CAPS SP FAL XITSONGA GR 7 9 WEB

Xitatimende xa Kharikhulamu XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA ya Rixaka (XKR) Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo RO SUNGALA Xiyimo xa le Henhla Tigiredi ta 7-9    

Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo Tigiredi ta 7 - 9 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA XIPHOKHAMA

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 DISCLAIMER In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0508-1 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works 2 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION XIPHOKHAMA

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 VUNDZENI XIYENGE XA 1: NTIVISO WA XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO..........................................................................................................................3 1.1 Vundzhaku ...................................................................................................................................................... 3 1.2 Nkatsakanyo wa Kharikhulamu..................................................................................................................... 3 1.3 Swikongomelo swa Kharikhulamu ya Afrika-Dzonga hi ku Angarhela...................................................... 4 1.4 Maavelo ya nkarhi........................................................................................................................................... 6 1.4.1 Xiyimo xa Masungulo.............................................................................................................................. 6 1.4.2 Xiyimo xa le Xikarhi. ............................................................................................................................... 7 1.4.3 Xiyimo xa le Henhla................................................................................................................................ 7 1.4.4 Tigiredi ta 10-12...................................................................................................................................... 8 XIYENGE XA 2: NTIVISO WA TINDZIMI. ..................................................................................................9 2.1 Tindzimi eka Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo. ................................................. 9 2.1.1 Swiyimo (tilevhele) swa Tindzimi ........................................................................................................... 9 2.1.2 Vuswikoti bya ririmi ..........................................................................................................................….10 2.1.3 Maendlelo yo dyondzisa ririmi . ............................................................................................................ 10 2.2 Maavelo ya nkarhi eka Ririmi ro Engetela ro Sungula . ............................................................................ 13 2.3 Switirhisiwa swo pfuna ku dyondza na ku dyondzisa............................................................................... 15 XIYENGE XA 3: VUNDZENI NA MINKUNGUHATO YO DYONDZISA YA VUSWIKOTI BYA RIRIMI.....16 3.1 Nkatsakanyo wa vuswikoti bya ririmi - ku landzelela magoza / maendlelo na maqhinga, ................................. muxaka wa xitshuriwa na vulehi. .................................................................................................................... 16 3.1.1 Ku yingisela na Ku vulavula ................................................................................................................. 16 3.1.2 Ku hlaya na Ku langutisa...................................................................................................................... 30 3.1.3 Ku tsala na Ku andlala ......................................................................................................................... 41 3.1.4 Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi............................................................................................ 55 3.2 Vuandlalo bya switshuriwa.............................................................................................................................. 60 3.3 Minkunguhato yo Dyondzisa ......................................................................................................................... .62 3.3.1 Ndlela leyi switshuriwa swi hlanganaka hi yona eka ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi . ............ 62 3.3.2 Ndlela leyi switshuriwa / migingiriko yi longoloxiweke hi yona eka ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi ………………………………………………………………………………………………62 3.3.3 Tinxaka ta switshuriwa swa ndzawulelo leswi bumabumeriwaka ........................................................ 63 3.3.4 Ku dyondzisiwa ka ririmi loku pfanganisiweke: ndzhendzheleko wo dyondzisa .................................. 63 3.3.5 Ndlela leyi Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi swi nga ta dyondzisiwa hi yona ....................... 63 3.4 Tafula ra Minkunguhato yo Dyondzisa ……………………………………………………………………………65 XIPHOKHAMA 1

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XIYENGE XA 4: MAKAMBELELO EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA ............................... 140 4.1 Manghenelo .................................................................................................................................................140 4.2 Makambelelo ya nkamafundza kumbe ya siku na siku .......................................................................... 141 4.3 Makambelelo ya mafundza ........................................................................................................................ 142 4.3.1 Swilaveko swa Makambelelo ya Mafundza swa Ririmi ro Engetela ro Sungula................................. 142 4.3.2 Tinxaka ta mintirho hi kotara .............................................................................................................. 143 4.4 Nongonoko wa Makambelelo .................................................................................................................... 146 4.5 Ku rhekhoda na ku vika ............................................................................................................................ .152 4.6 Moderexini / ntiyisiso wa Makambelelo ................................................................................................... 152 4.6.1 Makambelelo ya Mafundza (MYM) .................................................................................................... 152 4.6.2 Makambelelo ya Mintirho ya Swanomo ............................................................................................. 153 4.7 Vuangarheto ............................................................................................................................................... 153 Dlilosari.............................................................................................................................................154 2 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XIYENGE XA 1: NTIVISO WA XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO 1.1 Vundzhaku Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 (XKR) xi hlamusela pholisi ya kharikhulamu na makambelelo eka xiyenge xa swikolo. Ku antswisa matirhiselo ya xona Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xi antswisiwile naswona ku antswisiwa loku ku ta sungula ku tirhisiwa hi Sunguti 2012. Tsalwa rin’we leri hlanganeke ra Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo ri endliwile eka dyondzo yin’wana na yin’wana ku siva Switatimende swa tidyondzo, Swiletelo swa minongonoko yo dyondza na Swiletelo swa makambelelo ya dyondzo leswa khale eka Tigiredi ta V-12 . 1.2 Nkatsakanyo wa kharikhulamu (a) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 (Sunguti 2012) xi yimela xitatimende xa pholisi yo dyondza no dyondzisa eswikolweni swa Afrika-Dzonga naswona xi katsa leswi landzelelaka: (i) Switatimende swa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo swa dyondzo yin’wana na yin’wana ya xikolo leyi pfumeleriweke hilaha swi longoloxiweke hakona (ii) Tsalwa ra National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; na (iii) Tsalwa ra pholisi ra: National Protocol for Assessment Grades R- 12 (January 2012) . (b) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 (Sunguti 2012) xi siva switatimende swa tikharikhulamu ta rixaka swimbirhi swa nkarhi wa sweswi ku nga: (i) Revised National Curriculum Statement Grades R-9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002, na (ii) National Curriculum Statement Grades 10-12 Government Gazettes, No. 25545 of 6 October 2003 and No. 27594 of 17 May 2005 (c) Switatimende swa Kharikhulamu ya Rixaka leswi vuriweke eka ndzimantsongo ya b(i) na (ii) swi angarhela switsariwa swa pholisi leswi landzelaka leswi nga ta siviwa hi ndlela yo engetela hi switsongotsongo hi Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 (Sunguti 2012) hi malembe ya 2012 - 2014. (i) Switatimende swa Dyondzo, Swiletelo swa Nongonoko wo Dyondza na Swiletelo swa Makambelelo ya Dyondzo swa Tigiredi ta V-9 na Tigiredi ta 10-12, (ii) Tsalwa ra pholisi ra, National Policy on assessment and qualifications for schools in the General Education and Training Band leri hangalasiweke eka Government Notice No. 124 eka Government Gazette No. 29626 ya 12 Nyenyanyani 2007; (iii) Tsalwa ra pholisi ra, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), leri hangalasiweke eka Government Gazette No.27819 ya 20 Mawuwani 2005; XIPHOKHAMA 3

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 (iv) Tsalwa ra pholisi ra, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), mayelana na vadyondzi lava nga na swilaveko swo hlawuleka, leri hangalasiweke eka Government Gazette, No.29466 ya 11 N’wendzamhala 2006, ri katsiwile eka tsalwa ra pholisi ra, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; na (v) Tsalwa ra pholisi ra, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), mayelana na tsalwa ra National Protocol for Assessment (Grades R-12), leri hangalasiweke eka Government Notice No.1267 eka Government Gazette No. 29467 ya 11 N’wendzamhala 2006. (d) Tsalwa ra pholisi ra National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12 xikan’we na swiyenge swa Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo hilaha swi longoloxiweke hakona eka Kavanyisa ka 2, 3 na 4 eka tsalwa leri, swi vumba swipimo swa maendlelo na mimpimo ya Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 . Hikwalaho, hi ku ya hi xiyenge xa 6A xa South African School Act 1996 (nawu wa nomboro ya 84 wa 1996) wu vumba masungulo ya ku va Holobye wa Dyondzo ya Masungulo a nyika vugimutsongo bya mimbuyelo na mimpimo, xikan’we na maendlelo yo kambela matirhelo ya vadyondzi lama nga ta tirhisiwa eka swikolo swa mfumo na leswi tiyimeleke. 1.3 Swikongomelo swa Kharikhulamu ya Afrika-Dzonga hi ku angarhela (a) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 xi nyika nhlamuselo ya leswi swi tekiwaka swi ri vutivi, vuswikoti na minkoka leyi faneleke ku dyondziwa eka swikolo swa le Afrika dzonga. Xikongomelo xa kharikhulamu leyi i ku tiyisisa leswaku vana va kuma no tirhisa vutivi na vuswikoti hi tindlela leti nga ta nkoka evuton’wini bya vona vini. Hikwalaho ka leswi, kharikhulamu yi kondletela mhaka yo dyondzisa vutivi lebyi simekiweke eka mbangu lowu vadyondzi va tshamaka eka wona yi ri karhi yi tekela enhlokweni mhaka yo katsa na leswi humelelaka emisaveni. (b) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 xi tirha ku: • fuwisa vadyondzi hi vutivi, vutshila na minkoka leyi nga ta endla leswaku va kota ku tienerisa, na ku va na xiave lexi vuyerisaka exikarhi ka vanhu tanihi vaakatiko va tiko leri tshunxekeke, handle ka ku langutisa vundzhaku bya vona mayelana na swa mahanyelo na ta ikhonomi, rixaka, • endla leswaku va kota ku fikelela dyondzo ya le henhla; • olovisa ku khaluta ka vadyondzi ku suka etindhawini to dyondzela eka tona ku ya etindhawu ta mintirho; na • ku nyika vathori matimu yo enela ya vuswikoti bya mudyondzi. (c) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka ya Tigiredi ta V-12 xi simekiwe eka minsinya leyi landzelaka: • Ku hundzuluxa mahanyelo ya vanhu: ku tiyisisa leswaku ku pfumaleka ka ndzingano ka minkarhi leyi hundzeke ka lulamisiwa, na leswaku swiyenge hinkwaswo swa vanhu va laha tikweni swi nyikiwa swivandla swo ringana swo dyondza 4 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Ku dyondza hi ku gingirika na vuxoperi: ku kondletela ku dyondza hi ndlela yo kombisa ku gingirika na vuxoperi eku dyondzeni, ku nga ri ku tirhisa maendlelo yo bela enhlokweni na ku dyondza munhu a nga endli vuxoperi bya ntiyiso lowu nyikiweke; • Vutivi bya le henhla na vuswikoti bya le henhla: mpimohansi wa vutivi na vuswikoti lebyi faneleke ku fikeleriwa eka giredi yin’wana na yin’wana bya kombisiwa na ku endleriwa mimpimo leyi fikelelekaka eka tidyondzo hinkwato; • Ndlandlamuko: Leswi dyondziwaka na mbangu wa leswi dyondziwaka swa giredi yin’wana na yin’wana swi komba ndlandlamuko ku suka eka timhaka to olova ku ya eka to tika; • Timfanelo ta vanhu, nkatsahinkwavo, vululami eka ta mbangu na ta mahanyelo ya vanhu: ku katsa minsinya na milawu ya vululami bya ximbangu na ta mahanyelo ya vanhu na ya timfanelo ta vanhu hilaha swi hlamuseriweke hakona eka Vumbiwa ra Riphabuliki ya Afrika-Dzonga. Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta 10-12 xi tekela enhlokweni timhaka ta ku hambanahambana ka vanhu mayelana na ta vusweti, nkalandzingano, rixaka, rimbewu, ririmi, malembe, vutsoniwa na swin’wana swivangelo; • Ku vona nkoka wa vutivi bya swa ndhavuko: ku amukela leswaku ndzhaka leyo fuwa ya tiko swi na nkoka ngopfu eka ku hlayisa minkoka leyi nga endzeni ka Vumbiwa; na • Ku khorwisa, nkoka na vuswikoti: ku nyika dyondzo leyi yelanaka na ya matiko man’wana hi nkoka, vuanami na vuenti. (d) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 xi kongomisa eku humeleriseni ka vadyondzi lava nga ta kota ku: • lemuka na ku ololoxa swiphiqo va tlhela va teka na swiboho hi ku ehleketa na hi ndlela ya vuxoperi na vutumbuluxi; • tirha hi mfanelo va ri voxe na loko va ri na van’wana tanihi swirho swa xipano; • lulamisa na ku lawula vona vinyi xikan’we na migingiriko ya vona hi vutihlamuleri na hi ndlela leyi vuyerisaka; • ku hlengeleta, xopaxopa, lulamisa, na ku hlela mahungu hi vuxoperi; • ku vulavurisana na van’wana hi ndlela leyi vuyerisaka hi ku tirhisa swilo leswi ngo voniwa kunene, swo fanisa na / kumbe vutshila bya ririmi byo hambanahambana; • ku tirhisa sayense na thekinoloji hi ndlela leyi vuyerisaka na hi vuxoperi a komba vutihlamuleri eka mbangu na rihanyu ra van’wana; na • ku kombisa ku twisisa leswaku misava i sisiteme ya swilo leswi nga na vuxaka na ku lemuka leswaku emisaveni mhaka yihi na yihi loko yi ahluriwa a yi ahluriwi yi ri emoyeni. (e) Nkatsahinkwavo wu fanele ku va masunguloxidzi ya malulamiselo, makunguhatelo na madyondziselo exikolweni xin’wana na xin’wana. Leswi swi nga humelela ntsena loko vadyondzisi va ri na ntwisiso wo enta wa leswaku va nga lemukisa ku yini naswona va nga lulamisisa ku yini swiphiqo swa ku dyondza, na ku kunguhatela vadyondzi vo hambanahambana. XIPHOKHAMA 5

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Xilo xikulukumba eku lawuleni nkatsahinkwavo i ku vona leswaku swirhalanganyi swa paluxiwa na ku ololoxiwa hi swiyenge hinkwaswo leswi seketelaka leswi nga ka mbangu wa xikolo leswi katsaka vadyondzisi, mintlawa leyi seketelaka ya swifundza, mintlawa yo seketela eka xiyimo xa xivandla, vatswari na swikolo swa lava nga na swilaveko swo hlawuleka. Ku herisa swirhalanganyi etitlilasini, vadyondzisi va fanele va tirhisa xiletelo lexi vuriwaka Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010) . 1.4 Maavelo ya Nkarhi 1.4.1 Xiyimo xa Masungulo (a) Nkarhi wo dyondzisa eka Xiyimo xa Masungulo wu yime hi ndlela leyi: GIREDI YA V TIGIREDI TA 1-2 GIREDI YA 3 DYONDZO (TIAWARA) (TIAWARA) (TIAWARA) Ririmi ra le Kaya 10 7/8 7/8 Ririmi ro Engetela ro Sungula 2/3 3/4 Matematiki 7 7 7 Ntivo swa Vutomi 6 6 7 • Vutivi bya Masungulo (1) (1) (2) • Vutshila byo Tumbuluxa (2) (2) (2) • Dyondzo ya swa Vutiolori (2) (2) (2) • Dyondzo ya swa Rihanyo (1) (1) (1) NTSENGO 23 23 25 (b) Nkarhi wo dyondzisa wa Tigiredi ta V, 1 na 2 i 23 wa tiawara kutani Giredi ya 3 yi averiwa 25 wa tiawara. (c) Tiawara ta khume ti averiwe tindzimi eka Tigiredi ta 1-2 na tiawara ta 11 eka Giredi ya 3. Mpimohenhla wa tiawara ta nhungu (8) na mpimohansi wa tiawara ta nkombo (7) wu averiwe Ririmi ra le Kaya, na mpimohansi wa tiawara timbirhi (2) na mpimohenhla wa tiawara tinharhu (3) wu averiwa Ririmi ro Engetela eka tigiredi ta 1-2 . Eka Giredi ya 3 mpimohenhla wa tiawara ta nhungu (8) na mpimohansi wa tiawara ta nhungu (7) wu averiwe Ririmi ra le Kaya kutani mpimohansi wa tiawara tinharhu (3) na mpimohenhla tiawara ta mune (4) wu averiwa Ririmi ro Engetela ro Sungula. (d) Eka dyondzo ya Ntivo swa Vutomi, Vutivi bya Masungulo byi averiwe awara yin’we eka Tigiredi ta V-2, na tiawara timbirhi (2) tanihilaha swi kombisiweke hakona eka swiangi swa Giredi ya 3. 6 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 1.4.2 Xiyimo xa le Xikarhi (e) Nkarhi wo dyondzisa eka Xiyimo xa le Xikarhi wu yime hi ndlela leyi: DYONDZO TIAWARA Ririmi ra le Kaya 6 Ririmi ro Engetela ro Sungula 5 Matematiki 6 Sayense na Thekinoloji 3, 5 Tisayense ta swa Vanhu 3 Ntivo swa Vutomi 4 • Vutshila byo Tumbuluxa (1, 5) • Dyondzo ya swa Vutiolori (1) • Dyondzo ya swa Rihanyo (1, 5) NTSENGO 27, 5 1.4.3 Xiyimo xa le Henhla (a) Nkarhi wo dyondzisa eka Xiyimo xa le Henhla wu yime hi ndlela leyi: DYONDZO TIAWARA Ririmi ra le Kaya 5 Ririmi ro Engetela ro Sungula 4 Matematiki. 4, 5 Tisayense ta swa Ntumbuluko 3 Tisayense ta swa Vanhu 3 Thekinoloji 2 Tisayense ta mafambiselo ya swa ikhonomi 2 Ndzetelo wa swa Vutomi 2 Vutshila byo Tumbuluxa 2 NTSENGO 27, 5 XIPHOKHAMA 7

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 1.4.4 Tigiredi ta 10-12 (a) Nkarhi wo dyondza eka Tigiredi ta 10-12 wu yime hi ndlela leyi: DYONDZO NKARHI LOWU VEKIWEKE HI VHIKI (TIAWARA) Ririmi ra le kaya 4.5 Ririmi ro Engetela ro Sungula 4.5 Matematiki 4.5 Ndzetelo wa swa vutomi 2 Mpimohansi wa tidyondzo tin’wana na tin’wana tinharhu 12 (3x4h) leti hlawuriweke eka Ntlawa wa B eka Xitandzhaku xa B, Matafula ya B1-B8 ya le ka Xitsariwa xa pholisi xa, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, hi ku ya hi swiringanyeto leswi pimanyisiweke eka ndzimana ya 28 ya xitsariwa xa pholisi lexi boxiweke. NTSENGO 27.5 Nkarhi lowu pimiweke hi vhiki wu nga tirhisiwa ntsena eka mpimohansi lowu lavekaka wa tidyondzo ta Xitatimende xa kharikhulamu ya Rixaka Tigiredi ta V-12 (XKR) tanihilaha swi kombisiweke hakona laha henhla, naswona wu nga ka wu nga tirhisiwi eka tidyondzo tin’wana to engetela. Loko mudyondzi a navela ku dyondza tidyondzo to engetela, ku fanele ku engeteriwa nkarhi wo ti dyondza. 8 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XIYENGE XA 2: NTIVISO WA TINDZIMI EKA XIYIMO XA LE HENHLA 2.1 Tindzimi eka Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo Ririmi i xitirhisiwa lexi vanhu va humesaka ha xona miehleketo ya vona no kota ku vulavurisana. I xitirhisiwa nakambe xa mfuwo na nkhaviso lexi tirhisiwaka exikarhi ka vanhu ku antswisa misava leyi va hanyaka eka yona. Ku dyondza ku tirhisa ririmi hi mfanelo swi pfuna vadyondzi ku ehleketa na ku kuma vutivi, ku phofula ta xiviri, ta matitwelo na mavonelo ya vona, ku tihlanganisa na ku burisana na van’wana na ku hlenga vutomi bya vona. Ri tlhela nakambe ri nyika vadyondzi swifaniso na mianakanyo leyi fuweke, ya matimba na ku enta leyi va yi tirhisaka ku hlenga vutomi bya vona. Ri tlhela nakambe ri dyondzisa swifaniso na mianakanyo leyi fuweke, ya matimba na ku enta leyi va yi tirhisaka ku hlenga vutomi bya vona leswaku byi antswa ku tlula leswi byi nga xiswona na ku va byi vonakala ku tlula leswi byi nga xiswona. Hi ririmi leri, ku hambanahambana ka mimfuwo na ka vuxaka exikarhi ka vanhu swa kombisiwa na ku vumbiwa, hi ririmi leri, naswona swilo leswi swi nga cinciwa, swa ndlandlamuxiwa na ku antswisiwa. 2.1.1 Swiyimo (tilevhele) swa Tindzimi Ku dyondza tindzimi eka Xiyimo xa le Henhla swi katsa tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Afrika-Dzonga. Ku nga Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga - ku katsa na tindzimi leti nga riki ta ximfumo. Tindzimi leti ti nga dyondzisiwa eka swiyimo swo hambanahambana swa tindzimi. Ririmi ra le Kaya i ririmi ro rhanga ku dyondziwa hi vadyondzi. Hambiswiritano, swikolo swo tala swa Afrika-Dzonga a swi dyondzisi tindzimi ta le kaya ta van’wana va vadyondzi kumbe vadyondzi hinkwavo lava tsariseke eswikolweni, kambe swikolo swi nga ha va na rin’we kumbe timbirhi tindzimi leti dyondzisiwaka ti ri eka xiyimo xa Ririmi ra le Kaya. Hikwalaho, mavito: Ririmi ra le Kaya na Ririmi ro Engetela ro Sungula, ya vula swiyimo swa vuswikoti leswi ririmi ri dyondzisiwaka eka swona, ku nga ri ririmi ra manana (ra le Kaya) kumbe ririmi leri dyondziweke (tanihi le ka tindzimi to engetela) . Hi ku landza xikongomelo xa pholisi leyi, swin’wana na swin’wana leswi khumbaka ririmi ra le kaya swi fanele ku twisisiwa tanihi xiyimo xa vuswikoti lexi ririmi ri dyondzisiwaka eka xona, ku nga ri ririmi hi roxe. Xiyimo xa Ririmi ra le Kaya xi nyika vuswikoti bya masungulo byo vulavurisana na vanhu van’wana lebyi lavekaka etindhawini laha ku nga na vanhu na vuswikoti byo tirhisa ririmi eka swa tidyondzo lebyi nga na nkoka eku dyondzeni ka tidyondzo hinkwato ta kharikhulamu. Eka xiyimo lexi xa ririmi, ntshikelelo wu le ka ku dyondzisa vuswikoti bya ku yingisela, ku vulavula, ku hlaya na ku tsala. Xiyimo lexi xi nyika nakambe vadyondzi vuswikoti byo twisisa matsalwa, byo vona vuxongi na byo anakanya leswaku va ta kota ku titumbuluxela, ku anakanya, na ku fuwisa matwisiselo ya vona ya misava leyi va hanyaka eka yona. Hambiswiritano, ntshikelelo na ntikelo wa vutshila byo yingisela na byo vulavula ku suka eka Tigiredi ta 7 ku ya emahlweni i wuntsongo loko wu pimanisiwa na vuswikoti byo hlaya no tsala. Ririmi ro Engetela ro Sungula ri vula ririmi leri nga riki ra manana kambe leri tirhisiwaka ku vulavurisana eka swiyimo swo karhi erixakeni. Hileswaku ririmi ra ku dyondzisa na ku dyondza eka dyondzo. Kharikhulamu yi nyika nseketelo lowukulu eka vadyondzi lava va nga ta tirhisa ririmi ro engetela ro sungula tanihi ririmi ro dyondza no dyondzisa. Hi ku hela ka Giredi ya 9, vadyondzi lava va fanele va kota ku tirhisaRirimi ra vona ra le Kaya na ririmi ro engetela ro sungula hi ndlela leyi faneleke na hi vutitshembi hi swikongomelo swo hambanahambana, ku katsa na ku dyondza. EAfrika-Dzonga, vana vo tala va sungula ku tirhisa ririmi ra vona ro engetela, Xinghezi, tanihi Ririmi ra ku Dyondza na ku Dyondzisa (RDD) . Xiyimo xa Ririmi ro Engetela ro Sungula ku tekiwa leswaku vadyondzi va nga va va nga ri hava vutivi bya bya ririmi leri loko va fika exikolweni. Eka malembe yo sungula ya xikolo, nkongomiso wu le ku vumba vuswikoti bya ku XIPHOKHAMA 9

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 twisisa na ku vulavula ririmi - vuswikoti bya masungulo byo vulavurisana na vanhu van’wana. Eka Tigiredi ta 2 na 3 vadyondzi va sungula ku aka vuswikoti bya ku hlaya na ku tsala ehenhla ka masungulo lama ya ku kota ku vulavula. Va tlhela va tirhisa vuswikoti byo hlaya na ku tsala lebyi se va nga byi dyondza eka Ririmi ra vona ra le Kaya. Eka Swiyimo swa le Xikarhi na le Henhla vadyondzi va ya emahlweni va tiyisisa vuswikoti bya vona bya ku yingisela, ku vulavula, ku hlaya na ku tsala. Eka nkarhi lowu, vana vo tala va dyondza hi Ririmi ro Engetela ro Sungula, Xinghezi, kutani va fanele va humelerisiwa swinene eka rona. Hikokwalaho ka leswi, ntshikelelo wukulu eka Ririmi ro Engetela ro Sungula wu fanele wu va eka ku tirhisa ririmi eka ku ehleketa na ku ehleketisisa. Leswi swi pfumelela vadyondzi ku ndlandlamuxa vuswikoti bya vona bya matwisiselo, lebyi va byi lavaka ku dyondza tidyondzo to fana na Tisayense, Matematiki, tin’wana na tin’wana hi Xinghezi. Va tlhela va tirha swinene hi switshuriwa swa matsalwa na ku sungula ku ndlandlamuxa vuswikoti bya vuxongi na vuanakanyi hi Ririmi ra vona ro Engetela Hi nkarhi lowu, vadyondzi va sungulaka Xiyimo xa le Henhla, va fanele va ri na vutivi byo antswa eka Ririmi ra vona ro Engetela ro Sungula mayelana na vuswikoti bya swa ku hanyisana na matwisiselo ya swa xiakhademiki. Hambiswiritano, ntiyiso hileswaku eka xiyimo lexi, vadyondzi vo tala va va va nga si kota ku vulavurisana kahle na van’wana eka nkarhi wa sweswi. Kutani, ntlhontho eka Xiyimo xa le Henhla i ku nyika nseketelo eka vadyondzi lava ku ri karhi ku nyikiwa kharikhulamu leyi nga ta endla leswaku vadyondzi va fikelela swiyimo leswi lavekakaka eka tigiredi leti landzelaka. Swilaveko leswi swi fanele swi va hi ndlela leyi vadyondzi va nga ta tirhisa Ririmi ra vona ro Engetela ro Sungula hi vuswikoti bya le henhla lebyi nga ta va lulamisela dyondzo ya le henhla kumbe ku ya entirhweni. Kutani ku bumabumeriwa leswaku, laha swi kotekaka, vadyondzi eka Xiyimo xa le Henhla va fanele ku dyondzisiwa minongoti leyi fanaka eka swiyimo ha swimbirhi eka ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi. 2.1.2 Vuswikoti bya ririmi Kharikhulamu ya Ririmi ra le Kaya yi veketeriwe ku ya hi vuswikoti lebyi landzelaka: 1 Ku yingisela na Ku vulavula 2 Ku hlaya na Ku langutisa 3 Ku tsala na Ku andlala 4 Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi 2.1.3 Maendlelo yo dyondzisa ririmi Maendlelo eku dyondziseni ka ririmi eka xitsariwa lexi hi lama simekiweke eka switshuriwa, lama simekiweke eka ku dyondza ririmi hi ku ri tirhisa, lama tirhisaka mpfanganiso na madyondziselo yo landzelela magoza. Maendlelo lama simekiweke eka switshuriwa na lama simekiweke eka ku dyondza ririmi hi ku ri tirhisa ya lawuriwa hi ku tumbuluxa na ku tirhisa switshuriwa nkarhi na nkarhi. Maendlelo lama simekiweke eka switshuriwa ya valanga ndlela leyi switshuriwa swi tirhaka hi yona. Xikongomelo xa maendlelo lama simekiweke eka switshuriwa i ku endla leswaku vadyondzi va va na vutivi bya xiyimo xa le henhla, va titshemba na ku va vahlayi va vuxoperi, va va vatsari, valangutisi na vatumbuluxi va switshuriwa. Maendlelo lawa ya katsa ku yingisela, ku hlaya na ku xopaxopa switshuriwa ku endlela ku twisisa ndlela leyi switshuriwa swi tshuriwaka hakona na nkucetelo wa swona. Maendlelo lawa ya lawuriwa hi ku twisisa ndlela leyi switshuriwa swi tumbuluxiweke hi yona. Maendlelo lama simekiweke eka ku dyondzisa ririmi hi ku ri tirhisa ya vula leswaku loko ku dyondziwa ririmi, mudyondzi u fanele ku nyikiwa vutivi byo anama na ku pfuriwa mahlo swinene loko swi ta eka ririmi leri ri nga ku tirhisiweni naswona u fanele ku nyikiwa nkarhi wo tala wo titoloveta kumbe ku tirhisa ririmi leri eka swiyimo swa 10 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 vutomi leswi hanyaka na ku yelana na vutomi bya masiku hinkwawo. Ku dyondza ririmi swi fanele ku fikisiwa na le tlilasini laha vadyondzi va nga ta dyondza vuswikoti byo hlaya na ku tsala hi ku hlaya switshuriwa swo tala na ku tsala hi ku tsala minkarhi yo tala. Ku dyondzisa ririmi swi humelela hi ndlela ya mpfanganiso, laha mudyondzisi a kombisaka maendlelo lamanene, vadyondzi titoloveta vuswikoti lebyi faneleke emintlaweni va nga si ya tirha va ri voxe. Xivumbeko xa dyondzontsongo yo karhi xi fanele ku va lexi dyondzo yi sungulaka hi ku endliwa hi tlilasi hinkwayo yi nga si endliwa hi mintlawa ku fikela laha vuswikoti byi kombisiwaka hi mudyondzi a ri yexe. Maendlelo yo dyondzisa ririmi hi ku landzelela magoza ya tirhisiwa loko vadyondzi va hlaya, va tumbuluxa switshuriwa swanomo na swo tsariwa. Vadyondzi va nghenelela eka swiyimo swo hambanahambana swa magoza yo yingisela, yo vulavula yo hlaya, na yo tsala. Va fanele ku hleketa hi ta vaamukeri va mahungu na xikongomelo enkarhini wa magoza lawa. Leswi swi endla leswaku va vulavurisana na ku kombisa miehleketo hindlela ya ntumbuluko. Xikombiso, ku dyondzisa ku tsala a swi kongomisi eka xitshuriwa ntsena, kambe swi kongomisa eka xikongomelo na magoza yo tsala. Hi nkarhi wa ku tsala loku landzelelaka magoza vadyondzi va dyondzisiwa ku tumbuluxa timhaka, ku ehleketa hi ta xikongomelo na vaamukeri va mahungu, ku tsala mimpfapfarhuto, ku hlela ntirho wa vona na ku andlala xitshuriwa xo tsariwa lexi paluxaka miehleketo ya vona. Maendlelo yo dyondzisa matsalwa Ku dyondzisa matsalwa swi fanele ku kongomisiwa eka ku dyondzisela ku twisisa naswona swi ta katsa na na maqhinga ya magoza yo hlaya (ku tilulamisela ku hlaya, hi nkarhi wo hlaya, endzhaku ka ku hlaya) . Xikongomelonkulu xo hlaya matsalwa etlilasini i ku ndlandlamuxa eka vadyondzi vuswikoti byo tekela enhlokweni matirhiselo ya ririmi ro hluteka, leri nga na nhlamuselo ya masiku hinkwawo, nhlamuselo yo gega, vuyimeri na ku va na nhlamuselo yo enta ku tlula leri va ri hlayaka eka switshuriwa swin’wana. Hambileswi matsalwa yo tala ya nga yo hungasa, yo hlekisa kumbe ku paluxa swo karhi, vatsari lava tsalaka hi ku tinyiketa va tsala tinovhele, mintlangu na switlhokovetselo hikuva va lava ku avelana na ku paluxela vanhu mavonelo, miehleketo na timhaka kumbe swiphiqo, milawu ya mahanyelo, mavoneloxipolitiki na leswi va swi kholwaka. Matirhiselo ya vona ya ririmi hindlela ya vutshila ya engetela eka ku paluxa, ku tiyisisa na ku tshikelela mavonelo ya vona. Ku dyondzisa matsalwa a swi olovi, kambe a swi koteki handle ka tinhlamuselo ta xiviri na mavonelo ya vadyondzi lama humaka eka vona hi voxe. Loko vadyondzi vo ka va nga dyondzi ku twisisa matsalwa hi voxe, va ta va va nga dyondzangi swo tala. Vadyondzisi va fanela ku papalata mhaka yo nyika matwisiselo na mavonelo ya vona ya switshuriwa swa matsalwa, kambe va pfumelela vadyondzi ku va na xiave lexi amukelekaka xo nyika matwisiselo ya vona. Matwisiselo ya xitshuriwa a hi ku kota ku vula leswi nga swona kumbe leswi nga hoxeka, kambe i ku va muhlayi a kuma leswi nga swa nkoka. Tindlela to antswa ta maendlelo yo dyondzisa matsalwa ti ta katsa swin’wana kumbe hinkwaswo swa leswi landzelelaka: • Ringeta ku hlaya xiphemu lexikulu xa xitshuriwa hilaha swi kotekaka hakona etllasini u nga pfi u wisa u Endla migingiriko yin’wana. Leswi a swi fanelangi ku teka mavhiki yo tlula mambirhi. I swa nkoka ku va vadyondzi va va na ntwisiso wa madyondza mayelana na leswi ku vulavuriwaka hi swona eka xitshuriwa. Ku heta nkarhi wo leha mi ri karhi mi hlaya xitshuriwa na vadyondzi swi onha ku twisisa xitori hi xoxe kun’we na kungu ra xona. Titlilasi tin’wana ti nga hlaya switshuriwa ku nga ri na nseketelo wo tano. Leswi swi fanele ku kuceteriwa. Ku fanele ku dyondzisiwa vutlhokovetseri, ku nga ri switlhokovetselo. Hlayani switlhokovetselo swo tala hilaha swi kotekaka hakona etlilasini, na ku tiyisisa leswaku vadyondzi va tsala switlhokovetselo na vona. XIPHOKHAMA 11

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Ku xopaxopa matsalwa i swa nkoka eka nghingiriko wa xiyimo xa yunivhesiti, naswona vadyondzi eka xiyimo lexi a va fanelangi ku nghena eka xiyimo xa le henhla xo xopaxopa matsalwa. Hambiswiritano, xikongomelo xo dyondzisa switshuriwa i ku kombisa vadyondzi leswaku Ririmi ra le Kaya ri nga tirhisiwa hindlela ya vutshila, ya vutlhari hi ku anakanya na hi vuanami. Leswi swi vula leswaku hi fanele ku langutisa hi vuxiyaxiya leswaku xitshuriwa xi tumbuluxiwa njhani, xi tirhisiwa na ku andlariwa njhani leswaku leswi vuriwaka swi ta humela erivaleni no tshikeleriwa. Ntirho wo hlaya wu nga katsa ku vona vukona kumbe ku pfumaleka ka vufananisi; ku languta muxaka wa vufananisi lowu hlawuriweke hi mutsari na leswaku hikokwalaho ka yini wu hlawurile; ku languta swivumbeko swa swivulwa na mavumbelo ya tindzimana kumbe, maandlalelo ya switlhokovetselo; nhlawulo wa marito, timotifi leti tshikeleriwaka eka xitshuriwa hinkwaxo, matirhiselo ya swiyimelo, mpfumawulo na muhlovo laha swi faneleke. Vunyingi bya ntirho lowu wu fanele ku simekiwa eka switshuriwa, kambe ku xopaxopa xitshuriwa ntila hi ntila swi dlaya vuswikoti bya vadyondzi byo tikumela tinhlamuselo leti tumbeleke ta xitshuriwa. • Vutsari byo tumbuluxa byi fanele ku katsiwa eka tidyondzo ta matsalwa. Migingiriko yo tsala leyi lavaka ku twisisa xitshuriwa lexi hlayiwaka hi vukheta yi nga pfuna vadyondzi ku fikelela xiyimo xa le henhla xo kota ku vona vuxongi bya matsalwa. Minkanerisano ya tlilasi yi nga vuyerisa loko un’wana na un’wana a va na xiave. Kambe minkanerisano ya le tlilasini leyi yisaka eka migingiriko yo tsala yi na xikongomelo lexi nga rivaleni naswona yi vuyerisa eka ku vulavula na ku tsala. • Xo hetelela, i swa nkoka ku kombisa leswaku matsalwa a hi mhaka yo nyika tinhlamulo leti nga tona. Xitshuriwa lexi heleleke xi vula swin’wana ku nga ri hi swiphemuphemu swa xona. Ku hlaya xitshuriwa hindlela leyinene swi katsa ku migingiriko yo twisisa leswi xi vulaka swona, ku tumbuluxa, ku tinghenisa hi xiviri na ku valanga xitshuriwa hinkwaxo. Maendlelo man’wana eka matsalwa lawa ya nga pfanganyisiwaka na ku dyondzisela ku twisisa na ku twisisa swihlawulekisinkulu swa matsalwa i ndzandzelelano wa swiendleko, mutsari, nkongomelo, na muxaka wa matsalwa. Maendlelo lawa ya nga tirhisiwa swin’we. Eka maendlelo yo languta ndzandzelelano wa swiendleko, vadyondzi va nga endla vulavisisi va hlanganisa nkarhi lowu tsalwa ri tsariweke hi wona na swa matimu ya nkarhi wa kona. Eka maendlelo yo languta mutsari, vadyondzi va nga teka xiave eka ku dyondza mutsari hi vuenti na vuanami, ngopfungopfu eka vutlhokovetseri laha va nga vumbaka vuxaka exikarhi ka xitlhokovetselo xa yena na nkarhi wo karhi eka matimu. Eka maendlelo yo languta nkongomelo, vadyondzi va nga langutisa minkongomelo yo tanihi vululami, ku humelela, rirhandzu na sw na sw eka switlhokovetselo swo hlaya swo hambanahambana kumbe tinxaka ta matsalwa kutani va swi yelanisa na swiendleko swa ntiyiso swa vutomi. Va nga teka swiboho hi swiendlo swa ximunhuhatwa na ku nyika vonelo hi nkongomelo. Mayelano na maendlelo yo languta muxaka wa tsalwa, vadyondzi va nga veka hi mintlawa, pimanisa no hambanisa tinxaka to hambanahambana ta matsalwa, xik. ku hambana exikarhi ka kungu ra novhele / xitori xo koma / ntlangu / matsalwa ya swa ndhavuko. 12 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Maendlelo eka ku dyondzisa matirhiselo ya ririmi Ku dyondzisa swiaki swa ririmi swi fanele ku kongomisa eka matirhiselo ya ririmi na leswi swi nga endliwaka hi ririmi, xik. maendlelo ya nhlamuselo, maololoxelo ya swiphiqo eka ririmi na ku tsakela, ku kucetela vanghana na vatirhikulobye na ku tumbuluxa mahanyelo lawa ya nga fuwa hi timhaka ta vumunhu. Ku dyondzisa swiaki swa ririmi ku fanele ku va ndlela ya leswaku swilo swi humelela. Kutani, ku dyondzisa swiaki swa ririmi swi fanele ku simekiwa eka switshuriwa, vuhlanganisi na mpanganiso. Maendlelo ma fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku dyondzisiwa swiaki swa ririmi: • Ntivoririmi wu fanele ku dyondziseriwa ku tumbuluxa switshuriwa eka mbangu wa swona wa matirhiselo -hi marito man’wana wu tirhana, na ririmi ra ntiyiso. • Matirhiselo ya ririmi a ya faneli ku tirhisiwa ntsena eka ku xopaxopa swivulwa leswi tiyimelaka swi ri swoxe - ya fanele ya hlamusela ndlela leyi swivulwa swi nga vumbiwa hakona ku tumbuluxa switshuriwa leswi heleleke ku fana na switori, switsalwana, mapapila, swiviko, leswi vadyondzi va swi dyondzaka, hlayaka, no swi tsala exikolweni. • Ku tirhisa switshuriwa swa ntiyiso ku fana na min’wangulano, tinthavhiyu, swi fanele ku khutaziwa • Vumba vuxaka exikarhi ka swiaki swa ririmi na matirhiselo ya swona eka swiyimo swo hambanahambana. xik. ku humesela erivaleni miehleketo kumbe matitwelo, ku tivisa vanhu, ku vulavula kumbe ku vika swilo, swiendlo, swiendleko, kumbe vanhu lava mi hanyaka na vona, hi nkarhi lowu nga hundza kumbe nkarhi lowu taka, ku endla swikombelo, ku endla swiringanyeto, ku fihluta swakudya kumbe swakunwa, na ku ala ku fihlutiwa hi ndlela yo amukeleka, ku teka na ku angula eka swileriso,; ku pimanisa na ku hambanisa swilo • Tirhisa migingiriko ya le tlilasini leyi yelanisaka swiaki swa ririmi na mintirho, xik. nkarhi lowu nga hundza na xitsalwana xa ndzungulo na ku tsala xiviko; hlayelo ra angulo na xitsalwana xa mpaluxo. • Kongomisa eka mintirho leyi pfunaka. Ku tiva milawu ya ntivoririmi eka ririmi a swi endli leswaku mudyondzi a kota ku tirhisa ririmi hi ndlela leyi khomaneke no pfuna. Leswi swi nga swa nkoka eka matirhiselo i swiaki na matirhiselo ya ririmi lama hundzaka eka ku languta swivulwa ntsena. Leswi vulaka, ndlela leyi vanhu va tirhisaka ririmi ro vulavula (mbulavulo) kumbe ririmi ro tsariwa (xitshuriwa) hi ndlela leyi khomaneke no pfuna. 2.2 Maavelo ya nkarhi eka Ririmi ro Engetela ro Sungula Nkarhi wo dyondzisa eka Ririmi ra le Kaya i tiawara ta 5 hi vhiki. Vundzeni bya ririmi byi dyondzisiwa endzeni ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi (tiawara ta 10) . Vadyondzisi a va sindzisiwi ku landzelela ndzhendzheleko lowu tanihileswi wu nga xiswona kambe va fanele va tiyisisa leswaku vuswikoti bya ririmi, ngopfungopfu ku hlaya na ku tsala swa dyondzisiwa no endliwa. Nkarhi lowu averiweke vuswikoti byo hambanahambana bya tindzimi eka Tigiredi ta 7-9 i mavhiki ya 36. Mavhiki ya mune i ya ku tsarisa swikambelo - mavhiki mambirhi ya xikambelo xa Khotavuxika na laman’wana mambirhi ya xikambelo xa N’wendzamhala. Maendlelo ya xikombankrhi xa tidyondzo ya fanele ya pfumelela leswaku ku va na tipheriyodo ta ximbirhi to yisa emahlwenmi hi vhiki. Maavelo ya nkarhi ya vuswikoti bya ririmi byo hamabanahambana eka ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi ya pimanyetiwa hi ndlela leyi landzelaka: XIPHOKHAMA 13

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Minkarhi leyi pimanyetiweke eka ririmi ro dyondza no dyondzisa VUSWIKOTI MAAVELO YA NKARHI HI NDZHENDDZHELEKO WA MAVHIKI MAMBIRHI (TIAWARA) GIREDI YA 7 GIREDI YA 8 GIREDI YA 9 *Ku yingisela na Ku vulavula Tiawara ti2 (Swanomo) *Ku hlaya na Ku langutisa Tiawara ti3 na timinete ta 30 (Awara yi1 na timinete ta 45 ta xikambelantwisiso na awara yi1 na timinete ta 45 ta switshuriwa swa matsalwa) *Ku tsala na Ku andlala tiawara ti3 na timinete ta 30 Swiaki na Milawu ya Awara yi1 Matirhiselo ya Ririmi * Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi na matirhiselo ya swona swi pfanganisiwile eka nkarhi lowu averiweke vuswikoti bya ririmi lebyi bya mune. Ku tlhela ku va na nkarhi lowu averiweke ku titoloveta ka mafundza. Vuswikoti byo ehleketa no ehleketisisa byi katsiwile eka vuswikoti na maqhinga lawa ya lavekaka eka Ku yingisela na Ku vulavula, Ku hlaya na Ku langutisa na ya Ku tsala na Ku andlala Minkarhi leyi pimanyetiweke eka ririmi rin'wana le ri bohaka ku dyondziwa VUSWIKOTI MAAVELO YA NKARHI HI NDZHENDDZHELEKO WA MAVHIKI MAMBIRHI (TIAWARA) GIREDI YA 7 GIREDI YA 8 GIREDI YA 9 *Ku yingisela na Ku vulavula Tiawara ti2 (Swanomo) *Ku hlaya na Ku langutisa Tiawara ti3 (Awara yi1 na timinete ta 30 ta xikambelantwisiso na awara yi1 na timinete ta 30 ta switshuriwa swa matsalwa) *Ku tsala na Ku andlala tiawara ti2 Swiaki na Milawu ya Awara yi1 Matirhiselo ya Ririmi * Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi na matirhiselo ya swona swi pfanganisiwile eka nkarhi lowu averiweke vuswikoti bya ririmi lebyi bya mune. Ku tlhela ku va na nkarhi lowu averiweke ku titoloveta ka mafundza. Vuswikoti byo ehleketa no ehleketisisa byi katsiwile eka vuswikoti na maqhinga lawa ya lavekaka eka Ku yingisela na Ku vulavula, Ku hlaya na Ku langutisa na ya Ku tsala na Ku andlala 14 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 2.3. Switirhisiwa swo pfuna ku Dyondza na ku Dyondzisa Vadyondzi va fanele ku va na leswi landzelaka eka ku Dyondza Ririmi ra le Kaya eka Tigiredi ta 7-9 TIGIREDI TA 7 - 9 Switirhisiwankulu Tibuku ta vadyondzi ta Ndzawulelo √ Dikixinari √ Tinxaka ta switshuriwa Novhele √ Swirungulwana √ Mfuwo wa rixaka √ Ntlangu √ Vutlhokovetseri √ Switirhisiwa swa swihangalasa mahungu Maphephahungu √ Timagazini √ Minkanerisano ya Xiyanimoya / mintlangu √ Minkombiso ya le ka thelevhixini / mintlangu / tidokhumentari √ Vadyondzisi va Ririmi ra le Kaya va fanele va va na: a) Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambeleleo b) Language in Education Policy c) Tibuku ta ndzawulelo leti tirhisiwaka hi vadyondzi na tibuku tin’wana ta swihlovo ku engetela eka leti ta ndzawulelo d) Dikixinari (ya ririmi rin’we. ya tindzimi timbirhi, ya tindziminyingi, thesorasi) e) Tinxaka ta matsalwa to hambanhambana ta matsalwa ya ndzawulelo. f) Switirhisiwa swo hambanahambana swa swihangalasa mahungu: maphephahungu, timagazini, tiburochara, tifulayara na sw na sw. g) Ku fikelela swipfuno swa mbonoyingiselo leswi nga ta tirhisiwa etlilasini h) Swihlovo swin’wana swa swihangalasamahungu (maphephahungu yo hambanahambana, timagazini, na tiburochara) Swihlovo swa le tlilasini a) Switshuriwa swo hambanahambana leswi nga ta fikelela swiyimo swo hambanahambana to hlaya, xik. tibuku to hlaya leti hlawuriweke leti nga na tikhopi ta switshuriwa leswi ringaneke tilevhele hinkwato ta tlilasi. b) Switirhisiwa swa swihangalasa mahungu swo hambanhambana: maphephahungu, timagazini, tiburochara, tifulayara, swinavetiso, tiphositara, switiviso, na sw na sw. c) Swipfuno swo yingisela / swa mbonoyingiselo XIPHOKHAMA 15

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XIYENGE XA 3: VUNDZENI NA MINKUNGUHATO YO DYONDZISA YA VUSWIKOTI BYA RIRIMI 3.1. Nkatsakanyo wa vuswikoti bya ririmi - ku landzelela magoza / maendlelo na maqhinga, muxaka wa xitshuriwa na vulehi. 3.1.1 Ku yingisela na Ku vulavula Ku yingisela na Ku vulavula swi kumeka eka tidyondzo hinkwato. Hi Ku yingisela na Ku vulavula loku faneleke, vadyondzi va hlengeleta na ku katsakanya mahungu, va aka vutivi, va ololoxa swiphiqo, na ku hlamusela miehleketo na mavonelo. Vuswikoti byo yingisela hi vuxoperi byi pfuna vadyondzi ku lemuka mikhuva na mavonelo eka xitshuriwa na ku tlhontlha mboyamelatlhelorin’we na ririmi ro onga. Ku yingisela na Ku vulavula i vuswikoti lebyi hambaneke kambe swa tirhisana. Haswimbirhi swi tirhisiwa siku na siku etlilasini loko vadyondzi va ri karhi va amukela no kanerisana hi mahungu yo karhi. Ku yingisela no vulavula ka mafundza ka xiyimo xo karhi, xik: njhekanjhekisano, ku lava xiletelo xo karhi. Ku yingisela hi ku landzelela magoza na maqhinga. Hakanyingi ku dyondzisa ka ku yingisela swi katsa ku tirhisiwa ka swiyenge swa ku yingisela hi ku landzelela magoza. Lowu i nghingiriko lowu avanyisiweke hi swiyenge swinharhu leswi kombisaka maqhinga yo yingisela leswaku ku ta twisisiwa marito, ririmi na tinxaka tin’wana to yingisela. A hi minkarhi hinkwayo laha ku nga ta tirhisiwa magoza hinkwawo yo yingisela. Xikombiso, loko vadyondzi va ri ku yingiseleni ka nhlamuselo leyi kandziyisiweke va ta fanela ku endla migingiriko yo tilulamisela ku yingisela leyi nga ta va tsundzuxa eka ku yingisela ko kongomisa leswaku va ta kota ku yelanisa leswi va swi yingiselaka na leswi va swi tokoteke. Migingiriko ya nkarhi wo yingisela yi ta pfuna vadyondzi ku va va tsundzuka vuxokoxoko no hlela hungu leri yingiseriweke. Migingiriko leyi endliwaka endzhaku ko yingisela yi nga endla leswaku vadyondzi va kota ku hlamula eka leswi va nga swi twa loko ku karhi ku kanerisaniwa. Migingiriko yo tilulamisela ku yingisela yi tivisa vadyondzi eka xiyimo xo yingisela. Yi va pfumelela ku pfuxelela vutivi bya vona bya nkarhi lowu hundzeke bya nhlokomhaka, na ku lulamisela ku yingisela. Pfuxelela vutivi bya le ndzhaku ku nga si sungula ku yingiseriwa. • Bvumba leswi xitshuriwa xi vulavulaka hi swona hi ku languta nhlokomhaka • Tirhana na ntivomarito wa nkoka lowu vadyondzi va nga wu tiviki. • Mudyondzisi a nga lulamisa xivutiso xa ku tilulamisela ku yingisela ku vuyisa miehleketo ya vadyondzi. • Vadyondzi va fanele va tilulamiserile hi ku va na, xikombiso, pensele na buku ku teka / tsala tinotsi. Hi nkarhi wo yingisela - ku vutisa, ku lemuka, ku fananisa, ku teka tinotsi, ku hlamusela. Vadyondzi va xopaxopa • Hungu, • Xivulavuri na • Vumbhoni bya swivulavuri. 16 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Va yelanisa na leswi va swi tivaka. • Kuma nhlamuselo. • Vutisa swivutiso. • Endla minkumbetelo na ku tiyisisa leswi bvumbiweke • Anakanya / ehleketa hi swona na ku hlela. Endzhaku ko yingisela i nghingiriko lowu ku landzelaka ku yingisela hi koxe. Vadyondzi va • Vutisa swivutiso • Vulavula hi leswi xivulavuri xi swi vuleke • Hluta tinotsi • Nyika nkomiso wa leswi andlariweke hi ku vula kunene. • Susa mahungu eka xivumbeko xa swanomo ku ya eka xivumbeko xa swo tsariwa, xik. tirhisa mahungu ku lebula dayagiramu • Xopaxopa na ku hlela hi vuxoperi leswi va swi tweke • Hlanganisa mahungu mantshwa na vutivi lebyi va nga na byona. • Teka swiboho, hlela, nyika mavonelo ya yena n’wini, angula / hlamula hi vuxoperi. XIPHOKHAMA 17

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Tinxaka to hambanahambana to yingisela Ku yingisela hi Ku yingisela, ku nga ri ku twa ntsena, hi swona swa nkoka eka ku angula hindlela ya vutlhari eka swilo xikongomelo xo leswi hi hlanganaka na swona laha hi hanyaka kona. Eka misava leyi thekinoloji yi nga vumba tinxaka kuma mahungu yo to hambanahambana ta mimpfumawulo, marito, vuyimbeleri na ku vulavula, ku dyondza ku yingisela karhi ntsena swilo leswi swi nga swa nkoka kumbe leswi swi pfunaka hi swona swi lavekaka ngopfu. Swo tala leswi nga longoloxiwa laha hansi, leswi swi humelelaka eka magoza yo hambanahambana yo yingisela a swi nga vi swintshwa eka vadyondzi lava va welaka eka Xiyimo lexi xa le Henhla, kutani vadyondzisi va nga tirhisa maendlelo lawa loko va vona ongeti vadyondzi a va swi twisisi. • Tlhontlha / Pfuxeta vutivi bya le ndzhaku ku nga si sungula ku yingiseriwa. • Tiyisisa xikongomelo xa xivulavuri • Kongomisa miehleketo hinkwayo eka ntirho wa ku yingisela na ku kombisa ku tsakela . • Kuma nhlamuselo • Kamba ku twisisa ka hungu hi ku vumba vuxaka exikarhi ka leswi nga vuriwa, ku endla na ku tiyisisa leswi bvumbiweke, ku endla minkumbetelo, ku hlela na ku anakanya leswi u nga swi twa • Ku endla tinotsi to twisiseka, tirhisa mimepe, ku veketela swilo hi mintlawa ya swona, ku komisa, ku endla minongonoko yo kambela, ku komisa, ku ringula nakambe, ku hlamusela. • Hambanisa hungu na xivulavuri. • Tekela enhlokweni vuxaka exikarhi ka mbangu na nhlawulo wa marito na xivumbeko • Kombisa, hlamusela na ku hlela mahungu. • Twisisa swileriso, kuma swiletelo swa matlhelo eka mepe na ku landzelela maendlelo • Tekela enhlokweni timhakankulu na timhaka to seketela. • Gayela mahungu hi ku: pimanisa, landzelela swileriso, ku pfala mavangwa, ku kota ku vona ku hambana, ku ba tigwaju eka swo karhi, ku hundzisa mahungu ya ya eka xiyimo xin’wana, ku landzelerisa sequencing, ku fananisa, ku hlamusela / nyika nhlamuselo. • Landzelerisa leswi nga andlariwa hi ku: hlamula swivutiso, ku hluta tinotsi, ku veketela miehleketo ku ya hi vuxaka bya yona, ku komisa, ku basisa mhaka yo karhi, ku anakanya hi leswi vuriweke, ku vulavula kumbe ku tsala Xikambelantwisiso • Rungula xitori nakambe xo yingisela na ku • Tsundzuka vuxokoxoko byo karhi eka xitshuriwa vulavula • Nyika mavonelo hi minkoka na mahungu lama nga eka xitshuriwa • Anakanya hi ku vona hi tihlo rin’we na mboyamelatlhelorin’we • Kanela hi ximunhuhatwa, kungu na mbangu • Nyika mavonelo • Swivutiso swo lava ku basisa mhaka yo karhi 18 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Tinxaka to hambanahambana to yingisela Ku yingiselela ku Magoza yo tala lama longoloxiweke laha hansi ya pfuna eka dyondzo ya switshuriwa swa matsalwa, kota ku xopaxopa no swa swinavetiso na tidokhumente ta swa tipolitiki. Endzhaku ka nghingiriko wa ku yingisela, hlela vadyondzisi va tala ku nyika nkarhi wa nkanerisano / mbhurisano, kambe swa pfuna na ku hundzula migingiriko leyi yi va yo tsala, xik. xiphemu xintsongo xa vuyimbeleri bya filimi xi nga tirhisiwa ku sungula xitsalwana xa ndzungulo (‘I ncini lexi u xi twaka? Hlamusela leswaku xi ku tsundzuxa yini’) . Marito yo hlayanyana yo komba ku titwa lama tshahiweke eka mbulavulo kumbe eka ku hlaya xitlhokovetselo ya nga katsiwa eka xitsariwa lexi faneleke mbangu wolowo. Nghenisa marito lawa eka hungu leri hambanaka na leswi vuriweke eka mbulavulo, kumbe u tirhisa marito lawa eka xitlhokovetselo xa wena n’wini leswaku matwisiselo ya wena ya wona ya ta va erivaleni. • Kombisa na ku hlamusela ririmi ra nsunsumeto, ra ntlhaveko na ro onga, mboyamelatlhelorin’we, ku ya hi nghohe na ku vona mhaka hi tihlo rin’we • Hambanisa exikarhi ka ntiyiso na mavonelo • Kombisa ndzemuko wa na ku hlamusela thoni, magoza na matirhiselo ya ririmi • Angula eka xitayili, thoni na rhejisitara na ku hlela hi ndlela leyi lulameke • Twisisa ndzandzelelano lowunene wa mahungu • Teka xiboho na ku nyika vumbhoni. • Endla minkumbetelo na ku bvumba switandzhaku • Angula eka matirhiselo ya ririmi, nhlawulo wa marito, xivumbeko na matwariselo Ku yingiselela ku Migingiriko leyi yo yingisela va nga titoloveta yona eka minjhekanjhekisano, mimbhurisano ya bumabumela na mintlawa leyintsongo na mbhurisano wun’wana na wun’wana lowu nga kunguhatiwa. Ku languta ku burisana na swichupuchupu swo huma eka tifilimi swi nga pfuna ku xopaxopa swihlawulekisi swin’wana swo fana van’wana na leswi longoloxiweke laha hansi. • Angula eka swiyimo swa ku vulavurisana • Tirhisa milawu ya ku siyerisana na van’wana eka mimbulavurisano • Yimelela xiyimo xa tlhelo ra wena. • Vutisa swivutiso ku yisa emahlweni ku vulavurisana • Angula eka ririmi, swikoweto, ku langutana hi mahlo na matirhiselo ya swikoweto swa miri / ririmi ro tirhisa swirho • Komba ku twisisa ka vuxaka exikarhi ka ririmi na ndhavuko hi ku xixima milawu ya ndhavuko / mfuwo • Angula eka vuxongi bya xitshuriwa xa nomo, xik. ncino, rivilo, nkucetelo wa mimpfumawulo, vufananisi. XIPHOKHAMA 19

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Vulehi bya switshuriwa leswi faneleke ku tirhisiwa eka xikambelantwisiso xo yingisela NTIRHO GIREDI YA 4 GIREDI YA 5 GIREDI YA 6 Switshuriwa swa swikambelantwisiso swo Marito ya 130-180 / ku fika Marito ya 180-230 / ku fika Marito ya 230-280 / ku fika yingisela swo leha xik. eka timinete ta 5 eka timinete ta 5 eka timinete ta 5 xitori, inthavhiyu, mintlangu, swiviko swa mahungu Switshuriwa swa swikambelantwisiso swo yingisela swo koma, xik. Marito ya 50-60 / timinete Marito ya 60-70 / timinete Marito ya 70-90 / timinete switiviso, switshuriwa ta 1-2 ta 1-2 ta 1-2 swa mahungu, swileriso, swiletelo swa matlhelo Xikambelantwisiso xo hlaya / switshuriwa swo hlaya hi ku Marito ya 130-180 Marito ya 180-230 Marito ya 230-280 dzika Ku vulavula Eka Xiyimo xa le Henhla vadyondzi va fanele ku dyondzisiwa ku vulavula hi ku olova na hi nkhaqato tanihileswi leswi swi nga yin’wana ya tindzhaka ta nkoka eka vutomi bya vona, eka leswi khumhaka vona vini na bya le mintirhweni. Ku tumbuluxa ku titshembha loku i swa nkoka ku tlula thekiniki yihi na yihi ya ku vulavula entshungwini. Vadyondzi va fanele ku tiva leswaku loko va vulavula a ku nga vi na ku hlekana kumbe ku hlekulana, naswona mudyondzisi u fanele a va tshembisa nseketelo wa yena na ku va kuthaza minkarhi hinkwayo. Vadyondzi va le ka Xiyimo xa le Henhla va fanele ku dyondzisiwa tithekiniki ta masungulo ta ku nyika mbulavulo / xipichi xa kahle. Ku lehisa mbilunyana swi nga laveka loko hi tirha na vadyondzi hi ku va ku vulavurisana na van’wana swi ri na ntlhontlho eka vona. Ku vulavula hi ku landzelela magoza na maqhinga Ku dyondzisa ka ku vulavula ku fanele ku katsa vutivi bya magoza na maqhinga ya mbulavurisano (Ku landzelerisa timhaka, ku veketela timhaka hi marito ya wena, nsivo wa marito, ku kombisa, swikoweto, ku tirhisa mfambafambo wa xikandza ku hlamusela mhaka, mimpfumawulo na ku kombela ku pfuniwa) . Ku dyondzisa magoza ya ku vulavula swi vumbiwa hi magoza lama landzelaka: • Ku kunguhata - ku endla ndzavisiso na ku lulamisa • Ku titoloveta na ku andlala Ku kunguhata - ku endla ndzavisiso na ku lulamisa. Vadyondzi va fanele va kota ku kombisa vuswikoti bya ku kunguhata, ku endla ndzavisiso na ku lulamisa mbulavulo hi ku: • Tirhisa rhejisitara leri faneleke, xitayili na rito ku ya hi vaamukeri va mahungu, xikongomelo, mbangu na nkongomelo 20 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Tirhisa ririmi leri faneleke (nhlawulo wa marito) hi ku: -- Tirhisa maendli, mahlawuri yo hambanahambana na mangeteri ku humesa mhaka yo karhi, vuxokoxoko na nhlamuselo leyi nga erivaleni loko va vulavula, xikombiso, mbulavulo / xipichi, ku rungula xitori, njhekanjhekisano -- Tirhisa vutivi bya vamavizweni na maritofularha, tihomofoni, tihomonimi / mafanapeletwa na rito rin’we ku vula xivulwana -- Tirhisa marito yo lombiwa, ya ntumbululo na marito mantshwa -- Tirhisa ririmi ro gega (swigaririmi, swivulavulelo, swivuriso), thoni, mahlayelo ya maendli kumbe mafenya. -- Tirhisa minkomiso ya marito. -- Tirhisa timintsu, swirhangi na swilandzi -- Tirhisa xinuna na xisati, vunyingi na ntsongahato. -- Tirhisa maengeteri na mabumabumeri. • Kombisa ndzemuko wa ririmi ra vuxoperi hi ku: -- Nyika ntiyiso na ku kombisa mavonelo -- Kombisa nhlamuselo yo kongoma na yo gega, na yo tumbela. -- Kombisa minkoka na mavonelo ya vona, mboyamelatlhelorin’we, ku vona mhaka hi tihlo rin’we, ririmi ro tlhontlha matitwelo, nsusumeto na ro onga, xik. eka mbulavulo wa nsusumeto na vuswikoti byo tirhisa. • Ku tirhisa switirhisiwa na switshuriwa swo seketela tanihi tidikixinari na tithisorasi ku hlawula ntivomarito wo vuyerisa na ku andlala mhaka a karhi a tirhisa tinotsi, swipfuno swo yingiseriwa na / kumbe swo voniwa na tigirafu ku endlela leswaku a andlala mhaka hi ndlela leyi kokaka rinoko na hi nkhaqato. Ku titoloveta na ku andlala. Vadyondzi va fanele va kota ku titoloveta na ku kombisa vuswikoti bya mbulavulo hi ku: • Vulavula va kongomise eka vayingiseri / vaamukeri va mahungu • Ku boxa eka tinxaka leti faneleke ta swipfuneto / swihlovo leswi tirhisiweke • Ku katsa timhaka ta ntiyiso na swikombiso mayelana na swilaveko swa ntirho / mbulavulo; • Tirhisa masungulo na mahetelelo lama kokaka rinoko (xik. hi ku tirhisa mintshaho ya matsalwa) • Vumba miehleketo na minseketelo hi ndlela leyi twalaka - vundzeni bya masungulo / vundzenixidzi, vutshila bya vutumbuluxi, nkhomano, kombisa ndlandlamuko lowu twalaka na maveketelelo ya timhaka, swikombiso na miehleketo • Tirhisa swiphemu swa swivumbeko swa mbulavulo / xipichi (xik. manghenelo, ndlandlamuko wo komba xosungula na xavumbirhi, miri, mahetelelo) eka ku vumba minseketelo yo twala na ku tirhisa vutshila byo susumeta na njhekanjhekisano XIPHOKHAMA 21

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Tirhisa tindlela ta maandlalelo ya timhaka to fana na leti kombisaka ndzandzelelano, tindlela to tirhisa tinhlokomhaka kumbe mhakankulu, xivangelo na mbuyelo, ku pimanisa na ku hambanisa, xiphiqo na xitshunxo ku lemukisa no susumeta mhaka • Tirhisa matwariselo lama lulameke • Andlala no humelerisa minseketelo yo twala no tirhisa vumbhoni lebyi faneleke (xik. swa tinhlayo, vumbhoni, swikombiso swo karhi) leswi fikelelaka swilaveko swa vumbhoni leswi katsaka ku khorwisa, ku amukeleka na ku fambelana na leswi seketeriwaka • Tirhisa tindlela leti faneleke ta mavulavulelo / mavitanelo ya vanhu kumbe to vuyelela: vamanana na vatatana / vavasati na vavanuna, ndzi lava ku tiyisisa leswaku....; • Tirhisa swiaki na milawu ya ririmi leyi faneleke tanihi: -- Swivumbeko swa maendli na mapfunetamaendli ku humelerisa minkarhi na mahlayelo ya riendli hi nkhaqato -- Tirhisa swihluvi swa mbulavulo ku humelerisa ku vulavurisana ka siku na siku • Tirhisa swivutiso swo ka swi nga lavi tinhlamulo, ku yimanyana, mbuyelelo • Tirhisa tithekiniki to vulavula hi ku tirhisa marito na to kala ti nga tirhisi marito (xikombiso; thoni, ku vulavula u twala / ku yisa rito ehansi na le henhla, mpimo wa rivilo, mavumbele ya swivulwa ku langutana hi mahlo na vaamukeri va mahungu, mafambafambelo ya swirho swa xikandza, swikoweto swa miri mayimelo na matshamelo na ku tirhisa miri) eka maandlalelo. 22 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWA KU YINGISELA NA KU VULAVULA Mbulavulo lowu Ku tivisa / susumeta / avelana na ku tiyisisa mavonelo. lulamisiweke • Ku hlawula nhlokomhaka ya ndzavisiso leyi faneleke • Vumbhoni byo karhi bya nkomiso byi fanele ku tikomba. • Xivumbeko lexi faneleke (manghenelo, miri na mahetelelo) • Vaxaka na nhlokomhaka lebyi nga erivaleni na ku twala • Mavonelo lama tlhontlhaka ku angula hi ndlela ya kahle eka van’wana. • Miehleketo leyi humeseriwaka kahle erivaleni ku ri karhi ku tekeriwa enhlokweni vaamukeri va mahungu na xikongomelo . Mbulavulo wa xijumana Ku nyika mbulavulo handle ko wu lulamisela / ku lulamisa timhaka ti twala hi nkarhi wolowo / tirhisa tithekiniki ta mbulavulo hi nkarhi wuntsongo • Tirhisa Xivumbeko lexi faneleke (manghenelo, miri na mahetelelo) • Leswi faneleke ku ya hi xikongomelo • Tirhisa thoni, ku vulavula u twala, mpimo wa rivilo, ku languta vayingiseri, mayimelo na ku tirhisa miri. • Rhejisitara na thoni leyi faneleke vaamukeri va mahungu • Tirhisa ntivomarito lowu faneleke wu tlhela wu tirhiseka na swiaki swa ririmi. • Wu koma kambe kambe wu ri na nkoka Ku hlaya loku • Ku kombisa ku twisisa ndzimana lulamisiweke • Ndzimana yi hlayiwa hi ndlela ya nkhuluko • Rito ri humesiwa kahle ri twala. (Ku hlayela ehenhla) • Marito ya twarisiwa kahle • Matirhiselo ya kahle ya hefemulo • Aka vuxaka na vaamukeri va mahungu (aka / tumbuluxa moya wo tshembhana) • Ndzimana leyi hlawuriweke yi tekela enhlokweni vaamukeri va mahungu • Vulehi bya ndzimana hi lebyi faneleke Ku hlaya ka xijumana Ku hlaya swin’we xitshuriwa lexi tsariweke hi yena n’wini kumbe hi un’wana; ku titsakisa • Ntwisiso wa ndzimana wa kombisiwa / humelerisiwa (Ku hlayela ehenhla) • Ndzimana yi hlayiwa hi ndlela ya nkhuluko • Rito ri twala kahle • Marito ya twarisiwa kahle • Matirhiselo ya kahle ya hefemulo • Aka vuxaka na vaamukeri va mahungu (aka / tumbuluxa moya wo tshembhana) • Ndzimana leyi hlawuriweke yi tekela enhlokweni vaamukeri va mahungu • Vulehi bya Ndzimana hi lebyi faneleke XIPHOKHAMA 23

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWA KU YINGISELA NA KU VULAVULA Njhekanjhekisano Ku nyika mavonelo yo hambanahambana hi nhlokomhaka leyi hlawuriweke. Lexi i xivumbeko xa mbulavulo wa mafundza lowu ntshungu wu wu langutaka wu tlhela wu teka xiave wona. Maendlelo ya njhekanjhekisano: • Swipanu swimbirhi swa swivulavuri, hi xitalo ku va na swivulavuri swinharhu hi xipanu, va pfumela kumbe va kanetana na nhlokomhaka / xitatimende. Nhlokomhaka yi vula mhaka yo karhi yi tlhela yi boxa na mavonelo ehenhla ka mhaka ya kona, xik. ‘Bolo ya misava yi vile kahle eka ikhonomi ya hina’, ku tlula ku ‘Bolo ya Misava’. • Mafambiselo ya njhekanjhekisano ya lawuriwa hi mutshamaxitulu loyi a: -- Tivisaka xitatimende / nhlokomhaka na ku nyika vundzhaku bya kona -- Tivisa xivulavuri xin’wana na xin’wana -- Ku endla leswaku swilo swi famba hi nawu -- Hlayisa nkarhi - swivulavuri swi pimeriwa nkarhi -- Fambisa mbhurisano loko nhlokomhaka yi tivisiwa (languta laha hansi) -- Fambisa ku vhota (languta laha hansi) • Mutshamaxitulu u tivisa nhlokomhaka na ku kombela xivulavuri xo sungula xa tlhelo lerin’wana (xipanu xa tlhelo ra mpfumelo ra nhlokomhaka) ku vulavula • Xivulavuri xo sungula xi andlala mavonelo ya xipanu lama seketelaka / yimaka na nhlokomhaka • Xivulavuri xo sungula xa tlhelo ra nandzulo (lava vulavulaka ku kaneta nhlokomhaka) xi andlala mavonelo lama kanetaka nhlokomhaka naswona xi nga ha kaneta mavonelo ya xivulavuri xo sungula. • Xivulavuri xa vumbirhi xo pfumelelana na nhlokomhaka xi ya emahlweni xi engetela eka mavonelo ya xipanu, xi andlala mavonelo mantshwa, na ku hlasela / kaneta leswi vuriweke hi xivulavuri lexi hundzeke. • Xivulavuri xa vumbirhi xa tlhelo ro kaneta xi endla tano na xona. • Nhlokomhaka yi pfuleriwa eka ntshungu (vaamukeri va mahungu) ku burisana hi yona na ku vutisa swivutiso. • Endzhaku ka mbhurisano / nkanerisano wo angarhela, xipanu xa tlhelo ro kaneta xi songa ku sungula. Xivulavuri xa vunharhu xi vuyelela nakambe mavonelonkulu / timhakankulu ta xipano na ku ringeta ku susumeta ntshungu ku vhotela nkaneto wa nhlokomhaka, a nyika na swivangelo. Xivulavuri lexi xi nga ha hlasela mavonelo lawa ya nyikiweke hi xivulavuri lexi hundzeke. • Xivulavuri xa vunharhu xa tlhelo ro pfumela xi endla tano na xona. • Njhekanjhekisano wu nga fika emakumu kutani mbuyelo wu kumiwa hi tindlela to hambana, xik., hi ku endla leswaku swipichi / mimbulavulo yi kamberiwa (ku nyika minkutlunya) hi muahluri, kumbe ku endla leswaku ku vhoteriwa nhlokomhaka. N’wangulano • Kombisa mbulavurisano exikarhi ka vanhu vambirhi kumbe ku tlula. • Sungula na ku yisa emahlweni mimbulavurisano • Tirhisa milawu ya ku siyerisana na van’wana, vona leswaku ku angulana ku ya mahlweni. • Yimelela xiyimo xo karhi • Yingiselana, kanerisana • Tatisa mavangwa na ku khutaza / kondletela xivulavuri • Basisa timhaka to karhi. • Nyikana miehleketo na mintokoto na ku komba ntwisiso wa minongoti 24 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWA KU YINGISELA NA KU VULAVULA Inthavhiyu Ku kuma mahungu kumbe mavonelo eka munhu kumbe phanele • Tirhisa ku vutisa swivutiso, nsunsumeto, ku teka tinotsi, ku komisa / katsakanya, vuswikoti byo yingisela na byo tirhisa swikoweto • Kunguhata na ku lulamisa: humesa xikongomelo, vutivi bya le ndzhaku, xaxameta, swivutiso, nkarhi, ndhawu, ndzandzelelano, mbangu (languta swihlawulekisi swo tsala) • Ku tirhisa tithekiniki ta inthavhiyu hi ku landzelela magoza lama: -- Masungulo (ku titivisa; ku vula xikongomelo) -- Aka vuxaka (aka / tumbuluxa moya wo tshembhana) -- Swivutiso (vutisa ku suka eka swo angarhela ku ya eka swo kongoma; swivutiso swo yelana na xikongomelo xa inthavhiyu; tirhisa ririmi leri vupfeke, ro ka ri nga khunguvanyisi van’wana, ro xixima, ra nsunsumeto; yingisela swinene; hlela maangulelo; angula hi ndlela leyi vuyerisaka ku komba vutivi bya wena) -- Nkatsakanyo / nkomiso (tsala miangulo hi ku teka tinotsi; katsakanya; longoloxa no lulamisa miangulo na timhaka ta nkoka hi ndlela leyi twisisekaka) -- Mahetelelo / ku gimeta (khensa loyi a inthavhiyuwaka; nyika vuxokoxoko byo tihlanganisa na yena) Xiviko (xa mafundza na • Nyika xiviko xa leswi swi humeleleke hi ku hetiseka, xik: nghozi, swin’wana na swin’wana leswi kumekeke. nkamafundza) • Kombisa nhlokomhaka, manghenelo (vundzhaku, xikongomelo, vuyimelo, vunavi) miri (Mani? Hikokwalako ka yini? Kwihi? Rini? Yini? Njhani?), mahetelelo, swibumabumelo, matsalwa ya vuxokoxoko, switandzhaku • Kunguhata: hlengeleta na ku lulamisa mahungu, tsala timhaka • Tirhisa rhejisitara na xitayili xa mafundzanyana ku ya eka ya mafundza • Tirhisa: -- Nkarhi wa sweswi (handle ka le ka swiviko swa matimu); -- Maviti yo angarheta; xik munhu, mbyana -- Munhu wa vunharhu; -- Nhlamuselo ya timhaka ta ntiyiso / xiviri; -- Marito ya xithekiniki na swivulwahava; na -- Ririmi ra mafundza na ku ka ri nga kongomangi munhu. Nyika swiletelo swa Ku byela un’wana leswi a nga fikisaka xiswona eka ndhawu yo karhi matlhelo • Tirhisa swiletelo swa matlhelo loko u byela un’wana leswi a nga fikisaka xiswona eka ndhawu yo karhi. • Tirhisa xivumbeko xo lerisa • Ku tirhisa munhu wa vumbirhi ku kombisa mbulavurisano exikarhi ka xivulavuri na muyingiseri • Tekela enhlokweni leswi landzelaka loko u nyika swiletelo swa matlhelo: -- Tirhisa swivulwa swo koma, kongoma na ku twisiseka -- Tirhisa nxanxamelo / ndzandzelelano lowu faneleke -- Kongomisa eka tlhelo ro karhi -- Kombisa mpimanyeto wa mpfhuka -- Nyika mpimanyeto wa nhlayo ya switarata leswi u nga ta swi tlula ku fika laha u yaka kona -- Nyika vuxokoxoko bya mimfungho ya ndhawu leyi nga kona endleleni -- Tirhisa marito yo komba ndhawu leyi xilo xi nga eka yona. -- Tirhisa marito lama kombaka matlhelo -- Tirhisa marito ku komba ku bumabumela / tsakela XIPHOKHAMA 25

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWA KU YINGISELA NA KU VULAVULA Swileriso Ku hlamusela matirhiselo ya nchumu wo karhi, lulamisa swakudya, lunghisa xo karhi lexi onhakeke, na sw. na sw. • Hlamusela ntirho kumbe matirhiselo ya nchumu wun’wana na wun’wana lowu nga eku tirheni; ku lulamisa swibye, ku lunghisa leswi onhakeke / tshovekeke, na sw. na sw. Ku lulamisa / sweka swakudya swo hambanahambana, ku lulamisa xin’wana na xin’wana lexi onhakeke. • Kunguhata na ku lulamisa (languta swihlawulekisi swo tsala) -- Twisisa xi(swi) yimo na leswi ku nyika swileriso / maendlelo swi kongomisiweke eka swona. -- Hlamusela matirhelo kumbe matirhiselo ya nchumu wun’wana na wun’wana. -- Kombisa ndzandzelelano wa swileriso lowu hetisekeke, wu twisiseka na ku twala. -- Swibukwana swa vatirhisi / manyuwali, swileriso na matirhiselo -- Tekela enhlokweni ntivomarito, ntivoririmi, swivuriso, swivulavulelo, ririmi ro tika na swivulwana leswi nga tirhisiwaka. • Ku andlala. Nyika xiviko xa nomo / • Andlala hi ku vulavula swiendleko swo huma eka xik. xiyanimoya kumbe thelevhixini kumbe leswi kumiweke eka inthavhiyu leyi khomiweke xiviko • Kunguhata na ku lulamisa -- Tivisa leswi faneleke ku fikeleriwa hi ku andlala ka nomo ka mafundza. -- Bvumba ntivomarito, ntivoririmi, swivuriso na swivulavulelo leswi nga tirhisiwaka -- Endla ndzavisiso ku kuma mahungu lama faneleke ku suka ka xivulavuri na ririmi leri lavekaka ku hlamusela mahungu. -- Andlala; languta leswi landzelaka: o Xivumbeko xo karhi xa ndzavisiso xi fanele ku tikomba. o Xivumbeko xa muxaka wa xitsuriwa xi fanele ku landzeleriwa (manghenelo, miri na mahetelelo) o Xitshuriwa xi fanele ku va xi khome timhaka to twala leti khomaneke na nhlokomhaka naswona xi paluxa timhaka ta ntiyiso hi ndlela yo twisiseka . o Mavonelo lama tlhontlhaka angulo lowu faneleke eka van’wana ya humelerisiwa o Mpaluxo lowu twisisekaka wa miehleketo lowu tekelaka enhlokweni vaamukeri va mahungu na xikongomelo. o U nga teki tlhelo (ririmi ro twisiseka ro ka ro nga teki tlhelo) naswona andlala hi ririmi leri ringaneleke vayingiseri. o Tirhisa ririmi ra miri leri faneleke. Papalata swikoweto. • Lulamisa ku andlala swanomo hi swiyenge swinharhu. -- Manghenelo: koka rinoko ra vaamukeri va mahungu; hlamula I mani? I yini? Kwihi? Rini? -- Miri: lulamisa timhakankulu hi ndzandzelelano lowu twalaka. Hi ku tirhisa mahungu hi nkhaqato, seketela mhakankulu hi mahungu lama humaka eka ndzavisiso; tirhisa vuxokoxoko na swivulwa swa nhlamuselo ku endla leswaku xiviko xi nyanyula. -- Mahetelelo: katsakanya ku fika eka mhaka ya nkoka. Tsala mahetelelo yo koma. Songa u tlhela u kombisa mhakankulu. Humesa timhakankulu ku vumba mavonelo ya wena n’wini mayelana na nhlokomhaka wa xiviko. • Tirhisa swipfuno swa swovoniwa, swo fana na tiphositara kumbe phurokijetara ya data, na ku titoloveta ku swi tirhisa. • Tirhisa tinotsi ku endla nxanxamelo wo hetelela wa xiviko • Tirhisa tinotsi loko u andlala xiviko 26 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWA KU YINGISELA NA KU VULAVULA Foramu / Nkanerisano wa Ku nyikana mavonelo yo hambanahambana kumbe mahungu yo huma ka swihlovo swo phanele hambanahambana Vavulavuri va fanele va: • valanga / languta miehleketo yo hambanahambana • va yingiselana • pfumelelana / pfumela leswaku va endlile xihoxo loko swi fanerile. • nga kavanyeti swivulavuri swin’wana • vumba mhaka yo twala ku suka eka miehleketo ya lavan’wana. • tshama eka nhlokomhaka • ringeta ku katsa vanhu eka nkanerisano -- kavanyeta hi ndlela ya kahle -- humesa mavonelo na ku seketela hi ku kombisa swivangelo • Xivulavuri xin’wana na xin’wana xi vulavula hi xiphemu / xiyenge xo karhi xa nhlokomhaka tirhisa swivulwana leswi tirhisiwaka eka mafambiselo ya tinhlengeletano • Mintirho ya mutshamaxitulu -- Ku endla leswaku swilo swi famba hi nawu -- Ku vona leswaku nkarhi wu tirhisiwa hindlela leyi faneleke -- Ku vona leswaku nongonoko wa landzeleriwa -- Ku kondletela leswaku ku tekiwa xiave -- Ku va a nga teki tlhelo -- Ku kombela swiringanyeto na endla leswaku ku vhotiwa. Miencenyeto Vadyondzi va andlaleriwa xiyimo xo karhi, xi nga va xiphiqo kumbe xiendleko, lexi va faneleke ku angula eka xona hi ku va teka xiyimo xo karhi. Encenyeto wu nga va wu nga lulamisiwanga, kumbe mudyondzi a nga ha byeriwa hi xiyimo lexi a faneleke ku xi tlanga. Makambelelo ya muxaka wolowo ya pfulekile naswona ya kongomisiwa eka ku kambela munhu wo karhi. Nkanerisano wa Ku nyikana miehleketo, mavonelo na mintlawa yo karhi. nkamafundza / • Sungula na ku yisa emahlweni mbulavurisano mbulavurisano • Tirhisa milawu ya ku siyerisana na van’wana • Yimelela xiyimo xo karhi • Kanerisana • Tatisa mavangwa na ku khutaza / kondletela xivulavuri • Nyikana miehleketo na mintokoto na ku komba ntwisiso wa minongoti Ku tivisa xivulavuri Ku nyika vaamukeri va mahungu vuxokoxoko hi xivulavuri / muendzi • Kuma timhaka ta nkoka eka xivulavuri • Tirhisa ririmi / xitayili xa mafundza kumbe rhejisitara • Tumbuluxa moya wa ku tsakela na ku langutela eka vaamukeri va mahungu, xik. hi ku byela vaamukeri va mahungu timhaka leti faneleke ta vundzhaku bya xivulavuri na leswi xi swi fikeleleke • Engetela ku langutela hi ku, xik., yimanyana na ku cincacinca thoni • Heta hi matimba na ku titshembha Ku nyika marito yo Ku nyika marito yo khensa xivulavuri endzhaku ka loko xi andlarile mbulavulo eka vaamukeri khensa va mahungu. • Tirhisa ririmi / rhejisitara ra mafundza • Yingisela xivulavuri hi vukheta leswaku u ta kota ku tsavula swilo swa nkoka eka mbulavulo wa xona. • Boxa timhaka ta ntikelo eka mbulavulo • Heta hi matimba na ku titshembha XIPHOKHAMA 27

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Nkarhi lowu pimiweke wo tumbuluxa switshuriwa swanomo Nkarhi lowu pimiweke Switshuriwa Tigiredi ta 7 - 9 Mimbulavurisano, minjhekanjhekisano, minkanerisano ya Timinete ta 15 - 20 foramu / ntlawa / phanele N’wangulano Timinete ta 4 - 6 Swiletelo swa matlhelo na swileriso Timinete ta 2 - 4 Inthavhiyu Timinete ta 8 - 10 Ku hlaya loku lulamisiweke Timinete ta 2 - 3 Mbulavulo lowu lulamisiweke, xiviko, nhluto Timinete ta 2 - 3 Mbulavulo wa xijumana Timinete ta 2 - 3 Ku rungula xitori Timinete ta 5 - 7 Tinhlengeletano na mafambiselo ya tona Timinete ta 8 - 10 Swikombiso swa swivulwahava leswi tirhisiwaka eka mbulavurisano wa Xitsonga KU KOMBELA MPFUMELELO / SWIKOMBELO KU KAVANYETA • Xana ndzi nga…..? • Ndzi khomele, ndzi nga ...? • Ndzi kombela….? • Ndzi rivalele, u ehleketa leswaku ndzi nga...? • Swi nga koteka leswaku ndzi…..? • Ndzi khomele, u tiva ...? • Xana swi lulamile loko….? • Ndzi khomeleni, mi nga ndzi pfuna? (mafundza • Swi nga va kahle loko…? • U nga vilela loko ndzi…? • Ndzi kombela / ndzi pfumelele … • U nga pfumela ku …? KU PFUNA KU LAVA KU PFUNIWA • Xana ndzi nga ku pfuna? • Ndzi nga kuma ku pfuniwa hi…..? • Ndzi nga ku pfuna? • U nga ndzi pfuna ku…..? • U nga va u lava swin’wana? • Ndzi kombela ku pfuniwa hi … • U nga va u lava ku pfuniwa? • Ndzi kombela mi ndzi pfuna hi … (mafundza) • U lava ku pfuniwa? • Ndzi kombela mi hoxa xandla eka … • Ndzi nga ku endlela yini namuntlha? KU KOMBELA KU RIVALERIWA KU VILELA • Ndzi khomele. • Ndzi khomele ku va ndzi vula leswi, kambe... • Ndzi rivalele ku va…. • Ndzi rivalele ku va ndzi ku karhata, kambe... • Ndza tisola…… • Kumbe xana u rivale ku... • Ndzi kombela ku rivaleriwa ku va… • Ndzi vona onge u nga va u rivele ku..... • Ndza tisola ku va … • Ndzi khomele loko ndzi hume endleleni, kambe... • Ndzi khomele. • Swi nga endleka ku vile na ku ka ku nga twisisaniwi hi... • A ndzi ku twangi kahle. • U nga ndzi teki hindlela yin’wana, kambe... • Matlhari hansi • Onge ku ve na xihoxonyana • Phepha Mageva 28 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 KU NYIKA SWITSUNDZUXO KU VULA LESWI U SWI TSAKERISAKA XISWONA. • A ndzi voni swi fanerile leswaku u …….. • U ga tsakela ku …. • U fanele u….. • Swi nga antswa ndzi…… • A wu fanelangi u……... • Hikwalaho ka yini hi nga...? • Loko a ku ri mina wena, a ndzi ta……. • Hi swona, ndzi ta tsakela…….. u swi vonisa ku yini? • Loko a ndzi ri eka xiyimo xa wena, a ndzi ta … • U ehleketa leswaku hi nga endla yini? • Loko a ndzi ri endzeni ka tintangu ta wena, a ndzi ta .... • Loko a swi ri emavokweni ya mina, a ndzi ta … • Swa antswa u …. • Ndzi vona onge hi fanele ku .... …. • A wu fanelangi……. • Hambi wo endla yini, u nga tshuki u……. KU BVUMBHA, KU KUMBETELA KU NYIKA VUXOKOXOKO BYO KA BYI NGA HELELANGI • Ndzi nga vula leswaku a nga va a lulamerile ku... • Ku na kwalomu ka…. • Swi nga pfumala swo… • Ku na ku lava ku ringana… • A nga va a ... • Ku na nhlayo leyikulu ya… • Swi vonaka onge ... • ……. kumbetela ku fika ka ….. • Kumbexana u pfumala ku… • Onge… • Kumbexana va lava ku ... • Swi yelana na… • Swa tika ku vula, kambe ndzi ehleketa leswaku … • Swi fana na ….. • A ndzi na ntiyiso kahle, kambe ndzi ehleketa … • Swa tika ku vula, kambe ndzi ehleketa… • A ndzi na ntiyiso kahle, kambe ndzi ehleketa… KU LELANA NA LOYI A FAMBAKA. KU TIKAMBELA Tendzo to leha, masiku yo wisa, tendzo to koma • Leswi swi tirhekile / swi pfunile hikuva …. • Ndzi swi endle kahle hikuva …. • Vana na rendzo lerinene. • A swi ta va swi antswile loko a ndzi lo … • Vana na masiku yo wisa lamanene. • Leswi swi nga antswisiwa hi … • Tiphine hi masiku ya wena yo wisa. • Vuyomahlweni byi / a byi le rivaleni / twali hikuva … • Tiphine! • Leswi swa humelela hikuva … • Vana na nkarhi lowunene e- (u ya ka kona ko fana na le vhengele xo dyela eka xona) • Ndlela se ya tikomba • Vana na nkarhi lowunene e- (dorobeni lerikulu) • Swi ya kona • Tindlela ti mi basela. • Hi jirile. • Hosi yi mi hlayisa. • Swi hi bise makanyi. • Mi ya va rungula. • Hi yi lwile. • Mi vuya na leswinene. • Swi hi be xifuva. • Tindlela a ti mi basele, swikundzu swi etlela. • Kule hi laha hi humaka kona. KU PFUXELA ENDZHAKU KA RENDZO • A ma ri njhani masiku ya wena yo wisa e…? • U tiphinile hi nkarhi wa wena e- (laha a wu ye kona) ? • A ri ri njhani rendzo ra wena / ra xihahampfhuka? • Vavhaki! • Vuyani! • Ambani ku nona ka! XIPHOKHAMA 29

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 3.1.2 Ku hlaya na Ku langutisa Vuswikoti bya Ku hlaya na Ku langutisa lebyi ndlandlamukeke i bya nkoka eka ku dyondza Vadyondzi va ndlandlamuxa vuswikoti eka Ku hlaya na Ku langutisa switshuriwa swo hambanahambana swa matsalwa na swo ka swi nga ri swa matsalwa, ku katsa na switshuriwa swa swovoniwa. Vadyondzi va lemuka ndlela leyi muxaka wa matsalwa na ririmi leri faneleke swi paluxaka hakona xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu eka xitshuriwa. Hi ku hlaya etlilasini na ku hlaya va ri voxe, vadyondzi va va vaehleketi va vuxoperi na vutumbuluxi. Ku hlaya / ku langutisa ku katsa swiyenge swimbirhi: 1) ku dyondza na ku tirhisa maqhinga ku hundzuluxa na ku twisisa xitshuriwa 2) ku dyondza na ku tirhisa vutivi bya swihlawulekisi swa switshuriwa. Swiphemu / swiyenge hinkwaswo swi fanele ku va kona eka ku hlaya / ku langutisa ka switshuriwa swa matsalwa na swo ka swi nga ri swa matsalwa. Vundzeni bya ku hlaya / ku langutisa byi veketeriwe eka: 1) ku hlaya ku kota ku twisisa 2) ku hlayela swa dyondzo ya mafundza (matsalwa) na 3) ku hlaya a ri yexe loku engeteriweke. Ku hlaya hi ku landzelela magoza na maqhinga Ku dyondzisa ku hlaya swi nga katsa magoza manharhu lama nga pfunetaka leswaku switshuriwa swi twisiseka. A hi minkarhi hinkwayo laha ku nga ta tirhisiwa magoza lawa hi manharhu ka wona. Xikombiso, loko vadyondzi va ri eku hlayeni ka xitshuriwa kumbe muxaka wa tsalwa lowu va nga wu tiviki, va ta fanela ku endla nghingiriko wa ku tilulamisela ku hlaya lowu nga ta va pfuna leswaku va vona swihlawulekisi swa xitshuriwa xolexo leswaku va ta vona ku yelana ka xona na ntokoto kumbe vutivi lebyi va nga na byona. Loko se va nghena eka nghingiriko wo hlaya swi ta va pfuna leswaku va xopaxopa xivumbeko na swihlawulekisi swa ririmi swa xitshuriwa kumbe tsalwa rolero hi vuenti. Migingiriko ya endzhaku ko hlaya yi nga pfuna vadyondzi leswaku va ringeta ku humesela erivaleni leswi va swi hlayeke eka tsalwa hi ndlela yo tsala. • Ku tilulamisela ku hlaya • Hi nkarhi wo hlaya • Migingiriko ya endzhaku ko hlaya Ku tilulamisela ku hlaya Vadyondzi va nga va va tilulamiserile eka xitshuriwa hi tindlela to hambana ku ya hi muxaka wa xitshuriwa na levhele ya mudyondzi. Swi thintha vuyelanisi na vutivi bya yena bya leswi a swi dyondzeke khale. • Vadyondzi va khutaziwa ku tivumbela leswi va swi langutelaka eka xitshuriwa hi ku tirhisa vuthala lebyi humaka eka swifaniso kumbe swinepe, muxaka wa xitshuriwa, xivumbeko, pheji ya nhlokomhaka, leswi nga endzeni, kavanyisa, dlilosari, xikombo, xitandzhaku na xinyikanhlamuselo. • Ku hlaya hi ku hatlisa leswaku ku kumiwa rivoningo mayelana na swihlawulekiso swa switshuriwa swo fanana: ku fambisa mahlo: Mavito ya matsalwa, tinhlokomhaka, tinhlokomhakantsongo, swihlamuselaswifaniso kumbe swihlamuselatikhathuni, swiphemu swo voniwa na swo tsariwa, xik: tifonto na manomborelo, tigirafu, tichati, tidayagiramu, mimepe, timenyu ta khompyutha ku lava marito ya nkoka, na swin’wana. • Ku hlaya hi ku hatlisa leswaku a kuma timhakankulu na ku nyika miehleketo ya yena eka nkanerisano wo tilulamisela ku hlaya. Ku hlaya hi ku hatlisa na ku nyika mavonelo ya yena eka nkanerisano wo rhangela ku hlaya. 30 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mahungu yo seketela. • Ku bvumba vundzeni bya xitshuriwa hi ku tirhisa vutivi lebyi kumiweke loko ku hlayiwa hi ku hatlisa na ku fambisa mahlo Hi nkarhi wo hlaya • Ku kumiwa tinhlamuselo ta marito yo ka ya nga tolovelekangi na swifaniso hi ku tirhisa vutivi byo hlaya kumbe ku twisisa rito hi ku pfuniwa hi swiphemuphemu swa rona na hi ku tirhisa vuthala bya mbangu lowu swi kumekaka eka wona. • Ku hlaya nakambe / ku langutisa nakambe. • Ku swi vona hi miehleketo. • Ku kuma nhlamuselo (vuhleri, vuyelanisi, mbangu, matumbuluxelo ya marito, na.sw.na. swi.) • Ku vutisa swivutiso • Ku endla tinotsi (timhakankulu na miehleketo yo seketela) • Ku katsakanya / komisa timhakankulu na to seketela hi ku longoloxa kumbe tipoyinti / ndzimana ku ya hi vulehi lebyi lavekaka • Ku basisa timhaka to karhi • Endla minkumbetelo • Ku hlamusela / ku hlela minkumbetelo na mahetelelo ya mutsari Endzhaku ko hlaya • Ku hlamula swivutiso mayelana na xitshuriwa ku sukiwa eka leswo olova ku yiwa eka leswo tika. • Ku vumba nkatsakanyo / mavonelo ya wena. • Ku hlela / ku kanela tinhlamuselo to hambanahambana ta xitshuriwa. • Ku fananisa na ku hambanisa. • Ku hlela, ku endla minkatsakanyo. • Ku tshula xitshuriwa xo fana na lexi hlayiwa hindlela yo tsala (laha swi nga fanela) . • Ku lemuka matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi: ku kongomisiwe eka: -- timhaka ta ntiyiso na mavonelo -- tinhlamuselo to kongoma na ta nkumbetelo -- tinhlamuselo to kongoma na to gega -- vundzhaku xitshuriwa na bya mutsari mayelana na ta mahanyelo na tipolitiki na swa mfuwo XIPHOKHAMA 31

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 -- ndlela leyi ku hlawula na ku tlula timhaka swi nga na nkucetelo hakona eka nhlamuselo -- vuxaka exikarhi ka ririmi na matimba -- ririmi ro tlhontlha matitwelo na ro khorwisa no onga, mboyamelatlhelorin’we, ku venga munhu kumbe ntlawa wo karhi handle ka xivangelo, xihlawuhlawu, ku vona timhaka hi tihlo rin’we, matirhiselo yo hambanahambana ya ririmi, minkumbetelo, ku ehleketela, mavonelo / minseketelo, xikongomelo xo katsa ku siya mahungu yo karhi. -- Ku hlamusela switshuriwa swo voniwa (tinxaka to hambana ta swa swidirowiwa na swivoniwa) Ku hlamusela switshuriwa swo voniwa (tinxakaxaka ta swo dirowiwa na swo voniwa kunene) Vadyondzi vo tala va kuma vutivi eka xikirini ku tlula eka maphepha lama nga kandziyisiwa. Dyondzo yo twisisa switshuriwa swo voniwa kunene i ya nkoka swinene hikwalaho xikirini xa khompyuta i xihlovo lexi nga fuwa xa switirhisiwa. Lemuka hilaha maandlalelo ya timhaka ya nga na nkoka eka tiwebusayiti, ndlela leyi vanavetisi va kokaka rinoko ra vanhu na ndlela leyi mafambafambelo na muhlovo wa swilo swi nga na nkoka eka ku kucetela vatirhisi va webusayiti yo karhi leswaku va hundzela eka tiwebusayiti tin’wana. • Tithekiniki ta nsusumeto: Ririmi ro tlhontlha matitwelo, nsusumeto, mboyamelatlhelorin’we, ririmi ro khorwisa no onga • Ndlela leyi ririmi na swifaniso swi kombisaka na ku vumba minkoka na mavonelo. • Ntikelo wo tirhisa tinxakaxaka ta tifonto na tisayizi to karhi, tinhlokomhaka na tikhepixini • Xopaxopa, kuma mongo, hlela mahungu na ku angula eka tinxaka ta tikhathuni / swichupuchupu swa tifilimi. Migingiriko yo hlaya na muxaka wa muhlayi leswi a languteriweke. Ku hlaya loku lulamisiweke (ku hlayela ehenhla) • Ku tirhisa thoni, matwariselo ya rito, rivilo leri faneleke, ku languta vayingiseri, mayimelo na matirhiselo ya swirho. • Ku twarisa marito handle ko onha tinhlamuselo ta wona. Ku hlaya ka xijumana (ku hlayela ehenhla) • Ku hlaya kahle ku ya hi xikongomelo. • Ku twarisa marito handle ko onha tinhlamuselo ta wona. • Ku tirhisa thoni, matwariselo ya rito, rivilo leri faneleke, ku languta vayingiseri, mayimelo na matirhiselo ya swirho. Xikambelantwisiso • Ku kota ku hlaya xitshuriwa hi vuxoperi (Xikambelantwisiso xo hlaya) • Ku twisisa xitshuriwa hi ku angarhela - swihlawulekisi swa xitshuriwa - tinhlokomhaka, swifaniso, tigirafu, tichati, tidayagiramu, tinhlokomhaka, tinhlokomhakantsongo, manomborelo, tikhepixini, mhakankulu, xivumbeko, xik. tikholomo ta phephahungu na sw na sw. 32 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Ku kombisa ku hlaya u ri wexe (Ku hlaya hi ku anama u hlayela ku tiphina, ku kuma mahungu na ku dyondza. • Ndzemuko wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi (ku lemuka tinhlamuselo leti nga erivaleni na leti nga tumbela ta marito na ku tiva leswaku ya khome tinhlamuselo na mahungu yo tumbela. xik. mboyamela tlhelorin’we, rivengo ra munhu kumbe ntlawa handle ka xivangelo na swikongomelo) Ku hlaya hi ku dzika a) Ku hlaya hi ku dzika ka switshuriwa swo koma swo tsariwa swo kambela KU TWISISA eka xiyimo xa rito. Vadyondzi va tirhisa maqhinga yo hambanahambana yo kuma tinhlamuselo ta switshuriwa. Va aka ntivomarito hi ku ya vona ko tala na ku tirhisa vuswikoti byo avanyisa rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo ya rona. • Ku tirhisa swihlamuselamarito, tithisorasi na swin’wana swihlovo swa ririmi ku kuma nhlamuselo, mapeletelo, matwariselo na swihluvi swa mbulavulo swa marito yo ka ya nga tolovelekanga. • Ku kuma nhlamuselo ya swirhangi leswi nga toloveleka, (Xik: mu-, xi- kumbe ti-) na swilandzi leswi nga toloveleka, (xik: - ile) . • Ku kuma nhlamuselo ya marito na vuxaka bya wona na mindyangu ya marito hi ku tirhisa vutivi bya ku yelana ka rimitsu, xilandzi na xirhangi. • Ku tirhisa mbangu wa xitshuriwa (xik: tinhlamuselo ta leswi nga endzeni ka swivulwa.), switsundzuxo swo voniwa (Xik: hefemulo, mintshaho) na switsundzuxo swo dirowiwa (Xik: xikandza xo komba vutitshembi) ku kuma nhlamuselo ya marito lama nga tolovelekangiki. • Ku lemuka na ku tirhisa swivuriso na swivulavulelo, xik. i ntsandza vahlayi. . • Ku tiva ku hambana exikarhi ka nhlamuselo yo kongoma na yo ka yi nga kongomi. • Ku kombisa matumbulukelo na matirhiselo ya marito lamantshwa. xik. ririmi ra nkamafundza, ririn’wana, marito yo lombiwa (diski, matsefu, thelevhixini) • Ku tiva ku hambana exikarhi ka marito lama talaka ku kanganyisa: tihomonimi na vamavizweni . Xik: tala / tala; nguluve / honci • Ku lemuka nhlayo yikulu ya minkomiso ya marito na mavito nkomiso. • Tirhisa vutivi bya ntivoririmi ku kuma nhlamuselo. Vona Swiaki swa Ririmi - Nongonoko lowu nga ehansi. b) Ku hlaya hi ku dzika ka switshuriwa swo tsariwa swo koma swo kambela KU TWISISA eka xiyimo xa xivulwa na ndzimana. Vadyondzi va tirhisa vutivi bya vona bya ntivoririmi ku twisisa mavumbelo ya swivulwa na makunguhatelo ya switshuriwa. Dyondzo ya xitshuriwa eka xiyenge lexi yi nyika nkarhi lowunene wa madyondziselo lama endlaka leswaku ku va na nghenelelano wa swiaki swa ririmi. • Ku lemuka na ku tirhisa nhlamuselo na mintirho ya swiaki na milawu ya ririmi eka switshuriwa. Vona Swiaki swa Ririmi - Nxaxamelo wa marito laha hansi. XIPHOKHAMA 33

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Ku lemuka xivumbeko xa switshuriwa leswi tirhiseriwaka swikongomelo swo hambanahambana (xik. nhlamuselo, xivangelo na xitandzhaku.) eka tidyondzo hinkwato na mahlanganisi lama fambelanaka na wona (xik. Xosungula, hikuva, ekuheteleleni) . Vona Ku tsala / Ku andlala ku vona switshuriwa leswi faneleke. c) Ku hlaya hi ku dzika ka switshuriwa swo tsariwa swo koma swo kambela KU TWISISA eka xiyimo xa xitshuriwa hinkwaxo. Vadyondzi va tirhisa vutivi bya vona bya muxaka wa matsalwa ku dyondza na ku twisisa nhlamuselo, xikongomelo na nkucetelo wa xitshuriwa hinkwaxo. • Ku yelanisa xitshuriwa na leswi va hlanganaka na swona evuton’wini. • Ku lemuka muxaka wa xitshuriwa na xikongomelo xa xona, xik. nhlamuselo leyi kongomisiweke eka ku susumeta mhaka yo karhi. • Ku lemuka na ku hlamusela mavonelo na swikongomelo swa mutsari. • Hlanganisa swiphemu swa xitshuriwa kumbe switshuriwa hinkwaswo ku kota ku fikelela xiboho. • Ku teka xiboho, a vumba na ku seketela mavonelo ya yena. d) Ku hlaya hi ku dzika ka switshuriwa swo koma hi xikongomelo xo NYIKA NKOMISO NA KU TEKA TINOTSI. Vadyondzi va tirhisa vutivi bya vona bya swihlawulekisi swa switshuriwa ku endla nkomiso wa xitshuriwa. . • Ku hlaya hi ku hatlisa na ku hlayela vuxokoxoko ku kuma tinhlokomhakankulu na nkongomelo. • Ku hambanisa timhakankulu na vuxokoxoko byo seketela. • Ku komisa timhakankulu (u ti tsala hi marito ya wena n’wini) • Ku longoloxa xivulwa na ku tirhisa mahlanganisi ya ndzandzelelano ku hlanganisa swivulwa eka xitshuriwa. e) Ku hlaya hi ku dzika ka switshuriwa swo koma hi xikongomelo xa NDZEMUKO WA MATIRHISELO YA RIRIMI HI VUXOPERI. Vadyondzi va tirhisa matwisiselo ya vona ya leswi ririmi ri nga hlayisisaka xiswona vuxaka bya matimba exikarhi ka mutumbuluxi wa xitshuriwa na muhlayi. Va xopela mavonelo ya mutumbuluxi wa xitshuriwa. • Ku kombisa na ku kanela ririmi ra matitwelo na ririmi ro onga. • Ku kombisa na ku kanela mboyamelatlhelorin’we na rivengo ra vanhu kumbe ntlawa handle ka xivangelo, na ku vona swilo hi tihlo rin’we. • Ku kombisa na ku kanela leswi swi vulaka swona va hlamusela na nkucetelo wa swona. • Ku kombisa na ku kanela nhlamuselo yo tumbela. • Ku kombisa na ku kanela nhlamuselo yo kongoma na nhlamuselo yo gega. 34 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Ku kumbetela xikongomelo xa ku katsa kumbe ku siya mahungu yo karhi. • Ku lemuka mavonelo ya mutsari / mutumbuluxi. f) Ku hlaya hi ku dzika eka SWITSHURIWA SWO KATSA KU VONA, KU TWA NA KU HLAYA NA SWITSHURIWA SWO VONIWA (Switshuriwa swo katsa ku vona, ku twa na ku hlaya swi katsa swilo leswinharhu eka xitshuriwa xin’we, xik. swinavetiso, tikhathuni. Va nga tlhela va katsa leswi na ririmi ro vulavuriwa na mfambafambo wa swirho. Vadyondzi va tirhisa vutivi bya vona bya swifaniso na swiphemu swa swivoniwa ku twisisa ndlela leyi swi seketelaka hayona ku tsala eka switshuriwa swo katsa ku vona, ku twa na ku hlaya. • Ku kombisa na ku kanela ndlela leyi swiphemu swa swovoniwa swi nghenelelanaka hakona na switshuriwa swo tsariwa eka switshuriwa swo katsa ku vona, ku twa na ku hlaya, xik. vuandlalo, swifaniso, mahungu hi swidirowiwa. • Ku kombisa na ku kanela xikongomelo na mahungu eka switshuriwa swo voniwa ku kuma mahungu, xik. Tigirafu, matafula, tidokhumenthari, tichati, mimepe. • Ku kombisa na ku kanela mahungu na nkoka wa swiphemu swo voniwa swa swinavetiso na vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka leswi nga tsariwa na swiphemu swa swo voniwa. • Ku kombisa na ku kanela xikongomelo na mahungu eka switshuriwa swo voniwa leswi kombaka vuxaka, xik. mimepe ya miehleketo, tidayagiramu, chati ya phayi, mimepe, tipulani. • Ku kombisa na ku kanela xikongomelo, swihlawulekisi swa vuxongi na vutumbuuxi bya switshuriwa swo voniwa leswi tumbuluxeriweke ku kombisa vuxongi, xik. xinepe, filimi na swiphemu swa vutumbuluxi. • Ku kombisa na ku kanela xikongomelo na mahungu ya switshuriwa swo voniwa leswi tumbuluxeriweke vutiphini na ku nyanyula, xik. filimi, khathuni, tivhidiyo ta vuyimbeleri, swichupu swa khomiki. • Kombisa na ku kanela mahungu na nkoka wa switshuriwa swo voniwa leswi seketelaka ku vulavula, xik. tidayagiramu ta tiphositara, ku kombisa mahungu hi phurojekitara. • (Dyondzo ya tifilimi- ku ndlandlamuxa vutivi ntsena.) kombisa, twisisa, xopaxopa na ku pima vuxaka exikarhi ka mpfumawulo, marito na swiphemu swo voniwa eka filimi na swivumbeko swin’wana swa mbonoyingiselo. DYONDZO YA MAFUNDZA YA SWITSHURIWA SWA MATSALWA . Vadyondzi va hlaya, va pima na ku angula eka swihlawulekisi swa vuxongi bya switshuriwa swa matsalwa. Va tirhisa ririmi leri tirhisiwaka eka dyondzo ya matsalwa ku twisisa na ku vona vuxongi bya swiphemu swa switshuriwa swa matsalwa. LEMUKA: Ntshikelelo eka dyondzo ya xitshuriwa xa ndzawulelo wu ta cinca ku ya hi muxaka wa buku / xitshuriwa lexi hlawuriweke. • Ku twisisa swihlawulekisi leswi tihlawulaka swa swivumbeko swo hambanahambana swa matsalwa, xik. leswaku xitlhokovetselo xi na swihlawulekisi swo hambana loko xi pimanisiwa na novhele. • Ku kombisa na ku hlamusela ririmi ro gega na switirho swa ririmi ku ya hileswi swi tirhisiweke xiswona eka switshuriwa swo hambanahambana, xik. xifananisi, xigego, vumunhuhati, mbuyelelo wa mimpfumawulo, XIPHOKHAMA 35

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 encenyeto wa mimpfumawulo, xikhovolelo, ximonyo, nkamakholo, xiyimelo, xisasi, ntlangiso wa marito yo twarisiwa ku fana ku tumbuluxa fenya (phani), hungu leri vevukisaka nhlamuselo • Ku kombisa na ku hlamusela xikongomelo xa mutsari / mutumbuluxi. • Ku hlamusela nhlawulo na nkoka eka switlhokovetselo na ndlela leyi swiphemu swi seketelaka hungu / nkongomelo. Swiphemu leswi swi nga katsa swigaririmi, vufananisi, swivumbeko swa swiphemu swa matsalwa na switirhisiwa swa ximpfumawulo, xik. mbuyelelo wa switatisi na wa switwari, ncino na alitherexini. • Ku hlamusela nhlawulo na nkoka eka ntlangu na ndlela leyi swiphemu swi seketelaka hayona hungu / nkongomelo. Ku engetela eka swigaririmi na vufananisi, swiphemu swi nga katsa swiphemu swa xivumbeko, xik. kungu, makholo, vumunhuhati, swiletelo swa matlangelo exitejini, xikhovolelo xa ntlangu, mbangu. • Ku hlamusela nhlawulo na nkoka eka swirungulwana / tinovhele / tifilimi wa ndlela leyi swiphemu swi seketelaka hayona hungu / nkongomelo. Ku engetela eka swigaririmi na vufananisi, swiphemu swi nga katsa ntirho wa murunguri, swiphemu swa xivumbeko, xik. kungu, mpaluxo, ku kula ka swiendlo, ntlimbo, makholo, ku vohla ka ntlimbo / xitsemamakholo, mbangu. • Ku engetela eka swa filimi, Matirhiselo ya khamera na mavekelo na malongoloxelo ya swifaniso, xik. nteko wa le kusuhi, nteko wa le kule, vuyimbeleri na risimu ra filimi, swikhaviso na muhlovo. KU HLAYA / LANGUTISA KO ENGETELA A RI YEXE . Vadyondzi va tirhisa maqhinga lawa va dyondzisiweke wona eka ku hlaya hi ku dzika na dyondzo ya mafundza ya switshuriwa ku tihlayela leswi nga riki swa xikolo, va hlayela ku tiphina na ku endla vulavisisi. Vuleteri bya mudyondzisi eka makumelo na mahlawulelo ya switshuriwa swa xiyimo lexi faneleke i swa nkoka eka xiphemu lexi xa nongonoko wo hlaya. • Ku fikelela tilayiburari na ku tiva matshamelo ya tibuku eka tona. • Ku kombisa vumbhoni byo hlaya / langutisa ko engetela byi ri ka xivumbeko xa mbulavulo, minkanerisano na buku / filimi / nongonoko wa nhluto. • Ku hlaya / langutisa switshuriwa swo tala, xik. tibuku, timagazini, maphephahungu, tiwebusayiti, tifilimi, tidokhumenthari, minongonoko ya thelevhixini ya hi nkarhi wa xikolo na ya loko xi humile. Swikombiso swa tinxaka ta swivutiso. Swivutiso swo kambela Ku humelele yini endzhaku ka……? Vula vito ra ………… hlamusela leswi nga humelela………. I vutivi. mani a nga vulavula na…? Nyika nhlamuselo ya leswi: ………? Swivutiso swo kambela I mani ximunhuhatwa …. ? Nyika xikombiso xa……? Hlamusela hi marito ya wena …. ku twisisa. Swivutiso swo kambela Vula swin’wana leswi……. Ma tsundzuka leswaku a hi vulavula hi swigego-hlamusela xigego lexi matirhiselo. nga eka ntila lowu landzelaka. Swivutiso swo kambela Komba ku yelana loku nga kona exikarhi ka ….. Xana leswi swi hambana hi yini na …….. Nyika vuxoperi. nkongomelo wa …. Hikwalaho ka yini u ehleketa leswaku…...? Swivutiso swo lava Hi dyondze swo tala hi swiendlo swa Kanjarin’we - xana u nga swi longoloxa u tlhela u hlamusela mbuyetelo wa mhaka. na vumunhu bya yena? Kanjarin’we i munhu wa njhani? Swivutiso swo lava Kombisa nkoka wa … Kombisa ndlela yo antswa yo…. Hi xihi xitlhokovetselo lexi ku tsakisaka nhluto. eka leswimbirhi? Hikwalaho ka yini? 36 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Ku hlawula muxaka wa xitshuriwa kumbe muxaka wa matsalwa. Vadyondzisi va fanele ku tiyisisa leswaku vadyondzi va hlaya switshuriwa na tinxaka ta matsalwa to hambanahambana elembeni. Ku fanele ku va na ku ringana ka mahlayelo eka switshuriwa swo koma na swo leha ku tlhela ku va na ku ringana exikarhi ka ku hlaya hi swikongomelo swo hambanahambana, xik. xitshuriwa swa vuxongi (xitshuriwa xa ndzawulelo eka buku ya ndzawulelo) xa swihangalasanyingi eka swihangalasamahungu, switshuriwa swo voniwa swo hlayela ku tiphina. (vona “Switshuriwa leswi tirhisiwaka eka madyondziselo yo pfanganisa ya vuswikoti.”) TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO HLAYA Vutlhokovetseri Ku na swivutiso swimbirhi ntsena swa nkoka leswi mudyondzi a faneleke ku vutisa hi tlhelo ra xitlhokovetselo: ku vuriwa yini? Ndzi swi tivisa ku yini? Xivutiso lexa vumbirhi xi seketela nhlamulo ya lexo sungula; xivutiso lexo sungula xi lawula leswi nga ta paluxiwa hi le xavumbirhi. Vatsari va matsalwa hinkwavo va tsala hikwalaho ko va va ri na leswi va lavaka ku swi byela vahlayi - swilo leswi va vonaka onge swa tsakisa, leswi swi nga na nkoka eka rixaka leri va ri tsalelaka. Hi dyondza matsalwa leswaku hi ta seketela, hi nyika vumbhoni, hi twisisa no paluxa leswi vatsari va hi byelaka swona. Ku hlaya swi katsa ku languta matirhiselo ya ririmi ro gega, ndlela leyi swivulwa, mintila ya switlhokovetselo na switlhokovetselo hi swoxe hi ku hetiseka swi nga tsarisiwa xiswona; hi languta na mahlawulelo ya swifaniso, ncino, rivilo na mpfumawulo, hi languta na ririmi ro tlhontlha matitwelo leri vumbiwaka hi swifaniso leswi. Leswi hinkwaswo i ku ringeta ku fikelela xiboho mayelana na leswi mutlhokovetseri a tshembaka leswaku hi ta swi twisisa eka nkarhi lowu hi nga ku hlayeni kumbe siku rin’wana. A hikanyingi laha ku fikiwaka evugimamusi mayelana na nhlamuselo ya xitlhokovetselo xa kahle. Swihlawulekisi leswi longoloxiweke swi ta pfuneta vadyondzi ku twisisa mongo wa switlhokovetselo: • Nhlamuselo ya masiku hinkwawo • Nhlamuselo yo gega • Moya • Nkongomelo na hungu • Vufananisi • Swigaririmi, swifaniso, nhlawulo wa marito (dikixini), thoni, ku angula hi ku komba matitwelo mintila, marito, tindzimana, nhlanganiso, swihikahato, switirhisiwa swa ximpfumawulo (alitherexini, mbuyelelo wa switatisi na wa switwari, yelaniso, ncino, onomatopiya, ntlhaviketo) . XIPHOKHAMA 37

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO HLAYA Ntlangu Ntlangu a ko va ntsena marito na ririmi: I ku tshukunyuka, rito, ku vonakala na xinyami; ku tihlanganisa na swin’wana, swimunhuhatwa, ku tlanga exitejini. Ndlela leyi ntlangu wu fambaka ha yona (rivilo) i swa nkoka; leswi vatlangi va tihlanganisisaka xiswona, leswi va swi endlaka loko va nga ri ku vulavuleni, ku cinca ka nhlamuselo ya ntila loku nga vangiwaka hikwalaho ka swikoweto swa le xikandzeni - hinkwaswo leswi swi nga hi lahlekela loko ntlangu wo hlayiwa onge i novhele. Hambiswiritano, vadyondzisi a va fanelangi ku komba vadyondzi vhidiyo ya ntlangu loko va nga se wu hlaya, va bula hi wona na ku wu tlanga exitejini. Loko leswi swi nga endliwi va ta ehleketa leswaku leswi va swi vonaka eka vhidiyo i ntiyiso wa leswi ntlangu wu nga xiswona, kutani swi ta tika ku humesa emiehleketweni ya vadyondzi tinhlamuselo leti va nga tivumbela tona loko va languta vhidiyo ya kona. Ku anakanya i xilo xikulukumba loko ku hlayiwa ntlangu. Ku va na xifaniso xa le miehleketweni xa xiteji na leswi vatlangi va langutekisaka xiswona na ku ehleketela leswaku ku nga va na mintila kumbe mimbulavulo mingani swi na nkoka loko ku dyondzisiwa ntlangu etlilasini. Kungu na kunguntsongo; mahlamuselelo ya swimunhuhatwa, na ku ndlandlamuka ka swimunhuhatwa, mbangu na vutivi lebyi nga kona (loko swi ri na nkoka eka ku twisisa ntlangu); rivilo, ntirhiso wa swifaniso na mimfungho; tithekiniki to hambanahambana ta ntlangu to fana na ku vulavula wexe, xikhovolelo xa ntlangu, swiletelo swa matlangelo exitejini, ku vumba moya wo ka wu nga tsakisi, kumbe fenya, kumbe khombo i swa nkoka ku va swi dyondziwa hi ku hlaya ntlangu hi ndlela yo encenyeta. Swihlawulekiso leswi longoloxiweke laha hansi swi ta pfuna vadyondzi eku twisiseni ka ntlangu: • Kungu na kunguntsongo (mpaluxo, ku kula ka swiendlo, ntlimbo, makholo, ku vohla ka ntlimbo / xitsemamakholo, xitshunxo, vuhlamusela swa le mahlweni na vuhlamusela swa le ndzhaku, vumunhuhati • Ntirho wa murunguri / ximunhuhatwa / mavonelo • Nkongomelo na mahungu • Vundzhaku na mbangu - ku yelana ka swona na mutlangi na nkongomelo • Moya na thoni • Mahetelelo yo khovolela • Vuleteri bya matlangelo exitejini • Vuxaka exikarhi ka n’wangulano / ku vulavula u ri wexe na swiendlo • Xikhovolelo xa ntlangu • Ku landzelelana ka timhaka ku ya hi nkarhi Tidyondzo ta swa Tidyondzo ta swa tifilimi a ti fana na ku hlaya novhele. Hambileswi mahlelelo ya filimi ya nga tifilimi (tanihi landzelelaka pheteni ya madyondziselo yo fana swinene na ya ntlangu na ya novhele, xiyenge lexi nghingiriko wo nga laha hansi xa thekiniki ya matekelo ya swifaniso exitejini na mavumbele ya filimi xi fanele ku ndlandlamuxa dyondziwa. ‘Ku hlaya filimi’ hi vuxiyaxiya na nkhaqato swi lawuriwa ngopfu hindlela leyi muhlaleri a vutivi) tekelaka ha yona enhlokweni timhaka ta mahlelelo, matsemelo, matekelo ya swifaniso hi khamera, mahlanganiselo ya swifaniso, malongoloxelo ya swifaniso ku ya hi swivono, vuyimbeleri, xitayili xa maambalelo, mavoningelo na mpfumawulo. Ku va munhu a kota ku hlaya filimi eka xiyimo lexi, swi ndlandlamuxa swinene ndlela leyi a hlalelaka hi yona tifilimi: muhlaleri u suka eka ‘ku hlalela ntsena a nga twisisi nchumu ’ leswi hakanyingi swi vulaka ku landzelela ku runguriwa ka xitori, ku ya eka ‘ku hlalela hi ku twisisa’, leswi engetelaka vutivi na ku twisisa ka muhlaleri na ku twisisa hilaha mulawuri, muhleri na van’wana va vumbaka hakona leswi hi swi hlalelaka, va endla leswaku hi titwa na ku khumbeka hindlela yo karhi eka swona. • N’wangulano na matlangelo, na vuxaka bya swona na mahanyelo na nkongomelo; • Kungu, kunguntsongo, mavumbelo ya swimunhuhatwa, ntlimbo, xikongomelo na xivumbeko xa ntlangu, xikhovolelo, mahetelelo yo khovolela; timhaka to hlamarisa na to tshukisa, (chuhwisa) . • Hungu na nkongomelo na ndlela leyi swi lukaneke ha kona eka swiphemu hinkwaswo swa xitshuriwa. • Tithekiniki ta matekelo ya swifaniso na mavumbele ya filimi (ta swo voniwa, ta swo yingiseriwa na ta swa mbonoyingiselo) tanihi ku tirhisa muhlovo, swihlamusela-ririmi-rimbe eka tivhidiyo, mavekelo na malongoloxelo ya swifaniso, n’wangulano, vuyimbeleri, mpfumawulo, mavoningelo, mahlelelo, mavumbelo, xitayili xa matekelo ya swifaniso, tithekiniki ta khamera, mafambafambiselo ya khamera, ku andlalela emahlweni na ku andlalela endzhaku. 38 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO HLAYA Novhele, Tinovhele na tinxaka tin’wana ta switori swo rungula ti fanele ku hlayiwa, ku burisaniwa hi tona kutani Swirungulwana, vanhu va tiphina hi tona. Ku hlayela switshuriwa ehenhla etlilasini i swa nkoka swinene, ngopfungopfu mfuwo wa rixaka. loko vadyondzi va nga rhandzi ku hlaya kumbe loko va sihalala loko va byeriwa ku hlaya. Hlaya hi ku hatlisa naswona koka rinoko ra vadyondzi hi ku tirhisa tindlela to olova to hlaya to fana no va byela ku langutela na ku bvumba; ku hlela; na ku komba ku tsakela. Migingiriko yo olova yo fana na ku tsala nkomiso wo anakanyiwa (ku hlayela munghana wa wena nkomiso wa xitori hi ku tirhisa nhlayo yintsongo ya marito; ku fambafambisa girafu ya swifaniso etlilasini; ku languta swimunhuhatwa swa nkoka; ku lava na ku endla tinotsi mayelana marito na swifaniso leswi tshikelelaka mahungu na nkongomelo wa novhele) swi nga endla leswaku vadyondzi va hatla va twisisa novhele. Endzhaku ka loko va hlaye ro sungula, vadyondzi va fanele va kota ku hambanisa exikarhi ka xitori (xana ku ta humelela yini?) na kungu (hikwalaho ka yini swi humelela?); na ku valanga leswi xitori xi vulaka swona, va kambisisa ndlela leyi mutsari a nga tirhisa ririmi ha yona ku vumba swimunhuhatwa (hi ku hlamusela no tshaha mbulavulo wa ximunhuhatwa); leswi swimunhuhatwa swi tihlanganisisaka; mbangu (ku tirhisa ririmi ro hlamusela, na ku nyika swikombiso hi swiwelo leswi vaka kona eka novhele hinkwayo); laha swi faneleke ringeta ku paluxa timhaka leti nga swivangelo swa tin’wana, miehleketo na mavoneloxipolitiki lama lawulaka leswi novhele hinkwayo yi kongomiseke eka swona. Mifuwo hinkwayo, na vanhu vo tala va hanya vutomi lebyi nga na nkucetelo wa switori. Eka swilo hinkwaswo leswi mudyondzisi a swi endlaka loko a dyondzisa novhele na swihungwana etlilasini, mhaka ya nkoka i ku va vadyondzi va tiphina hi ku hlaya xitori xa kahle. Swihlawulekisi leswi landzelelaka swi ta engetela ntwisiso eka vadyondzi mayelana na matsalwa: • Muxaka wa matsalwa na tinxaka. • Kungu, kunguntsongo, (ku kula ka swiendlo, ntlimbo, makholo, nkalamakholo / xitsemamakholo, xitshunxo, vuhlamusela swa le mahlweni, ku nyika vuthala bya leswi nga ta humelela na vuhlamusela swa le ndzhaku, masungulo na mahetelelo ya ntsheketo); • Ntlimbo; • Swimunhuhatwa. • Vumunhuhati; • Ntirho wa murunguri; • Mahungu na minkongomelo; • Vuhlamusela swa le ndzhaku, Mbangu na vuxaka bya wona na swimunhuhatwa na nkongomelo • moya, ku cinca ka xikhovolela / mahetelelo • Ku hayeka na ku hlamarisa. Ku hlaya kun’wana Tiphositara, tichati, mimepe, tigirafu, tikhathuni, timagazini, maphephahungu, tiwebusayiti, tifilimi, / switshuriwa tidokhumenthari, mintlangu yo ya emahlweni ya thelevhixini hi nkarhi wa xikolo na loko xi humile. KU LEHA KA SWITSHURIWA LESWI FANELEKE KU HLAYIWA. XITSHURIWA GIREDI YA 7 GIREDI YA 8 GIREDI YA 9 Xitshuriwa xa ku hlayela henhla. Swivulwa swa 5 - 6 Swivulwa swa 5 - 8 Swivulwa swa - 10 ndzimana yin’we. tindzimana ti2 Tindzimana ti3 Xikambelantwisiso xo yingisela / Switshuriwa swa ku hlaya hi ku Marito ya 300 - 350 Marito ya 350 - 400 Marito ya 400-450 dzika. Ku hlaya a ri yexe Vutlhokovetseri, Vutlhokovetseri, Vutlhokovetseri, swirungulwana, mfuwo swirungulwana, mfuwo swirungulwana, mfuwo wa rixaka, novhele na wa rixaka, novhele na wa rixaka, novhele na ntlangu - tanihilaha swi ntlangu - tanihilaha swi ntlangu - tanihilaha swi lawuleriweke hakona lawuleriweke hakona lawuleriweke hakona eka XIPHOKHAMA na eka XIPHOKHAMA na eka XIPHOKHAMA na switshuriwa swa ntiyiso. switshuriwa swa ntiyiso. switshuriwa swa ntiyiso. Nkatsakanyo Marito ya 60 - 70 yo huma Marito ya 60 - 70 yo huma Marito ya 60 - 70 yo huma eka xitshuriwa xa marito eka xitshuriwa xa marito eka xitshuriwa xa marito ya 240 ya 250 ya 270 XIPHOKHAMA 39

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 SWITSHURIWA LESWI TIRHISIWAKA KU DYONDZISA RIRIMI HI NDLELA YO PFANGANISA EKA XIYIMO XA LE HENHLA. Ku engetela eka switshuriwa swa matsalwa ya ndzawulelo, switshuriwa leswi faneleke ku endliwa eka Xiyimo xa le Henhla swi katsa swo tsariwa, swovoniwa na switshuriwa swa swihangalasamahungunyingi hi swikongomelo swo hambanahambana. Swin’wana swa switshuriwa leswi swi dyondziwa hikwalaho ka swihlawulekisi swa vuxongi swa swona. Switshuriwa swin’wana swi ta dyondziwa tanihi swikombiso swa ku tsala. Switshuriwa swa matsalwa swa Switshuriwa swo tsariwa leswi nga Switshuriwa swa ndzawulelo. Nongongoko lowu nga swihlovo swa vutivi swihangalasamahungunyingi / ta tirhisiwa eka Xiyimo xa le Henhla. Tidikixinari Switshuriwa swo voniwa leswi nga Lawa ya lawuleriweke. swihlovo swa vutivi Ensayitlilopediya Tinxaka ta matsalwa. Tichati, mimepe, tigirafu, matafula, Tixedulu tichati Vutlhokovetseri Matsalwa ya ndzetelo ya tiqingho ta phayi, mimepe ya miehleketo, (Giredi ya 7 - switlhokovetselo swa Tibuku to dyondza swifaniso, 5 - 8) Thisorasi tiphositara, tifulayara, tiphamfulete, (Giredi ya 8 - switlhokovetselo swa 8 - 10) Matafula ya maavelo ya minkarhi tiburochara, swikoweto na mimfungho, (Giredi ya 9 - switlhokovetselo swa 10 Swiletelo swa thelevhixini tidokhumentari ta thelevhixini, - 12) maphepha ya tiwebusayiti, matlhelo ya Switshuriwa leswi kumekaka eka inthanete, tibulogo, Novhele swihangalasamahungu feyisibuku, swivonavona (Giredi ya 7 tipheji ta 30-40) Tiatikili ta timagazini Switshuriwa swa (Giredi ya 8 tipheji ta 40-50) Tiatikili ta maphephahungu swihangalasamahungunyingi / swo (Giredi ya 9 tipheji ta 50-60) Tiedithoriyali voniwa swo titsakisa na ku vona Swirungulwana Switiviso vukhavisi (Giredi ya 7- Swirungulwana swa 4-5 Matimu ya vafi Tifiilimi swa tipheji ta 3-5 hi xirungulwana) Mihluto Swifaniso (Giredi ya 8 Swirungulwana swa 5-7 Swinavetiso Mimpfapfarhuto swa tipheji ta 3-5 hi xirungulwana) Switshuriwa swo yingiseriwa swa Switshuriwa swa (Giredi ya 9 - Swirungulwana swa xivumbeko swo tsaleriwa ku ya 7-10 swa tipheji ta 3-5 hi xirungulwana) swihangalasamahungunyingi / vulavuriwa Switshuriwa swo voniwa leswi nga Mfuwo wa rixaka Min’wangulano swo titsakisa na ku hungasa (Giredi ya 7 - switori swa 4-5 swa tipheji Mimbulavulo Tifilmi ta 3-5 hi xitori) Tinsimu Minongonoko ya thelevhixini (Giredi ya 8 switori swa 5-7 swa tipheji ta 3-5 hi xitori) Misavu Tivhidiyo ta vuyimbeleri (Giredi ya 9 switori swa 7-10 swa tipheji Switshuriwa swo tihlanganisa na Tikhathuni, Mimpfapfarhutonthathelo ta 3-5 hi xitori) van’wana na swa switsalwambiko (yo Ntlangu Mapapila thathela xivumbeko xa munhu) (Giredi ya 7 swintlangwana (Ntlangu wa Tidayari Swichupuchupu swa tikhomiki swivono) swa 1-2 swa tipheji ta 10-20) Swirhambo Misavu (yo pfapfarhutiwa) (Giredi ya 8 swintlangwana swa 2-3 Tiimeyili Ku tsala ekhumbini swa tipheji ta 20-30) Mahungu ya selula Switshuriwa swo yingiseriwa (Giredi ya 9 swintlangwana swa 3-5 swa tipheji ta 30-50) Tinotsi Minongonoko ya xiyanamoya Swo ndlandlamuxa vutivi. Swiviko Ntlangu wo hlayiwa Tifilimi Switshuriwa swo tihlanganisa na Tinovhele kumbe swihungwana swo van’wana eka ta mabindzu hlayiwa Ntlangu wo ya emahlweni wa thelevhixini lowu hlawuriweke / Mapapila ya mafundza Mimbulavulo leyi kandziyisiweke tidokhumentari Makanelwa na tiajenda Swinavetiso swa xiyanimoya, Mintlangu ya le ka xiyanimoya thelevhixini, maphephahungu na Switsalwana. 40 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 3.1.3 Ku tsala na Ku andlala Ku tsala i xitirhisiwa xa matimba xa vuhlanganisi lexi pfumelelaka vadyondzi ku vumba na ku humelerisa miehleketo ya vona hi mfanelo. Ku tshama va titoloveta ku tsala hi mimbangu yo hambana, mintirho na tidyondzo swi endla vadyondzi va vulavula hi ndlela ya vutumbuluxi. Ku tsala loku tlhandlamanaka va tirhisa marimba yo tsala, swi humesa vatsari va vuswikoti bya le henhla lava nga ta tirhisa vuswikoti byo tumbuluxa na ku kombisa / andlala switsariwa leswi faneleke, swo voniwa na swo hangalasa mahungu hi swikongomelo swo hambana. Ku tsala i swa nkoka hikuva swi sindzisa vadyondzi ku ehleketa hi ntivoririmi na mapeletelo. Leswi swi hlohlotela vadyondzi ku kamba ririmi, ku hatlisisa ku tiva ririmi na ku engetela nkhaqato. Vadyondzi va ta dyondza ku tsala switshuriwa swo hambanahambana swa vutumbuluxi na mahungu, ekusunguleni hi ku tirhisa marimba yo tsala tanihi nseketelo naswona hikantsongo va ri karhi va dyondza ku tsala tinxaka ta switshuriwa swo karhi va ri voxe. Va ta tlhela va tirhisa nakambe ku tsala hi ku landzelela magoza ku humesa switshuriwa leswi lulameke, swi ri hava swihoxo swa ntivoririmi. Ku tsala hi ku landzelela magoza na maqhinga Ku tsala ka kahle i vuswikoti lebyi lavaka ku antswisiswa na ku seketeriwa. Hambileswi ku hlaya ku nga xihlovo xa nkoka xa ku va na xiave, swi hikwalaho ka ku tsala, laha vuswikoti byo tsala byi hluvukisiwaka. Ku dyondzisa ku tsala hakanyingi swi katsa ku tsala hi ku landzelela magoza. Hambiswiritano, a hi minkarhi hinkwayo laha ku nga ta tirhisiwa swiyenge hinkwaswo swo tsala. Xikombiso, loko vadyondzi va tsala muxaka wa xitshuriwa xo toloveleka, va ta lava ku xopaxopa xivumbeko na swihlawulekisi swa ririmi hi vuxokoxoko. Ku nga va na minkarhi yin’wana laha vadyondzisi va nga ta dyondzisa hi xivumbeko xa swivulwa kumbe ku tsala tindzimana, kumbe vadyondzi va nga tsala switshuriwa leswi nga riki na mimpfapfarhuto va ri karhi va tilulamisela xikambelo. Ku tsala hi ku landzelela magoza swi katsa magoza lama landzelaka: • Ku kunguhata / Ku tilulamisela ku tsala • Ku pfapfarhuta • Ku pfuxeta • Ku hlela • Ku lulamisa swihoxo • Ku andlala Ku kunguhata / Ku tilulamisela ku hlaya • Va xopaxopa xivumbeko, swihlawulekisi swa ririmi na rhejisitara ra muxaka wa xitshuriwa lexi hlawurirweke. • Va teka xiboho mayelana na xikongomelo, vaamukeri va mahungu ya xitshuriwa na lexi nga ta tsariwa / kumbe ku tumbuluxiwa • Kombisa swilaveko swa xivumbeko, xitayili, mavonele • Endla mbhumbutsabyongo ehenhla ka nhlokomhaka hi ku tirhisa swo fana na mimepe ya miehleketo, chati yo komba ndzandzelelano wa swo karhi kumbe nxaxameto • Va kamba swihlovo leswi faneleke, va hlawula mahungu lama faneleke XIPHOKHAMA 41

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Ku pfapfarhuta • Va tirhisa timhakankulu na timhaka to seketela hi mfanelo leswi humaka eka goza ro kunguhata • Va tumbuluxa mpfapfarhuto wo sungula lowu tekelaka enhlokweni xikongomelo, vaamukeri va mahungu, nhlokomhaka na rixaka ra matsalwa • Va kombisa / hlawula marito hi ku tirhisa marito lama faneleke, lama hlamuselaka na ku tlhontlha matitwelo; swivulwahava na ririmi ro gega ku endlela leswaku xitsariwa xi twisiseka na ku hlamusela mhaka hindlela leyi nga lo tlangandla erivaleni; • Va kombisa vonelo ra vona vini hi ku hlamusela minkoka, swikholwakholwana na mintokoto • Va endla leswaku rito (matitwelo) ya vona na xitayili swi va erivaleni hi ku tirhisa ririmi na thoni leswi fambelanaka na vaamukeri va mahungu na xikongomelo xo tsala; • Va hlaya mimpfapfarhuto hi vuxoperi na ku kuma xivikontsundzuxo xo huma eka van’wana (vadyondzikulobye); • Va katsa vuxokoxoko byo karhi bya xitshuriwa lexi lavekaka (va tirhisa mintshaho, va tiyisisa na ku seketela mavonelo ya vona) . Ku pfuxeta, ku hlela, ku lulamisa swihoxo na ku andlala • Va tirhisa swilaveko / mimpimo yo kambela leyi va nyikiweke va hlela ntirho wa vona na mintirho ya van’wana hi ku angarhela ku endlela leswaku yi antswisiwa. • Va antswisa mahlawulelo ya marito, swivumbeko swa swivulwa na swa tindzimana (va nghenisa vuxokoxoko byo engetela, tirhisa marito lama hlanganisaka timhaka) • Tirha eku landzeleriseni na ku hlanganisa tindzimana • Va susa marito lama nga na tinhlamuselo to tala to kanganyisa, ntato wa marito, marito lama nga pfuniki nchumu, ririmi ro kala mafundza na ririmi ro pfatlanya van’wana • Va hlela vundzeni xitayili na rhejisitara • Va tirhisa swihikahato, mapeletelo na ntivoririmi hindlela leyinene na hi mfanelo • Va lulamisa mpfapfarhuto wo hetelela xik. tinhlokomhaka na tifonto • Va andlala / nyiketa mudyondzisi xitshuriwa Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi loko ku tsariwa Vadyondzi va ta dyondza ndlela leyi Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi swi tirhisiwaka hayona, naswona va ta tumbuluxa ririmi ro avelana ku kota ku vulavula hi ririmi (ririmi leri tirhisiwaka eka xiyenge / xiphemu xo karhi xa ririmi), leswaku va kota ku kambela swa vona na switshuriwa swin’wana hi vuxiyaxiya hi ku ya hi nhlamuselo, leswi pfunaka na nkhaqato. Va ta kota ku tirhisa vutivi lebyo kambisisa ririmi ku aka nhlamuselo eka rito na xiyimo xa xivulwa eka xitshuriwa hinkwaxo, na ku vona hilaha xitshuriwa na mbangu lowu swi yelanaka ha kona. Hi ku tirhana na switshuriwa swo hambana, vadyondzisi va engetela matirhiselo ya ntivomarito na ku va va tirhisa ntwisiso wa vona wa Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi hi ndlela leyi faneleke. 42 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Vutivi bya Swiaki na na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi swi ta endla leswaku vadyondzi va kota ku humelerisa switshuriwa leswi twalaka no khomana. Swiaki swa ririmi swi fanele ku dyondzisiwa ku tumbuluxa switshuriwa eka mbangu wa swona wa matirhiselo. Matirhiselo ya swiaki swa ririmi a ya fanelanga ku tirhisiwa ntsena eka swivulwa leswi nga tshama swi ri swoxe. Ya fanele ku hlamusela ndlela leyi swivulwa swi vumbiwaka hiyona ku tumbuluxa xitshuriwa hinkwaxo swo fana na switori, switsalwana, mapapila na swiviko leswi vadyondzi va dyondzaka ku swi hlaya na ku swi tsala exikolweni. Milawu ya ririmi (mapeletelo na mahikahatelo): • Matirhiselo ya ku siya swivandla leswi ringaneke exikarhi ka marito, maletere lamakulu, hefemulo, mfungho wa xivutiso, hikombirhi, ku nkhwatihata, mboyamiso wa marito, hikwana, swinghenelo, xiboho, swiangamelo • Tirhisa vutivi bya tipatironi ta mpeleto na milawu yo peleta marito hi ndlela yo lulama: -- Vutivi bya tipatironi ta marito na mindyangu ya marito -- Vutivi bya timintsu, swirhangi na swilandzi -- Vutivi bya ntivomapeletwana • Tirhisa dikixinari na switirhisiwa swo kambela mapeletelo • Tirhisa xivumbeko xa minkomiso ya marito hi ndlela leyinene eka swihangalasamahungu na vaamukeri vo hambanahambana Nhlawulo wa marito • Va tirhisa maendli hambanahambana, mahlawuri na maengeteri yo hambanahambana ku nyika matitwelo na vuxokoxoko byo karhi, na nhlamuselo leyi nga lo tlangandla erivaleni loko va tsala xitsalwana xo tanihi xa ndzungulo na xa nhlamuselo • Va tirhisa vamavizweni, maritofularha, tihomonimi, rito rin’we ematshan’weni ku kombisa minongoti hi ndlela leyinene. • Va tirhisa ririmi ra mafundza na ra nkamafundza (ririmi ra ntlawa wo karhi / ririmi ra nkamafundza / jagoni) hi ndlela leyinene. • Tirhisa marito yo lombiwa na ya ntumbuluko hi ndlela leyi faneleke • Va nyika timhaka ta ntiyiso na mavonelo. • Va kombisa nhlamuseloxidzi na nhlamuselo ya vuyimeri na ya ximbangu • Va titeka tanihi vatsari hi mahungu yo hleketela na miehleketo yo kongoma • Va kombisa leswi va titwisaka xiswona hi ta minkoka, mikhuva, mboyamelotlhelorin’we, mavonelo ya mhakahi tihlo rin’we, ririmi ro tlhontlha matitwelo, ririmi ro khorwisa na ku onga van’wana, xik. eka switshuriwa swo khorwisa van’wana tanihi xitsalwana xa ndzungulo, atikili ya phephahungu, xitsalwana xo kombisa mavonelo • Va kombisa ku hlonipha hi ku tirhisa man’wana loko va tsala xitshuriwa xo fana na n’wangulano, tiinthavhiyu XIPHOKHAMA 43

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Va tirhisa switirhisiwa na swihlovo swa vutivi swo fana na tidikixinari na tithisorasi, ku hlawula ntivomarito lowu tsakisaka na ku va na nkhaqato. Rhejisitara, xitayili na rito ra mutsari • Tirhisa rhejisitara leyi faneleke: ya mafundza, yo nkamafundza, xik. ku tirhisa xitayili xa nkamafundza na munhu wo sungula eka papila ra xinghana, ririmi ra mafundza eka papila ra mafundza • Tirhisa ririmi ro gega (swigarirmi, swivulavulelo, swivuriso) thoni, moya kumbe mafenya hi ndlela leyi faneleke. • Vulavula na muhlayi hi ku kongoma hindlela yo kongomisa mhaka eka yena • Kombisa ku tsakela ehenhla ka hungu • Tirhisa mavonelo yo hambanahambana Swiaki swa swivulwa • Tsala swivulwa swo hambanahambana na swivulwa swa vulehi byo hambanahambana • Va tirhisa swihluvi swa mbulavulo hi mfanelo • Va tirhisa nhlokomhaka, riendli, xiendliwa, minkarhi, mahlayelo, tlhelo ra mpfumelo, tlhelo ra nandzulo, marhavi ya maendli, xivulwa xa riendli ra nghingiriko na xivulwa xa riendli ra xitwisiwa, mbulavulo wo tshaha muvulavuri na mbulavulo wo rungula leswi runguriweke hi muvulavuri • Va tirhisa mavutisi (hikwalaho ka yini, rini, kanjhani, i ncini) • Va tirhisa swivulwa swa tinxaka to hambana, xik. swivulwa swo hlamusela, swivutiso, swivulwa swo olova, xivulwankatsano, xivulwampfilungano, xivulwankatsanompflingano • Va tirhisa mahlanganisi, masivi, maengeteri, na marito yo hlanganisa timhaka ku vumba swivulwa leswi nga na miehleketo leyi nwelanaka • Va tirhisa tinxaka to hambana ta masivi ku kombisa nkongomo, ntshikilelelo, xitwisiwa na ku papalata ku tirhisa marito yo tala lama nga bohiki • Va tirhisa ndzandzelelano lowunene wa marito eka swivulwa ku kombisa ntsakelo na ku tiyisisa • Va tirhisa switwananisi hi nkhaqato Ku tsala tindzimana • Va tsala swiphemu swo hambanahambana swa ndzimana: xivulwa lexi nga khoma mongo wa ndzimana, swikongomelonkulu na miehleketo yo seketela, manghenelo yo nyanyula, miri na mahetelelo na xivulwa xohetisela lexi katsakanyaka hungu ra ndzimana hinkwayo • Va tsala tindzimana na switshuriwa swo hambanahambana va tirhisamarito yo koweta kumbe mahlanganisi / marito kumbe swivulwahava swo komba: 44 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 -- Ndzandzelelano wa timhaka / Ntlhandlamano: xo sungula, xa vumbirhi, xa vunharhu, ku nga si humelelaleswi, ekusungulena / ku nga se humelela leswi, endzhaku, loko, ku fikela, eku hetelelena, lexi landzelaka, sweswisweswi, khale, endhaku ka sweswo; -- Nhlamuselo / Xivangelo na mbuyelo: hikwalaho, hikwalaho ka, hikuva, hikwalaho ka leswi, hi mpfhuka, hikwalaho ka swona / swi vangiwe hi, kutani, swi vula leswaku, loko swi ri tana; -- Ku endliwa ka swilo hi ku famba hi magoza: xo sungula, xa vumbirhi, xa vunharhu -- Pimanisa / hambanisa: leswi fanaka, leswi hambaneke, xintsongo ka..., xikulu ka ..., hambiswiritano, kambe -- Ndzandzelelano ku ya hi nkoka: nkarhi hinkwawo, eku heteleleni -- Ndzandzelelano ku ya hi ndhawu: ehenhla, ehansi, ximatsi, xinene, sw. na sw -- Ku angarheta: hi ku angarhela, eku heteleleni -- Ndzimana ya nhlawula: hi ku vona ka mina, mavonelo, ku twisisa, ndzi ehleketa leswaku, ndza tshemba, ndzi kholwa leswaku, ndzi rhandza leswaku, a ndzi rhandzi leswaku, ndzi tshemba -- Ndzimana ya ntlawahato: swi fana na, swi nga avanyisiwa hi, i ntlawa wa, swi wela ehansi ka, swi nghena eka, swi vekiwa na, swi na vuxaka ni, swifanisiwa -- Ndzimana yo hlamusela: henhla / hansi, kusuhi / kule, vuxeni / vupeladyambu / -- n’walungwini /, sayizi, muhlovo, xikongomelo, leha, ntikelo, rivilo -- Ndzimana yo hlela: hi swona / a hi swona, swa nkoka / swo ka swi nga ri swa -- nkoka, ntiyiso / vunwa, tsundzuxa, tiyisisa -- Ndzimana leyi humesaka tinhlamuselo: yi hlamuseriwa tanihi, muxaka wa ndzimana leyi hlamuselaka hindlela yo ka yi nga teki tlhelo. -- Ndzimana yo songa: hi ku songa, hi ku katsakanya, hi ku komisa, tanihilaha mi vonaka hakona XIPHOKHAMA 45

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO TSARIWA SWITSALWANA Xitsalwana xa Matsalelo yo rungula ngopfungopfu i ku andlariwa ka nxaxameto wa timhaka hi ndzandzelelano ndzungulo lowu twalaka. Swihlawulekisi leswi landzelaka hi leswi talaka ku hlawulekisa xitsalwana xa ndzungulo: • Tsala xitori / mhaka leyi humeleleke eka nkarhi lowu nga hundza / mhaka leyi yi ngo va xitori; • Tirhisa kungu leri khorwisaka; • Hakanyingi tirhisa nkarhi lowu nga hundza, • Tirhisa ndzimana ya manghenelo leyi kokaka rinoko; • Kombisa mhaka leyi u lavaka ku yi vula. • Tirhisa mahetelelo hi lawa ya nyanyulaka • Tiyisisa ku tsakela ka xitayili na switirhisiwa swo nandzihisa ririmi na swiendlo. • Tirhisa tindlela to hlamusela laha swi lavekaka • Kombisa muxokoxoko bya leswi u swi tweke Xitsalwana xa Xitsalwana xa nhlamuselo xi tala ku tumbuluxa xiyimo na ku titwa ku hundza xifaniso: tifilimi nhlamuselo ti endla leswi hi swovoniwa, vatsari va endla leswi hi marito, laha nhlawulo wa marito wu kombisiwaka hi nhlamuselo yo gega ku tlula nkhaqato wa matirhiselo ya vona ya nhlamuselo yo kongoma. • Hlamusela munhu wo karhi / xilo xo karhi ku endlela leswaku muhlayi a vona timhaka hindlela leyi hanyaka • Tirhisa marito ku vumbela vahlayi swifaniso • Hlawula marito na tinhlamuselo hi vukheta leswaku u ta fikelela xikongomelo lexi languteriweke • Tirhisa marito ku vumbela vahlayi swifaniso swo voniwa, swa mpfumawulo, swo yingiseriwa, swa nantswo na swo khumbeka. • Tirhisa swigaririmi. Xitsalwana xa Switsalwana swa mavonelo swi andlala mavonelo yo yima na mhaka yo karhi kumbe ku mavonelo kanetana na yona (Leswi endlaka leswaku ndzi vula leswaku vavasati va tiyile ku tlula vavanuna); xitsalwana xa nkanelo xi andlala vonelo hi ku yima na mhaka yo karhi kumbe ku kanetana na yona, mutsari a ri karhi a seketela tlhelo leri a yimaka na rona (‘Xana vavasati va tiyile ku tlula vavanuna ke? Ina na e-e, kambe mina ndzi yima na nhlamulo ya ‘Ina’); switsalwana swa mianakanyo swi andlala nxaxamelo wa mianankanyo kumbe miehleketo mayelana na nhlokomhaka yo karhi, handle ko ringeta ku yima na ku kanetana na tlhelo ro karhi ra mhaka. (‘Wansati wa manguva lawa: mianakanyo ya mina’) . Switsalwana swa mavonelo swi tala ku seketela tlhelo ro karhi; tlhelo leri ku sirheleriwaka rona kumbe ku kanetiwaka rona a ri cincacinci, naswona ri yimeleriwa hi mfanelo, ku voyameriwa eka tlhelo rin’we ntsena; mahetelelo ya kombisa kahle tlhelo leri mutsari a yimaka na rona na leswaku hikwalaho ka yini a yima na tlhelo rolero. • Kombisa mavonelo na minseketelo ku seketela xiyimo xa xo karhi • Tiyisisa mavonelo lawa ya nga erivaleni minkarhi hinkwawo • Ringeta ku kucetela muhlayi ku nyika mavonelo yo yima na mhaka leyi nga yona hi ku seketela mhaka leyi a yimaka na yona. • Sungula hi mavonelo ya mutsari ya nhlokomhaka hi ndlela ya ntumbuluko na yo tlhontlha • Nyika tinhlamuselo to hlayanyana ku seketela na ku tiyisisa mavonelo ya wena. • Kongomisa eka mavonelo ya KUMBE lawa ya kanetanaka na xitatimende • Kombisa hi matimba mavonelo yo talela tlhelo rin’we na • Tirhisa switirho swa ririmi na tithekiniki to onga muyingiseri • Tirhisa ririmi ro tlhonthla matitwelo • Hetelela hi mavonelo yo ka ya nga tisi ku kanakana eka muhlayi hi tlhelo leri mutsari a yimaka na rona 46 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO TSARIWA Xitsalwana xa nkanelo Switsalwana swa nkanelo swi tala ku ringanana, naswona swi andlala matlhelo yo hambanahambana ya mhaka yo karhi; xivumbeko xi kunguhatiwile hi vukheta na hindlela leyi twalaka; ntolovelo i wa ku ringanisa matlhelo hinkwawo, kambe mutsari a nga vula leswi yena a lavaka swona. Hambileswi ku nga tirhisiwaka ririmi ro tlhontlha matitwelo, xiilo lexi endlaka leswaku xitsalwana xi tekiwa xi ri lexinene i minseketelo leyi nga na mongo wo amukeleka. Mahetelelo a ya tisi ku kanakana eka muhlayi leswaku hi rihi tlhelo leri mutsari a yimaka na rona. • Xikongomelo I ku paluxa mhaka leyi langutaka matlhelo hinkwawo ya mhaka. • Languta swilo swo hambanahambana leswi khumbaka nhlokomhaka leyi ku kaneriwaka hi yona. • Andlala miehleketo yo kaneta hi ndlela leyi nga kombiki ku teka tlhelo. • Ringananisa matlhelo hunkwawo, ro kaneta na ro pfumela. • Ku tsala ku fanele ku va erivaleni, ku twala ku nga taleli tlhelo rin’we. • Mahungu ya fanele ku va ya gayeriwe kahle na ku seketeriwa hi mfanelo. • Tirhisa thoni leyi nga kombiki ku hlundzuka kambe yi khorwisa ehandle ka ku tikukumuxa • Songa hi ku kombisa mavonelo yo karhi Xitsalwana xa Switsalwana swa mianakanyo swi andlala mavonelo, miehleketo, mianakanyo na matitwelo mianakanyo ya mutsari mayelana na nhlokomhaka yo karhi, hakanyingi ku va ku ri mhaka leyi mutsari a nga na matitwelo yo enta hi yona. Xi tala ku voyamela eka leswi mutsari a yi vonisaka swona mhaka ku nga ri ku yima exikarhi, xitshuriwa lexi xi lava ku longoloxiwa kahle kambe a swi bohi leswaku leswaku mahetelelo ya va erivaleni. Nakambe a swi bohi leswaku ku va a nkanelo wo sirhelela matlhelo mambirhi kambe swi nga ha va tano. Mianakanyo ya mutsari yi nga va leyi yi hlamuselaka timhaka hi ndlela ya vutlhari na misavu, kumbe yi nga tsariwa hindlela ya mafundza. • A ndlala miehleketo • Nyika ndlela leyi a humesaka matitwelo • Kombisa ku voyamelatlhelo rin’we ka mutsari mayelana na nhlokomhaka laha matitwelo ya yena ya nga na xiave xa nkoka • Kongomisa eka ku tumbuluxa nakambe ku hlengeleta nakambe kumbe matitwelo ya mutsari eka muhlayi • Kombisa miehleketo, mianakanyo kumbe matitwelo ya mutsari u kombisa ku tshembeka na ku va a ri na xiave Xitsalwana xa • Ku paluxa miehleketo na mahungu hi ndlela yo nyiketana mpaluxo • Hlamuselo miehleketo kumbe u nyika mhaka ya ntiyiso hi ndlela yo landzelelana (ku ndlandlamuxa • Lavisisa mahungu na ku ya ya seketela hi timhaka ta ntiyiso na tinomboro vutivi) • Hlamusela minongoti yo ka yi nga tolovekanga • Kunguhata hi ndlela yo twisisiseka u suasa muhlayi eka timhaka leti a ti tivaka ku eka leti a nga titiviki. • Hi ku angarhela tsala u tirhisa nkarhi lowu nga hundza. XIPHOKHAMA 47

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO TSARIWA SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO Papila ra ximfumo / ra Hambileswi ku tsala mapapila se ku nga siviwa hi matsalelo ya xielekitironiki yo fana na tiimeyili, mafundza tifekisi na mahungu ya selula vadyondzi va ta ha emahlweni va ha dyondzisiwa ku tsala mapapila. Tinxaka ta mapapila ti nga va to fana na mapapila yo ya eka maxaka ya le kusuhi na vanghana na mapapila ya mafundza Vadyondzi va fanele ku tsala mapapila ya mafundza ya xiviri, naswona loko swi koteka, va ma rhumela kutani va rindzela tinhlamulo ta wona. Mapapila ya mafundza lama tsariweke handle ko tsalela vanhu lava nga ka mbangu lowu hanyaka a ya tsakisi. Mapapila yo kombela vuxokoxoko mayelana na swixavisiwa, tiyunivhesiti, vupfhumba, mintirho-vutomi, Loko yo rhumeriwa eka tindhawu leti faneleke ya nga hlamuriwa. Leswi swi nga endla leswaku nkoka wa papila ra mafundza wu va erivaleni. • Titolovete tinxaka to hambana ta mapapila ya mafundza, xik. papila ra xikombelo xo karhi, papila ro ya eka muhleri, • Landzelela swilaveko swo hambana swa mapapila ya mafundza yo fana na xitayili na xivumbeko • Tsala hi ririmi ro kongoma naswona ro olova • Tsundzuka leswaku vaamukeri va mahungu lava kongomiweke va fanele ku twisisa leswi va byeriwaka swona leswaku va ta kota ku hlamula hindlela yo amukeleka • Matsalelo ya fanele ku va ya twisiseka na ku kongoma, ya va na mongo lowu twalaka, ya koma no kongomisa emhakeni. • Ku va na manghenelo, miri, na mahetelelo • Ku na tiadirese timbirhi, ya mutsari na ya muamukeri • Ku va na ku xeweta ka mafundza loku landzelaka adirese ya muamukeri; • Ku va na nhlokomhaka leyi leyi landzelaka ku xeweta • Tirhisa ririmi ra mafundza • Kombisa mahetelelo ya mafundza lama landzeriwaka hi xivongo xa mutsari na nkomiso wa mavito Papila ra xinghana / ra Hambileswi ku tsala mapapila ya xinghana / ra mafundza swi nga siviwa hi swihangalasamahungu nkamafundza swa xielekitironi, swin’wana swa swona ku nga xik. imeyili, fekisi, xihungwana xa selulafoni (sms) eka swin’wana, vadyondzi va ta ya emahlweni va ha dyondzisiwa ku tsala mapapila. Tinxaka ta ku tsala ti fanele ku suka eka mapapila yo tolovelaka yo ya eka maxaka na vanghana ku ya eka mapapila ya nkamafundza eka ma’wana yo ya eka swihangalasa mahungu. • Ri tsaleriwa vanhu lava va nga kusuhi xik. vanghana, vandyangu na van’wana na van’wana. • Tsala ngopfu hi xikongomelo xo komba matitwelo, xik. hoyozela, ku twela vusiwana na ku tsundzuxa na sw. na sw • Ku tirhisa rhejisitara na xitayili xa mafundza ku ya eka ra mafundzanyana • Tsala hi ririmi leri hanyaka ro olova • Kombisa ndzandzelelano lowu twalaka na ku humelerisa mhaka leyi lavekaka; • Ku va na manghenelo, miri na mahetelelo • Ku va na adirese yin’we, ya mutsari, ri kombisa na siku leri ri tsariweke hi rona ehansi ka yona • Ku va na ku xeweta ka nkamafundza / mafundzanyana ehansi ka adirese ya mutsari; na • Mahetelelo ya fanele ku va ya nkamafundza ku ya eka ya mafundzanyana ya landzeriwa hi vito ra mutsari (handle ka xivongo) . 48 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO TSARIWA Ajenda ya Ku tsala memorandamu, ajenda na makanelwa swi pfuna ntsena loko swi twisiseka. Ndlela nhlengeletano leyinene yo endla leswaku migingiriko leyi yo tsala yi tirha i ku byela vadyondzi va hlalela vhidiyo ya nhlengeletano kumbe va nghenela nhlengeletano yo karhi hi nyama kutani va tsala makanelwa, va ehleketelela leswaku ajenda ya kona a ku ri yini kutani va swi pimanyisa na ajenda na makanelwa swa ntiyiso swa nhlengeletano ya kona. Loko swi nga ri tano, vadyondzi va fanele ku tivisiwa xivumbeko xa makanelwa na ajenda hindlela leyi nga ta endla leswaku va swi anakanya. Tiendlele ajenda ya komiti leyi u ngo tivumbela yona emiehleketweni kutani u kombela vadyondzi ku tsala makanelwa lawa va wa ehleketelaka ya nhlengeletano yoleyo, va ri karhi va landzelela ajenda leyi u va nyikeke yona. Lowu ha swi tiva leswaku i nghingiriko lowu hambaneke swinene na wa ku tsala makanelwa ya xiviri. • Nyika nxaxamelo wa leswi ku nga ta kanerisaniwa hi swona eka nhlengeletano • Swi rhumele eka vanhu / varhumiwa lava rhambiweke nhlengeletano yi nga si nghena • Hi xitalo swi va swi tsariwe hi mutshamaxitulu na matsalana lava eka swin’wana va faneleke ku… -- Langutisa makanelwa ya nhlengeletano leyi nga hundza ku tsavule timhaka leti hundzerisiweke mahlweni -- Hlengeleta na ku longoloxa timhaka leti nga lavaka ku ololoxiwa -- Veketela timhaka ku ya hi nkoka wa tona nhlengeletano yi nga si nghena -- Boha leswaku mhaka yin’wana na yin’wana yi ta nyikiwa nkarhi wo tani hi kwihi Makanelwa • Rhekhoda leswi humeleke enhlengeletanini • Kombisa leswi landzelaka: -- Vito ra nhlangano -- Siku, ndhawu na nkarhi lowu nhlengeletano yi khomiweke hi wona; -- Rhejisitara ra lava a va ri kona eka nhlengeletano; • Tshaha swiboho leswi tekiweke rito hi rito • Nyika nkomiso wa leswi susumetiweke no tlhela ku twananiwa swona • Tsala swi va eka nkarhi lowu hundzeke • Tshika swilo swo ka swi nga ri swa nkoka na misavu • Ya va nawu na ku boha loko yo kala yi sayiniwa na ku sikuhatiwa hi mutshamaxitulu endzhaku ka ku va yi hlayiwile no amukeriwa enhlengeletanini. Mbulavulo • Sungula na ku kunguhata xitayili lexi faneleke ku tirhisiwa; Leswi kombaka leswaku ku vulavuriwa rini, kwihi, hikokwalaho ka yini (xikongomelo) vamani (vaamukeri va mahungu) hi yini • Xivulwa xa manghenelo xi koka rinoko • Ndlandlamuxa timhaka kahle u papalata matirhiselo ya marito kumbe swivulwa leswi tirhisiwaka ku tlula mpimo • Tirhisa tithoni to kanetana (na tipoyinti) kambe u vulavula swi twala • Tirhisa swivulwa swo koma leswi twisisekaka hi ku olova, u tirhisa swikombiso swo toloveleka • Endla leswaku swisolo leswi u swi nyikaka na tindlela to swi ololoxa swi ringanana • Ehleketa ku pfala hi mahetelelo ya ntikelo. U siya mayingiseri na vonelo rin’we kumbe (mambirhi) emiehleketweni. • Tirhisa switirhisiwa swo voniwa kumbe swo khomeka kambe swi rhangeriwa hi marito • Ku tirhisa tinotsi a swi bohi, i swo endlela ku titsundzuxa • Tirhisa ririmi leri kombisaka ku vupfa emiehleketweni na vumunhu, nkoka na vundzhaku. XIPHOKHAMA 49

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO TSARIWA Tiimeyili / sms Ku tivisa mahungu na ku tiyisa vuxaka . Adirese ya muamukeri - leyi hi minkarhi yo tala ri nga vito ra munhu, ndhawu ya sevhara, khampani kumbe nhlangano, na tiko laha ndhawu ya sevhara yi nga kona. Xikombiso, maluleket(vito) @ webmail. (sevhara), co (khampani), za (tiko - za yi yimela tiko ra Afrika Dzonga) . Maluleket.@webmail.co.za • CC: lava va nga va vaamukeri lava va faneleke ku tiva hi ta imeyili. • Nhlokomhaka: Lowu i nkomiso wa vundzeni bya imeyili.. • Hungu • Murhumeri. Tiva leswi: Adirese ya murhumeri ya vonaka loko imeyili yi kumeka. Murhumeri a nga hlawula ku nyika vuxokoxoko byin’wana bya vuhlanganisi emakumu. Leswi swi vuriwa nsayino Inthavhiyu Rhekhodo yo tsariwa ya inthavhiyu • Nyika mavito ya xivulavuri etlhelweni ra ximatsi ra pheji • Tirhisa hikombirhi endzhaku ka vito ra xivulavuri • Tirhisa ntila wuntshwa ku kombisa xivulavuri xin’wana na xin’wana lexintshwa • Tlhontlha muvutisiwa hi ku vutisa swivutiso • Kombisa vuswikoti, tinyiko leti a nga na tona na leswi a nga swi kotiki na sw na sw Xiviko (xa mafundza Xiviko i tsalwa ra mafundza, naswona xi tirha swinene loko leswi swi kamberiwaka swi ri swa na xa nkamafundza) ntiyiso na nkoka eka vadyondzi. Ku hava nchumu wo vavisa ku fana na ku tsala xiviko xo ka xi nga hanyi, kumbe xiviko hi tinhlokomhaka to ka ti nga tsakisi eka wena mutsari wa tona. • Nyika xivikontsundzuxo xa leswi swi humeleleke hi ku hetiseka, xik: nghozi, swin’wana na swin’wana leswi kumekeke. • Kombisa nhlokomhaka, manghenelo (vutivindzaku, xikongomelo na vunavi), miri (Mani? Hikokwalako ka yini? Kwihi? Rini? • Yini? Njhani?), mahetelelo, swibumabumelo, matsalwa ya vuxokoxoko, switandzhaku • Nkunguhato: hlengeleta na ku lulamisa mahungu, tsala timhaka ta ntiyiso. • Tirhisa rhejisitara na xitayili swa mafundzanyana ku ya eka ya mafundza • Tirhisa -- Nkarhi wa sweswi (handle ka le ka swiviko swa matimu) -- Maviti ya ntolovelo -- Munhu wa vunharhu; -- Nhlamuselo ya timhaka ta ntiyiso / xiviri; -- Marito na swivulwana leswi tirhaka eka ku vika; na -- Ririmi ra mafundza na ku ka ri nga kongomangi munhu. Tsalwavutitivisi (CV) Hikuva vanhu vo tala masiku lawa va tirhisa marimba, swi nga va kahle ku kuma marimba ya kahle ya matsalelo ya tsalwavutitivisi na ku kuma ndlela yo ma tirhisa na ku ma tatisa hindlela leyinene. I swa nkoka ku lemuka leswaku tsalwavutitivisi ri fanelele ku fikelela swilaveko swa xiyimo xo karhi., xik. tsalwavutitivisi ra ntirho wo karhi ri fanele ku vulavula ngopfu hi xiave lexi mutsari a nga va na xona eka xiyenge xolexo. • Titivise eka vanhu hi ku tsala emapapileni • Nyika vahlayi swilo leswi nga ta va tsakisa loko va hlaya hi ta wena ro sungula • Andlala vuxokoxoko hindlela yo twisiseka, yo ka yi nga kombi ku voyamela eka mhaka yo karhi, na hi ku komisa • Tsala mayelana na swilaveko swa ntirho lowu u wu lavaka. • U nyika leswi landzelaka: -- Vuxokoxoko bya wena -- Vuxokoxoko bya minthwaso -- Vuxokoxoko bya ntokoto wa ntirho (loko swi fanerile) -- Timbhoni leti seketelaka vuxokoxoko lebyi u byi andlaleke 50 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO TSARIWA Dayari • Dayari yi kombisa swiendlo swa siku na siku • Yi andlala mavonelo ya mutsari ya swiendlo swa siku ra yena. • Tsala ku suka eka mavonelo ya mutsari, ku rungula ka munhu wo sungula hi wona maendlelo lawa ya faneleke swinene • Nhlawulo wa ririmi i wo olova no kongoma • Thoni yi ta lawuriwa hi muxaka wa leswi u swi tsariwaka eka dayari Ku nyika swiletelo • Tirhisa swiletelo loko u byela munhu mafambelo yo fika ko karhi • Hambileswi nhlokomahaka “wena” yi nga boxiwangiki, hakanyingi yi vula munhu wa vumbirhi loyi a yimelaka angulano exikarhi ka muvulavuri na muyingiseri. • Tekela enhlokweni leswi landzelaka loko u nyika swiletelo: -- Komisa u tlhela u kongomisa -- Swiletelo swi fanele ku va ku va hi ndlela ya ndzandzelelano -- Boxa mpimanyeto wa mpfhuka -- Nyika mpimanyeto wa switarata leswi nga ta tluriwa / tsemakanyiwa ku ya fika laha a yaka kona -- Nyika vuxokoxoko bya mimfungho na miako leyi muleteriwa a nga ta yi kuma endleni -- Tirhisa marito yo kombisa ndhawu yo karhi. -- Tirhisa marito yo komba matlhelo -- Tirhisa marito yo komba ku tsakela Ku nyika swileriso Ku hlamusela matirhiselo ya xitirho kumbe xitirhisiwa, maswekelo ya swakudya, malunghiselo ya nchumu lowu nga onhaka, na sw. na sw. • Hlamusela matirhelo kumbe ntirho wa nchumu wun’wana na wun’wana lowu nga eku tirheni; maswekelo ya swakudya swo hambanahambana, ku lunghisa maonhakelo man’wana na man’wana ya xanchumu. • Kunguhata na ku lulamisa: (vona swihlawulekisi swa matsalelo) -- Twisisa xiyimo / swiyimo na leswi faneleke ku fikeleriwa hi swiletelo leswi nyikiwaka. -- Nyika swiletelo leswi twisisekaka, swa ntiyiso naswona leswi landzelelanaka hi ndlela yo twisiseka. -- Tirhisa buku ya mutirhisi, swiletelo na magoza -- Tekela enhlokweni ntivoririmi, ntivomarito, mavulavulelo, ririmi na swivulwana leswi tirhisiwaka eka mbangu wolowo. • Ku andlala / ku nyika swiletelo. Swinavetiso • Ku koka muhlayi- u tiyisisa leswaku marito lawa ya nga eku tirheni ya huma ya vonaka.. • Endla leswaku munhu a navela ku va na xixavisiwa kumbe ku tirhisa vukorhokeri • Endla leswaku muhlayi wa huma a ya xava / a tirhisa xixavisiwa / vukorhokeri • Tekela enhlokweni leswi landzelaka loko u tumbuluxa: -- Vanhu lava xinavetiso xi kongomisiweke eka vona (xinavetiso xi kongomisiwe eka mani) -- Ndhawu (Xinavetiso xi ta kombisiwa kwihi naswona rini - eka xihangalasamahungu xihi, hi nkarhi muni naswona eka nongonoko kumbe magazini yihi?) -- Ku koka rinoko (xinavetiso xi koka rinoko ku fika kwihi?) -- Maandlalelo ya xinavetiso na tisayizi ta fonto. -- Mavonelo ya xinavetiso (ntiyiso kumbe a hi ntiyiso) na ndzingano exikarhi ka timhaka ta ntiyiso na mavonelo -- Nkoka wa nhlawulo wa muhlovo na ku pfumaleka ka muhlovo -- Ririmi leri tirhisiwaka (ririmi ra ku titumbuluxela, ro vuyelela, ro gega na ra ku nandzihisiwa ri tlhela ri thathela, na. sw na sw) XIPHOKHAMA 51

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO TSARIWA Phositara / fulayara • Yi nga teka swivumbeko swo hambanahambana • Tirhisa swilogene kumbe tilogo • Hakanyingi yi va na swilo swo voniwa na swo endliwa • Tirhisa tithekiniki to navetisa • Tirhisa minkhaviso ku endla xinavetiso lexi kokaka rinoko na ku tsundzukeka. • Ririmi ro gega na switirhisiwa swa vutlhokovetseri leswi tirhisiwaka ku vumba ntikelo. • Endla ririmi leswaku ri tsundzukeka xik. xik. xigego, xifananisi, aliterexini, mbuyelelo, yelaniso, ncino Ku tata fomo • Ku tata fomo ku fikelela swikongomelo swo hambanahambana xik. ku lava ntirho kumbe ku teka livhi, ku nghenela mimphikizano kumbe mimphikizano ya van’wambhuri na sw.na sw • Nyika mahungu hi ndlela leyi ya laviwaka hi ndhawu ya tidyondzo leyi u kombelaka ku amukeriwa eka yona. • Vula leswi lavekaka, swi landzeriwa hi hikombirhi, xik: Xivongo: • Tata hi nkhaqato Matimu ya mufi Ku tsundzuka na ku tivisa van’wana hi rifu ra un’wana • Mavito na xivongo; siku ro hundza emisaveni, laha mufi a a tshama kona loko a ta hundza emisaveni; siku ro tswariwa; ndhawu yo tswariwa; vanhu va nkoka lava siyiwaka hi mufi (muringani, vana) na mavito ya vona; nkarhi, siku na nkarhi laha nga ta lahliwa kona na mahungu mantsongo hi mufi, na sw. na sw • Swin’wana swa leswi landzelaka swi nga ha katsiwa: Xivangelo xa rifu (hi tekela enhlokweni ndhavuko na mfuwo wa vanhu); marungula ya vutomi bya mufi; vuxokoxoko bya xivongo xa mufi Kontiraka Ntwanano lowu bohaka lowu ngheneriwaka hi mintlawa mimbirhi kumbe ku tlula vanhu vambirhi kumbe ku tlula. Xikongoemelo xa kontiraka i ku tumbuluxa vutihlamuleri. Kontiraka yi nga endliwa hi nomo. (Ku bumabumeriwa leswaku kontiraka yi nga endliwa hi nomo (ku vulavula) na hi ku tsala ku komba leswi nga onhaka na malulamiselo ya swona) Swiyenge swa kontiraka • Mavito (ra mukontiraka, ra munghenela kontraka, timbhoni) • Leswi ntwanano wu simekiweke ehenhla ka swona (vundzeni bya kontiraka- ku katsa vukorhokeri lebyi va nga ta byi nyika, nkarhi lowu pimiweke na mali loko ku ve ku ta va na timhaka ta mali) • Minsayino (hinkwavo lava khumbekaka) • Siku na ndhawu (nkarhi na ndhawu laha kontiraka yi nga sayiniwa kona) Papila ra Papila ra vadyandzhaka ri vula leswi nga ta humelela hi nhundzu ya munhu endzhaku ka rifu ra vadyandzhaka / yena. Papila ra vadyandzhaka ri tiyisisa leswaku ku navela ka mufi ka fikeleriwa endzhaku ka Vumbhoni bya rifu ra yena. Papila ra vadyandzhaka ri fanele ku famba na minkarhi na ku vekiwa endhawini leyi ndzhaka hlayisekeke. Ri fanele ku va na leswi landzelaka: • Vito ra n’wini wa papila ra ndzhaka • Siku leri papila ra vadyandzhaka ri tsariweke hi rona • Mali, nhundzu • Vadyandzhaka • Mulawulandzhaka (munghana, xirho xa ndyangu, qhweta) Vumbiwa na pholisi Milawu ya nkoka leyi fumaka nhlangano xik.tisosayiti to lahla, nhlangano wa vantshwa, xitokofela, xipanu xa bolo. • Milawu yi fanele ku pfumeleriwa hi vanhu hinkwavo lava khumbekaka • Milawu ya boha • Yi nga antswisiwa • Xivumbeko xi fanele ku katsa vito ra nhlangano kumbe ndhawu, vuxirho, leswi ntwanano wu simekiweke ehenhla ka swona, siku leri ku nga pfumelelaniwa hi rona, nsayino na sw. na sw. 52 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO TSARIWA Switshuriwa swa matsalwa na swihangalasamahungu Ku rungula nakambe • Ku hlamusela mintokoto ya wena / leswi u hlanganeke na swona evuton’wini. leswi humeleleke • Ku tivisa: Ku lulamisa xivono kumbe ku tumbuluxa mbangu, xik. A ku ri nkarhi wo wisa ka swikolo • Nhlamuselo ya swiendleko leswi humeleleke, hakanyingi hi ku landzelelana ka timhaka xik. Ndzi ye eka vaNtsako kutani... • Vuxokoxoko byo engeteriwa hi xiendleko xin’wana na xin’wana xik. A a hlamarile ku ndzi vona. • Ku tivisa - xivulwa xo pfala lexi xi nga katsaka ku ndlandlamuxa, xik. Ndza tshemba hi ta hungasa nakambe. Hi tiphinile. • Hakanyingi xi tsariwa xi ri eka nkarhi lowu nga hundza • Swi runguriwa swi ri eka munhu wo sungula kumbe wa vunharhu • Mahlanganisi ya nkarhi ya tirhisiwa xik. xosungula, nkarhi wolowo, leswi landzelaka, endzhaku ka, ku rhangela sweswo, emahetelelweni, hi nkarhi wolowo • Swi tala ku kongomisa eka mutekaxiave wun’we kumbe ntlawa wa vatekaxiave • Yi nga tsariwa yi va ya xitayili xa nkamafundza N’wangulano • Kombisa mbulavulo wa swimunhuhatwa swimbirhi kumbe ku tlula. • Rhekhoda ku hlamulana / angulana tanihiloko ku huma emilon’wini ya swivulavuri • Tsala mavito ya swimunhuhatwa etlhelweni ra ximatsi ra pheji • Tirhisa hikombirhi endzaku ka vito ra ximunhuhatwa lexi vulavulaka • Tirhisa ntila wuntshwa ku kombisa xivulavuri xintshwa. • Tsundzuxa swimunhuhatwa (kumbe vahlayi) mayelana na mavulavulelo kumbe u tsala eka swiangi leswi swivulavuri swi nga ta vulavurisa xiswona • Pfapfarhuta mbonakiso u nga si tsala. Nhluto Nhluto a wu tali ku landzelela phetheni yo karhi. A swi bohi leswaku wu katsa swiphemu swo karhi swa buku, filimi kumbe CD. Hi ku angarhela, vahluti va hlawula leswi va lavaka ku swi hluta na xilo / munhu loyi va lavaka ku n’wi hluta kutani endzhaku ka swona va titsalela / vulela xin’wana na xin’wana lexi va xi rhandzaka hi yena / xona. Minhluto ya leyinene yi fanele ku va na vululami kambe yi va na ntiyiso; minhluto yo ka yi nga ri kahle hi leyi muhluti a humeselaka matitwelo ya yena hi ku hundzeleta kumbe ku va muhluti a boxa timhaka leti ti nga riki kahle, leti ti khunguvanyisaka van’wana. Mafenya ya tala ku kumeka eka nhluto; eka van’wana vahluti i xihlawulekisi xa nhluto wa vona. Andlala minhluto yo huma eka swihlovo swa vutivi swo hambanahambana leswaku va ta tiva leswaku muxaka lowu wa xitshuriwa wu nga tsariwa hi tindlela to hambanahambana. • Minhluto yi kombeta maangulelo ya munhu eka ntirho wa vutshila, filimi, buku, nkhuvo wo karhi na sw. na sw. • Muhluti u kombisa matitwelo ya yena mayelana na tsalwa kumbe nchumu lowu a wu andlalaka • Muhlayi wa nhluto a swi bohi leswaku a pfumelelana na muhluti • Minhluto yi tala ku voyamela eka leswi muhluti a titwisaka swona. Vahluti vambirhi va nga angula hi tindlela to hambana eka leswi hlutiwaka • Muhluti u nyika timhaka leti faneleke, xikombiso, vito ra mutsari, muhumelerisi, n’wavutshila, vito ra buku / ntirho, vito ra mukandziyisi / khampani, na ntsengo wa xihlutiwa (laha swi faneleke) XIPHOKHAMA 53

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 TINXAKA TA SWITSHURIWA SWO TSARIWA Xitshuriwa xa • Tsala leswi u kumeke swona na mintokoto ya wena xitlhovetselo -- Vanhu -- Ntumbuluko -- Timhaka ta mahanyisanelo ya vanhu -- Thekiniloji na sw. na sw. • Swi landzelela xivumbeko -- Nhlokomhaka -- Tindzimana • Tirhisa ririmi ra vutlhokovetseri • Pfumelela ntshuxeko wo titsalela hi ku rhandza wa mutlhokovetseri, xik. u nga tekeli enhlokweni mimfungho kumbe swiaki swa ririmi Atikili ya phephehungu • Vula mahungu hi ku komisa kambe hi nkhaqato. • Tikarhatele ku vulavula swa nkoka u nga lahlekeriwi hi muhlayi. • Katsakanya hi nkhaqato, u nga humi eka ntiyiso. • Nyika nhlokomhaka yo koma na ku engetela nhlokomhakantsongo yo twisiseka • Sungula hi timhaka ta nkoka: mani, yini, mani rini, kwihi, hikokwalaho ya yini, na ku fika xiyimo xihi / ku fika kwihi. Atikili ya magazini Hakanyingi, eka atikili ya magazini leswi mutsari a swi tsakelaka na leswi a nga swi tsakeriki na xitayili xa yena n’wini hi swona swa nkoka kutani vadyondzi va fanele ku kondleteriwa ku swi endla. Va fanele nakambe va tsala atikili ya magazini ya xiviri hi xin’wana na xin’wana xa leswi va xi tekelaka enhlokweni, ehenhleni ka ku tsala tiatikili ta misavu leti va nga hlekulaka, va endla misavu hi tona, va hleka, va xopela na ku sola nhlokomhaka yin’wana na yin’wana leyi faneleke. Vunyingi bya tiatikili ta timagazini leti vadyondzi va ti hlayaka i ta muxaka lowu boxiweke laha henhla.. Inthanete yi tele hi tiatikili, na loko xitayili na vundzeni bya tona swi nga hambananga ngopfu na tiatikili to tsariwa ephepheni swi na nkoka ku ti xopaxopa, ngopfungopfu hindlela leyi swi humelelaka hi yona eka tibilogo, leti se ti nga muxaka lowu pfumeleriweke hi xitalo wo tsala. Ku pfumelela vadyondzi ku tivumbela tibilogo ta vona (ephepheni hambi swi tiveka handle ka ku kanakana leswaku ku na vadyondzi lava se va nga na tibulogo ta vona) swi va nyika mbangu wo fuwa wo tsala lowu endlaka leswaku va kota no tekela enhlokweni vaamukeri va mahungu, ku tsala vundzeni lebyi byi tikombaka byi vulavula hi swilo swa ntiyiso na ku tirhisa thoni leyi faneleke. • Xiyaxiya leswi landzelelaka: -- Nhlokomhaka yi fanele ku koka rinoko na ku tsakisa -- Xitayili xi fanele xi va xa vuwena, xi vulavula xi kongome eka muhlayi. • Xitayili xi nga va xo hlamusela, xo gega, xo tlhontlha mianakanyo ya vahlayi. • Mavito, tindhawu, swiyimo, na byin’wana vuxokoxoko lebyi faneleke a byi katsiwe eka atikili • Atikili yi fanele ku pfuxa ku tsakela na ku endla leswaku muhlayi a nwelela loko a yi hlaya. • Tindzimana a ti fanelanga ku leha ngopfu naswona ti fanele ku khutaza leswaku atikili yi hlayiwa • Fonto yi fanele ku vevuka na ku koka rinoko Dokhumenthari • Ndzhavisiso lowu heleleke wa vutomi bya ximunhuhatwa, xik. nhenha (mintlangu, dyondzo, vukhongeri), na xiviko xa leswi kumemeke. • Leswi swi nga katsa swilo swo tihlawula na mintlhontlho leyi ximunhuhatwa xi hlanganeke na yona xi nga si fikelela xiyimo xa le henhla lexi xi nga eka xona. • Mavito, tindhawu, minkarhi, swiyimo, na byin’wana vuxokoxo lebyi nga lavekaka swi fanele ku nghenisiwa eka dokhumenthari. • Sungula hi timhaka ta nkoka: mani, yini, njhani, rini, hikokwalaho ka yini na ku fika eka xiyimo xihi / ku fika kwihi, 54 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 VULEHI BYA SWITSHURIWA SWA RIRIMI RA LE KAYA (LESWI FANELEKE KU TUMBULUXIWA HI VADYONDZI) Ntirho Giredi ya 7 Giredi ya 8 Giredi ya 9 Ndzimana Marito ya 100 -110 Marito ya 110 - 120 Marito ya 120 - 140 • Marito Mintila ya 7 - 9 tindzimana Mintila ya 7 - 10 tindzimana Swivulwa swa 8 - 10 • Swivulwa ta 3-5 ta 7-7 tindzimana ta 4-8 Marito ya 130 - 180 Marito ya 180 - 210 Marito ya 210 - 250 Xitsalwana tindzimana ta 3-5 tindzimana ta 4-7 tindzimana ta 4-8 Xitlhokovetselo Tindzimanantsongo ta 2 Tindzimanantsongo ta 2-3 Tindzimanantsongo ta 3-6 Tipheji ti2 Tipheji ti3 Xirungulwana, ku katsa na Pheji yin’we tindzimana ta mintsheketo + / -6 tindzimana ta + / -10 tindzimana ta + / -20 N’wangulano(ntlangu wa Pheji yin’we Tipheji ti2 Tipheji ti3 xivono xin’we) Switshuriwa swa switsalwambiko xik. Marito ya 110-120 Marito ya 120-140 Marito ya 140-160 mapapila Switshuriwa swo koma Marito ya 70 - 80 Marito ya 80 - 90 Marito ya 90 - 100 Nkomiso / nkatsakanyo Marito ya 40 - 50 eka Marito ya 50 - 60 eka Marito ya 50 - 60 eka xitshuriwa xa marito ya 220 xitshuriwa xa marito ya 240 xitshuriwa xa marito ya 260 VULEHI BYA Switshuriwa swa Ririmi ra le Kaya (leswi vadyondzi va NGA TA TIRHA HI SWONA) Ntirho Giredi ya 7 Giredi ya 8 Giredi ya 9 Switshuriwa swo leha swa swikambelantwisiso Marito ya 140-180 / Marito ya 180-200 / Marito ya 200-220 / swo yingisela xik.xitori, inthavhiyu, ntlangu, ku fika eka timinete ku fika eka timinete ku fika eka timinete swiviko swa mahungu ta 5 ta 5 ta 5 Switshuriwa swo koma swa swikambelantwisiso swo yingisela xik. Marito ya 50-60 Marito ya 60-70 Marito ya 70-90 switiviso, switshuriwa swa mahungu, swileriso, timinete ta / 1-2 timinete ta / 1-2 timinete ta / 1-2 swiletelo Switshuriwa swa xikambelantwisiso xo hlaya / Marito ya 130-180 Marito ya 180-230 Marito ya 230-280 ku hlaya hi ku dzika Vulehi bya switshuriwa swa ku hlaya hi ku dzika a ku lawuriwanga tanihileswi leswi swi yaka hi muxaka wa xitshuriwa, ku tika ka ririmi, na xiyimo xo hlaya xa vadyondzi. 3.1.4 Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi swi vula milawu leyi fumaka matirhiselo ya mahikahatelo, ku tirhisa maletere lamakulu, maletere, mimpfumawulo, marito, swivulwa na tindzimana eka eka ntirho wa swanomo na wo tsariwa. Milawu leyi yi katsaka mapeletelo, matwariselo, ntivoririmi, ndzemuko wa matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi na sw. na sw Vuswikoti byo yingisela, ku vulavula, ku hlaya na ku tsala a byi nga tirhisiwi ehandle ka vutivi byo hetiseka bya xivumbeko xa ririmi na ku titoloveta ku ri tirhisa. Vadyondzi va fanele ku va na vutivi byo anama bya ntivomarito, leswi swi nga mhaka yin’we ya nkoka yo kota ku vulavula kahle Learners also need a wide vocabulary, which is perhaps the single most important factor enabling a person to communicate well. Ntivomarito wo anama i wa nkoka eka vuswikoti hinkwabyo bya ririmi, ngopfungopfu eka ku hlaya na ku tsala. Maendlelo lawa ya tirhaka swinene eku hluvukiseni ntivoririmi na ku kurisa ntivomarito i ku hlaya hi ku dzika etlilasini na le handle ka tlilasi XIPHOKHAMA 55

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Vadyondzi va ta dyondza matirhiselo ya Swiaki na Matirhiselo ya Ririmi va ta tlhela va hluvukisa ririmi leri va nga ta ri tirhisa swin’we eku vulavuleni hi ririmi (ririmi leri tirhisiwaka loko hi vulavula kumbe ku dyondzisa xiyenge / xiphemu xo karhi xa ririmi), leswaku va ta kota ku hlela switshuriwa swa vona hi vuxoperi ku ya hi nhlamuselo, nkoka na nkhaqato va ta tlhela va kota ku tirhisa vutivi lebyi ku lava ku kambela hi ku tirhisa ririmi ku vumba nhlamuselo yo huma eka xiyimo rito na xivulwa ku ya eka switshuriwa swa tinxakanxaka. Hi ku tihlanganisa na switshuriwa swa tinxakanxaka, vadyondzi va kurisa matirhiselo ya vona ya ntivoririmi na ku tirhisa hi mfanelo matwisiselo ya Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi. Ku languteriwa leswaku Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi swi dyondzisiwa embangwini tanihileswi vuswikoti byin’wana byi dyondzisiwaka na ku ndlandlamuxiwa. Minkunguhato yo dyondzisa yi na nxaxameto wa Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi (switirhisiwa) leswi faneleke ku dyondzisiwa eka giredi yin’wana na yin’wana. Loko ku hlawuriwa xitshuriwa xo yingisela na xo hlaya xa ndzhendzheleko wun’wana na wun’wana wa mavhiki mambirhi, tiyisisa leswaku swi katsa swiyenge swa ririmi leswi u lavaka ku swi dyondzisa. Tumbuluxa migingiriko leyi fambelanaka na switshuriwa leswi nga ta endla leswaku mudyondzi a kota ku tirhisa swiphemu swa ririmi embangwini. Tanihi, xitshuriwa lexi mudyondzi a nga ta xi tsala xi ta katsa swiphemu swin’wana swa ririmi. Nyika vadyondzi va wena swiletelo leswi faneleke na matirhiselo lama lulameke ya swiphemu leswi swa ririmi. Hlawula swin’wana swa swiphemu swa ririmi leswi tikelaka vadyondzi va wena u va nyika xitoloveto xa mafundza. Eka Xiyimo xa le Xikarhi, awara yin’we eka ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi wu fanele ku tirhiseriwa swileriso na ku titoloveta eka Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi. Tafula leri nga laha hansi ri komba Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi leswi vadyondzi va languteriwaka ku swi dyondza hi nkarhi wo dyondza hi ku landzelela magoza yo yingisela, yo vulavula, yo hlaya na yo tsala. Swiaki swa ririmi swi fanele ku dyondzisiwa embangwini hi ndlela leyi pfanganisiweke, ku tirhisiwa tinxaka ta switshuriwa swanomo swo voniwa na swo tsariwa. Swi fanele nakambe ku dyondzisiwa swi ri erivaleni hi nkarhi lowu vekiweke etlhelo tanihileswi languteriweke. . 56 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 SWIKOMBISO SWA SWIAKI NA MILAWU YA RIRIMI Mahikahatelo Hefemulo (,) (xik: Va xavile mugayo, xinkwa, xixevo na xisibi) Xivutiso (?) (Xik: Hi ya kwihi?) Hikombirhi (:) (xik: Ndzi ta dya na lava landzelaka: Khensani, Tomasi na Khegu) Mfungho wa rihlamari (!) (Xik: Hatlisa u famba!) na swin’wana, hiko, mfungho wa rihlamari, hefemulo, kholona, xirhatana, mimfungho yo tshaha, tihiko tinharhu to komba ku yisa emahlweni(...), swiangi Mapeletelo Tipatironi ta mapeletelo, milawu ya mapeletelo na milawu ya ririmi, minkomiso ya marito na matirhiselo ya dikixinari Swihluvi swa Swirhangi, timintsu, swilandzi na swiheteleri mbulavulo Maviti Rivitaswianakanyiwa (swik: moya, rirhandzu, ntwanano) Rivitaswilo (swik: xitulu, munhu, xikolo) Rivitankatsano (swik: mimpfihomu, mahlambandlopfu, mafambaborile) Rivitariendli (swik: Ku famba swa karharisa, ku rhula a ku ve na n’wina. Rivitantlawa (swik: nhulu ya misava, ntlawa wa vanhu, nyandza ya tihunyi) Rivitavito (swik: Giyani, Khensani, Sunguti) Rimbewu-xinuna na xisati (swik: manana - tatana; nhwanyana - mufana; nhanga - lawu) Vun’we na Vunyingi (swik: xikolo - swikolo; munhu - vanhu; homu - tihomu) Ntsongahato (swik: munhu - ximunhwana; xikolo - xikolonyana; mati - swimatana) Vundhawu (swik: exikolweni; eGiyani; Ekurhuleni; ekaKhosa) Swikurisi / xikurisi (swik: dyimurhi; madyimurhi) Maviti lama pfelelaka eka swihluvi swin’wana swa mbulavulo Masivi Risivikomba (swikombiso: loyi, leswi, lava, leyi, letiya, lavayani) Risivinene (swikombiso: yena, vona, tona, wena, kona, byona, xona) Risivintalo (swikombiso: hinkwavo, hinkwaswo, ndzexe, voxe, swanga, swakwe Rihlamuseri Maengeteri: Ra nkarhi (xik: Hi ta famba mundzuku; Va vuyile nanhlikanhi na man’wana) Ra ndhawu: (xik Ndzi ya ekaya; Va tshama eGiyani na man’wana) Ra mukhuva / maendlelo (xik: Ku hisa swinene; u fambile hi milenge na man’wana) Riencisi: Ya peletwanan’we (xik: U wile a ku gaa!; Hala handle ku lo dzwi! na man’wana) Ya peletwanambirhi (xik: Ribye ri te dlomu, ematini; Loko va vona maphorisa va lo bamfee! na man’wana) Ya peletwananyingi / mapeletwana yo tlula mambirhi (xik: Laha ndlwini ko ngungungu, hi ku nuha, Ndzi te bulumuku, ndzi vhela ndzi famba; na man’wana Ribumabumeri: Rihlawuri (Xik. Mufana lontsongo wa rila) Rifuwi (Mufana wa mina u twa ndlala) Riengetelo (Mufana loyi a rilaka u twa ndlala.) XIPHOKHAMA 57

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 SWIKOMBISO SWA SWIAKI NA MILAWU YA RIRIMI Riendli Marhavi ya riendli: na Ripfunetariendli Rhavi ra xitwisiwo (xik: Ka tirhiwa) Rhavi ra xivuyevuye (xik: Va tirhetela; Va dyetetela swakudya) Rhavi ra xikongomelo (xik: Va tirhela mali) Rhavi ra xivangelo (xik: Ndzi tirhisa hi vusiwana) Rhavi ra xihlamulano (xik: Hi ta tirhana namuntlha; va dyanana swirhendze) Rhavi ra xiendleko / xikotelo (xik: Namuntlha ka tirheka) Rhavi ra xitlhandlulo: (xik: Va simula murhi; ) Rhavi ra xidzimelo / xihetiselo (xik: Ndzi lava ku tirhisisa; Ndzi fanele ndzi hetisisa mhaka leyi ka ha ri na nkarhi hikuva a nga ze a baleka.) Rhavi ra xitlhelelo (xik: Tatana Khosa wa titirha hikuva u na mavhengele yo tala) Rhavi ra ntsongahato (xik: Tirhanyana u ta vuya u famba) Matlhelo ya riendli: Tlhelo ra mpfumelo (xik: Hi dya vuswa) Tlhelo ra nandzulo (xik: A hi dyi vuswa) Mapfunamaendli (swik: Ndzi ta pfa ndzi rima; Ndza ha dya; A nga si vuya vuya; na ma’wana) Mayimelamaendli (swik: Hiakile i muongori; Hi yena a nga ta) . Mahlayelo ya riendli: Hlayelo ra tshamelo (xik: Ku tirha swa vava) Hlayelo ra ndzeriso (xik: Dyana!) Hlayelo ra angulo (xik: Va dya va famba) Hlayelo ra fumiwo (xik: Va n’wi bile hikuva wa yiva) Hlayelo ra kotelo (xik: Ndzi nga famba) Hlayelo ra kombiso (xik: Va ya exikolweni) Hlayelo ra engetelo (xik: N’wina lava tirhaka mi karhele Minkarhi ya riendli: Nkarhi wa sweswi (xik: ndza dya) Nkarhi wa sweswi wo ya emahlweni (xik: ndza ha dya) Nkarhi lowu taka (xik: ndzi ta dya) Nkarhi lowu taka wo ya emahlweni (xik: ndza ha ta dya) Nkarhi lowu nga hundza (xik: ndzi dyile) Nkarhi lowu nga hundza wo ya emahlweni (xik: a ndza ha dya) Rihlawuri Vukulu: Leyitsongo, leyikulu, lavantsanana Nkoka: Lonene, lexintshwa, Ntsengo: Timbirhi, vangani MaengeterieKu cinca Ra nkarhi (xik: Hi ta famba mundzuku; Va vuyile nanhlikanhi na man’wana) erbs Ra ndhawu: (xik Ndzi ya ekaya; Va tshama eGiyani na man’wana) Ra mukhuva / maendlelo (xik: Ku hisa swinene; u fambile hi milenge na man’wana) Vundhawu bya maviti Xikolo: Exikolweni; buku: ebukwini; nambu: enambyeni 58 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 SWIKOMBISO SWA SWIAKI NA MILAWU YA RIRIMI Mahlanganisi Ku longoloxa / ku landzelelana: xosungula, xavumbirhi, xavunharhu, endzhakuka hi kondza hi, leswi landzelelaka, sweswi, endzhaku. Nhlamuselo / Xivangelo na ndlela ya matirhiselo ya ririmi: hi xivangelo lexi, hikwalaho ka, hileswaku, kutani ke, swi landzelela leswi Maendlelo: xosungula, xavumbirhi, xavunharhu Fananisa: leswi fanaka, ku hambana, swikulu eka, switsongo eka, hambiswiritano, Kumbe nkoka wa mavekelo ya swilo: minkarhi hinkwayo, emakumu mavekelo ya swilo hi ndhawu: ehansi, eximatsini, exineneni Ku angarhela: hi ku angarhela, ku hetelela Ndzimana ya nhlawulo: hi ku vona ka mina, mavonelo, ku twisisa, ndzi ehleketa leswaku, ndza tshemba, swi tikomba wonge, ndzi kholwa leswaku / ndzi rhandza leswaku / a ndzi rhandzi leswaku / ndzi titwa Ndzimana ya ntlawahato: swi fana na, swi nga avanyisiwa hi, i ntlawa wa, swi wela ehansi ka, swi nghena eka, swi vekiwa na, swi na vuxaka na, swifanisiwa na Ndzimana yo hlamusela: henhla / hansi, kusuhi / kule, vuxeni / vupeladyambu / n’walungwini /, sayizi, muhlovo, xikongomelo, leha, ntikelo, rivilo Ndzimana yo hlela: hi swona / a hi swona, swa nkoka / swo ka swi nga ri swa nkoka, ntiyiso / vunwa, tsundzuxa, tiyisisa Ndzimana leyi humesaka tinhlamuselo: yi hlamuseriwa tanihi, ndzimana yo hetelela: ku hetelela, ku katsakanya, hi ku komisa, tanihi leswi u swi vonisaka Maencisi Xik. dlomu, dzwii! Mahlamari Xik. aa, xewee, ahe! Ndlandlamuxo wa Vamavizweni, maritofularha, tipharonimi, tihomonimi, tipholisemi, xivulwana ematshan’wini ya Ntivomarito na ririmi ro rito rin’we gega Swigaririmi (xihlambanyiso, xigego, vumunhuhati, xihundzulo, xiyimelo, xithathelo, xipimaniso, xikhovolelo, misavu yo kombisa vutlhari, nkalamakholo eka xitshuriwa, xiyimelo, xisasi, xitikaneti, nkanetano wa timhaka, ntlangiso wa marito, ku vevukisa ntikelo wa mhaka) . Swivulavulelwana / swivulavulelo / swivuriso Marito yo lombiwa, ya ndzhaka, ku tshula marito mantshwa (niyolojizimi) na etimoloji (masungulo ya marito) Swiaki swa marito: Swirhangi, timitsu na swilandzi / swiheteleri Vukanakanisi, marito lama tirhisiwaka ku tlula mpimo ma nga huma moya (cliché), marito lawa yo ka ya nga ha tirhisiwi, mbuyelelo wa marito na laha swi nga fanelangiki, ririmi ra mafundza na ra nkamafundza ririmi ra ntlawa wo karhi / ririmi ra nkamafundza / jagoni), matwariselo, Ku vona timhaka hi tihlo rin’we, mboyamelotlhelorin’we, ririmi ro hlundzukisa, ririmi ro tlhontlha matitwelo, ririmi ra xihlawuhlawu xa rimbewu na sw. na sw. Ku tirhisa ririmi hi xikongomelo xo karhi, leswi vulaka leswaku ri kongomisiwe eka vaamukeri vo karhi xik. ririmi ra tihosi Ndavezitha, Mkhulu, xivijo, khoro. Ku cinca ka nhlamuselo xik. valungu (vathori, vanhu va xiyimo xa le henhla, rixaka ra vanhu vo karhi vo basa) XIPHOKHAMA 59

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 SWIKOMBISO SWA SWIAKI NA MILAWU YA RIRIMI Tinxaka ta swivulwa Swivulwankatsano swivulwankatsano na swivulwapfilungano swivulwankatsanompfilungano mbulavulo wo tshaha muvulavuri na mbulavulo wo rungula swivulwahava swa riviti ku longoloxa marito hindlela leyinene switwananisi riendli ra nghingiriko na riendli ra xitwisiwa nandzulo Swivulwanahava Hi endzerile eThekini n’wexemu (Xivulwana hosi) Hi endzerile eThekwini n’wexemu (Xivulwana hosi) kutani hi tlhelela eGiyani (Xivulwana nandza) Swivulwa Xivulwahosi / Xivulwan’we, swivulwankatsano na swivulwapfilungano Xivulwa xa riendli ra Nkarhi wa sweswi: Gede yi khiyiwa hi Nxalati xitwisiwa Nkarhi lowu nga hundza: Homu yi dlayiwile hi varisi Nkarhi lowu taka: Xitsonga xi ta dyondzisiwa hi manana Marito yo rungula leswi Nxalati u te malume va ta vuya mundzuku runguriweke U ndzi vutisile leswaku ndzi dya mihandzu ya njhani. 3.2 VUANDLALO BYA SWITSHURIWA MAVHIKI GIREDI YA 7 GIREDI YA 8 GIREDI YA 9 KOTARA YA 1 Xitori Xitori Xitshuriwa xa mahungu - 1 na 2 xinavetiso, phositara Xitlhokovetselo Xitshuriwa xa mahungu na Novhele, ntlangu, swirungulwana 3 na 4 mbulavulo vutlhokovetseri Xitlhokovetselo, ntlangu Novhele, ntlangu swirungulwana Xitshuriwa xa mahungu - 5 na 6 Xitshuriwa xa kontiraka Swirungulwana, Swa ndhavuko Xitshuriwa xa mahungu xik. Novhele, ntlangu, swirungulwana, 7 na 8 phephahungu kumbe xiviko xa vutlhokovetseri magazini Swirungulwana, Xitlhokovetselo Xitshuriwa xo lavisisa xiviko Xitshuriwa xa mahungu xik. 9 na 10 phephahungu kumbe xiviko xa magazini 60 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 MAVHIKI GIREDI YA 7 GIREDI YA 8 GIREDI YA 9 Kotara ya 2 Xinovhelani, ntlangu, Xitshuriwa xa mahungu na swo Novhele, ntlangu, swirungulwana, vutlhokovetseri voniwa, xik. mimepe, mimfungho vutlhokovetseri 1 na 2 ya ndhavuko / swikeyili / tichati / swifaniso Xitshuriwa xa mahungu na swo Xitshuriwa xa mahungu, xik. Nhluto wa xitshuriwa - ntlangu, voniwa xik. swidirowiwa / swifaniso switshuriwa swo yingisela / swo swirungulwana, vutlhokovetseri 3 na 4 / tigirafu; phositara nhlamuselo voniwa xik. ku encenyeta / foramu / ya swilo xinavetiso, xitshuriwa xo nkanerisano hi phanele voniwa Xitshuriwa xa mahungu xik. Xitshuriwa xa mahungu, xik. Novhele, ntlangu, swirungulwana, maendlelo, swileriso, xitshuriwa xa inthavhiyu vutlhokovetseri - xitiviso, ajenda na 5 na 6 mahungu lexi nga na swo voniwa makanelwa xik. tichati / matafula, swidirowiwa / swifaniso / tigirafu Novhele / ntlangu Nhluto wa xitori Xitshuriwa xa mahungu na swo 7 na 8 voniwa xik. xinavetiso- nhluto 9 na 10 MAKAMBELELO YO SONGA DYONDZO KOTARA YA 3 Xitshuriwa xa mahungu, xik. fomo Ntlangu Xitshuriwa xa mahungu - wili na ya swivutiso swa ndzavisiso kumbe vumbhoni 1 na 2 fomo Xitlhokovetselo Ntlangu, xitlhokovetselo Xitshuriwa xa mahungu - novhele, ntlangu, swirungulwana, novhele, ntlangu, swirungulwana, vutlhokovetseri - ku tsala xitshuriwa 3 na 4 vutlhokovetseri Xitshuriwa xa xa xitsalwambiko- papila ro mahungu phephahungu / atikili ya seketela na tsalwavutitivisi magazini Xitshuriwa xa xitiviso, ajenda na novhele, ntlangu, swirungulwana, novhele, ntlangu, swirungulwana, 5 na 6 makanelwa. vutlhokovetseri - papila ra vutlhokovetseri - ku tsala mafundza / nkamafundza xitsalwana Phephahungu / atikili ya magazini novhele, ntlangu, swirungulwana, novhele, ntlangu, swirungulwana, mahungu ya sweswi vutlhokovetseri - Ku tsala xitori vutlhokovetseri - Ku tsala 7 na 8 xitshuriwa xa xitsalwambiko- xirhambo na ku hlamula Xitshuriwa xa mahungu - swiletelo Xitsalwana xa matsalwa - novhele; Ntlangu - ku tsala n’wangulano 9 na 10 xirungulwana; vutlhokovetseri KOTARA YA 4 Ntlangu / novhele / xirungulwana Xitshuriwa xa mahungu magazini / Novhele, swirungulwana - ku tsala 1 na 2 atikili ya magazini papila ro apulaya / xikombelo Xitshuriwa xa mahungu na dayari, Novhele, ntlangu, swirungulwana, Novhele, swirungulwana, 3 na 4 imeyili, sms, fulayara xitlhokovetselo vutlhokovetseri - ku tsala imeyili Ntlangu / novhele / xirungulwana / Ntlangu / xitlhokovetelo - xiviko xa Novhele, xirungulwana, mintsheketo xijenali / xa muteki wa mahungu vutlhokovetseri - Ku tsla matimu 5 na 6 ya mufi, ku tsala dayari, khadi ya xirhambo Mpfuxeto wa switshuriwa - ku Mpfuxeto wa switshuriwa - ku Mpfuxeto wa switshuriwa - ku 7 na 8 lulamisela swikambelo lulamisela swikambelo lulamisela swikambelo 9 na 10 MAKAMBELELO YO SONGA DYONDZO XIPHOKHAMA 61

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 3.3 Minkunguhato yo dyondzisa Xiyimo xa le henhla, eka vadyondzi vo ka va nga ri na nkateko, i makumu ya dyondzo leyi bohaka.Endzhaku ka Giredi ya 9 vadyondzi va tala va ya lava ntirho kumbe mintirhovutomi ya dyondzo ya swa mintirho. I mhaka leyi endlaka leswaku ku fikelela ehenhla ka xiyimo xa dyondzo xi fanele ku va ehenhla swinene eka vadyondzi va Xiyimo xa le Henhla. Vadyondzi va fanele ku dyondzisiwa vutivi byo hambanahambana, ku nga xihlawulekisi lexi faneleke ku va siya va ri eka xiyimo xo lulama ku va va kongomana na vumundzuku bya vona. Ku fikelela ka Ririmi ro Engetela ro Sungula eka tindzimi, swi lave ku fambelana swinene na ya Ririmi ra le Kaya. Ku hambana i matikelo ya xitshuriwa lexi tirhisiweke / hlayiweke na xitshuriwa lexi tumbuluxiweke eka Ririmi ro Engetela ro Sungula na Ririmi ra le Kaya. Vadyondzi eka Xiyimo xa le Xikarhi va fanele ku dyondzisiwa tinxakanxaka ta matsalwa, na tinxakanxaka ta switshuriwa leswi va faneleke ku swi tumbuluxa. Ku va va dyondzisiwile swi ta endla leswaku vadyondzi va kota ku kongomana na nhlawulo wun’wana na wun’wana lowu va hlanganaka na wona, na ku ndlandlamuxa matwisiselo ya vundzeni bya vitivi. Nkunguhato wa ku dyondzisa wu kombisa mpimohansi wa vundzeni lebyi faneleke ku fikeleriwa eka mavhiki mambirhi man’wana na man’wana hi kotara. Nongonoko wa vundzeni lowu xaxametiweke a hi nsindziso kasi na nkarhi lowu pimiweke ko va mpimanyeto ntsena wa nkarhi lowu languteriweke ku heta vundzeni hi wona. Vadyondzisi va fanele ku titumbuluxela minkunguhato ya tidyondzontsongo ta vona hi ku tirhisa nkunguhato wa ku dyondzisa, tibuku ta vadyondzi na switirhisiwa swin’wana ku dyondzisa vundzeni va tirhisa nongonoko na rivilo leri faneleke. Vadyondzisi va hlohloteriwa ku tirhisa vundzeni kumbe minongoti leyi nga ka mbangu wa vona. 3.3.1 Ndlela leyi switshuriwa swi hlanganaka hi yona eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi Switshuriwa swo hambanahambana swi tirhisiwile tanihi masungulo ya makunguhatelo ya ndzhendzeleko wa mavhikimambirhi wo dyondzisa. Swi hlawuriwile ku ya hi ndlela leyi swi hlanganaka hi yona ku vumba nchumu wun’we lowu khomaneke, xikombiso, vadyondzi va ta yingisela xitori kutani va hlaya xitori. Va ta komberiwa ku tsala nhlamuselo yo koma leyi va yi tweke ya ndhawu kumbe munhu (leswi nga ta lungelelana na xitori) kumbe va komberiwa ku tsala papila va tsalela ximunhuhatwa xa le xitorini. Hlawula nkongomelo lowu u nga ta wu tirhisa eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi lowu nga ta ku pfuna ku hlanganisa migingiriko hi ndlela leyinene. Xivangelo xa ku tirhisa nkongomelo i ku endlela ku tirhisa nakambe leswi dyondziweke swo fana na ntivomarito na milawu ya ririmi swi ri endzeni ka mbangu lowu twisisekaka. Swiaki swa ririmi leswi ringanyetiweke eka ndzhendzheleko wun’wana na wun’wana wu endleriwe ku tiyisisa switshuriwa leswi naga ta tumbuluxiwa eka ndzhendzheleko. Mudyondzisi a nga nghenisa swiaki swa ririmi swin’wana leswi nga pfunaka eka mhaka leyi. 3.3.2 Ndlela leyi switshuriwa / migingiriko yi longoloxiweke hi yona eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi A swi bohi leswaku switshuriwa swi dyondzisiwa hi nongonoko wo karhi. Hi minkarhi yo tala, ku fanele ku va na xitshuriwa / nghingiriko wo Yingisela na wo Vulavula ku lulamisela nghingiriko wo hlaya kumbe ku tsala. Nkarhi wun’wana nghingiriko wo yingisela kumbe ku vulavula wu nga tumbuluka eka nghingiriko wo hlaya. Vadyondzi va fanele ku tirha hi switshuriwa swo hambanahambana hi ndlela yo bula hi swona na ku swi hlaya va nga si komberiwa ku swi tsala. Minkarhi yo tala switshuriwa swi fanele ku yingiseriwa, xik. xitori kumbe xiviko xa mahungu lexi yingiseriwaka xi ta hambana na ku tikanyana loko xi pimiwa na lexi faneleke ku hlayiwa. Leswi swi vangiwa hi ku va vuswikoti bya vona byo yingisela byi ri ehenhlanyana eka lebyo hlaya. 62 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 3.3.3 Tinxaka ta switshuriwa swa ndzawulelo na leswi bumabumeriweke Ku na tinxaka ta switshuriwa swa ndzawulelo leti fanele ti dyondzisiwa eka ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi man’wana na man’wana. Leswi swi kombisiwile eka nkunguhato wa ku dyondzisa naswona swi fanele ku kumeka eka tibuku ta vadyondzi leti hlawuriweke. Hi xitalo, ku hava muxaka wo karhi wa xitori lowu hlawuriweke. Ku nga hlawuriwa eka tinxaka to hambanahambana ta switori swa nkarhi wa sweswi, switori swo tiehleketelela (xik. swo lava ku tiva, swo titumbuluxela swa sayense) switori swa matimu (xik. tibayogirafi) na mintsheketo, (xik. swo ka swi nga ri swa ntiyiso, tinhenha na switori swa swiharhi) leswi nga kona. Swi tano ni le ka switlhokovetselo na mintlangu. Leswi ku ta va switshuriwa leswi tsavuriweke eka buku yo hlaya / tibuku to hlaya / tibuku tin’wana naswona swi ta seketela switshuriwa leswi hlayiweke eka xiyenge xa leswi hlawuriweke. Swi nga va swa muxaka wun’we wa xitshuriwa (ku tshikelela matwisiselo ya xivumbeko xa xitshuriwa) kumbe ku va swa muxaka wo hambana (ku endlela leswaku va tsakela ku hlaya ku ya emahlweni na ku ndlandlamuxa vuswikoti bya vona byo hlaya switshuriwa swo hambanahambana) Eka swiyimo leswi hinkwaswo, switshuriwa swa ku hlaya swo engetela swi fanele ku va na vuxaka na tinhlokomhaka na minkongomelo leyi tirhisiwaka ku humelerisa switshuriwa leswi hlawuleriweke mavhiki mambirhi ya ndzhendzeleko wolowo. 3.3.4 Ku dyondzisiwa ka ririmi loku pfanganisiweke: ndzhendzheleko wo dyondzisa Hambileswi vuswikoti byo hambanahambana eka Minkunguhato yo dyondzisa byi tshameke byi ri byoxe byi fanele byi pfanganyisiwa na byin’wana loko swi koteka, xik. eka madyondziselo ya inthavhiyu ya nomo vadyondzi va nga hlaya xitshuriwa lexi tsariweke kutani va komberiwa ku endla inthavhiyu yo tsariwa. Swiaki swa ririmi leswi hlawuriwaka leswaku swi dyondzisiwa eka ndzhendzheleko wo karhi swi fanele swi pfuneta vadyondzi ku twisisa switshuriwa naku tshula switshuriwa swanomo na leswo tsariwa kunene, xik. mahlawuri, vamavizweni, maritofularha, maengeterina nkarhi lowu nga hundza swi lulamisela mudyondzi ku va a kota ku tsala xitsalwana xa ndzungulo kumbe xa nhlamuselo. Hlayelo ra angulo ri tirha loko mudyondzi a tsala xitsalwana xa mianakanyo. Maqhinga yo dyondzisa swanomo na swo tsala leswi faneleke ku dyondzisiwa eka ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi ma lawuriwa hi muxaka wa switshuriwa lexi faneleke ku tshuriwa, xik. loko ku dyondzisiwa xitsalwana xa ndzungulo, vadyondzi va fanele va dyondzisiwa ku tsala tindzimana hi ku landzelelana ka tona, kambe loko va tsala xitsalwana xa mpaluxo va nga dyondzisiwa marito yo hlanganisa lama hlamuselaka ndzimana yo komba maendlelo yo karhi. 3.3.5 Ndlela leyi Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi swi nga ta dyondzisiwa hi yona Vundzeni bya xiyenge xa Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi swa yelana hi tindlela to tala na tinxaka ta switshuriwa leswi hlawuriweke eka ku Ku yingisela na Ku vulavula, Ku hlaya na Ku langutisa, na Ku tsala na Ku andlala naswona byi ta fikeleriwa loko ku ri karhi ku endliwa switshuriwa swa kona hi nkarhi lowu pimeriweke Ku yingisela na Ku vulavula, Ku hlaya na Ku langutisa, na ku andlala. Xikombiso, loko ku ri ku endliweni ka xitori, vadyondzi va ta tirhisa nkarhi lowu nga hundza naswona va ta hlaya xitshuriwa hi ku tirhisa nkarhi lowu nga hundza. Hambiswiritano i swa nkoka ku tumbuluxa migingiriko leyi kongomisiweke eka swivumbeko swo karhi swa ririmi swo huma eka mbangu lowu. Hlawula tidyondzo eka xiyenge xa Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi kutani u endlisa vadyondzi ririmi leri taka hi ntumbuluko eka muxaka wa xitshuriwa lexi ku kongomisiweke eka xona na hi ndlela leyi seketelaka maendlelo ya ntumbuluko no lulama eka ku dyondza ririmi. A hi swiyenge hinkwaswo leswi faneleke ku dyondzisiwa eka ndzhendzheleko lowu nyikiweke kambe tiyisisa leswaku swiyenge hinkwaswo leswi longololoxiweke eka nkatsakanyo swa fikeleriwa hi ku hela ka lembe. Mavhiki yan’wana ya nga va na ntirho wo tala wa swiphemu swa Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi, leswi a swi vuli leswaku hinkwaswo swi fanle ku dyondzisiwa eka ndzhendzheleko wun’we. XIPHOKHAMA 63

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Swi tekiwa leswaku swo tala swi ta va swi dyondzisiwile eka Xiyimo xa le Xikarhi, ku dyondzisa leswi ku ta tekiwa ku ri mpfuxeto. Tumbuluxa migingiriko yo hanya leyi yelanaka na switshuriwa leswi a va ri ku swi endleni eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi. Migingiriko ya muxaka lowu yi fanele ku endliwa hi xitalo loko vadyondzi va ri karhi va ya emahlweni ku suka eka Giredi ya 7 ku ya eka Giredi ya 9. Hlawula hi vukheta milawu leyi u yi hlamuselaka eka vadyondzi naswona yi katsakanyiwa. Ku dyondzisa ku fanele ku pfanganisa vuswikoti na swiaki hinkwaswo swa ririmi hikuva swi ri na vuxaka lebyi khomaneke. Hinkwaswo leswi swi fanele ku dyondzisiwa embangwini. Hambiswiritano lemuka leswaku ku hava nkarhi wo karhi lowu vekiweke wa ku dyondzisa hi mafundza Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi. 64 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

3.4. Tafula ra Minkunguhato yo Dyondzisa GIREDI YA 7 KOTARA YA 1 VUNDZENI SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Ku tivana / titivisa: yena n’wini Xitshuriwa xa Matsalwa: Tsala ndzimana ya ndzungulo Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu kumbe van’wana swirungulwana Milawu ya tindzimana: endliweke eka Xiyimo xa le Xikarhi • Dyondzisa swihlawulekisi na milawu • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa • Xivulwa xa nhlokomhaka ya Xiyimo xa rito: mavitaswilo, mavitavito, XIPHOKHAMA ya ku tivana / titivisa xa matsalwa: swo fana na ndzimana mavitankatsano, mavitaswianakanyiwa, ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, • Matirhiselo ya ririmi • Timhakankulu na ta ku seketela Xiyimo xa xivulwa: swivulwan’we / ntlimbo, vundzhaku, mbangu, Yingisela xirungulwana murunguri, nkongomelo • Tirhisa mahlanganisi leswaku ku va swivulwahosi, switatimende, nkarhi wa na nkhomano sweswi, nkarhi lowu hundzeke • Kombisa timhakankulu na Ku hlaya hi ku landzelela magoza: miehleketo yo seketela yo huma eka • Hlamusela swilaveko swa xitshuriwa Mapeletelo na mahikahatelo: hiko, • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa xirungulwana swo fana na ku rungula xitori hefemulo, hikombirhi, hikwana, xitshuriwa) • Tirhisa marito lama faneleke na maletere lamakulu na lamantsongo • Teka tinotsi • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi xitayili swa xitshuriwa) Ntivomarito eka mbangu • Ku nyikana miehleketo na mintokoto • Tsala hi nkarhi lowu hundzeke • Endzhaku ko hlaya (hlamula Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku na ku kombisa ntwisiso wa minongoti Kongomisa eka ku tsala hi ku swivutiso, pimanisa, hambanisa, tsala ka vadyondzi Rungula xitori nakambe hlela) landzelela magoza • Rungula nakambe swiendleko hi Maqhinga ya Ku tilulamisela ku hlaya • Ku kunguhata ndzandzelelano lowu lulameke • Lemuka swihlawulekisi swa • Ku pfapfarhuta • Vula swimunhuhatwa hi ndlela leyi xitshuriwa swo fana na mavito, • Ku pfuxeta lulameke tinhlokomhaka, swifaniso • Ku hlela • Lemuka swiyenge swa buku swo • Ku hlerisisa na ku andlala • Vula nkarhi lowu timhaka ti fana na khavhara, pheji leyi nga na humeleleke hi wona U tsala xirungulwana mayelana na vito, xikombo, kavanyisa, dlilosari, Ku rungula xitori leswi nga n’wi humelela / leswi a swi Xikambelantwisiso xa Ku hlaya na tokoteke • Dyondzisa milawu ya ku rungula maqhinga ya Ku hlaya xitori: vuswikoti byo vulavula, • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo thoni, mavulelo ya marito, rivilo, xo kuma vuxokoxoko hi ku angarhela matwariselo ya rito, ku languta na Ku hlaya hi ku hatlisa hi vayingiseri, mayimelo, ku xikongomelo xo kuma mongo eka fambafambisa swirho mahungu • Rungula xitori xa leswi a swi tokoteke • Ku hlaya hi ku dzika • Ku vumba xifaniso emiehleketweni • Ku kumbetela nhlamuselo na 65 mahetelelo • Ntiyiso na mavonelo • Tinhlamuselo ta marito XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 66 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa: Ku tsala ka ku tumbuluxa: Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula switlhokovetselo endliweke eka vhiki leri hundzeke Xitlhokovetselo xa yena n’wini Yingisela na ku kanela Tindlela to hlaya Xiyimo xa rito: mavitankatsano, Milawu ya tindzimana: xitlhokovetselo mavitaswianakanyiwa, maendli, masivi, • Ku hlaya a ri yexe • xivumbeko xa ndzimana masivinene • Ku nyikana miehleketo na mintokoto Maqhinga ya ku tilulamisela Ku hlaya na ku kombisa ntwisiso wa minongoti • tirhisa mahlanganisi ku khomanisa / Tinhlamuselo ta marito: marito lama • Lemuka swihlawulekisi swa hlanganisa nga na mimpfumawulo yo yelana, • Hlamula swivutiso xitshuriwa swo fana na mavito, marito yo lombiwa, swivulavulelo, • tirhisa tinxaka to hambanahambana • Hlamusela munghana leswaku tinhlokomhaka, swifaniso swivuriso, aliterexini, swifananiso, ta swivulwa, vulehi na swivumbeko hikokwalaho ka yini u tsakela swigego, mahlamari / maencisi, • Lemuka swiyenge swa buku swo xitlhokovetselo xo karhi • nhlawulo wa marito vamavizweni, maritofularha fana na khavhara, pheji leyi nga na Ku hlayela ehenhla loku vito, xikombo, kavanyisa, dlilosari, • ririmi ro gega Mahikahatelo: hiko, hefemulo lulamisiweke Vutlhokovetseri Kongomisa eka ku tsala hi ku Ntivomarito eka mbangu • Thoni, mahumeselo ya rito, mavulelo, landzelela magoza • Swihlawulekisinkulu swa Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku ku landzelela mahikahatelo, ku xitlhokovetselo • Ku kunguhata tsala ka vadyondzi languta vayingiseri • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku pfapfarhuta • Ku tekela enhlokweni mahikahatelo xitlhokovetselo, swigaririmi • Ku pfuxeta • Tirhisa ririmi ro tirhisa miri leri / vufananisi, yelano wa faneleke mimpfumawulo, ncino • Ku hlela • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, • Ku hlerisisa na ku andlala mintila, tindzimana, ndlela leyi swi tsariweke ha yona • Nhlamuselo yo gega / tumbela U tsala xitlhokovetselo • Matitwelo • Nkongomelo na hungu XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa: ntlangu Tsala n’wangulano, encenyeta Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula (xivono xin’we) ntlangu endliweke eka vhiki leri hundzeke Mbulavurisano hi ntlangu: • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa • Swilaveko swa xivumbeko, xitayili, Xiyimo xa rito: mavitaswilo, maendli, • Teka xiave eka mbulavurisano wa xa matsalwa: swo fana na mavonelo masivi, masivinene nkamafundza hi tinhlokomhaka to ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, • Vaamukeri va mahungu, xikongomelo Xiyimo xa xivulwa: swivulwan’we / olova ntlimbo, vundzhaku, mbangu, na mbangu swivulwahosi, switatimende, nkarhi murunguri, nkongomelo wa sweswi, nkarhi lowu hundzeke, • Tirhisa rhejisitara leri lulameke / • Nhlawulo wa marito faneleke Ku hlaya hi ku landzelela magoza: nhlokomhaka na xitwananisi, • Mfanelo wa mavulelo / mavulavulelo XIPHOKHAMA • Yisa emahlweni mbulavurisano • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa yo karhi Tinhlamuselo ta marito: vamavizweni, xitshuriwa) maritofularha, swivuriso, swivulavulelo • Kombisa timhakankulu na ta ku • Ku vulavula a tshunxekile seketela • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi Mahikahatelo: hikombirhi, swirhatana Kongomisa eka ku tsala hi ku swa xitshuriwa) swo pfula na swo pfala, mfungho wa • Teka tinotsi landzelela magoza • Endzhaku ko hlaya (hlamula rihlamari, mfungho wa xivutiso • Hlamula swivutiso • Ku kunguhata swivutiso, pimanisa, hambanisa, Ntivomarito eka mbangu Nyika vadyondzi n’wangulano lowu hlela) • Ku pfapfarhuta lavaka ku hetisiwa • Ku pfuxeta Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku Vutlhokovetseri N’wangulano • Ku hlela tsala ka vadyondzi • Swihlawulekisinkulu swa • Teka xiave eka n’wangulano xitlhokovetselo • Ku hlerisisa na ku andlala • Tirhisa ririmi leri faneleke • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Hlamula / angula hi ndlela leyi xitlhokovetselo, swigaririmi faneleke / vufananisi, yelano wa • Landzelela milawu ya n’wangulano, mimpfumawulo, ncino xik. ku siyerisana • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, • Tirhisa ririmi ro tirhisa miri leri mintila, tindzimana, ndlela leyi swi faneleke tsariweke ha yona • Nhlamuselo yo gega / tumbela • Matitwelo • Nkongomelo na hungu Ku hlaya / langutisa hi xikongomelo xo twisisa (maqhinga) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma vuxokoxoko hi ku angarhela na Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma mongo eka mahungu • Ku hlaya hi ku dzika -- ku kumbetela 67 -- kumbetela nhlamuselo ya marito lama nga tolovelekangiki hi ku tirhisa vuswikoti byo avanyisa rito XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 hi swiphemu ku kuma nhlamuselo • Ndzemuko wa ririmi ra vuxoperi

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 68 7-8 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa: Tsala nhluto / papila Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula swirungulwana / mintsheketo • Swilaveko swa xivumbeko, xitayili, endliweke eka vhiki leri hundzeke Yingisela eka xirungulwana / • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa • Vaamukeri va mahungu, xikongomelo Xiyimo xa rito: vun’we na vunyingi, ntsheketo xa matsalwa: swo fana na na mbangu mahlawuri, maengeteri ya mukhuva / Xikambelantwisiso xo yingisela ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, nkarhi / ndhawu • Nkomano wa tindzimana ntlimbo, vundzhaku, mbangu, Xiyimo xa xivulwa: nkarhi wa sweswi, • Kombisa timhakankulu na to seketela • Nhlawulo wa marito murunguri, nkongomelo nkarhi lowu hundzeke na ku teka tinotsi Ku hlaya hi ku landzelela magoza: Kongomisa eka ku tsala hi ku • Ku nyiketana miehleketo na landzelela magoza Tinhlamuselo ta marito: homofoni, mintokoto na ku kombisa ntwisiso wa • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa homonimi / mafanapeletwa, xitshuriwa) • Ku kunguhata pholisemi, switekatekisano, swivuriso, minongoti • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi • Ku pfapfarhuta swivulavulelo • Kombisa tithekiniki to susumeta na to onga laha ti nga kona swa xitshuriwa) • Ku pfuxeta Ntivomarito eka mbangu • Hlamula swivutiso • Endzhaku ko hlaya (hlamula • Ku hlela Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku swivutiso, pimanisa, hambanisa, • Ku hlerisisa na ku andlala tsala ka vadyondzi hlela) Mbhurisano wa ntlawa / phanele Tsala papila / nhluto hi ku tirhisa ku Vutlhokovetseri tsala hi ku landzelela magoza Yingisela eka xirungulwana / • Swihlawulekisinkulu swa ntsheketo na ku kuma nhlamuselo xitlhokovetselo Kanela xitori / ntsheketo lowu va wu • Tithekiniki ta matirhiselo ta endleke eka nghingiriko lowu hundzeke xitlhokovetselo, swigaririmi • Kombisa swimunhuhatwa / vufananisi, yelano wa • Kanela hi nkongomelo mimpfumawulo, ncino • Kanela mavonelo • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, • Yelanisa na leswi nga tshama swi mintila, tindzimana, ndlela leyi swi n’wi humelela / leswi a swi tokoteke tsariweke ha yona • Nhlamuselo yo gega / tumbela • Matitwelo • Nkongomelo na hungu Ku hlaya / langutisa hi xikongomelo xo twisisa • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma vuxokoxoko hi ku angarhela XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 na Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma mongo eka mahungu • Ku hlaya hi ku dzika XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA) • Kumbetela nhlamuselo ya marito lama nga tolovelekangiki hi ku tirhisa vuswikoti byo avanyisa rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 9-10 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa: Tsala xitsalwana xa nhlamuselo Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula swirungulwana Milawu ya tindzimana: endliweke eka vhiki leri hundzeke Xikambelantwisiso xo Yingisela • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa • Xivulwa xa nhlokomhaka xa Xiyimo xa rito: swirhangi, swilandzi, • Hlamusela magoza yo yingisela xa matsalwa: swo fana na ndzimana timitsu, maendli ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, Xiyimo xa xivulwa: xivulwanahosi, • Teka tinotsi • Timhakankulu na ta ku seketela ntlimbo, vundzhaku, mbangu, xivulwananandza • Hlamula swivutiso murunguri, nkongomelo • Ndzandzelelano lowu faneleke wa Mbhurisano wa ntlawa / phanele tindzimana Tinhlamuselo ta marito: vamavizweni, Ku hlaya hi ku landzelela magoza: maritofularha XIPHOKHAMA • Kanela timhaka to karhi ku suka eka • Tirhisa mahlanganisi ku kombisa • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa Mahikahatelo na mapeletelo: xirungulwana nkhomano xitshuriwa) • Teka xiyimo xo karhi hi timhaka na • Tirhisa tinxaka to hambanahambana Ku tirhisa dikixinari / xihlamuselamarito, • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi Tipatironi ta mapeletelo, milawu ya ku tshaha eka xitshuriwa ku seketela ta swivulwa, vulehi na swivumbeko swa xitshuriwa) mapeletelo xiyimo / mavonelo / Kongomisa eka ku tsala hi ku • Endzhaku ko hlaya (hlamula • Yelanisa na leswi nga tshama swi landzelela magoza Ntivomarito eka mbangu swivutiso, pimanisa, hambanisa, n’wi humelela / leswi a swi tokoteke hlela) • Ku kunguhata Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku Vutlhokovetseri • Ku pfapfarhuta tsala ka vadyondzi • Swihlawulekisinkulu swa • Ku pfuxeta xitlhokovetselo • Ku hlela • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku hlerisisa na ku andlala xitlhokovetselo, swigaririmi Yisa xitsalwana leswaku xi / vufananisi, yelano wa kamberiwa mimpfumawulo, ncino • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, tindzimana, ndlela leyi swi tsariweke ha yona • Nhlamuselo yo gega / tumbela • Matitwelo • Nkongomelo na hungu Ku hlaya / langutisa hi xikongomelo xo twisisa (maqhinga) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma vuxokoxoko hi ku angarhela • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma mongo eka mahungu • Ku hlaya hi ku dzika • Ntiyiso na mavonelo 69 • Kumbetela nhlamuselo ya marito lama nga tolovelekangiki hi ku tirhisa vuswikoti byo avanyisa rito hi XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 swiphemu ku kuma nhlamuselo

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 70 MAKAMBELELO YA KOTARA YA 1 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA XA 1 Rungula xitori nakambe / kanela xitlhokovetselo / n'wangulano Xitsalwana xa nhlamuselo / ndzungulo Xikambelantwisiso na matirhiselo ya ririmi / mbhurisano wa ntlawa / phanele Papila ra nkamafundza / xinghana, / nhluto / n’wangulano XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

GIREDI YA 7 KOTARA YA 2 VUNDZENI SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa xo fana na Ku tsala: Xitsalwana xa Ndzungulo Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula novhele ya lavantshwa / ntlangu endliweke eka mavhiki lama Milawu ya tindzimana: hundzeke Xikambelantwisiso xo yingisela: • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa • Xivulwa xa nhlokomhaka xa xa matsalwa: swo fana na Xiyimo xa rito: mavitaswianakanyiwa, • Hlamusela magoza yo yingisela ndzimana ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, nhlokomhaka na xiendliwa, matirhiselo XIPHOKHAMA • Teka tinotsi ntlimbo, vundzhaku, mbangu, • Timhakankulu na ta ku seketela mambirhi ya maviti yo karhi, maendli, murunguri, nkongomelo • Hlamula swivutiso • Ndzandzelelano lowu faneleke wa Tinxaka ta Mabumabumeri Ku hlaya hi ku landzelela magoza: tindzimana Rungula xitori Xiyimo xa xivulwa: swivulwan’we, • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Tirhisa mahlanganisi ku kombisa switatimende, nkarhi wa sweswi, nkarhi • Vumunhuhati xitshuriwa) nkhomano lowu hundzeke • Nhlawulo wa marito • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi • Tirhisa tinxaka to hambanahambana Tinhlamuselo ta marito: vamavizweni, • Ririmi ro tirhisa miri swa xitshuriwa) ta swivulwa, vulehi na swivumbeko maritofularha, ririmi ro kongoma, ro gega, ririmi ro ntlhontlha matitwelo • Hlamusela matitwelo, thoni, xiyimo, • Endzhaku ko hlaya (hlamula Kongomisa eka ku tsala hi ku nkarhi lowu timhaka ti humeleleke ha swivutiso, pimanisa, hambanisa, ku landzelela magoza Mahikahatelo: hiko, hefemulo, wona, mahetelelo yo khovolela na hlela) mfungho wa xihlamalo / rihlamari, • Ku kunguhata mahetelelo mfungho wa xivutiso Ku hlaya / langutisa hi xikongomelo • Ku pfapfarhuta xo twisisa (tirhisa xitshuriwa xa Ntivomarito eka mbangu tsariwa na / kumbe swo voniwa swo • Ku pfuxeta Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku fana na tikhathuni / swichupuchupu) • Ku hlela tsala ka vadyondzi • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma vuxokoxoko hi ku angarhela • Ku hlerisisa na ku andlala • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma mongo eka mahungu • Ku hlaya hi ku dzika • Endla minkumbetelo (swimunhuhatwa, mbangu, vutumbulukelo, hungu) • Kumbetela nhlamuselo ya marito lama nga tolovelekangiki hi ku tirhisa vuswikoti byo avanyisa rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo 71 • Ririmi ro ntlhontlha matitwelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 72 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Ku hlaya / langutisa hi xikongomelo Tsala switshuriwa swa Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula xo twisisa (tirhisa xitshuriwa xo switsalwambiko: endliweke eka mavhiki lama tsariwa na / kumbe swo voniwa swo hundzeke Xikambelantwisiso xo yingisela Xinavetiso / tiphositara fana na xinavetiso) (xitshuriwa xo tsariwa / ku hlayiwa Xiyimo xa rito: mavitavito, rimbewu, • Swilaveko swa xivumbeko ka mahungu ya le ka TV) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo vun’we, vunyingi, xo kuma vuxokoxoko hi ku angarhela • Xikongomelo, vaamukeri va mahungu • Hlamusela magoza yo yingisela Rihlawuri: vukulu, nkoka na mbangu • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo • Teka tinotsi Xiyimo xa xivulwa: marito ya xo kuma mongo eka mahungu • Nhlawulo wa marito na ku vumba muvulavuri na marito yo runguriwa, • Hlamula swivutiso swivulwa • Ku hlaya hi ku dzika swivulwan’we na swivulwankatsano Tinxaka to hambanahambana ta • Swiphemu swa swovoniwa swo • Endla minkumbetelo Tinhlamuselo ta marito: vamavizweni, vutihlanganisi bya swanomo: fana na tinxaka ta tifonto na sayizi, (swimunhuhatwa, mbangu, maritofularha, tinhlamuselo to kongoma tinhlokomhaka, mimfungho, muhlovo) Njhekanjhekisano (hi vunavetisi) vutumbulukelo, hungu) na to gega • Ririmi ro onga / nsunsumeto • Hlawula nhlokomhaka leyi faneleke • Endla minkumbetelo Mahikahatelo na mapeletelo: (swimunhuhatwa, mbangu, Kongomisa eka ku tsala hi ku • Andlala mavonelo hi ndlela leyi Hikombirhi, hikwana, vutumbulukelo, hungu) landzelela magoza faneleke Ku tirhisa dikixinari • Kumbetela nhlamuselo ya marito • Ku kunguhata • Tirhisa mahlanganisi / swo lama nga tolovelekangiki hi ku Ntivomarito eka mbangu hlanganisa hi ndlela leyi faneleke • Ku pfapfarhuta tirhisa vuswikoti byo avanyisa rito hi Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Tirhisa ntivomarito, swiaki swa ririmi, swiphemu ku kuma nhlamuselo • Ku pfuxeta tsala ka vadyondzi leswi lulameke • Ririmi ro onga • Ku hlela • Tirhisa ririmi ro onga / tlhontlha • Ririmi ra mafundza / nkamafundza • Ku hlerisisa na ku andlala matitwelo Xitshuriwa xa matsalwa xo fana na • Landzelela maendlelo xinovhelana • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa xa matsalwa: swo fana na ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, ntlimbo, vundzhaku, mbangu, murunguri, nkongomelo Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 xitshuriwa) • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi swa xitshuriwa) XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA) • Endzhaku ko hlaya (hlamula swivutiso, pimanisa, hambanisa, hlela)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa xa swileriso swo Xitshuriwa xa switsalwambiko swo Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula fana na maendlelo yo landzelela koma: swileriso endliweke eka mavhiki lama swileriso hundzeke Mbhurisano wa ntlawa / tlilasi hi ku • Swilaveko swa xivumbeko, xitayili nyika swileriso kumbe ku landzelela • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo Xiyimo xa rito: vundhawu • Vaamukeri va mahungu, xikongomelo maendlelo xo kuma vuxokoxoko hi ku angarhela na mbangu Rihlawuri: ro komba ntsengo • Hlawula nhlokomhaka • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo • Nhlawulo wa marito na xivumbeko xa Xiyimo xa xivulwa: xivulwa xa riendli xo kuma mongo eka mahungu • Ku nyikana miehleketo xivulwa ra nghingiriko na xivulwa xa riendli ra XIPHOKHAMA • Ku hlaya hi ku dzika xitwisiwo • Siyerisana na van’wana na ku Kongomisa eka ku tsala hi ku yingisela hi vukheta • Endla minkumbetelo landzelela magoza Tinhlamuselo ta marito: swivulavulelo na swivuriso • Tatisa mavangwa Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Ku kunguhata Mahikahatelo: xiboho, xirhatana • Tirhisa marito yo komba ku angula • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Ku pfapfarhuta eka leswi vuriwaka xik. oho, xitshuriwa) Ntivomarito eka mbangu • Ku pfuxeta he, kumbexana, aredzi ku yisa • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku emahlweni mbhurisano • Ku hlela swa xitshuriwa) tsala ka vadyondzi Ku vulavula loku lulamisiweke / ka • Ku hlerisisa na ku andlala • Endzhaku ko hlaya (hlamula xijumana swivutiso, pimanisa, hambanisa, Tsala xitshuriwa xa xileriso • Nhlawulo wa marito hlela) • Tirhisa thoni, magoza, na Vutlhokovetseri matwariselo ya rito • Swihlawulekisinkulu swa • Matirhiselo ya switsundzuxo swo xitlhokovetselo voniwa • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ririmi ro tirhisa miri leri faneleke xitlhokovetselo, swigaririmi / vufananisi, yelano wa mimpfumawulo, ncino • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, tindzimana, ndlela leyi swi tsariweke hayona • Nhlamuselo yo gega / tumbela • Matitwelo • Nkongomelo na hungu 73 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 74 7-8 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa xa matsalwa: swo Tsala nhluto wa ntlangu Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula fana na ntlangu / novhele endliweke eka mavhiki lama Milawu ya tindzimana: hundzeke Encenyeta ntlangu • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa • Xivulwa xa nhlokomhaka xa xa matsalwa: swo fana na Xiyimo xa rito: Maendli • Sungula ku tirha leswi u averiweke ndzimana ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, swona Xiyimo xa xivulwa: riendli ra ntlimbo, vundzhaku, mbangu, • Timhakankulu na ta ku seketela xitwisiwo, nkarhi wa sweswi lowu yaka • Tirhisa ririmi leri faneleke murunguri, nkongomelo • Ndzandzelelano lowu faneleke wa emahlweni, marito ya muvulavuri na • Landzelela milawu Ku hlaya hi ku landzelela magoza: tindzimana marito yo runguriwa • Ku tirhisa ririmi ro tirhisa miri leri • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Tirhisa mahlanganisi ku kombisa Tinhlamuselo ta marito: vamavizweni, faneleke xitshuriwa) nkhomano maritofularha, nhlamuselo yo kongoma, nhlamuselo yo gega Encenyeto wa vulavisisi • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi • Tirhisa tinxaka to hambanahambana swa xitshuriwa) ta swivulwa, vulehi na swivumbeko Mahikahatelo: hikombirhi, mimfungho • Lulamisa nongonoko wa swivutiso ya mintshaho, mimfungho ya swivutiso, swa ndzavisiso • Endzhaku ko hlaya (hlamula Kongomisa eka ku tsala hi ku hefemulo, hiko swivutiso, pimanisa, hambanisa, landzelela magoza • Landzelela milawu hlela) Ntivomarito eka mbangu • Ku kunguhata • Tirhisa ririmi leri faneleke Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Ku pfapfarhuta • Vika leswi kumiweke tsala ka vadyondzi • Ku pfuxeta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku andlala MAKAMBELELO YA KOTARA YA 2 9-10 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: XIKAMBELWANA XA 2 NTIRHO WA 3 Xikambelantwisiso xo yingisela / Matsalwa: swivutiso swa ximbangu Swikambelo swa le Xikarhi ka lembe njhekanjhekisano / mbulavurisano / Papila ra 2: Xikambelantwisiso, matirhiselo ya ririmi na mbulavulo wa xijumana / mbulavulo lowu matsalwa lulamisiweke / nkanerisano wa ntlawa hi ku nyika swileriso Papila ra 3: Ku tsala: Xitsalwana xin’we na xitshuriwa xa switsalwambiko xin’we XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

GIREDI YA 7 KOTARA YA 3 VUNDZENI SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa hi nkoka wa fomo Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula ya swivutiso swa ndzavisiso na swo fana na ku tatisa fomo ya endliweke eka mavhiki lama ndlela ya ku yi tatisa swivutiso swa ndzavisiso, kumbe hundzeke Xikambelantwisiso xo yingisela xa tifomo: ku komba hi laha fomo / fomo ya • Vuxokoxoko / mahungu lama Xiyimo xa rito: mavitaswilo; swivutiso swa ndzavisiso yi tatiwaka lavekaka • Landzelela swileriso mavitantlawa; maengeteri ya mukhuva XIPHOKHAMA ha kona na nkarhi; mahlawuri • Matirhiselo ya ririmi • Nyika mahungu / vuxokoxoko hi ku • Ku titoloveta magoza yo yingisela hetiseka Xiyimo xa xivulwa: swivulwankatsano • Nsayino na swivulwampfilungano • Teka tinotsi • Tirhisa ririmi leri faneleke Ku hlaya hi ku landzelela magoza: Tinhlamuselo ta marito: vamavizweni, • Hlamula swivutiso Kongomisa eka ku tsala hi ku • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa maritofularha, mafanapeletwana landzelela magoza Tinxaka to hambanahambana ta xitshuriwa) Mahikahatelo: mimfungho ya vutihlanganisi bya swanomo: hi • Ku kunguhata • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi swivutiso; mfungho wa nsiyo -ku komba matirhiselo ya fomo ya swivutiso swa xitshuriwa) • Ku pfapfarhuta ku ya emahlweni; ku tirhisa maletere swa ndzavisiso kumbe fomo lamakulu; xiboho • Endzhaku ko hlaya (hlamula • Ku pfuxeta Mbhurisano wa foramu, phanele swivutiso, pimanisa, hambanisa, Nkomiso wa marito, mavitonkomiso, • Ku hlela • Hlawula nhlokomhaka hlela) swicupu • Ku hlerisisa na ku andlala • Ku nyikana miehleketo Ku hlaya / langutisa hi xikongomelo Ntivomarito eka mbangu xo twisisa • Siyerisana na van’wana na ku Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku yingisela hi vukheta • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo tsala ka vadyondzi xo kuma vuxokoxoko hi ku angarhela • Tatisa mavangwa • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo • Tirhisa marito yo komba ku angula xo kuma mongo eka mahungu eka leswi vuriwaka xik. oho, he, kumbexana, aredzi ku yisa • Endla nkomiso emahlweni mbhurisano • Ku vumba xifaniso emiehleketweni • Endla minkumbetelo • Tinhlamuselo ta marito 75 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 76 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa xo fana na Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula ntlangu wa lavantshwa / ntlangu wa swo leha, xik. endliweke eka mavhiki lama le ka xiyanimoya hundzeke Yingisela ntlangu (N’wangulano / N’wangulano / inthavhiyu yo tsariwa Inthavhiyu) • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa Xiyimo xa rito: mavitavito, vun’we na • Swilaveko swa xivumbeko, xitayili, xa matsalwa: swo fana na vunyingi • Lulamisa fomo ya swivutiso swa ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, • Vaamukeri va mahungu, xikongomelo ndzavisiso Maengeteri: mukhuva, nkarhi, ndhawu ntlimbo, vundzhaku, mbangu, na mbangu • Landzelela milawu murunguri, nkongomelo Xiyimo xa xivulwa: • Nhlawulo wa marito xivulwampfilungano; marito ya • Tirhisa ririmi leri faneleke Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Matirhiselo ya ririmi leri faneleke muvulavuri na marito yo runguriwa. • Teka tinotsi • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa Kongomisa eka ku tsala hi ku Tinhlamuselo ta marito: timitsu ta xitshuriwa) • Vika leswi kumiweke landzelela magoza marito • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi Tinxaka to hambanahambana ta • Ku kunguhata Mahikahatelo: hikombirhi; mimfungho swa xitshuriwa) vutihlanganisi bya swanomo: ya mintshaho; hefemulo; hiko; • Ku pfapfarhuta • Endzhaku ko hlaya (hlamula xirhatana; mfungho wa xivutiso Encenyeto wa ntlangu swivutiso, pimanisa, hlela) • Ku pfuxeta Ntivomarito eka mbangu Ku cinca ku suka muxaka wun’wana wa Vutlhokovetseri • Ku hlela xitshuriwa ku ya eka wun’wana Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Swihlawulekisinkulu swa • Ku hlerisisa na ku andlala tsala ka vadyondzi • Encenyeta n’wangulano wo karhi xitlhokovetselo • Ku tlanga ntlangu hi xikongomelo • Tithekiniki ta matirhiselo ta xo humelerisa leswi ntlangu wu nga xitlhokovetselo, swigaririmi xiswona / vufananisi, yelano wa • Ku humelerisa swimunhuhatwa hi ku mimpfumawulo, ncino tirhisa switirhisiwa swa le ka ntlangu • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, -- Matirhiselo ya switirhisiwa swa le ka mintila, tindzimana, ndlela leyi swi ntlangu ku vumba mbangu tsariweke ha yona • Nhlamuselo yo gega / tumbela • Matitwelo • Nkongomelo na hungu XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa xa ndlela leyi Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula xitiviso / ajenda na makanelwa swi swo leha xik. Switiviso / Ajenda na endliweke eka mavhiki lama tsarisiwaka xiswona makanelwa hundzeke Tinxaka to hambanahambana ta vutihlanganisi bya swanomo: • Lava tekaka xiave • Kombisa vaamukeri va mahungu na Xiyimo xa rito: xikongomelo xo tsala; Encenyeto: mafambiselo ya • Matirhiselo ya ririmi masivi: masivinene, masivikomba, nhlengeletano • Teka xiboho hi xitayili, mavonelo na masivintalo. • Xivumbeko xivumbeko xa matsalelo; • Ku pfula kahle / manghenelo / ku Xiyimo xa xivulwa: nkarhi wa sweswi, • Ku endla leswi languteriweke eka XIPHOKHAMA tivana • Nhlawulo wa marito na swiaki swa nkarhi lowu hundzeke, marito ya xiyimo lexi u nyikiweke xona ririmi muvulavuri na marito yo runguriwa, • Matirhiselo ya thoni, magoza na Ku hlaya hi ku landzelela magoza: riendli ra nghingiriko na riendli ra matwariselo ya rito Kongomisa eka ku tsala hi ku xitwisiwo • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa landzelela magoza • Matirhiselo ya ririmi xitshuriwa) Tinhlamuselo ta marito: • Ku kunguhata • Ririmi ro tirhisa miri leri faneleke • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi Marito yo pfelela eka minsinya ya • Ku pfapfarhuta • Mahetelelo ya kahle swa xitshuriwa) maendli. • Ku pfuxeta Xikambelantwisiso xo yingisela • Endzhaku ko hlaya (hlamula Mahikahatelo: xirhatana; ku tirhisa (xitshuriwa xo tsariwa / ku hlayiwa swivutiso, pimanisa, hambanisa, • Ku hlela maletere lamakulu; hefemulo; hiko; ka mahungu ya le ka TV) hlela) hikombirhi • Ku hlerisisa na ku andlala • Hlamusela magoza yo yingisela Ku hlaya / langutisa hi xikongomelo Ntivomarito eka mbangu xo twisisa / xitshuriwa xo tsariwa / • Teka tinotsi Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku xitshuriwa xa swovoniwa / tigirafu tsala ka vadyondzi • Hlamula swivutiso • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma vuxokoxoko bya timhakankulu • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma mongo eka vuxokoxoko byo seketela • Ku endla minkumbetelo • Ku kumbetela tinhlamuselo ta marito lama nga tolovelekangiki na swifaniso • Timhakankulu na to seketela • Mavonelo ya yena n’wini 77 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 78 7-8 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Ku hlaya / langutisa hi xikongomelo Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula xo kuma mahungu (tirhisa swo leha / koma: atikili ya endliweke eka mavhiki lama xitshuriwa xo fana na tiatikili phephahungu hundzeke Yingisela eka na ku kanela ta maphephahungu / tiatikili ta mahungu ya nkarhi wolowo ku ya • Swilaveko swa xivumbeko, xitayili Xiyimo xa rito: mavitaswianakanyiwa; magazini / mimbulavulo leyi hi maphephahungu na tiatikili ta tsariweke) • Vaamukeri va mahungu, xikongomelo Vundhawu timagazini na mbangu • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo Mahlawuri: vukulu, nkoka • Matirhiselo ya thoni, magoza na xo kuma vuxokoxoko bya • Nhlawulo wa marito na swiaki swa matwariselo ya rito Xiyimo xa xivulwa: timhakankulu ririmi • Matirhiselo ya ririmi ro onga / ro Ku longoloxa (ku landzelelana) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo Kongomisa eka ku tsala hi ku tlhontlha matitwelo / nsunsumeto nkoka wa mavekelo ya swilo; xo kuma mongo eka vuxokoxoko byo landzelela magoza ndzimana ya nhlamuselo, ririmi ra • Matirhiselo ya switsundzuxo swo seketela • Ku kunguhata nsunsumeto na ro tlhontlha matitwelo; voniwa • Ku endla minkumbetelo mboyamelatlhelorin’we na ku venga • Ku pfapfarhuta • Landzelela eka milawu handle ka xivangelo, ku vona mhaka hi • Ntiyiso na mavonelo • Ku pfuxeta tihlo rin’we, swivutiso swo ka swi nga • Ririmi ro tirhisa miri leri faneleke • Mavonelo ya mutsari lavi tinhlamulo • Ku hlela • Manghenelo yo koka rinoko na • Ku kumbetela tinhlamuselo ta marito Tinhlamuselo ta marito: vamavizweni, mahetelelo ya ntikelo • Ku hlerisisa na ku andlala lama nga tolovelekangiki na swifaniso maritofularha, nhlamuselo yo kongoma, • Xikongomelo, vaamukeri va mahungu Tsala atikili ya phephahungu nhlamuselo yo gega • Ririmi ra mafundza / nkamafundza na mbangu Mahikahatelo: mimfungho ya • Nhlamuselo yo kongoma / yo tumbela Ku hlayela ehenhla loku mintshaho; mfungho wa xihlamalo / lulamisiweke / ka xijumana ku • Swigaririmi rihlamari, hefemulo; hiko; mimfungho hlayiwa atikili ya phephahungu ya swivutiso; mfungho wa nsiyo -ku Tsala xikambelwana xa komba ku ya emahlweni • Matirhiselo ya thoni, magoza na xikambelantwisiso matwariselo ya rito Ntivomarito eka mbangu • Landzelela mimfungho ya Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku mahikahatelo /swihikahato leswaku tsala ka vadyondzi swi ta twisiseka • Ririmi ro tirhisa miri leri faneleke XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 9-10 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa swo Tsala xitsalwana xa ndzungulo / Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula fana na novhele ya lavantshwa / nhlamuselo endliweke eka mavhiki lama swirungulwana / ntlangu / ntlangu hundzeke Xikambelantwisiso xo yingisela • Swilaveko swa xivumbeko, xitayili, wa le ka xiyanamoya lexi kongomisiweke eka ku nyika mavonelo Xiyimo xa rito: mavitaswianakanyiwa swiletelo swa matlhelo • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa • Vaamukeri va mahungu, xikongomelo Masivi - masivinene, xa matsalwa: swo fana na • Ku titoloveta magoza yo yingisela na mbangu ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, Mahlawuri: vukulu, nkoka • Teka tinotsi ntlimbo, vundzhaku, mbangu, • Nhlawulo wa marito na swiaki swa Xiyimo xa xivulwa: XIPHOKHAMA murunguri, nkongomelo ririmi • Tsala tinhlamulo Ndzimana yo pima nkoka, Ku hlaya hi ku landzelela magoza: Kongomisa eka ku tsala hi ku Tinxaka to hambanahambana ta swivulwan’we, switatimende, nkarhi wa landzelela magoza vutihlanganisi bya swanomo xik. • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa sweswi, nkarhi lowu hundzeke ku nyika swiletelo swa matlhelo / xitshuriwa) • Ku kunguhata Tinhlamuselo ta marito: vamavizweni, swileriso • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi • Ku pfapfarhuta maritofularha, nhlamuselo yo kongoma, • Matirhiselo ya ririmi leri faneleke swa xitshuriwa) nhlamuselo yo gega • Ku pfuxeta • Swivulwa swo koma swo kongoma • Endzhaku ko hlaya (hlamula Mahikahatelo: hiko; hefemulo; • Ku hlela swivutiso, pimanisa, hambanisa, hikombirhi; hikwana • Vuxokoxoko hlela) • Ku hlerisisa na ku andlala Ntivomarito eka mbangu Vutlhokovetseri Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Swihlawulekisinkulu swa tsala ka vadyondzi xitlhokovetselo • Tithekiniki ta matirhiselo ta xitlhokovetselo, swigaririmi / vufananisi, yelano wa mimpfumawulo, ncino • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, tindzimana, ndlela leyi swi tsariweke ha yona • Nhlamuselo yo gega / tumbela • Matitwelo • Nkongomelo na hungu 79 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 80 Ku hlaya na Ku langutisa hi xikongomelo xo twisisa xik. xitshuriwa xo tsariwa / xa swovoniwa • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma vuxokoxoko bya timhakankulu • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma mongo eka vuxokoxoko byo seketela • Ku endla minkumbetelo • Ntiyiso na mavonelo • Mavonelo ya mutsari • Ku kumbetela tinhlamuselo ta marito lama tolovelekangiki na swifaniso • Nhlamuselo yo kongoma / yo tumbela MAKAMBELELO YA KOTARA YA 3 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA XA 3 Ku encenyeta - mafambiselo ya nhlengeletano / ku Xitsalwana xa nhlamuselo / ndzungulo Xikambelantwisiso na matirhiselo ya ririmi hlaya ka xijumana / ku hlaya loku lulamisiweke / ku Ajenda na makanelwa KUMBE nyika swiletelo swa matlhelo / nkanerisano wa foramu / phanele Matsalwa XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

GIREDI YA 7 KOTARA YA 4 VUNDZENI SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa swo Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula fana na novhele ya lavantshwa / swo leha / koma xik. ku nyika endliweke eka mavhiki lama swirungulwana / ntlangu swiletelo swa matlhelo hundzeke Mbulavulo wa xijumana • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa • Swilaveko swa xivumbeko, xitayili Xiyimo xa rito: mavitaswianakanyiwa, Ku tivisa xivulavuri; / marito yo khensa / xa matsalwa: swo fana na mavitantlawa ku rungula xitori • Vaamukeri va mahungu, xikongomelo XIPHOKHAMA ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, na mbangu Mahlawuri: vukulu, nkoka, ntsengo • Hlawula nhlokomhaka leyi faneleke ntlimbo, vundzhaku, mbangu, murunguri, nkongomelo • Nhlawulo wa marito na swiaki swa Masivi • Lulamisa mahungu ya khomana ririmi kahle Ku hlaya hi ku landzelela magoza: Xiyimo xa xivulwa: Kongomisa eka ku tsala hi ku • Kombisa ntivomarito, swiaki swa • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa Swivulwan’we / swivulwahosi; landzelela magoza ririmi xitshuriwa) swivulwankatsano; • Ku kunguhata swivulwampfilungano; • Manghenelo na mahetelelo ya kahle • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi / nkoka swa xitshuriwa) • Ku pfapfarhuta Tinhlamuselo ta marito: vamavizweni, maritofularha, nhlamuselo yo kongoma, Swihlawulekisi na milawu (tithekiniki ta • Endzhaku ko hlaya (hlamula • Ku pfuxeta yo huma eka xitshuriwa, nhlamuselo yo ku vulavula entshungwini, xivumbeko) swivutiso, pimanisa, hambanisa, • Ku hlela gega, mahlawuri; maengeteri; hlela) Ku hlayela ehenhla • Ku hlerisisa na ku andlala Mahikahatelo: hikombirhi; swirhatana / Ku hlaya / langutisa hi xikongomelo • Matirhiselo ya thoni, magoza na mimfungho yo tshaha; hiko; swirhatana xo twisisa (tirhisa xitshuriwa xo matwariselo ya rito tsariwa na xa swovoniwa) Ntivomarito eka mbangu • Landzelela mimfungho ya • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku mahikahatelo leswaku swi ta xo kuma vuxokoxoko bya tsala ka vadyondzi twisiseka timhakankulu • Ririmi ro tirhisa miri leri faneleke • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma mongo eka vuxokoxoko byo seketela • Ku endla minkumbetelo • Ku kumbetela tinhlamuselo ta marito lama nga tolovelekangiki na swifaniso • Timhakankulu na to seketela • Ntiyiso na mavonelo • Minkumbetelo na mahetelelo 81 • Mavonelo ya yena n’wini XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 82 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa lexi nga na dayari / Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula imeyili / tifulayara swo leha / koma xik. imeyili, endliweke eka mavhiki lama tiphositara / leswi tsariwaka eka hundzeke Xikambelantwisiso xo yingisela • Xivumbeko dayari / tifulayara (xitshuriwa xo tsariwa / ku hlayiwa Xiyimo xa rito: marito yo vutisa, • Matirhiselo ya ririmi ka mahungu ya le ka TV) • Swilaveko swa xivumbeko, xitayili, masivikomba, maviti - mavitantlawa; • Vaamukeri va mahungu mavonelo maendli, mabumabumeri: • Hlamusela magoza yo yingisela Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Vaamukeri va mahungu, xikongomelo Swirhangi, swilandzi na timitsu. • Teka tinotsi na mbangu • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa Xiyimo xa xivulwa: • Tsala tinhlamulo xitshuriwa) • Nhlawulo wa marito, nhlamuselo leyi Marito ya muvulavuri; swivutiso Tinxaka to hambanahambana ta nga erivaleni • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi na tinhlamulo; nhlokomhaka na vutihlanganisi bya swanomo: swa xitshuriwa) • Xivumbeko, vulehi na tinxaka ta xitwananisi; switatimende leswi Njhekanjhekisano / Mbhurisano wa swivulwa komisiweke; swivutiso swo ka swi nga • Endzhaku ko hlaya (hlamula ntlawa: Kanela matirhiselo ya imeyili lavi tinhlamulo swivutiso, pimanisa, hambanisa, Kongomisa eka ku tsala hi ku / phositara / leswi tsariwaka eka hlela) landzelela magoza Tinhlamuselo ta marito: maritofularha, dayari / tifulayara nhlamuselo yo kongoma, nhlamuselo Vutlhokovetseri / mintsheketo • Ku kunguhata • Swihlawulekisi na milawu yo gega; nhlamuselo yo huma eka • Swihlawulekisinkulu swa • Ku pfapfarhuta xitshuriwa xo karhi • Ku kunguhata, ku lavisisa, ku xitlhokovetselo lulamisa na ku andlala • Ku pfuxeta Mahikahatelo: mimfungho ya • Tithekiniki ta matirhiselo ta mintshaho; mimfungho ya swivutiso; • Ku hlela xitlhokovetselo, swigaririmi hefemulo; mimfungho ya xihlamalo; / vufananisi, yelano wa • Ku hlerisisa na ku andlala fonto mimpfumawulo, ncino Tsala / humesa xin’we xa Ntivomarito eka mbangu • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, switshuriwa leswi boxiweke laha Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku mintila, tindzimana, ndlela leyi swi henhla tsala ka vadyondzi tsariweke ha yona • Nhlamuselo yo gega / tumbela • Matitwelo • Nkongomelo na hungu XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa xa matsalwa swo Mpfuxeto na ku lulamisela xikambelo Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula fana na novhele ya lavantshwa endliweke eka mavhiki lama Switsalwana / swirungulwana / ntlangu / hundzeke Xikambelantwisiso xo yingisela mintsheketo Nkarhi wo tilulamisela: Xiyimo xa rito: marhavi ya maendli; • Hlamusela magoza yo yingisela • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa • Swilaveko swa xivumbeko, xitayili, maendli, • Teka tinotsi xa matsalwa: swo fana na mavonelo ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, Mabumabumeri: rihlawuri, rifuwi, • Hlamula swivutiso • Vaamukeri va mahungu, xikongomelo ntlimbo, vundzhaku, mbangu, riengetelo na mbangu XIPHOKHAMA Mbulavulo lowu lulamisiweke murunguri, nkongomelo Xiyimo xa xivulwa: • Nhlawulo wa marito • Matirhiselo ya thoni, magoza na Vutlhokovetseri: switlhokovetselo mboyamelatlhelorin’we na ku venga matwariselo ya rito swa ndzawulelo Kongomisa eka ku tsala hi ku handle ka xivangelo, ku vona mhaka hi landzelela magoza • Matirhiselo ya ririmi ro onga / • Swihlawulekisinkulu swa tihlo rin’we, switatimende swo tlhontla tlhontlha matitwelo / nsunsumeto xitlhokovetselo • Ku kunguhata matitwelo na swo onga; swivutiso swo ka swi nga lavi tinhlamulo • Matirhiselo ya switsundzuxo swo • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku pfapfarhuta voniwa xitlhokovetselo, swigaririmi Tinhlamuselo ta marito: vamavizweni, / vufananisi, yelano wa • Ku pfuxeta maritofularha, tinhlamuselo to huma • Landzelela eka milawu mimpfumawulo, ncino • Ku hlela eka xitshuriwa xo karhi • Ririmi ro tirhisa miri leri faneleke • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, • Ku hlerisisa na ku andlala Mahikahatelo: hiko; hefemulo; • Manghenelo yo koka rinoko na mintila, tindzimana, ndlela leyi swi mimfungho ya rihlamari / xihlamalo; mahetelelo ya ntikelo tsariweke ha yona mimfungho ya swivutiso • Xikongomelo, vaamukeri va mahungu • Nhlamuselo yo gega / tumbela Ntivomarito eka mbangu na mbangu • Matitwelo Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku tsala ka vadyondzi • Nkongomelo na hungu Ku tlhantlha / xopaxopa xitlhokovetselo: • Mintila, marito, tindzimana, xiboho / xihlanganisi, mbuyelelo, ndlela leyi swi tsariweke ha yona, mahikahatelo. • Nhlamuselo: yo tumbela na ya le rivaleni / kongoma 83 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 84 7-8 Mpfuxeto na ku lulamisela xikambelo Mpfuxeto na ku lulamisela xikambelo Mpfuxeto na ku lulamisela xikambelo Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu endliweke eka mavhiki lama Ku vulavula: Ku hlaya Ku tsala: hundzeke • Mbulavulo lowu lulamisiweke / • Ku hlaya loku lulamisiweke • Switshuriwa swa switsalwambiko Ntirho wa xiyimo xa rito: Njhekanjhekisano / inthavhiyu / • Xikambelantwisiso xo hlaya mbulavurisano Masivintalo; masivikomba; nsinya. • Nkomiso • Ku hlaya loku lulamisiweke Xiyimo xa xivulwa: • Matsalwa: • Ku hlaya ka xijumana Swivulwan’we / swivulwahosi; -- Novhele / swirungulwana / swivulwankatsano; Ku yingisela mintsheketo swivulwampfilungano; switatimende; • Xikambelantwisiso xo yingisela nhlokomhaka na xitwananisi; -- Ntlangu / dyondzo ya swa tifilimi swivumbeko swa swivutiso; nandzulo; -- Switlhokovetselo marito yo kanganyisa-mafanapeletwa Tinhlamuselo ta marito: vamavizweni, maritofularha, nhlamuselo yo kongoma, nhlamuselo yo gega Mahikahatelo Ntivomarito eka mbangu Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku tsala ka vadyondzi MINTIRHO YA MAFUNDZA NA MAKAMBELELO YA KU HELA KA LEMBE: KOTARA YA 4 9-10 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: XIKAMBELO XA KU HELA KA LEMBE Ku hlayela ehenhla / Njhekanjhekisano / mbhurisano hi ntlawa / Papila ra 1: Swanomo mbulavulo wa xijumana / mbulavulo lowu lulamisiweke Papila ra 2: Xikambelantwisiso, Ririmi na Matsalwa (tiawara ti2) Papila ra 3: Ku tsala (awara yi1) XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

GIREDI YA 8 KOTARA YA 1 VUNDZENI SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa ku fana na Tsala xitsalwana: Xitsalwana xa Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: swirungulwana swa vantshwa ndzungulo / anakanya endliweke eka giredi ya 7 Nkanerisano hi ntlawa - • Nkanelo hi ku angarhela hi • Nhlawulo wa marito, Xiyimo xa rito: Mbhubutsabyongo; hlawula miehleketo swihlawulekisinkulu ku fana na • Rito ra yena n’wini na xitayili Maengeteri ya ndhawu na mukhuva leyi faneleke; xaxameta miehleketo- ximunhuhatwa, vumunhuhati, XIPHOKHAMA nkulu kungu, ntlimbo, vundzhaku mbangu, • Nhlamuselo yo twisiseka / kongoma Xiyimo xa xivulwa: Nhlokomhaka murunguri, nkongomelo na xiendliwa; xivumbeko xa xivulwa; Xikambelantwisiso xo yingisela • Thoni xivulwana; xivulwahava, swihluvi swa Ku hlaya hi ku landzelela magoza • Ku tsala timhakankulu na miehleketo • Timhakankulu na miehleketo yo mbulavulo yo seketela hi ku endla tinotsi, Maqhinga yo tilulamisela ku hlaya seketela Nhlamuselo ya rito: vamavizweni, • Ku nyikana miehleketo na mintokoto Dyondzisa vadyondzi ro sungula eka: • Mimepe ya miehleketo ku lulamisa maritofularha, nhlamuselo ya masiku na ku kombisa ku twisisa minongoti miehleketo leyi khomaneke hinkwawo /kongoma, nhlamuselo yo • Swihlawulekisi swa switshuriwa gega • Kombisa tithekiniki to susumeta / - mavito ya switshuriwa, tinhloko- • Ku andlala xitsalwana leswaku xi ya onga mhaka, khepixini, swifaniso kamberiwa Mahikahatelo: hiko; hefemulo; mfungho wa xivutiso; swirhatana • Hlamula swivutiso • Swiyenge swa buku - pheji leyi nga Kongomisa eka ku tsala hi ku swo tshaha; mfungho wa rihlamari / na vito, tafula ra vundzeni, kavanyisa, landzelela magoza xihlamalo dlilosari, xikombo, xitandzhaku, • Ku kunguhata tinotsi to hlamusela leswi funghiweke Ntivomarito eka mbangu eka xitshuriwa • Ku pfapfarhuta Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Ku pfuxeta tsala ka vadyondzi • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Ku hlela xitshuriwa) • Ku hlerisisa na ku andlala • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi swa xitshuriwa) Tsala xitsalwana hi ku landzelela magoza eka ku tsala • Endzhaku ko hlaya(hlamula swivutiso, pimanisa, hambanisa, hlela) 85 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 86 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya mbulavulo Tsala mbulavulo Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: • Kombisa no kanela Kongomisa eka ku tsala hi ku endliweke eka mavhiki lama Ku yingisela mbulavulo lowu swihlawulekisinkulu landzelela magoza hundzeke lulamisiweke hi presidente / xirho xa • Xopaxopa matirhiselo ya ririmi • Ku kunguhata Xiyimo xa rito: vaakatiko lexi nga na nkucetelo • Kombisa no kanela ririmi ro ntlhontlha Mavitinkatsano, ntsongahato, • Ku pfapfarhuta • Kanela swihlawulekisi swa mbulavulo matitwelo kumbe matirhiselo ya ririmi • Ku pfuxeta Maendli: lowu lulamisiweke ro onga • Ku hlela masivi • Kombisa no hlamusela matirhiselo • Xopaxopa manghenelo na ya ririmi mahetelelo maengeteri: mukhuva, nkarhi, ndhawu • Ku hlerisisa na ku andlala • Kombisa no kanela swihlawulekisi Ku hlaya hi ku landzelela magoza: Xiyimo xa xivulwa: xivulwahosi Tsala mbulavulo: na xivulwanandza, xivulwa xa eka mbulavulo • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa xitshuriwa) • Hlamusela swilaveko swa xitshuriwa nhlokomhaka, mahlanganisi, ririmi ro Mbulavulo lowu lulamisiweke ku tsala xitsalwana xa ndzungulo tlhontlha matitwelo na ro onga • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi • Hlawula nhlokomhaka leyi faneleke • Kombisa vahlayi lava ku swa xitshuriwa) Nhlamuselo ya rito: vamavizweni, • Lulamisa mahungu ya khomana • Endzhaku ko hlaya(hlamula kongomisiwaka eka vona maritofularha, nhlamuselo ya masiku kahle swivutiso, pimanisa, hambanisa, • Teka xiboho hi xitayili, xikongomelo hinkwawo / kongoma, nhlamuselo yo • Kombisa ntivomarito na swiaki swa hlela) na xivumbeko gega ririmi leswi lulameke Maqhinga yo hlaya: • Tirhisa marito lawa ya fanelaka Mahikahatelo: mfungho wa rihlamari; • Lulamisa manghenelo na mahetelelo Ku hlaya loku leteriwaka, Ku hlaya hi mfungho wa xivutiso; hefemulo; hiko, • Manghenelo eka ndlandlamuxo, ya ntikelo ntlawa, Ku hlaya a ri yexe makholo Minkomiso ya marito: • Endla vutitoloveti byo vulavula Ku hlaya / ku langutisa xitshuriwa • Mahetelelo mavitonkomiso / akhironimi xik. • Andlala xo tsariwa / xa swovoniwa hi HURIRIXI, SOVENGA, SOSHANGUVE xikongomelo xo twisisa Mavitoletere / inixiyalizimi xik. • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo Nhlangano wa Vuhaxi wa Afrika - xo kuma vuxokoxoko hi ku angarhela Dzonga (NVAD / SABC), Ndzawulo ya na ku hlaya hi ku hatlisa hi Dyondzo ya le Hansi (NDH / DBE) xikongomelo xo kuma mongo • Ku hlaya hi ku dzika Swicupu xik. thelefoni - foni, Nkensani - Khensi, Tsakani - Tsaki, • Xikongomelo na vaamukeri va Nkatanga - Nkata, mahungu Thirankhexini xik. Sunguti - Sung., • Ku kumbetela nhlamuselo na mahetelelo Dzivamisoko - Dziv., Khotavuxika - Khot. • Kombisa ririmi ro onga Ritonkantsaswiphemu xik. selulafoni - • Nkucetelo wa ku hlawula na ku siya XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 selula na thelefoni eka nhlamuselo ya xitshuriwa • Ndlela leyi ririmi na swifaniso swi Ntivomarito eka mbangu kombaka hakona na ku vumba nkoka Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA) na mavonelo tsala ka vadyondzi • Nsusumeto wa matirhiselo ya tinxaka ta tifonto na na tisayizi, na khepixini eka nhlamuselo

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa ku fana na Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula novhele / swirungulwana / ntlangu endliweke eka mavhiki lama Mapapila (Xinghana / nkamafundzha) hundzeke Nkanerisano hi ntlawa mayelano • Swihlawulekisinkulu swa • Swihlawulekisi swa xitshuriwa na xitshuriwa xa swovoniwa, swa xitshuriwa xa matsalwa: ku fana Xiyimo xa rito: mbonoyingiselo / swihangalasa na ximunhuhatwa, vumunhuhati, • Matirhelo ya ririmi Riengeteri ra mukhuva, nkarhi mahungunyingi kungu, ntlimbo, vundzhaku, mbangu, • Rhjisitara na xitayili murunguri, nkongomelo Mabumabumeri • Humesa vutivi bya vundzhaku • Manghenelo na mahetelelo Ku hlaya hi ku landzelela magoza: Xiyimo xa xivulwa: Xivumbeko XIPHOKHAMA • Kumbetela xikongomelo xa xitshuriwa Tsala papila hi ku ya hi leswi a swi xa xivulwa; swivulwana, nandzulo; • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Lava nhlamuselo vonaka swo nyanyula xitatimende. xitshuriwa) • Twisisa xitshuriwa Kongomisa eka ku tsala hi ku Nhlamuselo ya rito: vamavizweni, • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi landzelela magoza maritofularha, nhlamuselo ya masiku • Teka tinotsi swa xitshuriwa) hinkwawo / kongoma, nhlamuselo yo • Ku kunguhata • Twisisa hungu • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula gega swivutiso, pimanisa, hambanisa, • Ku pfapfarhuta Xikambelantwisiso xo yingisela Mahikahatelo: hiko, hefemulo hlela) • Ku pfuxeta (mpfumawulo ntsena) Ntivomarito eka mbangu Vutlhokovetseri • Ku hlela • Rhekhoda timhakankulu na Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Swihlawulekisinkulu swa miehleketo yo seketela hi ku endla • Ku hlerisisa na ku andlala tsala ka vadyondzi xitlhokovetselo tinotsi, nongonoko wo kambisisa, minkatsakanyo / minkomiso na ku • Tithekiniki ta matirhiselo ta rungula nakambe xitlhokovetselo, swigaririmi / vufananisi / yelaniso / ncino Tumbuluxa swivono nakambe: • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, • Pfumela hi / nhlamuselo leyi mintila, tindzimana, ndlela leyi marito voniweke ya longoloxiweke na ku tsariwa ha • Encenyeta leswi humeleleke eka yona swivono swimbirhi na sw. na sw. • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu 87 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 88 5-6 Kumbe Ku hlaya / Ku langutisa hi xikongomelo xo twisisa (maqhinga) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma vuxokoxoko hi ku angarhela na ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma mongo • Ku hlaya hi ku dzika • Ku kumbetela nhlamuselo na mahetelelo • Kombisa ririmi ro onga • Nkucetelo wa ku hlawula na ku siya eka nhlamuselo ya xitshuriwa • Kumbetela nhlamuselo ya marito lawa ya nga tolovelekangiki hi ku tirhisa vuswikoti byo tlhantlha rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo • Mhaka ya ntiyiso na mavonelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 7-8 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya atikili ya phephahungu kumbe Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: magazini endliweke eka mavhiki lama Xiviko / atikili ya magazini hundzeke Mbulavulo wa xijumana hi atikili ya • Swihlawulekisinkulu swa matsalwa: • Swihlawulekisi swa xitshuriwa phephahungu kumbe magazini ku fana na ximunhuhatwa, Xiyimo xa rito: vumunhuhati, kungu, ntlimbo, • Ku tirhisa ririmi • Lulamisa mahungu ya khomana maencisi / mahlamari vundzhaku, mbangu, murunguri, kahle • Rhejisitara na xitayili nkongomelo, Xiyimo xa xivulwa: swivulwan’we • Kombisa ntivomarto na swiaki swa • Manghenelo na mahetelelo nkarhi wa sweswi, nkarhi lowu nga Ku hlaya hi ku landzelela magoza: XIPHOKHAMA ririmi leswi lulameke hundza; mahlawuri na maengeteri, Tsala xiviko / atikili ya magazini hi • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa mboyamelotlhelorin'we, ku venga • Angula eka xitshuriwa ku ya hi leswi u swi vonaka swo xitshuriwa) handle ka xivangelo, ku vona mhaka hi nyanyula • Manghenelo na mahetelelo ya ntikelo tihlo rin'we • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi Kongomisa eka ku tsala hi ku Nkanerisano wa foramu / ntlawa swa xitshuriwa) Nhlamuselo ya rito: swivuriso; yo landzelela magoza hi atikili ya phephahungu kumbe huma eka xitshuriwa, nhlamuselo • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula magazini • Ku kunguhata ya masiku hinkwawo / kongoma; swivutiso, pimanisa, hambanisa, nhlamuselo yo gega • Swihlawulekisi swa xitshuriwa hlela) • Ku pfapfarhuta Mahikahatelo: hefemulo, hiko, • Milawu na xivumbeko xa xitshuriwa Vutlhokovetseri • Ku pfuxeta mimfungho yo tshaha, mimfungho ya • Nhlawulo wa marito • Swihlawulekisinkulu swa • Ku hlela mahlamari; swirhatana, mfungho wa xitlhokovetselo nsiyo wo komba ku ya emahlweni • Rhejisitara na xitayili • Ku hlerisisa na ku andlala • Tithekiniki ta matirhiselo ta Ntivomarito eka mbangu xitlhokovetselo, swigaririmi / Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku vufananisi / yelaniso / ncino tsala ka vadyondzi • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, tindzimana, ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu 89 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 90 9-10 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xiviko xa ndzavisiso Xitshuriwa xa xitsalwambiko, xik. Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: xiviko xa ndzavisiso endliweke eka mavhiki lama • Swihlawulekisinkulu swa xiviko hundzeke Swanomo: Inthavhiyu / ku tata • Xikongomelo, vaamukeri va mahungu • Xivumbeko fomo ya xiviko xa leswi kumiweke na xivumbeko Xiyimo xa rito: eka swivutiso swa ndzavisiso / • Matirhiselo ya ririmi • Milawu ya tindzimana Maendli, ripfuna riendli nkanerisano hi ntlawa Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Mahlanganisi ku endlela ku Xiyimoxa xivulwa: Xitatimende; • Lavisisa nhlokomhaka • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa khomanisa xivumbeko xa xivulwa; minkarhi • Lulamisa switirhisiwa swi khomana xitshuriwa) ya sweswi na leyi nga hundza; • Tirhisa tinxaka to hambana, vulehi na kahle - seketela hi swikombiso. mboyamelotlhelorin'we, ku venga • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi swivumbeko swa swivulwa handle ka xivangelo, ku vona mhaka hi • Kombisa na ku hlawula ntivomarito, swa xitshuriwa) • Xitayili xa mafundza tihlo rin’we. ririmi na milawu leyi faneleke • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula Kongomisa eka ku tsala hi ku Nhlamuselo ya rito: vamavizweni, • Lulamisa manghenelo na mahetelelo swivutiso, pimanisa, hambanisa, landzelela mafundza maritofularha; yo huma eka xitshuriwa; ya ntikelo hlela) nhlamuselo yo kongoma na yo gega • Ku kunguhata Xikambelantwisiso xo yingisela Vutlhokovetseri Mahikahatelo: • Ku pfapfarhuta • Ku rhekhoda timhakankulu na • Swihlawulekisinkulu swa Ntivomarito eka mbangu miehleketo yo seketela hi ku endla xitlhokovetselo • Ku pfuxeta tinotsi, Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku hlela tsala ka vadyondzi • Ku nyikana miehleketo na mintokoto xitlhokovetselo, swigaririmi / • Ku hlerisisa na ku andlala na ku komba ku twisisa minongoti vufananisi / yelaniso / ncino Tsala xiviko xa ndzavisiso • Kombisa tithekiniki to susumeta / • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, onga mintila, tindzimana, ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha • Hlamula swivutiso yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu MAKAMBELELO YA KOTARA YA 1 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA XA 1 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Nkanerisano wa ntlawa - Switshuriwa swa swovoniwa / Xitsalwana xa ndzungulo / xa mianakanyo Ririmi na xikambelantwisiso xikambelantwisiso xo yingisela / Mbulavulo wa xijumana Xiviko / atikili ya phephahungu / Mbulavulo lowu lulamisiweke / nkanerisano wa foramu / XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA) nkanerisano wa ntlawa / inthavhiyu

GIREDI YA 8 KOTARA YA 2 VUNDZENI SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa xa mahungu lexi Xitshuriwa xa xitsalwambiko, xik Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: nga na swovoniwa, xik. mimepe, swiletelo / swileriso endliweke eka mavhiki lama Xikambelantwisiso xo yingisela: mimfungho ya ndhawu, xikalo • Xivumbeko lexi lulameke hundzeke • Yingisela swileriso / swiletelo swa • Xivumbeko • Lulamisa vundzeni (mepe wa Xiyimo xa ntirho wa rito: matlhelo • Ku tirhisa ririmi miehleketo) Maengeteri: mukhuva, nkarhi, ndhawu XIPHOKHAMA • Teka tinotsi • Swihlawulekisi • Timhakankulu na miehleketo yo mavitavito na • Hlamula swivutiso Ku hlaya hi ku landzelela magoza: seketela mavitaswilo, mahlanganisi Tinxaka to hambanahambana ta • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Milawu ya tindzimana Xiyimo xa xivulwa: Xivulwa xa vutihlanganisi bya swanomo, xik. xitshuriwa) • Nxanxamelo lowu faneleke wa nhlokomhaka; xitatimende; minkarhi ku andlala mahungu ya xijumana / • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi tindzimana ku endlela ku khomana ya maendli, switatimendenkulu na mbulavulo swa xitshuriwa) ka tona swo seketela, swivulwahosi; na Ku nyika swiletelo swa matlhelo: • Mahlanganisi ku endlela ku swivulwankatsano • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula • Swihlawulekisi swa xitshuriwa swivutiso, pimanisa, hambanisa, khomanisa Nhlamuselo ya rito: vamavizweni; • Ririmi na milawu hlela) • Milawu ya ririmi maritofularha; yo huma eka xitshuriwa • Ririmi ro tirhisa miri Vutlhokovetseri Kongomisa eka ku tsala hi ku Mahikahatelo na mapeletelo: • Swihlawulekisinkulu swa landzelela magoza Tipatironi ta mapeletelo, hiko, hefemulo xitlhokovetselo • Ku kunguhata Ntivomarito eka mbangu • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku pfapfarhuta Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku xitlhokovetselo, swigaririmi / • Ku pfuxeta tsala ka vadyondzi vufananisi / yelaniso / ncino • Ku hlela • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, tindzimana, ndlela leyi marito • Ku hlerisisa na ku andlala ya longoloxiweke na ku tsariwa ha Tsala xitshuriwa xa swileriso yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu Ku hlaya / Ku langutisa xitshuriwa xa swovoniwa • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo • Ku hlaya hi ku dzika 91 • Endla nkumbetelo • Endla nkomiso (tirhisa mimepe ya miehleketo) XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 92 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Switshuriwa swa matsalwa ku Tsala n’wangulano Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: fana na tiforamu leti rhekhodiweke endliweke eka mavhiki lama Milawu ya ndzimana ta thelevhixini / xiyanimoya / hundzeke Nkanerisano wa foramu / phanele: swiendleko • Xivumbeko Xiyimo xa ntirho wa rito: • Kombisa swiyimo / mintirho • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa • Swivulwa swa manghenelo Maendli • Swivulavuri swa siyerisana • Matirhiselo ya ririmi • Timhakankulu na miehleketo yo Xiyimo xa xivulwa: nkarhi wa sweswi, • Hlamusela mavonelo na ku fikelela seketela • Xivumbeko nkarhi lowu nga hundza, matirhiselo ntwanano • Nxaxamelo na nkhomano yo tlhontlha na yo onga; xivumbeko • Vaencenyeti • Tirhisa ririmi leri faneleke, xitayili na xa xivulwa; nandzulo; xivumbeko xa • Ku hlawula marito na mahikahatelo rhejisitara Ku hlaya hi ku landzelela magoza: xivutiso Milawu ya ririmi Njhekanjhekisano • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa Nhlamuselo ya rito: nhlamuselo Kongomisa eka ku tsala hi ku xitshuriwa) ya masiku hinkwawo, vamavizweni, • Kombisa swiyimo / mintirho landzelela magoza maritofularha, tihomonimi • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi • Dyondza milawu ya xitshuriwa • Ku kunguhata swa xitshuriwa) Mahikahatelo na mapeletelo: milawu • Swivulavuri swa siyerisana • Ku pfapfarhuta ya mapeletelo • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula • Hlamusela mavonelo na ku fikelela swivutiso, pimanisa, hambanisa, • Ku pfuxeta Ntivomarito eka mbangu ntwanano hlela) • Ku hlela Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Tirhisa ririmi leri faneleke, xitayili na Vutlhokovetseri tsala ka vadyondzi • Ku hlerisisa na ku andlala rhejisitara • Swihlawulekisinkulu swa Tsala n’wangulano xitlhokovetselo • Tithekiniki ta matirhiselo ta xitlhokovetselo, swigaririmi / vufananisi / yelaniso / ncino • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, tindzimana, ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Nkongomelo na hungu XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 3-4 Ku hlaya / Ku langutisa hi xikongomelo xo twisisa (tirhisa xitshuriwa xo tsariwa na / kumbe xa swovoniwa ku fana na tikhathuni / swicupucupu) • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma hungu hi ku angarhela • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma XIPHOKHAMA mongo • Ku hlaya hi ku dzika • Endla nkumbetelo (swimunhuhatwa, mbangu, vutumbulukelo, hungu) • Endla nkumbetelo wa nhlamuselo wa marito lawa ya nga tolovelekangiki hi ku tirhisa vuswikoti byo tlhantlha rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo • Ririmi ro tlhontlha matitwelo 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa ku fana na Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: ntlangu xik. inthavhiyu yo tsariwa endliweke eka mavhiki lama hundzeke Xikambelantwisiso xo yingisela • Swihlawulekisinkulu swa • Xivumbeko xo lulama na xitshuriwa xa matsalwa: ku fana na swihlawulekisi Xiyimo xa ntirho wa rito: • Ku yingisela hi ku landzelela magoza ximunhuhatwa, leswi humelelaka, • Lulamisa vundzeni (mepe wa Maengeteri ya nkarhi na mukhuva • Ku angula hi ku tsala n’wangulano, kungu, ntlimbo, miehleketo) vundzhaku, murunguri, nkongomelo Xiyimo xa xivulwa: vulongoloxamarito, Inthavhiyu • Timhakankulu na miehleketo yo swivumbeko swa swivutiso, swisasi, Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Dyondzisa swihlawulekisi na milawu seketela swivumbeko swa swivulwa; matitwelo; • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa ku va na rito • Endla nkunguhato na ndzavisiso • Milawu ya ndzimana xitshuriwa) Nhlamuselo ya rito: nhlamuselo yo • Hlawula xitayili, rhejisitara na • Ntlhandlamano lowu faneleke wa • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi gega, nhlamuselo ya masiku hinkwawo ntivomarito tindzimana ku endlela ku khomana swa xitshuriwa) / kongoma; yo huma eka xitshuriwa; ka tona • Ku siyerisana (ku vulavula) ntlangiso wa marito • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula • Mahlanganisi ku endlela nkhomano • Tithekiniki to tirhisa nsusumeto swivutiso, pimanisa, hambanisa, Mahikahatelo na mapeletelo: nkomiso hlela) • Milawu ya ririmi wa marito; mimfungho ya swivutiso; mimfungho ya mahlamari; hiko; hefemulo 93 Ntivomarito eka mbangu Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 tsala ka vadyondzi

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 94 5-6 Vutlhokovetseri Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela magoza • Swihlawulekisinkulu swa xitlhokovetselo • Ku kunguhata • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku pfapfarhuta xitlhokovetselo, swigaririmi / • Ku pfuxeta vufananisi / yelaniso / ncino • Ku hlela • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, tindzimana, ndlela leyi marito • Ku hlerisisa na ku andlala ya longoloxiweke na ku tsariwa ha Tsala inthavhiyu yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu Xikambelantwisiso xo hlaya: Inthavhiyu • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma hungu hi ku angarhela na ku • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo • Ku hlaya hi ku dzika • Ku endla minkumbetelo • Ku endla nkumbetelo wa nhlamuselo wa marito lawa ya nga tolovelekangiki na xifaniso hi mintolovelo yo tlhantlha rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo • Mhaka ya ntiyiso na mavonelo • Mavonelo ya vaencenyeti XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Nhlamuselo yo tumbela XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 7-8 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Switshuriwa swa matsalwa ku Tsala nhluto wa xitori / novhele Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: fana na novhele ya vantshwa / endliweke eka mavhiki lama • Xivumbeko xa xitshuriwa xirungulwana hundzeke Xikambelantwsiso xo yingisela • Swihlawulekisi na milawu (xitshuriwa xa swa ntiyiso, xik. • Swihlawulekisinkulu swa Xiyimo xa ntirho wa rito: Tiatikili ta maphephahungu) xitshuriwa xa matsalwa ku fana na • Nhlawulo wa marito Swirhangi na swilandzi ximunhuhatwa, leswi humelelaka, • Yingiselela ku twisisa • Rhejisitara n’wangulano, kungu, ntlimbo, Xiyimo xa xivulwa: xivumbeko xa • Teka tinotsi vundzhaku, mbangu, murunguri, • Vahlayi va nhluto xivulwa; Tinxaka ta swivulwa; minkarhi XIPHOKHAMA nkongomelo ya maendli; xitatimende; xisasi; • Hlamula swivutiso • Thoni swivuriso Ku hlaya hi ku landzelela magoza: Nkanerisano hi ntlawa: Kongomisa eka ku tsala hi ku Nhlamuselo ya rito: vamavizweni, • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa landzelela magoza • Kombisa swiyimo / mintirho maritofularha, tihomonimi, tipharonimi xitshuriwa) • Ku kunguhata • Swivulavuri swa siyerisana Mahikahatelo na mapeletelo: • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi swa xitshuriwa) • Ku pfapfarhuta • Hlamusela mavonelo na ku fikelela Mavitonkomiso / tiakhironimi ntwanano • Ku pfuxeta • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula Ntivomarito eka mbangu • Tirhisa ririmi leri faneleke, xitayili na swivutiso, pimanisa, hambanisa, • Ku hlela Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku rhejisitara hlela) • Ku hlerisisa na ku andlala tsala ka vadyondzi Vutlhokovetseri • Swihlawulekisinkulu swa xitlhokovetselo • Tithekiniki ta matirhiselo ta xitlhokovetselo, swigaririmi / vufananisi / yelaniso / ncino • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, tindzimana, ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu 95 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 96 Maqhinga yo hlayela ku twisisa • Xikongomelo na vaamukeri va mahungu • Ku endla minkumbetelo • Nyika vonelo ra wena • Hambanisa exikarhi ka timhaka ta ntiyiso na mavonelo • Nhlamuselo yo kongoma na yo gega. MAKAMBELELO YA KOTARA YA 2 9-10 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: SWIKAMBELO SWA LE XIKARHI KA LEMBE Xikambelantwisiso xo yingisela / nyika Inthavhiyu / xitshuriwa xa swileriso / Papila ra 1: Swanomo swiletelo / nkanerisano wa foramu / nhluto wa xitori Paper 2: Xikambelantwisiso, Matirhiselo ya ririmi na matsalwa phanele / njhekanjhekisano Papila ra 3: Ku tsala XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

GIREDI YA 8 KOTARA YA 3 VUNDZENI SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa ku fana na Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: ntlangu swo leha xik. n’wangulano / nhluto endliweke eka mavhiki lama Xikambelantwisiso xo yingisela • Swihlawulekisinkulu swa Milawu ya ndzimana hundzeke (tirhisa n’wangulano lowu xitshuriwa xa matsalwa ku fana na Xivumbeko lexi lulameke Xiyimo xa ntirho wa rito: kandziyisiweke) ximunhuhatwa, leswi humelelaka, Mahlawuri, mavitavito • Xikongomelo na vaamukeri va n’wangulano, kungu, ntlimbo, XIPHOKHAMA • Yingisela n’wangulano mahungu • Xiyimo xa xivulwa: nkarhi wa vundzhaku, mbangu, murunguri, • Teka tinotsi • Nxaxamelo lowu faneleke wa sweswi, swivumbeko swa xivutiso, nkongomelo -- Ririmi na matimba swivulwa xitatimende, marito lawa ya Ku hlaya hi ku landzelela magoza: tirhisiwaka ku komba ndlandlamuko -- Thoni • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa Maqhinga yo tilulamisela ku hlaya wa mbhurisano / ku angula eka -- Matitwelo nkhomano • Swihlawulekisi swa xitshuriwa - leswi vuriwaka xik. hayi, kumbexana; -- Masungulo na mahetelelo • Tirhisa tinxaka to hambanahambana, marito ya muvulavuri na marito yo mavito, tinhlokomhaka, tikhepixini vulehi, na swivumbeko swa swivulwa runguriwa; nkarhi lowu nga hundza • Hlamula swivutiso swifaniso, Kongomisa eka ku tsala hi ku Nhlamuselo ya rito: maritofularha, Nkanerisano hi ntlawa / • Swiphemu swa buku - pheji ra landzelela magoza vamavizweni, yo huma eka xitshuriwa; n’wangulano: vito, tafula ra vundzeni, swiyenge, dlilosari, xikombo, xitandzhaku, • Ku kunguhata nhlamuselo ya masiku hinkwawo / • Kombisa swiyimo / mintirho swinyikanhlamuselo, na sw. na sw. • Ku pfapfarhuta kongoma • Swivulavuri swa siyerisana Vutlhokovetseri • Ku pfuxeta Mahikahatelo na mapeletelo: • Hlamusela mavonelo na ku fikelela tipatironi ta mapeletelo, hiko, hefemulo, ntwanano • Swihlawulekisinkulu swa • Ku hlela xitlhokovetselo mimfungho ya mitshaho • Tirhisa ririmi leri faneleke, xitayili na • Ku hlerisisa na ku andlala • Tithekiniki ta matirhiselo ta Ntivomarito eka mbangu rhejisitara xitlhokovetselo, swigaririmi / Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Andlala vufananisi / yelaniso / ncino tsala ka vadyondzi • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, tindzimana, ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu Maqhinga yo hlayela ku twisisa • Xikongomelo na vaamukeri va mahungu • Ku endla minkumbetelo • Nyika vonelo ra wena 97 • Hambanisa exikarhi ka timhaka ta ntiyiso na mavonelo • Nhlamuselo yo kongoma na yo gega. XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 98 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku U hlaya atikili ya phephahungu / Xitshuriwa xa xitsalwambiko: papila Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: magazini hi timhaka ta sweswi / ta ro ya eka swihangalasamahungu endliweke eka mavhiki lama swavanhu hundzeke Xikambelantwisiso xo yingisela: Milawu ya tindzimana • Xivumbeko Xiyimo xa ntirho wa: • Yingisela papila ro ya eka muhleri • Xivumbeko lexi lulameke (swihangalasamahungu) • Swihlawulekisi swa xitshuriwa Maengeteri ya mukhuva, ndhawu, • Xikongomelo • Teka tinotsi • Matirhiselo ya ririmi Vundhawu • Timhakankulu na miehleketo yo -- Matirhiselo ya ririmi • Thoni seketela na vaamukeri va mahungu Xiyimo xa xivulwa: swivulwan’we; swivulwampfilungano; xivumbeko -- Rhejisitara • Ndzandzelelano • Ndzandzelano lowu lulameke wa xa swivulwa; matirhiselo ya ririmi swivulwa -- Milawu Ku hlaya hi ku landzelela magoza: ro tlhontlha matitwelo na ro onga; • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa mhaka ya ntiyiso na mavonelo; • Ku nyikana / kombana tinotsi • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa nkhomano mboyamelotlhelorin'we, ku venga xitshuriwa) Nkanerisano hi ntlawa handle ka xivangelo na ku vona mhaka • Tirhisa tinxaka to hambanahambana, • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi hi tihlo rin'we • U yelanisa na ntokoto wa vutomi bya vulehi, na swivumbeko swa swivulwa swa xitshuriwa) yena Nhlamuselo ya rito: vamavizweni, Kongomisa eka ku tsala hi ku • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula maritofularha, tipharonimi • U tirhisa mahungu yo huma eka landzelela magoza swivutiso, pimanisa, hambanisa, xitshuriwa ku hlamula swivutiso Mahikahatelo na mapeletelo: hlela) • Ku kunguhata Tipatironi ta mapeletelo, hefemulo, • U kanela hi swavanhu, mahanyelo hiko, mfungho wa nsiyo ku komba ku Vutlhokovetseri • Ku pfapfarhuta na nkoka wa swa ndhavuko lowu nga ya emahlweni eka xitshuriwa • Swihlawulekisinkulu swa • Ku pfuxeta xitlhokovetselo Ntivomarito eka mbangu • U teka xiave eka nkanerisano wa • Ku hlela ntlawa • Tithekiniki ta matirhiselo ta Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Ku hlerisisa na ku andlala tsala ka vadyondzi xitlhokovetselo, swigaririmi / -- Va nyiketana / siyerisana vufananisi / yelaniso / ncino Tsala papila ro ya eka -- U tshama eka nhlokomhaka swihangalasamahungu • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, -- U vutisa swivutiso mintila, tindzimana, ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Nkongomelo na hungu XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 3-4 KUMBE Ntlangu wa xivono xin’we Tirhisa leswi nga riki ehansi ka: • Xikambelantwisiso xin’we xo huma eka buku ya mudyondzi • Xitshuriwa xa matsalwa xin’we XIPHOKHAMA -- Hlamusela kungu, kunguntsongo, ku humesa ximunhuhatwa, ntlimbo, na ku angula hi xihatla -- Nkombiso wa minkongomelo, matitwelo na thoni 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa swo fana na Switshuriwa swa switsalwambiko: Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: novhele ya vantshwa / xirungulwana papila ra mafundza / nkamafundza endliweke eka mavhiki lama / ntlangu hundzeke Mbulavulo wa xijumana • Xivumbeko lexi lulameke • Swihlawulekisinkulu swa Xiyimo xa ntirho wa rito: • Vuswikoti byo vulavula emahlweni ka • Xikongomelo xitshuriwa xa matsalwa ku fana na ntshungu Mahlawuri; maengeteri, minkomiso ya ximunhuhatwa, leswi humelelaka, • Timhakankulu na miehleketo yo marito, timitsu, swirhangi na swilandzi • Ku kunguhata, ku lavisisa na ku n’wangulano, kungu, ntlimbo, seketela hlengeleta / ku lulamisa vundzhaku, mbangu, murunguri, Xiyimo xa xivulwa: swivulwan’we, • Nxaxamelo lowu faneleke wa nkongomelo swivulwampfilungano, nkarhi lowu nga • Ku andlala: thoni, ntlakuso wa rito, swivulwa hundza wo yisa emahlweni, nkarhi lowu mavulelo ya marito, ku languta Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa taka wo yisa emahlweni, xivumbeko vayingiseri, ku fambafambisa • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa nkhomano xa xivulwa, ku tirhisa ririmi ro tlhontlha swirho, swivutiso swo ka swi nga lavi xitshuriwa) matitwelo no onga, mhaka ya ntiyiso nhlamulo • Tirhisa tinxaka to hambanahambana, na mavonelo, ku venga munhu kumbe • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi vulehi, na swivumbeko swa swivulwa • Matirhiselo ya ririmi: ntivomarito ntlawa wo karhi handle ka xivangelo na swa xitshuriwa) Kongomisa eka ku tsala hi ku mboyamelotlhelorin’we • Xitayili na rhejisitara • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula landzelela magoza Mapeletelo na mahikahatelo: milawu Mbulavulo lowu lulamisiweke swivutiso, pimanisa, hambanisa, • Ku kunguhata ya mapeletelo, hlela) • Titolovete vuswikoti lebyi nga laha • Ku pfapfarhuta Ntivomarito eka mbangu henhla • Ku pfuxeta Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Ku nyika mavonelo hi mimbulavulo tsala ka vadyondzi ya vona • Ku hlela • Yingisela mbulavulo wa xirho xa • Ku hlerisisa na ku andlala ndhuma xa vaaki 99 Tsala papila • Nyika vonelo hi mbulavulo wa kona XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 100 5-6 Vutlhokovetseri • Swihlawulekisinkulu swa xitlhokovetselo • Tithekiniki ta matirhiselo ta xitlhokovetselo, swigaririmi / vufananisi / yelaniso / ncino • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, tindzimana • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu Ku hlaya / Ku langutisa hi xikongomelo xo twisisa (tirhisa xitshuriwa xo tsariwa / kumbe xa swovoniwa ku fana na tikhathuni / swicupucupu) • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma hungu hi ku angarhela na ku • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo • Ku hlaya hi ku dzika • Ku endla minkumbetelo • Ku endla nkumbetelo wa nhlamuselo wa marito lawa ya nga tolovelekangiki hi vuswikoti byo tlhantlha rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Ririmi ro tlhontlha matitwelo XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 7-8 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa ku fana Tsala xitshuriwa xa matsalwa: Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: xirungulwana, novhele xirungulwana endliweke eka mavhiki lama hundzeke Ku yingiselela ku kuma mahungu • Swihlawulekisinkulu swa • Xivumbeko lexi lulameke xitshuriwa xa matsalwa ku fana na Xiyimo xa ntirho wa rito: • Yingisela xitshuriwa xa mahungu • Xikongomelo ximunhuhatwa, leswi humelelaka, Mavitaswilo na mavitavito, vundhawu • Yingisela leswi andlariwaka, n’wangulano, kungu, ntlimbo, • Timhakankulu na miehleketo yo eka swivulwana swo hambanhambana, matirhiselo ya ririmi, rivilo na ntlakuso vundzhaku, mbangu, murunguri, seketela / mahumeselo ya rito nkongomelo Xiyimo xa xivulwa: Minkarhi • Nxanxamelo lowu lulameke wa XIPHOKHAMA ya maendli, swivulwa, swivuriso • Yingisela hungu ra xitori Ku hlaya hi ku landzelela magoza: swivulwa na swivulavulelo, mahlawuri na • Kanela na munghana • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa swivulwahava xitshuriwa) nkhomano Ku rungula xitori Nhlamuselo ya rito: vamavizweni, • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi • Tirhisa tinxaka to hambanahambana, maritofularha, tihomonimi • Hlawula xitori swa xitshuriwa) vulehi na swivumbeko swa swivulwa Mahikahatelo na mapeletelo: • Endla nkunguhato na ndzavisiso • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula Kongomisa eka ku tsala hi ku Tipatironi ta mapeletelo, mfungho wa • Hlawula xitayili, rhejisitara, na swivutiso, pimanisa, hambanisa, landzelela magoza nsiyo wo komba ku ya emahlweni, ntivomarito hlela) mahikahatelo ya maritonkomiso • Ku kunguhata • Andlala xitori Vutlhokovetseri Ntivomarito eka mbangu • Ku pfapfarhuta • Swihlawulekisinkulu swa Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Ku pfuxeta xitlhokovetselo tsala ka vadyondzi • Ku hlela • Tithekiniki ta matirhiselo ta xitlhokovetselo, swigaririmi / • Ku hlerisisa na ku andlala vufananisi / yelaniso / ncino Tumbuluxa xitori xa wena hi • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, ku landzelela magoza lawa ya mintila, tindzimana andlariweke • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke Xitori xa kahle ‘lexi xi nga hangalasiwa’ na ku tsariwa ha yona / hlayiwa etlilasini. • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu 101 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 102 7-8 Xikambelantwisiso xo hlaya: (xitshuriwa xo huma eka switshuriwa swa matsalwa ya ndzawulelo) • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma hungu hi ku angarhela na ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo, ku vumba xifaniso emiehleketweni • Ku hlaya hi ku dzika • Ku endla minkumbetelo • Nhlamuselo ya marito • Mavonelo ya mutsari • Mhaka ya ntiyiso na mavonelo • Nhlamuselo yo tumbela / gega 9-10 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa xa matsalwa ku Tsala xitsalwana: Mavonelo / xa Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: fana na xirungulwana / novhele nhlamuselo endliweke eka mavhiki lama hundzeke Yingisela xitshuriwa lexi • Swihlawulekisinkulu swa xitshuriwa • Nhlawulo wa marito, hlayeriwaka ehenhla xa ku huma eka xa matsalwa: ku fana na vundzhaku, Xiyimo xa ntirho wa rito: • Rito ra yena n’wini na xitayili xirungulwana nkarhi, vutumbulukelo, murunguri, Mavitaswilo na mavitinkatsano, • Nhlamuselo yo kongoma / leyi nga • Xitshuriwa lexi kandziyisiweke xa Ku hlaya hi ku landzelela magoza: erivaleni vundhawu tlangiwa • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Thoni Xiyimo xa xivulwa: tindzimana ta • Vuswikoti bya mahlayelo lawa xitshuriwa) manghenelo, ndzimana yo hlamusela, ya faneleke ya kombisiwa eka • Timhakankulu na miehleketo yo • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi ndzimana ya mahetelelo, swivumbeko vadyondzi seketela swa xitshuriwa) swa xivulwa, tinxaka ta swivulwa • Ntirhiso wa mahikahatelo eka • Mimepe ya miehleketo ku lulamisa • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula Nhlamuselo ya rito: vamavizweni, xitshuriwa lexi hlayiweke miehleketo leyi khomaneke swivutiso, pimanisa, hambanisa, maritofularha, tihomonimi • Masungulo na mahetelelo hlela) • Andlala xitsalwana leswaku xi Mapeletelo na mahikahatelo: kamberiwa Tipatironi ta mapeletelo, mimfungho yo hambanahambana ya mahikahatelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Ntivomarito eka mbangu Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku tsala ka vadyondzi XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 9-10 Ku hlayela ehenhla loku Xitlhokovetselo Kongomisa eka ku tsala hi ku lulamisiweke landzelela magoza • Swihlawulekisinkulu swa • Hlawula xitshuriwa ku xi hlayela xitlhokovetselo • Ku kunguhata ehenhla • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku pfapfarhuta • Tirhisa vuswikoti byo hlaya lebyi xitlhokovetselo, swigaririmi / • Ku pfuxeta faneleke byo fana na thoni, vholomu, vufananisi / yelaniso / ncino rivilo, ntlakuso wa rito, matwariselo • Ku hlela • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila ya marito, nkhuluko XIPHOKHAMA marito, tindzimana • Ku hlerisisa na ku andlala • Endla vutitoloveti • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke Tsala xitsalwana hi ku leteriwa hi ku • Hlaya xitshuriwa na ku tsariwa ha yona tsala hi ku landzelela magoza eka ku tsala • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu Ku hlaya / Ku langutisa hi xikongomelo xo twisisa (tirhisa switshuriwa swo tsariwa na / kumbe swa swovoniwa ku fana na tikhathuni / swicupucupu) • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma hungu hi ku angarhela • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo • Ku hlaya hi ku dzika • Ku endla minkumbetelo • Ku endla nkumbetelo wa nhlamuselo wa marito lawa ya nga tolovekangiki hi ku tirhisa vuswikoti byo tlhantlha rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo • Ririmi ro tlhontlha matitwelo MAKAMBELELO YA KOTARA YA 3 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA XA 1 N'wangulano / mbulavulo wa xijumana / mbulavulo Xitsalwana xa nhlamuselo / mavonelo Xikambelantwisiso na matirhiselo ya ririmi 103 lowu lulamisiweke / ku rungula xitori / Ku hlaya loku Papila ra nkamafundza / n’wangulano lulamisiweke XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

GIREDI YA 8 KOTARA YA 4 VUNDZENI 104 SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya atikili ya phephahungu / Xitshuriwa xa switsalwambiko swo Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: magazini leha xik. atikili ya phephahungu / endliweke eka mavhiki lama magazini hundzeke Xikambelantwisiso xa ku yingisela • Xivumbeko • Xivumbeko lexi lulameke Xiyimo xa ntirho wa rito: (ku fana na ku yingisela xitshuriwa • Matirhiselo ya ririmi xo tsariwa / xa mbonoyingiselo) • Xikongomelo Vun’we na vunyingi; rimbewu, • Swihlawulekisi swa xitshuriwa ntsongahato • Kombisa timhakankulu na miehleketo • Timhakankulu na miehleketo yo • Ndzandzelelano yo seketela seketela Xiyimo xa ntirho wa xivulwa: Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Tsala tinotsi • Nxaxamelo lowu faneleke wa Marito ya muvulavuri, marito yo • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa swivulwa runguriwa; swivumbeko swa xivutiso; • Nyikana miehleketo na mintokoto na xitshuriwa) mhaka ya ntiyiso na mavonelo; ku kombisa ku twisisa minongoti • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa xivumbeko xa xivulwa; swivulwa; • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi nkhomano • Kombisa tithekiniki ta mavulavulelo xivulwa lexi nga twisisiwaka hi tindlela swa xitshuriwa) yo susumeta / onga laha ti nga kona. • Tirhisa tinxaka to hambanahambana, to hambana; ku va na rito • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula vulehi na swivumbeko swa swivulwa • Hlamula swivutiso Nhlamuselo ya rito: vamavizweni, swivutiso, pimanisa, hambanisa, Kongomisa eka ku tsala hi magoza maritofularha, xisasi, tihomonimi, Mbulavurisano: Nkanerisano hlela) nhlamuselo ya masiku hinkwawo / lowu kongomisiweke eka atikili ya • Ku kunguhata Vutlhokovetseri kongoma na yo gega phephahungu / magazini • Ku pfapfarhuta • Swihlawulekisinkulu swa Mahikahatelo na mapeletelo: • Kombisa swiyimo swa swivulavuri / xitlhokovetselo • Ku pfuxeta Mimfungho ya mintshaho; tipatironi ta mintirho mapeletelo • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku hlela • Swivulavuri swa siyerisana xitlhokovetselo, swigaririmi / Ntivomarito eka mbangu • Ku hlerisisa na ku andlala • Hlamusela mavonelo na ku fikelela vufananisi / yelaniso / ncino Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku ntwanano Tsala atikili ya phephahungu / • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila tsala ka vadyondzi magazini • Tirhisa ririmi, xitayili na rhejisitara leri marito, tindzimana fanelaka • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Matitwelo • Nkongomelo na hungu XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Ku hlaya / Ku langutisa hi xikongomelo xo kuma mahungu hi ku tirhisa (xitshuriwa xo tsariwa / xa swovoniwa / switshuriwa swa swihangalasamahungunyingi) • Ku hlaya hi ku dzika XIPHOKHAMA • Ku endla nkumbetelo • Bvumba • Ku vumba xifaniso emiehleketweni • Nhlamuselo ya marito • Mhaka ya ntiyiso na mavonelo Tsala nkomiso / nkatsakanyo 105 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 106 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa swo fana na Tsala xitshuriwa xa xitsalwambiko: Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: novhele / xirungulwana / ntlangu leswi tsariwaka eka dayari endliweke eka mavhiki lama hundzeke Njhekanjhekisano • Swihlawulekisinkulu swa • Xivumbeko lexi faneleke xitshuriwa xa matsalwa ku fana na Xiyimo xa ntirho wa rito: • Kombisa swiyimo / mintirho • Xikongomelo ximunhuhatwa, leswi humelelaka, Masivi - masivinene • Dyondza milawu ya xitshuriwa n’wangulano, kungu, ntlimbo, • Timhakankulu na miehleketo yo vundzhaku, mbangu, murunguri, seketela Mahlayelo ya maendli - kombiso, • Swivulavuri swa siyerisana nkongomelo ndzeriso, kotelo, tshamelo, angulo, • Nxaxamelo lowu faneleke wa • Hlamusela mavonelo na ku fikelela fumiwo Ku hlaya hi ku landzelela magoza: swivulwa ntwanano Xiyimo xa ntirho wa xivulwa: • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa • Tirhisa ririmi, xitayili na rhejisitara xitshuriwa) nkhomano Minkarhi ya maendli, tinxaka ta leswi faneleke swivulwa, mbulavulo; ku va na rito; • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi • Tirhisa tinxaka to hambanahambana, • Endla vutitoloveti xivumbeko xa xivulwa; marito ya swa xitshuriwa) vulehi na swivumbeko swa swivulwa muvulavuri, marito yo runguriwa; Nkanerisano hi ntlawa: • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula Kongomisa eka ku tsala hi ku swivumbeko swa xivutiso; timhaka ta • Kombisa swiyimo / mintirho swivutiso, pimanisa, hambanisa, landzelela magoza ntiyiso na mavonelo; xivulwa lexi nga hlela) twisisiwaka hi tindlela to hambana; ku • Swivulavuri swa siyerisana • Ku kunguhata va na rito; Vutlhokovetseri • Hlamusela mavonelo na ku fikelela • Ku pfapfarhuta Nhlamuselo ya rito: nhlamuselo ya ntwanano • Swihlawulekisinkulu swa • Ku pfuxeta masiku hinkwawo na yo gega xitlhokovetselo • Tirhisa ririmi, xitayili na rhejisitara Mahikahatelo na mapeletelo: • Ku hlela leswi faneleke • Tithekiniki ta matirhiselo ta Tipatironi ta mapeletelo; mimfungho ya xitlhokovetselo, swigaririmi / • Ku hlerisisa na ku andlala mahikahatelo / swihikahato vufananisi / yelaniso / ncino Tsala vuxokoxoko / leswi tsariwaka Ntivomarito eka mbangu • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila eka dayari marito, tindzimana Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku tsala ka vadyondzi • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 3-4 Xikambelantwisiso xo hlaya: (xitshuriwa xo huma eka tibuku ta vadyondzi) • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma hungu hi ku angarhela na ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo, ku vumba xifaniso emiehlekteni • Ku hlaya hi ku dzika XIPHOKHAMA • Ku endla minkumbetelo • Nhlamuselo ya marito • Mavonelo ya mutsari • Mhaka ya ntiyiso na mavonelo • Nhlamuselo yo tumbela Tsala ndzimana kumbe nkomiso hi tipoyinti / nkatsakanyo hi ku longoloxa kunene 107 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 108 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa ku fana na Xitshuriwa xa xitsalwambiko, xik. Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula: ntlangu xiviko xa vuteki bya mahungu endliweke eka mavhiki lama hundzeke Yingisela xitshuriwa lexi hlayeriwaka Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Xivumbeko lexi faneleke / lulameke ehenhla Xiyimo xa ntirho wa rito: • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Xikongomelo • Xitshuriwa xo kandziyisiwa xa xitshuriwa) Masivi; vun’we na vunyingi • Mboyamelotlhelorin'we na ku venga tlangiwa • Hi nkarhi wa ku hlaya (swihlawulekisi handle ka xivangelo Xiyimo xa ntirho wa xivulwa: • Vuswikoti leyi faneleke byi kombisiwa swa xitshuriwa) • Ku onga Maendlelo; pimanisa / hambanisa eka vadyondzi • Endzhaku ka ku hlaya (hlamula • Ku vona mhaka hi tihlo rin'we Ndzimana yo hlamusela; tindzimana • Ku tirhisa mahikahatelo eka swivutiso, pimanisa, hambanisa, ta manghenelo na mahetelelo; xitshuriwa lexi hlayiweke hlela) • Timhakankulu na miehleketo yo swivulwa; mbulavulo, ku va na rito, seketela • Masungulo na mahetelelo Vutlhokovetseri mboyamelotlhelorin'we na ku venga • Malongolokelo / nxaxamelo lowu handle ka xivangelo N’wangulano wo huma eka • Swihlawulekisinkulu swa faneleke wa swivulwa. xitshuriwa lexi hlayeriweke ehenhla xitlhokovetselo Nhlamuselo ya rito: vamavizweni / • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa maritofularha • Teka xiboho hi nhlokomhaka • Tithekiniki ta matirhiselo ta nkhomano xitlhokovetselo, swigaririmi / Mahikahatelo na mapeletelo: • Pfuxeta milawu vufananisi / yelaniso / ncino • Tirhisa tinxaka to hambanahambana, mimfungho ya mintshaho, tipatironi • Marito yo komba ku angula eka leswi vulehi, na swivumbeko swa swivulwa ta mapeletelo, mimfungho ya • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, vuriwaka xik. hayi, kumbexana ku mahikahatelo mintila, marito, tindzimana Kongomisa eka ku tsala hi ku yisa emahlweni n'wangulano. landzelela magoza Ntivomarito eka mbangu • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke • Mintirho ya vavulavuri / vayingiseri na ku tsariwa ha yona • Ku kunguhata Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Manghenelo na mahetelelo tsala ka vadyondzi • Nhlamuselo yo gega • Ku pfapfarhuta • Endla vutitoloveti • Matitwelo • Ku pfuxeta • Ku andlala • Nkongomelo na hungu • Ku hlela Xikambelantwisiso xo hlaya: xik. • Ku hlerisisa na ku andlala n’wangulano) Tsala xiviko xa vuteki bya mahungu • Xikongomelo, vaamukeri va hi ku leteriwa hi matsalelo yo mahungu, na mbangu landzelela magoza • Hlamusela nkongomelo / hungu XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Endla nkumbetelo • Nyika mavonelo ya wena XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA) • Nhlamuselo yo kongoma na yo tumbela • Vundzhaku bya swa ximunhu-politiki na ndhavuko wa xitshuriwa na mutsari

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 7-8 Lulamisela xikambelo Lulamisela xikambelo Lulamisela xikambelo Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu endliweke eka mavhiki lama Ku vulavula: Ku hlaya Ku tsala: hundzeke • Mbulavulo lowu lulamisiweke / • Xikambelantwisiso xo hlaya • Switsalwana Xiyimo xa ntirho wa rito: Njhekanjhekisano / inthavhiyu / • Nkomiso • Switshuriwa swa switsalwambiko swo mbulavurisano mpfuxeto leha • Matsalwa: • Ku hlaya loku lulamisiweke Xiyimo xa ntirho wa xivulwa: • Switshuriwa swa switsalwambiko swo -- Novhele / swirungulwana / mfuwo • Ku hlaya ka xijumana koma mpfuxeto XIPHOKHAMA wa rixaka Ku yingisela Nhlamuselo ya rito: mpfuxeto -- Ntlangu / dyondzo ya tifilimi • Xikambelantwisiso xo yingisela Mahikahatelo na mapeletelo: -- Switlhokovetselo mpfuxeto Ntivomarito eka mbangu Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku tsala ka vadyondzi MINTIRHO YA MAKAMBELELO YA MAFUNDZA NA YA KU HELA KA LEMBE YA KOTARA YA 4 9-10 NTIRHOWA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: XIKAMBELO XA KU HELA KA LEMBE Njhekanjhekisano / mbulavurisano / nkanerisano hi ntlawa / n'wangulano Papila ra 1: Swanomo Papila ra 2: Xikambelantwisiso, ririmi na matsalwa (2 wa tiawara) Papila ra 3: Ku tsala (awara yi1) 109 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

GIREDI YA 9 KOTARA YA 1 VUNDZENI 110 SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Ku hlaya / Ku langutisa hi Switshuriwa swa switsalwambiko: Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula xikongomelo xo twisisa (switshuriwa Xinavetiso / phositara endliweke eka giredi ya 8 swa swovoniwa swo fana na Mbhurisano hi ntlawa / • Xivumbeko lexi faneleke Ntirho wa xiyimo xa rito: swinavetiso / tiphositara / tikhathuni mbulavurisano: yingisela / langutisa / swichupuchupu) • Xikongomelo • Mapeletelo na tipatironi ta mapeletelo xinavetiso na ku burisana) • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma • Swihlawulekisi swa xitshuriwa • Nkomiso wa marito • Thoni vuxokoxoko hi ku angarhela • Matirhiselo ya ririmi Ntirho wa xiyimo xa swivulwa: • Rivilo • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma • Rhejisitara • Xivumbeko xa swivulwa: Maviti, • Matirhiselo ya ririmi ro tlhontlha mongo mabumabumeri, masivi matitwelo na ro onga Kongomisa eka ku tsala hi ku • Ku hlaya hi ku dzika landzelela magoza • Switwananisi • Sayizi ya fonto • Ku endla minkumbetelo • Ku kunguhata • Minkarhi ya maendli • Ririmi ro tirhisa miri (swimunhuhatwa, mbangu, hungu) • Ku pfapfarhuta Ntivomarito embangwini / wo huma Ku yingisela: xikambelantwisiso: • Ku kumbetela nhlamuselo hi eka xitshuriwa vuswikoti byo tlhantlha rito hi • Ku pfuxeta Xinavetiso swiphemu ku kuma nhlamuselo ya Ntivomarito eka mbangu rona • Ku hlela • Ku rhekhoda timhakankulu na Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku miehleketo yo seketela hi ku tsala • Ku hlerisisa na ku andlala • Ririmi ro tlhontlha matitwelo tsala ka vadyondzi tinotsi • Ririmi ro tirhisa miri Tsala xinavetiso / phositara • Ku nyikana miehleketo na mintokoto na ku komba ku twisisa minongoti • Tirhisa mahikahatelo na fonto • Kombisa tithekiniki to susumeta / • Ku tilulamisela ku hlaya onga • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi • Ku hlamula swivutiso swa switshuriwa) • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula swivutiso, pimanisa, hambanisa, hlela) XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Switshuriwa swa matsalwa swo fana na tinovhele ta vantshwa / swirungulwana / ntlangu • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa xitshuriwa) -- Valanga swihlawulekisi swa matsalwa swo fana na tinhlokomhaka, swifaniso, sayizi ya XIPHOKHAMA fonto na muxaka wa fonto -- Valanga swiphemu swa buku so fana na khavhara, pheji ra nhlokomhaka, xikombo, kavanyisa, dlilosari Maqhinga yo hlaya • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma vuxokoxoko hi ku angarhela • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo • Ku hlaya hi ku dzika • Ku katsakanya / endla nkomiso • Ku vona hi miehleketo • Ku kumbetela nhlamuselo na mahetelelo / masongelo ya timhaka 111 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 112 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Switshuriwa swa matsalwa swo Tsala papila ro tlangela ku pfuniwa / Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula fana na tinovhele ta vantshwa / tsundzuxiwa endliweke eka mavhiki lama swirungulwana / ntlangu hundzeke Ku yingisela xitshuriwa xo hlayiwa • Xivumbeko lexi faneleke / lulameke • Nkanerisano wo angarhela wa Ntirho wa xiyimo xa rito: • Kombisa na ku nyika mavonelo • Xikongomelo swihlawulekisinkulu swo fana na ehenhla ka: • Mapeletelo na tipatironi ta mapeletelo ximunhuhatwa, vumunhuhati, kungu, • Timhakankulu na miehleketo yo -- Ku tirhisa rito ntlimbo, vundzhaku, mbangu, seketela • Minkomiso ya marito, ku komisa, murunguri, nkongomelo mavitonkomiso -- Ku tirhisa matwariselo ya rito na • Matirhiselo ya ririmi rivilo Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Minsinya, swirhangi na swilandzi, • Rhejisitara swivulwan'we, swivulwampfilungano -- Ku hikahata eka ku hlaya • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Nxanxamelo / malongoloxelo xitshuriwa / Ku bvumba swiendleko) Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: -- Ku pfula na ku pfala lamanene ya swivulwa -- vundzhaku / mbangu • Maviti, maengeteri, masivi • Ku kanela swihlawulekisi leswi nga • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa laha henhla -- Endla mbhubutsabyongo wa nkhomano • Mahikahatelo xikongomelo Ku hlayela ehenhla loku • Ku tirhisa tinxaka to • Minkarhi; marito ya muvulavuri, lulamisiweke • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi hambanahambana, vulehi na marito yo runguriwa; xivumbeko xa swa xitshuriwa) swiivumbeko swa swivulwa xivulwa; switwananisi • Tirhisa vuswikoti byo vulavula lebyi faneleke tanihi thoni, vholumo, goza, • Endzhaku ka ku hlaya (Ku hlamula Kongomisa eka ku tsala hi ku Matirhiselo ya ririmi hi vuxoperi: ku ya ehenhla na le hansi ka rito, swivutiso, pimanisa, hambanisa, landzelela magoza Swivulavulelo na swivuriso; swisasi mavulelo ya marito, nkhuluko hlela) • Ku kunguhata Ntivomarito embangwini / wo huma • Vadyondzi va hlawula xitshuriwa • Ku pfapfarhuta eka xitshuriwa xo hlayiwa kutani va andlala etlilasini. • Ku pfuxeta Ntivomarito eka mbangu • Ku hlela Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku tsala ka vadyondzi • Ku hlerisisa na ku andlala Tsala papila ro tlangela ku pfuniwa / ku tsundzuxiwa XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 3-4 Vutlhokovetseri • Swihlawulekisinkulu swa xitlhokovetselo • Tithekiniki ta matirhiselo ta xitlhokovetselo, swigaririmi / vufananisi / yelaniso / ncino • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, XIPHOKHAMA mintila, marito, tindzimana • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu Ku hlaya / Ku langutisa switshuriwa swa swovoniwa / swihangalasamahungunyingi (maqhinga) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma vuxokoxoko hi ku angarhela • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo • Ririmi ro tirhisa miri • Ku kumbetela nhlamuselo ya marito na swifaniso (tikhathuni) swo ka swi nga tolovelekanga hi ku tlhantlha rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo -- Ku basisa mhaka yo karhi -- ku bvumba 113 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 114 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya ntwanano exikarhi ka muxavisi Xitshuriwa xa xitsalwambiko: Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula na muxavi endliweke eka mavhiki lama Tsala xiviko hi leswi kumiweke hi hundzeke Ku yingisela mbulavurisano wa • Xivumbeko xiphiqo exikarhi ka muxavisi na riqhingo / n’wangulano exikarhi ka muxavi Ntirho wa xiyimo xa rito: • Matirhiselo ya ririmi mufoneli wa vanhu na muamukeri Mahlanganisi • Xivumbeko lexi faneleke wa vukorhokeri mayelana na xiphiqo • Mavulavulelo ya ntwanano • Xikongomelo Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: xa ntwanano • Nkoka wa nsayino • Timhakankulu na miehleketo yo Xivumbeko xa xivulwa; tinxaka ta • Thoni • Malulamiselo loko ku tshuka ku va na seketela swivulwa; marito ya muvulavuri, • Matirhiselo ya ririmi xiphiqo marito yo runguriwa; swivumbeko swa • Matirhiselo ya ririmi swivutiso; ku va na rito • Rhejisitara Vutlhokovetseri • Rhejisitara Nhlamuselo ya xivulwa: • Milawu • Swihlawulekisinkulu swa xitlhokovetselo • Nxanxamelo / malongoloxelo Swivulavulelo na swivuriso Encenyeta ntwanano exikarhi ka lamanene ya swivulwa muxavisi na muxavi, na xivilelo • Tithekiniki ta matirhiselo ta Mahikahatelo na mapeletelo: lexi vangiweke hi ku ka va nga xitlhokovetselo, swigaririmi / • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa vufananisi / yelaniso / ncino nkhomano Tipatironi ta mapeletelo; pfumelelani hikwalaho ka ntwanano wa nomo lowu nga fambangiki kahle • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, • Ku tirhisa tinxaka to Minkomiso ya marito: • Matirhiselo ya ririmi mintila, marito, tindzimana hambanahambana, vulehi na Mavitonkomiso / akhironimi xik. swiivumbeko swa swivulwa HURIRIXI, SOVENGA, SOSHANGUVE • Thoni • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona Kongomisa eka ku tsala hi ku Mavitoletere / inixiyalizimi xik. • Ririmi ro tirhisa miri landzelela magoza Nhlangano wa Vuhaxi wa Afrika - • Nhlamuselo yo gega • Ntiyiso Dzonga (NVAD / SABC), Ndzawulo ya • Ku kunguhata • Matitwelo Dyondzo ya le Hansi (NDH / DBE) Ku andlala • Ku pfapfarhuta • Nkongomelo na hungu Swicupu xik. thelefoni - foni, • Ku pfuxeta Khensani - Khensi, Tsakani - Tsaki, Ku hlaya / Ku langutisa ntwanano hi xikongomelo xo twisisa (Maqhinga) • Ku hlela Nkatanga - Nkata, • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo • Ku hlerisisa na ku andlala Thirankhexini xik. Sunguti - Sung., xa kuma vuxokoxoko hi ku angarhela Dzivamisoko - Dziv., Khotavuxika - Tsala xiviko u tsala hi ku landzelela Khot. • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma magoza mongo Ritonkantsaswiphemu xik. selulafoni - selula na thelefoni • Matirhiselo ya ririmi Ntivomarito embangwini: XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Ririmi leri tirhisiwaka loko ku endliwa ntwanano xik. nkandziyisontsongo, Ririmi ra ntwanano na switsariwa swa swiphiqo, nkarhi lowu ntwanano wu nawu nga ta teka wona Ntivomarito eka mbangu XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA) • Ku kumbetela nhlamuselo ya marito Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku na swifaniso (tikhathuni) swo ka swi tsala ka vadyondzi nga tolovelekanga hi ku tlhantlha rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 7-8 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa tanihi Ku tsala xitsalwana: Xa ndzungulo / Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula xirungulwana, novhele ya vantshwa / xa nhlamuselo / xa mavonelo endliweke eka mavhiki lama novhele / ntlangu hundzeke Xikambelantwisiso xo yingisela • Nhlawulo wa marito, (n’wangulano) • Swihlawulekisinkulu swa switshuriwa Ntirho wa xiyimo xa rito: • Rito ra munhu na xitayili swa matsalwa: tanihi ximunhuhatwa, • Ku yingisela n’wangulano Maendli. leswi humelelaka, n’wangulano, • Nhlamuselo leyi nga erivaleni • Tsala tinotsi kungu, ntlimbo, vundzhaku, mbangu, Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: • Thoni murunguri, nkongomelo -- Ririmi na matimba Marito ya muvulavuri, marito yo XIPHOKHAMA • Timhakankulu na miehleketo yo Ku hlaya hi ku landzelela magoza: runguriwa -- Thoni seketela • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa Nhlamuselo ya rito: -- Matitwelo • Mimepe ya miehleketo ku lulamisa xitshuriwa) miehleketo leyi khomaneke Swivulavulelo na swivuriso -- Manghenelo na mahetelelo • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi • Andlala xitsalwana ku kamberiwa Mahikahatelo na mapeletelo: • Ku hlamula swivutiso swa xitshuriwa) Kongomisa eka ku tsala hi ku Tipatironi ta mapeletelo; Swanomo: Mbulavulo wa xijumana • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula landzelela magoza mavitonkomiso. swivutiso, pimanisa, hambanisa, Hlawula nhlokomhaka leyi faneleke hlela) • Ku kunguhata Ntivomarito eka mbangu • Ku lulamisa mahungu hi ndlela ya ku Vutlhokovetseri • Ku pfapfarhuta Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku ya khomana tsala ka vadyondzi • Swihlawulekisinkulu swa • Ku pfuxeta • Ku kombisa ntivomarito na swiaki xitlhokovetselo swa ririmi leswi lulameke • Ku hlela • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Manghenelo na mahetelelo lama xitlhokovetselo, swigaririmi / • Ku hlerisisa na ku andlala faneleke vufananisi / yelaniso / ncino Tsala xitsalwana hi maendlelo yo • Ku tirhisa switirhisiwa swo voniwa, • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, tsala hi ku landzelela magoza swa mbonoyingiselo laha swi mintila, marito, tindzimana faneleke • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu 115 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 116 7-8 Xikambelantwisiso xo hlaya: (xitshuriwa xo huma eka matsalwa ya ndzawulelo) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma vuxokoxoko hi ku angarhela, ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo, ku vona hi miehleketo • Ku hlaya hi ku dzika • Ku endla minkumbetelo ya marito • Tinhlamuselo ta marito • Mavonelo ya mutsari • Mhaka ya ntiyiso na mavonelo • Nhlamuselo yo gega / tumbela 9-10 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Ku hlaya phephahungu / xiviko xa Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula magazini swo leha: endliweke eka mavhiki lama Ku yingisela xiviko xa phephahungu Maqhinga yo hlaya Tanihi xiviko / inthavhiyu hundzeke • Xivumbeko • Ku hlaya hi ku dzika • Swilaveko swa ntirho na muxaka wa Ntirho wa xiyimo xa rito: • Swihlawulekisi • Swihlawulekisi swa xitshuriwa xik. xitshuriwa Mahlayelo ya maendli - • Matirhiselo ya ririmi kungu, ximunhuhatwa, mbangu, • Xivumbeko, xitayili, mavonelo Hlayelo ra ndzeriso, hlayelo ra murunguri, matitwelo, nkongomelo, • Vaamukeri va mahungu, xikongomelo tshamelo, hlayelo ra kotelo hlayelo ra • Thoni mavonelo ya murunguri kombiso, hlayelo ra fumiwo na mbangu • Rhejisitara • Ku kumbetela nhlamuselo ya marito Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: • Nhlawulo wa marito • Manghenelo na mahetelelo yo ka ya nga tolovelekanga hi ku Swivulan’we; swivulwankatsano; tirhisa vuswikoti byo tlhantlha rito hi • Ku tirhisa tinxaka to Ku andlala xiviko hi nomo hambanahambana, vulehi na Swivulwampfilungano; swiphemu ku kuma nhlamuselo • Matirhiselo ya ririmi swiivumbeko swa swivulwa Ku va na rito; Minkarhi ya maendli; • Nhlamuselo yo kongoma na yo gega • Rhejisitara • Milawu ya ririmi ra tindzimana Nhlamuselo ya rito: Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Thoni Swivulavulelo na swivuriso • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Ririmi ro fambafambisa swirho Nhlamuselo yo kongoma, nhlamuselo xitshuriwa) • Manghenelo na mahetelelo yo gega, alitherexini (mbuyelelo wa • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula switatisi), mbuyelelo wa switwari / swivutiso, pimanisa, hambanisa, XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 asonense, vumunhuhato hlela) Mahikahatelo na mapeletelo: Tipatironi ta mapeletelo; XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA) mimfungho yo tshaha; xirhatana Ntivomarito eka mbangu Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku tsala ka vadyondzi

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 9-10 Vutlhokovetseri Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela magoza • Swihlawulekisinkulu swa xitlhokovetselo • Ku kunguhata • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku pfapfarhuta xitlhokovetselo, swigaririmi / vufananisi / yelaniso / ncino • Ku pfuxeta • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, • Ku hlela mintila, marito, tindzimana • Ku hlerisisa na ku andlala XIPHOKHAMA • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke Tsala xiviko u tsala hi ku landzelela na ku tsariwa ha yona magoza • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu Ku hlaya / Ku langutisa hi xikongomelo xo twisisa (tirhisa xiviko xa phephahungu) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma vuxokoxoko hi ku angarhela • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo • Ku hlaya hi ku dzika • Ku endla minkumbetelo (swimunhuhatwa, mbangu, vutumbulukelo, hungu) • Ku kumbetela nhlamuselo ya marito yo ka ya nga tolovelekanga hi ku tirhisa vuswikoti byo tlhantlha rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo • Ririmi ro tlhontlha matitwelo • Ku hlamula swivutiso MAKAMBELELO YA KOTARA YA 1 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA XA 1 117 Ku hlaya loku lulamisiweke / mbulavurisano Xitsalwana xa nhlamuselo / xa ndzungulo Xikambelantwisiso na matirhiselo ya ririmi Papila ra nkamafundza / nhluto / n’wangulano XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

GIREDI YA 9 KOTARA YA 2 VUNDZENI 118 SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Ku yingisela hi xikongomelo xo Hlaya xitshuriwa xa matsalwa xik. Switshuriwa swa switsalwambiko: Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu twisisa ntlangu / xirungulwana / mfuwo wa leswi tsariwaka eka dayari / vumbiwa endliweke eka mavhiki lama rixaka / novhele / pholisi hundzeke Ku yingisela xitori Maqhinga yo hlaya • Xivumbeko lexi lulameke Ntirho wa xiyimo xa rito: • Kombisa timhakankulu na miehleketo yo seketela • Ku hlaya hi ku dzika • Xikongomelo Minsinya; Swirhangi, Swilandzi; • Matirhiselo ya ririmi • Swihlawulekisi swa xitshuriwa xik. • Timhakankulu na miehleketo yo Masivi kungu, ximunhuhatwa, mbangu, seketela • Rhejisitara Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: murunguri, matitwelo, nkongomelo, • Matirhiselo ya ririmi • Ku hlamula swivutiso mavonelo ya murunguri Tinxaka ta swivulwa; • Rhejisistara Nkanerisano hi ntlawa / Nkanerisano • Ku kumbetela nhlamuselo ya marito Swivulwa swa vuangarhelo byo penda wa foramu: ndhavuko yo ka ya nga tolovelekanga hi ku • Malongoloxelo lamanene ya swivulwa / ndhundhuzela xik. vavasati a va swi • Kombisa mintirho / swiyimo tirhisa vuswikoti byo tlhantlha rito hi • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa koti ku chayela swiphemu ku kuma nhlamuselo nkhomano Marito ya muvulavuri, marito yo • Swivulavuri swi cincana / siyerisana • Swiaki swa ririmi na xitayili • Ku tirhisa tinxaka to runguriwa; ku va na rito; Minkarhi ya • Hlamusela mavonelo ku fikelela maendli Ku hlaya hi ku landzelela magoza: hambanahambana, vulehi na ntwanano swiivumbeko swa swivulwa Nhlamuselo ya rito: • Tirhisa rirmi leri faneleke, xitayili na • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa xitshuriwa) Kongomisa eka ku tsala hi ku Swivulavulelo na swivuriso; nhlamuselo rhejisistara landzelela magoza yo kongoma na yo gega • Andlala • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi swa xitshuriwa) • Ku kunguhata Mahikahatelo na mapeletelo: • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula • Ku pfapfarhuta Mimfungho yo tshaha; tipatironi ta swivutiso, pimanisa, hambanisa, • Ku pfuxeta mapeletelo; minkomiso ya marito. hlela) Ntivomarito eka mbangu • Ku hlela Vutlhokovetseri • Ku hlerisisa na ku andlala Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Swihlawulekisinkulu swa tsala ka vadyondzi xitlhokovetselo Tsala leswi tsariwaka eka dayari / vumbiwa / pholisi hi maendlelo yo • Tithekiniki ta matirhiselo ta tsala hi ku landzelela magoza xitlhokovetselo, swigaririmi / vufananisi / yelaniso / ncino XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, marito, tindzimana • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA) na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Ku hlaya / Ku langutisa hi xikongomelo xo kuma hungu: Papila ra vadyandzhaka • Ku hlaya hi ku dzika na ku langutisa • Xikongomelo xa xitshuriwa • Matirhiselo ya ririmi • Swimunhuhatwa na swifaniso swo XIPHOKHAMA thatheriwa • Vundzhaku na mbangu • Hungu na nkongomelo • Ku katsakanya ndzimana Nkomiso / Nkatsakanyo • Xivumbeko • Matirhiselo ya ririmi • Xivumbeko 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa Ku tsala: Nhluto wa xitshuriwa Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula xik. ntlangu / xirungulwana / (xitshuriwa xa xijumana xo hlaya) / endliweke eka mavhiki lama Ku yingisela hi xikongomelo xo ntsheketo dokhumenthari hundzeke twisisa: encenyeto wa mbulavulo • Kongomisa eka swihlawulekisi swa • Xivumbeko lexi lulameke Ntirho wa xiyimo xa rito: lowu rhekhodiweke switshuriwa swa matsalwa • Xikongomelo Maendli, • Hlamusela maqhinga ya ku hlaya hi • Kombisa ku twisisa ka ku tumbuluka • Timhakankulu na miehleketo yo Swirhangi na swilandzi; ku landzelela magoza ka kungu, na ntlimbo, vumunhuhati, seketela Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: • Ku hlamula swivutiso hi ku tsala ku hundzuka ka timhaka, vundzhaku, • Matirhiselo ya ririmi Swivulwampfilungano; Ku hlaya ka xijumana mbangu, ntirho wa murunguri, • Rhejisitara Swivulwa swa vuangarhelo byo penda nkongomelo, mahetelelo • Matirhiselo lamanene ya rito, thoni • Malongoloxelo lamanene ya swivulwa / ndhundhuzela xik. vavasati a va swi na rivilo Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa koti ku chayela • Ku hikahata eka ku hlaya • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa nkomano Marito ya muvulavuri, marito yo xitshuriwa) • Ririmi ro tirhisa miri • Ku tirhisa tinxaka to runguriwa • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi • Ku languta vayingiseri hambanahambana, vulehi na Nhlamuselo ya rito: swa xitshuriwa) swiivumbeko swa swivulwa Swivulavulelo na swivuriso • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula swivutiso, pimanisa, hambanisa, Mahikahatelo na mapeletelo: hlela) Mimfungho yo tshaha; tipatironi ta mapeletelo; minkomiso ya marito. 119 Ntivomarito eka mbangu Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku tsala ka vadyondzi XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 120 3-4 Vutlhokovetseri Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela magoza • Swihlawulekisinkulu swa xitlhokovetselo • Ku kunguhata • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku pfapfarhuta xitlhokovetselo, swigaririmi / • Ku pfuxeta vufananisi / yelaniso / ncino • Ku hlela • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, marito, tindzimana • Ku hlerisisa na ku andlala • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke Tsala nhluto / dokhumentari hi na ku tsariwa ha yona maendlelo yo tsala hi ku landzelela magoza • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu Hlaya / langutisa xitshuriwa xik. atikili ya phephahungu / atikili ya magazini hi xikongomelo xo kuma mahungu no twisisa Maqhinga yo hlaya: Ndzimana ya xikambelantwisiso yo huma eka buku ya mudyondzi • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma vuxokoxoko hi ku angarhela, ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo • Ku hlaya hi ku dzika • Xikongomelo na vaamukeri va mahungu • Ku kumbetela nhlamuselo na mahetelelo • Mhaka ya ntiyiso na mavonelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Ku nyika mavonelo ya wena • Nhlamuselo ya marito yo ka ya nga XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA) tolovelekanga • Kombisa ririmi ro onga Katsakanya xitshuriwa

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa xa matsalwa xik. Tsala xitshuriwa xa xitsalwambiko: Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula ntlangu / swirungulwana / mfuwo wa xitiviso, ajenda na makanelwa endliweke eka mavhiki lama rixaka hundzeke Ku yingisela xitshuriwa xa swanomo • Nhlawulo wa marito, xo fana na inthavhiyu / mbulavulo / • Nkongomo eka swihlawulekisi swa Ntirho wa xiyimo xa rito: • Rito ra yena n’wini na xitayili xitori xo runguriwa hi xikongomelo switshuriwa swa matsalwa Swirhangi, swilandzi; Maengeteri, xo twisisa • Nhlamuselo yo twisiseka / kongoma • Kombisa ku twisisa ka Vundhawu; • Tsala tinotsi hi nkarhi wo yingisela mandlandlamukelo ya kungu na • Thoni Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: ntlimbo, vumunhuhati, ku cinca ka XIPHOKHAMA • Ku yingisela hi vuxoperi • Timhakankulu na miehleketo yo swiendleko, vundzhaku / mbangu, / Ndzimana ya nhlamuselo; ndzimana ya seketela Nkanerisano hi ntlawa / nkanerisano ntirho wa murunguri / nkongomelo, manghenelo; ndzimana ya mahetelelo; wa foramu ku songa timhaka na mahetelelo • Mimepe ya miehleketo ku lulamisa minkarhi ya maendli; xivumbeko xa miehleketo leyi khomaneke xivulwa; tinxaka ta swivulwa • Nghenela nkanerisano lowu Ku hlaya hi ku landzelela magoza: simekiweke ehenhla ka xitshuriwa xa • Ku andlala xitsalwana ku kamberiwa Nhlamuselo ya rito: • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa swanomo xitshuriwa) Kongomisa eka ku tsala hi ku Swivulavulelo na swivuriso • Ku cincana / siyerisano landzelela magoza • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi Mahikahatelo na mapeletelo: • Marito lama kombaka ku angula eka swa xitshuriwa) • Ku kunguhata Tipatironi ta mapeletelo. leswi vuriwaka xik. hayi, kumbexana • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula • Ku pfapfarhuta Ntivomarito eka mbangu • Milawu swivutiso, pimanisa, hambanisa, hlela) • Ku pfuxeta Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Ku hlela tsala ka vadyondzi Vutlhokovetseri • Swihlawulekisinkulu swa • Ku hlerisisa na ku andlala xitlhokovetselo Tsala xitiviso, ajenda na makanelwa • Tithekiniki ta matirhiselo ta hi maendlelo yo tsala hi ku xitlhokovetselo, swigaririmi / landzelela magoza vufananisi / yelaniso / ncino • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, marito, tindzimana • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu 121 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 122 5-6 Ku hlaya / Ku langutisa hi xikongomelo xo twisisa (tirhisa xitshuriwa xo tsariwa / kumbe xa swovoniwa xo fana na tikhathuni / swicupucupu) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma vuxokoxoko hi ku angarhela • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo • Ku hlaya hi ku dzika • Ku endla minkumbetelo (swimunhuhatwa, mbangu, vutumbulukelo, hungu) • Ku kumbetela nhlamuselo ya marito yo ka ya nga tolovelekanga hi ku tirhisa vuswikoti byo tlhantlha rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo • Ririmi ro tlhontlha matitwelo Pfuxeta xivumbeko xa Nkomiso / Nkatsakanyo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 7-8 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya / langutisa xitshuriwa xa Switsalwambiko swo koma / Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula swovoniwa xik. xinavetiso, khathuni switshuriwa swa swovoniwa xik. endliweke eka mavhiki lama / tigirafu nhluto wa xinavetiso hundzeke Yingisela xinavetiso lexi rhekhodiweke / xinavetiso eka Tirhisa maqhinga ya Ku hlaya / Ku • Xivumbeko lexi lulameke Ntirho wa xiyimo xa rito: xiyanimoya langutisa ku twisisa no kuma mahungu • Xikongomelo Maviti - mavitavito, mavitaswilo na • Matirhiselo ya ririmi • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo mavitinkatsano • Timhakankulu na miehleketo yo xa kuma vuxokoxoko hi ku angarhela • Thoni seketela Masivi- risivinene, risivikomba, na ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma XIPHOKHAMA risivintalo • Rivilo / goza mongo • Matirhiselo ya ririmi Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: • Milawu • Ku hlaya hi ku dzika • Rhejisitara Minkarhi ya maendli; tindzimana; • Ku tsala tinotsi • Xikongomelo na ntlawa wa • Malongoloxelo lamanene ya swivulwa switwananisi; xivumbeko xa xivulwa; ku vaamukeri va mahungu Ku andlala ka swanomo: nxopelo wa • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa va na rito; mbulavulo . xinavetiso • Ku kumbetela nhlamuselo na nkhomano Nhlamuselo ya rito: mahetelelo • Ku hlamusela switsundzuxo swo • Ku tirhisa tinxaka to Tipharonimi, methonomi / xihundzulo, voniwa swo fana na fonto, sayizi ya • Kombisa ririmi ro onga hambanahambana, vulehi na niyolojizimi, nkandziyiso, matekelo ya swifaniso swiivumbeko swa swivulwa • Nkucetelo wo hlawula no hunguta vamavizweni, maritofularha • Ku hlamusela matirhiselo ya ririmi ro marito eka nhlamuselo ya xitshuriwa Kongomisa eka ku tsala hi ku onga landzelela magoza Mahikahatelo na mapeletelo: • Leswi ririmi na swifaniso swi • Hlamusela leswi ku susa, ku hunguta kombisaka na ku vumba minkoka na • Ku kunguhata Tipatironi ta mapeletelo; minkomiso ya na matirhiselo ya ririmi swi tirhisiwaka mavonelo marito. • Ku pfapfarhuta ku onga vaamukeri va mahungu vo • Ntikelo wa ku tirhisa tinxaka to Ntivomarito eka mbangu karhi • Ku pfuxeta hambanahambana ta tisayizi ta Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku tifonto, tinhlokomhaka na tikhepixini • Ku hlela tsala ka vadyondzi eka nhlamuselo • Ku hlerisisa na ku andlala Nkomiso / nkatsakanyo: Tsala nhluto wa xinavetiso Mpfuxeto Matsalwa Mpfuxeto MAKAMBELELO YA NTIRHO WA KOTARA 2 9-10 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: SWIKAMBELO SWA LE XIKARHI KA LEMBE Ku hlaya ka xijumana / nkanerisano wa Nhluto / dokhumenthari / xitiviso / ajenda Papila ra 1: Swanomo foramu / nkanerisano wa ntlawa na makanelwa Papila ra 2: Xikambelantwisiso, Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi (tiawara ti2) 123 Papila ra 3: Ku tsala (Awara yi1) XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Papila ra 4: Ku angula eka matsalwa (awara yi1 na timinete ta 30)

GIREDI YA 9 KOTARA YA 3 VUNDZENI 124 SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 N’wangulano / ku kanerisana Hlaya papila ra vadyandzaka leri Xitshuriwa xa xitsalwambiko: tsala Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu katsakanyiweke papila ra vadyandzhaka endliweke eka mavhiki lama Yingisela ku kanerisana ka xivono xa hundzeke nkanerisano exikarhi ka vanhu vambirhi • Vaencenyeti • Xivumbeko lexi lulameke (n’wangulano) Ntirho wa xiyimo xa rito: • Siku • Xikongomelo • Xivumbeko na mandlandlamukelo ya Mavitavito na mavitaswilo • Nhundzu • Timhakankulu na miehleketo yo miehleketo / mahungu seketela Maengeteri, mahlanganisi • Vadyandzhaka • Ku tirhisa vuswikoti ku fikelela • Matirhiselo ya ririmi Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: mpfumelelano. • Ririmi ra xitsariwa • Rhejisitara Mbulavulo; minkarhi ya maendli, Mbhurisano lowu kongomisiweke • Ku lawuriwa ka ndzhaka tinxaka ta swivulwa, tinxaka eka ku twisisa Papila ra • Malongoloxelo lamanene ya swivulwa • Ku hlaya hi ku landzelela magoza: ta tindzimana, ku va na rito, vadyandzhaka • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa swivulwahava, swivulwana • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Matirhiselo ya ririmi nkomano xitshuriwa) Nhlamuselo ya rito: • Ririmi ro onga • Ku tirhisa tinxaka to • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi Tihomonimi, tipharonimi, pholisemi hambanahambana, vulehi na • Ku cincana / siyerisana swa xitshuriwa) swiivumbeko swa swivulwa Mahikahatelo na mapeletelo: • Ku pfula na ku pfala • Endzhaku ko hlaya (hlamula Kongomisa eka ku tsala hi ku Tipatironi ta mapeletelo swivutiso, pimanisa, hambanisa, • Xitshunxo landzelela magoza hlela) Ntivomarito eka mbangu • Ku kunguhata Vutlhokovetseri Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Ku pfapfarhuta tsala ka vadyondzi • Swihlawulekisinkulu swa xitlhokovetselo • Ku pfuxeta • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku hlela xitlhokovetselo, swigaririmi / • Ku hlerisisa na ku andlala vufananisi / yelaniso / ncino Tsala Papila ra vadyandzhaka • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, marito, tindzimana • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA) • Matitwelo • Nkongomelo na hungu

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Ku hlayela ku twisisa na maqhinga yo hlaya: xitshuriwa xa swovoniwa - khathuni • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma timhakankulu hi ku angarhela • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo wa vuxokoxoko byo seketela XIPHOKHAMA • Ku bvumba • Ku kumbetela nhlamuselo ya marito yo ka ya nga tolovelekanga na swifaniso • Ku hlutela ku hluvukisa ntwisiso • Nkoka wo hlawula no susa eka nhlamuselo • Nkucetelo wo tirhisa rirmi ro gega na switirhisiwa swo nandzihisa ririmi • Ntikelo wo tirhisa tithekiniki ta swovoniwa 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa xa matsalwa xik. Xitshuriwa xa xitsalwambiko xik. Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula novhele / novhele ya vantshwa / papila ro seketela na tsalwavutitivisi endliweke eka mavhiki lama Ku yingisela inthavhiyu xirungulwana • Swihlawulekisi swa xivumbeko, hundzeke • Ku hlamusela mintirho / swiyimo • Nkongomo eka swihlawulekisi swa xitayili, Ntirho wa xiyimo xa rito: switshuriwa swa matsalwa • Vaamukeri va mahungu na vundzeni Mabumabumeri • Matirhiselo ya ririmi • Kombisa ku twisisa ka • Nhlawulo wa marito, ririmi ro gega, Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: • Ririmi na matimba mandlandlamukelo ya kungu na mimfungho, muhlovo, matshamelo Mbulavulo; minkarhi ya maendli, Kanela tsalwavutitivisi tanihi ntlimbo, vumunhuhati, ku cinca ka xilaveko xo thoriwa / amukeriwa swiendleko, vundzhaku / mbangu / • Ku tirhisa tinxaka to tinxaka ta swivulwa, tinxaka ntirho wa murunguri / nkongomelo, hambanahambana, vulehi na ta tindzimana, ku va na rito, • Mahungu swiivumbeko swa swivulwa swivulwahava, swivulwana. ku songa timhaka na mahetelelo • Ku fambelana na xilaveko xa • Nhlawulo wa swiyenge swa Nhlamuselo ya rito: xinavetiso swovoniwa na nkhaviso Vamavizweni • Timbhoni leti seketelaka vuxokoxoko Maritofularha, tihomonimi • Vuxaka na papila ro seketela Pholisemi Mahikahatelo na mapeletelo: Tipatironi ta mapeletelo 125 Ntivomarito eka mbangu Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 tsala ka vadyondzi

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 126 3-4 Ku hlaya hi ku landzelela magoza: Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela magoza • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa xitshuriwa) • Ku kunguhata • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi • Ku pfapfarhuta swa xitshuriwa) • Ku pfuxeta • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula • Ku hlela swivutiso, pimanisa, hambanisa, hlela) • Ku hlerisisa na ku andlala Vutlhokovetseri Tsala papila ro seketela na Tsalwavutitivisi • Swihlawulekisinkulu swa xitlhokovetselo • Tithekiniki ta matirhiselo ta xitlhokovetselo, swigaririmi / vufananisi / yelaniso / ncino • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, marito, tindzimana • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 3-4 Xikambelantwisiso xo hlaya (maqhinga) (Tirhisa switshuriwa swa swovoniwa na swo tsariwa) Maqhinga • ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma timhakankulu hi ku XIPHOKHAMA angarhela • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma mongo eka miehleketo yo seketela • Ku endla minkumbetelo • Ku kumbetela nhlamuselo ya marito na swifaniso swo ka swi nga tolovelekanga • Nkoka wo hlawula no susa eka nhlamuselo • Nkucetelo wa ririmi ro gega na switirhisiwa swo nandzihisa ririmi • Ntikelo wo tirhisa tithekiniki ta swovoniwa 127 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 128 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa xa matsalwa xik. Tsala xitsalwana: xa ndzungulo / xa Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula novhele / xirungulwana / mfuwo wa nhlamuselo / xa mianakanyo endliweke eka mavhiki lama rixaka xik. mintsheketo ya tinhenha, hundzeke Yingisela njhekanjhekisano eka • Nhlawulo wa marito, swikholwakholwana / mintsheketo xiyanimoya / thelevhixini Ntirho wa xiyimo xa rito: ya swiharhi • Rito ra yena n’wini na xitayili • Vaencenyeti Mahlanganisi • Swihlawulekisi swa matsalwa yo • Nhlamuselo ya le rivaleni / kongoma • Matirhiselo ya rito fana na xivumbeko, ximunhuhatwa, Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: • Thoni mbangu, kungu, ntlimbo, xiyimelo, • Rivilo Mbulavulo; minkarhi ya maendli, swifaniso swa miehleketo. • Timhakankulu na miehleketo yo tinxaka ta swivulwa, tinxaka • Ku andlala nhlokomhaka na ku yi seketela Ku hlaya hi ku landzelela magoza: ta tindzimana, ku va na rito, seketela • Mimepe ya miehleketo ku lulamisa swivulwahava, swivulwana • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Andlala minkaneto miehleketo leyi khomaneke xitshuriwa) Nhlamuselo ya rito: • Xitshunxo • Ku andlala xitsalwana ku kamberiwa • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi Nhlamuselo yo kongoma, yo gega, • Tsala tinotsi swa xitshuriwa) Kongomisa eka ku tsala hi ku alitherexini, mbuyelelo wa switwari / landzelela magoza asonense, mbuyelelo wa switatisi / • Kanerisana na ku nyikana tinotsi • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula khonsonense, vumunhuhato, swivutiso, pimanisa, hambanisa, • Ku kunguhata Ku teka xiave eka njhekanjhekisano hlela) onomatopiya, ntlangiso wa marito • Ku pfapfarhuta • Milawu ya njhekanjhekisano Vutlhokovetseri Mahikahatelo na mapeletelo: • Ku pfuxeta • Matirhiselo ya ririmi Tipatironi ta mapeletelo • Swihlawulekisinkulu swa xitlhokovetselo • Ku hlela • Andlala nhlokomhaka na ku yi Ntivomarito eka mbangu seketela • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku hlerisisa na ku andlala Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Andlala nkaneto xitlhokovetselo, swigaririmi / Tsala xitsalwana hi maendlelo yo tsala ka vadyondzi vufananisi / yelaniso / ncino tsala hi ku landzelela magoza • Vaencenyeti • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, • Xitshunxo mintila, marito, tindzimana • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Nkongomelo na hungu XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 5-6 Ku hlaya / Ku langutisa hi xikongomelo xo twisisa (switshuriwa swa swovoniwa na swo tsariwa) Maqhinga • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma timhakankulu XIPHOKHAMA • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo wa miehleketo yo seketela • Ku hlaya hi ku dzika • Ku endla minkumbetelo • Ku kumbetela nhlamuselo ya marito na swifaniso swo ka swi nga tolovelekanga hi ku tirhisa vuswikoti byo tlhantlha rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo • Timhakankulu na miehleketo yo seketela • Nkoka wo endla nhlawulo na susa eka nhlamuselo • Nkucetelo wa ririmi wa ririmi ro gega na swivutiso swo ka swi nga lavi tinhlamulo • Minkumbetelo na mavonelo ya mutsari Ku katsakanya xitshuriwa 129 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 130 7-8 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa tanihi Xitshuriwa xa xitsalwambiko xik. Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula xirungulwana, novhele ya vantshwa khadi ra xirhambo na ku amukela endliweke eka mavhiki lama / novhele xirhambo hundzeke Ku yingisela mbulavulo wa munhu wa ndhuma wa laha a tshamaka • Swihlawulekisinkulu swa switshuriwa • Swilaveko swa xivumbeko, xitayili, Ntirho wa xiyimo xa rito: kona swa matsalwa: tanihi ximunhuhatwa, mavonelo. Maengeteri leswi humelelaka, n’wangulano, • Matirhiselo ya ririmi • Vaamukeri va mahungu, vundzeni na kungu, ntlimbo, vundzhaku, mbangu, Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: mbangu • Mboyamelatlhelorin’we na ku venga murunguri, nkongomelo Ndzimana ya nhlamuselo; ndzimana ya munhu kumbe ntlawa wo karhi • Nhlawulo wa marito, nhlamuselo ya Ku hlaya hi ku landzelela magoza: nhlawulo; ndzimana yo ntlawahata handle ka xivangelo le rivaleni / kongoma • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa Nhlamuselo ya rito: • Ku vona swilo hi tihlo rin’we • Tinxaka to hambanahambana, vulehi xitshuriwa) na swiivumbeko swa swivulwa Rito rin’we ematshan’wini ya xivulwana • Thoni • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi Kongomisa eka ku tsala hi ku Mahikahatelo na mapeletelo: • Ririmi na matimba swa xitshuriwa) landzelela magoza Tipatironi ta mapeletelo • Ku hlamula swivutiso • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula • Ku kunguhata swivutiso, pimanisa, hambanisa, Ntivomarito eka mbangu Mbulavulo lowu lulamisiweke hlela) • Ku pfapfarhuta Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku Vadyondzi va fanele ku twisisa Vutlhokovetseri • Ku pfuxeta tsala ka vadyondzi ndzavisiso tanihi nghingiriko wo tilulamisa. • Swihlawulekisinkulu swa • Ku hlela xitlhokovetselo • Milawu ya minkanerisano • Ku hlerisisa na ku andlala • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ririmi ro tirhisa miri Tumbuluxa khadi ra xirhambo na xitlhokovetselo, swigaririmi / nhlamulo yo amukela xirhambo • Manghenelo na mahetelelo vufananisi / yelaniso / ncino • Matirhiselo ya ririmi • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, marito, tindzimana • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 7-8 Ku hlaya / Ku langutisa hi xikongomelo xo twisisa (Xitshuriwa xa swovoniwa na xo tsariwa) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma timhakankulu • Ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma XIPHOKHAMA miehleketo yo seketela • Ku hlaya hi ku dzika • Ku bvumba • Ku kumbetela nhlamuselo ya marito na swifaniso swo ka swi nga tolovelekanga • Timhakankulu na miehleketo yo seketela • Mavonelo ya wena n’wini • Nkomiso / Nkatsakanyo • Nkoka wo hlawula no susa eka nhlamuselo • Nkucetelo wa ririmi ro gega na swivutiso swo ka swi nga lavi tinhlamulo • Ntikelo wa matirhiselo ya tithekiniki ta swo voniwa • Minkumbetelo ya mutsari na mahetelelo 131 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 132 9-10 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Hlaya xitshuriwa xa matsalwa xo Xitshuriwa xa switsalwambiko swa Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula fana na ntlangu matsalwa xik. n’wangulano endliweke eka mavhiki lama hundzeke Ku rungula xitori • Swihlawulekisinkulu swa switshuriwa • Nhlawulo wa marito, swa matsalwa: tanihi ximunhuhatwa, Ntirho wa xiyimo xa rito: • Tekela enhlokweni leswi: vuswikoti • Rito ra yena n’wini na xitayili leswi humelelaka, n’wangulano, byo vulavula, thoni, mavulelo Maendli kungu, ntlimbo, vundzhaku, mbangu, • Nhlamuselo ya le rivaleni / kongoma ya marito, rivilo ra marungulelo, murunguri, nkongomelo Masivinene, masivikomba, matwariselo ya marito, ku langutana • Thoni na vayingiseri, mayimele, ku Ku hlaya hi ku landzelela magoza: masivintalo • Timhakankulu na miehleketo yo fambafambisa swirho • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa seketela Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: • Milawu na swihlawulekisi swa switori xitshuriwa) • Mimepe ya miehleketo ku lulamisa Maendlelo, nkoka wa maveketelelo N’wangulano: Ku encenyeta • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi miehleketo leyi khomaneke ya swilo ku ya hi ndhawu, nkoka wa n’wangulano swa xitshuriwa) maveketelelo wa swilo, ndzimana yo • Ku andlala xitsalwana ku kamberiwa songa • Matirhiselo ya ririmi • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula Kongomisa eka ku tsala hi ku swivutiso, pimanisa, hambanisa, Nhlamuselo ya rito: • Ku cincana / siyerisana landzelela magoza hlela) Rito rin’we ematshan’wini ya xivulwana • Ririmi ro tirhisa miri • Ku kunguhata Vutlhokovetseri Mahikahatelo na mapeletelo: • Swihlawulekisi swa xitshuriwa • Ku pfapfarhuta • Swihlawulekisinkulu swa Tipatironi ta mapeletelo xitlhokovetselo • Ku pfuxeta Ntivomarito eka mbangu • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku hlela Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku xitlhokovetselo, swigaririmi / • Ku hlerisisa na ku andlala tsala ka vadyondzi vufananisi / yelaniso / ncino • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, Tsala ajenda na makanelwa mintila, marito, tindzimana hi maendlelo ya ku tsala hi ku landzelela magoza • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega • Matitwelo • Nkongomelo na hungu XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 9-10 Xikambelantwisiso xo hlaya: (xitshuriwa xo huma eka xitshuriwa xa matsalwa ya ndzawulelo) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma vuxokoxoko, ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo, ku vona hi miehleketo • Ku hlaya hi ku dzika XIPHOKHAMA • Ku endla minkumbetelo • Nhlamuselo ya marito • Mavonelo ya mutsari • Mhaka ya ntiyiso na mavonelo • Nhlamuselo yo gega MAKAMBELELO YA KOTARA YA 3 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA XA 2 Ku hlaya loku lulamuisiweke / encenyeto / njhekanjhekisano Xitsalwana xa Nhlamuselo / xa ndzungulo / mianakanyo / Xikambelantwisiso na matirhiselo ya ririmi / mbhurisano wa tsalwavutitivisi / papila ra vadyandzhaka xa mavonelo Papila ro seketela na tsalwavutitivisi 133 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

GIREDI YA 9 KOTARA YA 4 VUNDZENI 134 SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Xikambelantwisiso xo yingisela Xitshuriwa xa matsalwa tanihi Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu xirungulwana, novhele ya vantshwa swo leha xik. papila ro endla endliweke eka mavhiki lama • Ku hlamula hi vuxoperi ehenhla ka / novhele xikombelo (ra mafundza) hundzeke switshuriwa swa tinxakanxaka • Swihlawulekisinkulu swa switshuriwa • Xivumbeko lexinene Ntirho wa xiyimo xa rito: • Ku yingiselela ku kuma hungu ro swa matsalwa: tanihi ximunhuhatwa, karhi • Xikongomelo Maendli leswi humelelaka, n’wangulano, • Ku yingisela na ku tiphina hi kungu, ntlimbo, vundzhaku, mbangu, • Timhakankulu na miehleketo yo Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: mintsheketo ya swiharhi. murunguri, nkongomelo seketela Marito ya muvulavuri, marito yo • Ku hlamula swivutiso Ku hlaya hi ku landzelela magoza: • Malongoloxelo lamanene ya runguriwa swivulwa Mafambiselo ya nhlengeletano • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa Nhlamuselo ya rito: xitshuriwa) • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa • Vaencenyeti Marito lama nga twisisiwaka hi tindlela nkomano • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi to hambana, marito / swivulwana leswi • Milawu ya nhlengeletano swa xitshuriwa) • Ku tirhisa tinxaka to tirhisiwaka ku tlula mpimo, marito lawa • Ku cincana / siyerisano hambanahambana, vulehi na yo ka ya nga ha tirhisiwi, mbuyelelo • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula swiivumbeko swa swivulwa wa marito na laha swi nga fanelangiki, • Matirhiselo ya ririmi swivutiso, pimanisa, hambanisa, ririmi ra le xitarateni, jagoni hlela) Kongomisa eka ku tsala hi ku • Ku kanetana eka nhlengeletano landzelela magoza Mahikahatelo na mapeletelo: Vutlhokovetseri • Manghenelo na mahetelelo • Ku kunguhata Tipatironi ta mapeletelo. • Swihlawulekisinkulu swa xitlhokovetselo • Ku pfapfarhuta Ntivomarito eka mbangu • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku pfuxeta Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku xitlhokovetselo, swigaririmi / tsala ka vadyondzi • Ku hlela vufananisi / yelaniso / ncino • Ku hlerisisa na ku andlala • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, mintila, marito, tindzimana Tsala papila ro endla xikombelo • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke na ku tsariwa ha yona • Nhlamuselo yo gega XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 • Matitwelo • Nkongomelo na hungu XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 1-2 Xikambelantwisiso xo hlaya: (xitshuriwa xo huma eka xitshuriwa xa matsalwa ya ndzawulelo) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma vuxokoxoko, ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo, ku vona hi miehleketo • Ku hlaya hi ku dzika XIPHOKHAMA • Ku endla minkumbetelo • Nhlamuselo ya marito • Mavonelo ya mutsari • Mhaka ya ntiyiso na mavonelo • Nhlamuselo yo gega 135 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 136 3-4 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Xitshuriwa xa matsalwa tanihi Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula xirungulwana, novhele ya vantshwa xik. tiimeyili endliweke eka mavhiki lama / novhele hundzeke Xikambelantwisiso xo yingisela • Xivumbeko lexi lulameke (tirhisa n’wangulano lowu • Swihlawulekisinkulu swa switshuriwa Ntirho wa xiyimo xa rito: • Xikongomelo rhekhodiweke) swa matsalwa: tanihi ximunhuhatwa, Masivinene, leswi humelelaka, n’wangulano, • Timhakankulu na miehleketo yo • Ku yingisela n’wangulano kungu, ntlimbo, vundzhaku, mbangu, seketela Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: • Ku tsala / teka tinotsi murunguri, nkongomelo • Matirhiselo ya ririmi Maendlelo, maveketelelo ya swilo, -- Ririmi na matimba Ku hlaya hi ku landzelela magoza: nkoka wa maveketelelo ya swilo, • Rhejisitara ndzimana yo hetelela -- Thoni • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa • Malongoloxelo lamanene ya xitshuriwa) Nhlamuselo ya rito: Ku vona timhaka -- Matitwelo swivulwa hi tiho rin’we, ku venga munhu kumbe • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi -- Manghenelo na mahetelelo • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa ntlawa wo karhi handle ka xivangelo, swa xitshuriwa) nkhomano mboyamelotlhelorin’we, ririmi ro • Hlamula swivutiso • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula tlhontlha matitwelo • Ku tirhisa tinxaka to swivutiso, pimanisa, hambanisa, hambanahambana, vulehi na Mahikahatelo na mapeletelo: hlela) swiivumbeko swa swivulwa Tipatironi ta mapeletelo Minkomiso ya marito: Mavitonkomiso / akhironimi xik. HURIRIXI, SOVENGA, SOSHANGUVE Mavitoletere / inixiyalizimi xik. Nhlangano wa Vuhaxi wa Afrika - Dzonga (NVAD / SABC), Ndzawulo ya Dyondzo ya le Hansi (NDH / DBE) Swicupu xik. thelefoni - foni, Nkensani - Khensi, Tsakani - Tsaki, Nkatanga - Nkata, Thirankhexini xik. Sunguti - Sung., Dzivamisoko - Dziv., Khotavuxika - Khot. XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Ritonkantsaswiphemu xik. selulafoni - selula na thelefoni Ntivomarito eka mbangu XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA) Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku tsala ka vadyondzi

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 3-4 Nkanerisano wa foramu / Vutlhokovetseri Kongomisa eka ku tsala hi ku nkanerisano hi phanele / landzelela magoza • Swihlawulekisinkulu swa nkanerisano hi ntlawa xitlhokovetselo • Ku kunguhata • Vaencenyeti • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Ku pfapfarhuta • Milawu ya nkanerisano wa foramu / xitlhokovetselo, swigaririmi / • Ku pfuxeta mbhurisano vufananisi / yelaniso / ncino • Ku hlela • Ku cincana • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, XIPHOKHAMA mintila, marito, tindzimana • Ku hlerisisa na ku andlala • Matirhiselo ya ririmi • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke Ku tsala imeyili u landzelela • Ku kanetana eka nkanerisano na ku tsariwa ha yona maendlelo yo tsala hi ku landzelela • Manghenelo na mahetelelo magoza • Nhlamuselo yo gega Mintlawa yi vulavula hi timhaka leti • Matitwelo humeleka eka nkarhi wa sweswi. • Nkongomelo na hungu Xikambelantwisiso xo hlayiwa / voniwa: (xitshuriwa xa swovoniwa kumbe swihangalasamahungunyingi swo fana na khathuni kumbe xinavetiso) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma vuxokoxoko hi ku angarhela, ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo, ku vona hi miehleketo • Ku hlaya hi ku dzika • Ku endla minkumbetelo • Tinhlamuselo ta marito • Mavonelo ya mutsari • Mhaka ya ntiyiso na mavonelo • Nhlamuselo yo gega 137 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 138 5-6 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Ku hlaya hi ku landzelela magoza: Switshuriwa swa switsalwambiko Ntiyisiso wa ntivoririmi lowu vulavula xik. matimu ya mufi / leswi tsariwaka endliweke eka mavhiki lama • Ku tilulamisela ku hlaya (Tivisa eka dayari / khadi ra xirhambo hundzeke Ku encenyeta xiyimo xitshuriwa) • Xivumbeko lexi lulameke Ntirho wa xiyimo xa rito: • Xiyimo xi kombisiwa kahle • Hi nkarhi wo hlaya (swihlawulekisi swa xitshuriwa) • Xikongomelo Maendli, maviti • Swimunhuhatwa swi hambanisiwa kahle • Endzhaku ka ku hlaya (ku hlamula • Timhakankulu na miehleketo yo Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: swivutiso, pimanisa, hambanisa, seketela • Ririmi ri fanele xiyimo lexi xi Nhlamuselo: xivangelo na mbuyelo hlela) kombisiwaka • Matirhiselo ya ririmi Nhlamuselo ya rito: Vutlhokovetseri • Ku encenyeta ku kombisa xivangelo • Rhejisistara Ku cinca ka nhlamuselo, ku tirhisa ririmi xa swiendlo eka xiyimo xo karhi • Swihlawulekisinkulu swa • Malongoloxelo lamanene ya hi xikongomelo xo karhi xa nkoka rito xitlhokovetselo Mbulavurisano swivulwa rin’we ematshan’wini ya swivulwana. • Tithekiniki ta matirhiselo ta • Teka xiboho eka xiyimo lexi faneleke • Tirhisa mahlanganisi ku tiyisisa Mahikahatelo na mapeletelo: xitlhokovetselo, swigaririmi / na nhlokomhaka nkhomano vufananisi / yelaniso / ncino Tipatironi ta mapeletelo. • Milawu ya ku vulavula • Ku tirhisa tinxaka to • Xivumbeko xa xitlhokovetselo, Ntivomarito eka mbangu hambanahambana, vulehi na • Ririmi na matimba mintila, marito, tindzimana swiivumbeko swa swivulwa Ntivomarito wo lulamisa ku suka eka ku • Marito yo komba ku angula eka leswi • Ndlela leyi marito ya longoloxiweke tsala ka vadyondzi Kongomisa eka ku tsala hi ku vuriwaka na ku tsariwa ha yona landzelela magoza • Nhlamuselo yo gega • Ku kunguhata • Matitwelo • Ku pfapfarhuta • Nkongomelo na hungu • Ku pfuxeta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku andlala Tsala matimu ya mufi / dayari / khadi ra xirhambo hi maendlelo yo tsala hi ku landzelela magoza XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

SWIAKI NA MILAWU YA MAVHIKI YA KU YINGISELA NA KU VULAVULA KU HLAYA NA KU LANGUTISA KU TSALA NA KU ANDLALA MATIRHISELO YA RIRIMI 5-6 Xikambelantwisiso xo hlayiwa: (xitshuriwa xo huma eka matsalwa ya ndzawulelo) • Ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xa kuma vuxokoxoko hi ku angarhela, ku hlaya hi ku hatlisa ku kuma mongo, ku vona hi miehleketo • Ku hlaya hi ku dzika XIPHOKHAMA • Ku endla minkumbetelo • Tinhlamuselo ta marito • Mavonelo ya mutsari • Mhaka ya ntiyiso na mavonelo • Nhlamuselo yo gega Tsala nkatsakanyo / nkomiso hi tipoyinti / ku longoloxa kumbe hi ndzimana 7-8 Maqhinga ya Ku yingisela na Ku Ku hlaya na ku langutisa: Ku tsala: Ntirho wa xiyimo xa rito: vulavula Mpfuxeto wa swihlawulekisinkulu, Mpfuxeto wa ku tsala switshuriwa Mpfuxeto Mpfuxeto milawu ya ririmi na swiaki Mpfuxeto wa maendlelo yo tsala hi Ntirho wa xiyimo xa xivulwa: ku landzelela magoza mpfuxeto Nhlamuselo ya rito: Rito rin’we ematshan’wini ya xivulwa Mahikahatelo na mapeletelo: Tipatironi ta mapeletelo. MINTIRHO YA MAFUNDZA NA MAKAMBELELO YA KU HELA KA LEMBE YA KOTARA YA 4 9-10 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: SWIKAMBELO SWA LE MAKUMU KA LEMBE Njhekanjhekisano / inthavhiyu / mbulavurisano / mbulavulo lowu lulamisiweke Papila ra 1: Swanomo / mbulavulo wa xijumana / nkanerisano waforamu / nkanerisano wa ntlawa / Papila ra 2: Xikambelantwisiso, Ririmi (tiawara ti2) nkanerisano wa phanele / xikambelantwisiso xo yingisela / mafambiselo ya nhlengeletano Papila ra 3: Ku tsala (awara yi1) 139 Papial ra 4: Ku angula eka matsalwa (awara yi1) XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XIYENGE XA 4: MAKAMBELELO EKA RIRIMI Ro engetela ro sungula 4.1 MANGHENELO Makambelelo i maendlelo lawa ya kunguhatiweke yo ya emahlweni yo kombisa, hlengeleta na ku hlamusela mahungu hi tlhelo ra matirhelo ya vadyondzi. Makambelelo ya katsa magoza ya mune: ku tumbuluxa na ku hlengeleta vumbhoni bya matirhelo, ku hlela / hlahluva vumbhoni, ku rhekhoda leswi kumiweke na ku tirhisa mahungu ku twisisa leswi nga ta pfuna nhluvuko wa mudyondzi leswaku a antswisa endlelo ro dyondza na ku dyondzisa. Makambelelo ya fanele ku va ya nkamafundza (Makambelelo ya ku dyondza) na ya mafundza (Makambelelo ya ku dyondza) . Eka hinkwaswo swiyimo leswi, xivikontsundzuxo xi fanele ku tshama xi ri karhi xi nyikiwa eka vadyondzi ku antswisa ntokoto wo dyondza. Makambelelo eka Tindzimi i ya nkarhi na nkarhi ni naswona ya seketela ku kula na ku ndlandlamuka eka vadyondzi. I xiphemu xa nkoka xa ku dyondzisa na ku dyondza tanihileswi ya nyikaka xivikontsundzuxo eka ku dyondzisa na ku dyondza. Ya fanele ya pfanganisiwa / nghenisiwa eka ku dyondzisa na ku dyondza ematshan’wini ya ku tekiwa ya ri xiphemu lexi yimaka xi ri xoxe. Ku ya emahlweni, makambelelo ya ku pfanganisa swiphemu swo hambanahambana swa ririmi ya fanele ya tolovetiwa. Xikombiso, hi nga sungula hi ku hlaya swo karhi kutani hi endla xikambelantwisiso. Swivutiso swa ririmi swo kambela vutivi swi nga nyikiwa swi kongomisiwile eka xitshuriwa xolexo. Loko ku endliwa nghingiriko wa le ndzhaku ka ku hlaya, vadyondzi va nga komberiwa ku angula eka xona, xikombiso, ku tsala papila hi timhaka leti nga vuriwa eka xitshuriwa kumbe ku tsala angulo wa vutumbuluxi hi vundzeni bya xitshuriwa. Ku songa nghingiriko lowu, minkanerisano yi nga endliwa hi nhlokomhaka kutani hi ndlela leyi ku fikeleriwa vuswikoti hinkwabyo bya ririmi eka nghingiriko wun’we lowu hlanganisiweke. Ku kambela vuswikoti byo hambanahambana bya ririmi a ku fanelangi ku langutiwa tanihi migingiriko ya le tlhelo kambe yi fanele ku langutiwa tanihi nghingiriko wun’we lowu hlanganisiweke. Tirhubiriki ta makambelelo ti fanele ku fikelela vuswikoti byo hambana bya ririmi eka ntirho. Vuswikoti bya vadyondzi byo yingisela, bya swanomo, byo hlamula swivutiso, byo teka xiave eka minkanerisano na vuswikoti byo rhekhoda swo tsariwa laha swi faneleke byi fanele byi xiyaxiyiwa siku na siku. I swa nkoka, nakambe, leswaku ku twisisa ka vadyondzi eka leswi va swi hlayaka ka kamberiwa, ku nga ri ntsena vuswikoti bya vona byo lemuka na ku ntlhantlha marito. Makambelelo ya ku hlaya ya fanele ku humelela nkarhi na nkarhi ku nga ri kan’we ntsena. Makambelelo ya mafundza ya ku hlaya ya fanele ku kongomisa eka ku hlayela ehenhla na le ka migingiriko leyi pfunaka ku kuma leswaku mudyondzi u twisise ku fika kwihi, xikombiso, ku rungula xitori nakambe kumbe ku hlamula swivutiso. Makambelelo ya ntirho wo tsariwa ya ta kongomisa ngopfungopfu eka vuswikoti bya mudyondzi bya ku hundzisa nhlamuselo, ku katsa na ku leswi va swi tsaleke swi lulame ku fika kwihi, xikombiso, swiaki swa ririmi na matirhiselo, mapeletelo na mahikahatelo hi ndlela leyi lulameke. Makambelelo hinkwawo ya fanele ku lemuka leswaku ku dyondza ririmi swi famba hi magoza na leswaku vadyondzi va nge humesi ntirho lowu hetisekeke loko va endla ro sungula. Hikwalaho magoza yo hambanahambana ya ku tsala ya fanele ku kamberiwa. Loko ku nyikiwa ntirho wa makambelelo ya mafundza, ku ta va na nkongomiso eka vuswikoti byo karhi, xikombiso, Ku yingisela na Ku vulavula kumbe Ku hlaya kumbe Ku tsala. Hambiswiritano, hi ku va ku dyondza ririmi ku ri na maendlelo lawa ya pfanganisiweke, ku ta tirhisiwa vuswikoti byo tlula byin’we. Swiaki swa ririmi swi fanele ku kamberiwa eka mbangu. Mudyondzisi u fanele ku tiyisisa leswaku makambelelo a ya endliwi ntsena tanihi ntirho wo 140 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 tsala ntsena, ya endliwa tanihi ntirho wo endla kunene na wa swanomo. I swa nkoka ku kambela leswi vadyondzi va swi twisisaka ku nga ri leswi va nga swi belaka enhlokweni, kutani ke, hi xitalo mudyondzisi u fanele ku kambela vuswikoti eka mbangu, xik. vadyondzi va nga peleta marito ya vona hi ndlela leyi lulameke hi nkarhi wa xikambelwana hi Ravuntlhanu, kambe mhaka i ku, va swi kota ku tirhisa marito wolawo va ya peleteke kahle loko swi ta eka ku tsala / ku rhekhoda mahungu ya vona vini kumbe xitori ke? Ku dyondzisa na makambelelo ya tindzimi swi fanele swi katsa vadyondzi hinkwavo, na maqhinga ya fanele ku kumiwa ku pfuneta vadyondzi hinkwavo ku kuma na ku humesa switshuriwa swa ririmi. Vadyondzi van’wana lava nga na ku tikeriwa eka ku dyondza va nga tsandzeka ku fikelela swin’wana swa swikongomelo tanihilaha swi andlariweke eka Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo. Nongonoko wa makambelelo wu pfumelela makambelelo yo songa dyondzo, lowu nga tekaka xivumbeko xa xikambelwana kumbe xikambelo, emakumu ka kotara yin’wana na yin’wana. Ntirho lowu wu nga ta kamberiwa wu fanele wu endliwile eka kotara hinkwayo. Swiyenge swa makambelelo swi fanele swi va eka tilevhele to hambana ta matwisiselo ku tiyisisa ku hlela ka ntiyiso. 4.2 Makambelelo ya nkamafundza kumbe ya siku na siku Makambelelo yo dyondza ya na xikongomelo xa ku hlengeleta mahungu ya ku humelela ka vadyondzi minkarhi hinkwayo loku nga ta tirhisiwa ku antswisa ku dyondza ka vona. Makambelelo ya nkamafundza i ku landzelerisa ka siku na siku ka matirhelo mudyondzi. Leswi swi endliwa hi ku langutisa vadyondzi, minkanerisano, swo kombisiwa hi ku endla, khonferense ya mudyondzi-mudyondzisi, mbulavurisano wa nkamafundza wa le tlilasini, na sw. na sw. Makambelelo ya nkamafundza ya nga va ya olova tanihi ku pfa dyondzo yi yimisiwa ku xiya vadyondzi kumbe ku kanela na vadyondzi hi ndlela leyi ku dyondza ku yaka emahlweni hakona. Makambelelo ya vuswikoti bya ririmi ya ta va hi xivumbeko xa ku xiyaxiya, switoloveto swo tsariwa, migingiriko ya swanomo na ku vika, swikambelwana swo tsariwa, ku hlayela ehenhla na swivumbeko swin’wana swa makambelelo. Makambelelo ya nkamafundza ya fanele ku tirhisiwa ku nyika xivikontsundzuxo eka vadyondzi na ku pfuneta / tivisa nkunguhato wa ku dyondzisa, kambe a wu lavi ku rhekhodiwa. A ya fanelangi ku langutiwa ya hambanile na migingiriko ya ku dyondza leyi humelelaka etlilasini naswona u nga tirhisa migingiriko yo tala ya wena yo dyondza ku kambela matirhelo ya vadyondzi hi nkamafundza. Eka swiyimo swin’wana, u nga lava ku seta muxaka wa migingiriko yo karhi ya makambelelo ku khutaza vadyondzi va wena ku dyondza, ku fana na swikambelwana swa ku peleta swa nkarhi na nkarhi. Vadyondzi kumbe vadyondzisi va nga maka mintirho leyi yo kambela. Ku ringanyetiwa leswaku mudyondzisi a tirhisa mavhiki mambirhi yo sungula ya kotara ku endla makambelelo ya masungulo ya vadyondzi. U fanele ku tirhisa migingiriko leyi nyikiweke eka mavhiki mambirhi yo sungula ya minkunguhato yo dyondzisa ku endla makambelelo lawa. Makambelelo yo tikambela na makambelelo ya tintangha ya endla vadyondzi ku teka xiave lexikulu eka makambelelo. Leswi swi na nkoka tanihiloko swi pfumelela vadyondzi ku dyondza na ku ehleketa hi matirhelo ya vona vini. Mimbuyelo ya mintirho ya makambelelo ya nkamafundza ya siku na siku a yi rhekhodiwi swa mafundza handle ka loko mudyondzisi a lava ku endla tano. Hambiswiritano, vadyondzisi lava nga tsakelaka ku hlayisa tirhekhodo ta vona ta nkamafundza ta ndlela leyi mudyondzi un’wana na un’wana a yaka emahlweni hayona eka swiphemu swo hambana swa dyondzo ku pfuneta eka ku kunguhata na ku tiyisisa leswaku mudyondzi un’wana na un’wana u antswisa vuswikoti lebyi lavekaka na ntwisiso. Mimbuyelo ya makambelelo ya mintirho ya siku na siku a yi tirhisiwi ku pasisa no nyika switifiketi. XIPHOKHAMA 141

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 4.3 Makambelelo ya mafundza Mintirho hinkwayo leyi endlaka nongonoko wa makambelelo wa mafundza ya lembe yi tekiwa yi ri Makambelelo ya Mafundza. Mintirho ya makambelelo ya mafundza yi makiwa na ku rhekhodiwa hi mafundza hi mudyondzisi hi xikongomelo xa ku yisa emahlweni. Mintirho hinkwayo ya makambelelo ya mafundza yi fanele ku modaretiwa hi xikongomelo xo tiyisisa nkoka na ku tiyisisa leswaku mimpimo leyi faneleke ya fikeleriwa. Makambelelo ya mafundza ya nyika vadyondzisi ndlela leyinene ya ku hlela ndlela leyi vadyondzi va yaka emahlweni hayona eka giredi na le ka dyondzo yo karhi. Swikombiso swa makambelelo ya mafundza swi katsa swikambelwana, swikambelo, mintirho yo endla, tiphurojeke, ku vika swanomo, swo kombisiwa (swo fana na ku rungula xitori nakambe, ku fananisa), na swo endliwa (swo fana no tlanga ntlangu), switsalwana, ku teka xiave eka mintirho ya swanomo (swo fana na n’wangulano, mimbulavurisano, minkanerisano), mintirho yo tsariwa (yo fana na ku hetisa phepha ro tirhela eka rona, ku tsala tindzimana kumbe tinxaka tin’wana ta switshuriwa), na sw. na sw. Xikongomelo xa ku endla Nongonoko wa Makambelelo (NWM) i ku tiyisisa leswaku i ya ntiyiso, ya tshembekile, ya le xikarhi na ku va ya enerile eka makambelelo hi ku nyika ndzetelo lowu nga erivaleni wa tinxaka ta migingiriko na tiphesente leti averiweke eka vuswikoti byin’wana na byin’wana bya ririmi eka ntirho wo karhi. Wu fanele wu kombisa / fikelela xikongomelo xa makambelelo, hl. ndlela leyi mintirho yi kombisiwaka ha yona. Eka makambelelo ya mafundza, tirhisa memorandamu, tirhubiriki, nongonoko wo kambisisa na swikalu swa mpimo xikan’we na switirho swa makambelelo leswi faneleke ku xiyaxiya, kambela na ku rhekhoda tilevhele ta vadyondzi ta ku twisisa na vuswikoti. Hlawula xitirho xa makambelelo lexi nga fanela ngopfu muxaka wa nghingiriko, xikombiso, rhubiriki yi fanerile swinene ku tlula memorandamu eka xitsariwa xa vutumbuluxi. Memorandamu yi fanerile swinene ngopfu eka xikambelwana xa mapeletelo kumbe nghingiriko wa xikambelantwisisa xo hlaya. 4.3.1 Swilaveko swa Makambelelo ya Mafundza swa Ririmi ro engetela ro sungula Makambelelo ya mintirho ya mafundza ya fanele ya kambela vunavi bya swiphemu swa vuswikoti bya ririmi ku endlela leswaku swiphemu swa nkoka swi ta va swi kamberiwile hi kotara na hi lembe. Vadyondzisi va fanele va tiyisisa leswaku swiphemu leswi swi kamberiwile hi makambelelo ya nkamafundza na xivikontsundzuxo xi nyikiwile eka vadyondzi swi nga si kamberiwa hi makambelelo ya mafundza. Makambelelo hinkwawo ya Xiyimo xa le Henhla i ya le xikolweni. Nongonoko wa makambelelo ya mafundza wa Tigiredi ta 7-9 wu vumbiwa hi mintirho ya khumen’we (11) leyi endlaka 100%. Makambelelo ya le xikolweni i 40% loko ya ku hela ka lembe yi endla 60%. Makambelelo ya le Xikolweni (40%) Xiyimo xa le Henhla xi na mintirho ya makambelelo ya mafundza ya le xikolweni ya (10) . Mintirho ya makambelelo ya mafundza yi pakiwile hi ndlela leyi landzelaka: • Giredi ya 7 - mintirho ya 4 ya swanomo, mintirho yi2 ya ku tsala, swikambelwana swi3 na xikambelo xi1 xa Khotavuxika. • Giredi ya 8 - mintirho ya 4 ya swanomo, mintirho yi3 ya ku tsala, swikambelwana swi2 na xikambelo xi1 xa Khotavuxika. • Giredi ya 9 - mintirho ya 4 ya swanomo, mintirho yi3 ya ku tsala, swikambelwana swi2 na xikambelo xi1 xa Khotavuxika 142 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Xikambelo xa ku hela ka lembe (60%) Xikambelo xa ku hela ka lembe xi vumbiwa hi mintirho ya swanomo na ya ku tsala. Ntirho wa swanomo, lowu ku nga Papila ra 1, i 20.8%. Phesente yi fanele yi huma eka mintirho ya mune ya swanomo leyi endliweke exikarhi ka lembe. Mintirho yo tsariwa, leyi faneleke yi endliwa eka xiyimo lexi lawuriwaka, yi vumbiwile hi mapapila mambirhi (2) na manharhu (3) ya Tigiredi ta 7 & 8, na Giredi ya 9 hi ku landzelelana. Tigiredi ta 7 & 8 • Papila ra 2 - Xikambelantwisiso na ririmi eka mbangu, na ku angula eka matsalwa • Papila ra 3 - Ku tsala (Switshuriwa swa Matsalwa, Switsalwana na switsalwambiko) Giredi ya 9 • Papila ra 2 - Xikambelantwisiso na ririmi eka mbangu • Papila ra 3 - Ku tsala (Switshuriwa swa Matsalwa, Switsalwana na switsalwambiko) • Papila ra 4 - Angulo eka matsalwa 4.3.2 Tinxaka ta mintirho hi kotara Tinxaka ta makambelelo leti tirhisiwaka ti fanele ku fambelana na vukhale na makulelo ya miehleketo ya vadyondzi. Xivumbeko xa mintirho leyi xi fanele ku angarhela vundzeni bya dyondzo leyi na ku katsa mintirho yo hambanahambana leyi tumbuluxeriweke ku fikelela swikongomelo swa dyondzo. Yi fanele ku leteriwa hi vutivi na vuswikoti lebyi endliweke eka kotara yoleyo. Tirhisa minkunguhato ya kotara eka giredi yin’wana na yin’wana ku hlawula tinxaka ta migingiriko na sete ya vuswikoti lebyi lavekaka eka xiphemu xin’wana na xin’wana xa ntirho wa makambelelo ya mafundza, xikombiso, loko u seta ntirho wa vutumbuluxi eka Giredi ya 7, eka kotara ya 1, laha vadyondzi va languteriwaka ku tsala xitlhokovetselo, u ta va langutela ku ‘tsala swivulwa leswi nga leha ku ringana swi tlhela swi va ncino ’, loko ku ri hileswaku u va dyondzisile ku endla tano. Loko u seta xitshuriwa xa mahungu eka kotara yo sungula, va ta fanele ku tsala hi ku tirhisa Xivumbeko lexi faneleke. Swi tano na le ka Ku yingisela na Ku vulavula, u nge vutisi vadyondzi ku nyika mbulavulo wo koma eka Giredi ya 7, eka Kotara ya 1, tanihileswi sweswo swi dyondzisiwaka emahlweninyana. Makambelelo ya mafundza ya fanele ku tekela enhlokweni vunavi bya swiyimo swa matwisiselo tanihilaha swi kombisiweke hakona laha hansi. Tinxaka to hambanahambana ta swivutiso ku fana na swivutiso swo tsavula nhlamulo, swo tata swivandla eka ndzimana, swo pimanisa na swo kongoma ti fanele ku tirhisiwa. XIPHOKHAMA 143

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 SWIYIMO SWA PHESENTE YA NGHINGIRIKO MATWISISELO NTIRHO Nhlamuselonene Swivutiso leswi tirhaka hi mahungu lawa ya nga lo tlangandla eka xitshuriwa. (Xiyimo xa 1) • Vula swilo / vanhu / tindhawu / swiphemu... • Vula swa ntiyiso / swivangelo / tipoyinti / miehleketo... • Kombisa swivangelo / vanhu / …......... • Longoloxa tipoyinti / swa ntiyiso / mavito / swivangelo..... • Hlamusela ndhawu / munhu / ximunhuhatwa ... Swiyimo swa 1 na • Yelanisa mhangu / xiphemu / ntokoto...... 2: 40% Ku lulamisanakambe Swivutiso leswi lavaka ku xopaxopa, ku katsakanya kumbe ku lulamisa (Xiyimo xa 2) mahungu lama vuriweke eka xitshuriwa. • Komisa timhakankulu / miehleketo / ku pfumela / ku kaneta … • Ntlawahata leswi fanaka / … • Nyika ku fana / ku hambana … • Nyika nhlokomhaka ya ….. Nkumbetelo Swivutiso leswi lavaka leswaku mudyondzi a tirha hi mahungu lawa ya (Xiyimo xa 3) nga lo tlangandla eka xitshuriwa ku ya hi ntokokoto wa yena n’wini. • Hlamusela hungunkulu … • Pimanisa miehleketo / mavonelo / swiendlo … • Xana xikongomelo / mavonelo / nhlohletelo / xivangelo xa mutsari (kumbe ximunhuhatwa…) • Hlamusela xivangelo / xitandzhaku xa … Xiyimo xa 3: 40% • Xana xiendlo / ku kanela / vonelo, na sw. na sw. swi humesa yini hi murunguri / mutsari / ximunhuhatwa. . . • Xana xigego / xifananisi / vuyimeri swi kucetela njhani ntwisiso wa wena … • Xana u vona ku ri ku ta va yini mbuyelo / nkucetelo, na sw. na sw. xiendlo / xiyimo … 144 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 SWIYIMO SWA PHESENTE YA NGHINGIRIKO MATWISISELO NTIRHO Ku hlela Swivutiso leswi swi tirha na ku ahlula mayelana na nkoka. Swivutiso (Xiyimo xa 4) leswi swi tirha na ku ahlula mayelano na ntiyiso, ku tshembisa, swa ntiyiso na mavonelo ya munhu, lojiki na maehleketelo, na timhaka to fana na ku laveka na ku amukeleka ka swiboho na swiendlo mayelano na mahanyelo lawa ya amukelekaka. • Xana u vona onge leswi swi nga humelela swa tshembhisa / swi na ntiyiso / swa koteka …? • Xana mavekelo ya mhaka hi mutsari ya na ntiyiso / xilojiki / xi hela kahle • Hlamusela / nyika vonelo hi vuxoperi eka xiendlo / xikongomelo / swiringanyeto / switandzhaku … • Xana wa pfumelelana na vonelo / xitatimende / nhlamuselo….. • Hi mavonelo ya wena xana mutsari / murunguri / ximunhuhatwa a swi fanerile ku pimanyeta ku bumabumela leswaku …. (seketela nhlamulo ya wena) . • Xana mavonelo / mahanyelo / swiendlo / swa ximunhuhatwa swa Swiyimo swa 4 na amukeleka eka wena. Seketela nhlamuo ya wena. 5: 20% • Xana swiendlo / mavonelo ya ximunhuhatwa swi komba yini hi yena eka mbangu wa swa nkoka misava? • Kanela hi ku xopaxopa eka vuahluri bya swa nkoka eka xitshuriwa. Ku tlangela Swivutiso leswi swi kongomisiweke eka ku kambela swa miehleketo (Xiyimo xa 5) na swa vuxongi bya xitshuriwa loku nga na kona eka mudyondzi. Swi kongomisa eka ku angula ka nyanyulo eka vundzeni, ku tixaxameta na swimunhuhatwa kumbe timhangu, na miangulo ya matirhiselo ya ririmi hi mutsari (ku fana na ku hlawula marito na vuyimeri) • Kanela miangulo ya wena eka xitshuriwa / mhangu / xiyimo / ntlimbo. • Xana u twela ximunhuhatwa? Xana a wu ta va u endlile yini loko a wo va eka xiyimo lexi fanaka? • Kanela / Nyika vonelo hi matirhiselo ya ririmi ya mutsari … • Kanela hi ku tirhiseka ka xitayili / manghenelo / mahetelelo / swigego / matirhiselo ya vutlhokovetseri ….. XIPHOKHAMA 145

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 4.4 Nongonoko wa Makambelelo Nongonoko wa makambelelo wu endliwile ku hangalasa mintirho yo kambela ya mafundza eka tidyondzo hinkwato exikolweni eka kotara hinkwayo. Nongonoko wa makambelelo wu fanele wu kunguhatiwa hi xikolo wu kombisa masiku lawa mintirho yi nga ta endliwa hi wona. Swilaveko swa dyondzo Swilaveko swa matumbuluxelo ya ntirho swi nyikiwile hi tiphesente. Laha nongonoko wu kombisaka tiphesente ta 20 ta vuswikoti byo karhi bya ririmi leswi vulaka leswaku maavelo ya timaraka yo hetelela ya vuswikoti bya ririmi byebyo ya fanele ya va tiphesente ta 20 ta ntsengo ku nga ri timaraka ta 20. Swikolo a swi boheki ku tirhisa mpimo wo karhi wa timaraka leti averiweke vuswikoti bya ririmi byo karhi, ntsena loko mpimo wa vuswikoti bya ririmi byin’wana na byin’wana wu landzeleriwile eka ntirho wun’wana na wun’wana ku ya hi phesente leyi averiweke eka nongonoko wa makambelelo. Xikombiso, eka Giredi ya 4, xikambelwana xa vutivi bya ririmi xi nga setiwa xi va na timaraka ta 50 kumbe ku tlula, ntsena loko mpimo wo hetelela wu nga hundzi lowu nga kombisiwa eka nongonoko wa makambelelo. Eka ku tsala swiphemu swin’wana swa magoza ya nkunguhato kumbe ku kamberiwa ka magoza hinkwayo ku fanele ku nga vi ehansi ka 1 hi kotara. Ku leha ka switshuriwa swo tsala tanihilaha swi kombisiweke eka Xiyenge xa 3.3 ku fanele ku landzeleriwa hi ku hetiseka. Matafula lawa ya landzelaka ya nyika swilaveko swa makambelelo ya mafundza ya Tindzimi ta Le Kaya. 146 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Matafula ya Nongonoko wa Makambelelo ya Mintirho ya Mafundza GIREDI YA 7 MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA YA KOTARA YA 1 NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA XA NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA 1 Ku rungula xitori / ku kanela Xitsalwana xa nhlamuselo / xa Xikambelantwisiso na matirhiselo ya xitlhokovetselo / n’wangulano / ndzungulo ririmi nkanerisano wa ntlawa / nkanerisano wa Papila ra nkamafundza / nhluto / phanele. n’wangulano MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA YA KOTARA YA 2 NTIRHO WA 2: XIKAMBELWANA NTIRHO WA 3: SWIKAMBELO SWA NTIRHO WA 1: SWANOMO XA 2 LE XIKARHI KA LEMBE Xikambelantwisiso xo yingisela / Matsalwa: Swivutiso swa ximbangu Papila ra 2: Xikambelantwisiso, njhekanjhekisano / mbhurisano / matirhiselo ya ririmi na matsalwa mbulavulo wo tilulamisela / mbulavulo Papila ra 3: Ku tsala: Xitsalwana xin’we wa xijumani / nkanerisano wa ntlawa na xitshuriwa xa xitsalwambiko xin’we na ku nyika swiletelo. MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA YA KOTARA YA 3 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA 3 Ku encenyeta- mafambelo ya Xitsalwana xa nhlamuselo / xa Xikambelantwisiso na matirhiselo ya nhlengeletano / ku hlaya loku ndzungulo ririmi lulamisiweke / ku hlaya ka xijumani / Ajenda na makanelwa KUMBE ku nyika swiletelo / nkanerisano wa foramu / nkanerisano wa phanele Matsalwa MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA NA YA KU HELA KA LEMBE KOTARA YA 4 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: XIKAMBELO XA KU HELA KA LEMBE Ku hlayela ehenhla / njhekanjhekisano / nkanerisano wa Papila ra 1: Swanomo ntlawa / mbulavulo lowu lulamisiweke / mbulavulo wa Papila ra 2: Xikambelantwisiso, Ririmi na Matsalwa xijumani (Tiawara ti 2) Papila ra 3: Ku tsala (Awara yin’we) XIPHOKHAMA 147

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 GIREDI YA 8 MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA YA KOTARA YA 1 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA 1 Nkanelo hi ntlawa-switshuriwa swa Xitsalwana xa ndzungulo / xa Ririmi na xikambelantwisiso swovoniwa / xikambelantwisiso xo mianakanyo / yingisela / mbulavulo wo tilulamisela Xiviko xa Phephahungu / atikili / mbulavulo wa xijumana / nkanelo wa foramu / nkanelo wa ntlawa / inthavhiyu. MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA YA KOTARA YA 2 NTIRHO WA 3: SWIKAMBELO SWA NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA LE XIKARHI KA LEMBE Xikambelantwisiso xo yingisela / Inthavhiyu / xitshuriwa xa xileriso / nhluto Papila ra 1: Swanomo swiletelo swa matlhelo / foramu / wa xitori Papila ra 2: Xikambelantwisiso, nkanelo hi phanele / Njhekanjhekisano matirhiselo ya ririmi na matsalwa Papila ra 3: Ku tsala MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA YA KOTARA YA 3 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA 1 N’wangulano / mbulavulo wo tilulamisela Xitsalwana xa nhlamuselo / xa Xikambelantwisiso na matirhiselo ya / mbulavulo wa xijumana / ku rungula mavonelo ririmi xitori / ku hlaya loku lulamisiweke. Papila ra nkamafundza / n’wangulano MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA NA YA KU HELA KA LEMBE YA KOTARA YA 4 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: XIKAMBELO XA KU HELA KA LEMBE Njhekanjhekisano / mbhurisano / nkanerisano wa ntlawa / Papila ra 1: Swanomo n’wangulano. Papila ra 2: Xikambelantwisiso, Ririmi na Matsalwa (tiawara ti2) Papila ra 3: Ku tsala (awara yi1) 148 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 GIREDI YA 9 MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA YA KOTARA YA 1 NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA XA NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA 1 Ku hlaya loku lulamisiweke / Xitsalwana xa nhlamuselo / xa Xikambelantwisiso na matirhiselo ya mbulavurisano ndzungulo ririmi Papila ra nkamafundza / nhluto / n’wangulano MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA YA KOTARA YA 2 NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA XA NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA LE XIKARHI KA LEMBE Ku hlaya ka xijumana / nkanelo wa Nhluto / dokhumentari / xitiviso / Ajenda Papila ra 1: Swanomo foramu / nkanelo wa ntlawa na makanelwa Papila ra 2: Xikambelantwisiso na matirhiselo ya ririmi (Tiawara ti2) Papila ra 3: Ku tsala (Awara yi1) Papila ra 4: Angulo eka Matsalwa (Awara yi1 na timinete ta 30) MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA YA KOTARA YA 3 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: KU TSALA NTIRHO WA 3: XIKAMBELWANA 2 Mbulavulo lowu lulamisiweke / Ku Xitsalwana xa nhlamuselo / xa Xikambelanwisiso na matirhiselo ya encenyeta / njhekanjhekisano / ndzungulo / xa mianakanyo / xa ririmi nkanerisano wa tsalwavutitivisi / papila mavonelo / papila ro seketela na ra ndzhaka tsalwavutitivisi MAKAMBELELO YA MINTIRHO YA MAFUNDZA NA YA KU HELA KA LEMBE YA KOTARA YA 4 NTIRHO WA 1: SWANOMO NTIRHO WA 2: XIKAMBELO XA KU HELA KA LEMBE Njhekanjhekisano / inthavhiyu / mbulavurisano / mbulavulo Papila ra 1: Swanomo lowu lulamisiweke / mbulavulo wa xijumana / nkanerisano wa foramu / nkanerisano wa ntlawa / nkanerisano wa Papila ra 2: Xikambelantwisiso na matirhiselo ya ririmi phanele / xikambelantwisiso xo yingisela / mafambiselo ya (Tiawara ti2) tinhlengeletano Papila ra 3: Ku tsala (Awara yi1) Papila ra 4: Angulo eka Matsalwa(Awara yi1 na timinete ta 30) XIPHOKHAMA 149

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Makambelelo ya Mintirho ya Mafundza hi Giredi Tafula ra 1: Giredi ya 7 MAKAMBELELO YA MAFUNDZA EXIKARHI KA LEMBE XIKAMBELO XA KU HELA KA LEMBE 40% 60% Makambelelo ya le Xikolweni Mapapila ya Xikambelo xa ku Hela ka Lembe (MYX) - 40% 39.2% 20.8% Mintirho ya 10 ya Makambelelo ya Swikambelo swo tsariwa Makambelelo ya Mintirho ya Mafundza swanomo: Papila ra 1 Papila ra 2: Xiambelantwisiso, • Mintirho ya 4 ya swanomo matirhiselo ya ririmi na matsalwa Ku yingisela • Mintirho yi2 ya ku tsala Papila ra 3: Ku tsala Ku vulavula • Swikambelwana swi3 Ku hlaya • Xikambelo xi1 (exikarhi ka lembe) Mintirho ya swanomo leyi endliweke exikarhi ka lembe yi vumba makambelelo ya ku hela ka lembe. Tafula ra 2: Giredi ya 8 MAKAMBELELO YA MAFUNDZA EXIKARHI KA LEMBE XIKAMBELO XA KU HELA KA LEMBE 40% 60% Makambelelo ya le Xikolweni(MYX) - Mapapila ya Xikambelo xa ku Hela ka Lembe 40% 39.2% 20.8% Mintirho ya 10 ya Makambelelo ya Swikambelo swo tsariwa Makambelelo ya Swanomo Mintirho: Mafundza Papila ra 1 Papila ra 2: Ntwisiso, matirhiselo ya ririmi • Mintirho ya 4 ya swanomo na matsalwa Ku yingisela • Mintirho yi3 ya ku tsala Papila ra 3: Ku tsala Ku vulavula • Swikambelwana swi2 Ku hlaya • Xikambelo xi1 (exikarhi ka lembe) Mintirho ya swanomo leyi endliweke exikarhi ka lembe yi vumba makambelelo ya ku hela ka lembe. 150 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Tafula 3: Giredi ya 9 MAKAMBELELO YA MAFUNDZA EXIKARHI KA LEMBE XIKAMBELO XA KU HELA KA LEMBE 40% 60% Makambelelo ya le Xikolweni(MYX) - Mapapila ya Xikambelo xa ku Hela ka Lembe 40% 39.2% 20.8% Mintirho ya 10 ya Makambelelo ya Swikambelo swo tsariwa Makambelelo ya Mintirho ya Mafundza swanomo: Papila ra 1 Papila ra 2: Xikambelantwisiso na • Mintirho ya 4 ya swanomo Matirhiselo ya ririmi Ku yingisela • Mintirho yi3 ya ku tsala Papila ra 3: Ku tsala Ku vulavula • Swikambelwana swi2 Papila ra 4: Angulo eka matsalwa Ku hlaya • Xikambelwana xi1 (exikarhi ka Mintirho ya swanomo leyi endliweke lembe) exikarhi ka lembe yi vumba makambelelo ya ku hela ka lembe. Xivumbeko xa mapapila ya xikambelo - Tigiredi ta 7-9 XIVUMBEKO XA MAPAPILA YA XIKAMBELO (XIKAMBELO XA LE XIKARHI NA XA KU HELA KA LEMBE) GIREDI YA 7 % GIREDI YA 8 % GIREDI YA 9 % Papila ra1: Swanomo: Papila ra 1: Swanomo: Papila ra 1: Swanomo Ku hlayela ehenhla, Ku yingisela 30 Ku hlayela ehenhla, Ku yingisela 30 Ku hlayela ehenhla, Ku yingisela 30 & Ku vulavula & Ku vulavula & Ku vulavula Papila ra 2: Swo tsariwa Papila ra 2: Swo tsariwa Papila ra 2: Swo tsariwa Xikambelantwisiso(15) Xikambelantwisiso (15) Xikambelantwisiso (10) Ririmi eka mbangu (15) 40 Ririmi eka mbangu (15) 40 Ririmi eka mbangu (15) 30 Angulo eka Matsalwa(10) Angulo eka Matsalwa(10) Nkomiso (timaraka ta 10 ti yisiwa eka 5%) Papila ra 3: Swo tsariwa Papila ra 3: Swo tsariwa Papila ra 3: Swo tsariwa Ku tsala - Xitsalwana (20) na Ku tsala - Xitsalwana (20) na Ku tsala - Xitsalwana (20) na 30 30 30 switshuriwa swa switsalwambiko switshuriwa swa switsalwambiko switshuriwa swa switsalwambiko (10) (10) (10) Papila ra 4: Angulo eka Matsalwa(10) • Vutlhokovetseri • Mintsheketo • Xirungulwana 10 • Novhele • Ntlangu (Timaraka ta 20 eka tsalwa rin’wana na rin’wana ra matsalwa lawa ya mune ti yisiwa eka 10%) Tinxaka ta makambelelo leti tirhisiwaka ti fanele ku fambelana na vukhale ku makulelo ya miehleketo ya vadyondzi. Malulamiselo ya mintirho leyi ya fanele ya angarhela vundzeni bya dyondzo na ku katsa tinxaka to hambanahambana ta mintihro leyi lulamisiweke ku fikelela swikongomelo swa dyondzo. Makambelelo ya Mafundza ya fanele ya katsa vunavi bya swiyimo swa vuswikoti na vuswikoti bya vadyondzi. XIPHOKHAMA 151

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 4.5 KU RHEKHODA NA KU VIKA Ku rhekhoda i maendlelo lawa ha wona mudyondzisi a tsalaka xiyimo xa vuswikoti bya mudyondzi eka makambelelo ya ntirho wo karhi. Ku rhekhoda ku komba matirhelo ya mudyondzi eka ku fikelela vutivi bya ndzawulelo lebyi nga eka Switatimende swa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo. Tirhekhodo ta vuswikoti bya mudyondzi ti fanele ku nyika vumbhoni bya hilaha ndlandlamuko wa minongoti ya mudyondzi yi nga hakona endzeni ka giredi yo karhi na hilaha a lulameleke hakona ku va a hundziseriwa eka Giredi leyi landzelelaka. Tirhekhodo ta matirhelo ya mudyondzi ti fanele ku tlhela ti tirhisiwa ku tiyisisa matirhelo lama endliweke hi vadyondzisi na vadyondzi eka maendlelo yo dyondzisa no dyondza. Ku vika i maendlelo yo tivisa matirhelo ya mudyondzi eka vadyondzi, vatswari, swikolo, na vakhumbheki van’wana. Matirhelo ya mudyondzi ya nga vikiwa hi tindlela to hlaya. Tindlela leti ti katsa makhadi yo vika, tinhlengeletano ta vatswari, hi masiku yo endzela xikolo hi vatswari, tinhlengeletano exikarhi ka vatswari na vadyondzisi, ku ba riqingho, mapapila, phephahungu ra tlilasi kumbe ra xikolo, na sw. na sw. Vadyondzisi eka Tigiredi hinkwato va nyika xiviko hi tiphesente eka dyondzontsongo yo karhi. Swiyimo swo hambanahambana swa vuswikoti na tibende ta tiphesente leti pfumelelanaka swi kombisiwile eka tafula leri nga laha hansi: Tikhodi na tiphesente to rhekhoda na ku vika matirhelo ya vadyondzi KHODI YA VUSWIKOTI NHLAMUSELO YA VUSWIKOTI PHESENTE 7 Vuswikoti bya le henhla ngopfu 80 - 100 6 Vuswikoti bya le henhla 70 - 79 5 Vuswikoti byo amukeleka 60 - 69 4 Vuswikoti byo enela 50 - 59 3 Vuswikoti byo enelanyana 40 - 49 2 Vuswikoti bya le hansi 30 - 39 1 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 0 - 29 Vadyondzisi va ta rhekhoda timaraka ta xiheri ta mudyondzi etlhelo ka ntirho va tirhisa fomo yo rhekhodela timaraka; kutani va vika tiphesente ta mudyondzi etlhelo ka dyondzo yo karhi eka khadi ro vika ra mudyondzi. 4.6 MODEREXINI / NTIYISISO WA MAKAMBELELO Moderexini / Ntiyisiso swi vula maendlelo lawa ya tiyisisaka leswaku mintirho yo kambela ya amukeleka, ya tirhiseka, no tshembhisa. Ntiyisiso wu fanele wu endliwa eka swiyimo swa le xikolweni, eka xifundzhantsongo, eka xifundzhankulu na le ka Ndzawulo ya Dyondzo ya Rixaka. Ntiyisiso wa mintirho lowu katsakanyiweke wu fanele wu endliwa ku tiyisisa nkoka wa makambelelo ya tidyondzo hinkwato. . 4.6.1 Makambelelo ya Mafundza (MYM) • Swikambelwanana na xikambelo xa Tigiredi ta 7 na 8 swi tiyisisiwa eswikolweni. Mutsundzuxi wa dyondzo u fanele a ringanisa swikombiso swa mintirho leyi loko a endzela swikolo ku tiyisisa xiyimo xa mintirho na ndzinganiso wa le xikolweni. • Swikambelwanana na swikambelo swa Giredi ya 9 swi fanele swi tiyisisiwa eka levhele ya le ka xifundzantsongo na le ka xifundzankulu. Endlelo leri ri ta lawuriwa hi ndzawulo ya dyondzo ya xifundzankulu. • Vatsundzuxi va dyondzo va fanele va tiyisisa swikombiso swa mapapila ya swikambelwana na swikambelo ya nga si tsariwa hi vadyondzi ku tiyisisa swiyimo na ku letela vadyondzisi eka ku seta mintirho leyi. 152 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 4.6.2 Makambelelo ya Mintirho ya Swanomo • Tigiredi ta 7 - 9: Ntirho wun’wana na wun’wana wa swanomo lowu wu faneleke ku tirhisiwa tanihi xiphemu xa Nongonoko wa Makambelelo wu fanele wu nyiketiwa nhloko ya ndzawulo kumbe nhloko ya dyondzo leswaku a wu ringanisa vadyondzi va nga si endla ntirho wolowo. Vadyondzisi hikona va nga kambelaka mintirho ya makambelelo ya swanomo. • Mutsundzuxi wa dyondzo kumbe mutiyisisi wa xifundzankulu loyi a vekiweke u fanele a ringanisa swikombiso swa mintirho ya makambelelo ya swanomo loko a endzela swikolo ku tiyisisa xiyimo xa mintirho na ndzinganiso wa le xikolweni. • Mutiyisisi loyi a hlawuriweke hi ndzawulo ya dyondzo ya le hansi u fanele a tiyisisa swikombiso swa mintirho ya makambelelo ya swanomo swa giredi ya 9. 4.7 Vuangarheto Tsalwa leri ri fanele ku hlayiwa xikan’we na: 4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Tigiredi ta R - 12; na 4.7.2 Tsalwa ra pholisi ra, National Protocol for Assessment Tigiredi ta R - 12. XIPHOKHAMA 153

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 DLILOSARI Aliterexini - mbuyelelo wa switatisi Asonense - mbuyelelo wa switari Angarhela - ku katsa, hi xitalo, swilo hinkwaswo Angula - hlamula, ku va na rito eka mhaka Dikixinari - xihlamuselamarito Dlilosari - nxaxamelo wa marito / matheme lama tirhisiweke eka xitsariwa, na tinhlamuselo ta wona Dyondzo ya le hansi - tidyondzo ta xikolo to sukela eka Giredi ya R ku fika eka Giredi ya 12 Encenyeta - vuyelela leswi vuriweke / endliweke hi un’wana / xin’wana Fonimi - letere leri vangaka ku cinca ka nhlamuselo ya marito lama fanaka hi mpeleto hl. - hileswaku Hlela - ku pima nkoka, ku lavisisa ntiyiso wa mhaka, ku pfuxeta switshuriwa hi xikongomelo xo swi antswisa Hluvukisa - antswisa, kurisa Inthavhiyu - ku vutisa swivutiso ku lava kuma ntiyiso wa xiheri lomunhu a nga na wona mayelana na timhaka to karhi Khonsonense - mbuyelelo wa switatisi Ku andlala - ku veka timhaka erivaleni, ku hlamusela timhaka Ku dyondza ka nkarhi na nkarhi - ku va munhu a tshama a ri karhi a dyondza mikarhi hinkwayo Ku fambisa mahlo / sikima - ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma timhaka hi ku angarhela Ku hlaya swin’we - ku hlaya hi mitlawa ya mbirhimbirhi kumbe ku tlula Kungu - pulani Ku kunguhata - ku lulamisela ku endla xo karhi kumbe ku endla mpfapfarhuto Ku sikena - ku hlaya hi ku hatlisa hi xikongomelo xo kuma mongo Ku tirhisa marito yo tika - ku tirhisa marito lama nga twisisekiki Ku tsala swin’we - ku tsala hi vambirhimbirhi kumbe ku tlula Ku va na xiave / ku teka xiave - ku hoxa xandla eka migingiriko yo karhi Ku yisa mburisano emahlweni - ku yisa mhaka emahlweni kusuka laha yi gimetiweke kona Lemuka (ndzemuko) - ku tsundzuka xanchumu lexi u nga tshama u xi vona; ku tiva xo karhi loko u xi vona 154 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Mafundza - ku landzelela maendlelo yo karhi lama vekiweke / amukelekaka Makambelelo ya le xikolweni (MYX) - makambelelo lawa ya lulamisiweke hi vadyondzisi va xikolo xexo Makambelelo ya mafundza (MYM) - Mintirho hinkwayo ya makambelelo leyi endlaka nongonoko wa mafundza wa makambelelo Makambelelo yo aka mudyondzi - i makambelelo man’wana lama tirhisiwaka hi xikongomelo xo kombisa mudyondzi mbuyelo wa leswi a swi kumeke Makambelelo yo kamberiwa hi tintangha - i makambelelo laha vadyondzi va nyikiwaka nkarhi wo kambelana mitirho ya vona vini Makambelelo yo andlalela - i makambelelo man’wana na man’wana lama lavisisaka mpimo wa vutivi bya mudyondzi na leswi a nga kotaka ku swi endla Makambelelo yo katsakanya - i makambelelo ya ximfumo lama endliwaka hi ku hela ka n’hweti, kotara, kumbe yuniti Makambelelo yo nyika mitirho - i makambelelo yo nyika vadyondzi mitirho yo karhi ku kambela vuswikoti na vutshila bya vona Makambelelo yo tikambela - i makambelelo laha mudyondzi a nyikiwaka nkarhi wo kambela ntirho wa yena n’wina Makambelelo yo tirhisisa swikambelwana - i makambelelo lama hlengeletaka vumbhoni bya mudyondzi hi ku landzelela maendlelo yo karhi naswona vadyondzi va kamberiwa hi nkarhi wun’we hi ndlela yo fana Makambelelo yo xiyaxiya - i makambelelo yo teka vumbhoni bya mudyondzi nkarhi wun’wana na wun’wana lowu a nga eku dyondzeni Makambelelo yo xopela swiphiqo - i makambelelo man’wana na man’wana lama tirhisiwaka ku paluxa swirhalanganyi na ku lava tindlela to swi lulamisa Mavitoletere / Inixiyalizimi - ntlawa wa maletere lama twarisiwaka ku hambana / hi rito rin’we rin’we xik. HIV Mbangu - ndhawu kumbe matshamelo ya swilo eka switshuriwa, ndhawu laha ririmi ri tirhisiwaka kona Mbulavurisano - maendlelo man’wana na man’wana lama tirhisiwaka ku nyiketana na ku hangalasa mahungu exikarhi ka vanhu Mbulavurisano wo nyiketana - ku vulavula hi ku siyerisana Mbuyelelo - ku vuyelela mpfumawulo / letere / rito / xivulwa Methonimi - xihundzulo xik. Poto ra vila Mfanelo - ku va swilo swi ri hi ndlela leyi swi lavekaka hi yona kumbe leyi amukelekaka Mfuwo - swilo swa ndhavuko Milawu - milawu ya matsalelo na mapeletelo XIPHOKHAMA 155

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Misinya - milawu Moya - xiyimo lexi muvulavuri a nga eka xona Mpfanganiso - nkatso kumbe vuxaka bya swilo swo hambanahambana hi ndlelayo nghenelelana Mpfelelo wa marito - ku tumbuluka ka marito yo huma ka man’wana Mpfumawulo - mpfumawulo lowu vumbaka xiphemu xa mbulavulo wa vanhu Mpimaniso - ku kuma ku fana na ku hambana Mulawulandzhaka - munhu loyi a nga na vutihlamuleri eka ndzhaka ya mufi Ncino - mbuyelelo wa mipfumawulo leyi fanaka NDH - Ndzawulo ya Dyondzo ya le Hansi Ndzima - ku leha ka ntirho lowu faneleke ku endliwa Ndzungulo - ku rungula timhaka leti nga humelela Nkamakholo - xigaririmi xo pfumala nyanyulo Nkanakaniso - nhlamuselo leyi nga riki erivaleni Nkandzinganelo - ku ka vanhu va nga khomiwi ku fana Nkatsakanyo - nkomiso wa timhaka hi marito ya wena n’wini Nkhapelano - ku komba ku nyiketana ka mithwaso kumbe swiyenge swa mithwaso eka magondzo yo dyondza Nkhaqato - ku tirhisa kumbe malongoloxelo ya timhaka hi ndlela leyi amukelekaka na hi mfanelo Nkhetekanyo - ku ava swilo ku ya hi vuxaka bya swona Nkhulukelano - ku komba vuxaka na vun’we bya miehleketo kumbe timhaka eka xitshuriwa Nkhuluko - mavekelo ya timhaka hi ndlela yo ka yi nga ri na ku kanakana Nkongomelo - mongo wa mhaka / dyondzo ya mhaka / mhakankulu Nkongomo - leswi munhu a kongomeke ku swi endla, leswi a langutaneke naswona ntsena Nongonoko wa Makambelelo (NWM) - Mintirho hinkwayo ya mafundzha elembeni na masiku lawa yi nga ta tsariwa hi wona Nsongavutivi - buku kumbe xikatsa xa tibuku lexi nyikaka timhaka hi xiyenge xin’wana na xin’wana xa vutivi kumbe tinhlokomahaka to hambanahambana (ensayitlilophediya) Nteko - matekelo ya xifaniso lama kombisaka ndhawu leyi muteki a tekeke a ri eka yonaxik. vukule, kusuhani Ntivomatsalelo - dyondzo ya milawu ya matsalelo na mapeletelo ya ririmi 156 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Ntivontsalo - dyondzo ya ku tsala maletere na mifungho ya ririmi Ntiyisiso - Maendlelolawa hawona ku tiysisiwaka leswaku Makambelelo ya le Xikolweni (MYX) ya endliwile hi ku hetiseka na ku landzelela Pholosi Ntlangu - encenyeto - migingiriko yo encenyeta eke ntlangu Ntlawahata - ku ava swilo ku ya hi vuxaka bya swona Ntokoto - ku tiva swilo hi ku va u swi vonile kumbe u swi endlile wena n’wini handle ko twa hi van’wana Ntshikelelo - ku tiyisisa mhaka yo karhi / ku tshikelela mhaka yo karhi Nxopaxopo wa xihenhla - ku langutisa hungu ro karhi xihenhla; ku nga ri hi vuxokoxoko N’watindzimi - munhu loyi a tivaka tindzimi to tlula rin’we; mudyondzi(si) wa swa tindzimi Peletwana - xiphemu xa rito lexi ku hefemuriwaka endzhaku ka xona loko rito ri twarisiwa hi ku nonoka, xik: rito ‘nonoka’ ri na mapeletwana manharhu, ku nga: no-no-ka Phewa - mhaka yo ka yi nga twali Phofula - ku humesa matitwelo Qhinga - ndlela yo kongoma yo endla swo karhi Rimba ra mithwaso - xitirho xo pima vuswikoti bya munhu Rimba ra ntirho - pulani ya ntirho Ririmi ra le kaya - ririmi leri mudyondzi a ri tirhisaka laha a kuleleke kona naswona leri a ri tivaka na ku ri vulavula handle ko tilumaluma. Mudyondzi a nga ha va na tindzimi to tlula rin’we ta le kaya Ririmi ra mfanelo - ku vula timhaka hi ndlela leyi amukelekaka Ririmi ra swikoweto - ku tirhisa swirho ku vula mhaka, ku fana na ririmi leri tirhisiwaka hi timbheveve Ririmi ro engetela - ririmi rin’wana na rin’wana leri dyondzisiwaka ku engetela Ririmi ra le Kaya Ritonkatsaswiphemu - ku hlanganisiwa ka swiphemu swa marito manharhu kumbe ku tlula Swanomo - leswi runguriwaka / vuriwaka hi nomo Swiaki swa ririmi - swihluvi swa mbulavulo ku katsa marito man’wana Swiaki swa swivulwa - swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka ku vumba swivulwa ku nga va swinembeletwana kumbe swihluvi swa mbulavulo Swicupu - nkomiso wa rito lowu tirhisaka xiphemu xo sungula, xa le xikarhi kumbe xa le makumu xa rito Swihlamuselamarito - tidikixinari na tibuku ta minongonoko yin’wana ya tinhlamuselo Swihoxaxandla - vanhu lava nga na xiave eka timhaka to karhi XIPHOKHAMA 157

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 Switirhisiwa / switirho - swilo leswi tirhisiwaka loko ku endliwa swilo swo karhi tanihi ku tsala, ku vulavula na swin’wana na swin’wana Switiviso - timhaka leti tivisiwaka vanhu hi nomo kumbe ti tsariwile Thirankhexini - nkomiso wa rito lowu tirhisaka xiphemu xo sungula xa rito Tinxaka ta swivulwa - swivulwa swi na tinxaka to hambanahambana to fana na swivulwa swa ntolovelo, swivulwa leswi nga ka nandzulo na swivulwa swo vutisa Tsotsosela - ku tshikelela Vaamukeri va mahungu - vayingiseri, vahlaleri na vahlayi va switshuriwa Vamavizweni - marito ya tinhlamuselo to fana Vambanisa - longoloxa na ku veketela michumu yo karhi eka ndhawu yin’we hi xikongomelo xo lava ku vona kumbe ku kuma ku yelana kumbe vuxaka bya yona Vitonkomiso - vito ro twarisiwa hi maletere kumbe mapeletwana yo sungula yo fana na HURIRIXI - (Huvo ya Rixaka ya Ririmi ra Xitsonga) Vuangarhelo - swivulwa swa vuangarhelo byo penda / ndhundhuzela Vonelo - matwisiselo ya mhaka Vufanisi - marito yo humesa swifaniso swa le miehleketweni ku fana na xigego, xihlambanyiso na swin’wana Vugimutsongo - mpimo wo karhi wa xiyimo xa le hansi lowu fikelelekaka Vugimunkulu - mpimo wo karhi wa xiyimo xa le henhla lowu fikelelekaka Vundzeni - leswi faneleke ku dyondzisiwa Vutshila - vuswikoti kumbe vuxongi Xifaniso - pfapfarhuto wo yimela xo karhi lexi voniwaka Xiletelo xa makambelelo - xitirho xo letela lava kambelaka matirhelo ya mudyondzi eka ntirho wo karhi (rhubiriki) Xikombo - nongonoko wa marito marito lowu tsariweke hi xialifabete wu tlhela wu komba tipheji Xiyimelo - I ku tirhisa rito ra xiphemu xin'we ku vula nchumu hinkwawo xik. Hi fambe hi Risava Ximunhuhatwa - mutlangi eka xitshuriwa XIPHOKHAMA - Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo Yelaniso - ku yelana ka mimpfumawulo 158 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 XIPHOKHAMA 159

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA TIGIREDI TA 7-9 160 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)