka ditshupiso/ lejwale ditaelo • Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe, ngola • Tshebediso ya puo e loketseng • Nakong ya ho bala (makgetha a Malatodi, Moelelo o totobetseng, tema) • Ho ngola mokgwaritso Moelelo wa bonono • Dipolelo tse kgutshwane tse nang le matla • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Ho boeletsa mosebetsi Matshwao a puo: bapisa, fumana ho se tshwane, ho • Ntlha • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Kgutlo, Feelwana, Ditsejana, lekola) Diabulwadiakwalwa • Ho hlaola diphoso Dithothokiso Tlotlontswe maemong • Ho nehelana • Makgetha a sehlooho a tema ya Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho dingolwa: mophetwa, tlhahiso ditlhakiso tsa baithuti le kgodiso ya baphetwa, poloto, kgohlano, boitshetleho, tikoloho, mopheti, mookotaba • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso/ dikapuo, karaburetso, raeme, morethetho • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, melamanathothokiso, ditemanathothokiso • Fonte • Moelelo wa bonono • Maikutlo • Mookotaba le molaetsa 75 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 76 BEKE YA Ho bala le ho boha bakeng sa kutlwisiso mohl. ditema tse 9-10 ngotsweng le tse bohuwang • Ho okola ditema ho fumana moelelo • Ho tlodisa ditema mahlo ho fumana dintlha tse tshehetsang • Ho etsa dikakanyo • Dintlha le mehopolo • Ntlhakemo ya mongodi • Ho fumana moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang le ditshwantsho • Ntlha le mohopolo • Moelelo o otlolohileng le o patehileng Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 3 Bonketsisane - tsamaiso ya dikopano/ho bala ho Moqoqo tlhaloso/phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya puo hlophisitsweng le ho bala ho sa hlophiswang/foramo/ Lenanetsamaiso le metsotso KAPA puisano ya sehlopha SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO Dingolwa SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

KEREITE YA 7 KOTARA YA 4 DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA SLKT TSHEBEDISO YA PUO beke ya Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa e jwalo ka padi ya Tema ya kgokahano e telele/e Matlafatso ya thutapuo e entsweng batjha/dipalekgutshwe/tshwantshiso kgutshwane mohl. ho fana ka ditaelo beke e fetileng 1-2 Puo e sa hlophiswang Ho hlahisa sebui/ho etsa puo ya teboho/ho pheta • Makgetha a sehlooho a tema ya • Ditlhokeho tsa Sebopeho, setaele Mosebetsi boemong ba lentswe: ya pale dingolwa: mophetwa, tlhahiso Mabitsorarane, Makgethi, Mahlalosi • Baamohedi ba ditaba, maemo le le kgodiso ya baphetwa, poloto, • Kgetha sehlooho se loketseng sepheo Mosebetsi boemong ba polelo: kgohlano, boitshetleho, tikoloho, • Hlophisa tlhahisoleseding ka tsela e mopheti, mookotaba • Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa Dipolelonolo; Dipolelorarane; hokahaneng puo Dipolelwanatlhalosi Dipolelwanakgethi Tshebetso ya ho bala: • Hlwaya tlotlontswe, dibopeho tsa puo, Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe; • Pele ho ho bala (hlahisa tema) ho ngola Malatodi; • Selelekela le qetelo tse • Nakong ya ho bala (makgetha a phethahetseng • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Moelelo o totobetseng le wa bonono/ tema) ngola bokgabo; Makgethi; Mahlalosi Makgetha le melao ya ho bua • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, pontsheng ya batho, dithekenike tsa ho • Ho ngola mokgwaritso Matshwao a puo: Kgutlwanafeelwana; bapisa, fumana ho se tshwane, ho bua, sebopeho Ditsejana; Kgutlo; Diabulwadiakwalwa lekola) • Ho boeletsa mosebetsi Ho balla hodimo Tlotlontswe maemong Ho bala/ho boha bakeng sa kutlwiso • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Tshebediso ya sehalo, lebelo le ho (sebedisa ditema tse ngotsweng le Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Ho hlaola diphoso theoha le ho phahama ha lentswe tse bohuwang) ditlhakiso tsa baithuti • Ho nehelana • Ho hlokomela matshwao a puo • Ho okola ditema ho fumana moelelo bakeng sa kgahlamelo e lokileng wa sehlooho • Puo ya mmele e loketseng • Ho tlodisa ditema mahlo ho fumana dintlha tse tshehetsang • Ho etsa dikakanyo • Ho fumana moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang le ditshwansho • Dintlha tsa sehlooho tse tshehetsang • Ntlha le mohopolo • Dikakanyo le diqeto • Mohopolo wa hae 77 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 78 ya beke Mawa a ho mamela le ho bua Bala tema e nang le dayari/imeili/ Ditema tsa kgokahano tse telele/ Matlafatso ya thutapuo e entsweng 3-4 diflayara tse kgutshwane mohl. e-meil, beke e fetileng Ho mamela ka kutlwisiso (tema e diphoustara/ho ngola dayaring/ ngotsweng/ditaba tse haswang tsa • Sebopeho Mosebetsi wa lentswe boemong: diflayara TV) • Tshebediso ya puo maemedi, • Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele, • Hlalosa tshebetso ya ho mamela • Baamohedi ba tobilweng ntlhakemo mabotsi, • Ngola dinoutso Tshebetso ya ho bala • Baamohedi ba ditaba, maemo le masupi, • Ngola dikarabo sepheo • Pele ho ho bala (hlahisa tema) mabitsohohle, Dibopeho tse fapaneng tsa • Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa • Nakong ya ho bala (makgetha a maetsi, kgokahano ya molomo puo tema) maakaretsi Ngangisano/dipuisano tsa • Popeho ya dipolelo, bolelele le • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, dihlotshwana: buisana ka e-meile/ mefuta ya dipolelo Makgethi: mefuta, dihlongwapele, bapisa, fumana ho se tshwane, ho diphoustara/bukatsatsi/diflayara dihlongwanthao lekola) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya • Makgetha le melao ho ngola Metso. Dithothokiso • Ho rala, ho fuputsa, ho hlophisa le ho • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Mosebetsi boemong ba polelo: • Makgetha a sehlooho a thothokiso nehelana ngola Puosebui, • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso mekgabisopuo, karaburetso, raeme, Dipotso tse otlolohileng, Lehokamoetsi, morethetho • Ho boeletsa mosebetsi Dipolelo tse kgutsufaditsweng, • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Dipotso tse sa hlokeng ho arajwa melathothokiso, diratswana, • Ho hlaola diphoso Moelelo wa lentswe: Malatodi; • Fonte • Ho nehelana Moelelo o totobetseng, Moelelo wa puo • Moelelo wa bonono Hlahisa e le nngwe ya ditema tse ya bonono • Maikutlo boletsweng ka hodimo Matshwao a puo: Matshwao a qotso, • Mookotaba le molaetsa Matshwao a potso, Feelwana, SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO Matshwao a makalo, Fonte SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Tlotlontswe maemong Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT ya beke Mawa a ho mamela le ho bua Bala tema ya dingolwa e jwalo ka Poeletso le boitokisetso ba Matlafatso ya thutapuo e entsweng 5-6 padi ya batjha/dipalekgutshwe/ ditlhahlobo beke e fetileng Temakutlwisiso e mamelwang tshwantshiso/ditshomo Meqoqo Mosebetsi boemong ba lentswe: • Hlalosa tshebetso ya ho mamela • Makgetha a sehlooho a tema ya Mohato wa boitokisetso Mathusi, • Ho ngola dinoutso dingolwa: mophetwa, tlhahiso le kgodiso ya baphetwa, poloto, • Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele Maetsi, • Araba dipotso kgohlano, boitshetleho, tikoloho, • Baamohedi ba ditaba, maemo le makgethi: mefuta Puo e hlophisitsweng mopheti, mookotaba sepheo Mosebetsi boemong ba polelo: • Tshebediso ya sehalo, lebelo le ho Dithothokiso: Dithothokiso tse • Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa phahama le ho theosa ha lentswe baletsweng Leeme, puo • Tshebediso ya puo e hlohleletsang/e • Makgetha a sehlooho a thothokiso Ditumelo tse seng tsa nnete, Ho Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya fehlang maikutlo/e susumetsang sekamisa ditaba, • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, ho ngola • Tshebediso ya dikgakollo mekgabisopuo, karaburetso, raeme, Dipolelo tsa puo e fehlang le e • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho morethetho hlohleletsang maikutlo, Dipotso tse sa • Latela melao ya tshebediso ya puo ngola hlokeng ho arajwa • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Puo ya mmele e loketseng • Ho ngola mokgwaritso melathothokiso, diratswana, Moelelo wa lentswe: • Selekela le qetelo tse phethahetseng • Ho boeletsa mosebetsi Mahlasosonngwe, • Fonte • Sepheo, baamohedi ba ditaba ba • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Malatodi, • Moelelo wa bonono tobilweng le maemong • Ho hlaola diphoso Boemong • Maikutlo • Ho nehelana Matshwao a puo: • Mookotaba le molaetsa Kgutlo, Manollo ya thothokiso: Feelwana, • Melathothokiso, mantswe, ditemanathothokiso, kgokahano ya Matshwao a makalo, Matshwao a qotso mela, phetapheto, Fonte Tlotlontswe maemong • Moelelo o akantsweng le otlolohileng Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti 79 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 80 ya beke Poeletso le boitokisetso ba Poeletso le boitokisetso ba Poeletso le boitokisetso ba Matlafatso ya thutapuo e entsweng 7-8 ditlhahlobo ditlhahlobo ditlhahlobo beke e fetileng Ho bua: Ho bala Ho ngola: Mosebetsi boemong ba lentswe: • Puo e hlophisitsweng/ngangisano/ • Ho bala ho hlophisitsweng • Ditema tsa kgokahano Maemedi, inthaviu/moqoqo kapa puisano • Ho bala ka kutlwisiso Dikutu • Ho bala ho hlophisitsweng • Kakaretso Mosebetsi boemong ba polelo • Ho bala ho sa hlophiswang • Dingolwa: Dipolelonolo, Dipolelorarane, Ho mamela Lehokamoetsi, -- Padi/dipalekgutshwe/ditshomo/ • Temakutlwisiso e mamelwang Moetsi, -- Tshwantshiso/ho ithuta ka difilimi Mokgwa wa dipotso tsa tatolo, -- Dithothokiso Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe, Malatodi, Moelelo o totobetseng, Moelelo wa puo ya bonono. Matshwao a puo Mesebetsi ya Tekanyetso le Tlhahlobo ya Makgaolakgang Kotara ya 4 9-10 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Tlhahlobo ya makgaolakgang Ho balla hodimo/ngangisano/puisano ya sehlopha/puo e hlophisitsweng/puo e Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo sa hlophiswang Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya Puo le Dingolwa (dihora tse 2) Pampiri ya 3: Ho ngola (hora e le 1) SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

KEREITI YA 8 KOTARA YA 1 DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA SLKT TSHEBEDISO YA PUO ya beke Mawa a ho mamela le ho bua: Ditema tsa dingolwa jwalo ka Ngola moqoqo: o hlalosang/o Matlafatso ya thutapuo e entsweng 1-2 dipalekgutshwe tsa batjha tebisang maikutlo kereiteng e fetileng ya 7 Puisano ka sehlopha - ho lahlela mehopolo; ho kgetha mehopolo e • Puisano ka kakaretso ka makgetha • Kgetho ya mantswe, Mosebetsi boemong ba lentswe: loketseng, ho hlahlamanya mehopolo a sehlooho: baphetwa, tlhahiso • Maikutlo a hao le setaele, Mahlalosi a sebaka ya sehlooho le kgodiso ya baphetwa, poloto, kgohlano, boitshetleho, sebaka, • Tlhaloso e hlakileng, Mosebetsi o boemong ba polelo: Tema e mamelwang mopheti, le mookotaba. • Sehalo Tumellano ya moetsi- leetsi, Sebopeho • Ho rekota mehopolo ya sehlooho le e Tshebetso ya ho bala: sa polelo, tshehetsang ka ho ngola dinoutso, • Mehopolo ya sehlooho le e Hlahisa baithuti ho: tshehetsang, Mefuta ya dipolelwana • Ho arolelana mehopolo le boitemohelo le ho bontsha kutlwisiso • Mawa a tema- dihlooho, • Dimmapa tsa monahano ho hlophisa Dikarolo tsa puo ya dikgopolo. dihloohwana, mantswetlhaloso, le ho hokanya mehopolo, Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe, ditlhakisetso, • Hlwaya dithekniki tsa puo e Nehelana ka moqoqo bakeng sa Malatodi, hlohleletsang/susumetsang • Dikarolo tsa buka - leqephe la tekolo. sehlooho, leqephe la dikahare, Moelelo o totobetseng, • Ho araba dipotso Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya dikgaolo, lenane la mantswe le ho ngola. Moelelo wa bonono. ditlhaloso tsa wona, dikahare, dihlomathiso, difutunoutso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Matshwao a puo: ngola Tshebetso ya ho bala: Kgutlo; • Ho ngola mokgwaritso • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) Feelwane; • Ho boeletsa mosebetsi • Ka nako ya ho bala (makgetha a Letshwao la potso; ditema) • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Matshwao a qotso; • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Ho hlaola diphoso bapisa, batla phapang, lekola) Letshwao la makalo; • Ho nehelana Tlotlontswe maemong Ho ngola moqoqo o latela tshebetso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ya ho ngola. ditlhakiso tsa baithuti 81 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 82 BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua: Bala puo. Ngola puo. Matlafatso ya thutapuo e entsweng Mamela puo ka mopresidente/setho • Hlwaya le ho buisana ka makgetha a Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya beke e fetileng 3-4 sa leloko se nang le tshusumetso. sehlooho. ho ngola. Mosebetsi boemong ba lentswe: • Buisanang ka makgetha a puo e • Ho sekaseka tshebediso ya puo. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Mabitsokgoboka, hlophisitsweng • Ho hlwaya le ho buisana ka puo e ngola Botona le botshehadi, • Hlwaya le ho hlalosa tshebediso ya fehlang maikutlo le e susumetsang. • Ho ngola mokgwaritso Nyenyefatso puo. • Ho sekaseka selelekela le qetelo. • Ho boeletsa mosebetsi Maetsi: • Hlwaya le ho buisana ka makgetha Tshebetso ya ho bala • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Makgethi a puo. • Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Ho hlaola diphoso Mosebetsi o boemong ba lentswe: Puo e hlophisitsweng • Nakong ya ho bala (makgetha a • Ho nehelana Polelo ya sehlooho • Kgetha sehlooho se loketseng tema) Ngola puo Polelwanabitso • Bokella tlhahisoleseding ka • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Hlalosa ditlhoko tsa ho ngolwa ha Mabitso, kgokahano. bapisa, tekolo) moqoqo wa tlhaloso. • Hlwaya tlotlontswe e nepahetseng le Polelwanatlhalosi Mawa a ho bala: • Hlwaya baamohedi ba sengolwa. sebopeho sa puo. Polelwanakgethi. Ho bala ho tataiswang, ho bala ka • Nka qeto ka setaele, sepheo le • Lokisa selelekela le qetelo e tse sehlopha, ho bala ka boikemelo. Makopanyi, sebopeho loketseng Puo e hlohleletsang Ho bala/Ho lekola ditema tse • Sebedisa mantswe a loketseng • Ikwetlise ngotsweng/bohuwang tsa kutlwisiso Puo e susumetsang. • Selelekela ho tswelapele, sehlohlolo • Nehelana • Ho okola le ho tlodisa mahlo Moelelo wa lentswe: • Qetelo • Ho bala ka ho teba. Mahlalosonngwe, • Sepheo le sehlopha se tobilweng. Malatodi, • Ho akanya ka moelelo kapa Moelelo o tobileng, sephetho. Moelelo wa bonono • Hlwaya puo e susumetsang/ Matshwao a puo: hlohleletsang Letshwao la lekgotsi, • Kgahlamelo ya moelelo ke baka la Letshwao la potso, kgetho le tlohela temeng. Feelwane, SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO • Ka moo puo le ditshwantsho di bopang le ho bontsha dintho tse Kgutlo. bohlokwa Dikgutsufatso - • Kgahlamelo ya moelelo o Ditlhaku tse qalang, SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 tliswang ke tshebediso mofuta wa Akronimi, Fonte le boholo, dihloohwana le mantswetlhaloso Tlotlontswe maemong Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua: Ditema tsa dingolwa jwalo ka padi/ Ditema tsa kgokahano Matlafatso ya thutapuo e entsweng 5-6 palekgutshwe, tshwantshiso. beke e fetileng Puisano ka sehlopha ka ditema tsa Mangolo (la setswalle/leo e seng la ditshwantsho, kutlo le pono/dimidia • Makgetha a sehlooho a ditema tsa semmuso) Mosebetsi boemong ba lentswe: tse ngatangata dingolwa: jwalo ka baphetwa, tlhahiso • Makgetha a tema Mahlalosi a mokgwa, le kgodiso ya baphetwa, poloto, • Qholotsa tsebo ya boitshetleho. kgohlano, boitshetleho, sebaka, • Tshebediso ya puo Mahlalosi a nako; • Lekanya sepheo sa tema mopheti, mookotaba. • Setaele Botona le botshehadi • Batla moelelo. Tshebetso ya ho bala • Selelekela le qetelo/sephetho Makgethi • Ho utlwisisa tema • Pele ho ho bala (hlahisa tema) Ngola lengolo o itshetlehile ka ketso Mosebetsi o boemong ba lentswe: • Ngola dinoutso • Nakong ya ho bala (makgetha a e tsosolosang se bohilweng. Sebopeho sa polelo; Polelwanatlhalosi tema) le Polelwanakgethi, • Ho utlwisisa molaetsa. Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ho ngola. Tatolo Temakutlwisiso e mamelwang bapisa, tekolo) (medumo feela) • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe, Thothokiso ngola • Ho rekota mehopolo ya sehlooho le Malatodi, e tshehetsang ka ho ngola dinoutso, • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho ngola mokgwaritso Moelelo o patehileng lenanennetefatso, dikgutsufatso, ho • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi hlalosa ntho ka tsela e nngwe, le ho Moelelo wa bonono disebediswa tsa bonono le bokgabo, pheta hape. • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso karaburetso, raeme/morumo, Matshwao a puo: Bopa ketsahalo hape: morethetho • Ho hlaola diphoso Kgutlo, • Ho dumellana ka moelelo o bonwang. • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, • Ho nehelana mela, ditemanathothokiso, Feelwane. • Ho etsa bonketsisane ba dipono tse • Fonte. Tlami pedi, jj. • Moelelo wa puo ya bonono Kgutlwana • Thanyo/Maikutlo Tlotlontswe maemong • Mookotaba le molaetsa Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti 83 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 84 BEKE YA KAPA 5-6 Ho bala/ho lekola bakeng sa temakutlwisiso (mawa) • Ho okola le ho tlodisa mahlo • Ho bala ka botebo • Ho akanya moelelo le qetelo/ sephetho. • Ho sekaseka puo e hlohleletsang. • Kgahlamelo ya moelelo ka baka la kgetho le tlohela moelelong wa tema. • Ho akanya moelelo wa mantswe ka ho sebedisa bokgoni ba ho a hlasela • Ntlha le mohopolo SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua: Ho bala atikele ya koranta/makasine Ditema tsa kgokahano Matlafatso ya thutapuo e entsweng 7-8 beke e fetileng Puo e sa hlophiswang ka atikele ya • Makgetha a sehlooho a ditema Tlaleho/Raporoto/atikele ya makasine koranta kapa makasine. tsa dingolwa:: jwalo ka baphetwa, Mosebetsi boemong ba lentswe: • Makgetha a tema tlhahiso le kgodiso ya baphetwa, • Ho hlopha tlhahisoleseding ka Maetsisamodumo poloto, kgohlano, boitshetleho, • Tshebediso ya puo momahano. tikoloho, mopheti, mookotaba. Malahlelwa • setaele • Hlwaya tlotlontswe e nepahetseng le Tshebetso ya ho bala Mosebetsi o boemong ba polelo: sebopeho sa puo. • Selelekela le qetelo/sephetho Polelonolo; • Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Araba tema. Ngola tlaleho/atikele ya makasine ka Lekgathe Lejwale tense; • Nakong ya ho bala (makgetha a ketso e qholotswang ke pono. • Selelekela le qetelo/sephetho se tema) Lekgathe Lefetile loketseng. Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ho ngola. Makgethi Puisano ya Foramo/Puisano ka bapisa, tekolo) sehlopha ka atikele ya koranta/ • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Mahlalosi; makasine. Thothokiso ngola Puo e leeme • Makgetha a ditema. • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho ngola mokgwaritso Puo e nkang lehlakore • Melao le sebopeho sa tema. • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi Mosebetsi o boemong ba lentswe: disebediswa tsa bonono le bokgabo, • Tatelano ya mantswe • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Maele; karaburetso, raeme/morumo, • Rejistara le setaele. morethetho • Ho hlaola diphoso Lentswe maemong • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, • Ho nehelana Moelelo o tobileng mela, ditemanathothokiso, Moelelo o patehileng/akantsweng • Fonte. Matshwao a puo: • Moelelo wa puo ya bonono Feelwane; • Thanyo/Maikutlo Kgutlo; • Mookotaba le molaetsa Matshwao a qotso, Matshwao a makgotsi, Apostrofi Elipsese Tlotlontswe maemong Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti 85 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 86 BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua: Bala tlaleho ya bofuputsi. Tema ya kgokahano mohl. Tlaleho ya Matlafatso ya thutapuo e entsweng bofuputsi. beke e fetileng 9 - 10 Mosebetsi wa molomo: Inthaviu/ho • Makgetha a sehlooho a raporoto/ tlatsa raporoto ya tsa potso/puisano tlaleho • Sepheo, sehlopha seo le se tobilweng Mosebetsi boemong ba lentswe: ka sehlopha. le sebopeho. • Moralo Mathusi • Fuputsa sehlooho. • Melao ya diratswana • Tshebediso ya puo Mosebetsi o boemong ba polelo: • Hlophisa dingolwa ka momahano • Makopanyi bakeng sa momahano. Tshebetso ya ho bala Sebopeho sa polelo; mme o nto tshehetsa ka mehlala • Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya • Pele ho ho bala (hlahisa tema) Lekgathe Lejwale le Lefetile • Hlwaya le ho kgetha tlotlontswe, dipolelo, botelele le sebopeho. thutapuo le melao. • Nakong ya ho bala (makgetha a Puo e leeme; • Setaele sa semmuso. tema) • Lokisa selelekela le qetelo/sephetho Puo e nkang lehlakore Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya tse loketseng. • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ho ngola. Puo e tadimang ditaba ka lehlakore le bapisa, tekolo) Temakutlwisiso e mamelwang. le leng. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Thothokiso • Ho rekota mehopolo ya sehlooho le e ngola Moelelo wa lentswe: tshehetsang ka ho ngola dinoutso. • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho ngola mokgwaritso Mahlalosi, • Ho arolelana mehopolo le • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi Malatodi, boitemohelo le ho bontsha kutlwisiso disebediswa tsa bonono le bokgabo, ya dikgopolo. karaburetso, raeme/morumo, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Lentswe maemong morethetho • Hlwaya dithekiniki tse hlohleletsang • Ho hlaola diphoso Moelelo o otlolohileng • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, • Ho araba dipotso. • Ho nehelana Moelelo o patehileng/akantsweng mela, ditemanathothokiso, Ho ngola tlaleho kapa raporoto ya Matshwao a puo • Fonte. bofuputsi. Masakana • Moelelo wa puo ya bonono Dikgutlwana • Thanyo/Maikutlo Tlami • Mookotaba le molaetsa Tlotlontswe maemong SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 1 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 1 Puisano ka sehlopha/Puo e sa hlophiswang/Puo e Moqoqo wa tlhaloso/o tebisang maikutlo Puo le Temakutlwisiso hlophisitsweng/Foramo/Puisano ya sehlopha/inthaviu Tlaleho/Atikele ya koranta

KEREITI YA 8 KOTARA YA 2 DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA SLKT TSHEBEDISO YA PUO BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua. Ho bala tema ya tlhahisoleseding Tema ya kgokahano, mohl. Matlafatso ya thutapuo e entsweng e nang le ditshwantsho, mohl. Ditshupiso/ditaelo. beke e fetileng 1-2 Temakutlwisiso e mamelwang: Dimmapa, matshwao a lefatshe, • Sebopeho se nepahetseng. Mosebetsi boemong ba lentswe: • Ho mamela ditaelo/ditshupiso dikala. • Hlophisa dikahare (mmapa wa Makgethi: Dikgato tsa papiso • Ho nka dinoutso • Sebopeho monahano) Mabitsohohle • Ho araba dipotso. • Tshebediso ya puo • Mehopolo ya sehlooho le e Mabitsobitso; Mefuta e fapaneng ya dikgokahano, • Makgetha tshehetsang. mohl. puo e sa hlophiswang ya ho beha Makopanyi Tshebetso ya ho bala: • Melao ya diratswana. ditaba/puo. Mosebetsi o boemong ba polelo: • Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Tatelano e nepahetseng ya Ho fana ka ditaelo: Polelo ya sehlooho, diratswana ho bontsha momahano. • Nakong ya ho bala (makgetha a • Makgetha a tema Setatemente, tema) • Makopanyi bakeng sa momahano • Puo le melao Makgathe, setatemente sa sehlooho le • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Melao ya puo se tshehetsang, dipolelo tse bonolo le • Puo ya mmele bapisa, tekolo) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya tse rarahaneng. • Thothokiso ho ngola. Mosebetsi o boemong ba lentswe: • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Mahlalosonngwe, ngola • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, Lentswe maemong disebediswa tsa bonono le bokgabo, • Ho ngola mokgwaritso karaburetso, raeme/morumo, Matshwao a puo le mopeleto: • Ho boeletsa mosebetsi morethetho Dipaterone tsa mopeleto, Kgutlo, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, Feelwane. Matshwao a qotso mela, ditemanathothokiso, • Ho hlaola diphoso Tlotlontswe maemong • Fonte. • Ho nehelana Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Moelelo wa puo ya bonono Ngola tema ya taelo. ditlhakiso tsa baithuti • Thanyo/Maikutlo • Mookotaba le molaetsa Ho bala/Ho lekola ditema tse bohuwang • Ho okola • Ho bala ka botebo. 87 • Ho akanya • Ho ngola kgutsufatso (sebedisa mmapa wa monahano.) SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 88 BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua. Tema ya sengolwa jwalo ka Ho ngola dayaloko Matlafatso ya thutapuo e entsweng Dipuisano tsa phanele/foramo e rekotilweng ya foramo ya Melao ya dirapa beke e fetileng 3-4 (moifo): televishene, radiyo, ka ho etsisa. Mosebetsi boemong ba lentswe • Sebopeho • Bontsha dikarolo • Makgetha a sehlooho a tema. Maetsi • Polelo ya selelekela. • Dibui di a fapanyetsana • Tshebediso ya puo Mosebetsi o boemong ba polelo: • Mehopolo ya sehlooho le e • Hlalosa ntlhakemo le ho dumellana • Sebopeho tshehetsang. Lekgathe Lejwale; • Sebedisa puo e loketseng, setaele le • Baphetwa ba sehlooho. • Tatelano le momahano. Lekgathe Lefetile; rejistara. Tshebetso ya ho bala • Kgetho ya mantswe le matshwao a Moelelo o fehlang maikutlo Ngangisano • Pele ho ho bala (hlahisa tema) puo Moelelo o susumetsang; • Bontsha dikarolo • Nakong ya ho bala (makgetha a • Melao ya puo. Sebopeho sa polelo; • Ithute melao ya ditema. tema) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Tatolo; • Dibui di a fapanyetsana • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ho ngola. Polelo e ho sebopeho sa potso. bapisa, tekolo) • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho • Hlalosa ntlhakemo le ho dumellana Matshwao a puo: Thothokiso ngola • Sebedisa puo e loketseng, setaele le Moelelo o fehlang maikutlo; rejistara. • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho ngola mokgwaritso Mahlalosonngwe; • Ho ikwetlisa • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi disebediswa tsa bonono le bokgabo, Malatodi; • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso karaburetso, raeme/morumo, Dihomonime; morethetho • Ho hlaola diphoso Homonime; • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, • Ho nehelana Matshwao a puo le mopeleto: mela, ditemanathothokiso, Ho ngola puisano/dayaloko Melao ya mopeleto • Fonte. Dipaterone tsa mopeleto Ho bala/ho sheba bakeng sa kutlwisiso (sebedisa ditema tse Tlotlontswe maemong bohuwang le/kapa tse ngolwang Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho jwalo ka dikhathunu/dikhomiki. ditlhakiso tsa baithuti • Ho okola ditaba SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO • Ho tlodisa mahlo • Ho bala ka botebo • Ho etsa dikakanyo (baphetwa, SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 sebaka, molaetsa) tikoloho • Ho akanya mantswe a sa tlwaelehang ka ho sebedisa bokgoni ba tlhaselo ya mantswe. • Puo e hlohleletsang.

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua. Ditema tsa dingolwa jwalo ka Tema ya kgokahano, mohl. Inthaviu e Matlafatso ya thutapuo e entsweng Temakutlwisiso e mamelwang tshwantshiso/papadi. ngolwang beke e fetileng 5-6 • Tshebetso ya ho mamela. • Makgetha a sehlooho a tema ya • Sebopeho se nepahetseng le Mosebetsi boemong ba lentswe: dingolwa: jwalo ka baphetwa, makgetha. Mahlalosi a sebaka • Dikarabo tse ngolwang ketsahalo, dayaloko, poloto, • Hlophisa dikahare (mmapa wa Inthaviu Mosebetsi o boemong ba polelo: kgohlano, boitshetleho, tikoloho, mohopolo) • Ho ruta makgetha le melao. mopheti, mookotaba. Tatelano e nepahetseng ya mantswe; • Mehopolo ya sehlooho le e • Ho etsa moralo le diphuphutso. Tshebetso ya ho bala Dipolelo tse sebopehong sa potso; tshehetsang. Pebofatso Sebopeho sa polelo; Dikao; • Ho kgetha setaele, rejistara le • Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Melao ya diratswana. tlotlontswe. Moelelo wa lentswe: • Nakong ya ho bala (makgetha a • Tatelano e lokileng ya diratswana ho • Ho fapanyetsana. tema) Moelelo wa bonono; Moelelo o netefatsa momahano. patehileng; Lentswe maemong • Dithekniki tsa ho susumetsa • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Makopanyi le momahano. bapisa, tekolo) Lentswe le moelelo o fetang nngwe • Melao ya puo. Thothokiso Matshwao a puo le mopeleto: Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya • Mawa a sehlooho a dithothokiso. Dikgutsufatso - ho ngola. • Sebopeho sa kahare sa dithothokiso, Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho mekgabisopuo, karaburetso, morumo, di sa etse moelelo. (Initialism) ngola morethetho Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso • Ho ngola mokgwaritso • Sebopeho sa kantle sa dithothokiso, empa di etsa moelelo (acronym) • Ho boeletsa mosebetsi mela, mantswe, diratswana Mabitso a kgaolwang ho a kgutsufatsa • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso mme a sebediswa le ho nkwa a se a le • Fonte • Ho hlaola diphoso jwalo (clipped) • Moelelo wa bonono • Ho nehelana Mantswe a kgaolwang hore a be • Maikutlo Ho ngola inthaviu. mokgutshwane feela (truncation) • Mookotaba le molaetsa Kgutsufatso Temakutlwisiso e balwang. Inthaviu: Dipolelo tse sebopehong sa potso; • Ho okola le ho tlodisa mahlo. Matshwao a potso; Dikgutlo; Feelwane; • Ho bala ka botebo Tlotlontswe maemong • Ho akanya Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Ho akanya moelelo wa mantswe a ditlhakiso tsa baithuti sa tlwaelehang le ditshwantsho ka ho sebedisa bokgoni ba ho hlasela mantswe. • Dintlha le mohopolo. • Ntlhakemo ya mongodi. • Moelelo o akanyang. 89 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 90 BEKE YA Mawa a ho mamela le ho bua. Tema ya dingolwa jwalo ka padi ya Ngola tekolobotjha ya pale. Matlafatso ya thutapuo e entsweng Temakutlwisiso e mamelwang (tema batjha/palekgutshwe. • Sebopeho sa tema beke e fetileng 7-8 eo e seng ya nnete mohl. atikele ya • Makgetha a sehlooho a tema ya • Makgetha le melao. Mosebetsi boemong ba lentswe: koranta) dingolwa: jwalo ka baphetwa, Dihlongwapele le dihlongwanthao • Tatelano ya mantswe • Mamela bakeng sa kutlwisiso. ketsahalo, dayaloko, poloto, • Rejistara Mosebetsi o boemong ba polelo: kgohlano, boitshetleho, tikoloho, • Ngola dinoutso Sebopeho sa polelo; mopheti, mookotaba • Baamohedi • Araba dipotso. Mofuta wa polelo; Tshebetso ya ho bala • Sehalo Puisano ka sehlopha: Makgathe; • Pele ho ho bala (hlahisa tema) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya • Bontsha dikarolo ho ngola. Pebofatso • Nakong ya ho bala (makgetha a • Dibui di a fapanyetsana. tema) • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Maele • Hlalosa ntlhakemo le ho fihlella • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ngola Moelelo wa lentswe: tumellano. bapisa, tekolo) • Ho ngola mokgwaritso Mahlalosonngwe, • Sebedisa puo e nepahetseng, setaele Dithothokiso • Ho boeletsa mosebetsi Malatodi, le rejistara. • Makgetha a sehlooho a thothokiso. • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Dihomonime; • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho hlaola diphoso Diparonime. mekgabisopuo/karaburetso, morumo • Ho nehelana Matshwao a puo le mopeleto: le morethetho. Melao ya mopeleto • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, mela, mantswe, diratswana Dikgutsufatso - • Fonte Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso di sa etse moelelo. (Initialism) • Moelelo wa bonono. Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso • Maikutlo. empa di etsa moelelo (acronym) • Mookotaba le molaetsa. Mabitso a kgaolwang ho a kgutsufatsa Mawa a ho bala temakutlwisiso. mme a sebediswa le ho nkwa a se a le • Sepheo le sehlopha se tobilweng. jwalo (clipped) • Ho etsa dikakanyo. Mantswe a kgaolwang hore a be • Ho fana ka mohopolo wa hao. mokgutshwane feela (truncation) SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO • Bontsha phapang mahareng a ntlha Kgutsufatso le mohopolo. Tlotlontswe maemong • Moelelo o akanyang. Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 ditlhakiso tsa baithuti

Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2 BEKE MOSEBETSI WA 3: SLKT YA MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola Tlhahlobo ya Bohare ba selemo 9-10 Temakutlwisiso e mamelwang/Ditshupiso/Puisano ya Inthaviu/Tema ya ditaelo/Tekolobotjha ya pale Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo foramo/phanele/ngangisano. Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya Puo le Dingolwa Pampiri ya 3: Ho ngola 91 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

KEREITI YA 8 KOTARA YA 3 DIBOPEHO LE MELAO YA 92 bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO beke ya Mawa a ho mamela le ho bua. Tema ya dingolwa jwalo ka terama/ Tema ya kgokahano e telele mohl, Matlafatso ya thutapuo e entsweng 1-2 Temakutlwisiso e mamelwang tshwantshiso/papadi. dayaloko/tekolobotjha. beke e fetileng (sebedisa dayaloko e rekotilweng) • Makgetha a sehlooho a tema ya Melao ya diratswana Mosebetsi boemong ba lentswe: • Ngola dinoutso dingolwa: jwalo ka baphetwa, Sebopeho se nepahetseng Makgethi: Dikgato tsa papiso ketsahalo, puisano, poloto, kgohlano, -- Puo le matla boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Sepheo le sehlopha se tobilweng Mabitsohohle -- Sehalo mookotaba. • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo Mabitsobitso -- Maikutlo Tshebetso ya ho bala. • Sebedisa makopanyi ho etsa bonnete Mosebetsi boemong ba polelo: -- Selelekela le sephetho/qetelo Mawa a pele ho ho bala ba momahano. Lekgathe Lejwale • Ho araba dipotso. • Makgetha a sehlooho a • Sebedisa mefuta e fapaneng ya Mabotsi tema- dihlooho, dihloohwana, dipolelo bolelele le sebopeho. Puisano ka sehlopha/dayaloko. Ho sebedisa ditshwayi tsa puo, mantswetlhaloso, ditlhakisetso, Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya • Bontsha dikarolo Puosebui le puopehelo; • Dikarolo tsa buka.- leqephe la ho ngola. • Dibui di a fapana Lekgathe Lefetile sehlooho, leqephe la dikahare, • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho • Hlalosa ntlhakemo le tumellano. dikgaolo, lenane la mantswe le ngola Moelelo wa lentswe: • Sebedisa puo e loketseng, setaele le ditlhaloso, dikahare, dihlomathiso, • Ho ngola mokgwaritso Mahlalosonngwe, rejistara difutunoutso, jj. Diparonime, • Ho boeletsa mosebetsi • Ho nehelana. Dithothokiso Moelelo o tobileng, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Makgetha a sehlooho a thothokiso. Moelelo o patehileng. • Ho hlaola diphoso • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, Matshwao a puo le mopeleto: • Ho nehelana mekgabisopuo/karaburetso, morumo le morethetho. Dipaterone tsa mopeleto, Melao ya mopeleto Kgutlo, Feelwane, Matshwao • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, a maqotsi. mela, mantswe, diratswana Tlotlontswe maemong • Fonte • Moelelo wa bonono. Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti • Maikutlo. SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO • Mookotaba le molaetsa Mawa a ho bala tema kutlwisiso. • Sepheo le sehlopha se tobilweng. SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ho etsa dikakanyo • Fana ka maikutlo a hao. • Etsa phapang pakeng tsa ntlha le mohopolo • Moelelo o akanyang.

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Mawa a ho mamela le ho bua. Bala koranta/atikele ya makasine Tema ya kgokahano: lengolo le yang Matlafatso ya thutapuo e entsweng Temakutlwisiso e mamelwang: ka ditaba tsa jwale/maemo tsa koranteng. beke e fetileng 3-4 phedisano. • Melao ya diratswana • Mamela lengolo le yang koranteng Mosebetsi boemong ba lentswe: • Sebopeho • Sebopeho se nepahetseng. • Ngola dinoutso Mahlalosi a mokgwa • Makgetha a tema • Sepheo -- Tshebediso ya puo Mahlalosi a sebaka. • Tshebediso ya puo. • Mehopolo ya sehlooho le e -- Rejistara Mosebetsi boemong ba polelo: • Sehalo tshehetsang le sehlopha se -- Melao Dipolelonolo; • Tatelano tobilweng. • Arolelanang dinoutso. Dipolelomararane; Tshebetso ya ho bala • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo Puisano ka sehlopha. Sebopeho sa dipolelo; • Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Ho sebedisa makopanyi bakeng sa • Amahanya le boitemohelo ba bophelo momahano. Tshebediso ya puo e hlohleletsang le e ba hae • Nakong ya ho bala (makgetha a susumetsang; tema) • Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya • Ho sebedisa tlhahisoleseding e dipolelo, botelele le sebopeho. Puo e leeme, tswang temeng ho araba dipotso. • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Puo e nkang lehlakore bapisa, tekolo) • Ho buisana ka tsa maemo a ho ngola. Moelelo wa lentswe: phedisano, boitshwaro le boleng ba Dithothokiso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Mahlalosonngwe; setso ho tswa temeng. • Makgetha a sehlooho a thothokiso. ngola Dihomonime; • Ho nka karolo ho puisano ka • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso sehlopha. mekgabisopuo/karaburetso, morumo Diparonime le morethetho. • Ho boeletsa mosebetsi Matshwao a puo le mopeleto: -- Ho fana ka sebaka • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Dipaterone tsa mopeleto, -- Ho dula sehloohong. mela, mantswe, diratswana • Ho hlaola diphoso Kgutlo; -- Ho botsa dipotso. • Fonte • Ho nehelana Elipsese • Moelelo wa bonono. Ho ngola lengolo le yang koranteng. Tlhaku tse kgolo • Maikutlo. Tlotlontswe maemong • Mookotaba le molaetsa. Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho KAPA ditlhakiso tsa baithuti Papadi ya motho a le mong Bonnyane sebedisa • Temakutlwisiso e le nngwe ho tswa bukatharollong/FTM • Tema e le nngwe ya dingolwa -- Hlalosa poloto, sekapoloto, ho bopa mophetwa, kgohlano le karabelo ya 93 botshwantshisi tshwantshiso. -- Ho bontsha mookotaba, maikutlo le sehalo. SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 94 beke ya Mawa a ho mamela le ho bua. Tema ya dingolwa jwalo ka nobele ya Tema ya kgokahano: Lengolo la Matlafatso ya thutapuo e entsweng Puo e sa hlophiswang batjha/palekgutshwe/tshwantshiso. semmuso/setswalle. beke e fetileng 5-6 • Bokgoni ba ho bua setjhabeng. • Makgetha a sehlooho a tema ya • Sebopeho se nepahetseng. Mosebetsi boemong ba lentswe: dingolwa: jwalo ka baphetwa, • Sepheo • Moralo, phuphutso le ho tlhophiso. Makgethi, ketsahalo, puisano, poloto, kgohlano, • Ho nehelana: sehalo, tlhahiso boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Mehopolo ya sehlooho le e Mahlalosi, ya lentswe, qapodiso, ho tadima mookotaba. tshehetsang le sehlopha se Dikgutsufatso, baamohedi mahlong, tshebediso ya tobilweng. Tshebetso ya ho bala Metso, ditho tsa mmele, • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo • Pele ho ho bala (hlahisa tema) Dihlongwapele • Tshebediso ya puo: Tlotlontswe. • Ho sebedisa makopanyi bakeng sa • Nakong ya ho bala (makgetha a momahano. Dihlongwanthao. • Setaele le rejistara. tema) • Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya Mosebetsi boemong ba polelo: Puo e hlophisitsweng. • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, dipolelo, botelele le sebopeho Polelonolo; • Ho ikwetlisetsa bokgoni bo ka bapisa, tekolo) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Polelomararane; hodimo. Thothokiso ho ngola. Lefetile Letswelli; • Ho ntsha maikutlo ka puo ya e mong • Makgetha a sehlooho a thothokiso. le e mong. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Letlang Letswelli; • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, ngola • Ho mamela puo e etswang setho sa Sebopeho sa polelo; mekgabisopuo/karaburetso, morumo • Ho ngola mokgwaritso setjhaba se tsebahalang. le morethetho. Puo e fehlang maikutlo • Ho ntsha maikutlo ka puo. • Ho boeletsa mosebetsi • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, Puo e susumetsang mela, mantswe, diratswana • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Tshebediso ya puo • Fonte • Ho hlaola diphoso Ntlha le mohopolo • Moelelo wa bonono. • Ho nehelana Puo e leeme • Maikutlo. Ho ngola lengolo Puo e nkang lehlakore • Mookotaba le molaetsa Matshwao a puo le mopeleto: Ho bala/ho sheba bakeng sa Melao ya mopeleto kutlwisiso (sebedisa ditema tse bohuwang le/kapa tse ngolwang Dipaterone tsa mopeleto SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO jwalo ka dikhathunu/dikhomiki. Tlotlontswe maemong • Ho okola tema Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Ho tlodisa tema mahlo ditlhakiso tsa baithuti SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ho badisisa ka botebo • Ho etsa kakanyo ka (baphetwa, tikoloho, molaetsa) • Ho etsa dikakanyo ka mantswe a sa tlwaelehang ka ho sebedisa bokgoni ba ho hlasela mantswe. • Puo e fehlang maikutlo

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Mawa a ho mamela le ho bua. Tema ya dingolwa jwalo ka Ngola tema ya dingolwa: Matlafatso ya thutapuo e entsweng Ho mamela bakeng sa palekgutshwe, nobele. palekgutshwe beke e fetileng 7-8 tlhahisoleseding • Makgetha a sehlooho a tema ya • Sebopeho se nepahetseng. Mosebetsi boemong ba lentswe: • Ho mamela tema ya tlhahisoleseding. dingolwa: jwalo ka baphetwa, • Sepheo Mabitsohohle ketsahalo, puisano, poloto, kgohlano, • Mamela nehelano, tshebediso ya boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Mehopolo ya sehlooho le e Mabitsobitso puo, lebelo le tlhahiso ya lentswe. mookotaba. tshehetsang le sehlopha se Mosebetsi boemong ba polelo: • Mamela mola wa pale. tobilweng. Tshebetso ya ho bala Makgathe; • Buisana le motswalle. • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo • Pele ho ho bala (hlahisa tema) Dipolelo; • Ho qoqa pale • Ho sebedisa makopanyi bakeng sa • Nakong ya ho bala (makgetha a momahano. Maele le dikapolelo; • Kgetha pale. tema) • Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya Polelwanakgethi; • Etsa moralo le diphuphutso. • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, dipolelo, botelele le sebopeho Polelwanatlhalosi; bapisa, tekolo) • Kgetha setaele, rejistara le Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Moelelo wa lentswe: tlotlontswe. Thothokiso ho ngola. Mahlalosonngwe; • Nehelana ka pale. • Makgetha a sehlooho a thothokiso. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Malatodi; • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, ngola mekgabisopuo/karaburetso, morumo Dihomonime; • Ho ngola mokgwaritso le morethetho. Matshwao a puo le mopeleto: • Ho boeletsa mosebetsi • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, Dipaterone tsa mopeleto; mela, mantswe, diratswana • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Elipsese • Fonte • Ho hlaola diphoso Matshwao a puo dikgutsufatsong • Moelelo wa bonono. • Ho nehelana Bopa pale ya hao o sebedisa Tlotlontswe maemong • Maikutlo. tshebetso e hlalositsweng: Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Mookotaba le molaetsa Pale e ntle e badilweng/ ditlhakiso tsa baithuti Temakutlwisiso e mamelwang:: phatlaladitsweng ka phaposing. (tema ho tswa temeng ya dingolwa e kgethetsweng) • Ho okola tema, ho e tlodisa mahlo, ho bopa setshwantsho sa monahano • Ho badisisa ka botebo • Ho etsa kakanyo • Moelelo wa mantswe • Ntlhakemo ya mongodi. 95 • Ntlha le mohopolo • Moelelo o fehlang maikutlo SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 96 beke ya Mawa a ho mamela le ho bua. Bala tema ya dingolwa jwalo ka Ho ngola moqoqo: wa ngangisano/ Matlafatso ya thutapuo e entsweng Ho mamela tema e balwang hodimo palekgutshwe/nobele. tlhaloso. beke e fetileng 9 - 10 ho tswa ho palekgutshwe. • Makgetha a sehlooho a tema ya • Kgetho ya mantswe. Mosebetsi boemong ba lentswe: • Tema e rekotilweng e a bapalwa. dingolwa: jwalo ka baphetwa, • Lentswe la hao le setaele Mabitsohohle ketsahalo, puisano, poloto, kgohlano, • Bokgoni bo nepahetseng ba ho bala boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Tlhaloso e hlakileng Mabitsorarane bo bontshwa baithuti. mookotaba. • Sehalo Mosebetsi boemong ba polelo: • Ho sebedisa matshwao a puo ho Tshebetso ya ho bala • Mehopolo ya sehlooho le e Seratswana se lelekelang; Seratswana tema e balwang. tshehetsang. • Pele ho ho bala (hlahisa tema) se hlalosang, Seratswana se qetellang; • Ho kwala le ho bula. • Dimmapa tsa monahano ho hlophisa • Nakong ya ho bala (makgetha a Sebopeho sa dipolelo; Ho balla hodimo ho hlophisitsweng. tema) mohopolo o momahaneng. Mefuta ya dipolelo • Kgetha tema e tlilweng ho balwa • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Nehelana ka moqoqo bakeng sa Moelelo wa lentswe: hodimo. bapisa, tekolo) tekolo. Mahlalosonngwe, • Sebedisa bokgoni bo loketseng ba ho Thothokiso Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya bala jwalo ka sehalo, volumo, lebelo, ho ngola. Malatodi; lentswe le nepahetseng, qapodiso, • Makgetha a sehlooho a thothokiso. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Dihomonime; bokgeleke. • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, ngola Matshwao a puo le mopeleto: • Ho ikwetlisa mekgabisopuo/karaburetso, morumo le morethetho. • Ho ngola mokgwaritso Dipaterone tsa mopeleto; • Bala tema. • Ho boeletsa mosebetsi • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, Matshwao a fapaneng a puo. mela, mantswe, diratswana • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Tlotlontswe maemong • Fonte • Ho hlaola diphoso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Moelelo wa bonono. • Ho nehelana ditlhakiso tsa baithuti • Maikutlo. Ho ngola moqoqo o latela tshebetso • Mookotaba le molaetsa ya ho ngola. Ho bala/ho sheba bakeng sa kutlwisiso (sebedisa ditema tse bohuwang le/kapa tse ngolwang SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO jwalo ka dikhathunu/dikhomiki. • Ho okola tema • Ho tlodisa tema mahlo SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ho badisisa ka botebo • Ho etsa kakanyo ka (baphetwa, tikoloho, molaetsa) • Ho etsa dikakanyo ka mantswe a sa tlwaelehang ka ho sebedisa bokgoni ba ho hlasela mantswe. • Puo e fehlang maikutlo

Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 2 SLKT molomo Dayaloko/puo e hlophisitsweng/puo e sa Moqoqo wa phetelo/kgang Temakutlwisiso le Tshebediso ya puo. hlophiswang/ho pheta pale/ho bala ho Lengolo la setswalle/Dayaloko hlophisitsweng 97 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

KEREITI YA 8 KOTARA YA 3 DIBOPEHO LE MELAO YA 98 bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO beke ya Mawa a ho mamela le ho bua. Bala atikele ya koranta/makasine. Tema ya kgokahano e telele mohl. Matlafatso ya thutapuo e entsweng Tema e mamelwang (jwalo ka ho • Sebopeho atikele ya koranta/makasine beke e fetileng 1-2 mamela tema e ngotsweng/ • Tshebediso ya puo • Sebopeho se nepahetseng. Mosebetsi boemong ba lentswe: ya kutlo le pono) • Mawa a tema • Sepheo. Bonngwe le bongata; • Hlwaya mehopolo ya sehlooho le e • Tatelano. • Mehopolo ya sehlooho le e Botona le botshehadi; tshehetsang. tshehetsang. Nyenyefatso Tshebetso ya ho bala • Ngola dinoutso. • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo. Mosebetsi boemong ba polelo: • Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Arolelana mehopolo le boitemohelo le • Ho sebedisa makopanyi bakeng sa Puosebui le puopehelo; ho bontsha kutlwisiso ya dikgopolo. • Nakong ya ho bala (makgetha a momahano. tema) Mabotsi; • Hlwaya puo e hlohleletsang/dithekniki • Sebedisa mefuta e fapaneng ya tse ha ho hlokahala. • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, dipolelo, bolelele le sebopeho. Ntlha le mohopolo; bapisa, tekolo) Sebopeho sa polelo; Dipolelo; • Araba dipotso. Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Thothokiso ho ngola. Meelelongata; Puisano: Ho buisana ka atikele ya koranta/makasine • Makgetha a sehlooho a thothokiso. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Botona le botshehadi • Bontsha dikarolo • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, ngola Moelelo wa lentswe: mekgabisopuo/karaburetso, morumo • Ho ngola mokgwaritso Mahlalosonngwe; • Ho ithuta melao ya ditema. le morethetho. • Dibui di a fapanyetsana • Ho boeletsa mosebetsi Malatodi; • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, • Hlalosa ntlhakemo le phihlello ya mela, mantswe, diratswana • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Pebofatso; tumellano. • Fonte • Ho hlaola diphoso Dihomonime; • Sebedisa puo e loketseng, setaele le • Moelelo wa bonono. • Ho nehelana Moelelo o totobetseng le wa bonono rejistara. Ho ngola atikele ya koranta/ • Maikutlo. Matshwao a puo le dipaterone tsa makasine. mopeleto: • Mookotaba le molaetsa Matshwao a qotso, Ho bala/tekolobotjha ya tlhahisoleseding o sebedisa: Dipaterone tsa mopeleto SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO ditema tse ngolwang/bohuwang/tsa Tlotlontswe maemong mediya tse ngatangata Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Ho bala ka botebo ditlhakiso tsa baithuti SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ho etsa dikakanyo • Ho bopa setshwantsho sa monahano. • Moelelo wa mantswe. • Ntlha le mohopolo. Ho ngola kgutsufatso.

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Mawa a ho mamela le ho bua. Ditema tsa dingolwa jwalo ka nobele/ Ngola tema ya kgokahano: ho ngola Matlafatso ya thutapuo e entsweng Ngangisano palekgutshwe/tshwantshiso. dayaring. beke e fetileng 3-4 • Bontsha dikarolo • Makgetha a sehlooho a tema ya • Sebopeho se nepahetseng Mosebetsi boemong ba lentswe: dingolwa: jwalo ka baphetwa, • Sepheo Maemedi • Ho ithuta melao ya ditema. ketsahalo, puisano, poloto, kgohlano, • Dibui di a fapanyetsana boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Mehopolo ya sehlooho le e Dikao - mookotaba. tshehetsang. Sekaopeho • Hlalosa ntlhakemo le phihlello ya tumellano. Tshebetso ya ho bala • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo. Sekaotaelo • Sebedisa puo e loketseng, setaele le • Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Ho sebedisa makopanyi bakeng sa Sekaokgoneho rejistara. ho tlisa momahano. • Nakong ya ho bala (makgetha a Sekaoho • Ho ikwetlisa tema) • Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya dipolelo, botelele le sebopeho. Sekaokgethi Puisano ka sehlopha: • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Mosebetsi boemong ba polelo: bapisa, tekolo) • Bontsha dikarolo ho ngola. Makgathe; Thothokiso. • Ho ithuta melao ya ditema. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Mefuta ya dipolelo; • Makgetha a sehlooho a thothokiso. ngola • Dibui di a fapanyetsana Sebopeho sa polelo; • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso • Hlalosa ntlhakemo le phihlello ya Puosebui le puopehelo mekgabisopuo/karaburetso, morumo tumellano. • Ho boeletsa mosebetsi le morethetho. Dipolelo tsa dipotso • Sebedisa ya puo, setaele le rejistara • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, Ntlha le mohopolo tse loketseng. mela, mantswe, diratswana • Ho hlaola diphoso Moelelongata • Fonte • Ho nehelana Botona le botshehadi. • Moelelo wa bonono. Ho ngola dayaring. Moelelo wa lentswe: • Maikutlo. Moelelo o tobileng le wa bonono • Mookotaba le molaetsa Matshwao a puo le mopeleto: Temakutlwisiso e balwang: (tema ho Dipaterone tsa mopeleto, tswa bukakgakollong) Matshwao a puo • Ho okola le ho tlodisa mahlo, ho bopa setshwantsho sa monahano. Tlotlontswe maemong • Ho bala ka botebo. Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti • Ho akanya. • Moelelo wa mantswe. • Ntlhakemo ya mongodi. • Ntlha le mohopolo. 99 • Moelelo o akanyang. Ho ngola kgutsufatso ka tsela ya seratswana kapa dintlha. SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 100 beke ya Mawa a ho mamela le ho bua. Tema ya dingolwa jwalo ka Tema ya kgokahano, mohl. raporoto/ Matlafatso ya thutapuo e entsweng tshwantshiso/papadi tlaleho ya bofuputsi. beke e fetileng 5-6 Ho mamela tema e balwang hodimo. Tshebetso ya ho bala • Sebopeho se nepahetseng Mosebetsi boemong ba lentswe: • Bapala tema e rekotilweng • Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Sepheo Maamanyi; • Bokgoni bo loketseng ba ho bala bo bontshwa baithuti. • Nakong ya ho bala (makgetha a • Puo e leeme Bonngwe le bongata tema) • Ho sebedisa matshwao a puo ho • Puo e nkang lehlakore Mosebetsi boemong ba lentswe: tema e balwang • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Tshusumetso Ho bapisa bapisa, tekolo) • Selelekela le sephetho/qetelo. • Ho nka lehlakore Seratswana se phetang Thothokiso Puisano/Dayaloko e tswang temeng • Mehopolo ya sehlooho le e Seratswana sa selelekela e balwang hodimo. • Makgetha a sehlooho a thothokiso. tshehetsang. Seratswana se qetellang Nka diqeto ka sehlooho • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, • Tatelano e nang le moelelo ya mekgabisopuo/karaburetso, morumo Dipolelo; • Ho boeletsa melao dipolelo. le morethetho. Puo e leeme • Ho sebedisa matshwao a mong a ho • Ho sebedisa makopanyi ho netefatsa • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, bontsha puo ho ntshetsa dayaloko momahano. Puo e nkang lehlakore mela, mantswe, diratswana pele. • Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya Moelelo wa lentswe: • Fonte • Dikarolo tsa bankakarolo dipolelo, bolelele le sebopeho. Mahlalosonngwe, • Moelelo wa bonono. • Ho kwala le ho bula Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Malatodi • Maikutlo. ho ngola. • Ho ikwetlisa Matshwao a puo le mopeleto: Temakutlwisiso e balwang: mohl. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho • Ho nehelana Dayaloko. ngola Matshwao a qotso; • Sepheo, sehlopha se tobilweng le • Ho ngola mokgwaritso Dipaterone tsa mopeleto; maemo. • Ho boeletsa mosebetsi Matshwao a puo. • Hlalosa mookotaba/molaetsa • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Tlotlontswe maemong • Ho etsa dikakanyo. • Ho hlaola diphoso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO • Ho fana ka mohopolo wa hao. ditlhakiso tsa baithuti • Ho nehelana • Moelelo o tobileng le o akanyang Ngola raporoto ya bofuputsi o latela • Tema ya boitshetleho ba maemo a tshebetso ya ho ngola. SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 phedisano-sepolotiki le a botjhaba le mongodi.

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Ho lokisetsa tlhahlobo Ho lokisetsa tlhahlobo. Ho lokisetsa tlhahlobo. Mosebetsi boemong ba lentswe: 7-8 Ho bua: Ho bala: Ho ngola: Poeletso • Puo e hlophisitsweng/ngangisano/ho • Temakutlwisiso e balwang • Moqoqo Mosebetsi boemong ba polelo: pheha kgang/inthaviu/puisano. • Kgutsufatso • Ditema tsa kgokahano tse telele Poeletso • Ho bala ho hlophisitsweng • Dingolwa: • Ditema tsa kgokahano tse Moelelo wa lentswe: • Ho bala ho sa hlophiswang. kgutshwane -- Padi/dipalekgutshwe/dingolwa tsa Poeletso Ho mamela boholoholo Matshwao a puo le mopeleto: • Temakutlwisiso e mamelwang. -- Tshwantshiso/thuto ya filimi Poeletso -- Dithothokiso TEKANYETSO YA SEMMUSO LE TLHAHLOBO YA MAKGAOLAKGANG YA KOTARA YA 4 beke ya MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Tlhahlobo ya Makgaolakgang 9 - 10 Ngangisano/puisano/puisano ya sehlopha/dayaloko Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya Puo le Dingolwa Pampiri ya 3: Ho ngola 101 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

KEREITE YA 9 KOTARA YA 1 DIBOPEHO LE MELAO YA 102 bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Ho bala/ho boha bakeng sa Ditema tsa kgokahano: Matlafatso ya thutapuo e entsweng kutlwisiso (ditema tse bohuwang tse kereiteng e fetileng ya 8 1-2 Puisano ya sehlopha: Ho mamela/ Papatso/phoustara kang papatso/phoustara/dikhathunu/ shebella papatso le ho buisana ka yona Mosebetsi wa boemo ba lentswe: diseterepe) • Sebopeho se nepahetseng • Sehalo • Ho okola • Mopeleto le dipaterone tsa mopeleto • Sepheo • Lebelo • Ho tlodisa ditema mahlo • Dikgutsufatso • Makgetha a tema • Tshebediso ya puo e fehlang maikutlo • Ho bala ka botebo Mosebetsi wa boemo ba polelo: • Tshebediso ya puo le hlohleletsang • Iketsetse diqeto (baphetwa, sebaka, • Sebopeho sa polelo; mabitso, tikoloho, molaetsa) • Rejistara • Boholo le bonyane ba Fonte makgethi, maemedi • Iketsetse moelelo wa mantswe a sa Tsepama hodima tshebetso ya ho • Puo ya mmele tlwaelehang ka bokgoni ba ho hlasela • Lehokedi ngola Tekokutlwisiso ya ho Bala: papatso mantswe • Dipolelo tse bonolo • Puo ya maikutlo • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho • Rekota mehopolo ya sehlooho le ya ngola Tlotlontswe maemong tshehetso ka ho nka dinoutsu • Puo ya mmele • Tshebediso ya matshwao a puo le • Ho ngola mokgwaritso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Arolelanang mehopolo le boiphihlelo Fonte ditlhakiso tsa baithuti • Ho boeletsa mosebetsi le ho bontsha kutlwisiso ya dikgopolo • Pele ho ho bala • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Hlwaya dithekniki tse susumetsang/ • Nakong ya ho bala (makgetha a tse hlohleletsang tema) • Ho hlaola diphoso • Araba dipotso • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Ho nehelana bapisa, fapanya, lekanya SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO Ngola papatso/phoustara SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Ditema tsa dingolwa tse kang padi ya batjha/dipalekgutshwe/terama 1-2 • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) -- Utolla makgetha a dingolwa jwalo ka dihlooho, dihloohwana, ditshupiso, boholo le bonyane ba Fonte, mofuta wa Fonte -- Utolla dikarolo tsa buka jwalo ka leqephe la ka hodimo, leqephe la thaetlele, lenane la mantswe, dihlooho, le lenane la mantswe le ditlhaloso tsa ona. • Nakong ya ho bala (makgetha a tema) • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, bapisa, fapanya, lekola Mawa a ho bala • Ho okola • ho tlodisa mahlo • Ho bala ka botebo • Ho kgutsufatsa • Ho bopa setshwantsho sa monahano • Ho iketsetsa moelelo le diqeto 103 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 104 beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Ditema tsa dingolwa tse kang padi ya Ngola lengolo la kananelo bakeng sa Matlafatso ya thutapuo e entsweng Ho mamela ho balwa ha tema batjha/dipalekgutshwe/terama thuso/keletso eo o e fumaneng beke e fetileng 3-4 • Hlwaya le ho tshwaela ka: • Dipuisano tsa kakaretso ka makgetha • Sebopeho se nepahetseng Mosebetsi o boemong ba lentswe: a sehlooho a kang mophetwa, • Sepheo Mopeleto le dipaterone tsa mopeleto -- tshebediso ya lentswe tlhahiso le kgodiso ya baphetwa, -- tshebediso ya sehalo le lebelo • Mehopolo ya sehlooho le ya Dikgutsufatso, ho ngola ka poloto, kgohlano, boitshetleho, tshehetso bokgutshwane, diakronimi -- tshebediso ya matshwao a puo ha sebaka, mophethi, sehlooho ho balwa • Tshebediso ya puo Metso, dihlongwapele le Tshebetso ya ho bala: -- ho bula le ho kwala • Rejistara dihlongwanthao • Pele ho ho bala (Hlahisa tema/ • Buisanang ka makgetha a ka hodimo akanya ka diketsahalo) • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo Mosebetsi boemong ba polelo: Ho balla hodimo ho hlophisitsweng -- Boitshetleho/sebaka • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa Mabitso, makgethi, maemedi momahano Matshwao a puo • Sebedisa bokgoni bo loketseng bo -- Hlahisa mohopolo ka mookotaba kang sehalo, volumo, lebelo, tlhahiso • Sebedisa mefuta e fapaneng ya Makgathe; puopehelo le puo sebui; • Nakong ya ho bala (makgetha a ya lentswe, qapodiso, bokgeleke dipolelo, bolelele le dibopeho sebopeho sa polelo; mahokedi tema) • Baithuti ba kgetha tema ya bona Tsepama hodima tshebetso ya ho Tshebediso ya puo e hlokolosi: • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ya ho bala mme ba e nehela ka ngola Maele le dikapolelo; pebofatso bapisa, fapanya, lekola phaposing. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Dithothokiso Tlotlontswe maemong ngola • Makgetha a sehlooho a thothokiso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Ho ngola mokgwaritso • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, ditlhakiso tsa baithuti • Ho boeletsa mosebetsi mekgabisopuo/karaburetso, raeme, morethetho • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho hlaola diphoso mela, mantswe, diratswana, • Ho nehelana • Fonte Ngola lengolo la kananelo bakeng sa • Moelelo wa bonono thuso/keletso eo o e fumaneng • Maikutlo • Mookotaba le molaetsa Ho bala/ho boha tema e bohuwang/ SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO ya dimediya tse ngata (mawa) • Ho okola • ho tlodisa mahlo SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Puo ya mmele • Ho iketsetsa qeto ka moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang le ditshwantsho (dikhathunu) ka ho sebedisa bokgoni ba ho hlasela mantswe -- ho hlakisa ho akanya

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala kontraka pakeng tsa morekisi le Tema ya kgokahano: ngola pehelo Matlafatso ya thutapuo e entsweng moreki mabapi le sephetho sa ho se utlwane beke e fetileng 5-6 Mamela puisano ya mohala/dayaloko pakeng tsa morekisi le moreki pakeng tsa mmuelli/akgente ya setsi • Sebopeho Mosebetsi o boemong ba lentswe: sa mehala le tlelaente mabapi le ho • Sebopeho se nepahetseng • Tshebediso ya puo makopanyi se utlwane mabapi le kontraka • Sepheo • Ho bua ka ho sielana Mosebetsi boemong ba polelo: • Sehalo • Mehopolo ya sehlooho le ya • Bohlokwa ba sikinetjhara Sebopeho sa polelo; mefuta ya dipolelo; • Tshebediso ya puo tshehetso puosebui le puopehelo; mefuta ya • Ke sefe se ka etswang ha ho na le ho • Rejistara • Tshebediso ya puo dipotso; makgathe; se utlwane • Melao ya tshebediso ya puo • Rejistara Moelelo wa lentswe: Dithothokiso Etsa bonketsisane ba kgokahano • Tatelano e lokelang ya dipolelo Maele le dikapolelo • Makgetha a sehlooho a thothokiso ya molomo pakeng tsa morekisi le • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa Matshwao a puo le mopeleto: moreki, le ho se utlwane ho qetellang • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, momahano ho ba teng ka lebaka la kontraka ya mekgabisopuo/karaburetso, raeme, dipaterone tsa mopeleto; Dikgutsufatso molomo e seng e mpefetse morethetho • Sebedisa mefuta e fapaneng ya - dipolelo, bolelele le dibopeho • Tshebediso ya puo • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso mela, mantswe, diratswana, Tsepama hodima tshebetso ya ho di sa etse moelelo. (Initialism) • Sehalo ngola • Fonte Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso • Puo ya mmele • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho empa di etsa moelelo (acronym) • Moelelo wa bonono • Sethatho ngola Mabitso a kgaolwang ho a kgutsufatsa • Maikutlo Nehelano • Ho ngola mokgwaritso mme a sebediswa le ho nkwa a se a le • Mookotaba le molaetsa jwalo (clipped) • Ho boeletsa mosebetsi Bala/sheba kontraka bakeng sa ho e Mantswe a kgaolwang hore a be • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso utlwisisa (Mawa) makgutshwane feela (truncation) • Ho hlaola diphoso • Ho okola Kgutsufatso • Ho nehelana • Ho tlodisa mahlo Tlotlontswe maemong: puo ya Ngola pehelo ho latela tshebetso ya dikontraka le ditokomane tsa molao • Tshebediso ya puo ho ngola Tlotlontswe maemong • Ho bua ka ho sielana, mohl. mongolo o mosesanyane, ho se utlwane, Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho bophelo ba kontraka ditlhakiso tsa baithuti • Ho iketsetsa qeto ka moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang ka ho sebedisa bokgoni ba ho hlasela mantswe 105 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 106 beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Tema ya sengolwa e kang Ngola moqoqo: Phetelo/tlhaloso/ Matlafatso ya thutapuo e entsweng palekgutshwe, padi ya batjha/padi moqoqo o sa tshehetseng lehlakore beke e fetileng 7-8 Tekokutlwisiso e mamelwang • Makgetha a sehlooho a tema ya • Kgetho ya mantswe, Mosebetsi o boemong ba lentswe: (dayaloko) dingolwa: jwalo ka mophetwa, • Lentswe la motho le setaele Maetsi. • Mamela puisano ketsahalo, dayaloko, poloto, kgohlano, boitshetleho, sebaka, • Tlhaloso e nepahetseng Mosebetsi boemong ba polelo: • Ngola dinoutso mophethi, sehlooho • Sehalo Puosebui le puopehelo -- Puo le matla Tshebetso ya ho bala: • Mehopolo ya sehlooho le ya Moelelo wa lentswe: -- Sehalo • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) tshehetso -- Maikutlo Maele le dikapolelo • Nakong ya ho bala (makgetha a • Mmapa wa monahano bakeng sa ho -- Selelekela le maphethelo Matshwao a puo le mopeleto: tema) hlophisa mehopolo ka tatelano • Araba dipotso dipaterone tsa mopeleto; dikgutsufatso. • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Nehelana ka moqoqo bakeng sa Tsa molomo: Puo e sa hlophiswang bapisa, fapanya, lekola) tekanyetso Tlotlontswe maemong • Kgetha sehlooho se lokelang Dithothokiso Tsepama hodima tshebetso ya ho Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ngola ditlhakiso tsa baithuti • Hlopha tlhahisoleseding ka ho • Makgetha a sehlooho a thothokiso latelana tlamahana • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, ngola • Hlwaya tlotlontswe e nepahetseng le mekgabisopuo/karaburetso, raeme, sebopeho sa puo morethetho • Ho ngola mokgwaritso • Selelekela se nepahetseng le • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi maphethelo mela, mantswe, diratswana, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Sebedisa ditshwantsho, disebediswa • Fonte • Ho hlaola diphoso tsa ditshwantsho tsa kutlo moo ho • Moelelo wa bonono • Ho nehelana hlokehang • Maikutlo Ngola moqoqo ho latela tshebetso ya • Mookotaba le molaetsa ho ngola Tekokutlwisiso ya ho bala: (tema ho tswa dingolweng tse baletsweng) SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO • Ho okola, ho tlodisa mahlo, ho bopa setshwantsho sa monahano • Ho bala ka botebo SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ho iketsetsa qeto • Moelelo wa mantswe • Ntlhakemo ya mongodi • Ntlha le mohopolo • Moelelo o patehileng

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala pehelo ya koranta/makasine Ditema tsa kgokahano tse telele: Matlafatso ya thutapuo e entsweng Mawa a ho bala beke e fetileng 9-10 MAMELA pehelo ya koranta Tse kang pehelo/inthaviu • Ho bala ka botebo Mosebetsi o boemong ba lentswe: • Sebopeho • Ditlhokeho tsa mosebetsi le mofuta • Makgetha a tema mohl. Poloto, wa tema Maikutlo - • Makgetha mophetwa, sebaka, mophethi, • Sebopeho, setaele, ntlhakemo Sekao hore • Tshebediso ya puo maikutlo, sehlooho, maikutlo a baphetwa • Sepheo ka bamamedi le maemo a Sekao taelo • Sehalo nako eo • Ho iketsetsa qeto ka moelelo wa Sekao kgoneho • Rejistara mantswe a sa tlwaelehang ka ho • Kgetho ya mantswe Sekao peho • Selelekela le maphethelo sebedisa bokgoni ba ho hlasela • Sebopeho sa polelo, bolelele le mantswe Sekao tlwaelo Buisanang ka sephetho mefuta • Moelelo o otlolohileng le o Mosebetsi boemong ba polelo: • Nehelano ya pehelo ya molomo sisintsweng • Melao ya tshebediso ya seratswana Dipolelo tse bonolo dipolelo mararane; • Tshebediso ya puo Tshebetso ya ho bala: Tsepama hodima tshebetso ya ho Dipolelo mararane; ngola • Rejistara • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) lentswe; makgathe; • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho • Sehalo • Nakong ya ho bala (makgetha a ngola Moelelo wa lentswe: tema) • Puo ya mmele • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Ho ngola mokgwaritso Maele le dikapolelo, moelelo o • Selelekela le maphethelo bapisa, fapanya, lekola) • Ho boeletsa mosebetsi ritsitseng, wa bonono, Dithothokiso poeletsomodumo, asonense, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso mothofatso • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho hlaola diphoso • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, Matshwao a puo le mopeleto: mekgabisopuo/karaburetso, raeme, • Ho nehelana dipaterone tsa mopeleto; morethetho Ngola pehelo ho latela mokgwa matshwao a makalo; apostrofi • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, tshebetso wa ho ngola mela, mantswe, diratswana, Tlotlontswe maemong • Fonte Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ditlhakiso tsa baithuti • Moelelo wa bonono • Maikutlo • Mookotaba le molaetsa 107 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 108 beke ya Ho bala/ho boha bakeng sa kutlwisiso (sebedisa pehelo ya 9-10 koranta) • Ho okola • ho tlodisa mahlo • Ho bala ka botebo • Iketsetse diqeto (baphetwa, sebaka, tikoloho, molaetsa) • Iketsetse moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang ka bokgoni ba ho hlasela mantswe • Puo e fehlang maikutlo • Araba dipotso MESEBETSI YA TEKANYETSO YA KOTARA YA 1 MOSEBETSI WA 1: MOSEBETSI WA MOLOMO MOSEBETSI WA 2: HO NGOLA MOSEBETSI WA 3: TEKO YA 1 Ho bala ho hlophisitsweng/puisano Tlhaloso/moqoqo wa phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya puo Lengolo la setswalle/tekolobotjha/dayaloko SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

KEREITE YA 9 KOTARA YA 2 DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA SLKT TSHEBEDISO YA PUO beke ya Mamela bakeng sa kutlwisiso Bala tema ya sengolwa mohl. Ditema tsa kgokahano: Matlafatso ya thutapuo e entsweng Terama/palekgutshwe/ditshomo beke e fetileng 1-2 Mamela pale Ho ngola dayaring/molaotheo/leano Mawa a ho bala Mosebetsi o boemong ba lentswe: • Hlwaya mohopolo wa sehlooho le o • Sebopeho se nepahetseng tshehetsang • Ho bala ka botebo Metso; dihlongwapele le • Sepheo dihlongwanthao; maemedi • Tshebediso ya puo • Makgetha a tema mohl. Poloto, • Mehopolo ya sehlooho le ya mophetwa, sebaka, mophethi, Mosebetsi boemong ba polelo: • Rejistara tshehetso maikutlo, sehlooho, maikutlo a Mefuta ya dipolelo; • Araba dipotso baphetwa • Tshebediso ya puo Ho akareletsa, Puisano ya foramo/sehlopha: setso • Ho iketsetsa qeto ka moelelo • Rejistara wa mantswe a sa tlwaelehang Puosebui le puopehelo; lentswe; • Bontsha karolo e bapalwang ke • Tatelano e lokelang ya dipolelo le ditshwantsho ka tshebediso a makgathe motho ka mong bokgoni ba ho hlasela mantswe • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa Moelelo wa lentswe: • Dibui di sielana sebaka momahano • Sebopeho sa Puo le setaele Maele le dikapolelo; o ritsitseng le • Hlalosa ntlhakemo le ho fihlella • Sebedisa mefuta e fapaneng ya Tshebetso ya ho bala: moelelo wa bonono tumellano dipolelo, bolelele le dibopeho • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) Matshwao a puo le mopeleto: • Sebedisa puo e nepahetseng, setaele Tsepama hodima tshebetso ya ho le rejistara • Nakong ya ho bala (makgetha a ngola Matshwao a makalo; dipaterone tsa tema) mopeleto; dikgutsufatso. • Nehelana • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ngola Tlotlontswe maemong bapisa, fapanya, lekola) • Ho ngola mokgwaritso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho Dithothokiso ditlhakiso tsa baithuti • Ho boeletsa mosebetsi • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho hlaola diphoso mekgabisopuo/karaburetso, raeme, morethetho • Ho nehelana • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, Ngola ho hong dayaring/molaotheo/ mela, mantswe, diratswana, leano ho latela mokgwa tshebetso wa ho ngola • Fonte • Moelelo wa bonono • Maikutlo • Mookotaba le molaetsa 109 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 110 Bala/boha tema bakeng sa beke ya tlhahisoleseding: Wili le testamente 1-2 • Ho bala ka botebo le ho boha • Sepheo sa tema • Tshebediso ya puo • Baphetwa le dikharikhetjha • Boitshetleho le sebaka • Molaetsa le sehlooho • Ho kgutsufatsa tema Kgutsufatso • Sebopeho • Tshebediso ya puo SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Mawa a ho Bua le ho Mamela Bala tema mohl. Terama/ Ho ngola: Tekolobotjha ya tema Matlafatso ya thutapuo e entsweng palekgutshwe/ditshomo (tema ya ho bala e sa hlophiswang) / beke e fetileng 3-4 Ho mamela bakeng sa kutlwisiso: • Tsepama ka ho otloloha hodima dokumenthari kgatiso ya puo ya bonketsisane Mosebetsi o boemong ba lentswe: makgetha a sengolwa a tema • Sebopeho se nepahetseng • Hlalosa mawa a tshebetso ya ho Maetsi mamela • Bontsha kutlwisiso ya ntshetsopele • Sepheo ya poloto le kgohlano, tlhahiso le Metso; dihlongwapele le • Araba dipotso ka ho ngola kgodiso ya baphetwa, sehlohlolo, • Mehopolo ya sehlooho le ya dihlongwanthao; boitshetleho, tikoloho, seabo sa tshehetso Ho bala ho sa hlophiswang Mosebetsi boemong ba polelo: mophethi, sehlooho, Maphethelo le • Tshebediso ya puo • Tshebediso e nepahetseng ya ho kwala Dipolelo mararane; lentswe, sehalo le lebelo Tshebetso ya ho bala: • Rejistara Ho akareletsa, • Matshwao a puo ha ho balwa • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) • Tatelano e lokelang ya dipolelo Puosebui le puopehelo • Puo ya mmele • Nakong ya ho bala (makgetha a • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa Moelelo wa lentswe: tema) momahano • Ho sheba baamohedi ka mahlong • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Maele le dikapolelo • Sebedisa mefuta e fapaneng ya bapisa, fapanya, lekola) dipolelo, bolelele le dibopeho Matshwao a puo le mopeleto: Dithothokiso Tsepama hodima tshebetso ya ho Matshwao a makalo; dipaterone tsa • Makgetha a sehlooho a thothokiso ngola mopeleto; dikgutsufatso. • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Tlotlontswe maemong mekgabisopuo/karaburetso, raeme, ngola morethetho Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Ho ngola mokgwaritso ditlhakiso tsa baithuti • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, mela, mantswe, diratswana, • Ho boeletsa mosebetsi • Fonte • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Moelelo wa bonono • Ho hlaola diphoso • Maikutlo • Ho nehelana • Mookotaba le molaetsa Ngola tekolobotjha/dokumenthari ho latela mokgwa tshebetso ya ho ngola 111 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 112 Bala/boha tema mohl. diatikele beke ya tsa koranta/diatikele tsa makasine 3-4 bakeng sa tlhahisoleseding le kutlwisiso Mawa a ho bala seratswana sa tekokutlwisiso ka hara bukakgakollo • Ho okola le ho tlodisa mahlo • Ho bala ka botebo • Sepheo le sehlopha se tobilweng • Ho iketsetsa moelelo le diqeto • Ntlha le mohopolo • Fana ka maikutlo a hao • Moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang • Hlwaya puo e hlohleletsang Kgutsufatsa tema SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala tema ya sengolwa mohl. Ngola tema ya kgokahano: tsebiso, Matlafatso ya thutapuo e entsweng Terama/palekgutshwe/ditshomo lenanetsamaiso le metsotso beke e fetileng 5-6 Mamela ditema tsa molomo tse kang inthaviu/puisano/ho phetha pale • Tsepama ka ho otloloha hodima • Kgetho ya mantswe, Mosebetsi o boemong ba lentswe: bakeng sa kutlwisiso makgetha a sengolwa a tema • Lentswe la motho le setaele Metso; dihlongwapele le • Nka dinoutso nakong ya ho mamela • Bontsha kutlwisiso ya ntshetsopele dihlongwanthao; • Tlhaloso e nepahetseng ya poloto le kgohlano, tlhahiso le • Mamela ka tshekatsheko Makgethi kgodiso ya baphetwa, sehlohlolo, • Sehalo Puisano ya sehlopha/puisano ya boitshetleho, tikoloho, seabo sa makopanyi • Mehopolo ya sehlooho le ya foramo mophethi, sehlooho, Maphethelo le tshehetso Mosebetsi boemong ba polelo: ho kwala • Kena dipuisanong ho itshetlehilwe • Mmapa wa monahano bakeng sa ho Seratswana sa tlhaloso; seratswana hodima tema ya molomo Tshebetso ya ho bala: hlophisa mehopolo ka tatelano se hlahisang leseding; seratswana se • Ho sielana sebaka • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) phethelang; • Nehelana ka moqoqo bakeng sa • Ditshwayi tsa puo • Nakong ya ho bala (makgetha a tekanyetso makgathe; sebopeho sa polelo; mefuta tema) ya dipolelo • Melao ya tshebediso ya puo Tsepama hodima tshebetso ya ho • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ngola Moelelo wa lentswe: bapisa, fapanya, lekola) • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Maele le dikapolelo Dithothokiso ngola Matshwao a puo le mopeleto: • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho ngola mokgwaritso Dipaterone tsa mopeleto. • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi Tlotlontswe maemong mekgabisopuo/karaburetso, raeme, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso morethetho Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Ho hlaola diphoso ditlhakiso tsa baithuti • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, mela, mantswe, diratswana, • Ho nehelana • Fonte Ngola tsebiso, lenanetsamaiso le metsotso ho latela mokgwa • Moelelo wa bonono tshebetso wa ho ngola • Maikutlo • Mookotaba le molaetsa 113 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 114 Ho bala/ho boha bakeng sa beke ya kutlwisiso (sebedisa ditema 5-6 tse ngotsweng kapa ditema tse bohuwang tse kang dikhathunu/ diseterepe) • Ho okola • ho tlodisa mahlo • Ho bala ka botebo • Iketsetse diqeto (baphetwa, sebaka, tikoloho, molaetsa) • Iketsetse moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang ka bokgoni ba ho hlasela mantswe • Puo e fehlang maikutlo Boeletsa sebopeho sa Kgutsufatso SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala/boha tema e bohuwang mohl. Ditema tsa kgokahano tse Matlafatso ya thutapuo e entsweng Papatso/khathunu/dikerafo kgutshwane/tse bohuwang mohl. beke e fetileng 7-8 Mamela papatso e rekotilweng/ Tekolobotjha ya papatso papatso radiyong Sebedisa mawa a ho bala/ho Mosebetsi o boemong ba lentswe: boha bakeng sa tekokutlwisiso le • Sebopeho se nepahetseng Mabitso- • Tshebediso ya puo tlhahisoleseding • Sepheo Mabitsobitso le mabitsokgopolo, • Sehalo • Ho okola le ho tlodisa mahlo mabitsokopane le mabitsorarane, • Mehopolo ya sehlooho le e • Lebelo • Ho bala ka botebo tshehetsang Maemedi- maamanyi, mabotsi • Melao ya tshebediso ya puo • Sepheo le sehlopha se tobilweng • Tshebediso ya puo Mosebetsi boemong ba polelo: • Ngola dinoutso • Ho iketsetsa moelelo le diqeto • Rejistara Makgathe; seratswana; Nehelano ya molomo: ho tsenkolla • Hlwaya puo e hlohleletsang • Tatelano e lokelang ya dipolelo Mahokedi; Sebopeho sa polelo; papatso lekgathe; puo. • Kgahlamelo ya ho kgetha le ho • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa • Hlalosa dikgakollo tse bohuwang tlohela moelelo wa tema momahano Moelelo wa lentswe: tse kang fonte, boholo ba mongolo, ditshwantsho • Puo le ditshwantsho di bontsha le • Sebedisa mefuta e fapaneng ya Mahlalosonngwe le malatodi ho bopa le ho ba le tshwaetso efe dipolelo, bolelele le dibopeho • Hlalosa tshebediso ya puo e fehlang Matshwao a puo le mopeleto: boitshwarong maikutlo ya puo Tsepama hodima tshebetso ya ho Dipaterone tsa mopeleto; dikgutsufatso. • Sekgahla sa tshebediso ya mofuta ngola • Hlalosa ka moo ho siya, diphapano le wa mongolo le boholo, dihlooho le Tlotlontswe maemong Tshebediso ya puo di sebediswang ka • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho dihloohwana moelelong teng ho fehla maikutlo a bamamedi ngola Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho ba tobilweng Kgutsufatso: ditlhakiso tsa baithuti • Ho ngola mokgwaritso Ho boeletsa • Ho boeletsa mosebetsi Dingolwa: • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Ho boeletsa • Ho hlaola diphoso • Ho nehelana Ngola karabelo botjha ya papatso Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2 beke ya MOSEBETSI WA 3: Tlhahlobo ya Bohare MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola 9-10 ba selemo Ho bala ho sa hlophiswang/foramo/puisano ya sehlopha Tekolobotjha/dokumenthari/tsebiso/lenanetsamaiso le Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo metsotso Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya Puo (dihora tse 2) 115 Pampiri ya 3: Ho ngola (hora e le 1) SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Pampiri ya 4: Ho arabela dingolwa (hora e le 1)

KEREITE YA 9 KOTARA YA 3 DIBOPEHO LE MELAO YA 116 bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO beke ya Dayaloko/dipuisano Bala wili le testament tse Tema ya kgokahano: ngola wili le Matlafatso ya thutapuo e entsweng kgutsufaditsweng testamente beke e fetileng 1-2 Mamela ketsahalo ya dipuisano pakeng tsa batho ba babedi (dayaloko) • Bonketsisane • Sebopeho se nepahetseng Mosebetsi o boemong ba lentswe: • Sebopeho le ntshetsopele ya • Mohla • Sepheo Mabitso mehopolo • Thuo (lefa) • Mehopolo ya sehlooho le ya Makgethi • Ho sebedisa bokgoni ba dipuisano ho tshehetso • Ba una molemo Makopanyi le nako fihlella tumellano. • Tshebediso ya puo • Puo ya tokomane Mosebetsi boemong ba polelo: Puisano e itshetlehileng hodima • Rejistara kutlwisiso ya wili le testamente • Ho phethahatswa ha wili Puo; makgathe; mefuta ya dipolelo; • Tatelano e lokelang ya dipolelo mefuta ya diratswana; lekgathe; • Tshebediso ya puo Tshebetso ya ho bala: dipolelwana le dipolelo. • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa • Ho senya ditaba • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) momahano Moelelo wa lentswe: • Ho sielana sebaka • Nakong ya ho bala (makgetha a • Sebedisa mefuta e fapaneng ya Mopeletotshwano, tema) • Ho bula le ho kwala dipolelo, bolelele le dibopeho Modumotshwano, • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Qeto Tsepama hodima tshebetso ya ho bapisa, fapanya, lekola) Dihomonime, ngola Dithothokiso Dihomofounu • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho • Makgetha a sehlooho a thothokiso ngola Matshwao a puo le mopeleto: • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso dipaterone tsa mopeleto mekgabisopuo/karaburetso, raeme, • Ho boeletsa mosebetsi Tlotlontswe maemong morethetho • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, ditlhakiso tsa baithuti mela, mantswe, diratswana, • Ho hlaola diphoso • Fonte • Ho nehelana SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO • Moelelo wa bonono Ngola wili le testamente • Maikutlo • Mookotaba le molaetsa SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Ho bala bakeng sa kutlwisiso le mawa a ho bala: khathunu ya tema e 1-2 bohuwang • Ho okola bakeng sa mehopolo ya sehlooho • Ho tlodisa mahlo bakeng sa dintlha tsa tshehetso • Ho akanya • Ho iketsetsa qeto ka moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang le ditshwantsho • Tekolobotjha bakeng sa ho ntshetsapele kutlwisiso • Tshwaetso ya ho kgetha le ho siya mantswe hodima moelelo • Tshwaetso ya disebediswa tse sa hlokeng dirakabo le mekgabisopuo • Sekgahla sa dithekniki tse bonwang 117 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 118 Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala tema ya dingolwa mohl. Padi/ Tema ya kgokahano: mohl. CV le Matlafatso ya thutapuo e entsweng beke ya padi ya batjha/palekgutshwe lengolo le e felehetsang beke e fetileng 3-4 Mamela inthaviu • Ho tsepama hodima makgetha a • Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele Mosebetsi o boemong ba lentswe: • Tlhakisetso ya mesebetsi sengolwa a tema • Sepheo ka bamamedi le maemo a Makgethi • Tshebediso ya puo • Bontsha kutlwisiso ya ntshetsopele nako eo ya poloto le kgohlano, tlhahiso le Mosebetsi boemong ba polelo: • Puo le matla kgodiso ya baphetwa, sehlohlolo, • Kgetho ya mantswe, wa bonono puo, Puo; makgathe; mefuta ya dipolelo; Buisanang ka CV e le e nngwe boitshetleho, /tikoloho/seabo sa disimbolo, mmala, ho behwa mefuta ya diratswana; lekgathe; ya ditlhokeho tsa ho ka fumana mophethi, sehlooho, maphethelo le • Sebopeho sa polelo, bolelele le dipolelwana le dipolelo. mosebetsi/ho amohelwa ho kwala mefuta Moelelo wa lentswe: • Tlhahisoleseding Tshebetso ya ho bala: • Kgetho ya dielemente tse bonwang le • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) Mahlalosonngwe • Ho tsamaisana le mosebetsi tsa popeho • Nakong ya ho bala (makgetha a Malatodi • Direferense Tsepama hodima tshebetso ya ho tema) ngola Dihomonime • Kamano le lengolo le e felehetsang • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Matshwao a puo le mopeleto: bapisa, fapanya, lekola) ngola Dithothokiso dipaterone tsa mopeleto • Ho ngola mokgwaritso • Makgetha a sehlooho a thothokiso Tlotlontswe maemong • Ho boeletsa mosebetsi • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho mekgabisopuo/karaburetso, raeme, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso ditlhakiso tsa baithuti morethetho • Ho hlaola diphoso • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, mela, mantswe, diratswana, • Ho nehelana • Fonte Ngola CV le lengolo le e felehetsang • Moelelo wa bonono • Maikutlo • Mookotaba le molaetsa SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Ho bala tekokutlwisiso (mawa) 3-4 (Sebedisa ditema tse bohuwang le tse ngotsweng) Mawa • Ho okola bakeng sa mehopolo ya sehlooho • ho tlodisa mahlo bakeng sa dintlha tsa tshehetso • Ho akanya • Ho etsa qeto ka moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang le ditshwantsho • Tshwaetso ya ho kgetha le ho siya mantswe hodima moelelo • Tshwaetso ya disebediswa tse sa hlokeng dirakabo le mekgabisopuo • Sekgahla sa dithekniki tse bonwang 119 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 120 beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala tema ya sengolwa mohl. Ngola moqoqo: Phetelo/tlhaloso/ Matlafatso ya thutapuo e entsweng Padi/palekgutshwe/Ditshomo moqoqo o sa nkeng lehlakore beke e fetileng 5-6 Mamela dingangisano the radiyo/ mohl. dipale tsa bahale, dipale thelevishene • Kgetho ya mantswe, Mosebetsi o boemong ba lentswe: tsa bosakgolweheng, dipale tsa • Bankakarolo diphoofolo • Lentswe la motho le setaele Makopanyi le mantswe a nakwana • Tshebediso ya lentswe • Makgetha a tema ya dingolwa jwalo • Tlhaloso e nepahetseng Mosebetsi boemong ba polelo: ka sebopeho, mophetwa, tikoloho, • Lebelo poloto, kgohlano, modumo o moholo, • Sehalo Puo; mefuta ya dipolelo; sebopeho sa karaburetso, tekolobotjha polelo; lekgathe; makgathe; mefuta ya • Nehelana ka mohopolo le ho o • Mehopolo ya sehlooho le ya diratswana. sireletsa Tshebetso ya ho bala: tshehetso • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) Moelelo wa lentswe: • Nehelana ka ditlhaselo ka dintlha • Mmapa wa monahano bakeng sa ho • Nakong ya ho bala (makgetha a hlophisa mehopolo ka tatelano O ritsitseng, • Diqeto tema) • Nehelana ka moqoqo bakeng sa wa bonono, • Ngola dinoutso • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, tekanyetso Poeletsomodumo, asonense, • Buisanang le ho arolelana dinoutsu bapisa, fapanya, lekola) Tsepama hodima tshebetso ya ho Dithothokiso mothofatso, Nka karolo dipuisanong ngola • Makgetha a sehlooho a thothokiso Matshwao a puo le mopeleto: • Melao ya tshebediso ya puo debeiting • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, ngola dipaterone tsa mopeleto • Tshebediso ya puo mekgabisopuo/karaburetso, raeme, • Ho ngola mokgwaritso Tlotlontswe maemong • Hlahisa tshisinyo mme o e tshehetse morethetho • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Nehelana ka karabelo ya seo o se mela, mantswe, diratswana, ditlhakiso tsa baithuti baletsweng • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Fonte • Ho hlaola diphoso • Bonketsisane • Moelelo wa bonono • Qeto • Ho nehelana • Maikutlo Ngola moqoqo ho latela mokgwa • Mookotaba le molaetsa tshebetso wa ho ngola SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Ho bala/ho boha bakeng sa kutlwisiso 5-6 (Ditema tse bohuwang le tse ngolwang) Mawa • Ho okola bakeng sa mehopolo ya sehlooho • ho tlodisa mahlo bakeng sa dintlha tsa tshehetso • Ho bala ka botebo • Ho akanya • Ho etsa qeto ka moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang le ditshwantsho • Mehopolo ya sehlooho le ya tshehetso • Sekgahla sa kgetho le ho siya mantswe moelelong • Sekgahla sa disebediswa tsa bonono • Kakanyo le diqeto tsa mongodi Ho kgutsufatsa tema 121 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 122 beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Tema ya dingolwa jwalo ka Tema ya kgokahano mohl. karete ya Matlafatso ya thutapuo e entsweng palekgutshwe, padi ya batjha/padi sememo, karete ya kamohelo beke e fetileng 7-8 Mamela puo ka setho se hlomphehang setjhabeng • Makgetha a sehlooho a tema • Ditlhokeho, sebopeho, setaele, Mosebetsi o boemong ba lentswe: ya dingolwa jwalo ka sebopeho, ntlhakemo • Tshebediso ya puo mophetwa, ketsahalo, dayaloko, Makgethi poloto, kgohlano, boitshetleho, • Sepheo ka bamamedi le maemo a • Leeme le ho nka lehlakore Mosebetsi boemong ba polelo: sebaka, mophethi, sehlooho nako eo • Ho tadima dintho ka lehlakoreng le Tlhaloso ya seratswana; kgetho Tshebetso ya ho bala: • Kgetho ya mantswe, tlhaloso e le leng ya seratswana; ho hlophiswa ha • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) nepahetseng seratswana. • Sehalo • Nakong ya ho bala (makgetha a • Sebopeho sa polelo, bolelele le Moelelo wa lentswe: • Puo le matla tema) mefuta Lentswe le le leng bakeng sa polelwana • Araba dipotso • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Tsepama hodima tshebetso ya ho bapisa, fapanya, lekola) ngola Matshwao a puo le mopeleto: Puo e hlophisitsweng Dithothokiso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho dipaterone tsa mopeleto Baithuti ba etsa dipatlisiso kapa • Makgetha a sehlooho a thothokiso ngola diphuputso e le mosebetsi wa Tlotlontswe maemong boitokisetso. • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso mekgabisopuo/karaburetso, raeme, Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Melao ya ho nehelana morethetho • Ho boeletsa mosebetsi ditlhakiso tsa baithuti • Puo ya mmele • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso mela, mantswe, diratswana, • Ho hlaola diphoso • Selelekela le maphethelo • Fonte • Tshebediso ya puo • Ho nehelana • Moelelo wa bonono Iketsetse karete ya sememo le • Maikutlo karabelo ya yona • Mookotaba le molaetsa SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO beke ya Ho bala/ho boha bakeng sa SLKT kutlwisiso 7-8 • (Ditema tse bohuwang le tse ngolwang) • Ho okola bakeng sa mehopolo ya sehlooho ho tlodisa mahlo bakeng sa dintlha tsa tshehetso • Ho bala ka botebo • Ho akanya • Ho etsa qeto ka moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang le ditshwantsho • Mehopolo ya sehlooho le ya tshehetso • Maikutlo a hao • Kgutsufatso • Sekgahla sa kgetho le ho siya mantswe moelelong • Sekgahla sa disebediswa tsa bonono • Sekgahla sa dithekniki tse bohuwang • Maikutlo le diqeto tsa mongodi 123 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 124 beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala tema ya sengolwa e kang Tema ya kgokahano mohl. dayaloko Matlafatso ya thutapuo e entsweng terama beke e fetileng 9-10 Ho pheta pale • Kgetho ya mantswe, • Makgetha a sehlooho a tema ya Mosebetsi o boemong ba lentswe: • Ela hloko tse latelang: bokgoni bah • Lentswe la motho le setaele dingolwa: jwalo ka mophetwa, o bua, sehalo, qapodiso, tempo, Maetsi ketsahalo, dayaloko, poloto, • Tlhaloso e nepahetseng sehalo, ho sheba batho mahlong, ho kgohlano, boitshetleho, sebaka, Mabotsi, masupi, maemedi itlhahisa, matshwao • Sehalo mophethi, sehlooho Mosebetsi boemong ba polelo: • Melao ya tshebediso ya puo le • Mehopolo ya sehlooho le ya Tshebetso ya ho bala: makgetha a pale tshehetso Tshebetso, tatelano ya sebaka, tatelano • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) ya dintho tse bohlokwa, seratswana se Dayaloko: Etsa bonketsisane ba • Mmapa wa monahano bakeng sa ho kwalang dayaloko • Nakong ya ho bala (makgetha a hlophisa mehopolo ka tatelano tema) Moelelo wa lentswe: • Tshebediso ya puo • Nehelana ka moqoqo bakeng sa • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, tekanyetso Lentswe le le leng bakeng sa polelwana • Ho sielana sebaka bapisa, fapanya, lekola) Tsepama hodima tshebetso ya ho Matshwao a puo le mopeleto: • Puo ya mmele Dithothokiso ngola dipaterone tsa mopeleto • Makgetha a tema • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Tlotlontswe maemong ngola • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho mekgabisopuo/karaburetso, raeme, • Ho ngola mokgwaritso ditlhakiso tsa baithuti morethetho • Ho boeletsa mosebetsi • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso mela, mantswe, diratswana, • Ho hlaola diphoso • Fonte • Ho nehelana • Moelelo wa bonono Ngola lenanetsamaiso le metsotso • Maikutlo ho latela mokgwa tshebetso wa ho Mookotaba le molaetsa ngola Tekokutlwisiso ya ho bala: (tema ho tswa dingolweng tse baletsweng) SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO • Ho okola, ho tlodisa mahlo, ho bopa setshwantsho sa monahano • Ho bala ka botebo SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ho iketsetsa qeto • Moelelo wa mantswe • Ntlhakemo ya mongodi • Ntlha le mohopolo • Moelelo o patehileng

Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3 MOSEBETSI WA 3: Teko ya 2 SLKT MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola Puo e hlophisitsweng/bonketsisane/ngangisano/ Moqoqo wa tlhaloso/phetelo/moqoqo o tebisang maikutlo/wa Temakokutlwisiso le tshebediso ya puo puisano ka CV/wili/testamente kgang CV le lengolo le e felehetsang 125 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

KEREITE YA 9 KOTARA YA 4 DIBOPEHO LE MELAO YA 126 bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO beke ya Tekokutlwisiso e mamelwang Tema ya sengolwa e kang Tema e telele ya kgokahano mohl. Matlafatso ya thutapuo e entsweng 1-2 • Arabela ka hlokolosi ditema tse palekgutshwe, padi ya batjha/padi Lengolo la kopo (la semmuso) beke e fetileng fapaneng • Makgetha a sehlooho a tema ya • Sebopeho se nepahetseng Mosebetsi o boemong ba lentswe: • Mamela bakeng sa tlhahisoleseding e dingolwa: jwalo ka mophetwa, • Sepheo Maetsi ikgethileng diketsahalo, dayaloko, poloto, kgohlano, boitshetleho, sebaka, • Mehopolo ya sehlooho le ya Mosebetsi boemong ba polelo: • Mamela le ho natefelwa ke dipale tsa mophethi, sehlooho tshehetso Puosebui le puopehelo. diphoofolo le dithaetlele • Tatelano e lokelang ya dipolelo Tshebetso ya ho bala: Boetsi le boetsuwa • Araba dipotso • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) Moelelo wa lentswe: Tsamaiso ya dikopano momahano • Nakong ya ho bala (makgetha a Phetapheto, sleng, jakone • Bonketsisane tema) • Sebedisa mefuta e fapaneng ya dipolelo, bolelele le dibopeho Matshwao a puo le mopeleto: • Melao ya tshebediso ya puo • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Tsepama hodima tshebetso ya ho Dipaterone tsa mopeleto. • Ho sielana sebaka bapisa, fapanya, lekola) ngola Tlotlontswe maemong • Tshebediso ya puo Dithothokiso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Ho se dumellane kopanong • Makgetha a sehlooho a thothokiso ngola ditlhakiso tsa baithuti • Selelekela le maphethelo • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso mekgabisopuo/karaburetso, raeme, morethetho • Ho boeletsa mosebetsi • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso mela, mantswe, diratswana, • Ho hlaola diphoso • Fonte • Ho nehelana • Moelelo wa bonono Ngola lengolo la kopo • Maikutlo • Mookotaba le molaetsa Tekokutlwisiso ya ho bala: (tema ho SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO tswa dingolweng tse baletsweng) • Ho okola, ho tlodisa mahlo, ho bopa setshwantsho sa monahano • Ho bala ka botebo SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 • Ho iketsetsa qeto • Moelelo wa mantswe • Ntlhakemo ya mongodi • Ntlha le mohopolo • Moelelo o patehileng

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Ditema tsa sengolwa tse kang Ditema tsa kgokahano Mohl. diimeili Matlafatso ya thutapuo e entsweng SLKT 3-4 Tekokutlwisiso e mamelwang palekgutshwe, padi ya batjha/padi • Sebopeho se nepahetseng beke e fetileng (sebedisa dayaloko e rekotilweng) • Makgetha a tema ya dingolwa: jwalo • Sepheo Mosebetsi o boemong ba lentswe: • Mamela puisano ka mophetwa, diketsahalo, dayaloko, Mabitsobitso, botona le botshehadi, poloto, kgohlano, boitshetleho, • Mehopolo ya sehlooho le ya • Ngola dinoutso tshehetso mabitsorarane sebaka, mophethi, sehlooho -- Puo le matla • Tshebediso ya puo Mosebetsi boemong ba polelo: Tshebetso ya ho bala: -- Sehalo • Bothothokisi Tsamaiso, sebaka, tatelano ya dintho • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) tse bohlokwa, seratswana se kwalang -- Maikutlo • Nakong ya ho bala (makgetha a • Tatelano e lokelang ya dipolelo Moelelo wa lentswe: Ho tadima dintho -- Selelekela le maphethelo tema) • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa ka lehlakoreng le le leng, leeme, ho nka • Araba dipotso • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, momahano lehlakore, maikutlo bapisa, fapanya, lekola) • Sebedisa mefuta e fapaneng ya Matshwao a puo le mopeleto: Puisano ya Foramo/puisano ya phanele/puisano ya sehlopha Dithothokiso dipolelo, bolelele le dibopeho dipaterone tsa mopeleto • Bonketsisane • Makgetha a sehlooho a thothokiso Tsepama hodima tshebetso ya ho ngola Dikgutsufatso - • Foramo/dipuisano Melao ya • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso tshebediso ya puo mekgabisopuo/karaburetso, raeme, • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho ngola di sa etse moelelo. (Initialism) morethetho • Ho sielana sebaka Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso • Tshebediso ya puo empa di etsa moelelo (acronym) mela, mantswe, diratswana, • Ho boeletsa mosebetsi • Ho se dumellane dipuisanong Mabitso a kgaolwang ho a kgutsufatsa • Fonte • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso mme a sebediswa le ho nkwa a se a le • Selelekela le maphethelo • Moelelo wa bonono • Ho hlaola diphoso jwalo (clipped) Dihlopha di bua ka ditaba tsa jwale tse • Maikutlo • Ho nehelana Mantswe a kgaolwang hore a be kgahlisang. • Mookotaba le molaetsa mokgutshwane feela (truncation) Ngola imeile ho latela mokgwa wa Tekokutlwisiso ya ho bala/ho boha: tshebetso wa ho ngola Kgutsufatso (tema ya dimediya tse ngata kapa e Tlotlontswe maemong bohuwang jwalo ka dikhathunu kapa Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho papatso) ditlhakiso tsa baithuti • Ho okola, ho tlodisa mahlo, ho bopa setshwantsho sa monahano • Ho bala ka botebo • Ho iketsetsa qeto • Moelelo wa mantswe • Ntlhakemo ya mongodi 127 • Ntlha le mohopolo • Moelelo o patehileng SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO 128 beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Ditema tsa dingolwa tse kang Tema ya kgokahano Matlafatso ya thutapuo e entsweng 5-6 palekgutshwe, padi ya batjha/padi beke e fetileng Bonketsisane Mohl. obitjhuwari/ho ngola dayaring/ • Makgetha a sehlooho a tema ya karete ya sememo Mosebetsi o boemong ba lentswe: • Maemo a bontshwa ka ho hlaka dingolwa: jwalo ka mophetwa, • Sebopeho se nepahetseng Maetsi le mabitso • Baphetwa ba arolwa ka ho hlaka diketsahalo, dayaloko, poloto, kgohlano, boitshetleho, sebaka, • Sepheo Mosebetsi boemong ba polelo: • Puo e amana le maemo a hlahiswang mophethi, sehlooho • Mehopolo ya sehlooho le ya Tlhaloso: sesosa le ditlamorao • Bonketsisane bo bontsha kgato e Tshebetso ya ho bala: tshehetso lokelang ho nkwa maemong a itseng Moelelo wa lentswe: • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) • Tshebediso ya puo Puisano Ho sutha ha moelelo, ho sebedisa • Nakong ya ho bala (makgetha a • Rejistara puo bakeng sa sepheo se ikgethileng, • Etsa qeto ka maemo a lokelang le tema) lentswe le le leng bakeng sa polelwana sehlooho • Tatelano e lokelang ya dipolelo • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Matshwao a puo le mopeleto: • Melao ya ho bua ya tshebediso ya • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa bapisa, fapanya, lekola) puo momahano Dipaterone tsa mopeleto. Dithothokiso • Puo le matla • Sebedisa mefuta e fapaneng ya Tlotlontswe maemong • Makgetha a sehlooho a thothokiso dipolelo, bolelele le dibopeho • Ditshwayi tsa puo Poeletso ya thutapuo e hlahellang ho • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, Tsepama hodima tshebetso ya ho ditlhakiso tsa baithuti mekgabisopuo/karaburetso, raeme, ngola morethetho • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, ngola mela, mantswe, diratswana, • Ho ngola mokgwaritso • Fonte • Ho boeletsa mosebetsi • Moelelo wa bonono • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso • Maikutlo • Ho hlaola diphoso • Mookotaba le molaetsa • Ho nehelana SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO Ngola obitjhuwari/ngola dayaring/ ngola karete ya sememo o latela tshebetso ya ho ngola SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

DIBOPEHO LE MELAO YA bokgoni Ho MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA TSHEBEDISO YA PUO SLKT beke ya Tekokutlwisiso ya ho bala: (tema ho 5-6 tswa dingolweng tse baletsweng) • Ho okola, ho tlodisa mahlo, ho bopa setshwantsho sa monahano • Ho bala ka botebo • Ho iketsetsa qeto • Moelelo wa mantswe • Ntlhakemo ya mongodi • Ntlha le mohopolo • Moelelo o ipatileng Ngola kgutsufatso ka dintlha kapa ka diratswana beke ya Mawa a Ho bua le Ho mamela Ho bala le Ho boha: Ho ngola: Mosebetsi o boemong ba lentswe: 7-8 Ho boeletsa Ho boeletsa makgetha a sehlooho, Ho boeletsa ho ngola ditema Ho boeletsa Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Ho boeletsa mokgwa wa tshebetso Mosebetsi boemong ba polelo: Puo ya ho ngola Ho boeletsa Moelelo wa lentswe: Lentswe le le leng bakeng sa polelwana Matshwao a puo le mopeleto: Dipaterone tsa mopeleto. Mesebetsi ya Tekanyetso LE YA MAKGAOLAKGANG YA KOTARA YA 4 beke ya MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Tlhahlobo ya Makgaolakgang 9-10 Ngangisano/Inthaviu/Puisano/Puo e hlophisitsweng/Puo e sa hlophiswang/Foramo/Puisano ya Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo sehlopha/phanele/Temakutlwisiso e mamelwang/tsamaiso ya kopano Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Puo (dihora tse 2) Pampiri ya 3: Ho ngola (hora e le 1) Pampiri ya 4: Karabelo ya Dingolwa (hora e le 1) 129 SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 KAROLO YA 4: TEKANYETSO YA Puo ya Tlatsetso ya Pele 4.1 SELELEKELA Tekanyetso ke tshebetso e radilweng, e tswelang pele ya ho hlwaya, ho bokelletsa le ho fumana moelelo wa tlhahisoleseding ka phihlello ya baithuti, ho sebediswa mefuta e fapaneng ya tekanyetso. Tshebetso ena e latela mehato e mene: ho hlahisa le ho bokelletsa bopaki ba phihlello; ho lekola le ho hlahloba bopaki bona; ho rekota diphumano le ho sebedisa tlhahisoleseding ena ho utlwisisa boemo ba moithuti le ho mo thusa kgolong ya hae ka ha ho ntlafatswa tshebetso ya ho ithuta le ho ruta. Tekanyetso e lokela ho ba mekga e mmedi, e leng eo e seng ya semmuso (tekanyetso e tsepamisitseng hodima tshebetso ya ho ithuta) le wa semmuso (tekanyetso ya se thutilweng). Mekgeng ena e mmedi baithuti ba lokela ho nehwa tlaleho hore ba tle ba ntlafatse ho ithuta ha bona. Tekanyetso dipuong e tswela pele le ho tshehetsa kgolo le ntshetsopele ya baithuti. Ke mokokotlo wa ho ruta le ho ithuta jwalo ka ha e fana ka katleho ho ho ruta le ho ithuta. E lokela ho kenyelletswa ho ruteng le ho ithuteng ho ena le le hore e ikgetholle. Ho tswela pele, tekanyetso e kopantseng mefuta e fapaneng ya ditho tsa puo e lokela ho sebediswa. Mohlala, re ka qala ka ho bala sekotwana mme re etse tekokutlwisiso. Dipotso tse lekolang tsebo ya puo di ka botswa ho itshetlehilwe temeng yona eo. Ka morao ho ho bala tema baithuti ba ka araba dipotso, mohlala ka ho ngola lengolo ka dintho tse hlahisitsweng temeng, kapa ho ngola karabelo ka boiqapelo dikahareng tsa tema. Ho akaretsa mosebetsi ona, dipuisano di ka etswa ka sehlooho mme ka tsela ena re tla be re entse bokgoni ba puo kaofela ka mosebetsi o le mong o kopantseng dintho kaofela. Ho lekanyetsa bokgoni bo fapaneng ba puo ha bo a lokela ho shejwa eka ke mosebetsi o ikemetseng empa e le mosebetsi o kopaneng. Diruburiki tsa tekanyetso di lokela ke hona ho hlahloba bokgoni bo fapaneng ba puo mesebetsing e fanweng. Bokgoni ba baithuti ba ho mamela, bokgoni ba tsa molomo, ba ho araba dipotso, ho nka karolo dipuisanong le bokgoni ba ho rekota tse ngotsweng bo lokela ho lekolwa letsatsi le letsatsi ha ho hlokeha. Ke taba ya bohlokwa hape, hore kutlwisiso ya baithuti ka seo ba se baling e lekolwe, ho se lekolwe feela bokgoni ba ho elellwa le ho hopola mantswe. Tekanyetso ya ho bala le yona e lokela ho tswa kgafetsa e se be ntho e etswang hang feela e be ho fedile. Tekanyetso ya semmuso ya ho bala e tsepamisitswe ho ho balla hodimo mmoho le mesebetsing e thusang ho bontsha hore moithuti o utlwisisitse ho le ho kae, mohlala, ho pheta pale hape kapa ho araba dipotso. Tekanyetso ya mosebetsi o ngolwang e tla tsepamisetswa haholo bokgoning ba moithuti ba ho fetisa moelelo, le hore ba ngotse ka nepo ho le hokae, mohlala, dibopeho tsa puo le tshebediso e nepahetseng, mopeleto le qapodiso. Tekanyetso yohle e lokela ho elellwa hore ho ithuta puo ke tshebetso le hore baithuti ba k eke ba hlahisa karolo ya sengolwa e nepahetseng ka ho phethahala lekgetlo la pele. Ka hoo he, mehato e fapaneng ya tshebetso ya ho ngola e lekolwe le yona. Ha o fana ka mosebetsi wa tekanyetso ya semmuso, ho tla ba le ho tsepama ho bokgoni bo itseng, mohlala, ho mamela le ho bua, ho bala kapa ho ngola. Le ha hole jwalo, ho rutwa ha puo e le tshebetso ya e hokelang, bokgoni bo fetang bonngwe bo tla sebediswa mesebetsing ena. Dibopeho tsa puo di lokela ho lekolwa maemong. Ho tshwanelwa ho etswa bonnete bah ore tekanyetso ha se e ngolwang feela, empa e dumelle le mosebetsi o etswang le tsa molomo. Ke taba ya bohlokwa ho lekola seo baithuti ba se utlwisisang e seng seo ba se tsebang ka hlooho, ka hoo lekola bokgoni maemong kahohlehohle, mohlala, baithuti ba ka peleta mantswe ohle ka nepo tekong 130 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 e ngotsweng ka Labohlano, empa nab a ka tseba ho sebedisa ona mantswe ao ka nepo ha ba ngola/rekota ditaba tsa bona kapa pale? Ho ruta le ho lekola dipuo ho lekola ho fana ka sebaka sa ho kenyelletsa baithuti bohle, mme mawa a lokela ho fumanwa bakeng sa ho thusa bohle ho fihlella le ho hlahisa ditema tsa puo. Lenane la tekanyetso le dumella tekanyetso ya ho qetela e ka nkang sebopeho sa teko kapa tlhahlobo mafelong a kotara e nngwe le e nngwe. Mosebetsi oo tekanyetso e etswang ho ona o tshwanetse o be o entswe ka kotara. Mesebetsi ya tekanyetso e lokela ho hlahisa dikgato tse fapaneng tsa kutlwisiso ho netefatsa hore e amohelehile. 4.2 Tekanyetso e seng ya semmuso kapa ya tsatsi le leng le le leng Sepheo sa tekanyetso ya ho ithuta e etswang tsatsi le leng le leng ke ho bokelletsa tlhahisoleseding ena e ka sebediswa ho tlisa ntlafalo ho ithuteng ha bona. Tekanyetso eo e seng ya semmuso e sebediswa kamehla (letsatsi le leng le leng) e sebedisetswa ho laola kgatelopele ya moithuti. Hona ho etswa ka ho ba lekola kapa ho boha se etswang ke moithuti, ho tshwara dipuisano, dipontsho tseo ba di etsang, dikopano tsa moithuti-le-titjhere, dipuisano tseo e seng tsa semmuso tsa ka phaposing, jj. Tekanyetso eo e seng ya semmuso ke ntho e bonolo feela jwalo ka ho emisa mahareng a thuto o lekola baithuti kapa o buisana le baithuti ka hore na thuto e tsamaya jwang. Tekolo ya bokgoni ba puo e tla etswa ka mekgwa ya ho boha se etswang ke moithuti, dihlakiso tse ngolwang, mesebetsi ya tsa molomo le nehelano, diteko tse ngolwang, ho balla hodimo le mefuta e meng ditekolo. Tekanyetso eo seng ya semmuso e sebedisetswe ho fa baithuti tlalehopoeletso le ho ithuta e etswang ka phaposing, hape o ka sebedisa mesebetsi ya hao ya ho ithuta e mengata ho lekola baithuti ka tsela eo e seng semmuso. Ka nako e nngwe o ka hloka ho rala kgafetsa tekanyetso ya mefuta e itseng ya mesebetsi ho kgothatsa baithuti ba hao ho ithuta ka thata, jwalo ka ditema tsa mopeleto. E se ke ya nkuwa e arohane le mesebetsi ya ho ithuta e etswang ka phaposing. Titjhere a ka tshwaya kapa baithuti ka bobona ba ka itshwaela mesebetsi ena ya tekanyetso. Ho sisinngwa hore ho sebediswe beke tse pedi tse qalang tsa kotara ho etsa tekanyetso ya motheo ho baithuti. Titjhere o lokela ho sebedisa mesebetsi e fanweng ho moralo wa ho ruta bekeng tse pedi tse qalang ho etsa tekanyetso ena. Boitekolo le tekolo ka moithutimmoho di etsa hore baithuti ba ikakgele ka setotswana mesebetsing ya tekanyetso. Hona ho bohlokwa hobane ho dumella baithuti ho ithuta ho tswa ho le bontsha kapa ho hadimola ka tshebetso ya bona. Sephetho sa tekanyetso eo e seng ya semmuso ha se hlokwe ho rekotwa ntle le haeba titjhere o batla ho etsa jwalo. Mohlomong titjhere a ka lakatsa ho ba le rekoto ya hae eo e seng ya semmuso ho bona hore na moithuti ka mong kapa ya itseng o ntse tsamatsamaya jwang thutong ena le ho thusa ho rala ka nepo ho etsa bonnete ba hore baithuti ba fumana bokgoni le kutlwisiso e hlokahalang. Diphetho tsa tekanyetso eo e seng ya semmuso ya kamehla ha di sebediswe bakeng sa kgatelopele ya moithuti le ho nehelana ka mangolo a thuto. 4.3 Tekanyetso ya semmuso Mesebetsi yohle ya tekanyetso e bopang lenaneo la tekanyetso ya semmuso ya selemo e nkwa e le Tekanyetso ya Semmuso. Mesebetsi ya Tekanyetso e tshwauwa le ho rekotwa semmuso ke titjhere bakeng sa kgatelopele le nehelano ya lengolo la semmuso. Mesebetsi yohle ya tekanyetso ya semmuso e lokelwa ke ho lekanyetswa ho netefatsa hore key a boleng bo hlokehang le ho netefatsa hore maemo ke a nepahetseng. Tekanyetso ya semmuso e neha botitjhere tsela e molaong e latelang mehato e itseng ya ho lekola kgatelopele ya baithuti kereiteng le thutong e itseng. Mehlala ya tekanyetso ya semmuso e kenyeletsa diteko, ditlhahlobo, mesebetsi SLKT 131

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 ya matsoho, diprojeke, nehelano ya mesebetsi ya tsa molomo, dipontsho (jwalo ka ho pheta pale, ho nyalanya), diketsahalo (jwalo ka tshwantshiso) meqoqo, ho nka karolo mesebetsing ya tsa molomo (jwalo ka dipuisano (dayaloko), dingangisano, le dipuisano, mesebetsi e ngolwang (jwalo ka ho tlatsa maqephe a tshebetso, ho ngola dirapa kapa mefuta e meng ya ditema) jj. Sepheo sa ho rala Lenane La Tekanyetso (LLT) ke ho nnetefatsa hore tekanyetso e amohelehile, e a tshepeha, tekatekano le ho lekana ha tekanyetso ka ho fana ka tataiso e hlalosehileng mefuteng ya mesebetsi le dipersente tseo ho fanweng ka tsona bokgoning bo bong le bong ba puo ka hara mosebetsi. E thusa hape ho etsa tsepamiso ya tekanyetso, ho bolela hore mokgwa oo mesebetsi e tshwanetseng ho etswa ka teng. Ho tekanyetso ya semmuso, re sebedisa dimemorandamo, diruburiki, manane a tekolo le dikala tse reitang ekasitana le disebediswa tse ding tsa tekanyetso tse loketseng ho sheba, le ho lekola maemo a baithuti a kutlwisiso le bokgoni. Kgetha sesebediswa sa tekanyetso se loketseng hantle mofuta wa mosebetsi o tla lekolwa. Mohlala, ruburiki e lokile ho feta memorandamo bakeng sa serapa sa bongodi ba boiqapelo. Memorandamo e loketse hantle teko ya mopeleto kapa mosebetsi wa tekokutlwisiso. 4.3.1 Ditlhoko tsa Tekanyetso ya semmuso tsa Puo ya Tlatsetso ya Pele Mesebetsi ya Tekanyetso e tshwanetse ho lekola mefuta ya dikarolo ya tsa bokgoni ba puo ho etsa hore dikarolo tsa sehlooho di tla lekolwa ho ya ka kotare le selemo ho pota. Matitjhere a tshwanetse ho nnetefatsa hore dikarolo tsena di ile tsa lekolwa tekanyetsong e seng ya semmuso le hore baithuti ba fuwe tekolopoeletso pele ba ka lekolwa semmuso. Tekanyetso yohle Mokgahlelong o Phahameng ke ya ka hare. Lenane la Tekanyetso ya semmuso bakeng sa Dikereite tsa 7-9 e na le Mesebetsi ya Tekanyetso e (11), e etsang diperesente tse 100. Tekanyetso e etswang sekolong ke diperesente tse 40 ha tekanyetso ya mafelo a selemo e le diperesente tse 60. Tekanyetso e etswang sekolong (40%) Mokgahlelo o Phahameng o na le Mesebetsi ya Tekanyetso e leshome (10) bakeng sa tekanyetso e etswang sekolong. Mesebetsi ya Tekanyetso e hlophilwe ka mokgwa o latelang: • Kereite ya 7- mesebetsi ya molomo e 4, mesebetsi e ngolwang e 2, diteko tse 3 le tlhahlobo ya bohare ba selemo e 1. • Kereite ya 8 - mesebetsi ya molomo e 4, mesebetsi e ngolwang e 3, diteko tse 2 le tlhahlobo ya bohare ba selemo e 1. • Kereite ya 9 -mesebetsi ya molomo e 4, mesebetsi e ngolwang e 3, diteko tse 2 le tlhahlobo ya bohare ba selemo e 1. Tlhahlobo ya makgaolakgang (60%) Hlahlobo ya makgaolakgang e na le mesebetsi ya molomo le e ngolwang. Mesebetsi ya molomo, e leng Pampiri ya 1, ke diperesente tse 20.8%. Peresente e lokela ho hlaha ho mesebetsi ya molomo e mene e nkilweng mahareng a selemo. Mesebetsi e ngolwang, e lokelwang ho tsamaiswa tlasa maemo a laolwang, e na le dipampiri tse pedi (2) le tse tharo (3) ka nako e le nngwe bakeng sa Dikereite tsa 7 le 8, mmoho le Kereite ya 9. 132 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Dikereite tsa 7 le 8 • Pampiri ya 2 - Temakutlwisiso le Thutapuo maemong, le Ho araba dingolwa • Pampiri ya 3 - Ho ngola (Dingolwa, Moqoqo le Ditema tsa kgokahano) Dikereite tsa 9 • Pampiri ya 2 - Temakutlwisiso le Thutapuo maemong • Pampiri ya 3 - Ho ngola (Dingolwa, Moqoqo le Ditema tsa kgokahano) • Pampiri ya 4 - Ho araba dingolwa 4.3.2 Mefuta ya mesebetsi ka kotara Mefuta ya tekanyetso e sebedisitsweng e be e tshwanelang dilemo le boemo ba kgatelopele bo loketseng. Ho bopa mesebetsi ena ho kenyelletse dikahare tsa thuto le mefuta e fapaneng ya mesebetsi ho fihlela sephetho sa thuto. Mosebetsi o mong le o mong wa tekanyetso ya semmuso o lokela ho akarelletsa dintlha tse latelang ka tatelano ya bohlokwa e latelang ka tlase mona. E tshwanetse ho thehwa hodima tsebo le bokgoni tse entsweng kotareng. Mehlala e fanweng mona ka tlase empa e le feela ho bontsha mefuta ya mesebetsi e ka botswang. Sebedisa meralo ya kotara bakeng sa kereite e nngwe le e nngwe ho kgetha mefuta ya mesebetsi le bokgoni bo hlokehang bakeng sa karolo e nngwe le e nngwe ya mosebetsi wa tekanyetso ya semmuso. Mohlala, ha eba o botsa sengolwa sa bongodi ba boiqapelo kereiteng ya 7, kotara ya 1 mme o batla hore baithuti ba ngole thothokiso, o ka lebella hore ba ngole dipolelo tsa bolelele bo lekaneng tse raemang; hobane e tla be e le seo o se rutileng. Ha o botsa ka tema ya tlhahisoleseding kotareng ya pele, ba tla tshwanela ho ngola ba sebedisa foreime e nepahetseng. Jwalo ka ha feela ho Ho mamela le Ho bua, o ke ke wa kopa baithuti ba kereite ya 7, Kotareng ya 1, ho ngola kapa ho fana ka puo e kgutshwane, hobane seo se rutwa hammamorao. Tekanyetso ya semmuso e lokela ho fana ka sebaka sa dikgato tse fapaneng tsa monahano jwalo ka ha di bontshitswe ka tlase. Mefuta e fapaneng ya dipotso jwalo ka ho kgetha karabo e nepahetseng, tse kwalehileng, dipotso tsa ho bapisa le dipotso tsa tse totobetseng di lokela ho sebediswa. Papetla ya 1 Dikgato tsa Persente ya Mosebetsi boiphihlelo mosebetsi Totobetseng/ Dipotso tse amang tlhahisoleseding e boletsweng ka ho otloloha temeng. otlolohileng • Bolela dintho/batho/dibaka/matshwao a... (Kgato ya 1) • Hlahisa dintlha/mabaka/mehopolo ... Kgato ya 1 le 2: • Hlwaya mabaka/batho/sesosa ... 40% • Lokodisa dintlha/mabitso/mabaka... • Hlalosa tulo/motho/mophetwa ... • Pheta ketsahalo/se ileng sa hlaha/se hlahetseng ... Ho hlophisa Dipotso tse qosang baithuting ho sekaseka, ho qhaqha le ho tlamahanya kapa ho botjha hlophisa botjha ha tlhahisoleseding e hlahisitsweng temeng ka ho otloloha. (Kgato ya 2) • Akaretsa dintlha/mehopolo ya sehlooho… • Hlophisa matshwao a tshwanang a … • Hlahisa ho tshwana/ho fapana ha … • Fana ka setshwantsho/mabalankwe a … SLKT 133

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Dikgato tsa Persente ya Mosebetsi boiphihlelo mosebetsi Akanyang Dipotso tse qosang moithuti hore a sebetsane le tlhahisoleseding e boletsweng temeng jwalo ka ha a itemohela yona ka sebele/botho ba hae. (Kgato ya 3) Kgato ya 3: 40% • Hlalosa ntlha/mohopolo wa sehlooho… • Bapisa mehopolo/ditjhadimo/diketsahalo… • Sepheo/tlhadimo/tsotello/lebaka la mongodi/sebapadi/mophetwa ke sefe … • Hlalosa sesosa le sephetho sa … • Ketsahalo/puo/tlhahiso… e itseng e senola eng ka mopheti/mongodi/mophetwa … • Na o utlwisisa eng ka papiso/tshwantshiso/karaburetso, e ama kutlwiso ya hao jwang... • O nahana hore sephetho/tshusumetso ya ketsahalo… e tla ba sefe/efe Ho lekola Dipotso tsena di amana le ho etsa dikahlolo mabapi le boleng/bohlokwa ba ntho. Di Dikgato tsa 4 le kenyelletsa kahlolo mabapi le ditaba tsa nnete, bohlokwa ba ho itseng, etsa qeto 5: 20% (Kgato ya 4) hore na ke ntlha kapa mohopolo, bobe/botle ba ho itseng, kutlwahalo le mabaka, dintho tse kang ho hlokeha kapa ho amoheleha ha diqeto le diketsahalo tse amang dintlha tsa boitshwaro… Kananelo (Kgato ya 5) • Na o nahana hore se etsahetseng se bohlokwa/se a kgolweha/se ka etsahala…? • Na kgang e hlahiswang ke mongodi/sebui e a utlwahala/amoheleha/ke yona qeto ya ditaba…? • Buisana/sekaseka/seholla/tsenkolla ketsahalo/sepheo/mabaka/tjhadimo/, tshusumetso … • Na o dumellana le mohopolo/polelo/tlhahiso/moelelo … • Ka tjhebo ya hao na mongodi/mopheti/o nepile ha a hatella hore … (tshehetsa karabo ya hao/fana ka mabaka a karabo ya hao) • Na boitshwaro/tjhadimo/ketso ya mophetwa e a amoheleha ho wena? Fana ka lebaka la karabo ya hao. • Na diketso/tjhadimo/ditabatabelo tsa mophetwa di senola eng ka botho ba hae, ho tadinngwe bophelo ka kakaretso? • Hlalosa o sekaseka/hlalosa/etsa ditlhahiso ka makgabane a hlahellang temeng Sepheo sa dipotso tsena ke ho lekola tshusumetso e tlang kgopolong ka tema kapa ho ananela botle ba tema ho moithuti. Mona ho tsepamiswa mohopolo karabelong e tletseng maikutlo ho dikahare, ho ikamahanya le baphetwa kapa diketsahalo, le ho arabela tsela eo mongodi a sebedisitseng puo ka yona (jwalo ka kgetho ya mantswe le karaburetso). • Hlalosa karabelo ya hao ya tema/ketsahalo/maemo/kgohlano/qaka… • Na o utlwela mophetwa bohloko? Na ke ketso/qeto efe eo o neng o tla e nka/ etsa ha o ne o ka ba maemong ao na? • Hlalosa/sekaseka tshebediso ya mongodi ya puo... • Na setaele/selelekela/qetelo/dipapiso/karaburetso/tshebediso ya dibetsa tsa bongodi kapa bothothokisi ba mongodi di fihletse sephetho? Manolla… 134 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 4.4 LENANE LA TEKANYETSO. Lenane la Tekanyetso le radilwe ka tsela eo Mesebetsi ya Tekanyetso e adilweng kateng ka hara kotare dithutong tsohle sekolong.Lenane la Tekanyetso le lokelwa ho ralwa ke sekolo ho bontsha matsatsi ao mesebetsi e tla etswa ka ona. DITLHOKO TSA THUTO Ditlhoko tsa ho rala mesebetsi di entswe ka diperesente. Moo lenane le bontshang 20% ya bokgoni ba puo ho bolela hore kabo ya matshwao a ho qetela bakeng sa bokgoni boo ba puo e lokela ho ba diperesente tse 20 tsa matshwao ohle, e seng matshwao a mashome a mabedi. Dikolo ha di hatellwe ho aba matshwao a itseng bakeng sa bokgoni ba puo ha feela boima bakeng sa bokgoni bo bong le bo bong ba puo bo hlokomelwa ho ya ka kabo ya diperesente lenaneng la tekanyetso. Mohlala, Kereiteng ya 4, teko ka tsebo ya puo e ka ba hodima matshwao a 50 kapa ho feta, ha feela sekala sa matshwao se sa fete sekala se bontshitsweng lenaneng la tekanyetso. Dipapetla tse latelang di nehelana ka ditlhoko tsa Tekanyetso ya Semmuso bakeng sa Dipuo tsa Tlatsetso tsa Pele: Dipapetla tsa Lenane la Tekanyetso ya Semmuso KEREITE YA 7 Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 1 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 1 wa molomo Pheta pale hape/buisana ka thothokiso/ Moqoqo wa tlhaloso/phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya puo. dayaloko/puisano ya sehlopha/phanele Lengolo la setswalle/tekolobotjha/ dayaloko Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi MOSEBETSI WA 3: Tlhahlobo MOSEBETSI WA 2: Teko ya 2 wa molomo ya Bohare ba Selemo. Temakutlwisiso e mamelwang/ Dingolwa: Dipotso maemong. Tlhahlobo tsa Bohare ba Selemo. ngangisano/puisano/puo e Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, hlophisitsweng/puo e sa hlophiswang/ Tshebediso ya puo le Dingolwa. puisano ya sehlopha ka ho fana ka ditaelo Pampiri ya 3: Ho ngola: Moqoqo o le mong le tema ya kgokahano Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 3 wa molomo Bonketsiane - tsamaiso ya kopana/ Moqoqo wa tlhaloso/phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya puo. ho bala ho hlophisitsweng/ho bala ho Lenanetsamaiso le metsotso. KAPA sa hlophiswang/ho fana ka ditshupiso/ puisano ya foramo/phanele Dingolwa Mesebetsi ya Tekanyetso le ya Makgaolakgang ya Kotara ya 4 MOSEBETSI WA 2: TLHAHLOBO YA MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MAKGAOLAKGANG Ho bala hodimo/ngangisano/puisano ya sehlopha/puo e Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo hlophisitsweng/puo e sa hlophiswang Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Thutapuo le Dingolwa (Dihora tse 2) Pampiri ya 3: Ho ngola (Hora e le 1) SLKT 135

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 KEREITE YA 8 Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 1 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 1 molomo Puisano ka sehlopha - ditema Moqoqo wa phetelo/o tebisang Tshebediso ya puo le temakutlwisiso. tse bohuwang/Temakutlwisiso e maikutlo mamelwang/puo e hlophisitsweng/ Tlaleho/pehelo/raporoto/atikele ya puisano ya foramo/sehlopha/inthaviu koranta Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi MOSEBETSI WA 3: Tlhahlobo ya MOSEBETSI WA 2: Ho ngola wa molomo Bohare ba Selemo. Temakutlwisiso e mamelwang/ Inthaviu/tema ya taelo/tekolobotjha ya Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo ditshupiso/dipuisano tsa phanele/ pale. Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, foramo/ngangisano. Tshebediso ya puo le Dingolwa Pampiri ya 3: Ho ngola Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 2 wa molomo Bonketsiane - tsamaiso ya kopana/ Moqoqo wa tlhaloso/kgang Temakutlwisiso le Tshebediso ya puo. ho bala ho hlophisitsweng/ho bala ho Lengolo la setswalle/ngangisano/ sa hlophiswang/ho fana ka ditshupiso/ dayaloko. puisano ya foramo/phanele Mesebetsi ya Tekanyetso le ya Makgaolakgang ya Kotara ya 4 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Tlhahlobo ya Makgaolakgang Ngangisano/puisano/puisano ya sehlopha/dayaloko Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya puo le Dingolwa (Dihora tse 2) Pampiri ya 3: Ho ngola (Hora e le 1) 136 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 KEREITE YA 9 Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 1 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 1 wa molomo Ho bala ho hlophisitsweng/puisano Moqoqo wa tlhaloso/phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya puo. Lengolo la setswalle/tekolobotjha/ dayaloko Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi MOSEBETSI WA 3: Tlhahlobo ya MOSEBETSI WA 2: Ho ngola wa molomo Bohare ba Selemo. Ho bala ho sa hlophiswang/puisano ya Tekolobotjha/dokumenthari/tsebiso/ Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo foramo/sehlopha lenanetsamaiso le metsotso. Pampiri ya 2: Temakutlwisiso le Tshebediso ya puo. (Dihora tse 2) Pampiri ya 3: Ho ngola (Hora e le 1) Pampiri ya 4: Ho araba dingolwa. (Hora e le 1) Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3 MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 2 wa molomo Ho bala ho hlophisitsweng/puisano Moqoqo wa tlhaloso/phetelo/o tebisang Temakutlwisiso le Tshebediso ya puo. maikutlo/kgang Tokomane ya boitsebiso le diphihlello e nang le Lengolo la tlhaloso Mesebetsi ya Tekanyetso le ya Makgaolakgang ya Kotara ya 4 MOSEBETSI WA 2: MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo Tlhahlobo ya Makgaolakgang Ngangisano/inthaviu/puisano/puo e hlophisitsweng/puo e Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo sa hlophiswang. Pampiri ya 2: Temakutlwisiso le Tshebediso ya puo. (Dihora tse 2) Pampiri ya 3: Ho ngola (Hora e le 1) Pampiri ya 4: Ho araba dingolwa. (Hora e le 1) Mesebetsi ya Tekanyetso Kereiteng e nngwe le e nngwe. Papetla ya 1: Kereite ya 7 Mosebetsi wa Semmuso Nakong ya Selemo Tlhahlobo ya Makgaolakgang 40% 60% Tekanyetso e Etswang Sekolong Dipampiri tsa Tlhahlobo ya Makgaolakgang. (TES) 40% 39.2% 20.8% Mesebetsi e 10 ya Tekanyetso ya Tlhahlobo e ngolwang Mesebetsi ya Tekanyetso ya Semmuso Molomo: Pampiri ya 1: Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, • Mesebetsi e 4 ya molomo Tshebediso ya puo le Dingolwa. Ho mamela • Mesebetsi e 2 e ngolwang Pampiri ya 3: Ho ngola Ho bua • Diteko tse 3 Ho bala • Tlhahlobo e le 1 (bohare ba selemo) Mesebetsi ya molomo e entsweng hara selemo e bopa karolo ya tekanyetso ya makgaolakgang. SLKT 137

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Papetla ya 2: Kereite ya 8 Mosebetsi wa Semmuso Nakong ya Selemo Tlhahlobo ya Makgaolakgang 40% 60% Tekanyetso e Etswang Sekolong Dipampiri tsa Tlhahlobo ya Makgaolakgang. (TES) 40% 39.2% 20.8% Mesebetsi e 10 ya Tekanyetso ya Tlhahlobo e ngolwang Mesebetsi Tekanyetso ya Molomo: Semmuso Pampiri ya 1: Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso • Mesebetsi e 4 ya molomo ya puo le Dingolwa. Ho mamela • Mesebetsi e 3 e ngolwang Pampiri ya 3: Ho ngola Ho bua • Diteko tse 2 Ho bala • Tlhahlobo e 1 (bohare ba selemo) Mesebetsi ya molomo e entsweng hara selemo e bopa karolo ya tekanyetso ya makgaolakgang. Papetla ya 3: Kereite ya 9 Mosebetsi wa Semmuso Nakong ya Selemo Tlhahlobo ya Makgaolakgang 40% 60% Tekanyetso e Etswang Sekolong Dipampiri tsa Tlhahlobo ya Makgaolakgang. (TES) 40% 39.2% 20.8% Mesebetsi e 10 ya Tekanyetso ya Tlhahlobo e ngolwang Mesebetsi ya Tekanyetso ya Semmuso Molomo: Pampiri ya 1: Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso • Mesebetsi e 4 ya molomo ya puo le Ho mamela • Mesebetsi e 3 e ngolwang Pampiri ya 3: Ho ngola Ho bua • Diteko tse 2 Pampiri ya 4: Ho araba dingolwa. Ho bala • Tlhahlobo e le 1 (bohare ba selemo) Mesebetsi ya molomo e entsweng hara selemo e bopa karolo ya tekanyetso ya makgaolakgang. 138 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Sebopeho sa Dipampiri tsa Tlhahlobo - Dikereiteng tsa 7-9 Sebopeho sa Dipampiri tsa Tlhahlobo (bohare ba selemo le makgaolakgang) kereite ya 7 % kereite ya 8 % kereite ya 9 % Pampiri ya 1: Mosebetsi wa Pampiri ya 1: Mosebetsi wa Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo: molomo: molomo: Ho balla hodimo, ho mamela le Ho balla hodimo, ho mamela le Ho balla hodimo, ho mamela le ho bua. 30 ho bua. 30 ho bua. 30 Pampiri ya 2: Tse ngolwang 30 Pampiri ya 2: Tse ngolwang 40 Pampiri ya 2: Tse ngolwang 30 Ho ngola - Moqoqo (20) le Ho ngola - Moqoqo (20) le Ho ngola - Moqoqo (20) le ditema tsa kgokahano (10) ditema tsa kgokahano (10) ditema tsa kgokahano (10) Pampiri ya 3: Tse ngolwang 40 Pampiri ya 3: Tse ngolwang 30 Pampiri ya 3: Tse ngolwang 30 Temakutlwisiso e balwang (15) Temakutlwisiso e balwang (15) Temakutlwisiso e balwang (10) Puo maemong (15) Puo maemong (15) Puo maemong (15) Ho arabela dingolwa. (10) Ho araba dingolwa. (10) Kgutsufatso (matshwao a 10 a fetolelwang ho 5%) Pampiri ya 4: Ho arabela 10 dingolwa. (10) • Thothokiso • Ditshomo • Palekgutshwe • Padi • Tshwantshiso (matshwao a 20 bakeng sa sengolwa se seng le se seng a fetolelwang ho 10%) Mefuta ya tekanyetso e dumellane le dilemo tsa baithuti le kgato ya phihlello eo ba leng ho yona. Ha mesebetsi ya tekanyetso e ralwa e lokela ho kenyelletsa dikahare tsa thuto mme e be le ditshebetso tse fapaneng tseo sepheo sa tsona e leng ho fihlela diphetho tse behilweng tsa thuto. Mesebetsi ya Tekanyetso e kenyelletsa dikgato tse batsi tsa boiphihlelo le bokgoni ba baithuti jwalo ka ha ho bontshitswe tafoleng e latelang: 4.5 HO REKOTA LE HO TLALEHA Ho rekota ke tshebetso eo ho yona titjhere a ngolang le ho boloka boemo ba phihlello ya moithuti mosebetsing wa tekanyetso o itseng. Tshebetso ena e bontsha kgatelopele ya moithuti mabapi le ho fumana phihlello e boletsweng Setatementeng sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso. Direkoto tsa diphihlello tsa moithuti di lokela ho fana ka bopaki ba kgatelopele e kgopolong ya moithuti kereiteng eo a leng ho yona mmoho le ho tshwanela ha hae ho ya kapa ho fetisetswa kereiteng e latelang. Direkoto tsa phihlello ya moithuti di lokelwa ho sebediswa hape ho netefatsa kgatelopele e entsweng ke titjhere mmoho le baithuti tshebetsong ya ho ruta le ho ithuta Ho tlaleha ke tshebetso ya ho tsebahatsa phihlello ya moithuti ho baithuti, batswadi, sekolo mmoho le ba bang ba nang le seabo thutong ya moithuti. Phihlello ya moithuti e ka tlalehwa ka tsela tse mmalwa. Ditsela tsena di kenyelleditse dikarete tsa tlaleho, dikopano tsa batswadi, matsatsi a ketelo sekolong, dikopano tsa batswadi-le-matitjhere, ho letsa mohala, mangolo, lesedinyana la ka phaposing kapa la sekolo, jj.Matitjhere dikereiting kaofela ba tlaleha phihlello ya moithuti thutong e itseng ka dipersente. Dikgato tse fapaneng mmoho le dipersente tse tsamaelanang le tsona di bontshitswe Papetleng ka tlase mona. SLKT 139

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 DIKHOUTU LE DIPERSENTE TSA HO REKOTA LE HO TLALEHA. KHOUTU TLHALOSO YA BOKGONI PERESENTE 7 Phihlello e babatsehang 80 - 100 6 Phihlello e kgabane 70 - 79 5 Phihlello e ntle. 60 - 69 4 Phihlello e mahareng 50 - 59 3 Phihlello e foofo 40 - 49 2 Phihlello e karolwana feela. 30 - 39 1 Ha ho phihlello 0 - 29 Matitjhere a tla rekota matshwao a nnete mabapi le mosebetsi ka mong ka ho sebediswa leqephe la ho rekota, mme ba tlalehe diperesente mabapi le thuto kareteng ya tlaleho ya moithuti. 4.6 BOLEKANYETSI BA TEKANYETSO. Ka bolekanyetsi ho bolelwa tshebetso e nnetefatsang hore mesebetsi ya tekanyetso e nepahetse ntlheng tsohle, e a tshepahala, mme e ka amohelwa. Bolekanyetsi bo lokelwa ho etswa mekgeng yohle - sekolong, ke ba sedika (distriki), profensi le ba lefapha la thuto la naha. Ho lokelwa hore ho hlophiswe mme ho be le ditshebetso tsa bolekanyetsi tse fupereng dintlha tsohle, tse phethahetseng mme tse tla netefatsa le ho tiisa boleng ba tekanyetso dithutong kaofela. 4.6.1 Tekanyetso ya Semmuso (TES) • Diteko le Ditlhahlobo tsa dikereite tsa 7 le 8 di etswa bolekanyetsi ba ka hare. Moeletsi wa Thuto o lokela ho lekola mesebetsi ya tekanyetso e mmalwa nakong eo a etetseng sekolong ka yona ho netefatsa boleng ba mesebetsi le maemo a bolekanyetsi bo entsweng sekolong. • Diteko le ditlhahlobo tsa kereite ya 9 di lokela ho etswa bolekanyetsi maemong a sedika le profensi. Tshebetso ena e tla laolwa ke ba lefapha la thuto la profensi. • Baeletsi ba Thuto ba etse bolekanyetsi ba diteko le dipampiri tsa ditlhahlobo tse seng kae pele di ngolwa ke baithuti ho netefatsa boleng ba dipotso le ho tataisa matitjhere ka ho rala mesebetsi ena. 4.6.2 Mesebetsi ya molomo ya tekanyetso. • Dikereite tsa 7 - 9: Mosebetsi wa molomo wa tekanyetso, o mong le o mong oo e leng karolo ya Lenaneo la Tekanyetso o tshwanetswe o iswe bolekanyetsing ho hlooho ya lefapha pele baithuti ba o etsa. Matjhetre jwale a ka lekanyetsa mesebetsi ya molomo. • Moeletsi wa Thuto kapa Molekanyetsi ya rometsweng ho lefapha la thuto la profensi o tshwanela ho lekanyetsa disampole tsa tekanyetso ya molomo nakong eo a etetseng sekolong ka yona ho netefatsa maemo le boleng ba mesebetsi le tekanyetso ya ka hare. • Molekanyetsi ya tswang ho lefapha la thuto la motheo o tshwanetswe ho lekanyetsa disampole tsa tekanyetso ya molomo ho Kereite ya 9. 140 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 4.7 KAKARETSO Tokomane ena e balwe hammoho le ditokomane tse latelang: 4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12; le 4.7.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R - 12. SLKT 141

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 LENANE LA MANTSWE LE DITLHALOSO TSA ONA Akaretsa (paraphrase) - ho pheta mohopolo kapa tema hape, empa e behwa ka mantswe a mang (ka sepheo sa ho e nolofatsa bakeng sa kutlwisiso. Akeronime -lentswe le qapodisehang le bopilweng ka tlhaku/ditlhaku tse qalang lentswe la sehlooho kapa mantswe a sehlooho polelwaneng (Mohl. Puo ya ho Ithuta le ho Ruta =PIR, FET = Further Education le Training) Alithereishene/Poeletsamodumo - Bonono bo sebediswang dingolweng, haholoholo dithokong le dithothokisong; Alithereishene/Poeletsamodumo ke ha modumo o le mong o sebediswa o latelane kapa salane morao, o entse lethathama qalang kapa hare feela mantsweng le polelong. Poeletsamodumo e tla ka dibopeho tse pedi tse latelang: 1. Poeletsatumannotshi/Asonense - ke ha ho phethwa tumannotshi e le nngwe qalong ekasitana le hare feela mantsweng, (mohl. polelong ena ‘o bokgabane, o shweshwe, o rwetse botle’, asonense e hlahella ho dumannotshi ‘o’.) 2. Poeletsadumammoho/Khonsonense - ke ha ho phethwa dumammoho e le nngwe qalong ekasitana le hare mantsweng, (mohlala, poelelwaneng ena “Lefatshe, lebidi, le a phethohaka, poeletsatumammoho e hlahella ho tumammoho ‘l’). Baamohedi ba ditaba (audience) - 1. Babadi, bamamedi kapa babohi ba tobilweng ka tema e itseng; bangodi/dibui ba lokela ho ela hloko sepheo sa ho ngola le baamohedi ba ditaba ha ba rala sekotwana se ngolwang kapa puo yeo a tla nehelana ka yona, hore ba tle ba tsebe ho kgetha mokgwa o loketseng wa ho ngola. Bala hape (rereading) - ho bala hape ke lewa le nehang mmadi monyetla o mong hape wa ho fumana moelelo wa tema e phepetsang Bapisa le ho arohanya (compare & contrast) - ho hlahloba ho tshwana le ho se tshwane/ho fapana ha dintho Boikutlwahatso - botho/semelo ba mongodi: mongodi ke mang; ha motho a bala kapa a boha o fumana moelelo wa seo mongodi a leng sona, seo a se emelang/a se dumelang mmoho le maikemisetso a hae Bokgoni ba ho hlasela mantswe (word-attack skills) - mawa a sebediswang ha ho balwa lentswe le sa tsejweng (mohl. ho le arola ka dinoko, kapa ho batla moelelo wa dihlongwapele kapa dihlongwanthao) Bolokolohi ba puo - 1. mantswe a tla jwalo ka ho phalla ha noka mme a na le kgokahano le momahano e nehang puo boleng ba ho phalla ka tlhaho, ho sebetseha ha bonolo le ho fumana moelelo wa ona ha bobebe 2. Taolo e ntle ya thutapuo. Botemengata bo eketsehang - ke ha motho a ithuta puo (kapa dipuo) e nngwe ho tlatselletsa puo ya lapeng. Puo ena ha e tlose puo ya lapeng empa e ithutwa ho bapa le yona. Lenaneong la botemengata bo eketsehang puo ya lapeng e a matlafatswa le ho tiiswa, mme puo ya tlatsetso yeo ho ithutwang yona empa feela e eketsa boleng (mohl. Dipuo tsa Tlatsetso kaofela, ho kenyeleditswe Puo ya ho Ithuta le ho Rutwa (PIR) di rutwa ho bapa le puo ya lapeng; ha di e tlose hore ho kene tsona sebakeng sa Puo ya Lapeng). Ditumatshwano/Homonime - lentswe le nang le modumo le mopeleto o tshwanang le le leng empa a fapane ka moelelo (mohl. tshela/tshela: Ke tla be ke tshela Lekwa hosane. Tshela metsi ka pitseng eo). 142 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Dikerafiki (Graphics) - ditholwana tsa mesebetsi ya bonono e bohuwang kapa ya setheknike (mohl. mosebetsi o takilweng, ho rala); ditema tse tshwantshisitsweng Dikgato tsa papiso (comparative/superlative) - ke dikgato tsa ho bapisa, mme di fumanwa boholo makgething mohl. “moholo, moholwanyane, moholo haholo” Ditema tsa diketsahalo tsa nnete tsa bophelo (Authentic Texts) - ke ditema tse amang diketsahalo tsa nnete tsa bophelo ba ka mehla, tseo e seng tsa dingolwa mme di sebediswa thutong ya puo ho ithuta le ho ruta, tse kang diatikele tsa dimakasine le dikoranta, ditaba tse rekotilweng radiyong le thelevisheneng, dipapatso, dileibole tsa dihlahiswa, dibroutjhara tse babatsang kgwebo, diforomo tsa mmuso, mehlala ya mangolo a nnete Ditema tse bohwang - tema ya setshwantsho kapa e tshwantshisitsweng/e takilweng e ka tadingwang mme e nehelana ka molaetsa (mohl. ditshwantsho tsa filimi, dinepe, tse tshwantshisitsweng tsa khomputha, dikhathunu, ditshwantsho, dimotlolo, tse takilweng, tse pentilweng) Ditema tsa kgokahano - ditema tsa dikgokahano tsa ka mehla (mohl. mangolo, metsotso ya kopano, diraporoto, difekse) Dipuisano tsa moifo/phanele (panel discussion) - sehlotshwana sa batho se kopane ho tshohla sehlooho se itseng le ho arabela dipotso mabapi le sehlooho seo Dilitheresi (literacies) - mefuta e fapaneng ya dilitheresi, mohl. tsebo ya bohlokolotsi ba puo, boitemohelo ditemeng tse bohwang, ditema tsa dikerafiki (tse tshwantshisitsweng), khomputara, tsa dikgokahano, tsa setso le phedisano Dikgokahano tsa mefutafuta (multi-media) - mefutafuta e batsi yeo ditema di ka hlahang ka yona tse kang ditema tse ngotsweng, tse bohwang, tse mamelwang, dividiyo, jj. Ditemoso tse ditemeng (context clues) - hona ke lewa le sebediswang ho fumana moelelo wa lentswe leo ebang le ‘thata’ ho utlwisiseha ka ho sebedisa mantswe a le potapotileng. Lewa lena la ho bala le ka rutwa mmoho le tlotlontswe Ditlamorao/sephetho (Effect) (sheba hape sesosa) - ditholwana kapa ditlamorao tsa ketsahalo kapa maemo. Dipuisano (tsa moifo/phanele/panel discussions) - sehlotshwana sa batho se kopane ho tshohla sehlooho se itseng le ho arabela dipotso mabapi le sehlooho seo. Fonto - mofuta le boholo ba ditlhaku tse sebediswang ha ho ngolwa, ha ho tlanywa kapa ho hatiswa (mohl. 12pt (boholo) Times New Roman (mofuta wa ditlhaku) Foramo (Forum) - puisano ya sehlotshwana kapa ngangisano ya foramo e ka sebediswa kgahlano le dikolo tse ding, kapa ka phaposing ya ho ruta ka ho arola baithuti dihlotshwana tsa ba bane, moo e leng hore e mong le e mong o tla bua ka karolo e itseng ya sehlooho se le seng. Moahlodi o tla etsa qeto ya hore ke sehlopha sefe se hlotseng Ho kadima/ (Maadingwa): ke tshebetso yeo ho yona puo e adimang mantswe ho tswa puong e nngwe. Mantswe ana a bitswa maadingwa kapa melata Hlakisa (clarify) - ho hlalosa tema kapa ho hlahisa moelelo wa yona ka tsela e utlwisisehang ka ho phethahala. SLKT 143

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Hlaola diphoso (editing) - ke tshebetso ya ho ngola mekgwaritso e mengatanyana ha ho ngolwa tema, ho kenyeleditswe le ho lokisa diphoso tsa thutapuo, tsa matshwao a puo le tsa mopeleto, le ho lekodisisa tema ho bona hore e na le kgokahano ya mehopolo le momahano ya sebopeho. Mesebetsing ya ba dikgokahano ho tshebetso ena e kenyelletsa ho bopa, ho kgetha le ho nehelana ka tema hara buka. Ho akanya (Infer) - moelelo kapa ho fumana moelelo o mong o itseng ka taba e buuwang, le ho akanya ditlamorao/ tshusumetso Ho bapisa (analogy) - 1. Ho batla ho tshwana nthong tse bonahalang eka di fapane. 2. Ho fuputsa ‘ho tshwana’ nthong tse hlahellang eke di fapane, tsela ya ho hlalosa kapa ho hlakisa empa ho se bopaki. Hlokomela hore o se akanye ka tsela e fosahetseng. Ho lokela hore ho be le nyalano e phethahetseng pakeng tsa ntho e hlaloswang/hlakiswang le kakanyo e etswang Ho etsa diqeto (drawing conclusions) - hona ke lewa la ho bala le sebediswang ka mora tshebetso ya ho bala. Ho etsa diqeto ho bolela hore moithuti o sebedisa temoso e fumanwang temeng e ngotsweng kapa e bohwang ho utlwisisa ho hong ho sa bolelwang ka ho otloloha temeng. Matitjhere a sebedisa lewa lena ka ho botsa dipotso tse amang le ditaba tse balwang. Ebe he baithuti ba tla arabela ka ho ntsha mehopolo ya bona, menahano kapa dintlha tse itshetlehileng ditabeng tseo ba di badileng Ho nahana ka boiqapelo (creative thinking) - ke tshebetso ya ho nahana ka dikgopolo kapa maemo ka tsela ya ho qapa le e sa tlwaelehang ka sepheo sa ho di utlwisisa hantle le ho arabela ka tsela e ntjha e bopang/hahisang, baithuti ba nahana ka boiqapelo dithutong kaofela ha ba nahanisisa, ba qapa, ba lokisa kapa ba ntlafatsa lereo kapa sehlahiswa Ho mamela ka mafolofolo (active listening) - Ha motho a ikenya dieteng tsa sebui mme a mamela seo sebui se se buang ka tlhoko; ke hona ho mamela ka tsebe tse lethwethwe Ho tadima ditaba ka lehlakoreng le le leng (stereotyping) - mohopolo o tiileng (hangata wa mehleng ya pele, mme o bile o na le tshekamelo) wa hore motho o lokela ho ba le seabo sefe na. puisanong - ke melao e laolang ho tsamaya ha moqoqo pakeng tsa batho e dumellang ba bang ho hlahisa mehopolo ya bona, ho pheta hape ho hlakisa moelelo, ho kena dipakeng ka sepheo sa ho kgutlisetsa puisano motjheng o nepahetseng, ho botsa bakeng sa ho hlakisetswa Jakone (Jargon) - puo e ikgethang e sebediswang maemong a itseng a ikgethang a kgwebo, mesebetsi e itseng kapa lekala le itseng la thuto. Re ka bua ka jakone ya lefapha la bophelo bo botle, ya tsa dipapadi, ya lefapha la tsa thuto, ya sesole, sepolesa; (mohl. basebedisi ba dikhomputara ba rata ho bua ka ‘CPU’, ‘RAM’ jj.); jakone e tla be e sebediswa ka tsela e fosahetseng, e kotsi ha e sebediswa ho lahlehisa bamamedi/babadi dipuisanong kapa kgokahanong e itseng. Kakanyo (Inferring) - ke ho akanya ka tsela e utlwahalang e nang le moelelo, o tshetlehileng hodima dintlha kapa bopaki mme o sebedisa tsebo yeo o nang le yona ho thusa mmadi ho utlwisisa moelelo o tebileng wa tema. .. o ka kwetlisa baithuti ho akanya ka ho qotsa polelo temeng. Ebe o re baithuti ba bolele moelelo o totobetseng wa tema mmoho le moelelo o akantsweng. Kakanyo (lelatodi = otlolohile) - ho hong ho sisinngwang kapa ho hlahiswang temeng, empa ka tsela e sa otlolohang. 144 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Kananelo ya botle (Aesthetic) - 1. Ho ela hloko botle le bohlokolotsi ba puo mme ka hoo, o be sedi le ho ananela makgabane a fuperweng ke ditema ao re phelang le wona ka dinako tsohle. 2. Motho ya sedi bohlokolotsing ba puo ke motho ya ananelang botle ba bonono bofe le bofe. Lentswe la English le sothofaditsweng, “Aesthetike” le bolela botle bo fumanwang mosebetsing wa bonono. Motho a ka boledisa ka botle ba bonono mosebetsing o itseng, kapa wa etsa qeto e thehilweng hodima bonono. Karaburetso (imagery) - mantswe, dipolelwana le dipolelo tse bopang ditshwantsho tse itseng ka mohopolong, jwalo ka tshwantshiso, papiso, mothofatso, jj. Kenyelletso ya bohle - ke ntlhatheo e tiisang hore baithuti bohle ba lokela ho fumantshwa thuto, ho sa natswe mekgwa ya bona ya ho ithuta, boitshetleho le bokgoni ba bona Kganyetsano/Tarakanyo (Anthithesis) - Ke tshebediso ya dipolelo kapa dipolelwana tse hanyetsanang, mehopolo e atameleneng e a hanyetsana. Mohlala: (se) hloho ke sang aparo di benya? Kgatello (stress) (lentsweng kapa polelong) - ho toboketsa kapa ho neha matla senoko se lentsweng kapa polelong Kgetho ya mantswe (word choice): Kgetho ya mantswe a itseng ho ena le a mang ka sepheo se itseng. Mohl. bakeng sa lentswe ‘lla’ mongodi a ka kgetha ho sebedisa mantswe ‘bokolla’ ‘hihitsa’, ‘hlaba sa mmokotsane’, jj. Kgetho ya mantswe ao mongodi a a sebedisang e hlahisa setaele le sehalo sa hae, mme mantswe ao a na le tshusumetso ho mmadi mabapi le tsela yeo ka yona a tla arabela seo mongodi a buang ka sona Kgohlano (conflict) - ke twantshano kapa qwaketsano e bang teng pakeng tsa dibapadi tse pedi kapa pakeng tsa batho ba babedi le maemo/tikoloho yeo ba leng ho yona. Kgohlano dingolweng e ka hlahiswa hape ke ditabatabelo tse kgahlanong kapa makgabane a ka kelellong ya sebapadi. Kgohlano ke motheo wa dipale tsa dingolwa; e bopa poloto. Ho na le mefuta ena e mene ya kgohlano eo re kopanang le yona: - Motho o lwantshana le motho e mong - Motho o lwantshana le tlhaho - Motho o lwantshana le setjhaba - Motho o a itwantsha ka boyena Mefuta e meraro ya pele e ka rehwa kgohlano ya ka ntle, ha wa ho qetela e le kgohlano ya ka hare. Kgokahano (Coherence) - 1. ke kamano ya mehopolo e fuperweng ke tema yeo ka yona mehopolo e hokahanang ho etsa tema kapa seratswana e be ngatana e le nngwe 2. Koketso. E ka nna hape ya bolela bokgoni bo botle ba thutapuo ho nehelana ka moelelo, kapa sebopeho sa dipolelo ka tsela e phethahetseng. Tshebediso ya thutapuo ka tsela e kopakopaneng e ka hlahisa dipolelo tse lobokaneng. Kharikhetjha (Caricature) - 1. tlhahiso (e ngotsweng kapa e bohuwang) ya mophetwa ka tsela e feteleditsweng haholo (pheteletso), moo ebang ho nyatsuwa kapa ho nyefolwa semelo kapa botho ba hae. Ditshwantsho le botaki bo etswang ke bataki ba dikhathunu dikoranteng hangata ba etsa ka sepheo sa ho fetelletsa sebopeho sa seo hore ba tle ba bontshe boswaswi kapa phoqo SLKT 145

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Kobiso (sarcasm) - ke polelo kapa sehalo sa lentswe se kang e a phoqa kapa e hloka nnete, mme e sebediswa ho nyatsa kapa ho nyefola kapa ho etsa e mong setshehisa Lebotsi (rhetorical question) - ke potso e botswang eseng hakaalo ka sepheo sa ho fumana karabo, empa e le ho toboketsa kapa ho fihlella sephetho se itseng (mohl. ‘na wena ha o hloke tjhelete?) Leeme (Bias) - ke mokgwa kapa tlwaelo ya ho rata kapa ho sekamela lehlakoreng le itseng, e ka ba ho ho tshehetsa motho, ntho, mohopolo kapa tjhadimo e itseng, mme sena se sitisa ho etsa kahlolo e nepahetseng. Leetsisa (onomatopoeia) - medumo ya mantswe a kgwephetsa meelelo ya wona, kapa ka modumo wa lentswe, re kgona ho akanya hore lentswe leo le bolelang. Mohlala: Ho thwathwaretsa ha letolo; A hihitsa habohloko ka ntle ho lebaka. Lekola (Evaluate) - ho bopa mehopolo, ho etsa kahlolo mme o fihlele dikgopolo tse itseng mabapi le taba e itseng. Lekopanyi - ke lentswe le sebediswang ho kopanya dipolelo, dipolelwana kapa mantswe a mabedi kapa ho feta. Lentswe le phetang/tjhadimo (narrative voice/point of view) - lentswe la motho ya phetang pale (mohl. ho ka etswa phaphang pakeng tsa motho wa pele - ‘Ke’ yeo hangata e leng yena mopheti paleng, kapa motho wa boraro yeo mopheti a mmitsang ‘o’, kapa ‘ba’) Litheresi (sheba hape dilitheresi) - 1. Ke ho kgona ho fumana, ho tsamaisa le ho sebedisa tlhahisoleseding ka maikemisetso a fapaneng, tlasa maemo a fapaneng, le ho ngola ka merero e fapaneng; bokgoni ba ho utlwisisa ditema, ho fa motho bokgoni ba ho etsa moelelo ka tsa lefatshe le mo potapotileng. 2. Bokgoni ba ho bala le ho ngola Lelatodi (Antonym) - lentswe le nang le moelelo o fapaneng le lentswe le itseng le tobilweng, (mohl. ‘botle’ le ‘bobe’). Letso - lentswe le bopilweng ka le leng kapa ho tswa kutung mme hangata le botjwa ka ho hlomathisa sehlongwapele kapa sehlongwanthao (mohl. banana > banananyana) Lewa (strategy) - tshebetso e itseng e latelwang, kapa sebopeho se itseng se sebediswang ho thulana le qaka. Loketseng (appropriacy) - ha ntho efe feela kapa puo e loketswe ke ho amoheleha maemong ao e sebedisitsweng ho wona Mohlala: (tumediso ya, ‘dumela Monghadi Mokoena’, e loketse maemo a ofisi mosebetsing ho ena le, ‘helele thakantona’ yeo o e sebedisang ho dumedisa metswalle) Mahlalosonngwe (sinonime) (e latolana le anthonime) - lentswe le nang le mohopolo o tshwanang kapa o batlang o tshwana le wa lentswe le leng puong e le nngwe. Mohlala, nonne, hakotse; shahlile, sefonthwane, jj. Maemo (context) - kamehla tema e sebediswa le ho hlahiswa maemong a itseng; maemo ana a kenyelleditse tikoloho ya tema ka bohaufi le bophara, ho kenngwa dintlha tse kang boitshetlelo ho tsa phedisano, setso le dipolotiki; lereo lena le ka sebediswa hape ho bolela se tlang ka pele kapa ka morao ho lentswe kapa tema, mme se bohlokwa haholo moelelong wa lona/yona. Maikutlo temeng (mood) - ke maemo kapa maikutlo a fuperweng ke ditema tse ngotsweng; a bontsha maikutlo kapa boemo boo kelello e leng ho bona ba baphetwa; hape ke maikutlo temeng a tliswang ke pono, kutlo le ditema tse fapaneng tsa dikgokahano tsa mefutafuta. Mantswetlhaloso (Caption) - mantswe kapa polelwana tse fumanwang ka hodimo ho tema, atikele, setshwantsho, 146 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 senepe, jj. (tema efe kapa efe feela). Meelelomengata (ambiquity) - ke meelelo ya lentswe e mmedi kapa ho feta e hlahellang lentsweng ho ya ka kgetho le tshebediso ya lona. Meelelo ena ka bobedi ha e lwantshane empa e kgohlela hantle tikolohong eo lentswe le sebedisitsweng ho yona (Mohlala: Jwale ke lla sa mmokotsane, ke a tsetsela ke a hihitsa, …) Mefuta ya ditema (Genre) - ke mefuta kapa dihlopha tseo ditema (hammoho le tsa dingolwa) di arolwang ka tsona, mohlala,. Padi/Pale, Terama/Tshwantshiso, Dithothokiso, lengolo la kgwebo, lengolo la setswalle, jj. Melao ya ho ba le seabo dipuisanong - ke melao e laolang ho tsamaya ha moqoqo pakeng tsa batho e dumellang ba bang ho hlahisa mehopolo ya bona, ho pheta hape ho hlakisa moelelo, ho kena dipakeng ka sepheo sa ho kgutlisetsa puisano motjheng o nepahetseng, ho botsa bakeng sa ho hlakisetswa Melao ya puo (language conventions) - mekgwa (ditlwaelo) e amohelehileng kapa melao e laolang tshebediso ya puo. Ditlwaelo tse ding di thusa ho fana ka moelelo (mohl. melao ya thutapuo, matshwao a puo, botlanyi, ditlhaku tse kgolo); tse ding di thusa ka nehelano ya dikahare (mohl. dikahare, sebopeho ka kakaretso, dihlooho, difutunoutsu, ditjhate, manane, ditshwantsho, papetla ya dikahare); mme tse ding di bontsha paterone ya puo e seng e fetohile molao (mohl. ditumediso, moqoqonyana o sa reng letho, jj.) Metswakotswako ya dipuo (language varieties) - 1. metswakotswako ena e hlaha ha ho etswa diphetoho tse itseng tsa tlotlontswe, sebopeho le/kapa qapodiso; metswakotswakomena e fapana hape ho tloha sebakeng kapa naheng e nngwe ho isa ho e nngwe Mmapa wa monahano (mind map) - ke tsela ya ho sebedisa setshwantsho kapa maboloko, jj. moo ho totobatswang dihloohwana kapa dintlha tsa sehlooho tseo ho tla buuwa kapa ho tla ngolwa ka tsona Moelelo o akantsweng (lelatodi = moelelo o totobetseng) - moelelo o fumanwang temeng empa o sa hlahelle ka tsela e totobetseng Moelelo o patehileng (connotative/denotative meaning) Moelelo o totobetseng (denotative meaning) (sheba hape moelelo o patehileng) - ke moelelo wa sethato wa lentswe kapa moelelo o otlolohileng, o bonahalang ntle le bothata ba letho Moelelo o totobetseng (explicit) (ho fapana le o patehileng, implicit) - moelelo o hlahellang ka ho hlaka, ho se bothata ba ho o utlwisisa kapa ho o fumana Mookotaba (theme) - mohopolo kapa mehopolo ya sehlooho temeng; tema e ka nna ya ba le mookotaba e mmalwa mme yona e ka nna ya hlaha e sa totobala hakaalo. Momahano (cohesion) - ho hokahanya dipolelo kapa diratswana ka dihokahanyi tsa thutapuo tse kang tshebediso ya matshwao a puo, makopanyi, maemedi kapa phetapheto. Morethetho (rhythm) - paterone ya medumo e hatellwang le e kgutsitseng e tlisang ho kang ‘pinanyana’ thothokisong. Mothipoloho (Denoucement): ke diketsahalo (sengolweng) tse hlahang ka mora sehlohlolo tse lebisang bokgutlong SLKT 147

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 - moo ntwa e ya moriting, mme kgotso e ba teng kapa moo kgohlano e nyehlang teng. Mothofatso (personification) - ke ha ntho e sa pheleng e nehwa semelo sa motho Okola (skim) - ho bala tema o e okola feela ka hodimo o sa kene botebong ba yona (mohl. ho okola lehlasedinyana la ditaba o di otla dihlohong feela) Palenyana ya bophelo/Anekedouto (Anecdote) - phetelo ya diketsahalo tse itseng tse nyenyane tse phetwang ka sepheo sa ho nehelana ka tlhahisoleseding, ho thabisa, ho swaswa/qabola, ho phoqa kapa ho hlahisa semelo. Papiso (simile) - ho bapisa ntho e itseng le e nngwe; papisong ena ho sebediswa mantswe a kang ‘ba’, ‘sa’, ‘jwalo ka’ Phokotso (redundancy) - ke tshebediso ya mantswe kapa dipolelo tseo ho tsona leha ho ntshitswe ho hong, moelelo ha o fetohe, mohl. Thabo ke kabelwamanong, bakeng sa Thabo ke ngwanemotona kabelwamanong Paronime (paronym) - ke lentswe le bopilweng ka molata (leadingwa) Pebofatso/Pebolo -lentswe kapa polelo e bonolo e emelang kgopolo kapa lentswe kapa polelo e batlang e le matla haholo/e otlolohile haholo, ebile e ke e a hlaba jk Ntate o ne a itjelletse maobane. Phediso (Amination) - theknike ya ho sebedisa lethathama la ditshwantsho tse kgutsitseng ho bopa mohopolo wa motsamao, kapa eka di a phela; ka mantswe a mang, dintho tse se nang bophelo di a ‘phediswa’. Pheta hape (restating) - ho pheta/bua/bolela/tjho hape ke lewa le mmadi a le sebedisang ha a pheta hape kapa a kgutsufatsa moelelo wa tema kapa kgaolo, mme a etsa hoo ka ho bua feela kapa ka ho ngola Pheteletso (hyperbole) - ho feteletsa ntho ka boomo, ho feta kamoo e leng ka teng; (mohl. ho hlalosa ntho ho fetisa kamoo e hlileng e leng ka teng: tjhelete ya ka e kaa ka lehlabathe la lewatle). Phetelo (narration) - ho pheta kapa ho bua o lokodisa diketsahalo tse hokahaneng, ho ya ka tsela yeo di etsahetseng ka yona di latelana. Phoqo - “ho bua ntho e itseng, athe moelelo ke osele; moelelo wa se buuwang o fapane le seo se buuwang” Phoqo e hlahella ditemeng ka ditsela tse fapaneng Polelwana (Clause) - ke polelo e sa ikemelang ka boyona, e hlokang tse ding hore e phethahale. Mohlala: “Monna ya neng a apere hempe e kgubedu o balehile. ” Polelo ya sehlooho (polelwanakutu) ke “Monna o balehile” Mantswe ana “ya neng a apere hempe e kgubedu” ke polelwana. Ha e ya ikemela ka boyona, le ha leetsi le le teng ka botlalo. Dipolelwana di hlahiswa ke makopanyi (leha, empa, kahoo, jj) kapa mahokanyi. Lekopanyi kapa lehokanyi le hokela polelwana ho karolo e itseng ya polelo ya sehlooho (polelwanakutu) Poloto (plot) - kgokahano le tatelano ya diketsahalo tsa sehlooho temeng; poloto ha e bolele feela tatelano ya diketsahalo, empa e supa hape le tsela yeo diketsahalo di amanang ka yona, sesosa le sephetho sa tsona Puo e fehlang maikutlo (Emotive language) - ke puo e hlahisang maikutlo a matla haholo ho motho. Puo e seng molaong/e seng ya semmuso (colloquialism) - ke puo yeo hangata e sebediswang moqoqong o tlwaelehileng, empa e sa sebediswe mme e sa amohelehe puong ya semmuso Puo e susumetsang/hlohlelletsang (manipulative language) - ke puo ya bokgeleke kapa boqhetseke e kang e a 148 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 hatella kapa e kgothomelletsang motho nthong kapa lehlakoreng le itseng, mohl. puo ya papatso, thekiso ya dintho, puo ya boradipolotiki Puo ya bonono le bokgabo (ho fapana le puo ya setlwaedi) - mantswe kapa dipolelwana tse sebedisitsweng ka tsela yeo e seng ya tlwaelo ho hlahisa sephetho se lebelletsweng; ditema tsa dingolwa hangata di sebedisa puo e matla ya bonono (mohl. tshwantshiso, mothofatso, papiso) Puo ya Lapeng (tadima hape le Puo ya Tlatsetso) - puo ya pele yeo bana ba ithutang yona ka ho e bua lapeng habo hae; puo yeo re nahanang ka yona. Puo ya tlatsetso - (tadima hape Puo ya Lapeng) - puo yeo ho ithutwang yona e tlatselletsa puong ya lapeng. Puo ya tikoloho/dayalekte (Dialect) - 1. ke mofuta wa puo e sebediswang ke setjhabana se itseng, puo yena e na le ho arohana ho itseng ka mantswe, sebopeho le qapodiso ha e bapiswa le boholo ba puo yona yeo ka kakaretso 2. dipuo tsena ke tsa tikoloho e itseng mme hangata ho na le mabaka a nalane a entseng hore di be teng. Ho a kgonahala hore motho a tsebe ho arohanya puo ya tikoloho le puo ya semmuso e amohelehileng. Ditsebi tsa dipuo di bua feela ka mefutafuta ya dipuo; ha di etse kahlolo efe le ha e le efe dipuong tsena tsa tikoloho. Qala le ho ntshetsapele (Initiate) - ho qala ho hong ho tla tswela pele (mohl. ho qala moqoqo dipuisanong) Qatsohiso - (Foregrounding) (lelatodi = boitshetlehong) - lentswe lena ha le sebediswa ka setlwaedi jwalo ka ha e le jwalo le bolela ho behwa ha ntho ka pele kapa ho ya pele foreimeng moo le hlahellang ka ho hlaka; ha le sebediswa ka puo ya bonono le bolela ho matlafatsa kapa ho tsepamisa mohopolo ntlheng e le nngwe e itseng, ho feta tse ding kaofela. Raeme (rhyme) - mantswe kapa mela e qetellang ka medumo e tshwanang thothokisong. Rejistara (register) - tshebediso ya mantswe a fapaneng, setaele, dikarolo tsa puo, modumo wa lentswe le sehalo tlasa maemo a fapaneng (mohl. ditokomane tsa semmuso di ngotswe ka rejistara ya semmuso, ha lengolo la setswalle lona le ngolwa ka rejistara e iketlileng, e seng ya semmuso) Sehalo - boleng le tlhahiso ya lentswe/tema ka mokgwa o bontshang maikutlo a matla. Temeng e ngotsweng sehalo se hlahiswa ke mantswe a bontshang tjhadimo ya mongodi. Filiming sehalo se ka hlahiswa ke mmino kapa dihlahiswa tse bonwang. Sekapoloto - ketsahalo ya tlatselletso e tsamayang mmoho le poloto ya sehlooho ya tshwantshiso kapa padi. Seleng/slang - puo e seng ya semmuso e sebediswang hangata ke sehlotshwana se itseng sa batho, jwalo ka batjha, mohlala ha ba sebedisa mantswe a kang ‘cool’ le ‘sharp’; phapano pakeng tsa puo ya kamehla le slang ke hore slang ha se eso ka se amohelwa e le puo e ka buuwang meqoqong kapa dipuisanong, athe puo ya kamehla (mohl. ‘Ha se moo he!’) yona e batla e amohelehile. Setaele - tsela e itseng e ikgethang yeo mongodi a hlophisang mantswe ka sepheo sa ho fihlela sephetho se itseng. Hantlentle setaele se kopanya mohopolo o hlahiswang le botho ba bongodi. Tlhophiso ena e kenyelletsa kgetho ya mantswe ya mongodi, le dintlha tse kang bolelele le sebopeho sa dipolelo, sehalo le tshebediso ya phoqo kapa kobiso Simbolo (symbol) - ke letshwao le sebediswang ho emela ho hong ho itseng (tho Sehlohlolo (climax) - ke seng sa matshwao a moralo dingolweng. Ke ketsahalo e hodimodimo ho diketsahalo SLKT 149

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 tsohle, e hohelang, e thabisa ebile e na le tshusumetso e matla maikutlong a mmadi. Hangata ke moo kgohlano e fihlang tsullung, ho senyehile, ho dubehile ho le mahleke ruri. Mantswetlhaloso (Caption) - mantswe a tsamaelanang le setshwantsho a ngotsweng ka sepheo sa ho se hlalosa kapa e ka ba mantswe a sebediswang sekreeneng sa thelevishene ho hlalosa ho itseng. Sephetho se sa lebellwang terameng (Dramatic irony) - Sesosa le sephetho (cause and effect) - Setshwantsho se kelellong (image) - setshwantsho se etswang mohopolong kapa kelellong. Tekanyetso (assessment) - tekanyetso ke tshebetso ya semmuso kapa yeo e seng ya semmuso yeo botitjhere ba lekanyetsang mosebetsi wa ho ruta le ho ithuta ka yona - ho fumana tlaleho e bontshang tshebetso Tekanyetso e Etswang Sekolong (TES) - ke tekanyetso e ralwang le ho ngodiswa ke botitjhere sekolong ha ba batla ho fumana tlaleho e itshetlehileng hodima ho ruta (ha bona) le ho ithuta (ha baithuti). Tema (text) - ke mofuta ofe kapa ofe (puo e bopilweng ka tlhophiso ya mantswe, mme e bua ka ho itseng) o reretsweng ho balwa, ho bohuwa, ho mamelwa kapa ho buuwa, mme ho na le mefuta ena ya ditema: - tema ya kutlwisiso - e sebedisetswa ho lekanyetsa bokgoni ba ho bala kapa ba ho mamela - tema e bohuwang - tema e sebedisetswang lekanyetsa bokgoni ba ho boha jk setshwantsho - tema ya molomo - tema e buuwang kapa e phetlwang ka molomo bakeng sa ho mamelwa. - tema e ngolwang - tema e hlahiswang ke baithuti jk. meqoqo kapa tema tsa kgokahano, jj Temoho ya puo e hlokolotsi - ke tshekatsheko ya mareo/dipolelo, jj. ho batla hore na moelelo o bopilwe jwang, ka kutlwisiso ya dikamano tsa matla tse teng ka hare le ho potoloha dipuo; e matlafatsa moithuti hore a se hlohlelletse le ka tsela efe feela, mme a sebedise puo ka tsela e sedi. Tlaleho/raporoto (report) - (ya semmuso le e seng ya semmuso) ho nehelana ka ditaba tse etsahetseng ketsahalong e itseng, mohl. kotsi ya mmileng. Tlamahanya (synthesise) - ke ho kopanya mehopolo kapa dintlha tse tswang mehloding e fapaneng; kgutsufatso e hlakileng ya mehopolo ena e kopantsweng. Tlhahiso le kgolo ya baphethwa (Characterization) - dingolweng, ke tsela yeo dibapadi kapa baphetwa ba hlahiswang ka yona, le kgolo (phetoho ya semelo sa bona) ha diketsahalo di ntse di tswela pele. Tlhahiso ya lentswe (voice projection) - ho eketsa modumo, le ho hlaka lentsweng, mmoho le qapodiso e phethahetseng ha o bua le baamohedi ba ditaba. Tlodisa tema mahlo (scan) - ho mathisa mahlo temeng ka sepheo sa ho fumana tlhahisoleseding e itseng (mohl. ho tlodisa mahlo tema mahlo bukeng ya dinomoro tsa mehala ha o batla lebitso kapa nomoro). Tomatso/ho soma (Verbal irony) - ke phoqo e hlahellang ha sebui se bua polelo yeo moelelo wa yona o fapaneng ho hang le seo a se buang. Hangata mofuta ona wa tomatso o hlahella mahlong a mmadi e le ho soma kapa ho nyefola ho totobetseng. 150 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 Tshebediso ya dikarolotsa mmele (Gesture) - ke motsamao wa sefahleho kapa wa mmele o hlahisang molaetsa o itseng (mohl. ho tsikinya hlooho = tjhe kapa ho kebisa hlooho hannyane = E, ho sosobanya sefahleho). Tshwantshiso (metaphor) - ke tshwantshisa se seng se itseng ka se tshwanang le sona - kapa ho hlalosa ntho e nngwe ka ho e tshwantshisa le e tshwanang le yona ho tadimile se seng se itseng (matshwao kapa semelo) se tshwanang le (mohl. Thuto ke lefa leo o ke keng wa le amohuwa; ngwanana eo ke tswere.) SLKT 151

SESOTHO PUO YA TLATSETSO YA PELE DIKEREITENG TSA 7 – 9 152 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO