Skip to content
CAPS document

CAPS SP HOME ISINDEBELE GR 7 9 web

Grades 7, 8, 9 Isindebele HL CAPS document, 162 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Isindebele HLGrades 7, 8, 9162 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke (TKZ) ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA IsiTatimende somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola Isigaba esiPhakamileko AmaGreyidi 7-9    
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISITATIMENDE soMthetho-kambiso WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA AMAGREYIDI 7- 9 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA TTKH
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 DISCLAIMER In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http:/ / www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0501-2 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION TTKH
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 OKUMUMETHWEKO ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA... ..........3 1.1 Isendlalelo ..................................................................................................................................................... 3 1.2 Umbono-mazombe......................................................................................................................................... 3 1.3 Iminqopho evamileko yekharikhyulamu yeSewula Afrika . ....................................................................... 4 1.4 Ukwabiwa kwesikhathi.................................................................................................................................. 6 1.4.1 IsiGaba esisiSekelo ............................................................................................................ ..................6 1.4.2 IsiGaba esiPhakathi.......................................................................................................... .....................6 1.4.3 IsiGaba esiPhakamileko................................................................................................... .....................7 1.4.4 AmaGreyidi 10 - 12............................................................................................................. ...................7 ISIGABA 2: UKWETHULA ILIMI LEKHAYA ESIGABENI ESIPHAKAMILEKO.......................................8 2.1 AmaLimi esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola . ...................................... 8 2.2 Ukwabiwa kwesikhathi eLimini leKhaya ................................................................................................... 12 2.3 Umethiriyali oSekela ukuFunda nokuFundisa ......................................................................................... 14 ISIGABA 3 OKUMUMETHWEKO NAMAHLELO WOKUFUNDISA AMAKGHONO WELIMI...............15 3.1 Umbonomazombe wamakghono welimi- iindlela zeenkambiso namaqhinga, imihlobo nobude bamatheksti .............................................................................................................................................. ...15 3.1.1 Ukulalela nokukhuluma ................................................................................................ ...................... 15 3.1.2 UkuFunda nokuBukela ........................................................................................ ... ............................26 3.1.3 Ukutlola nokwe Thula ........................................................................................... .. ............................38 3.1.4 Izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi ....................................................................................................... 52 3.2 Ithebula lokusabalalisa amatheksti............................................................................................................ 58 3.3 Amahlelo wokufundisa ............................................................................................................................... 59 3.4 IThebula lamaHlelo lokuFundisa................................................................................................................ 62 TTKH 1
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISIGABA 4: UKUHLOLA ELIMINI LEKHAYA.......................................................................................133 4.1 Isingeniso ................................................................................................................................................. 133 4.2 Ukuhlola okungakahleleki nofana kwangamalamga.............................................................................. 134 4.3 Ukuhlola okuhlelekileko............................................................................................................................ 134 4.4 Ihlelo lokuhlola........................................................................................................................................... 137 4.5 Ukurekhoda nokubika/ ukuripota............................................................................................................. 143 4.6 Ukulinganisa ukuhlola .............................................................................................................................. 143 4.7 Okuvamileko............................................................................................................................................... 144 IGLOZARI .............................................................................................................................................145 2 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA 1.1 Isendlalelo IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R - 12 (TKZ) sendlala umthetho-kambiso wekharikhyulamu nokuhlola emkhakheni wezefundo. Ukuthuthukisa ukusetjenziswa kwaso, isiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke satjhugululwa, amatjhuguluko la azokuthoma ukusetjenziswa ngenyanga kaTjhirhweni ngonyaka we-2012. Kwenziwa umtlolo owodwa opheleleko womThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola esifundweni ngasinye ukujamiselela iinTatimende zeemFundo, imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFunda kanye nemiHlahlandlela yokuHlola iimFundo emaGreyidi R - 12. 1.2 Umbono-mazombe (a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R - 12 (sangoTjhirhweni we-2012) sijamele isitatimende somThetho-kambiso sokufunda nokufundisa eenkolweni zeSewula Afrika begodu simumethe okulandelako: (i) IinTatimende zomThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola zaleso naleso sifundo sesikolo esiphasisweko (ii) Umtlolo womThetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12; kanye no (iii) Mtlolo womThetho-kambiso, iNational Protocol for Assessment Grades R - 12 (kaTjhirhweni 2012) (b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R - 12 (sikaTjhirhweni 2011 sijamiselela iintatimende zekharikhyulamu zelizweloke ezimbili zanje, ezibizwa (i) IsiTatimende seKharikhyulamu esiBuyekeziweko amaGreyidi R - 9, Government Gazette No. 23406 yamhlana amalanga ama--31 kuMrhayili 2002, begodu ne- (ii) IsiTatimende seKharikhyulamu seLizwe Loke amaGreyidi 10 - 12 Government Gazettes, No. 25545 yahlana amalanga asi- 6 October 2003 and No. 27594 yamhlana amalanga ali-17 kuMrhayili 2005. (c) Iintatimende zekharikhyulamu yelizweloke eziseengatjaneni (a) no (b) ngehla, zimumethe imitlolo yemithetho- kambiso elandelako esuswe beyajanyiselelwa siTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi 10 - 12 (kuTjhirhweni 2012) ngesikhathi seminyaka we-2012-2014. (i) IinTatimende zeemFundo, imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFundo begodu nemihlahlandlela yokuHlola iimFundo emaGreyidi R-9 nemaGreyidi 10-12 ; (ii) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational Policy on assessment and qualifications for schools in the General Education and Training Band, egadangiswe kuGovernment Notice No. 124 ku Government Gazette No. 29626 yamhlana amalanga ali- 12 kuMhlolanja 2007; (iii) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), egadangiswe kuGovernment Gazette No.27819 yamhlana amalanga ama- 20 kuVelabahlinze 2005; TTKH 3
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 (iv) Umtlolo womthetho-kambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special needs, owagadangiswa kuGovernment Gazette, No.29466 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni 2006, ungeniswe emtlolweni womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement emaGreyidini R - 12; begodu (v) Umtlolo womthetho-kambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol for Assessment (emaGreyidini R - 12), ogadangiswe kuGovernment Notice No.1267 kuGovernment Gazette No. 29467 ymhlana amalanga ali-11 kuNobayeni 2006. (d) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12, begodu neengaba zesiTatimende somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola njengombana zifakwe ezahlukweni 2, 3 begodu 4 zomtlolo lo eziphathelene nemigomo namazinga wesiTatimende seKharikhyulamu seLizwe Loke emaGreyidini R - 12. Ngakhoke, ngokuya ngokwesection 6A ye South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996, ) yakha isendlalelo sokobana uNgqongqotjhe weFundo esiSekelo abonelele isilinganiso samazinga nemiphumela kanye nekambiso yokuhlola umsebenzi womntwana bona ibe khona eenkolweni zomphakathi nalezo ezizijameleko. 1.3 Iminqopho evamileko yekharikhyulamu yeSewula Afrika (a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R - 12 sethula lokho okungathathwa njengelwazi, amakghono namagugu okumele kufundwe eenkolweni zeSewula Afrika. Ikharikhyulamu le inqophe ukuqinisekisa bonyana abantwana bazuza bebasebenzise ilwazi namakghono ngeendlela ezizwisekako emaphilweni wabo. Ngalokho, ikharikhyulamu ithuthukisa umqondo wokubuthelela ilwazi ebujameni obujayelekileko, ngesikhathi atjheja eembophweni zephasi. (b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R - 12 sifeza iminqopho yoku: • hlomisa abafundi, ngaphandle kokutjheja ibhoduluko lezokuhlalisana-nezomnotho, ubulili, ikghono lezomzimba nofana lezengqondo, amakghono namagugu adingekako ukuzanelisa, begodu nokuzibandakanya okuzwisisekako emphakathini njengabahlali benarha etjhaphulukileko; • enza ifundo yamazinga aphezulu ifinyeleleke; • enza kube lula bonyana abafundi basuke emazikweni wezefundo baye emisebenzini; begodu • nikela abaqatjhi ngephrofayili eyaneleko yamakghono womfundi. (c) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R - 12 sisekelwe eenkambisweni ezilandelako: • Ukutjhuguluka kwezokuhlalisana: ukuqinisekisa bonyana ukungalingani kwezefundo kwesikhathi esidlulileko kwalungiswa nokuthi amathuba alinganako wezefundo anikelwe zoke iingaba zesintu. • Ukufunda ngomdlandla nangelihlo elihlabako: ukukhuthaza indlela yokufunda ngelihlo elihlabako nelinomdlandla, kunokobana kubanjwe izinto ngehloko ngaphandle kokuzizwisisa. • Ilwazi namakghono asezingeni eliphakamileko: iimfuneko ezimbalwa zelwazi namakghono okufanele 4 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 zifunyanwe kileyo naleyogreyidi zibekiwe begodu zibekwe emazingeni aphakamileko, afunyanekako kizo zoke iimfundo • Ukuragela phambili: okumumethweko nobujamo baleyo naleyo greyidi kutjengisa ukuragela phambili ukusukela kokulula ukuya kokubudisi. • Amalungelo wobuntu, ukufaka koke, ubulungiswa bezebhoduluko nokuhlalisana: ukufaka imigomo yobulungiswa kezokuhlalisana, kezebhoduluko begodu namalungelo wabantu njengombana kuhlathululiwe kumThetho-sisekelo weSewula Afrika. IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi 10 - 12 sitjhetjha khulu izinto ezifana nokutlhaga, ukungafani, ukungalingani, ubuhlanga, ilimi, iminyaka, abaphila nokukhubazeka begodu namanye amatshwayo. • Ukukarekela amahlelo welwazi lendabuko: ukuthabela umlando onothileko wenarha namagugu wenarha le njengezinto eziqakathekileko ukunothisa amagugu amumethwe emThethweni-sisekelo; begodu • Ukuthembeka, ikhwalithi nekghono: ukunikela ifundo emadanisekako ngekhwalithi, ububanzi nangokudepha kwefundo yakezinye iinarha. (d) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R-12 sinqophe ukukhiqiza abafundi abakwazi uku: • bona nokurarulula imiraro nokuthatha iinqunto kusetjenziswa ukucabanga ngelihlo elibukhali nelokuzitlamela ; • sebenzisana ngepumelelo ngokuzijamela begodu nabanye njengamalunga wesiqhema ; • hlela nokuziphatha begodu nokuphatha imisebenzi yabo ngokuziphendulela nangepumelelo ; • buthelela, ukutsenga, ukuhlela bese bahlaziya ilwazi ngelihlo lokuhlaba ; • khulumisana ngepumelelo basebenzisa amakghono wokubonwako/wokubukelwako, wamatshwayo begodu/nanyana welimi ngeendlela ezinengi • sebenzisa isayensi nethekhnoloji ngepumelelo nangokucabangisisa begodu batjengise, ukuziphendulela ebhodulukweni neempilweni zabanye; noku • Tjengisa ukuzwisisa iphasi bonyana linamahlelo anetjhebiswano ngokuyelela bonyana ukurarulula imiraro akwenzeki kukodwa ngeqadi. (e) Ukuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kufanele kube mgogodlha womkhandlu, wokuhlela begodu nokufundisa kileso naleso sikolo. Lokhu kungenzeka kwaphela lokha abotitjhere boke banokuzwisisa okuhluzekileko bokobana iinqabo zokufunda zingalemukwa bezilungiswe bunjani, begodu ukuhlanganisa kungahlelelwa bunjani Okuqakathekileko ngokuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kuqinisekisa bonyana iinqabo ziyabonwa bezitjhejwa ngiyo yoke imikhandlu efaneleko ehlangana nomphakathi wesikolo, okufaka hlangana abotitjhere, iinQhema eziSekelako eziNzinze kumaDistrigi, iinQhema eziSekelako eziseZingeni leenHlangano, ababelethi neenKolo eziKhethekileko njengeendawo zemiThombo. Ukulungisa iinqabo ngetlasini, abotitjhere bafanele basebenzise amaqhinga amanengi wekharikhyulamu afana nalawo afakwe ku- Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010) yoMnyango weFundo Sisekelo TTKH 5
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 1.4 Ukwabiwa kwesikhathi 1.4.1 IsiGaba esisiSekelo (a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esisiSekelo sitjengisiwe ngenzasi: IGREYIDI R AMAGREYIDI 1-2 IGREYIDI 3 ISIFUNDO (AMA-IRI) (AMA-IRI) (AMA-IRI) ILimi leKhaya 10 7/8 7/8 ILimi lokuThoma 2/3 3/4 lokwEngeza IimBalo 7 7 7 AmaKghono wePilo 6 6 7 • ILwazi lokuThoma (1) (1) (2) • UbuKghwari bokuTlama (2) (2) (2) • IsiFundo sokuziThabulula (2) (2) (2) • UbuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lakhe. (1) (1) (1) INANI 23 23 25 (b) Isikhathi sokufundisa samaGreyidi R, 1 no 2 ma-iri ama-23 begodu seGreyidi yesi-3 ma- iri ama-25. (c) Ama-iri alitjhumi abelwe amalimi emaGreyidini R - 2 bese ama-iri ali-11eGreyidini yesi-3. ILimi leKhaya labelwe ubunengi bama-iri abu-8 nobuncani bama-iri ali-7 begodu iLimi lokuThoma lokwEngeza labelwe ubuncani bama-iri ama-2 nobukhulu bama-iri ama-3 emaGreyidini R-2. ILimi leKhaya eGreyidini yesi- 3 labelwe ubunengi bama-iri- abu-8 nobuncani bama-iri ali-7 begodu iLimi lokuThoma lokwEngeza labelwe ubuncani bama-iri ama-3 nobunengi bama-iri ama-4. (d) Kumakghono wePilo iLwazi Lokuthoma labelwe i-iri li-1 emaGreyidini R-2 nama -iri ama-2 njengombana kutjengiswe ngeembayaneni zeGreyidi yesi-3 1.4.2 IsiGaba esiPhakathi (a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esiPhakathi sitjengisiwe ngenzasi: ISIFUNDO AMA-IRI ILimi leKhaya 6 ILimi lokuThoma lokweNgeza 5 IimBalo 6 ISayensi Yemvelo neTheknoloji 3, 5 ISayensi yokuHlalisana 3 AmaKghono wePilo 4 • UbuKghwari bokuTlama (1, 5) • IsiFundo sokuziThabulula (1) • UbuYena nokuHlalisana komuntu qobo lakhe (1, 5) INANI 27, 5 6 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 1.4.3 IsiGaba esiPhakamileko (a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esiPhakakamileko sitjengisiwe ngenzasi: ISIFUNDO AMA-IRI ILimi leKhaya 5 ILimi lokuThoma lokwEngeza 4 IimBalo 4, 5 ISayensi yeMvelo 3 ISayensi yokuHlalisana 3 ITheknoloji 2 ISayensi yezomNotho nokuPhatha 2 UkuziJayeza zePilo 2 UbuKghwari namaSiko 2 INANI 27, 5 1.4.4 AmaGreyidi 10 - 12 (a) Isikhathi sokufundisa emaGreyidini 10-12 sitjengisiwe ngenzasi Isikhathi esabiweko ngeveke ISIFUNDO (ama-iri) I. ILimi leKhaya 4.5 II. ILimi LokuThoma lokweNgeza 4.5 III. IimBalo 4.5 IV. UkuziJayeza zePilo 2 V. Ubuncani bananyana ngiziphi iimfundo ezintathu ezikhethwe 12 (3x4ama-iri) esiQhemeni B i-Anekstjha B, Amathebula B1-B8 yomtlolo womthetho- kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12, enqotjhiswe esigabeni sama-28 somtlolo womthetho- kambiso onikelweko.. INANI 27, 5 Isikhathi esabiweko ngeveke singasetjenziselwa kwaphela ubuncani obufunwa ziimfundo zeenTatimende zeKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidiR-12 (TKZ) njengombana ziveziwe ngehla, begodu angeze za- setjenziselwa nanyana ngiziphi iimfundo zokungezelele ezingezelelwe erhelweni leemfundo. Lokha umfundi nakafuna ukungezelela iimfundo, isikhathi esingezelelweko kufanele sabelwe ukufundisa iimfundo lezo. TTKH 7
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISIGABA 2: UKWETHULA ILIMI LEKHAYA ESIGABENI ESIPHAKAMILEKO 2.1 AmaLimi esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola ILimi lisisetjenziswa/sitlabagelo somcabango nokuthintana. Libuye libe yindlela yesiko kanye neyokuzikhakhazisa kanengi abantu ababelana ngalo ukwenza bona iphasi abahlala kilo lizwakale ngcono. Ukufunda ukusebenzisa ilimi ngendlela efaneleko kwenza abafundi bathole ilwazi, bazitjho imvelaphi yabo, imizwa kanye nemibono, basebenzisane nabanye, bebalawule iphasi labo. Linikela godu abafundi isedi yefanekiso nemibono enothileko, enamandla edzimeleleko engasetjenziselwa ukwenza iphasi labo libe ngcono kunalokhu elingikho; libe ngcono begodu licace kunalokhu elingikho. Kungebanga lelimi kobana ukungafani kwamasiko kanye nokuhlobana ngokokuhlalisana kuvezwa bekwakhiwe, begodu kungebanga lelimi bonyana izakhiwo ezinjalo zingatjhugululwa, zinatjiswe bezenziwe ngcono. 2.1.1 Amazinga welimi Ukufunda ilimi eZingeni eliPhakathi kufaka hlangana woke amalimi asemthethweni eSewula Afrika, okuyi-Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga - begodu namaLimi angasisemThethweni. Amalimi la angafundiswa emazingeni ahlukahlukeneko welimi. ILimi leKhaya lilimi elitholwa kokuthoma bafundi. Nanyana kunjalo, inengi leenkolo zeSewula Afrika aziwafundisi amanye amalimi weKhaya wabanye abafundi nofana wabo boke abafundi abatlolisileko kodwana zinelimi linye nofana mabili afundiswa ezingeni leLimi leKhaya. Ngenca yalokho, amalebula afana neLimi leKhaya, neiLimi lokuThoma lokwEngeza atjho amazinga wobuhlakani ilimi elifundiswa kiwo ingasi indabuko(ilimi leKhaya) nofana elitholiweko (njengemalimini wokwEngeza.) Mayelana neminqopho yomthetho-kambiso lo, okhunye nokhunye okutjhiwo kuqaliswe eLimini leKhaya kufanele kuzwisiseke bonyana kutjho izinga ingasi ilimi ngokwalo. Izinga leLimi leKhaya linikela ubuhlakani belimi obutjengisa isisekelo samakghono wokuthintana wobuyena bakhe atlhogekako ebujameni bokuhlalisana begodu nemakghonweni wefundo aqakathekileko wokufunda kiyo yoke ikharikhyulamu. Kugandelelwa bonyana kufundiswe amakghono wokulalela, ukukhuluma, ukufunda nokutlola kilelizinga lelimi. Izinga leli begodu abafundi amakghono wezemitlolo, ukukarekela umtlolo nokubona izinto ngamehlo wengqondo okuzabanikela ikghono lokwakha ngobutjha, ukufanekisa/ukubona ngamehlo wengqondo, nokwenza ngcono ukuzwisisa iphasi abahlala kilo. Nanyana kunjalo, ukugandelela kanye nesilinganiso sesikhathi sokulalela nokukhuluma ukusuka eGreyidini ye- 7 ukuya phezulu kungaphasi kunamakghono wokufunda nokutlola. Ilimi lokuthoma lokwEngeza litjho ilimi elingasilo ilimi lekhaya kodwana lisetjenziselwa umnqopho othileko wokuthintana emphakathini, okutjho ukuthi, lilimi labo lokufunda nokufundisa efundweni. Ikharikhyulamu inikela isisekelo esinamandla ebafundini labo abazokusebenzisa ilimi lokuthoma lokwengeza njengelimi lokufunda nokufundisa. Ekupheleni kweGreyidi ye-9, abafundi laba kufanele bakwazi ukusebenzisa ilimi labo lekhaya nelimi lokuthoma lokwengeza ngokupheleleko nangokuzithemba ngeenhloso ezihlukahlukeneko, okufaka hlangana nokufunda. ESewula Afrika, inengi labafundi basebenzisa ilimi lokwengeza, kanengi i-English, njengeLimi lokuFunda nokuFundisa (LoLT). Lokhu kutjho bona kufanele bafinyelele ezingeni eliphezulu lekghono le-English. Batlhoga bonyana bakghone ukufunda nokutlola kuhle nge-English. Izinga leLimi lokuThoma lokwEngeza lithatha kwangathi abafundi abanalo ilwazi lananyana ngiliphi iLimi lokha nabafika esikolweni. Umqopho eminyakeni embalwa yokuthoma yesikolweni kuthuthukisa amakghono wabafundi 8 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 wokuzwisisa nokukhuluma ilimi - amakghono asisekelo wokuthintana ngokwakhe. EmaGreyidini 2 no 3 abafundi bathoma ukwakha ikghono lokutlola nokufunda kilesisisekelo sezomlomo. Basebenzisa namakghono wabo wokufunda nokutlola esele bawafundile ngeLimi labo leKhaya. EsiGabeni esiPhakathi nesiGabeni esiPhakamileko, abafundi baragela phambili nokuqinisa amakghono wabo wokulalela, ukukhuluma, ukufunda nokutlola. Kuleli zinga inengi labantwana bafunda ngeLimi labo lokuThoma lokwEngeza, i-English, begodu bafanele bathole ukuvezwa okunengi kilo. Ngakho ke, ukugandela okukhulu kubekwa ekusetjenzisweni kweLimi lokuThoma lokwEngeza ngeminqopho yokucabanga nokucabangisisa. Lokhu kuvumela abafundi bonyana bathuthukise amakghono wekosebenzisa umkhumbulo nelemuko kwezefundo, abawathlogako bonyana bafunde iimfundo ezifana neNatural Sciences, iMathematics, njll. nge-English. Bathoma ukuzibandakanya khudlwana namatheksti wezemitlolo bebathome ukuthuthukisa ikghono lethandabuhle nelokucabanaga eLimini labo lokwEngeza. Ngesikhathi abafundi bangena esiGabeni esiPhakamileko, bafanele babe sele banamakghono alingeneko kiwo womabili amalimi okuliLimi LeKhaya neLimi lokuThoma lokwEngeza mayelana nawo womabili amakghono wokuthintana ngokwakhe nawokusebenzisa umkhumbulo nelemuko kwezefundo. Nanyana kunjalo, iqinso kukuthi inengi labafundi kuleli zinga basengakakghoni ukukhuluma ngefanelo eLimini labo lokwEngeza. Ngakho ke, isitjhijilo esisesiGabeni esiPhakamileko, kukunikela isekelo ebafundini laba ngasikhathi sinye kunikelwe ikharikhyulamu ezakwenza abafundi bakwazi ukuhlangabezana namazinga alindelekileko emaGreyidini alandelako. Amazinga la afanele abe ngendlela yokobana abafundi bangakghona ukusebenzisa iLimi labo lokwEngeza ezingeni eliphezulu lekghono ukubalungiselela izinga lefundo ephakamileko nofana iphasi lomsebenzi. Ngakhoke, kuphakanyiswa bonyana, lapho kukghoneka khona, abafundi abasesiGabeni esiPhakamileko bafundiswe imiqondo efanako emzombeni weemveke ezimbili kiwowomabili amazing welimi. 2.1.2 Amakghono welimi Ikharikhyulamu yeLimi leKhaya ihlelwe ngokuya ngamakghono alandelako: 1 UkuLalela nokuKhuluma 2 UkuFunda nokuBukela 3 UkuTlola nokweThula 4 Izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi 2.1.3 Iindlela zokufundisa ilimi Iindlela zokufundisa ilimi emitlolweni le zidzimelele emathekstini, indlela yokuthintana, indlela ehlanganisako begodu nendlela yekambiso. Indlela edzimelele emathekstini begodu nendlela yokuthintana zombili ziyame ekusetjenzisweni okuragako kwamatheksti begodu nekukhiqizweni kwamatheksti. Indlela edzimelele emathekstini ihlola bona amatheksti asebenza njani. Ihloso yendlela edzimelele emathekstini kukwenza abafundi bonyana babe nekghono, bazithembe begodu babe bafundi, batloli, babukeli nabatlami bamatheksti abahlola ngelihlo elihlabako. Kufaka hlangana ukulalela ukufunda, ukubukela begodu nokuhlaziya amatheksti ukuzwisisa bonyana akhiqizwa bunjani begodu anamiphi imithelela. Ngokuthintana okuhlabako lokhu, abafundi bathuthukisa ikghono lokuhlola amatheksti. Indlela edzimelele ethekstini godu ifaka hlangana ukukhiqiza amatheksti ahlukahlukeneko ngehloso nabamukelilwazi abathileko. Indlela le ithuthukiswa kuzwisisa indlela amatheksti atlanywa ngayo. TTKH 9
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Indlela yokuthintana iphakamisa bonyana lokha nakufundwa ilimi, umfundi kufanele abe nesabelo esinengi sokuvezwa elimini elinqotjhiweko begodu abe namathuba amanengi wokuzijayeza nofana wokukhiqiza ilimi ngokukhulumisana/ ngokuthintana ngomqopho wokuhlalisana nofana ukuzijayeza. Ukufunda ilimi kufanele kudluliselwe ngetlasini lapho amakghono welitheresi wokufunda/ukubukela nokutlola/nokwethula afundwa esikhathini esinengi ngokuthi bafunde, begodu bafunda ukutlola ngokwenza umsebenzi omnengi wokutlola. Ukufundisa ilimi kwenzeka ngendlela ehlanganisako, lapho utitjhere alingisa/atjengisa khona indlela yokwenza kuhle, abafundi bazijayeza/baphrakthise amakghono afaneleko ngeenqhema ngaphambi kokusebenzisa amakghono lawo ngokuzijamela. Isakhiwo sesifundo ngasinye kufanele kube ngileso esibandakanya itlasi loke ngaphambi kobana bazijayeze ngeenqhema begodu ngaphambi kokusebenzisa ikghono elitjha ngokuzijamela. Indlela yekambiso isetjenziswa lokha abafundi bakhiqiza amatheksti wezomlomo natloliweko. Abafundi bazibandakanya eengabeni ezahlukahlukeneko zekambiso yokulalela, ukukhuluma, ukufunda begodu nokutlola. Kufanele bacabange ngabamukelilwazi nehloso ngesikhathi sendlela yekambiso le. Lokhu kuza kwenza bonyana bakghone ukukhulumisana begodu baveze imicabango yabo ngendlela ezenzakalelako. Isibonelo, ukufundisa ukutlola akukanqophi emkhiqizweni kwaphela, kodwana kunqophe neendleleni yekambiso yokutlola. Ngesikhathi sendlela yekambiso yokutlola, abafundi bafundiswa bonyana bangayikhiqiza bunjani imibono, ukucabanga ngehloso nabamukelilwazi, ukutlola imitlhatlhabejo, uku-editha umsebenzi wabo begodu nokwethula umkhiqizo otloliweko okhuluma/oveza imicabango yabo. Iindlela zokufundisa zemitlolo Ukufundisa zemitlolo kufanele kudzimelele ekufundiseleni ukuzwisisa begodu kuzakufaka hlangana amaqhinga wendlela yekambiso yokufunda (ukulungiselela ukufunda, ukufunda, nangemva kokufunda). Isizathu esiqakathekileko sokufunda zemitlolo ngetlasini kuthuthukisa ebafundini izwelo lokusebenzisa ilimi ngendlela ekhethekileko ehlwengeke khudlwana kwezemitlolo, ukufanekisa, ngokwamatshwayo, begodu nokunikela umqondo ojule khudlwana kunanyana ngayini enye ezabe bayifundile. Ngasikhathi amatheksti amanengi wezemitlolo ayindlela yokuzithabisa, ukuhlekisa, nofana ukuveza okuthile, abatloli abancamileko batlama amanoveli, imidlalo neenkondlo ngombana banemibono, imicabango nezinto; iinkambisolawulo, irherho lemibono yekolelo begodu nekolelo abayitlhoga khulu bonyana babelane ngayo nofana bayiveze ebafundini babo abalindelekileko. Indlela yokucabanga abasebenzisa ngayo ilimi iliqhinga elingezelelweko lokuveza, ukuqinisa begodu nokutjengisa imibono yabo. Ukufindisa zemitlolo akusilula, kodwana akukghoneki ngaphandle komcabango womuntu ngokwakhe begodu nehlathululo ethembekileko begodu nemibono evela ebafundini ngokwabo. Ngaphandle kokuthi bafunde bonyana bangawazwisisa bunjani amatheksti wezemitlolo ngokwabo, angekhe bafunde okunengi. Esikhathini esinengi abotitjhere kufanele balawule/bangavezi ihlathululo okungeyabo emathekstini wezemitlolo, bavumele abafundi bonyana bazibandakanye khudlwana ngendlela abangakghona ngayo. Ihlathululo ayiyi ngokuthi okutjhiwo mumuntu kulungile nofana akukalungi. Kumayelana nokufunisisa bonyana yini enikela ofundako/umfundi umqondo ozwakalako. Indlela ezilungileko zokufundisa zemitlolo zizakufaka hlangana okhunye nofana koke okulandelako. • Yenza woke umzamo wokobana ufunda ubunengi betheksti ngetlasini ngendlela ongakghona ngayo ngaphandle kokulisa/kokuphumula wenze omunye umsetjenzana. Lokhu akukafaneli bonyana kuthathe isikhathi esidlula iimveke ezimbili. Kuqakathekile bonyana abafundi bazi/babe nombono ohluzekileko wokobana kwenzekani ezingeni elisisekelo letheksti/basathoma ukufunda itheksti. Ukuthatha isikhathi eside khulu ufunda itheksti, kuyakulimaza ukuzwisisa okuhlwengekileko kokucoca ngokulandelana kwezehlakalo nesakhiwo. Amanye amatlasi angafunda amatheksti ngaphandle kwesekelo elinjalo. Lokho kwenzelwa bonyana bakhuthazeke. Kufanele kufundiswe ubukondlo, ingasi iinkondlo. Funda ezinengi ngendlela okungakghoneka ngayo ngetlasini, begodu uqinisekise bonyana abafundi bayazitlola nabo iinkondlo. 10 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukuhlathulula zemitlolo kuhle-kuhle kumusebenzi wezinga leyunivesithi. Abafundi esigabeni lesi akutlhogeki bonyana bafunde izinga elithuthukileko leli lokurhumutjha. Nanyana kunjalo, ihloso yokufundisa amatheksti wezemitlolo kutjengisa abafundi bonyana iLimi labo leKhaya lingasetjenziswa bunjani ngokufihlekileko, ngokuhlakanipha, ngengqondo nangekghono. Lokhu kutjho ukuthi ukuqalisisa indlela itheksti itlanywa ngayo, ukurherha, begodu yabuye yahlelwa ngayo ukuhlathulula nokugandelela okutjhiwoko. Umsebenzi onjalo ungahle ufake hlangana ukuhlola ukuba khona nofana ukungabikhona kokufanekisa; mhlobo bani wokufanekisa okukhethwe mtloli begodu kubayini; izakhiwo zomutjho neengaba nofana isakhiwo seenkondlo; ukukhetha amagama, umtlamo oragela phambili ethekstini yoke; ukusetjenziswa kwetshwayo, itjhada nombala lapho ufuneka khona. Ubunengi bomsebenzi lo kufanele budzimelele ethekstini, kodwana ukuhlaziya itheksti umuda ngomuda kungatjhabalalisa ukufihleka kwayo. • Ukutlanywa komtlolo kufanele kunanyathiselwe eduze nokufunda enye nenye itheksti yezemitlolo. Ukutlola imisetjenzana efuna ukuzwisisa okungeneleleko kwetheksti efundwako kungatjengisa ukurhelebha okukhulu ekufinyeleleni amazinga anokuhlakanipha kokubuka ehlangothini labafundi. Ukucocisana ngetlasini kungaba namakhakhazela nange boke bazibandakanya. Kodwana ukucocisana kwangetlasini okurholela emsetjenzaneni otlolwako kurhelebha ukucacisa ihloso begodu namakhakhazela wakho kokubili. • Kokugcina, kuqakathekile ukutjengisa bonyana Zemitlolo azikaphathelani neempendulo ezifaneleko. Itheksti yoke itjho okuthize, ingasi iinqetjhana zayo kwaphela; ukufunda okuhle kwetheksti kufaka hlangana ukuhlathulula ithesti yoke, ukutlama, ubuyena, begodu nehloso yokuthola okuthile. Ezinye iindlela zokufundisa zemitlolo ezingahlanganiswa nokufundisa isifundo sokuzwisisa nokuzwisisa amatshwayo aqakathekileko wezemitlolo ngilezi; indlela yokulandelanisa kuhle, indlela yomtloli, ummongo begodu neendlela zamajenri. Iindlela lezi zingahlanganiswa. Endleleni yokulandelanisa kuhle, abafundi bangenza irhubhululo bebahlanganise isifundo sezemitlolo nezehlakalo zokomlando ezenzeke ngesikhathi esifanako. Endleleni yomtloli, abafundi bangazibandakanya ekufundeni kabanzi nangokujulileko ngomtloli khulukhulu kwezemitlolo begodu bangahlobanisa iinkondlo zakhe nesikhathi esithile sezemilando. Endleleni yommongo, abafundi bangaqala imimongo efana nezobulungiswa, ukuphumelela, zethando, njll. eenkondlweni ezimbalwa nofana emihlobeni ehlukahlukeneko yamajenri begodu bazihlobanise nezehlakalo zobuphilo bamambala. Bangenza ezahlulelo ngalokho okwenziwa mlingisi begodu baphawule ngommongo. Mayelana nendlela yamajenri, abafundi bangahlukanisa ngeengaba, bamadanise begodu bahlukanise imihlobo ehlukahlukeneko yamajenri wezemitlolo, isib. umehluko hlangana nezakhiwo enovelini/indatjana efitjhani/umdlalo wesiteji (idrama)/umtlolo-ndabuko. Iindlela zokufundisa ukusetjenziswa kwelimi Ukufundisa izakhiwo zelimi kufanele kunqotjhiswe ekuthini ilimi lisetjenziswa bunjani nokuthi kungenziwani ngelimi, o.u. ingenziwa bunjani ihlathululo, ingabonelelwa bunjani imiraro nethando lento, amandla wokurherha abangani nabalingani, begodu nokuthi ungayakha bunjani ipilo enothileko yokuhlalisana. Ukufundiswa kwezakhiwo zelimi kufanele kube mariyadlhana wokwenza bonyana izinto zenzeke. Ngalokho ke, ukufundiswa kwezakhiwo zelimi/izakhiwo zehlelo kufanele kudzimelele ethekstini, ekuthintaneni begodu nendleleni ehlanganisiweko. TTKH 11
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imigomo elandelako kufanele iyelelwe lokha nakufundiswa izakhiwo zelimi: • Ihlelo kufanele lifundiselwe ukwakha amatheksti ebujameni bawo bokuwasebenzisa- ngamanye amagama, kumayelana nelimi lamambala. • Ukusetjenziswa kwehlelo akukafeneli bonyana kubekelwe imikhawulo yokutsenga imitjho ezijameleko- kufanele kuhlathulule indlela imitjho ehleleke ngayo ukwenzela ukwakha itheksti yoke njenge ndatjana, ama- eseyi, iincwadi, amaripoti afundwa begodu atlolwe bafundi esikolweni. • Ukusetjenziswa komatheriyali othembekako okufana nekulumo pendulwano, ama-inthavyu, kufanele kukhuthazwe. • Hlobanisa isakhiwo selimi nokusetjenziswa kwelimi emazingeni ahlukahlukeneko wezokuhlalisana, isib. ukuveza imicabango nofana imizwa yomuntu; ukwethula abantu; ukukhuluma nofana ukuripota izinto, izenzeko, izehlakalo nofana abantu ebhodulukweni, esikhathini esidlulileko nofana esizako; ukwenza iimbawo; ukwenza iintjhukumiso; ukupha ukudla nofana isiselo nokwamukela nofana ukwala ngokuzithoba; ukunikela nokuphendula iinlayelo; ukumadanisa nokuhlukanisa izinto. • Sebenzisa imisetjenzana yangekumbeni yokufunda ehlobanisa izakhiwo zelimi nemisebenzi, isib.umutjho wesikhathi esidlulileko one-eseyi ecocako neripoti etlolwako; indlela yesenzo eyamileko ene-eseyi eveza imizwa. • Nqophisa emisebenzini eqakathekileko. Ukubuthelela imithetho yehlelo leLimi akwenzi bonyana umfundi akghone ukusebenzisa ilimi ngokuhlangeneko nangendlela ezwakalako. Ngakho ke okusenza bonyana sibe netjisakalo kukhathalela isakhiwo nomsebenzi ngaphezu kwezinga lomutjho, o.u. ngendlela abantu abasebenzisa ngayo ilimi elikhulunywako (ikulumo ngesifundo esithileko) nofana ilimi elitloliweko (itheksti) ngeendlela ezihlangeneko nezizwisisekako. 2.2 Ukwabiwa kwesikhathi eLimini leKhaya Isikhathi sokufundisa iLimi leKhaya neLimi lokuThoma lokwEngeza ma-iri ama-5 nama iri ama-4 ngokulandelana ngeveke njengoba umthetho-kambiso uqintele. Nanyana kunjalo, esiGabeni esiPhakamileko, kutjhukunyiswa bonyana ama iri ama-5 anikelwe ilimi lokufunda nokufundisa begodu ama iri ama-4 anikelwe elinye ilimi elikatelelweko. Inkolo ezisebenzisa iLimi lokuThoma lokwEngeza njenge limi lokufunda nokufundisa, kufanele zinikele ilimi lelo ama iri ama-5. Koke okumumethweko elimini kufundiswa ngomzombe weemveke ezimbili (ama-iri ali-10, abu (8) ). Abotitjhere akukafanele bonyana badzimelele ngokungasikinyeki emzombeni lo, kodwana kufanele baqinisekise bonyana amakghono welimi, khulukhulu ukufunda nokutlola kuyajayezwa(phrakthiswa). Isikhathi esabelwe amakghono ahlukahlukeneko welimi emaGreyidini 7-9, ziimveke ezima 36. Iimveke ezine zenzelwe ihloso yeenhlahlubo-iimveke ezimbili zibekelwe iinhlahlubo zangoMgwengweni begodu ezinye iimveke ezimbili zibekelwe iinhlahlubo zangoNobayeni. Incwadi okuhlelwa kiyo iinkathi kufanele inikele isikhathi esiragela phambili seemfundo ezimbili ezilekeneko qobe ngeveke. Emzombeni weemveke ezimbili kuphakanyiswe ukwabiwa kwesikhathi esilandelako mayelana namakghono ahlukahlukeneko welimi: 12 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ukwabiwa kwesikhathi esiphakanyisiweko kwelimi lokufunda nokufundisa (LoLT) AMAKGHONO UKWABIWA KWESIKHATHI NGOMZOMBE WEEMVEKE EZIMBILI (AMA-IRI) IGREYIDI 7 IGREYIDI 8 IGREYIDI 9 *Ukulalela nokuKhuluma Ama iri ama-2 (okukhulunywako/zomlomo) *Ukufunda nokuBukela Ama iri ama-3 namaminithi ama-30 (I-iri li-1 namaminithi ama -45 wesifundo sokuzwisisa begodu ne iri li-1 namaminithi ama -45 wamatheksti wezemitlolo) *UkuTlola nokweThula Ama iri ama-3 namaminithi ama -30 Izakhiwo nemithetjhwana I iri li -1 yelimi *izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi nokusetjenziswa kwayo kuhlanganiswe esikhathini esabiweko samakghono amane weLimi. Kunesinye isikhathi esabelwe ukuzijayeza okuhlelekileko. Amakghono wokucabanga nokucabangisisa ahlanganiswe emakghonweni nemaqhingeni afuneka ekuLaleleni nekuKhulumeni, ekuFundeni nekuBukeleni, begodu nekuTloleni noKwethuleni. Ukwabiwa kwesikhathi esiphakanyisiweko kwelinye ilimi elikatelelekileko AMAKGHONO UKWABIWA KWESIKHATHI NGOMZOMBE WEEMVEKE EZIMBILI (AMA-IRI) IGREYIDI 7 IGREYIDI 8 IGREYIDI 9 *Ukulalela nokuKhuluma Ama iri ama-2 (okukhulunywako/zomlomo) *Ukufunda nokuBukela Ama iri ama-3 (I-iri li-1 namaminithi ama -30 wesifundo sokuzwisisa begodu ne iri li-1 namaminithi ama -30 wamatheksti wezemitlolo) *UkuTlola nokweThula Ama iri ama-2 Izakhiwo nemithetjhwana I iri li -1 yelimi *izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi nokusetjenziswa kwayo kuhlanganiswe esikhathini esabiweko samakghono amane weLimi. Kunesinye isikhathi esabelwe ukuzijayeza okuhlelekileko. Amakghono wokucabanga nokucabangisisa ahlanganiswe emakghonweni nemaqhingeni afuneka ekuLaleleni nekuKhulumeni, ekuFundeni nekuBukeleni, begodu nekuTloleni noKwethuleni. TTKH 13
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 2.3 Umethiriyali oSekela ukuFunda nokuFundisa Abafundi bafanele babe nalokhu okulandelako ukufunda iLimi leKhaya emaGreyidini 7- 9: AmaGreyidi 7- 9 Umatheriyali omummongo Incwadi yelimi eqintelweko Umhlahlandlela katitjhere nencwadi yomufundi √ Inoveli √ Iindatjana ezifitjhani √ Umtlolo-ndabuko √ Umdlalo (idrama) √ Iinkondlo √ Isihlathululi-mezwi √ Umatheriyali weenrhatjhi Amaphephandaba √ Abomagazini √ Amahlelo womrhatjho wokukhuluma/imidlalo(amadrama) √ Amahlelo wakamabonwakude/imidlalo (amadrama)/amadokhyumenthari √ Abotitjhere belimi lekhaya kufanele babe nalokhu: (a) Umtlolo wesiTatimende somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola (b) UmThetho-kambiso weLimi kwezeFundo (i-LiEP) (c) Incwadi yokuFunda yelimi eqintelweko esetjenziswa bafundi nezinye iincwadi zokufunda ezimithombo ukungezelela kileyo eqintelweko. (d) Isihlathululi-mezwi (esilimi-linye, esilimi-mbili, esimalimi-nengi, ithesarasi ) (e) Amajenri wezemitlolo aqintelweko. (f) Imihlobo ehlukahlukeneko yamamethiriyali weenrhatjhi: amaphephandaba, abomagazini, amabhrotjha, amaflaya, njll. (g) Ukufumaneka kweensiza ezilalelwako/ezibukelwako ezizokusetjenziswa ngetlasini. (h) Ezinye iinsiza ezizinrhatjhi (imihlobo ehlukahlukeneko yamaphephandaba, abomagazini namabhrotjha) Iinsetjenziswa zangetlasini a) Imihlobo ehlukahlukeneko yamatheksti ukwenzela amazing ahlukahlukeneko wokufunda, isib. iincwadi ezikhethekileko zokufunda ezinamakhophi wamatheksti alingeneko ezingeni ngalinye ngetlasini. b) Imihlobo ehlukahlukeneko yamamethiriyali weenrhatjhi: amaphephandaba, abomagazini amabhrotjha, amaflaya, iinkhangiso, amaphostara, izaziso, njll. c) Iinsiza ezilalelwako/ezibukelwako. 14 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISIGABA 3 OKUMUMETHWEKO NAMAHLELO WOKUFUNDISA AMAKGHONO WELIMI 3.1 Umbonomazombe wamakghono welimi- iindlela zeenkambiso namaqhinga, imihlobo nobude bamatheksti 3.1.1 UkuLalela nokuKhuluma UkuLalela nokuKhuluma kumgogodlha oqakathekileko ekufundeni zoke iimfundo. Ngokulalela nokukhuluma ngefanelo, abafundi babuthelela bebahlanganise ilwazi, bakhe ilwazi, bararulule imiraro, bebaveze imibono. Amakghono wokulalela ngelihlo elihlabako enza abafundi bakghone ukubona amagugu nemikghwa emumethwe matheksti bebaphose iselela elimini elithatha ubuhlangothi neliphatha buqobolwana. Ukulalela nokukhuluma makghono ahlukileko kodwana elinye liyame kwelinye ikghono. Womabili athulwa njalo ngendlela engakalungiselelwa ngetlasini njengombana abamntwana bathola bebacocisane ngelwazi. Ukulalela nokukhuluma okuhlelekileko ngendlela ekhethekileko, isib. Ikululumo-pikiswano, ifuna iinlayelo/imileyo eqalene nayo. Ukulalela nokukhuluma okuhlelekileko/okulungiselelweko nokungakahleleki/kokungakalungiselelwa kuhlanganiswe nokufunda, nokutlola nokuzijayeza/nokuphrakthisa ilimi begodu ukukhuluma kungaveza itheksti etlolweko ibe sebujameni bezomlomo (isib. Ukufundela phezulu). Indlela yekambiso namaqhinga wokulalela Iinlayelo zokuLalela esikhathini esinengi zizokubandakanya ukusebenza ngamatshwayo wendlela yekambiso yokulalela. Lamazinga amathathu womsebenzi atjengisa amaqhinga wokulalela ngokuzijamela ukuphula nokuzwisisa ikulumo nezinye iindlela zokuzwa. Akusingiwo woke amagadango wendlela yekambiso azokusetjenziswa ngasosoke isikhathi. Isibonelo, nange abafundi balalela ihlathululo erekhodiweko bazokudinga ukwenza umsebenzi wokulungiselela ukulalela ozobalemukisa ngesidingo sokunqopha ekulaleleni bekubasize bahlobanise nelemuko labo. Imisetjenzana yokuLalela izobasiza bonyana bakhumbule imininingwana bebahlunge umlayezo.Ngemva kokulalela kungahle kubandakanye abafundi ekuphenduleni lokho abakuzwileko ekucocisaneni. Imisetjenzana yokuLalelela ukuzwisisa nokuhlola kunikela abafundi ithuba lokufundisa abafundi bonyana bangalalela bunjani. Ukulungiselela ukulalela kungenisa abafundi ebujameni bokulalela .Kubavumela bonyana batherhulule ilwazi labo elidlulileko lesihloko, bebazilungiselele ukulalela. • Ukuhlahlambisa/ukutherhulula ilwazi langaphambili ngaphambili kokulalela • Ukubonela phambili bonyana itheksti imayelana nani ukusukela esihlokweni. • Ukusebenzisa nanyana ngiliphi ilwazimagama eliqakathekileko abafundi abangakalijayeli • Seta imibuzo yokulungiselela ukulalela ukunqophisa ekulalelisiseni kwabafundi • Lungiselelwa ngokuthi baphathe, isibonelo, ipensela nephepha lokutlola amanowuthi TTKH 15
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ngesikhathi sokulalela-ukubuza, ukukhumbula, ukumadanisa, ukutlola amanowuthi, ukurhumutjha: abafundi: • Bahlaziya: -- Umlayezo, -- Isikhulumi, no -- Bufakazi besikhulumi • Bahlanganisa abakuzwako ngengqondo • Bathole ihlathululo • Babuze imibuzo • Bathatha iinqunto nokuqinisekisa ibonelo phambili • Bacabangisise bebahlunge Ngemva kokulalela kulandela ilemuko labo lokulalela. Abafundi • Babuza imibuzo • Bakhuluma ngalokho okutjiwo sikhulumi • Babuyekeza amanowuthi • Barhunyeza okwethuliweko ngomlomo • Batjhugulula ilwazi elisuselwa kwezomlomo ukuya kokutloliweko isib.kusetjenziswa ilwazi ukulebula idayagramu • Bahlaziya bebahlunge ngelihlo lokuhlaba lokho abakuzwileko • Bahlanganisa ilwazi elitjha nelwazi langaphambili • Thatha isiqunto; bayahlunga; baveza imibono yabo: baphendule ngelihlo elihlabako 16 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo ehlukahlukeneko yokulalela UkuLalelela ilwazi Ukulalela, kunokuzwa nje kwaphela, kuhlala kuqakathekile kunanyana ngiyiphi ipendulo elinqophileko yobuhlakani esemhlabeni osizombelezileko. Emhlabeni lapho itheknoloji itlama khona amatjhada angenamkhawulo, amaphimbo, umbhino begodu nokukhuluma, ukufunda ukulalelela kwaphela lokho okuqakathekileko nofana okulisizo kuba ngokuqakathekileko. Okunengi kwalokho okuserhelweni elingenzasi akuzokuba ngokungakajayeleki ebafundini balesi sigaba. Abothitjhera kudingeka bonyana basebenze kwaphela ngeleziindlela zekambiso njengombana bacabanga bonyana itlasi labo liyazidinga. • Ukuhlahlambisa/ukutharhulula ilwazi langaphambili ngaphambi kokulalela • Ukuqinisekisa umnqopho wesikhulumi • Ukunikela itjhejo elizeleko emsebenzini yokulalela nokutjengisa irhuluphelo • Ukuthola ihlathululo • Ukuhlola ukuzwisisa umlayezo ngokuhlanganisa, ukwenza nokuqinisekisa amabonelo phambili, ukuthatha iinqunto, ukuhlunga nokucabangisisa/ukuzindla • Ukutlola imileyo yamanowuthi azwakalako, ukutlola imebhe, ukuhlela ngamananeko, ukurhunyeza, ukwenza irhelo lokuhlola, ukutlola ngamagama wakho ngaphandle kokutjhugulula ihlathulo, ukubuyelela ucoce, ukuhlathulula • Ukuhlukanisa umlayezo esikhulumini • Ukuyelela ubudlelwana phakathi kobujamo nokukhetha amagama nesakhiwo • Ukubona, ukurhumutjha nokuhlunga imilayezo • Ukuzwisisa iinlayelo, ukulandela imitlhala emebheni nokulandela iinkambiso • Ukulemuka imibono eqakathekileko nesekelako • Ukudlulisa ilwazi ngoku: madanisa, ukulandela iinlayelo, ukuzalisa iinkhala, ukulemuka imahluko, ukutshwaya izinto, ukudlulisa ilwazi, ukulandelanisa, ukumadanisa, ukurhumutjha ihlathululo • Ukwenza ilandelela ngokuthuliweko ngoku: phendula imibuzo, buyekeza amanowuthi, hlela imibono ngamananeko, rhunyeza, hlathulula, cabangisisa/zindla, khuluma nofana ukutlola Ukulalelela ukuzwisisa • Ukubuyelela ucoce indatjana nokukhuluma • Ukukhumbula imininingwana ethile esethekstini • Ukucabangisisa ngamagugu nemilayezo esethekstini • Ukucabangisisa ngokudzimelela kokholelwa kikho nobuhlangothi • Ukucoca ngomlingisi, isakhiwo nesizinda • Ukuveza imibono • Ukutlhadhula imibuzo UkuLalelela ukuhlaziya Iindlela zekambiso ezinengi ezirheliswe ngenzasi zilisizo ekufundeni amatheksti wezomtlolo, nokuhlunga ngelihlo wemikhangiso neencwadi zepolitiki. Ngemuva komsebenzi wokulalela, abotitjhere banikela elihlabako ithuba lokucocisana, kodwana kuqakathekile bonyana kutjhugululwe imisetjenzana le ibe ngetlolwako. Isiqetjhana esifitjhani esibuya efilimini ezwakalako, isibonelo, ingasetjenziselwa ukuthoma i-eseyi ecocako. (“Yini oyizwako kuhlehle? Yenza umqondo ngakho “). Ukukhetha amagama ambalwa welimi elithinta imizwa asuselwe ekulumeni, nofana ekufundweni kwekondlo kungahlanganiswa kube siqetjhana esitlolwako esifaneleko esisebujameni obuthile.Ukufaka hlangana amagama esitatimendeni esiphikisana nalokho okutjhiwe ekulumeni: nofana ukusebenzisa amagama asekondlweni yakhe ukuze ukuzwisiswa kwamagama kucace. • Ukubona nokurhumutjha ilimi lokwenzisa, elithinta imizwa nelibuqobolwana, elibuhlangothi, elizindlako, nelidzimelela kokholelwa kikho • Ukuhlukanisa phakathi kwamaphuzu nemibono • Ukutjengisa ilemuko nokurhumutjha iphimbo, ibelo nokusetjenziswa kwelimi • Ukuzwisisa istayela, iphimbo nerejista nokuhlunga ngefanelo • Ukuzwisisa ukulamana kwelwazi ngefanelo • Ukwenza isehlulelo nokunikela ubufakazi • Ukufunisela nokubonela phambili ngemiphumela • Ukuphendula ukusetjenziswa kwelimi, ukukhetha amagama, isakhiwo nokuphimisa. TTKH 17
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo ehlukahlukeneko yokulalela Ukulalelela ukubuka Imisetjenzana yokulalela yenza ijayezo elingcono kukulumo-pikiswano, ekucocisaneni nokuthintana kwesiqhema esincani nanyana ngikuphi ukucocisana okuhlelekileko. Ukubukela iinhlokwana ezitlolwe efilimini kungaba lirhelebho ekuhlungeni amatshwayo afana nalawo arheliswe ngenzasi. • Ukuphendula ebujameni obuthileko bokukhulumisana/bokuthintana • Ukudlhegana nakukhulunyiswanako • Ukuvikela ubujamo obuthileko • Ukubuza imibuzo ukuragisela phambili ikulumo • Ukuphendula ilimi, ilimi lomzimba, ukuthintana ngamehlo • Ukutjengisa ukuzwisisa ubudlelwana phakathi kwelimi nesiko ngokutjengisa ihlonipho yemithetho yamasiko. • Ukuphendula kumakhwalithi wethandabuhle wetheksti yezomlomo, isib, igido, ibelo, imiphumela yamatjhada, ukufanekisa Ubude bamatheksti okufanele busetjenziswe ekulaleleleni isifundo sokuzwisisa Umsebenzi Igreyidi 7 Igreyidi 8 Igreyidi 9 Amatheksti amade wokulalelela amagama ali 150-200/ amagama ama 200-250/ amagama ama 250-300/ ukuzwisisa isib. indatjana, ukufika emaminithini ukufika emaminithini ukufika emaminithini ama-inthavyu, imidlalo, imibiko ama-5 ama-5 ama- 5 yeendaba Amatheksti amafitjhani amagama ama 60-70 amagama ama 70-80 amagama ama 80-100 wokulalelela ukuzwisisa, isib, iminithi li 1-2 iminithi li 1-2 iminithi li 1-2 iimemezelo, amatheksti welwazi, iinlayelo, iinkombatjhuba Ukufundela ukuzwisisa/amatheksti amagama ama 150-200 amagama ama 200-250 amagama ama 250-300 wokufundisa ngokungeneleleko Ukukhuluma EsiGabeni esiPhakamileko abafundi bafanele bafundiswe nofana bakhiwe bonyana bakwazi ukukhuluma ngokuzigedla nangokunembako njengombana lokhu kungaba lilifa eliqakathekileko emaphilweni wabo, kikho kokubili ngokwakhe nangekwekghono lokufundelweko.Ukwakha ukuzethemba kuqakatheke khulu kunanyana ngiliphi iqhinga elinqotjhiweko nofana iqhinga lokukhuluma emphakathini. Abafundi bafanele bazi bonyana nabakhulumako akuzokuba nokudelelana nofana ukunyaza. Kufanele baqinisekiswe ngesekelo nangokukhuthazwa ngutitjhere ngaso soke isikhathi. Abafundi besiGaba esiPhakamileko bafanele bafundiswe amaqhinga aqakathekileko asisekelo sokunikela ikulumo ehle. Izinga lokubekezela lingahle litjengiswe abafundi ngokubona isidingo esenziwa kuthintana ngokomlomo kibo. Indlela yekambiso namaqhinga wokukhuluma Ukufundiswa kokukhuluma kufanele kufake hlangana ilwazi lekambiso namaqhinga wokukhulumisana (ukubuyelela ulandele umkhondo, ukubuyelela wakhe imitjhwana, ukujamiselela, ukutjengisa, ilimi lomzimba, ukukhuluma buthule, amatjhada nokubawa ukulekelelwa). Ukufundisa indlela yekambiso yokukhuluma imumethe iingaba ezimbili ezilandelako: • Ukuhlela- ukurhubhulula nokubuthelela • Ukuzijayeza nokwethula 18 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ukuhlela-ukurubhulula nokubuthelela Abafundi bafanele bakwazi ukutjengisa ukuhlela, ukurhubhulula nokubuthelela amakghono wokwethula ngomlomo ngoku: • Sebenzisa irejista, istayela nelizwi ngokuya ngokwabamukelilwazi, ihloso, ubujamo nommongo ngefanelo. • Sebenzisa ilimi elifaneleko (ukukhetha amagama) ngoku: -- Sebenzisa izenzo, imihlobo ehlukahlukeneko yeemphawulo nezandiso ukunikela umbono onqophileko, imininingwana nehlathululo ecacileko nakukhulunywako, isibonelo. ikulumo, ukucoca indatjana, ikulumo- pikiswano. -- Sebenzisa ilwazi lamagama amqondofana namqondophika, abomabizwafane negama elilodwa elijamele umutjhwana -- Sebenzisa amagama wokubolekwa, wefuzo namatjha -- Sebenzisa ilimi elifanisako (iimfenqo, izitjho, izaga) iphimbo, umoya wekondlo nofana ihlaya/ikghono lokuhlekisa -- Sebenzisa iinrhunyezo -- Sebenzisa umrabhu, iinthomo neenlungelo -- Sebenzisa ubulili, ubunengi neenciphiso -- Sebenzisa iimphawulo nezandiso • Ukutjengisa ilemuko lelimi elihlabako ngoku: -- Nikela amaphuzu nokuveza imibono -- Veza ihlathululo yegama elisesihlathululi-mezwini nehlathululo efanekisako, efihlakeleko -- Veza amagugu, imimoya, ubuhlangothi, ukudzimelela kokholelwa kikho, ilimi lemizwa, lokwenzisa, nelibuqobolwana isib, ekulumeni ekholwisako • Ukusetjenziswa kweensetjenziswa neenkombisi ezitjengisa bonyana ilwazi ungalithola kuphi njengeenhlathululi-mezwini namatheserasini ukukhetha ilwazimagama eliphumelelisako nelinembako nokwethula ikulumo ngokusebenzisa amanowuthi namaphropsi, okuzwakalako noku/nofana okubonwako, iinsiza namagrafu ukwenzelela bonyana kwenze ngcono ikulumo ethulwako ukuthi idose beyinembe Ukuzijayeza nokwethula Abafundi bafanele bazijayeze bebatjengise amakghono wokwethula ngomlomo ngoku: • Khuluma bunqopha kubamukelilwazi • Layela iinsetjenziswa ezifaneleko abazisebenzisileko • Faka hlangana imihlobo ehlukahlukeneko yamaphuzu neembonelo ngokuya ngeemfuneko zomsebenzi • Sebenzisa isingeniso nesiphetho esifaneleko (ngokusebenzisa abodzubhula bezemitlolo, iinkombiso ezitjengisa bonyana ilwazi ungalithola kiyiphi imithombo egunyaziweko, ama-anakhdothi) • Thuthukisa imibono nepikiswano - okumumethweko kungokokuthoma, ukutlama, ukukhambelana, ukutjengisa ukuthuthukisa nokuhlela amaphuzu, iimbonelo nemibono, TTKH 19
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Sebenzisa amatshwayo wezakhiwo zekulumo(isib, isingeniso, ukudlulela kokuthoma kokwesibili, umzimba, isiphetho) ngokwakha ipikiswano ezwakalako/enengqondo nokusebenzisa ubukghwari bokukholwisa nekulumo-pikiswano • Sebenzisa izakhiwowo zokuhlela njengokulamanisa ngefanelo, iinhloko, unobangela nomphumela, ukumadanisa-ukuhlukanisa, umraro-nesisombululo ukwazisa nokukholwisa • Sebenzisa ihlukalizwi ngefanelo • Ethula nokuragisela phambili ipikiswano ecacileko nokukhetha umhlobo ofaneleko wesiqinisekiso (istatistiki/ iimbalobalo, ubufakazi, izehlakalo ezinqophileko) ezihlangabezana nokuvivinywa okulinganisiweko njengobufakazi, okufaka hlangana ukuthembeka, ubuqiniso, nokukhambelana • Sebenzisa imihlobo ehlukileko yokwethula ikulumo nofana ukubuyelela: bomma nabobaba; Ngithanda ukugandelela lokhu... • Sebenzisa izakhiwowo nemithetjhwana yelimi ngefanelo njenga: -- izenzo neensizasenzo eziveza iinkhathi nobujamo bamazizo ngokunqophileko -- ukusebenzisa iinkhekhe/iingcezu zekulumo ukuveza ukukhulumisana kwangamalanga • Ukusebenzisa imibuzo engadingi ipendulo, ukuphumula, ukubuyelela • ukusebenzisa amatheknikhi wokukhuluma newokusebenzisa ilimi lomzimba (isib.iphimbo, ukulinganisa iphimbo/imojuletjhini, ukuphakama kwephimbo, ibelo, imitjhwana, ukuthintana ngamehlo, ukuqaleka kobuso, ukukhuluma ngezitho zomzimba nelimi lomzimba) ukwenzela ukwethula Imihlobo yamatheksti wokuLalela nokuKhuluma Ikulumo elungiselelweko Ukwazisa/ukwenzisa/ukwabelana nokunikela iinzathu ngombono • Ukukhetha isihloko serhubhululo esifaneleko -- Eminye imihlobo yerhubhululo ifanele ibonakale -- Isakhiwo esifaneleko (isingeniso, umzimba nesiphetho) -- Kufanele kube nokuhlobana nesihloko -- Ipikiswano nofana umbono edosa ipendulo ecatjangisiswe kuhle ngabanye -- Ukwethula imibono ngokucacileko ukutjengisa ilemuko labamukelilwazi nomnqopho Ikulumo engakalungiselelwa Ukwethula ikulumo ngaphandle kokuyilungiselela ngaphambili/ukuhlela ilandelano msinyazana/ngokurhabako/ukusebenzisa amaqhinga wekulumo ngesikhatjhana esifitjhani. • Ukusebenzisa isakhiwo esifaneleko (isingeniso, umzimba nesiphetho) • Ifanele umnqopho • Ukusebenzisa iphimbo, ukulinganisa iphimbo, ibelo, ukuthintana ngamehlo, ubujamo nokukhuluma ngelimi lomzimba • Irejista nephimbo elifanele abamukelilwazi • Ukusebenzisa ilwazimagama nezakhiwo zelimi ngefanelo • Ibe yifitjhani kodwana inqophe 20 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti wokuLalela nokuKhuluma UkuFunda okulungiselelweko • Ukuzwisisa isiqephu kuyavezwa (ukuFundela phezulu) • Isiqephu sifundwa butjhelela • Iphimbo liyalinganiswa • Amagama aphinyiswa ngokucacileko • Ukuphumula lapho okufaneleko • Ukugcinwa kobudlelwana babamukelilwazi • Isiqephu esikhethiweko sibonelela abamukelilwazi • Ubude besiqephu obufaneleko Ukufunda Ukwabelana ngetheksti ayitlolileko nofana etlolwe ngabanye ukwenzela ukuzithabisa okungakalungiselelwa • Ukuzwisisa isiqephu kuyavezwa (ukufundela phezulu) • Isiqephu sifundwa butjhelela • Iphimbo liyalinganiswa • Amagama aphinyiswa ngokucacileko • Ukuphumula lapho okufaneleko • Ukugcinwa kobudlelwana babamukelilwazi • Isiqephu esikhethiweko sibonelela abamukelilwazi • Ubude besiqephu obufaneleko Ikulumo-pikiswano Ukuphikisana ngemibono ehlukeneko ngesihloko esikhethiweko. Le yindlela ehlelekileko yomlomo yokubukelwa nokuzibandakanya komphakathi Ikambiso yekulumo-pikiswano: • Iinqhema ezimbili zeenkhulumi, ngokuvamileko baba bathathu esiqhemeni, ngasinye, bavumelana nofana baphikisane ngesihloko. Isiphakamiso senza okuthileko nanyana isiphakamiso, isib. I Bhigiri Yephasi ibe yihle emnothweni welizwe lethu” kunokuthi nje iBhigiri Yephasi” • Ikambiso yekulumo- pikiswano ilawulwa mgcini sihlalo o: -- wethula isiphakamiso abe anikele nesendlalelo saso -- wethula esinye nesinye isikhulumi -- gcina umyalo -- lawula isikhathi-iinkhulumi zinikelwa isikhathi esiqindelweko -- lawula ukukhulumisana lokha isihloko sesivulelwe abahlezi phasi (qala okulandelako) -- lawula ukuvowuta/ukukhetha (qala okulandelako) • Umngcini-sihlalo wethula isihloko bese abawe isikhulumi sokuthoma bonyana siphakamise (isiqhema esiphikisana nesihloko) ukukhuluma • Isikhulumi sokuthoma ehlangothini elivumelana nesihloko sethula ikulumo esekela isihloko • Isikhulumi sokuthoma ehlangothini eliphikisako (ngilabo abaphikisana nesihloko) sethula ukuphikisa kwakhe okusekelako begodu angahle asahlasele amaphuzu wesikhulumi sokuthoma • Isikhulumi sesibili ehlangothini elivumelana nesihloko wakhela phezulu kwamaphuzu wesiqhema sakhe, anikele amaphuzu amatjha, begodu ahlasele isikhulumi esidlulileko • Isikhulumi sesibili esiphikisako senza njalo naso • Isihloko sivulelwa abamukelilwazi ukukhulumisana nokubuza imibuzo • Ukulandela ukukhulumisana okujayelekileko abaphikisanako barhunyeza kokuthoma. Isikhulumi sesithathu sibuyelela amaphuzu aqakathekileko wesiqhema abe alinge ukwenzisa abamukelilwazi bonyana bavowutele abaphikisane nesihloko, banikele iinzathu. Isikhulumi singahle sisahlele ikulumo/ipikiswano edlulileko • Isikhulumi sesithathu esisehlangothini elinye naso senza bunjalo • Ikulumo-pikiswana ingaphethwa bekutholakale neemphumela ngeendlela ezihlukeneko, isib ngokuthi iinkulumo zihlolwe (ukunikela amamaksi) ngabahlulelako, namkha kuvowutelwe isihloko TTKH 21
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti wokuLalela nokuKhuluma Ikulumo-pendulwano • Iveza ukukhulumisana phakathi kwabantu ababili nofana abangaphezu kwababili • Ukusungula nokuragisela ikulumo phambili • Ukudlhegana, nokuragisela ingcoco phambili • Ukulalelana nokukhulumisana • Ukuvikela ubujamo obuthileko nakungavunyelwaniko • Ukuzalisa iinkhala nokukhuthaza isikhulumi • Ukutlhadlhula izinto • Ukwabelana ngemibono nangelemuko begodu batjengise ukuzwisisa iminqopho Ukukhupha ilwazi nofana umbono emntwini oyedwa nofana ephanelini I-inthavyu • Ukusebenzisa amakghono wokubuza, wokukholwisa, wokutlola amanowuthi, wokurhunyeza, wokulalela namakghono wokukhuluma ngelimi lomzimba • Ukuhlela nokulungiselela: ukutjengisa umnqopho, ilwazi elisendlalelo, ukwendlala, imibuzo, isikhathi, indawo, ukulandelanisa, ibhoduluko okilo (bona amatshwayo wokutlola) • Ukusebenzisa amaqhinga we-inthavyu ngeengaba: -- Isingeniso (ukuzethula; ukutjho umnqopho) -- Ukwakha ubudlelwana (ukwakha isimo sokwethembana) -- Imibuzo (ukubuza imibuzo ejayelekileko ukuya kenqophileko, imibuzo ekhambelana nobujamo; ukusebenzisa ilimi elivuthiweko, elizwelelako, elinezwelo, elihlonipho nelikholwisako; ukulalelisisa, ukuhlunga iimpendulo, ukuphendula ngefanelo utjengise ilwazi) -- Ukurhunyeza (ukurekhoda iimpendulo ngokutlola amanowuthi; ukurhunyeza; ukulandelanisa nokuhlela iimpendulo nemininingwana eqakathekileko ngendlela elamana ngefanelo) -- Ukuvala (ukuthokoza o-inthavyuwako; ukunikela imininingwana yokuthintana) Umbiko (ohlelekileko • Nikela umbiko obuyako ngobujamo njengombana bunjalo. Isib, ingozi, nanyana yini nongakahleleki) okotholakalako • Ukucabangisisa ngesihloko, isingeniso (isendlalelo, umnqopho nesilinganiso somsebenzi), umzimba (Ubani? Kungebanga lani? Kuphi? Nini? Ini? Bunjani?), iimphetho, iimphakamiso, iinkombisi ezilayelako, iinthasiselo • Ukuhlela/plana: Ukubuthelela nokuhlela ilwazi nokunikela amaphuzu • Ukusebenzisa irejista nestayela selimi elingakahleleki ukuya kelihlelekileko • Ukusebenzisa -- Isikhathi sanje (ngaphandle kwemibiko yezomlando) -- Amabizo ajayelekileko -- Umuntu wesithathu -- Ihlathululo yamaphuzu -- Amagama nemitjhwana ephathelene nesihloko esithile neendlele zakhona -- Ilimi elihlelekileko elingakaphathelani nabantu Ukunikela iinkombatjhuba Ukutjela umuntu bonyana uya bunjani kenye indawo • Ukusebebenzisa iinkombatjhuba nawutjela umuntu bonyana angafinyelela bunjani endaweni ethileko • Ukusebenzisa khulukhulu indlela yamandla • Ukusebenzisa umuntu wesibili ukwethula ukuthintana phakathi kwesikhulumi nomlaleli • Yelela okulandelako nawunikela ikombatjhuba: -- Sebenzisa imitjho emifitjhani nezwakalako -- Ukulamanisa ngefanelo -- Layela ikombatjhuba enqophileko 22 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti wokuLalela nokuKhuluma -- Tjengisa isilinganiso sebanga -- Nikela isilinganiso seenomboro zeentrada/iindlela azozeqa ngaphambi kokufika endaweni -- Nikela ilwazi ngeemmeregi ezitholakala endleleni -- Sebenzisa amagama atjengisa ubujamo -- Sebenzisa amagama atjengisa ikombatjhuba -- Sebenzisa amagama wekobuza iinkombatjhuba -- Sebenzisa amagama wokutjengisa ukuthaba ukuthokoza Iinlayelo Ukuhlathulula bonyana ungasebenzisa bunjani ithulusi, namkha isisetjenziswa, ukulungisa ukudla, ukulungisa iimphoso, njll. • Ukuhlathulula ukusebenza nofana ukusetjenziswa kwananyana yini into esetjenziswako: ukulungisa ukudla, ukulungisa nanyana ngiziphi iimphoso, njll. • Ukuplana/ukuhlela nokulungiselela (ukuqala amatshwayo wokutlola) -- Ukuzwisisa ubujamo nokuthi ukunikela iinlayelo/iintjengiso kunomthelela onjani/ kuzokwenzani -- Ukuhlathulula ukusebenza nofana ukusetjenziswa kwananyana ngiyiphi into -- Ukuveza iinlayelo ezicacileko, ezifaneleko nezilamana ngefanelo/ngelojiki -- Ukusebenzisa iincwadi yeenlayelo, indlela esetjenziswa ngayo -- Yelela ilwazimagama, ihlelo, ukuveza, ilimi lobuthekhniki nemitjhwana engahle isetjenziswe • Ukwethula Ukwethula umbiko ngomlomo • Ukwethula ngomlomo izehlakalo ezivelako, isib. emrhathjweni namkha kumabonwakude namkha okutholwe ku-inthavyu ebeyibanjiwe • Ukuhlela nokulungiselela -- Ukwethula bonyana into eyekwethula ngokuhlelekileko ngomlomo kufanele ibe bunjani -- Ukubonela phambili bonyana kungasetjenziswa liphi ilwazimagama, ihlelo nokuveza -- Ukurhubhulula uthole ilwazi elifaneleko elibuya esikhulumini nelimini elidingekako ukuveza ilwazi • Ukwethula: qala okulandelako: -- Ubufakazi berhubhululo bufanele buvezwe • Isakhiwo setheksti sifanele sibe nesingeniso, umzimba nesiphetho • Itheksti ifanele imumathe ukuhlobana okucacileko nesihloko, ukuveza amaphuzu afaneleko ahleleke ngokulamana • Ipikiswano namkha umbono othakghulula ipendulo ecatjangisisweko kwabanye kufanele ivezwe • Imibono ephinyiswa ngokucacileko itjengisa ilemuko labamukelilwazi nomnqopho; • Ukungathathi ihlangothi (ilimi elicacileko nelinqophileko) begodu yethulwe ngerejista elungele abamukelilwazi • Abafundi bafanele bakhutazwe ukusebenzisa ilimi lomzimba elifaneleko. Babalekele ukusebenzisa ilimi lomzimba elilumelako. Sebenzisa ilimi elicacileko. • Ukuhlela akwethula ngomlomo ngeengaba ezintathu: -- Isingeniso: Ukudosa ikareko labamukelilwazi; ukuphendula bonyana Ngubani? Ini? Kuphi? Nini? -- Umzimba: ukuhlela amaphuzu aqakathekileko wombiko ngokulamana kwawo. Ukusebenzisa ilwazi elinembako; ukusekela amaphuzu aqakathekileko ngelwazi elivela erhubhululweni; Ukusebenzisa imininingwana nemitjho ehlathululako ukwenza umbiko bonyana ukarise -- Isiphetho: Ukurhunyeza bewuthola amaphuzu aqakathekileko. Ukutlola isiphetho esifitjhani. Ukusonga abe abuyelele amaphuzu aqakathekileko. Ukuthatha emaphuzwini aqakathekileko ukwakha umbono wakhe ngesihloko sombiko TTKH 23
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti wokuLalela nokuKhuluma • Sebenzisa iinsetjenziswa ezibukelwako njengamaphostara nofana amathransparensi - nokuzijayeza ukuwasebenzisa ngesikhathi sokuzilungiselela • Sebenzisa amanowuthi ukwenza isendlalelo somtlamo wokugcina wombiko • Sebenzisa amanothi nawethula umbiko Ukucocisana kweforamu/ Ukwabelana ngemibono ehlukeneko nofana ilwazi elisuselwe emithonjeni ehlukeneko kwephaneli Iinkhulumi zifanele: • Zithole imihlobo ehlukahlukeneko yemibono • Zilalelane • Zivume ubuqiniso bamaphuzu nakudingekako • Zingathikamezi ezinye iinkhulumi • Zihlobanise amaphuzu ngefanelo • Zinamathele esihlokweni • Zilinge ukuletha abantu ekucocisaneni -- Zithikameze ngokuzithoba -- Ziveze imibono nesekelo ngokunikela iinzathu • Esinye nesinye isikhulumi sikhuluma ngento ethile ngesihloko • Zisebenzisa imithetjhwana yemafreyizi • Imisebenzi womgcinisihlalo -- Ukulawula ihlelo -- Ukugcina isikhathi -- Ukulandela i-ajenda -- Ukukhuthaza ukuzibandakanya -- Ukungathathi ihlangothi -- Uvulela iintjhukumiso namkha amavowudi Ukulingisa Abafundi bavezelwa ubujamo obuthile, esikhathini esinengi kubamraro nofana isehlakalo, okufanele badlale indima ethileko. Ukulingisa kungahle kungalungiselelwa, nofana umfundi angatjelwa ngendima okufanele ayidlale. Ukuhlolwa lokho kuvulekile begodu kudzimelele emuntwini oyedwa Ingcoco/ikulumiswano Ukwabelana ngemibono nesiqhema ngasinye engakahleleki • Ukuthoma nokuragisela ikulumo phambili • Imithetjhwana yokudlhegana • Ukuvikela ubujamo obuthileko • Ukubonisana • Ukuzalisa iinkhala nokukhuthaza isikhulumi • Ukwabelana ngemibono nangelemuko ukutjengisa ukuzwisisa imiqondo Ukwethula isikhulumi Ukunikela abamukelilwazi ilwazi ngesikhulumi/ngesithekeli • Ukuthola ilwazi elifaneleko esikhulumini • Ukusebenzisa isitayela namkha irejistara ehlelekileko • Ukwakha ikareko nokungalindelwa bamukelilwazi, isib. ngokutjela abamukelilwazi ngelwazi elisisendlalelo nangepumelelo yaso ngefanelo • Ukwakha okulindelekileko, isib. ngokukuphumula nangehlukalizwi • Ukuphetha ngamandla nangokuzethemba Amezwi wokuthokoza • Ukuthokoza isikhulumi ngemva kokwethula ikulumo kubemukelilwazi • Ukusebenzisa irejista ehlelekileko • Ukulalelisisa isikhulumi ngokuyelela, ukuveza okuqakathekileko okuvele ekulumeni • Ukutjho amaphuzu aqakathekileko avele ekulumeni ngamandla nangokuzethemba • Ukuphetha ngamandla nangokuzithemba 24 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ubude besikhathi esiphakanyisiweko samatheksti afanele avezwe ukwenzela ukukhulumisana ngomlomo Ubude besikhathi Amatheksti AmaGreyidi 7 - 9 Iingcoco, iinkulumo-pendulwano, ukucocisana kweforamu/kwesiqhema/kwephaneli, ukucoca ngesiqhema amaminithi ali 10 - 15 Ikulumo-pendulwano amaminithi ama 4 - 6 Iinkombatjhuba neenlayelo amaminithi ama 2 - 4 Ama-inthavyu amaminithi abu 8 - 10 Ukufunda okulungiselelweko amaminithi ama 2 - 3 Iinkulumo ezilungiselelweko, umbiko, ukubuyekeza amaminithi ama 2 - 3 Iinkulumo ezingakalungiselelwa amaminithi ama 2 - 3 Ukucoca indatjana amaminithi ama 5 - 7 Umhlangano neenkambiso amaminithi ama 7 - 10 Izimo zekulumo ezisetjenziswa ekukhulumeni iLimi lesiNdebele- irhelo lesikhombisi elilayelako UKUBAWA IVUMO/IIMBAWO UKUPHAZAMISA • Nginga …..? • Ngiyacolisa, nginga? • Kungakghoneka bonyana ngi…..? • Ngiyacolisa, ucabanga bonyana nginga…? • Kulungile nangabe….? • Ngiyacolisa, uyazi…? • Kungalunga nange…? • Ngibawa ubuyelele, ungangisiza? • Ungatshwenyeka nange nginga …? • Ngibawa ungivumele bonyana ngi… • Ungavuma uku …? UKUNIKELA ISIZO UKUFUNA ISIZO • Ngingakusiza? • Ngingasiza nge…..? • Kukhona okufunako? • Ungangisiza ngoku…..? • Uzokutlhoga isizo? • Ngitlhoga isizo nge… • Uyalidinga isizo? • Ngibawa isizo … • Ngingakwenzela ini namhlanje? • Ngibawa ungisize ... UKUBAWA UKULITJALELWA UKUNGHONGHOYILA • Ngiyacolisa • Ngilibalela ngokutjho kwami lokhu, kodwana…… • Ngicolisela uku…. • Ngilibalela ngokukutshwenya, kodwana…. • Ngiyazisola …… • Mhlamunye ukhohliwe uku… • Ngibawa ungilibalele ngoku … • Ngicabanga bonyana kungenzeka ukuthi ukhohliwe uku… • Ngiyacolisa uku … • Ngiyacolisa nangabe ngiphume endleleni, kodwana... • Ngilibalela ubuyelele. • Kungenzeka bonyana kube nokungazwisisani nge... • Ungangizwa kumbi, kodwana ... TTKH 25
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 UKUNIKELA ISELULEKO UKUTJHO OKUNYULWAKO • Angicabangi bonyana ufanele u…….. • Ungathanda uku …. • Ufanele u….. • Ngingamane • Akukafaneli bonyana u……... • Kubayini singa...? • Nangabe benginguwe, bengi ……. • Kulungile, mina ngikhetha uku …….. Ucabanga ini wena? • Nangabe bengisebujameni bakho, bengizaku …. • Ucabanga bonyana kufanele senzeni? • Nangabe bengingemanyathelweni wakho, bengizaku …. • Ngicabanga bonyana singa..... • Bekungaba ngcono u …. • Nangabe bekusiya ngami, bengi … • Akukafaneli bonyana u… • Ngicabanga bonyana sifanele si …. • Nanyana yini oyenzako, ungalinge u…. UKUFUNISELA/UKURAYA, UKUNGABI NESIQINISEKO UKUNIKELA ILWAZI ELINGAKANQOPHI • Ngizakuthi pheze sekakulungele uku ... • Bangaba …. • Kungahle kufuneke okunye … • Bangapheze babe... • Angahle ... • Kunenani elikhulu la …. • Kubonakala sengathi ... • ……bonela phambili ukufika ku ….. • Mhlambe udinga … • Mhlobo o … • Mhlamunye bafuna uku ... • Zilihlobo eli….. • Kubudisi ukutjho, kodwana ngisolela … • Bamhlobo o... • Anginalo iqiniso, kodwana ngicabanga … • Kubudisi ukutjho, kodwana ngicabanga • Anginaqiniseko kuhle, kodwana ngicabanga ... • Anginasiqiniseko kuhle, kodwana ngicabanga…… UKULAYELISA UKUZIHLUNGA Amakhambo amade, amaholideyi, ukuvakatjha • Lokhu kusebenze kuhle/bekukhamba kuhle ngobana…. kwesikhatjhana • Ngenze lokhu kuhle ngombana…. • Ube nekhambo elihle. • Bekuzokuba ngcono nangabe bengina... • Thabele amaholideyi wakho. • Lokhu kungenziwa ngcono ngoku…. • Ube nekhambo elimnandi. • Ituthuko i/ayisibo ubufakazi ngombana … • Thaba! • Lokhu kuyaphumelela ngombana … • Iba nesikhathi esihle e (ndaweni efana nerestjurente) • Iba nesikhathi esihle (edorobheni ) UKULOTJHISA NGEMVA KWEKHAMBO • Belinjani ivakatjho/iholideyi yakho e…? • Usithabele isikhathi sakho e (ndaweni obewuyivakatjhele)? • Belinjani ikhambo lakho/ngesiphaphamtjhini 3.1.2 UkuFunda nokuBukela Amakghono wokufunda nokubukela athuthukiswe kuhle amgogodla wepumelelo yokufunda kiyo yoke ikharikhyulamu. Abafundi bathuthukisa ubuhlakani ekufundeni nekubukeleni amatheksti ahlukahlukeneko wezemitlolo nalawo okungasiwo wezemitlolo, okufaka hlangana amatheksti abukelwako. Abafundi bakghona ukubona bonyana amajenri nerejista ziwutjengisa bunjani umqopho, abamukelilwazi nobujamo bamatheksti. Ngokufunda netlasi loke nangokufunda ngokuzijamela, abafundi baba bacabangi abanelihlo lokuhlaba nokutlama. (Ukufunda/ukubukela kumumethe iingcenye amabili: 1) ukufunda nokusebenzisa amaqhinga wokuphula/ukukghedlha nokuzwisisa itheksti 2) ukufunda nokusebenzisa ilwazi lamatshwayo wetheksti. Zombili iingcenye zifanele zibe khona kufundwa/kubukelwa iinlayelo zamatheksti wezemitlolo nalawo okungasiwo wezemitlolo. 26 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Okumumethweko kokuFunda/nokubukela kuhleleke bunje: 1) ukufundela ukuzwisisa 2) ukufundela ukufunda okuhlelekileko (iincwadi eziqintelwe ukufunda) begodu 3) ukufunda ngokuzijamela okungezelelweko. Indlela yekambiso namaqhinga wokufunda Iinlayelo zokufunda zingafaka hlangana amagadango amathathu wokungezelela ukuzwisisa amatheksti. Akusiwo woke amagadango wendlela yekambiso azakusetjenziswa ngasosoke isikhathi. Isibonelo, nangabe abafundi bafunda umhlobo ongakajayeleki wetheksti nofana ijenri, kuzokudinga ukwenza umsebenzi wokuzilungiselela ukufunda ozabenza bonyana bayelele amatshwayo wehlobo lelo letheksti, begodu kubasize bonyana bayihlobanise nelemuko labo. Ngesikhathi sokufunda imisebenzi izobasiza bonyana batsenge isakhiwo namatshwayo welimi ngokungeneleleko. Ngemva kokufunda, ingahle ibandakanye abafundi ekulingeni ukukhupha ijenri abazitlolele yona ngokwabo. • Ukuzilungiselela/Ngaphambi kokufunda • Ngesikhathi sokufunda • Ngemva kokufunda Ukulungiselela/Ngaphambi kokufunda Abafundi bangahle bazilungiselele itheksti ngeendlela ezahlukahlukeneko ngokuya ngomhlobo wetheksti begodu nangezinga lomfundi. Kuhlahlambisa ukuhlobana nelwazi labo langaphambili. • Abafundi bakhuthazwa bonyana bakhe okuthileko okungalindelwa ngetheksti enemitlhala esukela eenthombeni ezikhambisana netheksti nofana amafothografu, umhlobo wetheksti, isakhiwo, iphepha lesihloko, okumumethweko, izahluko, iglozari, isithasiselo, amafuthinowuthi • Ukuskima nokuskena amatshwayo wetheksti: iinhloko sencwadi/sekondlo/sesithombe; iinhlokwana, amakheptjhini, iintjengisi, amagrafu, amatjhadi, amadayagramu, amagama amakhulu atlolwe ngokunzima, ama-ithalikhi, ukunombora, imimebhe, ama-ayikhoni, imenyu edoselwa phasi, isifunisela magama ekhomphyutheni • Ukuskimela ukuthola imibono oqakathekileko nokunikela ngemibono yakhe ekucocisaneni kokulungiselela ukufunda. • Ukuskenela ukuthola imininingwana esekelako • Ukwenza ibonelo phambili ngokusebenzisa ilwazi elitholakele ngokuskima nokuskena. Ngesikhathi sokufunda • Ukuthatha isiqunto ngehlathululo yamagama nemifanekiso angakajayeleki ngokusebenzisa amakghono wokukghedla igama nemitlhala yobujamo. • Ukubuyelela ufunde/ukubuyelela ubukele • Ukubona ngelihlo lengqondo • Ukuthatha isiqunto ngehlathululo (isifaniselano, ubujamo obuthile, ukwakheka kwamagama njll.) • Ukubuza TTKH 27
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukwenza amanowuthi (imibono eqakathekileko nesekelako) • Ukurhunyeza imibono eqakathekileko nesekelako ngamaphuzu/ngeengaba ngobude obufunekako. • Ukutlhadhlula izinto • Ukuthatha iinqunto • Ukuhlathulula/ukuhlunga iinqunto neemphetho zomtloli Ngemva kokufunda • Ukuphendula imibuzo ngetheksti ukusuka kelula ukuya kwebudisi. • Ukuthatha isiphetho/umbono wakho • Ukuhlunga/ukucoca ngemihlobo ehlukahlukeneko yokurhumutjha itheksti • Ukumadanisa nokuhlukanisa • Ukwenza ihlanganisela/ukutlola isirhunyezo • Ukuhlola itheksti ngomnqopho wokufunda ihlelo nelwazimagama, isib. ukubuyelela utlole ngeenkathi zesenzo ezahlukeneko • Ukubuyelela ijenri bayitlole ngokwabo (lapho kukghoneka khona) • Ilemuko lelimi lokuhlaba: -- amaphuzu nemibono -- ihlathululo enqophileko nengakanqophi -- incazelo yesihlathululimezwi nehlathululo efihlekileko/elifanekisako -- isendlalelo samatheksti nomtloli kwezokuhlalisana nezepolitiki begodu namasiko -- umthelela wokukhetha nokutjhiya ihlathululo -- ubudlelwano hlangana nelimi namandla -- ilimi elithinta imizwa nelibuqobolwana, ubuhlangothi, ukuzindla, ukubandlulula, ukudzimelela kokholelwa kikho, ukuhlukahlukana kwelimi, ukuthatha iinqunto, ukucabangela, ukuphikisana, umnqopho wokufaka nofana wokukhupha ilwazi. -- ukutlama amatheksti amatjha, o.u. ukutjhugulula okucocwako kube mdlalo, ikulumo pendulwano; -- Ukuhlola itheksti ngomnqopho wokuyihlolela ukufunda ihlelo nelwazi magama, isib. ukubuyelela uyitlole ngeenkathi zesenzo ezahlukeneko. Ukurhumutjha amatheksti abukelwako (imihlobo ehlukahlukeneko yamatheksti anamagrafu nokubukelwako) Ebafundini abanengi, isikrini kunephepha elitloliweko ngiso esimthombo welwazi labo elinengi. Ilitheresi ebukelwako 28 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 iyingcenye eqakathekileko yokufunda, begodu isikrini sekhomphyutha simuthombo onothileko wematheriyali. Hlola bonyana isendlalelo siqakatheke bunjani ebunzizweni lwazi obudumileko; Indlela abakhangisi abazuza ngayo; indlela umsikinyeko nombala udlala indima eqakathekileko ekukholwiseni umsebenzisi bonyana atjhugulukele kamanye amahlangothi. • Amaqhinga wokukholwisa: Ilimi elithinta imizwa, ukukholiswa, ukuthatha ihlangothi, ilimi elibuqobolwana • Indlela ilimi nemifanekiso litjengisa ibumbeko lamagugu nomoya umuntu enza ngayo izinto • Amandla wokusebenzisa imihlobo nobukhulu befonti, iinhloko namakheptjhini • Ukuhlaziya, ukurhumutjha, ukuhlunga nokuphendula imihlobo ehlukahlukeneko yamakhathuni/yemitletlana yekhomikhi Imisetjenzana yokuFunda nehlobo lomfundi olilindelekileko Ukulungiselela ukufunda (Ukufundela phezulu) • Ukusebenzisa iphimbo, ukuphinyiswa kwelizwi, ibelo, ukuthintana ngamehlo, ijamo, ukukhuluma ngezitho zomzimba • Ukuphimisa kwamagama ngaphandle kokuhlanekela ihlathululo Ukufunda okungakalungiselelwa (Ukufundela phezulu) • Ukufunda butjhelela ngokuya ngokomnqopho • Ukuphimisa amagama ngaphandle kokuhlanekela ihlathululo • Ukusebenzisa iphimbo, ukuphinyiswa kwelizwi, ibelo, ukuthintana ngamehlo, ijamo, ukukhuluma ngezitho zomzimba ngefanelo UkuFunda isifundo sokuzwisisa • Ukufunda itheksti ngokungeneleleko nangelihlo lokuhlaba (ukufunda isifundo sokuzwisisa) • Ukuzwisisa itheksti ngokungeneleleko - amatshwayo wetheksti - iinhloko, iintjengisi, amagrafu, amatjhadi, amadayagramu, iinhlokwana, ukunombora, amakheptjhini, iinhlokwana ezikhamba phambili, isakhiwo, isib. ikholomu yephephandaba, njll. • Ukutjengisa ukufunda ngokuzijamela (ukufunda kabanzi ukwenzela ukuzithabisa, ilwazi nokufunda) • Ilemuko lelimi elihlabako (ukulemuka ihlathululo yegama elisesihlathululi-mezwini nehlathululo yegama efanekisako begodu nokuthi imumethe ihlathululo nomlayezo ofihlakeleko, isib.ukudzimelela kulokho okholelwa kikho, ukuzindla nemnqopho wesikhulumi) UKUFUNDA OKUNGENELELEKO a) Ukufunda okungeneleleko kwamatheksti amafitjhani atlolelwe isifundo sokuZWISISA esisezingeni legama Abafundi basebenzisa imihlobo ehlukahlukeneko yamaqhinga wokuphula/ukuphadlha amatheksti. Bakha ilwazi-magama ngokusebenzisa amakghono wokuhlasela igama nokuliveza epepeneneni. TTKH 29
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukusebenzisa isihlathululi-mezwi, itheserasi neminye imisebenzi esikhombiso esilayela bona ilwazi ungalithola kuphi ukuthola ihlathululo, ukupeleda, ukuphinyisa neengcenye zekulumo zamagama angakajayeleki • Ukubona iinthomo zamabizo, (isib. u-, um nofana i-isi, a-ama) begodu neenlungelelo ezijayelekileko, (isib. a, u, -kazi, -ana, njll). • Ukuthola ihlathululo yamagama nokuhlobana kwawo nemindeni yamagama ngokusebenzisa ilwazi lemirabhu, iinlungelelo neenthomo ezijayelekileko • Ukusebenzisa okumumethweko kwetheksti (isib. ekuhlathululeni imitjho) amatshwayo, (isib. amakhoma, abodzubhula) namatshwayo wegrafu (isib.ubuso obutjengisa ukuzethemba) ukuthola ihlathululo yamagama angakajayeleki • Ukukhumbula nokusebenzisa izitjho nezaga, isib. ukuba nesandla • Ukuhlukanisa phakathi kwehlathululo yegama elisesihlathululweni-mezwi nehlathululo efanekisako • Ukubona umsuka nokusetjenziswa kwamagama amatjha, isib. ilimi lesirhumutjha, ilimi lesigodi, amagama wokubolekwa (isib. isitulo, idorobho, imodere). • Ukuhlukanisa phakathi kwamagama avamise ukuhlangahlanganisa: abomabizwafana/amahomonimi, abomqondofana, isib. ithanga, ukuthatha • Ukukhumbula imihlobo ehlukahlukeneko yeenrhunyezo, isib. akhronimi, ama-initjhiyalizimu, itlibhu, ithrankhetjhini • Ukusebenzisa ilwazi lehlelo ukukghedlha ihlathululo. Qala izakhiwowo zeLimi- Irhelo elisikhombisi esilayelako b) Ukufunda okungeneleleko kwetheksti efitjhani etlolelwe isifundo sokuZWISISA esisezingeni lomutjho nesigaba Abafundi basebenzisa ilwazi lelimi ukwenzela ukuzwisisa ukwakhiwa komutjho nokuhlelwa kwamatheksti. Ukufunda amatheksti kulelizinga kunikela ithuba lokufundisa izakhiwowo zelimi ezihlangeneko. • Ukubona nokusetjenziswa kwehlathululo nemisebenzi yezakhiwo nemithetjhwana yelimi emathekstini. Qala izakhiwowo zeLimi- erhelweni elisikhombisi esilayelako. • Ukubona isakhiwo setheksti esisetjenziselwe iminqopho ezihlukahlukeneko, (isib. ihlathululo, itlhadlhulo, unobangela-nomphumela) kiyo yoke ikharikhyulamu nokuhlobana kwamagama/isitjengisi samagama/ iinhlanganiso, (isib. kwelinye ihlangothi, kokuthoma, ngombana). Qala ukutlola/ukwethula imihlobo yamatheksti efaneleko. c) Ukufunda okungeneleleko kwetheksti efitjhani etlolelwe isifundo sokuZWISISA esisezingeni letheksti yoke Abafundi basebenzisa ilwazi lejenri nelokufundisa itheksti ehlelekileko ukuzwisisa ihlathululo, ihloso nomphumela wetheksti yoke. • Ukuhlobanisa itheksti nelemuko labo • Ukubona ijenri nomnqopho wayo, isib. ipikiswano efuna ukukholwisa 30 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukubona nokuhlathulula umoya neehloso zomtloli • Ukuhlanganisa iingcenye zamatheksti nofana amatheksti woke ukuze kufinyeleleke esiphethweni • Ukuthatha iimphetho; ukwakha nokuqinisekisa umbono wakhe d) Ukufunda okungeneleleko kwamatheksti amafitjhani ukwenzela UKURHUNYEZA NOKUTLOLA AMANOWUTHI Abafundi basebenzisa ukuzwisisa kwabo amatshwayo wetheksti ukwenzela ukurhunyeza itheksti. Qala amaqhinga wokufunda angehla. • UkuSkimela nokuskenela ukuthola imibono nommongo eqakathekileko • Ukuhlukanisa imibono eqakathekileko emininingwaneni esekelako • Ukurhunyeza imibono eqakathekileko ngaphandle kokuhlanekela umqondo (ukutlola ngamagama wakho) • Ukulandelanisa imitjho nokusebenzisa iinhlanganiso neenlandelaniso ezilamanako ukuzihlanganisa ndawonye ethekstini. e) Ukufunda okungeneleleko kwamatheksti amafitjhani ukwenzela ILEMUKO LELIMI LOKUHLABA. Abafundi basebenzisa ukuzwisisa kwabo bonyana ilimi lingatlama beligcine bunjani amandla wokuhlobanisa hlangana nomvezi wetheksti nomfundi. Bahlaziya umbono osuselwe ethekstini etloliweko. • Ukubona nokucoca ngelimi eliphathelene nemizwa nelibuqobolwana • Ukubona nokucoca ngobuhlangothi nokuzindla, nanyana ngikuphi ukudzimelela kilokho okholelwa kikho. • Ukubona nokucoca ngokucabangela begodu bahlathulule nangamandla womphumela • Ukubona nokucoca ngehlathululo efihlekileko nangokuthatha isiqunto • Ukubona nokucoca ngehlathululo yesihlathululi-mezwi nehlathululo efanekisako • Ukuphakamisa umnqopho wokufaka hlangana nofana wokukhupha ilwazi • Ukukhumbula umbono womtloli/womvezi f) Ukufunda okungeneleleko kwamaTHEKSTI WEENRHATJHI AHLUKAHLUKENEKO NABUKELWAKO (Amatheksti weenrhatjhi ahlukahlukeneko asebenzisa amametheriyali abukelweko natlolwako ethekstini yinye, isib. imikhangiso, amakhathuni. Angahlanganaisa lokhu nelimi elikhulunywako nelezitho zomzimba.) Abafundi basebenzisa ilwazi labo lamatshwayo wemifanekiso nelokubukelwako ukwenzela ukuzwisisa bonyana lokhu kusekela bunjani ukutlola emathekstini weenrhatjhi ezihlukahlukeneko. Abafundi basebenzisa ilimi (meta-language) lamafilimu ukuzwisisa nokubuka amatshwayo wetheksti ebukelwako nemiphumela yawo. • Ukubona nokucoca ngeendlela amatshwayo wokubukelwako ahlanganiswe ngakho namatheksti atlolwako emetheksini weenrhatjhi, isib. isakhiwo, iintjengisi, ilwazi legrafu TTKH 31
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukubona nokucoca ngomnqopho nomlayezo ethekstini ebukelwako ukwenzela ukuthola ilwazi, isib. amagrafu, amathebula, amadokhyumentari, amatjhadi, imimebhe • Ukubona nokucoca ngomlayezo nangokuphunyeleliswa kwamatshwayo wokubukelwako weenkhangiso begodu nobudlelwano hlangana namatshwayo wokutlola newokubukelwako • Ukubona nokucoca ngomnqopho nangomlayezo osemathekstini abukelwako atjengisa ubudlelwano, isib. imimebhe-ngqondo, amadayagramu, amaphayi-tjhadi, imimebhe, amaplani • Ukubona nokucoca ngomnqopho, namakhwalithi wobuthandabuhle begodu nokutlama amatheksti abukelwako ukwenzela umnqopho wobuthandabuhle, isib. amafothografu, ifilimu, ama-elemende atlanywako • Ukubona nokucoca ngomnqopho nangomlayezo wamtheksti abukelwako atlanyelwe ukuzithabisa, isib. ifilimu, amakhathuni, amavidiyo wezombhino, imitletlana yamakhomikhi • Ukubona nokucoca ngomlayezo nangokuphunyeleliswa kwamatheksti abukelwako asekela ikulumo, isib. amaphostara, amadayagramu, umtjhini okhupha idatha • Ukufunda ifilimu- ukwenzela ukwandisa ilwazi kwaphela) ukubona, ukuzwisisa, ukuhlaziya nokuhlunga ubudlelwana phakathi kwetjhada, ikulumo, izenzeko, namatshwayo wokubukelwako efilimini nezinye iinsiza zokulalela-nokubukela UKUFUNDA OKUHLELEKILEKO KWAMATHEKSTI WEZEMITLOLO Abafundi bafunda, bahlunge bebaphendule amatheksti wezemitlolo anemininingwana yezobuthandabuhle. Basebenzisa ilimi (meta-language) lokufunda zemitlolo ukuzwisisa nokubuka amatshwayo wamatheksti wezemitlolo. YELELA: Kugandelelwa bonyana ukufunda itheksti ehlelekileko kuzokutjhuguluka ngokuya ngeencwadi zezemitlolo ngetheksti ekhethiweko • Ukuzwisisa umehluko hlangana nemininingwana yezemitlolo ezihlukahlukeneko, isib. ukuthi ikondlo inamatshwayo ahlukileko kunenoveli • Ukubona nokuhlathulula ilimi elifanekisako neensetjenziswa njengombana zivelwa emathekstini ahlukahlukeneko, isib. isifaniso, isingathekiso, ukwenzasamuntu, ifanatjhada, ifuzatjhada, irhwala, ukuphikisana, ukutshima, irhobho-ndaba, itshwayo, isihlonipho, isidlalisi-magama, isifaniso • Ukubona nokuhlathulula ihloso yomtloli/yomvezi • Ukuhlathulula ukukhethwa nokuphumeleliswa kwekondlo nokobana amatshwayo wayo awusekela bunjani umlayezo/ummongo. Amatshwayo angafaka hlangana iimfenqo, imifanekiso-mnqondo, amatshwayo wesakhiwo, namaqhinga wamatjhada, isib. iimvumelwano, ibuyelelo, igido, ifanatjhada • Ukuhlathulula ukukhethwa nokuphumeleliswa komdlalo nokobana ama-elemente/namatshwayo awusekela bunjani umlayezo/ummongo. Ukungezelela kumfenqo nemifanekiso- mnqondo, amatshwayo angafaka hlangana isib. isakhiwo, abalingisi, ukuvezwa kwabalingisi, iinkombatjhuba zesiteji, itshimo lomdlalo, isizinda ikulumo pendulwano, ekulumo kayedwana, isolilokhwi, ukukhumbula ngengqondo okwenzekileko 32 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukungezelela, ukwenzela ifilimu, umsebenzi wekhamera noku-editha, isib. ukuthathela isithombe eduze, ukuthathela isithombe kude, umvumo namatjhada aphathelene nawo, amatshwayo wefilimi akhethekileko, umbala. • Ukuhlathulula ukukhethwa nokuphumeleliswa kweendatjana ezifitjhani/amanoveli/amafilimu nokobana amatshwayo wawo asekela bunjani umlayezo/ummongo. Ukungezelela eemfenqweni nemifanekisweni- mnqondo, amatshwayo angafaka hlangana indima edlalwa mcoci, amatshwayo wesakhiwo, isib. isakhiwo, ukwethula/isingeniso, ukukhuphuka kwezehlakalo, irarano, isitlhori, irhobho-ndaba, isiphetho. UKUFUNDA/UKUBUKELA NGOKUZIJAMELA OKUNGEZELELWEKO Abafundi bazijayeza amaqhinga wokufunda atjengiswe nakufundwa ngokungeneleleko amatheksti ahlelekileko ukwenzela bonyana bafunde ngokuzijamela, ngokuzithabisa nangokwenza irhubhululo kukharikhyulamu engezelelweko. Ukuhlahlwa ngutitjhere ekufumaneni nezingeni kuqakathekile kilengcenye yehlelo lokufunda. • Ukufinyelela ebulungelweni leencwadi nokwazi imithetjhwana yokubekwa kweencwadi • Ukuveza ubufakazi bokufunda/nokubukela okungezelelweko ngendlela yeenkulumo, ingcoco ngokubuyekezwa kweencwadi/kwamafilimu/kwamahlelo wokubuyekezwa • Ukufunda/ukubukela amatheksti woke ahlukahlukeneko isib. iincwadi, amamagazini, amaphepha-ndaba, ubundzinzo- ilwazi, amafilimu, amadokhyumentari, amahlelo ahlukahlukeneko wakamabonwakude kokubili ngesikhathi sokufunda nangemva kokuphuma kwesikolo Iimbonelo zemihlobo yemibuzo Imibuzo yelwazi Kwenzekani ngemuva kwalokho…? Ungatjho ngamagama i…? Hlathulula bonyana kwenzakale ini…. Ngubani okhulume na…? Iyini incazelo ye…? Imibuzo yokuzwisisa Ngubani obekamlingisi oqakathekileko...? Unganikela isibonelo sa…? Ungahlathulula ngamagama wakho…? Imibuzo yokwenza Ungacabanga nanyana ngisiphi isehlakalo lapho ….? Usakhumbula bonyana besiqale eengathekisweni - ungasihlathula bunjani isingathekiso emudeni lo? Imibuzo yokuhlaziya Bekufana bunjani lokhu na …? Kuhluke bunjani lokhu kuna…? Bewuyini ummongo ofihlakeleko na…? Kubayini ucabanga bona…..? Imibuzo yokubuthelela Sifunde imibono ehlukahlukeneko ngo Sipho -ungayihlanganisa yoke ndawonye bewuhlathulule ukuvezwa kwakhe? Umumuntu onjani? Imibuzo yokuhlunga Iphumelelisa bunjani ……? Ungacabanga indlela negcono ….? Ngiyiphi ikondlo kulezi ezimbili oyinyulako? Kubayini? Ukukhetha umhlobo wetheksti/ijenri Abotitjhere bafanele baqinisekisekise bonyana abafundi bafunda amatheksti namajenri ahlukahlukeneko phakathi konyaka. Kufanele kube nesilinganiso esifanako phakathi kwamatheksti amafitjhani namade nahlangana nokufundela iminqopho ehlukahlukeneko, isib. umnqopho wobuthandabuhle (ukufunda amatheksti ahlelekileko weencwadi zokufunda zemitlolo) amatheksti asatjalaliselwa iintrhatjhi, amatheksti abukelwako wokuzithabisa (Qala amatheksti asetjenziselwa ukufundisa okuhlangeneko kwamakghono welimi”). TTKH 33
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti wokufunda Ikondlo Kunemibuzo eqakathekileko emibili kwaphela umfundi afanele ayibuze ngekondlo: Bekuthiwani? Ngingazi bunjani? Umbuzo wesibili ungezelela ukukholeka kwependulo yokuthoma; umbuzo wokuthoma ubeka lokho okuzokuvezwa mbuzo wesibili. Boke abatloli bezemitlolo batlola njengombana kunento abafuna ukuyathula — into abacabanga bonyana iyakarisa begodu iqakathekile khulukhulu emasikweni wesiqhema abasitlolelako. Sifunda itheksti ukwenzela ukusekela, ukuqinisekisa, ukutlhadlhula nokuveza lokho abatloli abafuna ukusitjela khona. Kubuye kufake hlangana ukuqala ukusetjenziswa kwelimi elifanekisako; indlela imitjho, imida yekondlo begodu neenkondlweni ngokupheleleko bonyana zithulwa bunjani; ukukhethwa kwemifanekiso, igido, ibelo netjhada; ilimi lamazizo lapho kuvela khona imifanekiso le. Koke lokhu kulinga ukufinyelela esiphethweni esingahle sibe ngcono esingaveza bonyana lokho imbongi ekufisako kuzakuvumbuluka msinya nofana kamuva bonyana ihlathululo yetheksti ithini. Akukavami ukuba nesiphetho esinqophileko sekondlo ehle. Amatshwayo wekondlo alandelako azokwenza ngcono ukuzwisisa umlayezo ohlosiweko • okutjhiwo yikondlo/umnqondo osobala • umqondo ofihlekileko • umoya wekondlo • ummongo nomlayezo • imifanekiso-nqondo • iimfenqo/ukukhetha amagama (ukuphimisa), iinsetjenziswa zomvumo, umzwakalo welizwi, iimpendulo ezithinta imizwa, imida, amagama, iindima/iintanza, ivumelwano, ukurhobelana, igido, amatshwayo wokutlola nokufunda, ibuyelelo, ifanatjhada (ifanakamisa nefanangwaqa), i-enjambumente Umdlalo Umdlalo akusiwo amagama nelimi kwaphela: uphathelene nomsikinyeko, iphimbo, ukukhanya nobumyama; ukuthintana; ukudlala esiteji. Indlela umdlalo ukhamba ngawo (ibelo) kuqakathekile; indlela abalingisi abathintana ngayo, abakwenzako nabangakhulumiko; indlela ukuqaleka kobuso kutjhugulula ngayo ihlathululo yomuda ekondlweni- koke lokhu kungalahleka nangabe umdlalo ungafundwa njengenoveli. Nanyana kunjalo, akusiwo umbono omuhle ukutjengisa ‘ividiyo’ yomdlalo ngaphambi kobanyana umdlalo ufundisiswe ngokuzeleko, kucocwe ngawo‘bewulingiswe yitlasi’. Ngaphandle kwalokho, ‘ividiyo’ iba liqiniso lomdlalo, kuncani okungasusa irhumutjho elikhethekileko lomkhiqizo loyo. Ukubona ngelihlo lengqondo kudlala indima eqakathekileko ekufundweni komdlalo. Ukubona ngelihlo lengqondo isiteji nokuthi abalingisi babunjani, nokuthola bonyana zingaki izindlela ezihlukahlukeneko umuda nofana ikulumo engatjhiwo ngayo kuyingcenye eqakathekileko yokusebenza ngomdlalo ngekumbeni. Isakhiwo nezakhiwana; indlela umtloli aveza ngayo abalingisi, nokuthuthuka kwabo emdlalweni; isizinda nesendlalelo (lapho kuqakatheke khona ukuzwisiseka komdlalo kwaphela); ibelo, ukusetjenziswa kwemifanekiso namatshwayo; amaqhinga womdlalo afana nokukhulumela phezulu komlingisi akhuluma imicabango yakhe ayedwa; itshimo lomdlalo, iinkomba zesiteji, ukutjhuba komoya, ihlaya, nofana ibangamatlhuwo koke lokhu kuqakathekile ekufundweni komdlalo. Amatshwayo womdlalo alandelako azokwenza ngcono bonyana abafundi bazwisise itheksti: • Isakhiwo nesakhiwana (isingeniso, ukuphakama kwesehlakalo irarano, isitlhori, irhobhondaba, isiphetho, ibonelo phambili begudu nokukhumbula okwenzekileko nendinyana etjengiswa ngaphambi komdlalo. • ukuvezwa kwabalingisi • indima edlalwa mcoci/umbono • umongo nemilayezo • isendlalelo nesizinda - ukuhlobana kwabalingisi nommongo • isakhiwo somdlalo: isakhiwo, isakhiwana (isingeniso, ukuphakama kwesenzeko nesitlhori) • umoya wekondlo nephimbo • isiphetho phekghu/isiphetho • iinkomba zesiteji • ukuhlobana phakathi kwekulumo-pendulwano/ikulumo kayedwana, ukukhulumela phezulu komlingisi akhuluma imicabango yakhe ayedwa nesenzeko • itshimo • ukulamana kwezehlakalo ngokuya ngokwesikhathi 34 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti wokufunda Ukufunda iFilimu Ukufunda ifilimu akufani nokufunda inoveli. Nanyana ukuphathwa kwamafilimu kungalandela (ukungezelela ilwazi) amaphetheni wokufundisa ukufana khulu nomdlalo wenoveli we‘sinemathografiki’ angenzasi afuna itjhejo elikhethekileko. ‘Ukufunda’ifilimu ngokuzwela nangokunemba kudzimelele esazelweni sombukeli soku-editha, ukuqunta, ukuthatha iinthombe, ukuhlanganisa amatjhada, umvumo, izembatho, umkhanyo netjhada. Ikghono lokufunda ifilimu kulelizinga lithuthukisa bonyana umuntu abukele amafilimu ngokungalinganisekiko: umbukeli usuka ekubukeleni ‘sidu nangokuqhusula amehlo’ kanengi okutjho ukulandela imida ecocwako; ukuya kokudephileko; okungezelela kulokho umuntu akubonako, nokuzwisisa okucacileko kokuthi umlawuli, i-editha, nabo boke abakholwisako ukwenzela bonyana esikubukeleko kusenza sizizwe sisenze ngeendlela ezithileko. • ikulumo pendulwano nokwenza, nokuhlobana kwako nomlingisi nommongo; • isakhiwo, isakhiwana, ukuvezwa kwabalingisi, irarano, umnqopho womdlalo, itshimo lomdlalo, isiphetho-phekghu; • isakhiwo somdlalo neenkomba zesiteji • umlayezo nommongo nokobana zihlanganiswe bunjani zoke kumininingwana yetheksti; • amathekhiniki wesinamathografiki (abukelwako, azwakalako, nazwakala-abukelwe) njengokusebenzisa imibala, iinhlokwana, ikulumo-pendulwano, umvumo, itjhada, umkhanyo, uku-editha, ukufreyima, iintayela zokuthatha isithombe, amaqhinga wekhamera, umsikinyeko wekhamera, ukubona ingaphambili nelingemuva efilimini iNoveli, iindatjana Ezicocako (inoveli, indatjana efitjhani nemitlolo ndabuko) zifanele zifundwe, zicocwe ezifitjhani, Umtlolo- bezithatjelwe. Ukufundela phezulu itheksti nokudlala ngetlasini kuqakathekile kwamambala, khulu ndabuko khulu nangabe abafundi abakungathandi ukufunda, nofana baneenqabo zokufunda. Ukufunda burhaba, nokugcina ikareko eliphilileko ngokusebenzisa iinkundla ezilula zokufunda ezinebonelo phambili; ukuhlunga; nokubuka. Imisetjenzana elula efaka hlangana isirhunyezo esicabangisako (ukurhunyezela umngani indatjana ngamagama amafitjhani; ukugcina igrafu ebukelwako ngetlasini; ukuvula idokhyumente enelwazi ngabalingisi abaqakathekileko; ukuqala nokutlola amanowuthi; ukubukeka kwamagama nemifanekiso egandelela imibono nemimmongo enovelini) ingasiza umfundi bonyana ahlale asebelweni. Ngemuva kokufunda kokuthoma, abafundi bafanele bonyana bakwazi ukutjheja umehluko phakathi kokucocwako (kuzokwenzakalani ngemuva kwalokho?) nesakhiwo (Kungebanga lani kwenzeka lokhu?); ukuhlola iinhlathululo okungaba ngizo nokurhumutjhwa kwendatjana; hlahluba bonyana umtloli usebenzise bunjani ilimi ukutlama umlingisi ihlathululo nekulumo enqophileko); indlela abalingisi bathintana ngayo; isizinda (ilimi elihlathululako, neenkhombisi esikulayelako esingakalindeleki enovelini yoke); nalapho kungenzeka khona zama ukuveza imibono efihlekileko, imicabango nerherho lemibono yekolelo ngokuthileko elawula ilayelo yenoveli ngokuzeleko. Amasiko woke, nabantu abanengi, baphila ubuphilo obunelwazi obuzele ngendatjana. Nanyana yini utitjhere ayenzako ngamanoveli nangendatjana ngetlasini, ukuthabela okupheleleko kokuzibandakanya endatjaneni kufanele kuhlale kuqakathekile. Amatshwayo alandelako azokwenza ngcono bonyana abafundi bazwisise itheksti: • ijenri nemihlobo • isakhiwo, isakhiwana (isingeniso ukuphakama kwesehlakalo, irarano, isitlhori, irhobhondaba, isiphetho, ukubonela phambili nokukhumbula ngqondo okwenzekileko ukubona ingaphambili nelingemuva • irarano • abalingisi • ukuvezwa kwabalingisi • indima edlalwa mcoci • imilayezo nemimongo • isendlalelo, isizinda nokuhlobana kwabalingisi nommongo • umoya wekondlo, isiphetho-khekghu/isiphetho • ukululukeza begodu nento engakalindeleki Amanye amatheksti Amaphostara, amatjhadi, imimebhe, amagrafu, amakhathuni, amamagazini, amaphephandaba, wokufunda ubundzinzo-lwazi, amafilimu, amadokhyumentari, amahlelo kamabonwakude enzeka ngesikhathi sokufunda nenzeka emuva kokuphuma kwesikolo. TTKH 35
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ubude bamatheksti okufanele afundwe Itheksti IGreyidi ye 7 IGreyidi yobu 8 IGreyidi ye 9 Itheksti yokufundela phezulu imitjho emi 5 - 6 imitjho emi 5 - 8 imitjho emi 5 - 10 isigaba si-1 iingaba ezi-2 iingaba ezi- 3 Ukufunda isifundo sokuzwisisa/ amagama ama- amagama ama- amagama ama- amatheksti wokufundela ukuzwisisa/ 350-400 400-450 450-500 wokufunda okungeneleleko Ukufunda ngokuzijamela iinkondlo, indatjana iinkondlo, indatjana iinkondlo, indatjana efitjhani, umtlolo- efitjhani, umtlolo- efitjhani, umtlolo- ndabuko, inoveli ndabuko, inoveli ndabuko, inoveli nomdlalo nomdlalo nomdlalo -- njengombana -- njengombana -- njengombana ziqintelwe yi-TTKH ziqintelwe yi-TTKH ziqintelwe yi-TTKH -- namatheksti aliqiniso -- namatheksti aliqiniso -- namatheksti aliqiniso Ukurhunyeza amagama ama-70-80 amagama ama-70-80 amagama ama-70-80 ukusuka ethekstini ukusuka ethekstini ukusuka ethekstini enamagama ama- 250 enamagama ama- 260 enamagama ama- 280 36 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 AMATHEKSTI ASETJENZISELWA UKUFUNDISA AMAKGHONO WELIMI AHLANGENEKO ESIGABENI ESIPHAKAMILEKO Ukungezelela emathekstini wezemitlolo wokufunda okuhlelekileko, amatheksti afanele afundwe esiGabeni esiPhakamileko afaka hlangana okutlolwako, amatheksti abukelwako neweenrhatjhi ezihlukahlukeneko ezineminqopho ehlukahlukeneko. Amanye amatheksti azokufundelwa ubuthandabuhle bawo, amanye amatheksti azokufundwa njengeembonelo nangeentjengisi zokutlola Amatheksti wezemitlolo wokufunda Amatheksti atloliweko welwazi Amatheksti weenrhatjhi okuhlelekileko. Imihlobo ahlukahlukeneko/abukelwako Isihlathululi-mezwi ehlukahlukeneko efanele ifundwe welwazi esiGabeni esiPhakamileko. Ama-insayitlopidiya Amatjhadi, Imimebhe Eziqintelweko Amatjhejuli Amagrafu, amathebula, amaphayitjhadi Amajenri Iincwadi zemitato Imimebhe- ngqondo, amadayagramu Iinkondlo Iincwadi ezitlolelwe isifundo esithileko/ Amaphostara Amathekstibhugu IGreyidi 7: iinkondlo ezi-10 Amaflaya, amaphamflethi, Amathesarasi IGreyidi 8: iinkondlo ezi-15 amabhrowutjha Ihlelo/amathebula wokwabiwa IGreyidi 9: iinkondlo ezi-15 Amatshwayo neentjengisi kwesikhathi Inoveli ama- Amadokhyumenthari kamabonwakude Isitjengisi/imihlahlandlela yamahlelo IGreyidi 7: amakhasi ama-30-40 kamabonwakude Amakhasi wobundzindzo-lwazi, i-inthanethi, amabhlogo IGreyidi 8: amakhasi ama-40-50 Amatheksti atloliweko weenrhatjhi IGreyidi 9: amakhasi ama-50-60 Iindatjana ezifitjhani Ama-athikili wemagazini Ifeyisibhugu neminye imihlobo yokuthintana (IGreyidi 7: iindatjana ezi-4-5 Ama-athikili wephephandaba Ukuvezwa kwedatha amakhasi ama-3 -5 indatjana ngayinye) Ama-edithoriyali Amathransparensi (IGreyidi 8: iindatjana ezi-5 -7 amakhasi Izaziso ama-3 -5 indatjana ngayinye) Amatheksti weenrhatjhi Iinkhangiso ahlukahlukeneko/abukelwako (IGreyidi 9: iindatjana ezi-7-10 Imihlobo etloliweko yamatheksti wobuthandakuhle amakhasi ama-3 -5 indatjana ngayinye) alalelwako Amafilimu Umtlolo ndabuko Iinkulumo-pendulwano Iinthombe (IGreyidi 7: iindatjana ezi- 4-5 amakhasi Iinkulumo ama-3 -5 indatjana ngayinye) Iintjengiso Iingoma (IGreyidi 8: iindatjana ezi -5-7 Amatheksti weenrhatjhi amakhasi ama-3 -5 yamakhasi Amahlaya ahlukahlukeneko/abukelwako indatjana ngayinye) wokuzithabisa Amatheksti atloliweko womuntu (IGreyidi 9: iindatjana ezi 7-10 qobo lwakhe newokuthintana Amafilimu amakhasi ama- 3 -5 indatjana Iincwadi Amahlelo kamabonwakude ngayinye) Amadayari Amavidiyo womvumo Umdlalo Iimemo Amakhathuni, amakharikhatjha (IGreyidi 7: i/inkundla yi-1-2 Ama-imeyili Imitletlana yamakhomikhi amakhasi ali- 10 -20) Ama-SMS, amathwitha Amahlaya (atjengiswako) (IGreyidi 8: iinkundla ezi-2-3 amakhasi ama-20-30) Amanowuthi Igrafithi (IGreyidi 9: iinkundla ezi 3-5 Imibiko Amatheksti alalelwako amakhasi ama-30-50) Amatheksti atloliweko wokuthintana Amahlelo womrhatjho kwezamarhwebo Ukwandisa ilwazi Ukufundwa kwemidlalo Iincwadi zangokomthetho Amafilimu Ukufundwa kwamanoveli namkha I-ajenda namaminithi iindatjana ezifitjhani Imidlalo ehlukahlukeneko ekhethiweko kibomabonwakude/amadokhyumenthari Iinkulumo ezirekhodiweko Imidlalo yomrhatjho Imikhangiso esemirhatjhweni, amaphephandaba namamagazini Ama-eseyi kamabonwakude: TTKH 37
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 3.1.3 Ukutlola nokweThula Ukutlola kusisetjenziswa/isitlabagelo esinamandla sokuthintana esivumela abafundi bonyana bakhe bebakhulumisane ngemicabango nemibono yabo ngokukhambelanako. Ukuzijayeza ukutlola ngobujamo obahlukahlukeneko njalo njalo, imisebenzi neemfundo zivumela abafundi bonyana bakhulumisane ngokusebenzisekako nangokuhlakanipha. Ukutlola okuhlukaniswe kuhle ngamazinga ahlukahlukeneko ngokusebenzisa amafremu wokutlola (lokha begodu nakutlhogekako), kuveza abatloli abanekghono lokuphalisana, abakghona ukutjhuguluka lula kusuka kwenye into ukuya kwenye, abazakukghona ukusebenzisa amakghono wabo ukuthuthukisa nokwethula amatheksti afaneleko, abukelwako begodu neendlela ezinengi zokuthintana ukwenzela iinhloso ezihlukahlukeneko. Ukutlola kuqakathekile ngombana kuvumela abafundi bonyana baqabange ngehlelo nokupeleda. Lokhu kukhuthaza abafundi bonyana bakhambise ngendlela ekungiyo ilimi, barhabise indlela yokuthola ilimi begodu bandise ngokukunembako. Eengabeni ezidlulileko, abafundi bafunde ukutlola amatheksti ahlukahlukeneko wokuzitlamela nawelwazi ngokusebenzisa amafremu wokutlola njengesisekelo. Esigabeni esiPhakamileko, abafundi balindeleke bonyana batlole imihlobo ethile yamatheksti ngokuzijamela. Bazakusebenzisa nendlela yekambiso yokutlola ukukhiqiza amatheksti ahleleke kuhle, anehlelo elitlolwe ngefanelo . Indlela yekambiso namaqhinga wokutlola Ukutlola okuhle likghono elifuna ukuthuthukiswa begodu lisekelwe. Nanyana ukufunda kumthombo oqakathekileko wokufaka ilwazi, Kungokutlola kwaphela bonyana amakghono wokutlola athuthukiswe. Iinlayelo zokutlola esikhathini esinengi zizakufaka ukusebenza ngendlela yekambiso yokutlola. Nanyana kunjalo, akusingiwo woke amagadango wendlela yekambiso azakusetjenziswa ngasosoke isikhathi. Isibonelo, nangabe abafundi nabatlola umhlobo wetheksti ejayelekileko, akutlhogeki bonyana bahlaziye isakhiwo sayo namatshwayo welimi ngokuzeleko. Kuzakuba nezinye iinkathi lapho abotitjhere kuzokudingeka banqophe ekubunjweni kwemitjho nofana ukutlola isigaba, nofana abafundi batlole amatheksti ngaphandle kokutlhatlhabeja ukuzilungiselela iinhlahlubo. Indlela yekambiso yokutlola inamagadango alandelako: • Ukuplana/ukulungiselela ukutlola • Ukutlhatlhabeja • Ukubuyekeza • Uku-editha • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Ukwethula Ukuplana/Ukulungiselela kokutlola • Ukuhlaziya isakhiwo, amatshwayo welimi nerejista yomhlobo wetheksti ekhethiweko. • Ukuthatha isiqunto ngomnqopho nabamukelilwazi betheksti okufanele itlolwe nofana/namkha etlanyiweko. • Ukukhetha iimfuneko zesakhiwo, isitayela indlela obonangayo. • Ukuphosela imibono ngokusebenzisa isibonelo imimebhe-ngqondo, amarhelo anobujamo bendlu yesiswebu, amatjhadi gnaneko nofana amarhelo • Ukuthintana nemithombo efaneleko, ukukhetha ilwazi elifaneleko 38 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ukutlhatlhabeja • Ukusebenzisa umbono oqakathekileko nosekelako ngokuphumelelisako kusukela endleleni yekambiso yokuplana • Ukukhiqiza itlhatlhabejo/umtlamono wokuthoma elifaka hlangana ihloso, abamukelilwazi, isihloko nejenri. • Ukuthola ukukhethwa kwamagama ngokusebenzisa amagama afaneleko ahlathululako navusa imizwa/ ikumbulo, imitjhwana neengaba ukwenza umtlolo bonyana uzwakale kuhle bewukhanye. • Ukuveza umbono wakho ngokuhlathulula amagugu, iinkolelo nelemuko lakho(Ilimi lokuthoma lokwengeza). • Ukutlama iphimbo nesitayela esibonakalako ngokuzijayeza ilimi nephimbo elifanele abamukelilwazi nomnqopho wokutlola. • Ukufunda itlhatlhabejo ngelihlo elihlabako begodu uthole umbiko obuyako kwabanye. (abalingani bangetlasini); • Ukufaka hlangana imininingwana enqophileko yetheksti efunekako (ukusebenzisa abodzubhula, ukwenaba nokusekela ipikiswano) Ukubuyekeza, uku-editha, ukufundela ukulungisa iimphoso nokwethula • Ukusebenzisa imigomo ebekiweko yokuhlunga okupheleleko komsebenzi ukwenzela ukuthuthukisa ukutlola kwakho nokwabanye. • Ukwenza ngcono ukukhethwa kwamagama, imitjho nezakhiwo zeengaba (faka ilwazi elingezelelweko, ukusebenzisa amagama atjhugutjhugulukako afaneleko.) • Ukusebenza ngokulandelanisa nokuhlanganiswa kweengaba • Ukususa amagama angakacaci, imitjho emide enganamphetho, ilimi loburhumutjhi nelilumelako. • Ukuhlunga okumumethweko, isitayela nerejista. • Ukusebenzisa amatshwayo wokutlola, ukupeleda nehlelo kuhle nangefanelelo • Ukulungisa itlhatlhabejo/umtlamo wokugcina okufaka hlangana isakhiwo, isibonelo, iinhloko zencwadi nomhlobo wokutlola/amafonti. • Ukwethula itheksti. Izakhiwo nemithetjhwana yelimi ngesikhathi sokutlola Abafundi bazakufunda bonyana ilimi lisetjenziswa bunjani, begodu bazakuthuthukisa ukwabelana ngelimi ukwenzela ukukhuluma ngelimi (ilimi elisetjenziswa emtlolweni othileko/‘ilimi lemetha’), ukwenzela bonyana bakghone ukuhlunga amatheksti wabo nawabanye ngokuhlaba ngokuya ngehlathululo, ngokuphumelelisako nangokunembako. Bazakukghona godu ukusebenzisa ilwazi leli ukwenza umsebenzi wokulinga ngelimi ukwenzela ukwakha ihlathululo egameni nezinga lomutjho emathekstini woke, nokubona bonyana itheksti nobujamo bayo kuhlobana bunjani. Ngokuzibandakanya namatheksti ahlukahlukeneko, abafundi bangezelela ukusebenzisa kwabo ilwazi magama begodu basebenzise ngefanelo ukuzwisisa kwabo izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi. TTKH 39
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ilwazi izAkhiwo nemiThetjhwana yeLimi lizakuvumela abafundi bonyana bakhiqize amatheksti azwakalako begodu ahlangeneko. izakhiwowo zelimi kufanele zifundiselwe bonyana zakhe amatheksti ngendlela angayo ebujameni asetjenziswa kibo. Ukusetjenziswa kwezakhiwo zelimi akukafaneli bonyana kubekelwe imikhawulo yokuhlaziya/ yokuhlahlela imitjho ezijameleko. Kufanele kuhlathulule indlela imitjho ihlelwa ngayo ukuze yakhe itheksti yoke okufana neendatjana, ama-eseyi, iincwadi nemibiko leyo abafundi abafunda ukuyifunda nokuyitlola esikolweni. Imithetjhwana yelimi (ukupeleda namatshwayo wokufunda nokutlola): • Ukusetjenziswa kokutjhiywa kweenkhala, amagabhadlhela, amakhoma, abodzubhula, amakholoni, ukuthalela, ama-ithalikhi, amagama atloleke ngobunzima okungeneleleko, amasemi kholoni, i-aphostrofi, amahayifeni, amadetjhi, abokaki/abosibayana. • Ukusebenzisa ilwazi lamaphetheni nemithetho yokupeleda amagama ngefanelo: -- Ilwazi lamaphetheni nemindeni yamagama -- Ilwazi lomrabu, iinthomo neenlungelelo. -- Ilwazi lokuphula amagama ngamalunga • Ukusebenzisa iinhlathululi-mezwi neensiza zokuqala ukupeleda • Ukusebenzisa imihlobo yeenrhunyezo ezifanele iinrhatjhi nabamukelilwazi abahlukahlukeneko. Ukukhetha igama • Ukusebenzisa imihlobo ehlukahlukeneko yezenzo, iimphawulo nezandiso ukunikela umcabango onqophileko nemininingwana begodu nehlathululo ekhanyako, lokha nawutlola isibonelo i-eseyi ecocako, i-eseyi ehlathululako. • Ukusebenzisa abomqondofana, abomqondophika namanye, abomabizwafana, igama elilodwa elijamele umutjhwana ukuveza iminqopho. • Ukusebenzisa ilimi elihlelekileko nelingakahleleki (ilimi loburhumutjha/elisetjenziswa endleleni, ijagoni) ngefanelo. • Ukusebenzisa amagama wokubolekwa nalawo amukeliweko ngefanelo. • Ukunikela amaphuzu nokuveza imibono • Ukuveza ihlathululo yegama etholakala esihlathululwini -mezwi, ihlathululo efanekisako/efihlekileko/ esebujameni obuthuleko. • Ukuzibeka njengabatloli ngemilayezo ehlathululwe kabanzi naleyo etjhiwo ngaphandle kokubekwa bunqopha. • Ukuziveza ngokwabo ngamagugu, umoya okuthathwa ngayo izinto, ukuthatha ihlangothi, ukudzimelela kilokho okholelwa kikho, ilimi eliveza amazizo, ilimi elikholwisako nelokuphatha buqobolwana isib. emathekstini akholwisako okufana nama-eseyi aphikisako, ama-athikili wephephandaba. • Ukutjengisa ihlonipho ngokusebenzisa amanye amagama lokha nakutlolwa amatheksti okufana nekulumo pendulwano, ama-inthavyu. 40 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukusebenzisa iinsetjenziswa namamatheriyali njengesihlathululi-mezwi nethesarasisi ukukhetha ilwazi magama eliphumelelisako nelinembako. Irejista, isitayela nelizwi • Ukusebenzisa irejista efaneleko: ngokuhlelekileko, ngokungakahleleki isib. Ngokusebenzisa isitayela esingakahleleki/sokukhulumisana nomuntu wokuthoma encwadini yobungani, ilimi elihlelekileko encwadini yokomthetho. • Ukusebenzisa ilimi elifanekisako (iimfenqo, izitjho, izaga), iphimbo, umoya wekondlo nofana ihlaya ngefanelo. • Ukukhuluma bunqopha nofundako. • Ukusebenzisa imibono/ubujamo obuhlukahlukeneko Ukwakha imitjho • Ukutlola imitjho ehlukahlukeneko nemitjho yobude obuhlukahlukeneko. • Ukusebenzisa iingcezu/iinkhekhe zekulumo ngefanelo. • Ukusebenzisa isihloko, isenzo, umenziwa, iinkathi zesenzo, iindlela zesenzo, ukuvuma, ukuphikisa, izingazenzo, umutjho onqophileko namkha ipambosi yokwenziwa, ikulumo enqophileko, nekulumo engakanqophi • Ukusebenzisa imibuzo (kubayini, nini, njani, ini) • Ukusebenzisa imihlobo ehlukahlukeneko yemitjho, isib. Iintatimende, imibuzo, elula, epandepande, erareneko, epandepande nerareneko • Ukusebenzisa iinhlanganiso, izabizwana, izandiso namagama atjhugulukela kezinye iinkhekhe zekulumo ukwakha imitjho ekhambelanako. • Ukusebenzisa imihlobo ehlukahlukeneko yezabizwana ukutjengisa umnqopho, ukugandelela, indlela enqophileko nokususa imitjho emide enganamphetho. • Ukusebenzisa ukulandelana kuhle kwamagama emitjhweni ukutjengisa ikareko nokugandelela. • Ukusebenzisa isivumelwano ngokunembako. Ukutlola isigaba • Ukutlola iingcenye ezahlukahlukeneko zeengaba: umutjho osihloko, umbono osekelako noqakathekileko, isingeniso esiphumelelisako, umzimba nesiphetho nomutjho ovalako. • Ukutlola iingaba namatheksti ahlukahlukeneko ngokusebenzisa iintjengisi nofana amagama wokuthintana ahlobanako nemitjhwana efana na: -- Ukulandelana/ukulamana ngefanelo: kokuthoma, kwesibili, kwesithathu, ngaphambi, ngemva, nini, lokha, bekube, kokugcina, okulandelako, muva nje, ngokudlulileko, ngemva kwalokho TTKH 41
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 -- Ihlathululo/Unobangela nomphumela: yingakho, kokulandelana, ngombana, ngesizathu lesi, solokhu, njengomphumela we, kungebanga le, ngalokho ke, ngakho, kulandela lokho, nange...bese. -- Indlela: kokuthoma, kwesibili, kwesithathu -- Ukumadanisa/ukuphikisana: okufanako, okuhlukileko, okuncani kuna, okukhulu kuna, nanyana kunjalo, kodwana -- Ukuhlela ngokubaluleka: ngasososke isikhathi, kwamaswaphela -- Ubujamo endaweni: phezulu, phasi, ngesinceleni, ngesidleni, njll. -- Okuvamileko: ngokujayelekileko, kwamaswaphela -- Isigaba sokukhetha: ngombono wami, kholwa, umbono, ukuzwisisa, ngicabanga ukuthi, ngithatha ukuthi, ngiyakholwela, kimi kubonakala sengathi, ngikhetha/nginyula/ngithanda/angithandi/ngithemba/ngizwa -- Isigaba sokuhlela: kumhlobo woku, kungahlukaniseka kube, iwela ngaphasi kwe, iyingcenye ye, ingena e, ibekwe ne, ihlobana ne, ihlanganiswa ne. -- Isigaba esihlathululako: phezulu, phasi, eqadi, eduze, eTlhagwini/ePumalanga/eSewula/eTjingalanga, isayizi, umbala, ubujamo, umnqopho, ubude, ububanzi, imasi/ubudisi, ibelo, kufana ne, fana na. -- Isigaba esihlungako: kuhle/kumbi, kulungile/akukalungi, imikghwa emihle/imikghwa emimbi, ukulunga/ ukungalungi, kuqakathekile/akukaqakatheki, tjhukumisa, phakamisa, luleka, phikisana. -- Isigaba esihlathululako: ihlathululwa njenge, ilihlobo lesigaba esihlathulula umbono ngendlela ethile. -- Isigaba esiphethako: ukuphetha, ukusonga, ngokurhunyeza, ngokufitjhani, njengombana ubona. Imihlobo yamatheksti atlolwako Ama-Eseyi I-Eseyi ecocako Ukutlola okucocako khulukhulu kukukwethula imilandelande yezehlakalo ngendlela ezwisisekako. Okulandelako ngamanye wamatshwayo we-eseyi ecocako: • Ukutlola indatjana/isehlakalo esidlulileko/indatjana engakholwekiko • Ukusebenzisa ukulandelana kwezehlakalo zokuya ngesikhathi ezanelisako • Esikhathini esinengi sebenzisa isikhathi esidlulileko • Ukusebenzisa isigaba esisingeniso esidosako/esirherhako. • Ukutjengisa iphuzu okufanele lidluliswe • Ukusebenzisa isiphetho esingakajayeleki esithabisako. • Ukuqinisekisa ukugqina ikareko ngesitayela, usebenzise okusamdlalo nomsikinyeko. • Ukuveza imininingwana yokucatjangwako • Ukusebenzisa ama-elemende wokuhlathulula 42 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti atlolwako I-Eseyi ehlathululako • Esikhathini esinengi ukuhlathulula kusetjenziselwa khulu ukwakha umoya nobujamo bamazizo kunesithombe: amafilimu ayakwenza lokhu ngokubukelwa, abatloli benza lokhu ngamagama, lapho ukukhetha kwabo amagama kuvezwa ihlathululo yamagama afanekisako kunokobana kusetjenziswe igama elihlathululwa isihlathulo-mezwi. • Ukuhlathulula umuntu/into ukuvumela ofundako bonyana alemuke isihloko ngokucacileko • Ukwakha isithombe ngamagama • Ukukhetha amagama neengaba ngokuyelela ukwenzela ukufinyelela emphumeleni ohlosiweko. • Ukusebenzisa imifanekiso yokubona, itjhada, ukuzwa, ukunambitha nokuthinta. • Ukusebenzisa iimfenqo I-Eseyi ephikisako I-Eseyi ephikisako yethula ukuphikisa okuvumelanako nofana okuphikisana nento ethile. (‘Kubayini ngicabanga bonyana abomma bancono kunabobaba’); ama-eseyi acocisanako anikela ukuphikisana okulinganako okuvumelanako nofana okuphikisana nento ethile ekhulunywa sihloko, lapho umbono womtloli uvezwa kwaphela esiphethweni (‘Abomma banamandla kunabobaba na? Iye begodu awa, kodwana ngivumelana no iye’); ama-eseyi atjengisako athula isede yemicabango nemibono ngesihloko, ngaphandle kokulinga ukuphikisa ngokuvumelanako nofana ngokuphikisana nento ethile (‘umma wesimanje: imicabango yami’). • Ama-Eseyi aphikisako avame ukuphikisa ngendlela eyamileko; ukuzivikela nofana ukusahlela akutjhuguluki begodu kukuphikisa okuhlala kusebujameni obulungileko ngendlela okungakghoneka ngayo, kodwana njengoba kulindelekile, kuzakuthatha ihlangothi elilodwa; isiphetho sitjho kucace bonyana umtloli ujame ngakuphi nokuthi kubayini. -- Kutjengisa umcabango onqophileko nofana umbono wakho begodu uphikise ukuvikela nofana ukusekela ubujamo bakho. -- Kuhlala kusembonweni lowo ngasosoke isikhathi. -- Kuzama ukukholwisa ofundako bonyana abelane umbono wakhe ngendlela esekelako. -- Ithoma ngendlela umtloli abona ngayo isihloko ngokwemvelo nangokudosako/hehako. -- Inikela irherho lokuphikisa ukusekela begodu nokungezelela embonweni wakho. -- Ukunqopha emaphuzwini avumelana NOFANA aphikisana nesitatimende. -- Iveza imibono esekelako eqinileko/enamandla. -- Isebenzisa iinsetjenziswa ezihlukahlukeneko ezinetjhada namathekniki enza bonyana umuntu akholwe. -- Isebenzisa ilimi eliveza amazizo. -- Iphetha ngesitatimende esinamandla, esicacileko nesanelisako esiveza umbono womtloli. I-Eseyi emahlangothi- Ama-Eseyi amahlangothi mabili avamise ukuba ngalinganisiweko, begodu athula amahlangothi mabili ahlukahlukeneko wepikiswano ethile; isakhiwo sawo sihleliwe ngokutjhejako nangokucacileko; umkhuba wawo avamise ukuba ngathembekileko/ngalungileko, kodwana umtloli angakhuluma ngaye nofana ngokuyamileko; nanyana ilimi elithinta imizwa likghoneka, ukuphikisana okulungileko lapha kuthunjwa ngokwenza umqondo omuhle, nozwakalako. Isiphetho sitjhiya ofundako anganakho ukungabaza bokobana umtloli ujame ngakiliphi ihlangothi. • Inqophe ukunikela umbono ongathathi ihlangothi begodu olinganiswe kiwo womabili amahlangothi wepikiswano. • Itjheja amahlangothi ahlukahlukeneko wesihloko okukhulunywa ngaso. • Yethula imibono ephikisako ngaphandle kokuthatha ihlangothi • Ilinganisa ukuphikisa okuvumelana nofana okuphikisanako. • Ukutlola kufanele kucace, kuzwakale kuhle begodu kungathathi ihlangothi. • Yenza iintatimende ezicatjangisiswe kuhle begodu ezisekelwe ngokuzeleko. • Isebenzisa ukuzwakala kwelizwi okungathinti imizwa nelikholwisako ngaphandle kokuzikhakhazisa. • Iphetha ngokutjengisa umbono othileko. TTKH 43
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti atlolwako I-Eseyi eveza imizwa Ama-eseyi aveza imizwa, ethula imibono, imicabango, ikolelo nemizwa yomtloli ngesihloko esithile, esikhathini esinengi kuba yinto abacabanga bonyana ithinta khulu ubuphilo babo. Kuvama ukuba yinto ethinta umtloli qobolakhe kunokuba kube yinto eyamileko; idinga isakhiwo esitlanywe kuhle, kodwana akutlhogeki bonyana yethule isiphetho esicacileko/esihlelekileko nanyana akutlhogeki bonyana yethule ikulumiswano elinganisiweko, nanyana kungahle kwenzeke iyethule. Ingaba sakudlala nofana ibe ngencamileko. • Icabangisa ngombono • Inikela ipendulo ethinta imizwa namazizo. • Itjengisa ngendlela ethatha ihlangothi lapho amazizo nemizwa kudlala khona indima eqakathekileko. • Ihlose ekubuyeleleni namkha ibuthelele amazizo womtloli emtlolweni. • Iveza imibono, umcabango nofana imizwa eveza ukwethembeka nokubandakanyeka ngokwakhe I-Eseyi ecacisako/ • Ikhulumisana ngemibono nofana ngelwazi ngendlela yelojikhi eveza amaqiniso • Ihlathulula imibono nofana inikele amaphuzu ngendlela ehlelekileko. (ngokungezelelako) • Irhubhulula imibono beyisekele ngamaphuzu nemigwalo/imidwebo. • Icacisa nanyana ngiyiphi imiqondo engakajayeleki. • Ihlela ngokulamanako anelojikhi ibe ithathe ofundako ukusuka kakwaziko ukuya kangakwaziko. • Itlolwa ngokuvamileko ngesikhathi sanje. Amatheksti wokuthintana Incwadi yokomthetho/ Njengombana ukutlolwa kwencwadi yobunganai/engakahleleki sele ijanyiselelwe ngeenrhatjhi ze elekthroni, isib. i-imeyili, ifeksi, nama sms hlangana nokhunye, abafundi bafanele bafundiswe ehlelekileko ukutlola iincwadi. Irherho lokutlola kufanele lindlaleke kusuka eencwadini ezijayelekileko ukuya kwezomndeni nabangani bekuyokufika eencwadini ezingakahleleki eziya ephephandabeni, hlangana nokhunye. Abafundi bafanele batlole iincwadi zokomthetho/ezihlelekileko eziliqiniso, begodu lapho kukghoneka khona, bazithumele bebalindele ipendulo. Iincwadi ezibawa ilwazi ngomkhiqizo, amayunivesithi, amakhambo, imisebenzi efundelweko, lokha nazithunyelwe endaweni efaneleko, pheze nanyana kunjani zizakuphendulwa. Ukuqakatheka kwencwadi yokomthetho kuzakuba ngokujayelekileko. • Ijayeza imihlobo ehlukahlukeneko yeencwadi zokomthetho, isib. Incwadi yesibawo somsebenzi, incwadi eya kumhleli wephephandaba, incwadi yesinghonghoyilo, njll. • Ihlala eemfunekweni ezihlukahlukeneko zeencwadi zokomthetho okufana nesitayela nesakhiwo. • Itlolwa ngelimi elinqophileko nelilula. • Ikhumbuza bonyana abamukelilwazi abanqotjhiweko bafanele bezwisise okukhulunywa ngakho ukwenzela imiphumela/bonyana ibe ngevumako. • Ukutlola kufanele kucace bekunqophe, kube kufitjhani kunembe bekulamane ngefanelo. • Ibe nesingeniso, umzimba nesiphetho. • Ibe neemphande ezimbili, yomtloli neyomamukeli wencwadi. • Ibe nesingeniso esihlelekileko esilandela isiphande somamukeli ncwadi. • Ibe nomuda wesihloko esimummongo esilandela isingeniso/ukulotjhisa besithalelwe. • Itjengise irejista yelimi elihlelekileko. • Itjengise isiphetho esihlelekileko esilandelwa sibongo nama-initjhiyali womtloli. 44 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti atlolwako Incwadi yobungani/ Njengombana ukutlolwa kwencwadi yobunganai/engakahleleki sele ijanyiselelwe ngeenrhatjhi Engakahleleki ze elekthroni, isib. i-imeyili, ifeksi, nama sms hlangana nokhunye, abafundi bafanele bafundiswe ukutlola iincwadi. Irherho lokutlola kufanele lindlaleke kusuka eencwadini ezijayelekileko ukuya kwezomndeni nabangani bekuyokufika eencwadini ezingakahleleki eziya ephephandabeni, hlangana nokhunye. • Itlolelwa abantu abaseduze nawe, isib. abangani, umndeni, njll. • Itlolelwa khulukhulu ukuveza amazizo, isib. ukuthokozisa, ukuzwela ubuhlungu, ukuyelelisa, njll. • Isebenzisa ilimi, irejista nesitayela esingakahleleki ukuya kwesipheze sihleleke. • Itlolwa ngelimi elihlahlambileko nelilula • Itjengisa ukulamana ngefanelo ukuveza iphuzu olihlosiweko. • Kufanele ibe nesingeniso, umzimba nesiphetho. • Iba nesiphande esisodwa, somtloli kwaphela, nelanga etlolwe ngalo ngaphasi kwesiphande. • Iba nesingeniso esingakahleleki/esipheze sihleleke silandele isiphande somtloli. • Isiphetho siyahluka ukusukela kesingakahleleki ukuya kesihlelekileko silandelwe ligama/ magama womtloli. I-Ajenda Ukutlola amamemorandamu, i-ajenda namaminidi womhlangano kurhelebha kwaphela nakube azwakala kuhle. Indlela elungileko yokwenza imisetjenzana le bonyana yenzeke kukuvumela abafundi bonyana babukele ividiyo, nofana baye emhlanganweni wamambala bese kuba ngibo abathatha amaminidi, bangathatha isiqunto nge-ajenda kusuka kilokho, bese bamadanise wabo amaminidi ne - ajenda amaminidi womhlangano wamambala. Nakungasinjalo abafundi badinga bonyana baziswe kilomhlobo ngendlela yokucabanga. Yakha i-ajenda ngokwakho uyakhele ikomiti esengqondweni yakho bese ubawe abafundi batlole lokho abakucabanga bonyana kungaba maminidi, banamanathele ngokuyelela e-ajendeni yakho. I-ajenda: • Inikela isendlalelo salokho okuzokukhulunywa ngakho emhlanganweni. • Ithunyelwa ngaphambi kwesikhathi ebantwini abamenyiweko emhlanganweni. • Esikhathini esinengi itlolwa ngusihlalo nonobhala, hlangana nokunye… -- Baqala amaminidi womhlangano odlulileko ukuthola ama-ayithemu/izinto ezingakhange zaqedwa ukukhulunywa emhlanganweni odlulileko ezidluliselwe phambili. -- Barhelisa beyi buthelele ama-ayithemu/izinto ezingadinga ukukhulunywa emhlanganweni • Bahlela bebalamanise ama-iyithemu ngokuya ngokuqakatheka kwazo ngaphambi kwesikhathi. • Bathola bonyana i-ayithemu ngayinye izokwabelwa isikhathi esingangani. Amaminidi • Kurekhodwa okwenzeke emhlanganweni womhlangano • Kwamukelwa amaminithi njengerekhodi eliliqiniso ezokuhlala isibopho emhlanganweni olandelako, okufanele ihlale injalo bekube kulapho asulwa khona. • Kutjengiswa okulandelako: -- Igama lehlangano; -- Ilanga, indawo nesikhathi lapho umhlanagano bewubanjelwe khona; -- Irejista yabaphumelele ukuba khona emhlanganweni; • Kudzubhulwa iinqunto, igama ngegama • Kunikelwa isirhunyezo salokho okutjhukunyisiweko nokuvunyelwene ngakho. • Kutlolwa ngesikhathi esidlulileko • Kubalekelwa ukutlola izinto ezifana namahlaya. • Amaminidi aba mthetho bekabe sibopho nakaqedwa ukutlikitlwa abe anikelwe ilanga ngusihlalo ngemva kokobana sekafundiwe abe amukelwa emhlanganweni olandelako. TTKH 45
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti atlolwako Ikulumo • Thoma begodu ulinganise isitayela esizokusetjenziswa: nini, kuphi, kubayini, (umnqopho), ngubani, (abamukelilwazi) nokuthi ini. • Sebenzisa isingeniso esidosako. • Yakha amaphuzu kuhle ungavumeli imibono engatjho litho. • Sebenzisa iphimbo eliphikisanako (namaphuzu) kodwana hlala uzwakala kuhle . • Sebenzisa imitjho emifitjhani enemibono elula, ngokusebenzisa iimbonelo ezijayelekileko. • Linganisa ilimi lokuhlaba ngokujamiselela ngalokho okufaneleko. • Tjheja isingeniso, tjhiya abamukelilwazi nomcabango (nofana mibili) • Sebenzisa iinsiza ezibukelwako nofana eziphathekako, kodwana amagama afanele eze ekuthomeni. • Ukusebenzisa amanowuthi akukakateleleki, asetjenziselwa ukuzikhumbuza kwaphela. • Sebenzisa ilimi elitjengisa ukukhula ngokupheleleko/ukuvuthwa, amagugu nesendlalelo. I-imeyili/i-sms Ukubika nokugcina ubudlelwana Isiphande somuntu eya kuye - esikhathini esinengi kuba ligama lomuntu eya kuye nobundzindzo lwazi, nephasi lapho kukhona khona ubundzindzo lwazi lobo. isibonelo, mabena q(igama)@ webmail. (ubundzindzo lwazi) za (iphasi). Mabena.q@webmail.co.za • CC: lokhu kungaba kuyelelisa abemukelilwazi bonyana batjheje indzindzo lwazi labo. • Isihloko: lesi sirhunyezo sokumumethwe yi-imeyili. • Umlayezo • Igama lomuntu oyithumeleko. YELELA: Isiphande somthumeli sizivelela ngokuzenzakalelako lokha i-imeyili nayamukelwako. Umuntu othumelako angakhetha ukunikela ngeminye imininingwana yokuthintana ekugcineni. Lokhu kubizwa ngokuthi mutlikitlo. I-inthavyu Irekhodi elitloliweko le-inthavyu • Nikela amagama wesikhulumi ngesandleni sesincele sekhasi • Kusetjenziswa ikholoni ngemuva kwegama lomlingisi okhulumako • Kusetjenziswa umuda omutjha ukutjengisa esinye nesinye isikhulumi esitjha • Kuhlolwa umuntu omu-inthavyuwako ngokumbuza imibuzo. • Kuvezwa amaphuzu aqinileko womuntu o-inthavyuwako, amathalenthe amaphuzu abuthakathaka, njll. Iripoti/Umbiko Umbiko/amaripoti mitlolo ehleleke khulu, begodu asebenza kuhle lokha okuhlolwako (ohlelekileko kungokwamambala bekuqakathekile ebafundini. Akukho okumbi ukudlula ukutlola amaripoti nongakahleleki) angasi ngewemvelo, nofana amaripoti angakarisi umtloli. • Inikela umbiko obuyako wobujamo obunqophileko, isib. ingozi, okhunye nokhunye okutholakeleko. • Kucatjangisiswa ngesihloko, isingeniso(isendlalelo, umnqopho, isilinganiso somsebenzi), umzimba (ngubani? Kubayini? Kuphi? Nini? Ini? Njani?), isiphetho, iimphakamiso, iintjengisi, iinthasiselo. • Ukuplana: kubuthelelwa bekuhlelwe ilwazi; kutlolwe amaphuzu • Kusetjenziswa ilimi, irejista nesitayela esipheze sihleleke ukuya kesihlelekileko. • Sebenzisa -- Isikhathi sanje (ngaphandle kwemibiko wezemilando) -- Amabizo ajayelekileko -- Umuntu wesithathu okhulumako -- Ukuhlathulula amaphuzu -- Amagama nemitjhwana ebuthekniki -- Ilimi elihlelekileko, elinqophe kuye qobo lakhe. 46 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti atlolwako Ikharikhulamu Vithaye Njengombana esikhathini sanje abantu abanengi sele basebenzisa iphahla, kungaqakatheka (CV) ukuthola bonyana yini eyenza iphahla elihle, nokuthi ungawatjhugulula begodu uwazalise bunjani ngendlela ngendlela esizako. Kuqakathekile ukuyelelas bonyana yoke i-CV kufanele ikhulume ngobujamo obuthileko, isib. I-CV yomsebenzi othileko kufanele ikhulume khulu ngokubandakanyeka komtloli ehlangothini lelo lomsebenzi. • Zethule wena ngokwakho ngomtlolo ephasiningo kusebenzisa umtlolo. • Yethula igadango lokuthoma eliqinileko/elikarisako. • Yethula ilwazi ngokuhlwengileko, ngokungathathi ihlangothi nangokufitjhazana. • Yitjho isikhala somsebenzi umuntu ongenele ukuhlolwa/ukuhlungwa asifunako. • Nikela: -- Imininingwana yomuntu -- Iimfundo aziphumelele ngokomthetho -- Ilemuko lomsebenzi analo.(nakukghonekako) -- Abantu okungafumaneka kibo ilwazi elingezelelweko ngawe. Idayari • Idayari ingumvezi wezehlakalo zangamalanga. • Yethula ukuhlunga kwelanga nofana izehlakalo zomtloli • Itlolwa ngokuyisuselwa embonweni womtloli. • Ukucoca komuntu wokuthoma kuyindlela efaneleko. • Ilimi elikhethwako kuba ngelilula nelinembako. • Ukuzwakala kwephimbo kuzakuya ngokuthi lihlobo bani lento etlolwa ngedayarini. Ukunikela • Nikela iinkombatjhuba lokha nawutjela omunye bonyana angafika bunjani kenye indawo. iinkombatjhuba • Esikhathini esinengi kufanele usebenzise indlela ekatelelako (okunganamkhawulo ngaphandle kokusebenzisa igama ‘uku’) • Nanyana ihloko ‘wena’ ingakatjhiwo, ngasosoke isikhathi izabe itjho umuntu wesibili/ olayelwako kujamele ukuthintana hlangana nokhulumako nolaleleko. • Tjheja okulandelako lokha nawunikela iinkombatjhuba: -- Yiba mfitjhani begodu uzwakale kuhle. -- Iinkombatjhuba kufanele zilandelane kuhle. -- Yitjho isilinganiso sobude bendawo -- Nikela isilinganiso senani lendlela okufanele azidlule omlayelako ukuze afike endaweni. -- Nikela ilwazi ngeemeregi azozibona endleleni -- Sebenzisa amagama atjengisa indawo/ubujamo -- Sebenzisa amagama atjengisa ikombatjhuba -- Sebenzisa amagama atjengisa ukuthabela okwenzileko. Ukunikela iinlayelo Ukuhlathulula bonyana ungalisebenzisa bunjani ithulusi nofana isisetjenziswa, ukulungisa ukudla, ukulungisa iimphoso, njll. • Ukuhlathulula ukusebenza nofana ukusetgjenziswa kwelinye nelinye ithulusi elingasebenza; ukulungisa okuzakudliwa, ukulungisa nanyana ngibuphi ubutjhapho, njll • Ukuplana nokulungiselela (Qala amatshwayo wokutlola) -- Ukuzwisisa ubujamo nokuthi uzakuba yini umphumela wokunikela iinlayelo/iintjengiso kufanele zenziwe. -- Tjengisa kuhle, ngendlela efaneleko nangelojikhi ukulandelana kweenlayelo. -- Sebenzisa amamanuwali/iincwadi ezihlathulula ngokusetjenziswa kwento, iinlayelo nomsebenzi wazo -- Tjheja ilwazi magama, ihlelo, iingaba, ilimi elibuthekhniki nemitjhwana engahle isetjenziswe • Ukwethula TTKH 47
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti atlolwako Umkhangiso • Ukudosa nokugcina itjhejo lomuntu owufundako -ukuqinisekisa bonyana amagama asebenzako aba ngasobala. • Yakha isifiso sokobana umuntu angawenza ube ngowakhe umkhiqizo nofana asebenzise into leyo. • Yenza ofundako bonyana aphume mathupha ayokuthenga/asebenzise umkhiqizo/ isisetjenziswa. • Yelela okulandelako lokha nawutlama umkhangiso: -- Imakethe enqotjhiweko (bonyana umkhangiso wenzelwe abobani) -- Indawo (umkhangiso uzakuvela nini begodu kuphi - kisiphi isirhatjhi, ngasiphi isikhathi begodu kuliphi ihlelo nofana umagazini?) -- Ukuqaleka/ukudosa (umkhangiso udosa/uqaleka kangangani?) -- Ukwakheka nobukhulu bomtlolo. -- Umoya womkhangiso (uthembekile nofana awa) begodu isilinganiso phakathi kwe nomboro. -- Ukuphumelelisa nofana ukungaphumelelisi kombala okhethiweko. -- Ilimi elisetjenzisiweko (ukuthi liyadosa, liyabuyabuyelela, ngelifanekisako, ilimi elimnandi njll.) Amaphostara/amaflaya • Angathatha ubujamo obuhlukahlukeneko • Asebenzisa iinqubulo namatshwayo agwaliweko • Esikhathini esinengi anama-elemendi wokutlanywa abukelwako • Asebenzisa amathekiniki wokukhangisa. • Sebenzisa ukutlama ukwenza ukukhangisa bonyana kudose ilihlo begodu kukhumbuleke. • Ilimi elifanekisako neensetjenziswa zobukondlo zisetjenziselwa ukwakha amandla webethano. • Yenza ilimi bonyana likhumbuleke, isib. Isingathekiso, isifaniso, ifanatjhada, ibuyelelo, ivumelwano, igido. Ukuzalisa iforomo • Iforomo ulizalisela iinzathu ezahlukahlukeneko, isib. ukubawa umsebenzi nofana amalanga wokuphumula, ukungenela iphaliswano nofana unobuhle, njll. • Nikela ilwazi elifunwa sikolo/yihlangano lapho iforomo liya khona. • Yitjho okufunekako, kulandelwe likholoni, isib. Isibongo: zalisa ngokunembako Umlando kamufi Ukukhumbula nokutjela abanye ngesifo somunye umuntu • Amagama ngokuzeleko; indawo abelethelwe kiyo;lapho umuntu bekahlala khona;ilanga lamabeletho;ilanga abhubhe ngalo, abantu abaqakathekileko abatjhiyileko (umkakhe/indoda yakhe, abantwana) begodu namagama wabo;isikhathi, ilanga, indawo lapho ayokubekwa khona, ilwazi elifitjhani ngomufi, njll. • Okhunye kwalokhu okulandelako nakho kungafakwa: unobangela wokufa (kwamasiko okuqakathekileko); ilwazi ngomlando ngepilo kamufi; ilwazi ngamezwi wokumthokoza/ wokumkhumbula Ikontraga Sivumelwano esibophako okungena kiso abantu ababili nofana ngaphezulu. Ihloso yekontraga kukwakha isibopho. Ikontraga ingenziwa nangomlomo. (Kuphakanyiswa bonyana amakontraga enziwe ngomlomo (kungatlolwa) begodu nangokutlola ukutjengisa imibandela yemali nokuthi ingalungiswa bunjani) Ama-elemende wekontraga • Amagama (umnini kontraga, ongena ekontrageni, abofakazi) • Imibandela okungenwa kiyo (okumumethwe yikontraga -okufaka hlangana umsebenzi okufanele wenziwe, isikhathi esizothathwa yikontraga nemibandela yezeemali nangabe kuzakuba neemali ezingene hlangana.) • Imitlikitlo (woke amalunga athintekako) • Ilanga nendawo (ikontraga itlikitlwe kuphi begodu nini) 48 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti atlolwako Incwadi yokwaba Incwadi yokwabiwa kwamafa ithatha isiqunto nofana iyatjho bonyana kuzakwenzekani ngepahla amafa(iWili)/ namafa womuntu ngemuva kokubhubha kwakhe. Incwadi yamafa iqinisekisa bonyana iimfiso ithestamende zakamufi ziyazaliseka ngemva kokuhlongakala kwakhe. Incwadi yokwabiwa kwamafa kufanele ihlale isebujameni obuhle begodu ibekwe endaweni ephephileko. Kufanele ibe nokulandelako: • Amagama womnikazi wencwadi yamafa • Ilanga incwadi yokwaba amafa eyenziwe ngalo • Imali, ipahla, nokhunye umuntu anakho • Abamukelilifa/abomdlalifa • Umkhuphi mafa(umngani, ilunga lomndeni, ummeli/igqwetha) Umthethosisekelo Lokhu yisede yeenkambisolawulo nofana imithetho elawula ihlangano isib. Iphasi, ihlangano nomthetho-kambiso yokungcwaba, ihlangano yelutjha, ihlangano yestokfela, ihlangano yebholo erarhwako. • Amahlangothi athintekako kufanele alandele imithetho • Imithetho iba sibopho. • Ingatjhugululwa/ingalungiswa • Isakhiwo kufanele sifake hlangana igama lehlangano nofana isikolo, ubulunga, imibandela elawulako, ilanga eyamukelwe ngalo, umtlikitlo, njll. Amatheksti wezemitlolo naweenrhatjhi Umbiko wakhe Ukutjela abantu ngombiko wakho • Ukuzijayeza: ukwenza isithombe nofana ukwakha ubujamo isib. Bekungesikhathi samaholideyi wesikolo • Umbiko wesehlakalo esenzekileko, esikhathini esinengi ngokulandelana kwezehlakalo, isib. Ngiye ekhabo lika Tumelo...Bese... • Eminye imininingwana engezelelweko ngesehlakalo ngasinye, isib. Umangele nakangibonako. • Ukubuyelela uzijayeze -isitatimende esivalako esingahle sifake hlangana ukwelula/ukwenaba, isib. Ngifisa sengathi ngingahlala isikhathi eside noTumelo. Kube mnandi. • Esikhathini esinengi utlowa ngesikhathi esidlulileko. • Icocwa mumuntu wokuthoma nofana wesithathu • Iinhlanganiso zesikhathi ziyasetjenziswa, isib. kokuthoma, bese, okulandelako, ngemva kwalokho, ngaphambi nje kwalokho, kwamaswaphela/ekugcineni, njengoba asa. • Ivame ukunqopha emuntwini oyedwa nofana abantu abazibandakanya ngesiqhema • Ingaba nesitayela esingakahleleki Ikulumo -pendulwano • Itjengisa ikulumiswano hlangana nabantu ababili nofana ngaphezulu. • Irekhoda ukutjhentjhisana njengoba kwenzeka, bunqopha kusuka embonweni wesikhulumi. • Kutlolwa amagama wabalingisi ngehlangothini elingesinceleni lephepha. • Isebenzisa ikholoni ngemva kwegama womlingisi okhulumako • Isebenzisa umuda omutjha ukutjengisa esinye nesinye isikhulumi esitjha. • Yelelisa abalingisi (nofana abafundi ) bonyana kufanele bakhulume bunjani nofana bethule isenzo esinikelwe ngeembayaneni ngaphambi kokukhuluma amagama. • Tlhatlhabeja ubujamo ngaphambi kokutlola Ukubuyekeza Kwesinye isikhathi ukubuyekeza kulandela iphetheni ethileko. Akutlhogeki bonyana likhulume ngehlangothi elithile lencwadi, ifilimu nofana iCD. Ngokujayelekileko, ababuyekezako bayatjho bonyana yini abafuna ukuyibuyekeza nokuthi bobani ababandakanyekako, kodwana emva kwalokho, kungenzeka nanyana yini. Ukubuyekeza okuhle, kuzama ukulinganisa kodwana kuthembeke; ukubuyekeza okumbi kuba nje ngilokho okucatjangwa mumuntu nofana ukukhupha itukuthelo. TTKH 49
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti atlolwako Ihlaya akusiyinto engakajayeleki ekubuyekezeni: kwabanye ababuyekezi, kuyindlela yabo yokuthenga nokuthengisa. Yethula ukubuyekeza okutholakala emithonjeni yelwazi ehlukahlukeneko ukutjengisa abafundi bonyana umhlobo lo womtlolo ungahluka kangangani. • Kutjengisa ukuphendula komuntu emsebenzini wobukghwari, ifilimu, incwadi, isehlakalo, njll. • Wethula ‘isehlulelo’ sakhe emsebenzini owethuliweko • Ofunda ibuyekezo akutlhogeki bonyana avumelane nombuyekezi. • Tjengisa njengomphumela, ngokuthatha ihlangothi. Ababuyekezi ababili bangahle baphendule ngokuhlukileko ethekstini eyodwa. • Ukunikela amaphuzu afaneleko, isibonelo, igama lomtloli, umkhuphi/umkhiqizi/umvumi, isihloko sencwadi/umsebenzi, igama lomkhuphi/ikhampani ekhuphako/ekhiqizako, nenani (lapho kukghoneka khona) liqakathekile Itheksti yobukondlo • Itlola ngokubonileko nokwaziko/nelemuko lakho. -- Abantu -- Imvelo -- Izinto eziphathelene nomphakathi/ukuhlalisana -- Itheknoloji, njll • Landela isakhiwo -- Isihloko -- Iindima/amavesi • Ukusebenzisa ilimi lobukondlo • Ukuvumela ilayisensi yobukondlo, isib. ukungatjheji amatshwayo wokufunda nokutlola nofana izakhiwowo zelimi. I-Athikili • Itjho amaphuzu ngokufitjhani kodwana ngokunembako. yephephandaba • Ilinga ngamandla ukukhuluma ummongo ngaphandle kokulahlekela ofundako. • Irhunyeza ngokunembako, ngaphandle kokutjhigamisa/kokulahla iqiniso. • Inikela isihloko ngokurhunyeziweko, begodu ingezelele nesihlokwana ngokucacileko. • Ithoma ngamaphuzu aqakatheke khulu: ubani, ini, njani, nini, kuphi, kubayini nokuthi kangangani. 50 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Imihlobo yamatheksti atlolwako I-Athikili yakamagazini Esikhathini esinengi, ema- athikilini wabomegazini lokho okuthandwa nokungathandwa mtloli nesitayela somtloli ngizo eziba phambili, begodu lokhu kufanele kukhuthazwe ebafundini bakho. Kufanele bebatlole ama-athikili wabomegazini ngananyana yini abayithathela phezulu/ ngokuncama, nama-athikili ahlekisako lapho bangenza kube mnandi, kuhlekise, benze ubunmandi ngento, bahleke, bahlabe esinye nesinye isihloko esifaneleko. Inengi lama-athikili wabomagazini afundwa bafundi ngawomhlobo lo. I-inthanede izele ngama -athikili begodu nanyana isitayela nokumumethweko kungakahluki kangako kulokho kwabangani babo, kufanele bonyana ahlolwe, khulukhulu njengoba avela ngemabhlogweni nje, esele kuyindlela eyamukeleka kabanzi yokutlola. Ukuvumela abafundi bonyana bazakhele amabhlogo wabo (ephepheni, nanyana kungekho ukungabaza bonyana abafundi asele banamabhlogo wabo ) banikela ubujamo bokutlola okunothileko, okuhlanganise nokuyelela okutjhejako kubamukelilwazi, ukuba burhaba bokumumethweko nokuzwakala kwelizwi/ithoni efaneleko. Gcina okulandelako engqondweni: • Isihloko kufanele sirherhe/sidose begodu sikarise • Isitayela kufanele sibe ngesomuntu qobo lakhe, akhulume bunqopha nofundako -- Isitayela singaba ngesihlathululako nofana esifanekisako, sidose imicabango yabantu abafundako -- Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo neminye imininingwana etlhogekako kufanele ifakwe e-athikilini -- I- athikili kufanele ihlahlambise ithando begodu, njengomkhangiso, ikhuthaze ofundako bonyana awusebenzise umkhiqizo nofana isisetjenziswa -- Iingaba akukafaneli bonyana zibe zide khulu begodu kufanele zikhuthaze ukufundwa kwe- athikili -- Ifonti kufanele ibe lula begodu irherhe/idose. Idokhyumenthari • Liphenyo elingeneleleko ngepilo yehloko isib. ikutana ingorho/ngwenya (kwezemidlalo, kwezefundo, kwezekolo, nombiko ngalokho okutholileko. • Lokhu kungafaka hlangana neenhlokwana zeenqabo adlule kizo ngaphambi kokufika esiqongolweni. • Amagama, iindawo, iinkhathi, isikhundla neminye imininingwana etlhogekako kufanele ifakwe kudokhyumenthari. • Thoma ngamaphuzu aqakatheke khulu: ubani, ini, njani, nini, kuphi, kubayini nokuthi kangangani. TTKH 51
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ubude bamatheksti weLimi lekhaya (okufanele ikhiqizwe bafundi) Umsebenzi IGreyidi ye-7 IGreyidi yobu-8 IGreyidi ye- 9 Isigaba amagama ali-100 -120 amagama ali-120 - 140 amagama ali-140 - 160 • Amagama imitjho 8 - 10 imitjho 8 - 12 imitjho 8 - 12 • Imitjho iingaba 4-6 iingaba 5-8 iingaba 5-8 amagama ali-150 - 200 amagama ali-200 - 250 amagama ali-250 - 300 I-Eseyi iingaba 4-6 iingaba 5-8 iingaba 5-8 Ikondlo indima ezi 2-3 indima ezi 3-4 indima ezi 4-8 Indatjana efitjhani, okufaka ikhasi li-1 amakhasi ama-2 amakhasi ama-3 hlangana inolwana-mlando iingaba +/-6 iingaba +/-12 iingaba +/-24 Ikulumo-pendulwana ikhasi li-1 amakhasi ama-2 amakhasi ama-3 (umdlalo odlalwa kanye) Amatheksti wokuthintana amagama ali-120-140 amagama ali-140-160 amagama ali-160-180 amade isib. Iincwadi Amatheksti amafitjhani amagama ama-80 - 90 amagama ama-90 - 100 amagama ali-100 - 110 Ukurhunyeza amagama ama-50 - 60 amagama ama-60 - 70 amagama ama-70 - 80 ethekstini enamagama ama- ethekstini enamagama ama- ethekstini enamagama ama- 240 260 280 Ubude bamatheksti weLimi lekhaya (abafundi bazibandakanya nawo) Umsebenzi IGreyidi ye-7 IGreyidi yobu-8 IGreyidi ye- 9 Amatheksti amade wokulalelela amagama ali-150-200/ amagama ama- amagama ama- ukuzwisisa isib.indatjana, i-inthavyu, ukuya emaminithini 200-250/ukuya 250-300/ukuya imidlalo, amaripoti weendaba ama- 5 emaminithini ama-5 emaminithini ama-5 Amatheksti amafitjhani wokulalelela amagama ama-60-70 amagama ama-70-80 amagama ama-80-100 ukuzwisisa isib. iimemezelo, amatheksti amaminithi ama-1-2 amaminithi ama- 1-2 amaminithi ama/1-2 welwazi, iinlayelo, iinkombatjhuba Ukufundela ukuzwisisa/amatheksti amagama ali-150-200 amagama amagama wokufunda okungeneleleko ama-200-250 ama-250-300 Ubude bamatheksti wokufunda okungezelelweko awakaqintelwa njengombana kuya ngomhlobo wethekhsti, ubudisi belimi nezinga lokufunda labafundi. 3.1.4 Izakhiwo nemithetjhwana yeLimi izakhiwo nemithetjhwana yeLimi zitjho imithetho elawula ukusetjenziswa kwamatshwayo wokufunda nokutlola, amagabhadhlela, amaledere, imidumo, amagama, imitjho neengaba emisebenzini yezomlomo nokutlolwako. Imithetho le ifaka hlangana ukupeleda, ukuphimisa, ihlelo, ilemuko lelimi elihlabako, njll. Amakghono wokulalela, ukukhuluma, ukufunda nokutlola angeze ajayezwa ngaphandle kwelwazi elipheleleko leZakhi zeLimi nokuzijayeza ukuzisebenzisa. Abafundi badinga nelwazimagama elinabileko, elingahle mhlawumbe libe liphuzu eliqakatheke khulu emntwini ukuze akhulume kuhle. Ilwazimagama elinabileko liqakathekile kiwo woke amakghono welimi, kodwana khulukhulu ekufundeni nekutloleni. Indlela ephumelelisa khulu ebafundini ukuthuthukisa ihlelo labo bebandise ilwazimagama labo kukufunda ngokungeneleleko ngaphakathi nangaphandle kwetlasi. Abafundi bazokufunda bonyana bangasebenzisa bunjani izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi, begodu kuzokuthuthukisa ukwabelana kwelimi ukukhuluma ngelimi(Ilimi elisetjenziswa ebujameni obuthile) (‘ilimi-lemetha’) ukuze bakwazi ukuzihlunga nokuhlunga amatheksti ngelihlo elihlabako ngokuya ngokuzwakala, ngokuphumelelisa nangokunqophileko. Bazokwazi ukusebenzisa ilwazi leli ukulinga ukwakha ihlathululo esemazingeni wegama 52 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 newemitjho ukuya ethekstini yoke, nokubona bonyana itheksti nobujamo bayo buhlobana bunjani. Ngokuthintana nemihlobo ehlukahlukeneko yamatheksti, abafundi bangezelela ukusebenzisa kwabo ilwazimagama bebasebenzise ngefanelo ukuzwisisa kwabo izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi. Kulindeleke bonyana izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi zifanele zifundiswe ebujameni obuthileko njengombana namanye amakghono welimi afundiswa abe athuthukiswe. Amahlelo wokufundisa afaka irhelo leZakhi nemiThetjhwana yeLimi (ama-ayithemu/izinto) ezifanele zifundiswe kenye nenye igreyidi. Nakukhethwa amatheksti wokulalela nokufunda komunye nomunye umzombe weemveke ezimbili, qinisekisa bonyana amumatha amanye ama-ayithemu welimi ofuna ukuwafundisa.Tlama imisetjanzana ehlobana namatheksti lawo azokwenza abafundi bonyana bakwazi ukusebenzisa ama-ayithemu lawa, ebujameni obuthileko. Ngokunjalo, amatheksti wokutlola abafundi abazowatlola azokufaka hlangana amanye wama-ayithemu welimi. Nikela abafundi bakho ihlahlo lokusetjenziswa kwama-ayithemu lawo ngefanelo. Khetha amanye wama-ayithemu abafundi bakho abanomraro ngawo bese ubanikela ukuzijayeza okuhlelekileko. EsiGabeni esiPhakamileko, i-iri linye emzombeni weemveke ezimbili libekelwe ngahlanye ukwenzela ilayelo elihlelekileko nokuzijayeza kuZakhi nemiThetjhwana yeLimi. Ithebula elingenzasi litjengisa izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi elindeleke bonyana abafundi bayifunde ngesikhathi sendlela yekambiso yokuLalela, yokuKhuluma, yokuFunda nokuTlola. izakhiwo lezi zifanele zifundiswe ebujameni obuthile ngendlela yokuhlanganisa kusetjenziswa imihlobo ehlukeneko yokomlomo, okubonwako namatheksti atloliweko. Zifanele zifundiswe ngokucacileko ngesikhathi esibekelwe ngeqadi njengombana kulindelekile. Iimbonelo ZEZakhiWO nemiThetjhwana yeLimi Amatshwayo wokufunda Ungci, isibabazo, unobuza, ikhoma, ikholoni, isemi-kholoni, uzitjhana/uzitjhana, abodzubhula, nokutlola ipharenthesisi/iimbayana, elipsisi, ihayifeni/udwi Ukupeleda Amaphetheni wokupeleda, imithetho yokupeleda, iinrhunyezo, ukusetjenziswa kwesihlathululi-mezwi Iingcenye zamagama Iinthomo, umrabhu, neenlungelelo Amabizo Iinthomo zamabizo (ukufaka hlangana iinthomo ezithoma ngo-uku- (emalimini wesiNtu) Amabizo-mbala (isib. uThandi, uVeleleni) namabizo ajayelekileko (isib. intombi, udorhodera) Amabizo wezinto ezibalwako (isib. isitja/izitja) Amabizo wezinto ezingabalekiko (isib. iswigiri, iinhluthu) Amabizo wezinto ezingathintekiko (isib.ithando ukusaba, ihlonipho, ukuthembeka) Amabizo wezinto ezithintekako (isib. ibholo, isitulo) Amabizomvango (isib. Velabahlinze, ikombatjhuba, uNtombizodwa) Amabizo-buthelela (umhlambi weenkomo, iwoma labantu) Amabizo arareneko (isib. iNyuvesi yeSewula Afrika, umuthi omkhulu otjhileko) Amabizo anesithomo u-uku- (isib. Ukududa kuhle, ukutjhayela kumncani, ukulila kuyalapha) Ukubala (ubunye/ubunengi) isib. isitulo/iintulo Amabizo atjengisa ubumnini (isib. isitulo sikaDzubhana, amadeske wabafundi, iindlalisi zabantwana Umenzi nomenziwa Ubulili (isib. umkukurumbu- isikhukhukazi, ikunzi- ikomazi Iinciphiso zamabizo, (isib. umuntu- umntwana, isibha- isijana) Iinkhuliso zamabizo, (isib. umuzi- umuzikazi, idamu- idamukazi) Amabizo asuselwa kwezinye iingcezu/iinkhekhe zekulumo (isib.Umsebenzi< sebenza, umthungi< thunga) TTKH 53
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Iimbonelo zeZakhi nemiThetjhwana yokusetjenziswa kweLimi Iinqophiso/Amadithemena Isabizwana sokukhomba: lokhu, lokho, lokhuya (isib. Leyo incwadi ngeyami. Isabizwana sokubala 1: boke, abanye, nakhunye (isib. Boke abafundi basizwisisile isifundo Isabizwana sokubala 2: bobabili, nanyana (isib. Bobabili abafundi basikimile Isabizwana sokubala 3: nengi, ncani, mbijana, (isib.Isikolo sinabanengi abafundi Isabizwana sokubala 4: abanye, omunye, woke (isib. Ikoloyi itjhayise omunye umfundi) Izabizwana Isabizwana samambala sisebenza njengehloko: Mina, wena, yena, yona, thina, bona (isib. Yena ufunda incwadi) Isabizwana samambala sisebenza njengomenziwa onqophileko nongakanqophi: mina, wena, yena, yona, thina, bona (isib. Yena uyinikele mina.) Izabizwana zokuzenza: -zi-, (isib. Mina ngiyazithanda, Umalume uzithengele ikoloyi, Ugogo uzihlabele ikukhu) Izabizwana zesibaluli: Indoda ejame efesdereni ngutitjhere wami, Indoda elahlekelwe yikoloyi ngumalume wami.Umuzi osesiqongolweni sentaba loya ngewenyanga. Isabizwana senani: ini, ubani, yiphi, ngekabani, (isib. Ngekabani incwadi le?) Izabizwana zokukhomba: Angiyithandi indaba leyo Izabizwana sesichasiso omkhulu umuzi, utjhile, esibovu isitja siphukile, njll. Isichasiso Isiphawulo: Indawo yesiphawulo emtjhweni, isib. Ekulu indoda (ngaphambi kwebizo) Ugogo upheke ekulu (ngemva kwesenzo) Singancitjhiswa, sikhuleswa ukubala: -kunye, -kubili, kwesibili, okukodwa Isibaluli: Indawo yesibaluli emtjhweni, isib. Emhlophe indoda (ngaphambi kwebizo) Ugogo uhlwengisa esikhanyako (ngemva kwesenzo) Imibala (omhlophe, esarulani, njll); ubunjalo (elikhuni, omakhaza, njll); esisuselwa kezinye iinkhekhe zekulumo (isib. umuzi okhanyako, umuntu oyikutani, umuntu onamandla, njll) Ubumnini:Iziqu zobumnini: umntwana womfundisi (wa+umfundisi) Iivumelwano zobumnini: UThemba ukhamba nezinja zakhe; Bafuna iinkomo zabo zidle emadlelweni ahlaza Inani: Iziqu zenani:-ni? Isib. Ufuna ini?; -nye: isib. Sibawa isitja sinye; Sifuna umgodla munye wamabele; -phi? isib. Ufuna siphi isikhwama? Iimvumelwano zenani: isib. muphi?, sinye, ini? Iinkhekhe zekulumo ezingakhiwa ngenani, isib. ngimuphi 54 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Iimbonelo zeZakhi nemiThetjhwana yokusetjenziswa kweLimi Izenzo Isenzo esiqakathekileko, Isenzo esinomenziwa oyedwa, isenzo esinabomenziwa ababili, isenzo esizijameleko, isenzo esihlomelela u-uku- ekuthomeni kwaso, isibanjalo, umtjhwana osisenzo, Iimpambosi zesenzo Iindlela zezenzo • Indlela eyamileko: Nangingambona, ngizomtjengisa. • Indlela yamandla: Ungaseli bewutjhayele! Yelela! • Indlela enqophileko: Iinciliba azikwazi ukuphapha. Isizasenzo esebenza nesinye isenzo Ukuveza ikghono/nokungakghoni, isib. Ngingakhuluma isiJeremani/Angikwazi ukukhuluma isiFrentjhi. Ulungele ukubuyela emsebenzini/Akakalungeli ukubuyela emsebenzini. Ukubawa ivumo, isib. Ngingayisebenzisa indlu encani? Ngingakhamba ngaphambi kwesikhathi? Ngingabuza imibuzo? Iye, ungabuza. Ukuveza iinlayelo/iimbawo, isib. Ungalivula ifesdere, ngiyabawa/Ungangivumela ngingene? Ukuveza okungenzeka/okungekhe kwenzeke, isib. Lokhu kungabangela ubudisi./Awukwazi ukutjho njalo./Ungaqinisa./Bekangekhe azi Ukuveza okungahle kwenzeke/nokungahle kungenzeki, Kufanele sifike nanyana kunjani eJwanasbhege ngo-10 ebusuku/Kufanele nayana kunjani sifike eJwanasbhege ngo-10 ebusuku/Akukafaneli kube nanyana ngimuphi umraro Ukuveza isiqinisekiso, isib. Bafanele bonyana sebakhohliwe. Iinkathi zesenzo Isikhathi sanje, isib.Ngidlala itenesi qobe ngeveke/Iinyoka ziinrhurhubi. Isikhathi sanje esiragela phambili, isib. Ubukela umabonwakude njenganje. Isikhathi sanje esipheleleko, isib. Ngihlezi eThekwini ubuphilo bami boke. Isikhathi sanje esipheleleko esiragela phambili, isib. Bekade afunda ngamandla iveke yoke. Isikhathi esidlulileko, isib. Uvuke ekuseni waphuma ngeengutjeni Isikhathi esidlulileko esiragela phambili, isib. Abantwana bebalele lokha nakulumatha umlilo. Isikhathi esidlulileko esipheleleko, isib. Ubuyele ekhaya ngombana bekakhohlwe iinlodlhelo zakhe. Isikhathi esidlulileko esipheleleko esiragela phambili (esiragako), isib. Besele ngilinde ama- iri amabili nakafikako. Isikhathi esizako: Za+ uku-, isib. Umma uMalobola uzokufundisa itlasi le Greyidi ye10./Ngineqiniso lokobana uzoyithabela imuvi. Ngizakuza ngizokubona kusasa. Ngicabanga bonyana lizokuna kusasa. Isikhathi sanje esisetjenziselwa ukukhuluma okuzokwenzeka, isib. Kusasa yiholideyi. Isikhathi esizako esiragela phambili (esiragako), isib. Ngizabe ngisebenza iveke ezako yoke. Isikhathi esizako esipheleleko, isb. Ngeveke ezako ngizabe ngiwuqedile umsebenzi. Isikhathi esizako esipheleleko esiragela phambili (nofana esiragako) isib. Ngonyaka ozako ngizabe sele ngifundise iminyaka ematjhumi amabili esikolweni lesi. Isivumelwano Isivumelwano sehloko-nesenzo, isib. Umalume ulusa iinkomo/Mina ngiyakhamba TTKH 55
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Iimbonelo zeZakhi nemiThetjhwana yokusetjenziswa kweLimi Izandiso Izandiso zobujamo, isib. buthule, ngokuyelela, ngokuthobekileko ngokuthambileko, burhaba Izandiso zesikhathi, isib. izolo, kusasa, ngonyaka odlulileko, ngeveke edlulileko, ngelinye ilanga, ngenyanga ezako, kuthangi, ilanga elilandelako Izandiso zokuvamileko, isib. njalo, ngokuvamileko, kanengi, ngezinye iinkhathi ngekhe/ khange. Izandiso sendawo: ekhaya, ePitori Izandiso zokungahle kwenzeke, isib. ngokuqinisekileko, ngembala, mhlambe, mhlamunye, ngenzeka Izandiso zesikhathi, isib. bekufike lesisikhathi, bekube nje, Izandiso sobungako: ngokuzeleko, ngamandla, ngokupheleleko, kwamambala, kunoku Izandiso eziimtjhwana, isib. phakathi kwesimu, phezu kwetafula Iinhlanganiso namagama Ukulamanisa ngefanelo: kokuthoma, kwesibili, kwesithathu, ngaphambi, ngemva, nini, lokha, wokutjhugulukela kokunye bekube, ekugcineni, okulandelako, mva nje, ngaphambili, ngemva kwalokho. Ihlathululo/unobangela nomphumela: yingakho, ngalokho ke, ngombana, ngalesi sizathu, soloko, njengomphumela we, kungebanga le, ngakho- ke, kulandela lokhu, nangabe...bese. Ikambiso: kokuthoma, kwesibili, kwesithathu. Ukumadanisa/ukuhlukanisa: okufanako, okungafaneko/okuhlukileko, okuncani kuna, okukhulu kuna, nanyana kunjalo, kodwana Ukuhlela ngokuqakatheka kwezinto: ngasosoke isikhathi, kwamaswaphelo/kokugcina Okuphathelene nendawo: ngehla, ngenzasi, ngesinceleni, ngesidleni, njll. Okuvamileko: ngokuvamileko, ukuphetha. Isigaba esikhethiweko: ngombono wami, ikolelo, umbono, ukuzwisisa, ngicabanga ukuthi, ngithatha ukuthi, ngikholwela, ngibona sengathi, ngimnyula/thanda/angithandi/ithemba/i zwa Isigaba sokuhlela ngamananeko: kulihlobo eli, ingahlukaniswa ka, ilihlobo eli, iwela ngaphasi kwe, ngeye, iyingcenye ye, ingena e, ibuthelelwa ne, ihlobana ne, ikhambelana ne/ ihlotjaniswa ne Isigaba esihlathululako: ngehla, ngaphasi, ecadi, eduze, etlhagwini/epumalanga/esewula/ etjingalanga/ubungako/isayizi, umbala, ubujamo, ihloso, ubude, ububanzi, imasi/ubudisi, ibelo, kufana ne, kujamele i/kufana ne Isigaba esihlungako: kuhle/kumbi, kulungile/akukalungi, imikghwa/ukungabi nemikghwa, kulungile/kutjhaphile, kuqakathekile/akukaqakatheki, tjhukumisa, phakamisa, luleka, phikisa, Isigaba esichazako: sihlathululwa njengokuthi, silihlobo le Isigaba esiphethako: ukuphetha, ukusonga, ngokurhunyeza, ngokufitjhani, njengombana ubona Iimbabazo Amagama la aveza imizwa nofana amazizo ehlangothini lokhulumako nanyana izenzukuthi ezinengi zinehlathululo esobala kwesinye isikhathi zivezwa njengegama elilodwa nofana isingamutjho, silandelwe litshwayo lokutlola nokufunda. Isibonelo, Baba-ke! Maye! Halala! Izenzukuthi Lawa magama aveza itjhada bonyana into yenzeke bunjani Isibonelo, Uwe wathi disi!; Kuzwakale ubu qhwa! besigidi 56 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Iimbonelo zeZakhi nemiThetjhwana yokusetjenziswa kweLimi Ukuthuthukisa Amagama amqondofana, amagama amqondophika, amagama amqondo mnengi, ilwazimagama nelimi abomqondo mnengi, ifanatjhada (ifanakamisa nefanangwaqa), igama elilodwa elijamele lokufanekisa umtjhwana. • Iimfenqo (isifaniso, isingathekiso, isenzasamuntu, okzimoroni, isijameleli/imethanimi, ifuzatjhada/onomatopiya, irhwala, ukuphikisana, itshimo, isitlhori, irhobho-ndaba, itshwayo, isihlonipho, ilithothesi/ukuvuma ngokuphika, ipharadoksi, isidlalisi-magama, isifenyiso) Izimo zekulumo/izitjho/izaga/iinrarejo. Amagama wokubolekwa, wokwemvelo, amagama amatjha ne-ethimoloji (imvelaphi yamagama) Ukungazwakali kuhle bona kutjho ukuthini, umuda, okungasafuneki, ukubuyeleleka kwekulumo ngeendlela ezinengi, isirhumutjha (islenghi), ijagoni, ipimiso, ukudzimelela kokholwela kikho, ukuzindla, ukuthatha ihlangothi, ilimi elilumelako, ilimi elithinta imizwa, ilimi elibonelela ubulili bunye, njll. Ukusebenzisa ilimi ngomnqopho othileko, o.u. irejista efanele abamukelilwazi, isib. ilimi lesiNdebele - Bayede Ngonyama, Zimu, Ndabezitha. Ukutjhidisa ihlathululo, isib. ikhowukhu (isiselo, iindakamizwa), isikhokho (irobholela yomratha, umuntu ohlakaniphileko), njll. Umtjhwana (itlozi) Umutjhwana oqakathekileko (ozijamele), isib. Besivakatjhele eThekwini ngenyanga kaMgwengweni. Umutjhwana oyame komunye (oyamileko), isib.Besivakatjhele eThekwini ngenyanga kaMgwengweni, begodu saya ePhalaburwa ngenyanga kaNobayeni Umutjhwana osisandiso/osinabiso, isib. Besivakatjhele eThekwini ngenyanga kaMgwengweni ngombana kuyatjhisa ebusika. Umtjhwana ophawulako, isib Leli lidorobho elincani esalivakatjhela ngonyaka ophelileko Umutjhwana olibizo, isib.Esikubone erharheni leRholweni kungimangazile. Umutjhwana wobujamo/onemibandela (nange), isib. Nangingakubona namhlanje ntambama, ngizakunikela imali yakho. Umbandela wokuthoma oveza okungenzekako kwamambala, isib. Nangelana izulu, sizowutshwilisa umdlalo. Umbandela wesibili oveza into okungekhe nofana engakghonekiko, isib. Nangingathumba iLotto, ngizokuthengela umma indlu enamakamura alitjhumi wokulala. Umbandela wesithathu oveza umcabango ongakaqinisekiswa/onganabuqiniso, isib. Ngathana ngasebenza khudlwana esikolweni, bengizokuphasa imethrikhi yami. Isingamutjho/Umtjhwana Imitjhwana epheleleko: Iindawo zamaGugu njengombana ziziindawo ezikhamba phambili (ifreyizi) ngokudosa iimvakatjhi, iMapungubwe yindawo ongaya kiyo. Umtjhwana olibizo: iYunivesithi ye Cape Town ingenye yeziphambili e-Afrika. Umitjhwana onesenzo ezithoma ngo-uku-Ukuvakatjhela iKruger National Park, kusithabisile ngobuhle bemvelo. Umtjhwana osisenzo: Amakhetho wokuthoma atjhaphulukileko abanjwa ngo 1994. Imitjho Elula, epandepande, nerareneko/ehlangahlangeneko Ipambosi yokwenziwa Imitjho elula yesikhathi sanje, isib. Iyege ikhiyelwa nge- iri lesi 6 ngamalanga ntambama. (imitjho lapho umenziwa Isikhathi sanje esiragela phambili (esiragako), isib. Ilawu lami liyahlwengiswa njenganje. aba yihloko ) Isikhathi sanje esipheleleko, isib. Isupamakethe etja ivulwe unyaka lo. Isikhathi esidlulileko, isib. Ibulungelo leencwadi belivalelwe amaholideyi. Isikhathi esidlulileko esiragela phambili (nofana esiragako), isib. Bekufanele balinde ngombana ikoloyi beyisahlwengiswa. Isikhathi esidlulileko esipheleleko, isib. Uphekelwe ngumma ukudla. Isikhathi esizako, isib. Ngonyaka ozako itlasi lizokufundiswa ngu Mnu.uDube./Ngonyaka ozako ibulungelo leencwadi elitjha lizokwakhiwa. Ikulumo embiko Imibuzo emibiko: Isib. Ungibuzile bonyana kubayini ngifike ngemva kwesikhathi./Ungibuzile bonyana ngithanda umhlobo bani womvumo. Umutjhwana ofaka isihlanganiso ‘bonyana’, isib. Ungitjele bonyana bekangazi./Ungitjele bonyana ulahlekelwe yincwadi. TTKH 57
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 3.2 Ithebula lokusabalalisa amatheksti ngamagreyidi 7-9 Iimveke Igreyidi 7 Igreyidi 8 Igreyidi 9 Ithemu 1 1&2 Indatjana Indatjana eftjhani Itheksti yelwazi - isikhangiso, iphostara Inoveli, umdlalo, indatjana efitjhani, ikondlo 3&4 Ikondlo Itheksti yelwazi enekulumo Inoveli, umdlalo, indatjana efitjhani, ikondlo 5&6 Ikondlo, umdlalo Inoveli, idrama, indatjana efitjhani Itheksti yelwazi-itheksti yekontraga 7&8 Indatjana efitjhani, Umtlolo- Itheksti yelwazi, isib. athikili Inoveli, umdlalo, indatjana ndabuko yephephandaba nofana efitjhani, ikondlo yemagazini 9&10 Indatjana efitjhani, ikondlo Itheksti yombiko/yeripoti Itheksti yelwazi, isib. umbiko orhubhululako wephephandaba nofana wemagazini IThemu 2 1&2 Inoveli efitjhani, umdlalo, ikondlo Itheksti yelwazi enokubukelwako, Inoveli, umdlalo, indatjana isib. imimebhe/iimeregi/iinkala/ efitjhani, ikondlo, umtlolo ndabuko amatjhadi/iinthombe Ikondlo 3&4 Itheksti yelwazi enokubukelwako, Itheksti yelwazi, isib. itheksti Ukubuyekezwa kwetheksti- isib.isikhangiso/amadayagramu/ ezwakalako/ebukelwako- inoveli, umdlalo, indatjana iinthombe/amagrafu; iphostara; ukulingisa/iforamu/ingcoco efitjhani, ikondlo ihlathululo yento ethileko, itheksti yephaneli (ehlelekileko) ebukelwako, inoveli Ikondlo 5&6 Itheksti yelwazi, isib. iinkambiso, Itheksti yelwazi, isib. i-inthavyu Inoveli, umdlalo, indatjana iinlayelo, itheksti yelwazi efitjhani, ikondlo- isaziso, i-ajenda Ikondlo enokubukelwako, isib. amatjhadi/ namaminidi amathebula/amadayagramu/ iinthombe/amagrafu, ikondlo 7&8 Inoveli/umdlalo Ukubuyekezwa kwendatjana Itheksti yelwazi enokubukelwako, isib. isikhangiso- ukubuyekezwa 9&10 UKUHLOLA OKUPHETHAKO 58 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 IThemu 3 1&2 Itheksti yelwazi, isib. irhelo Umdlalo Itheksti yelwazi- incwadi lemibuzo nofana iforomo yokwabiwa kwamafa Ikondlo nesthestamende ikondlo 3&4 Umdlalo, ikondlo Itheksti yelwazi- i-athikili Inoveli, umdlalo, indatjana yephephandaba/yemagazini efitjhani, ikondlo- ukutlolwa kwamatheksti wokuthintana- incwadi esekelako neKharikhyulamu vithayi (iSivi) 5&6 Itheksti yesaziso, i-ajenda inoveli, umdlalo, indatjana Inoveli, umdlalo, indatjana namaminidi efitjhani; ikondlo-incwadi efitjhani, ikondlo-ukutlola i-eseyi yomsebenzi/yobungani 7&8 I-athikili yephephandaba Inoveli, umdlalo, indatjana Inovelo, umdlalo, indatjana nemagazini ngezinto zanje efitjhani, ikondlo-ukutlola indatjana efitjhani, ikondlo-ukutlola itheksti yokuthintana- ikarada lesimemo nelokwamukelwa 9&10 Itheksti yelwazi- iinlayelo Itheksti ecocako- inoveli, indatjana Umdlalo- ukutlola ikulumo- efitjhani; ikondlo pendulwano IThemu 4 1&2 Umdlalo/inoveli/indatjana efitjhani Itheksti yelwazi: i-athikili Inoveli, indatjana efitjhani- ukutlola yemagazini/yephephandaba incwadi yesibawo 3&4 Itheksti yelwazi enedayari, Inoveli, idrama, indatjana efitjhani, Inoveli, indatjana efitjhani, ikondlo- i-imeyili, isms, amaflaya ikondlo ukutlola ama-imeyili 5&6 Inoveli, umdlalo, indatjana Umdlalo/umdlalo wesiteji, ikondlo- Inoveli, indatjana efitjhani, ikondlo- efitjhani, umtlolo-ndabuko umbiko weembikindaba ukutlola umlando kamufi, ukutlola ngedayarini, ikarada lesimemo 7&8 Ukubuyekezwa kwamatheksti- Ukubuyekezwa kwamatheksti- Ukubuyekezwa kwamatheksti- ukulungiselela ihlahlubo ukulungiselela ihlahlubo ukulungiselela ihlahlubo 9&10 UKUHLOLA OKUPHETHAKO 3.3 Amahlelo wokufundisa IsiGaba esiPhakamileko, ngetjhudu elimbi, sikuphela kwefundo ekatelelwako. Ngemva kweGreyidi ye 9, abafundi abanengi baphuma esikolweni bayokufuna imisebenzi, nofana balandele ifundo ephathelene nemisebenzi efundelwako. Kungebanga leli kuthlogeka bonyana izinga lokufundisa kufanele libe sezingeni eliphezulu esiGabeni esiPhakamileko. Abafundi kufanele bavezwe erherhweni elibanzi lelwazi, okulitshwayo elifanele libatjhiye bazilungiselele nconywana ukwenzela ukuqalana nekusasa labo. Izinga okubekwa kilo iLimi lokuThoma lokwEngeza emalimini, pheze lilingane neLimi leKhaya. Umehluko kujula kwetheksti esetjenzisiweko/efundiweko netheksti ekhiqiziweko. Abafundi esiGabeni esiPhakamileko kufanele bavezwe emihlobeni ehlukahlukeneko yezemitlolo begodu nemihlobo ehlukahlukeneko yamatheksti okufanele bayikhiqize. Ukuvezwa lokhu, kuzakurhelebha abafundi bonyana bakghone ukuqalana nanyana ngiliphi ithuba abavulelwe lona, begodu nokwenza ncono ukuzwisisa ilwazi labo lokumumethweko. Ihlelo lokufundisa litjengisa ubuncani bokumumethweko okufanele kufundiswe njalo eemvekeni ezimbili ngethemu. Ukulandelana kokumumethweko okurhelisiweko akukaqintelwa, begodu nesikhathi esinikelweko sisilinganiso esitjengisako bonyana kungathatha isikhathi esingangani ukufundisa okumumethweko. Abotitjhere kufanele batlame iimfundo zabo zokufundisa ngokusebenzisa amahlelo wokufundisa, amatheksibhugu wabo nezinye iinsetjenziswa ezifaneleko ukufundisa okumumethweko ngokusebenzisa ukulamana nebelo elifaneleko. Abotitjhere bakhuthazwa bonyana basebenzise okumumethweko nofana iminqopho ekhambelana nebhoduluko labo. TTKH 59
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 3.3.1 Amatheksti ahlangana bunjani ndawonye emzombeni weemveke ezimbili Amatheksti ahlukahlukeneko asetjenzisiwe njengesisekelo sokutlama umzombe weemveke ezimbili zokufundisa. Akhethwe ngesisekelo sokuthi ahlangana bunjani ukwenza iyunithi ehlanganisiweko, isibonelo abafundi bazokulalela indatjana bese bafunda indatjana. Bazokubawiwa bonyana batlole ihlathululo yomlomo efitjhani ngendawo nofana ngomuntu (lokho kuzokuhlangana nendatjana) nofana bangahle babawiwe bonyana batlole incwadi eya kumlingisi osendatjaneni. Khetha ummongo nofana isihloko komunye nomunye umzombe weemveke ezimbili ozokuvumela bonyana uhlanganise imisetjenzana ngepumelelo. Isizathu sokusebenzisa imimmongo nofana iinhloko kukukwenza isiqiniseko sokukghonakalisa bonyana kubuyelelwe ilwazimagama nezakhiwo zelimi ebujameni obuzwakalako Izakhiwo zelimi ezitjhukumisiweko emzombeni ngamunye zenzelwe ukuqinisa amatheksti azakukhiqizwa emzombeni. Utitjhere angangezelela ezinye izakhiwo zelimi ezithathwa njengezingarhelebha emsebenzini lo. 3.3.2 Indlela amatheksti/imisebenzi alamaniswa ngakho ngomzombe weemveke ezimbili Amatheksti awakafaneli afundiswe ngehlelo elithile. Esikhathini esinengi, kufanele kube nomsetjenzana/wokuLalela nokuKhuluma/ukulungiselela umsetjenzana wokuFunda nofana wokuTlola. Ngesinye isikhathi umsetjenzana wokuLalela nokuKhuluma ufanele ususelwe ethekhstini efundiweko. Abafundi bafanele babandakanywe nemihlobo yamatheksti ehlukahlukeneko ngokomlomo begodu nangokufunda ngaphambi kobana babawiwe bonyana batlole amatheksti lawa. Esikhathini esinengi, ithekhsti okufanele ilalelwe, isib. indatjana namkha iripoti yeendaba izokuhluka beyibe sezingeni eliphezulu kunaleyo abafundi abazuyifunda. Lokhu kungombana amakghono wabo wokuLalela sele athuthuke khulu kunamakghono wabo wokuFunda. 3.3.3 Imihlobo yamatheksti aqintelweko naphakanyisiweko Imihlobo yamatheksti aqintelweko afanele afundiswe njalo emzobeni weemveke ezimbili anqotjhisiwe ehlelweni lokufundisa begodu kufanele abekhona eencwadini zokufundisa isifundo esithileko eziqintelweko. Esikhathini esinengi, akunamhlobo wendatjana eqintelweko. Ukuzikhethela kungenziwa emihlotjeni yeendatjana zanje, iindatjana ezakiwa engcondweni ezine rhuluphelo lerhubhululo ezitlanyiweko (isib.ukuthanda ukukhamba iindawo ongazaziko, izinto ezingasiliqiniso ngesayensi) iindatjana zomlando (isib. Umlando ngepilo yomuntu) neendatjana zendabuko (isib zekolo, iinolwana mlando, iinolwana eziphathelene neembandana) lezo ezitholakalako. Kuyafana neenkondlo nemidlalo. Lokhu kuzakuba matheksti akhethwe eencwadini zokufunda/nezinye iincwadi (ukufunda okungezelelweko) begodu kuzokulekelela amatheksti afundwe esigabeni esiqintelweko. Kungaba mihlobo yamatheksti efanako (ukugandelela ukuzwisiswa kwesakhiwo sethekhsti) nofana umhlobo wethekhsti ohlukileko (ukuhlahlambisa ikareko nethando elinengi bekungezelelwe namakghono wokufunda ahlukeneko). Kikho koke, ukufunda lokhu okungezelelweko kufanele kuhlobane neenhloko nemimmongo ezikhethelwe amatheksti aqintelwe umzombe weemveke ezimbili 3.3.4 Ukuhlanganiswa kwawo woke amakghono welimi emzombeni weemveke ezimbili Nanyana ehlelweni lokufundisa amakghono atjengiswe akhamba ahlukene, afanele afundiswe ngendlela yokuhlanganisa lapho kukghoneka khona, isib.lokha nakufundiswa i-inthavyu ngomlomo abafundi bangafunda ithekhsti etloliweko, bese kuthi ngokukhamba kwesikhathi abafundi bangabawiwa bonyana bakhiqize i-inthavyu etloliweko Ukukhethwa kweZakhiwo zeLimi ezifanele zifundiswe emzombeni othileko zifanele zingezelele ukukhiqiza nokuzwisisa amatheksti womlomo nawokutloliweko afanele akhiqizwe ngomzombe lowo, isib. iimphawulo, amagama amqondofana, amagama amqondophika, izandiso, nesikhathi esidlulileko ukulungiselela abafundi bonyana batlole i-eseyi ecocako namkha ehlathululako. Ubujamo bendlela ethile yokuveza imizwa buqakathekile nange abafundi nabatlole i-eseyi yomcabango ojulileko/odephileko. 60 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Amaqhinga wokukhuluma nawokutlola afanele afundiswe komunye nomunye umzombeni weemveke ezimbili kufanele uvezwe mihlobo yamatheksti afanele akhiqizwe, isib. nawufundisa i-eseyi ecocako abafundi bafanele bafundiswe bonyana bafanele batlole bunjani iingaba ezilandelana kuhle, kodwana nabatlola i-eseyi evezako bangafundiswa bonyana ikambiso yesigaba Itlolwa bunjani 3.3.5 Izakhiwo nemithetjhwana yeLimi zingaqalelelwa bunjani Isigaba sokumumethweko (kweZakhiwo nemiThetjhwana yeLimi) esikhathini esinengi kuhlobana nemihlobo yamatheksti aqintelwe ngaphasi kweenhloko zokuLalela nokuKhuluma, UkuFunda nokuBukela, nokuTlola noKwethula, begodu kunganikelwa itjhejo ngokuzenzakalelako endleleni yekambiso yokuhlanganyela namatheksti nangesikhathi esabelwe ukuLalela nokuKhuluma, ukuFunda nokuBukela, ukuTlola noKwethula, isibonelo, nange indatjana yenziwe, abafundi bazokusebenzisa ngokuzenzakalela bonyana basebenzisa isikhathi esidlulileko begodu bazakufunda amatheksti basebenzise iskhathi leso. Nanyana kunjalo, kuqakathekile godu bonyana kwenziwe imisetjenzana eyenziweko inqophe eZakhiweni zelimi, ezisebujameni obuthile. Khetha ama-ayithemu esigabeni asuselwe eZakhiweni nemiThetjhwana yeLimi’ukufundisa abafundi ilimi elivela ngokuzenzakalela emhlobeni wethekhsti enqotjhiweko nangendlela yehlelo elisekela ngokuzenzela nangehlelo yokulandelana ngelojikhi yokutholwa/yokufundwa kwelimi. Akusingiwo woke ama-ayithemi afanele afundiswe phakathi kwaloyo mzombe onikelweko kodwana qinisekisa bonyana woke ama-ayithemu arheliswe kumbonomazombe ayenziwa nakuphela unyaka lowo. Eminye imizombe yeemveke ezi-2 ingahle izale khulu ngama-ayithemu weZakhiwo nemiThetjhwana yeLimi. Lokhu akutjho bonyana yoke ifanele ukwenziwa emzombeni lowo. Kucatjangwa bonyana ubunengi bama- ayithemu lawa enziwe emzombeni odlulileko nofana esiGabeni esiPhakathi. EsiGabeni esiPhakamileko ukufundiswa kwama-ayithemu lawa kuzokuba khulukhulu kuwabuyekeza. Yakha imisetjenzana enikela umqondo ebafundini naleyo ehlobanisa amatheksti lawo abawafunda emzombeni weemveke ezimbili.Imisetjenzana eminengi yemihlobo le kufanele yenziwe njengombana abafundi bathuthuka ukusukela eGreyidini ye-7 ukuya keyo-9. Khetha ngokuqophelela okukhulu bona ngimiphi imithetho oyihlathululela abafundi bese ukugcine lokho ngobuncani. Ukufundisa kufanele kuhlanganise woke amakghono welimi nemithetjhwana yelimi njengombana ahlobana. Koke lokhu kufanele kufundiswe ebujameni. Yelela nanyana kunjalo bonyana kunesikhathi esabelwe ukufundisa okuhlelekileko eZakhiweni nemiThetjhwaneni yeLimi. TTKH 61
3.4 IThebula lamaHlelo wokuFundisa IGREYIDI YE- 7 ITHEMU YOKU-1 62 OKUMUMETHWEKO Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi Amaqhinga wokulalela nokukhuluma Amatheksti wezemitlolo: iindatjana Ukutlola isigaba esicocako Umsebenzi osezingeni legama: ezifitjhani Ukulalela indatjana efitjhani Imithetjhwana yeengaba: amabizo ajayelekileko • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubona imiqondo eqakathekileko • Umutjho osihloko wesigaba. amabizo mbala, amabizo abalwako wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, nesekelako nangabalekiko, amabizo wezinto ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Umqondo oqakathekileko nosekelako esingazibona ngamehlo nesingekhe • Ukutlola amanowuthi irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza sizibona ngamehlo (amabizonya) ummongo • Ukwabelana ngemibono nangelemuko iingaba zikhambelane Izinga lomutjho: begodu nokutjengisa ukuzwisisa Indlela yekambiso yokufunda: • Ukuhlathulula iimfuneko zetheksthi iminqondo imitjho elula, iintatimende, isikhathi • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela njengokucoca indatjana sanje, isikhathi esidlulileko Ukubuyelela ucoce indatjana ukufunda (ukwethula itheksti ) • Ukusebenzisa amagama nesitayela Ukupeleda namatshwayo wokutlola • Ukubuyelela ucoce izehlakalo • Nakufundwako (amatshwayo esifaneleko nokufunda: ungci, ikhoma, ikholoni, ngokulandelana kwazo wetheksti) • Ukutlola ngesikhathi esidlulileko isemikholoni, amagabhadlhela • Ukutjho abalingisi ngefanelo • Ngemva kokufunda (ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela namaledere amancani imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukulamanisa izehlakalo ngokuya yokutlola ukuhlunga) ngesikhathi • Ukuhlela/ukuplana Amaqhinga wokulungiselela ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 1-2 ukufunda • Ukutlhatlhabeja • Ukukhumbula/ukubona amatshwayo • Ukubuyekeza wetheksti njengeenhloko zeendatjana, iinhloko zencwadi, imifanekiso • Uku-editha • Ukubona iingcenye zencwadi • Ukufundela ukulungisa iimphoso njengengaphandle lencwadi, nokwethula ikhasi lesihloko, izahluko, iglozari, Ukutlola indatjana esuselwe okumumethweko elemukweni lakho Isifundo sokuzwisisa namaqhinga wokufunda ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • UkuSkima nokuSkena • Ukufunda ngokungeneleleko • Ukubona ngelihlo lengqondo • Ukuthatha isiqunto nesiphetho • Iphuzu nombono • Iincazelo/iinhlathululo zamagama
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: Ukutlama umtlolo: ikondlo Izinga legama: nokuKhuluma okungeyakhe Iinkondlo amabizo-mvango, amabizo UkuLalela nokucoca ngekondlo Imithetjhwana yeendima/iintanza: ahlangahlangeneko, izenzo Iindlela zokuFunda ezizijameleko • Ukwabelana ngemibono nangelemuko • Isakhiwo sendima/stanza • Ukufunda ngokuzijamela begodu nokutjengisa ukuzwisisa izabizwana, izabizwana zobumnini • Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza iminqondo Amaqhinga wokulungiselela iindima zikhambelane Ihlathululo yamagama: ivumelwano, ukufunda • Ukuphendula imibuzo amagama wokubolekwa, izitjho, izaga, • Ukusebenzisa imihlobo • Ukukhumbula/ukubona amatshwayo ifanatjhada, isifaniso, isingathekiso, • Ukuhlathululela umngani bonyana ehlukahlukeneko yemitjho, ubude wetheksti njengeenhloko, iinhlokwana, iimbabazo/izenzukuthi, abomqondofana, kungebanga lani uthande ikondlo nezakhiwo. imifanekiso abomqondophika. ethile • Ipimiso • Ukubona iingcenye zencwadi Amatshwayo wokutlola nokufunda: Ukufundela phezulu njengengaphandle lencwadi, ikhasi • Ilimi elifanekisako. ungci, ikhoma okulungiselelweko lesihloko, okumumethweko, izahluko, 3-4 Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Iphimbo, ukuphakama nokwehla iglozari yokutlola kwelizwi, ukuphimisa, ukwakha Ikondlo imitjho, ukuthintana ngamehlo • Ukuhlela • Amatshwayo aqakathekileko • Ukuyelela amatshwayo wokufunda • Ukutlhatlhabeja wekondlo nokutlola • Ukubuyekeza • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, • Ukusebenzisa ilimi lomzimba iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Uku-editha elifaneleko iimvumelwano, igido • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, nokwethula imida, iindima, ithiphografi Ukutlola ikondlo • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo/umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo 63 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 64 Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: Umdlalo Ukutlola ikulumo -pendulwano, Izinga legama: nokuKhuluma (okundlanye) ukulingisa umdlalo amabizo ajayelekileko, izenzo Imithetjhwana yomdlalo/drama • Amatshwayo aqakathekileko • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela, esizijameleko, wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, umbono wakho. • Ukuzibandakanya eenkumiswaneni izabizwana, isabizwana sobumnini ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, ezingakahleleki ngeenhloko ezilula • Abamukelilwazi, umnqopho, irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, Izinga lomutjho: nobujamo obuthileko. • Ukusebenzisa irejistara efaneleko ummongo imitjho elula, iintatimende, isikhathi • Ukukhetha amagama • Ukuhlala ekulumiswaneni Indlela yekambiso yokufunda: sanje, isikhathi esidlulileko, ihloko/ • Ukukhuluma okufanelekileko umenzi, isivumelwano sikamenzi • Ukubona imibono eqakathekileko • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela nesekelako ukufunda (ukwethula itheksti ) • Ukukhuluma ngokutjhaphulukileko Ihlathululo yegama: abomqondofana, abomqondophika • Ukutlola amawunothi • Nakufundwako/ngesikhathi sokufunda Ukunqophisa ekambisweni yendlela (amatshwayo wetheksti) yokutlola izaga, izitjho • Ukuphendula imibuzo • Ngemva kokufunda (ukuphendula • Ukuhlela/ukuplana Amatshwayo wokufunda nokutlola: Ukusebenzisa iinkulumo-pendulwano imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisa, ikholoni, abodzubhula, iimbabazo, ezingakapheleli ebafundini • Ukutlhatlhabeja ukuhlunga) unobuza Ikulumo-pendulwano • Ukubuyekeza Ikondlo • Ukuzibandakanya kukulumo- • Uku-editha pendulwano • Amatshwayo aqakathekileko wekondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Ukusebenzisa ilimi elifaneleko nokwethula 5-6 • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, • Ukuphendula ngefanelo iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Ukutjheja imithetjhwana yekulumo- ivumelwano, igido ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 pendulwano, isib ukudlhegana • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, • Ukusebenzisa ilimi lomzimba imida, iindima, ithiphografi elifaneleko • Ihlathululo efanekisako Use incomplete dialogues for • Umoya wekondlo/Umoya wekondlo learners • Ummongo nomlayezo Ukufundela/ukubukelela ukuzwisisa (amaqhinga) • UkuSkima nokuSkena • Ukufuda ngokungeneleleko ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA -- Ibonelo phambili -- Ukuthatha isiqunto ngehlathululo yamagama angakajayeleki ngokusebenzisa amakghono wokuhlasela igama • Ilemuko leLimi lokuhlaba
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: iindatjana Ukutlola irivyu/incwadi Izinga legama: ubunye nobunengi, nokuKhuluma ezifitjhani/umtlolo-ndabuko iimphawulo • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela. UkuLalela indatjana efitjhani/umtlolo- • Amatshwayo aqakathekileko Izinga lomutjho: isikhathi sanje, • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, ndabuko wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, isikhathi esidlulileko umnqopho nobujamo obuthileko. ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, Ukulalelela ukuzwisisa Ihlathululo yegama: irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukukhambelana kweengaba. • Ukuthola imibono eqakathekileko ummongo abomabizwafana, abomqondomnengi, • Ukukhetha amagama. nesekelako nokutlola amanowuthi iinrarejo, izaga, izitjho Indlela yekambiso yokufunda: Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ukwabelana ngemibono nangelemuko • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela yokutlola begodu nokutjengisa ukuzwisisa ukufunda (ukwethula itheksti ) iminqopho • Ukuhlela/ukuplana • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukubona amaqhinga wokukholwisa • Ukutlhatlhabeja wetheksti) nabuqobolwana lapho kukghonakala • Ukubuyekeza khona • Ngemva kokufunda (ukuphendula imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Uku-editha • Ukuphendula imibuzo. ukuhlunga) • Ukufundela ukulungisa iimphoso Ukucocisana kwesiqhema/ Ikondlo nokwethula kwephanela begodu nokuthola ihlathululo • Amatshwayo aqakathekileko Ukutlola incwadi/irivyu ngokulandela 7-8 wekondlo indlela yekambiso yokutlola. Listening ComprehensionListen to poetry and determine meaning • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, iimfenqo/imifanekiso- mqondo, Ukucocisana ngendatjana/umtlolo- ivumelwano, igido ndabuko ofundwe emsebetjenaneni odlulileko • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima, ithiphografi • Ukubona abalingisi • Ihlathululo efanekisako • Ukucocisana ngommongo • Umoya wekondlo • Ukucoca ngemibono yabo • Ummongo nomlayezo • Ukuhlobanisa okumumethweko nelemuko labo UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa • UkuSkima noku • Skena • Ukufunda ngokungeneleleko • Ukuthatha isiqunto ngehlathululo yamagama angakajayeleki 65 ngokusebenzisa amakghono wokuhlasela igama ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 66 Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: iindatjana Ukutlola i-eseyi ehlathululako Izinga legama: iinthomo, iinlungelelo, nokuKhuluma ezifitjhani umrabho, izenzo ezizijameleko • Imithetjhwana yeengaba: UkuLalelela ukuzwisisa • Amatshwayo aqakathekileko Izinga lomutjho: • Umutjho osihloko wesigaba. wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, • Ukuhlathulula indlela yekambiso Umtjhwana omkhulu, umtjhwana ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Umqondo oqakathekileko nosekelako yokulalela osekelako irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukulandelana ngefanelo kweengaba. • Ukutlola amanowuthi ummongo Ihlathululo yegama: abomqondofana • Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza nabomqondophika • Ukuphendula imibuzo Indlela yekambiso yokufunda: iindinyana zikhambelane. Amatshwayo wokufunda nokutlola: Ukucocisana kwesiqhema/ • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukusebenzisa imihlobo ukusetjenziswa kwesihlathululi-mezwi, kwephanela ukufunda (ukwethula itheksti ) ehlukahlukeneko yemitjho, ubude amaphetheni wokupeleda, imithetho Listening ComprehensionListen to • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo nezakhiwo. yokupeleda poetry and determine meaning wetheksti) Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ukucoca ngemibono ekhethekileko • Ngemva kokufunda (ukuphendula yokutlola esuselwa endatjaneni efitjhani imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukuhlela/ukuplana ukuhlunga) • Ukuthatha ihlangothi ngemibono • Ukutlhatlhabeja begodu uqale ethekstini ukusekela Ikondlo ihlangothi lelo • Ukubuyekeza • Amatshwayo aqakathekileko • Ukuhlobanisa okumumethweko wekondlo • Uku-editha 9-10 nelemuko lakhe • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, • Ukufundela ukulungisa iimphoso iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula ivumelwano, igido ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ukwethula i-eseyi bonyana ihlolwe • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima, ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo UkuFundela/ukubukelela ukuzwisisa (amaqhinga) • UkuSkima ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • UkuSkena • Ukufuda ngokungeneleleko • Iphuzu nombono • Ukucabanga amagama angakajayeleki ngokusebenzisa amakghono wokuhlasela igama
Ukuhlola kweThemu yoku-1 Umsebenzi 1: Zomlomo Umsebenzi 2: Ukutlola Umsebenzi 3: Isivivinyo soku--1 TTKH Ukubuyelela ucoce indatjana/ukucocisana ngekondlo/ I-Eseyi ehlathululako/ecocako Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa kwelimi ikulumo-pendulwano/ukucocisana ngesiqhema/ Incwadi yobungani/Ukubuyekeza (irivyu)/ikulumo- ngephaneli pendulwano 67 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-7 ITHEMU YESI-2 OKUMUMETHWEKO 68 Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: Ukutlola: i-eseyi ecocako Izinga legama: Amabizo nokuKhuluma njengenoveli yelutjha/umdlalo ahlangahlangeneko, isenzo nomenziwa, Imithetjhwana yeengaba: amabizomvango, UkuLalelela ukuzwisisa: • Amatshwayo aqakathekileko • Umutjho osihloko wesigaba. wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, ukusebenza kwamabizo ngendlela • Ukuhlathulula indlela yekambiso ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo • Umbono oqakathekileko nosekelako ezimbili, izenzo ezizijameleko, yokulalela irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukulamana ngefanelo kweengaba. isiphawulo • Ukutlola amanowuthi ummongo • Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza Izinga lomutjho: imitjho elula, • Ukuphendula imibuzo Indlela yekambiso yokufunda: iingaba zikhambelane. iintatimende, isikhathi sanje, isikhathi Ukucoca indatjana • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela esidlulileko • Ukusebenzisa imihlobo yemitjho, ukufunda (ukwethula itheksti) • Ukuvezwa kwabalingisi ubude nezakhiwo ezihlukahlukeneko. Ihlathululo yegama: abomqondofana, • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo abomqondophika, ihlathululo esobala, • Ukuphimisa Ukunqophisa ekambisweni yendlela wetheksti) ihlathululo efanekisako, ilimi elithinta yokutlola • Ilimi lomzimba imizwa • Ngemva kokufunda (ukuphendula • Ukuhlela/ukuplana • Ukurhumutjha umoya wekondlo, imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, Amatshwayo wokufunda nokutlola: 1-2 iphimbo, umoya, ukulamana ukuhlunga) • Ukutlhatlhabeja ungci, ikhoma, isibabazo, unobuza kwezehlakakalo ngokuya UkuFundela ukuzwisisa/ukuBona • Ukubuyekeza ngokwesikhathi, isiphetho-phekghu, (ukusebenziswa okutloliweko ne/ nesiphetho • Uku-editha nofana amatheksti abukelwako afana ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 namakhathuni/imitletlana) • Ukufundela ukulungisa iimphoso • UkuSkima nokwethula • UkuSkena • Ukufunda ngokungeneleleko • Ukuthatha isiqunto (abalingisi, isizinda, umlayezo) • Ukuthatha isiquntu ngamagama angakajayeleki ngokusebenzisa amakghono wokuhlasela igama ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • ILimi elithinta imizwa
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFundela/ukubukelela ukuzwisisa/ Ukutlola amatheksti wokuthintana: Izinga legama: Amabizo mbala, ubulili, nokuKhuluma (ukusebenzisa itheksti etlolwako ne/ ubunengi, ubunye Isikhangiso/amaphostara nofana ebukelwako njengesikhangiso UkuLalelela ukuzwisisa Isiphawulo, isabizwana sokukhomba, • Iimfuneko zesakhiwo • UkuSkima isibaluli (itheksti etloliweko/ukwethulwa • Umnqopho, isiqhema esinqotjhiweko kweendaba kumabonwakude) • UkuSkena Izinga lomutjho: ikulumo enqophileko nobujamo. nengakanqophi, imitjho elula • Ukuhlathulula indlela yekambiso • Ukufunda ngokungeneleleko • Ukukhetha amagama nokwakha nepandepande yokulalela • Ukuthatha iinqunto (abalingisi, imitjho. Ihlathululo yegama: Abomqondofana, • Ukutlola amanowuthi isizinda, umlayezo) • Amatshwayo wokubukelwako abomqondophika, ihlathululo esobala • Ukutlola iimpendulo • Ukuthatha isiqunto ngehlathululo njengomhlobo nobukhulu nefihlekileko yamagama angakajayeleki bamaledere (ifonti nesayizi), iinhloko, Iindlela ezihlukeneko Amatshwayo wokufunda nokutlola: ngokusebenzisa amakghono amatshwayo, umbala. zokukhulumisana ngomlomo: ikholoni; isemikholoni wokuhlasela igama • Ilimi elilobuqobolwana/elikholwisako ikulumo-pikiswano Ukusetjenziswa kwesihlathululi-mezwi • ILimi lokwenzisa/elibuqobolwana (ngokukhangiswa) Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ilimi elihlelekileko/elingakahleleki yokutlola 3-4 • Ukukhetha isihloko esifaneleko Amatheksti wezemitlolo: • Ukuhlela/ukuplana • Ukwethula ipikiswano ngefanelo njengenovelana • Ukutlhatlhabeja • Ukusebenzisa iinsetjenziswa • Amatshwayo aqakathekileko ezikhambelanako ngefanelo • Ukubuyekeza wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, • Ukusebenzisa ilwazimagama, izakhi ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo • Uku-editha zelimi ezifaneleko irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukufundela ukulungisa iimphoso ummongo • Ukusebenzisa ilimi elibuqobolwana/ nokwethula elithinta imizwa Indlela yekambiso yokufunda: • Ukulandela indlela yekambiso • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ukufunda (ukwethula itheksti) • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo wetheksti) • Ngemva kokufunda (ukuphendula imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, ukuhlunga) 69 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 70 Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yelayelo Itheksti wokuthintana efitjhani: Izinga legama: nokuKhuluma njengeekambiso zeenlayelo iinlayelo isandiso - sesikhathi, sendawo Ingcoco/Ukucocisana kwesiqhema/ • UkuSkima • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela. isiphawulo kwetlasi ngokunikela ilayelo nofana • UkuSkena • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, ukulandela ikambiso Izinga lomutjho: Ikulumo enqophileko, ihloso, nobujamo obuthileko. • Ukufunda ngokungeneleleko ipambosi yokwenziwa • Ukukhetha isihloko • Ukukhambelana kweengaba. • Ukuthatha iinqunto Ihlathululo yegama: izitjho nezaga • Ukwabelana ngemibono • Ukukhetha amagama nesakhiwo Indlela yekambiso yokufunda: Amatshwayo wokufunda nokutlola: • Ukudlhegana nokulalelisisa semitjho. ihayifeni, uzitjhana • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukuzalisa iinkhala Ukunqophisa ekambisweni yendlela ukufunda (ukwethula itheksti) yokutlola • Ukusebenzisa iinsetjenziswa • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo zokuzikhumbuza ukuragisela ikulumo • Ukuhlela/ukuplana wetheksti) phambili • Ukutlhatlhabeja • Ngemva kokufunda (ukuphendula 5-6 Ukukhuluma okulungiselelweko/ imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukubuyekeza okungakalungiselelwa ukuhlunga) • Uku-editha • Ukukhethwa kwepimiso Ikondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Ukusebenzisa iphimbo, ibelo • Amatshwayo aqakathekileko nokwethula nehlukalizwi wekondlo Ukutlola itheksti elayelako • Ukusebenzisa imitlhala ngesikhathi • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, sokwethula iimfenqo/imifanekiso mqondo, ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukusebenzisa ilimi lomzimba gefanelo ivumelwano, igido • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima, ithiphografi • IIhlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela Ukufunda amatheksti wezemitlolo: Tlola ukubuyekezwa komdlalo Izinga legama: izenzo esithatha nokuKhuluma njengomdlalo/inoveli umenziwa oyedwa nezithatha Imithetjhwana yeengaba: abomenziwa ababili Ukulingisa umdlalo • Amatshwayo aqakathekileko • Umutjho osihloko wesigaba. wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, Izinga lomutjho: Impambosi • Ukuthatha indima onikelwe yona ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Umbono oqakathekileko nosekelako yokwenziwa; isikhathi sanje esiragako; • Ukusebenzisa ilimi elifaneleko irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, ikulumo enqophileko nekulumo emubiko • Ukulamanisa ngefanelo kweengaba. ummongo • Ukutjheja imithetjhwana yokulingisa Ihlathululo yegama: abomqondofana, • Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza Indlela yekambiso yokufunda: abomqondophika, ihlathululo esobala, • Ukusebenzisa ilimi lomzimba iingaba zikhambelane. ihlathululo efihlekileko elifaneloko • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukusebenzisa imihlobo yemitjho, ukufunda (ukwethula itheksti) Amatshwayo wokufunda nokutlola: 7-8 Ukwenza irhubhululo ngokulingisa ubude nezakhiwo ezihlukahlukeneko. ikholoni; abodzubhula, abonobuza, • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukutlola irhelo lemibuzo Ukunqophisa ekambisweni yendlela ikhoma, ungci wetheksti) yokutlola • Ukutjheja imithetjhwana yokwenza • Ngemva kokufunda (ukuphendula irhubhululo • Ukuhlela/ukuplana imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukusebenzisa ilimi elifaneleko ukuhlunga) • Ukutlhatlhabeja • Ukubika ngokufunyenweko • Ukubuyekeza • Uku-editha • Ukufundela ukulungisa iimphoso nokwethula Ukuhlola kweThemu yesi-2 9-10 Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: Isivivinyo sesi-2 Umsebenzi wesi-3 UkuLalelela ukuzwisisa/ikulumo-pikiswano/ Zemitlolo: Imibuzo edinga iimpendulo ezide IinHlahlubo zaPhakathi komnyaka ingcoco/ikulumo elungiselelweko/ Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, ukusetjenziswa engakalungiselelwa/ukucocisana kwesiqhema kwelimi nezemitlolo ngokunikela iinlayelo Iphepha lesi- 3: Ukutlola: I-eseyi eyodwa netheksti yokuthintana eyodwa 71 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-7 ITHEMU YESI-3 OKUMUMETHWEKO 72 Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yokuqakatheka Amatheksti wokuthintana Izinga legama: amabizombala; amabizo nokuKhuluma kwerhelo lemibuzo nokobana njengokuzalisa amarhelo wemibuzo buthelela; izandiso zobujamo nesikhathi; lizaliswa bunjani nofana amaforomo: iimphawulo Ukulalelela ukuzwisisa bonyana iforomo/irhelo lemibuzo lizaliswa • Ilwazi elifunekako • Landela iinlayelo. Izinga lomutjho: imitjhwana bunjani eneemphawulo, enezandiso; imitjho • Ukusetjenziswa kweLimi • Nikela ilwazi elifaneleko epandepande nehlangahlangeneko • Ukuzijayeza indlela yekambiso ngokurhabako • Umtlikitlo yokulalela Ihlathululo yegama: abomqondofana, • Sebenzisa ilimi elifaneleko. Indlela yekambiso yokufunda: abomqondophika, abomabizwafana • Ukutlola amanowuthi Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Amatshwayo wokufunda • Ukuphendula imibuzo yokutlola ukufunda (Ukwethula itheksti) nokutlola: abonobuza; ama-elipsisi; Iindlela ezihlukahlukeneko • Ukuhlela/ukuplana amagabhadlhela; ihayifeni; • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo zokucocisana ngomlomo wetheksti) • Ukutlhatlhabeja Iinrhunyezo: 1-2 ngokusetjenziswa kwerhelo lemibuzo • Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Ukubuyekeza ama-initjhiyali, ama-akhronimi, nofana iforomo imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, amaklibhu, ithrankheyitjhini • Uku-editha Iinkulumiswano zephaneli/zeforamu ukuhlunga) • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Ukukhetha isihloko UkuFundela/ukubukelela ukuzwisisa/ nokwethula • Ukwabelana ngemibono • UkuSkima ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukudlhegana nokulalelisisa • UkuSkena • Ukuzalisa iinkhala • Ukurhunyeza • Ukusebenzisa iinsetjenziswa • Ukubona ngelihlo lengqondo zokuzikhumbuza ukuragisela ikulumo • Ukuthatha isiqunto phambili • Ihlathululo yamagama ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: Amatheksti amade isib. ikulumo - Izinga legama: nokuKhuluma njengomdlalo welutjha/umdlalo pendulwano/i-inthaviyu etlolweko amabizo mbala, ubunye nobunengi, wemrhatjhweni Ukulalela umdlalo • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela. isiphawulo • Amatshwayo aqakathekileko (ikulumo-pendulwano/i-inthavyu) • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, Izinga lomutjho: umnqopho, nobujamo obuthileko. • Ukutlola irhelo lemibuzo ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, umutjho ohlangahlangeneko irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukukhetha amagama. • Ukutjheja imithetjhwana onomtjhwana osibaluli; ikulumo ummongo • Ukusebenzisa ilimi ngefanelo. enqophileko nekulumo emubiko. • Ukusebenzisa ilimi elifaneleko Indlela yekambiso yokufunda: Ukunqophisa ekambisweni yendlela Ihlathululo yegama: umrabhu wegama. • Ukutlola amanowuthi • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela yokutlola Amatshwayo wokufunda nokutlola: • Ukubika ngokutholiweko ukufunda (ukwethula itheksti) • Ukuhlela ikholoni; abodzubhula; ikhoma, ungci; Iindlela ezihlukahlukeneko • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo uzitjhana unobuza. • Ukutlhatlhabeja zokukhuluma ngomlomo wetheksti) • Ukubuyekeza Ukulingisa • Ngemva kokufunda (ukuphendula 3-4 imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Uku-editha Ukutjhugulula ijenri eyodwa iye kenye ukuhlunga) • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Ukulingisa ikulumo-pendulwano Ikondlo nokwethula. yamambala • Amatshwayo aqakathekileko • Ukulingisa kufanele wekondlo kukhambisanenomoya neenhloso zamambala • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Ukuvezwa kwabalingisi ngokucacileko ivumelwano, igido ngezembatho zokulingisa • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, • Ukusetjenziswa kwezambatho imida, iindima, ithiphografi zokulingisa ezifaneleko ukwakha isizinda • ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo 73 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 74 Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti ngokutlolwa Amatheksti wokuthintana amade isib. Izinga legama: nokuKhuluma kwesaziso/i-ajenda namaminithi isaziso/I-ajenda namaminidi izabizwana: samambala, sokukhomba, Iindlela ezihlukaklukeneko • Abadlali-ndima • Ukuthola abamukelilwazi sobumnini zokukhulumisana ngomlomo abanqotjhiweko nomnqopho • Ukusetjenziswa kweLimi Izinga lomutjho: wokutlola. Ukulingisa: indlela yekambiso • Isakhiwo isikhathi sanje, isikhathi esidlulileko; yomhlangano • Ukucabanga ngesitayela, umbono ikulumo enqophileko nekulumo • Ukusetjenziswa kwayo nesakhiwo sokutlola. • Ukuvula/isingeniso esihle emubiko, umutjho onqophileko, Indlela yekambiso yokufunda: • Ukukhetha amagama nezakhiwo ipambosi yokwenziwa. • Ukusetjenziswa kwephimbo, ibelo zelimi. nehlukalizwi • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Ihlathululo yegama: iimpambosi ukufunda (Ukwethula itheksti) Ukunqophisa ekambisweni yendlela zesenzo • Ukusetjenziswa kwelimi yokutlola • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo Amatshwayo wokufunda nokutlola: • Ilimi lomzimba elifaneleko wetheksti) • Ukuhlela uzitjhana; amagabhadlhela; ikhoma; • Isiphetho esihle ungci; ikholoni. 5-6 • Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Ukutlhatlhabeja Ukulalelela ukuzwisisa imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukubuyekeza ukuhlunga) (itheksti etloliweko/ukwethulwa • Uku-editha kweendaba kumabonwakude UkuFundela ukuzwisisa okutloliweko/ amatheksti abukelwako/amagrafu • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Ukuhlathulula indlela yekambiso nokwethula. yokulalela • Ukuskimela ukuthola imibono eqakathekileko • Ukutlola amanowuthi • Ukuskenela imininingwana esekelako ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukuphendula imibuzo • Ukwenza ibonelo phambili • Ukuthatha isiqunto ngamagama angakajayeleki nangemifanekiso • Imibono eqakathekileko nesekelako • Imibono yakhe ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFundela/ukuBukelela ukuthola • Amatheksti wokuthintana amade/ Izinga legama: amabizonya; amabizo nokuKhuluma ilwazi (ukusebenzisa itheksti amafitjhani: i-athikili yephephandaba wezinto esinokuzibona ngamehlo, njengama- athikili wephephandaba/ izandiso iimphawulo Ukulalela nokucocisana ngeendaba • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela. ama-athikili wemagazina/iinkulumo zanje eziphathelene nama- Izinga lomutjho: Ukuhlela ezitloliweko) • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, athikili wamaphephandabeni ngokulamanako: ukuhlela umnqopho, nobujamo obuthileko. newabomagazini • Ukuskimela ukuthola imibono ngokuqakatheka; kwezinto, isigaba eqakathekileko • Ukukhetha amagama nezakhiwo esihlathululako, ilimi elikholwisako • Ukusetjenziswa kwephimbo, ibelo zelimi. nelithinta imizwa; ubuhlangothi; nehlukophimbo • Ukuskenela imininingwana esekelako ukuzindla, ukudzimelela kokholelwa Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ukusetjenziswa kwelimi • Ukwenza ibonelo phambili kiko; iinsetjenziswa zekulumo-bugagu yokutlola elibuqobolwana/elithinta imizwa/ • Amaphuzu nemibono Ihlathululo yamagama: elikholwisako • Ukuhlela/ukuplana abomqondofana, abomqondophika, • Umbono womtloli • Ukusetjenziswa kwemitlhala • Ukutlhatlhabeja ihlathululo esobala nefanekisako • Ukuthatha iinqunto ngehlathululo • Ukulandela imithetjhwana • Ukubuyekeza Amatshwayo wokufunda nokutlola: yamagama angakajayeleki abodzubhula; isibabazo; ikhoma; ungci; • Ilimi lomzimba elifaneleko nemifanekiso • Uku-editha 7-8 unobuza; i-elipsisi • Yelela-Isingeniso esidosako • ILimi elihlelekileko/nelingakahleleki • Ukufundela ukulungisa iimphoso nesiphetho esiqinileko nokwethula. • Ihlathululo enqophileko/efanekisako • Umnqopho, abamukelilwazi Tlola i-athikili yephephandaba • Iimfenqo abanqotjhiweko nobujamo UkuTlola isifundo sokuzwisisa Ukufundela phezulu i-athikili yephephandabeni elungiselelweko/engakalungiselelwa • Ukusetjenziswa kwephimbo, ibelo nehlukalizwi • Ukuhlonipha/ukuyelela amatshwayowokufunda nokutlola ukwenzela ukuthola imiphumela emihle • Ilimi lomzimba elifaneleko 75 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 76 Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: Tlola i-eseyi ecocako/ehlathululako Izinga legama: nokuKhuluma njengenoveli yelutjha/iindatjana • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela Amabizo ahlangahlangeneko Ukulalelela ukwizisisa okuphathelene ezifitjhani/umdlalo/umdlalo nombono wakho. izabizwana- zamambala, zesibaluli, nokunikela iinkombatjhuba wemrhatjhweni sokuzenza, iimphawulo • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, • Ukuzijayeza indlela yekambiso • Amatshwayo aqakathekileko umnqopho nobujamo obuthileko. Izinga lomutjho: yokulalela wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, • Ukukhetha amagama nezakhiwo isigaba sokuhlunga, imitjho elula, ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Ukutlola amanowuthi zelimi. iintatimende isikhathi esidlulileko; irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukutlola iimpendulo Ukunqophisa ekambisweni yendlela isikhathi sanje ummongo Iindlela ezihlukaklukeneko yokutlola Ihlathululo yegama: abomqondofana, Indlela yekambiso yokufunda: zokukhulumisana ngomlomo, isib. • Ukuhlela/ukuplana abomqondophika, ihlathululo esobala, • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ihlathululo efanekisako ukunikela iinkombatjhuba/iinlayelo • Ukutlhatlhabeja ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusetjenziswa kwelimi ngefanelo Amatshwayo wokufunda nokutlola: • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukubuyekeza • Imitjho emifitjhani efaneleko ungci; ikhoma; ikholoni; isemikholoni wetheksti) • Uku-editha • Umniningwana • Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Ukufundela ukulungisa iimphoso imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, nokwethula. ukuhlunga) Ikondlo • Amatshwayo aqakathekileko wekondlo 9-10 • Isakhiwo sekondlo esingaphakathi, iimfenqo, imifanekiso-mqondo, ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ivumelwano, igido • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima, ithiphografi • Ihlathululo emfanekiso • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo UkuFundela ukuzwisisa okutloliweko/ amatheksti abukelwako • Ukuskimela ukuthola imibono eqakathekileko ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ukuskenela imininingwana esekelako • Ukwenza ibonelo phambili • Amaphuzu nemibono • Umbono womtloli • Ukuthatha isiqunto ngamagama angakajayeleki nemifanekiso • Ihlathululo enqophileko nefanekisako
Ukuhlola kweThemu yesi-3 Umsebenzi woku-1: zomlomo Umsebenzi wesi-2: Ukutlola Umsebenzi wesi-3: Isivivinyo sesi- 3 Ukulingisa- iindlela zekambiso yomnhlangano/ I-Eseyi ehlathululako/ecocako Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa kwelimi TTKH ukufunda okulungiselelweko/okungakalungiselelwa/ I-ajenda namaminidi NOFANA ukunikela iinkombatjhuba/ukucocisana kweforamu/ kwephaneli Zemitlolo 77 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-7 ITHEMU YESI-4 OKUMUMETHWEKO 78 Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo: njengenoveli Itheksti yokuthintana ede/efitjhani Izinga legama: amabizo nokuKhuluma yelutjha/iindatjana ezifitjhani/umdlalo isib. ukunikela iinkombatjhuba ahlangahlangeneko Ikulumo engakalungiselelwa • Amatshwayo aqakathekileko • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela. iimphawulo, izandiso wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, Ukwethula isikhulumi: • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, Izinga lomutjho: imitjho elula; ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, umnqopho nobujamo obuthileko. imitjho epandepande, imitjho Amazwi wokuthokoza/ukucoca indatjana irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, ehlangahlangeneko, izandiso, ummongo • Ukukhetha amagama nezakhiwo • Ukukhetha isihloko esifaneleko imitjhwana eneemphawulo; zelimi. Indlela yekambiso yokufunda: • Ukuhlela ilwazi ngokulamana kwalo Ihlathululo yegama: Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukubona ilwazimagama nezakhi yokutlola abomqondofana, abomqondophika; ukufunda (Ukwethula itheksti) zelimi Ihlathululo/umqondo osobala, • Ukuhlela/ukuplana • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo umnqondo ofihlekileko; iimphawulo; • Isingeniso nesiphetho esifaneleko wetheksti) • Ukutlhatlhabeja izandiso Amatshwayo nemithetjhwana • Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Ukubuyekeza Amatshwayo wokufunda nokutlola: (amaqhinga nezakhiwo zokukhuluma imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, tjhatjhalazi ) • Uku-editha isemikholoni; abodzubhula; ungci; 1-2 ukuhlunga) uzitjhana Ukufundela phezulu • Ukufundela ukulungisa iimphoso UkuFundela ukuzwisisa nokwethula • Ukusetjenziswa kwephimbo, ibelo okutloliweko/amatheksti abukelwako nehlukalizwi Ukuskimela ukuthola imibono ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukutjheja amatshwayo wokufunda eqakathekileko nokutlola ukwenzela ukuthola • Ukuskenela imininingwana esekelako imiphumela emihle • Ukwenza ibonelo phambili • Ilimi lomzimba elifaneleko • Ukuthatha iinqunto ngamagama angakajayeleki nemifanekiso • Imibono eqakathekileko nesekelako • Iphuzu nombono • Ukuthatha iinqunto nesiphetho ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Umbono wakhe
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti ye -dayari/ye- Amatheksti amade/amafitjhani Izinga legama: izabizwana: Ukubuza, nokuKhuluma imeyili/amaflaya wokuthintana isib:i-imeyili, sokukhomba, amabizo athoma ngo amaphostara/ukutlola ngedayarini/ uku-, amabizo buthelela, izenzo UkuLalelela ukuzwisisa • Isakhiwo/ibumbeko amaflaya ezizijameleko iimphawulo, iinthomo, (itheksti etloliweko/ukwethulwa • Ukusetjenziswa kweLimi iinlungelelo nemirabhu Iimfuneko zesakhiwo, isitayela kweendaba kumabonwakude) • Abamukelilwazi okunqotjhiswe kibo nombono wakho. Izinga lomutjho: ikulumo enqophileko, • Ukuhlathulula indlela yekambiso imibuzo neenkhuthazo; iimvumelwano Indlela yekambiso yokufunda: • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, yokulalela zehloko, iintatimende ezirhunyeziweko; umnqopho nobujamo obuthileko. • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela imibuzo engadingi ipendulo • Ukutlola amanowuthi ukufunda (ukwethula itheksti) • Ukukhetha amagama, ihlathululo Ihlathululo yegama: • Ukutlola iimpendulo ecacileko. • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo abomqondophika, ihlathululo esobala; Imihlobo ehlukahlukeneko wetheksti) • Isakhiwo, ubude nemihlobo yemitjho ihlathululo efanekisako/efihlekileko yokukhulumisana ngezomlomo • Ngemuva kokufunda (ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela ihlathululo esebujameni obuthileko Ikulumo- pikiswano/Ingcoco imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, yokutlola 3-4 Amatshwayo wokufunda nokutlola: yesiqhema: ukukhulumisana ukuhlunga) • Ukuhlela/ukuplana ngokusetjenziswa kwe -imeyili/ Abodzubhula; unobuza; ikhoma; Ikondlo/umtlolo-ndabuko amaphostara, ukuzalisa idayari/ • Ukutlhatlhabeja isibabazo, umhlobo womtlolo (ifonti) amaflaya • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza wekondlo • Amatshwayo nemithetjhwana • Uku-editha • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, • Ukuhlela/ukuplana, ukurhubhulula, iimfenqo/imifanekiso-mqondo, • Ukufundela ukulungisa iimphoso ukuhlela nokwethula ivumelwano, igido nokwethula • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, Ukukhiqiza yinye yamatheksti imida, iindima, ithiphografi aphakanyiswe ngehla. • Ihlathululo efanekisako • umoya wekondlo • ummongo nomlayezo 79 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 80 Amaqhinga wokuLalela Ukufunda itheksti yezemitlolo: Ukubuyekeza nokulungiselela Izinga legama: iinsizasenzo; izenzo nokuKhuluma njengenoveli yelutjha/iindatjana iinhlahlubo ezizijameleko iimphawulo ezifitjhani/umdlalo/umtlolo-ndabuko Ukulalelela ukuzwisisa Ama-eseyi Izinga lomutjho: ubuhlangothi, • Amatshwayo aqakathekileko ukudzimelela kokholelwa kikho; • Ukuhlathulula indlela yekambiso Isigaba sokuzilungiselela: wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, ukuzindla; iintatimende ezithinta imizwa yokulalela ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela, nezinobuqobolwana, imibuzo engadingi • Ukutlola amanowuthi irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, umbono iimpendulo ummongo • Ukuphendula imibuzo • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, Ihlathululo yegama: abomqondofana, Ikondlo: Iinkondlo eziqintelweko umnqopho, nobujamo obuthileko. abomqondophika, ihlathululo yobujamo Ikulumo elungiselelweko obuthileko Amatshwayo aqakathekileko wekondlo • Ukukhetha amagama. • Ukusetjenziswa kwephimbo, ibelo Amatshwayo wokufunda nokutlola: nehlukolizwi • Isakhiwo sekondlo esingaphakathi, Ukunqophisa ekambisweni yendlela ungci; ikhoma; isibabazo, unobuza iingcezu/iinkhekhe zekulumo, yokutlola • Ukusebenzisa ilimi elibuqobolwana/ imifanekiso mqondo, umdunduzelo, elithinta imizwa/elikholwisako • Ukuhlela/ukuplana igido 5-6 • Ukusetjenziswa kwemitlhala • Ukutlhatlhabeja • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, • Ukulandela imithetjhwana imida, iingaba, ithiphografi • Ukubuyekeza • Ilimi lomzimba elifaneleko • Ihlathululo emfanekiso • Uku-editha • Yelela- Isingeniso esidosako • umoya wekondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso nesiphetho esiqinileko nokwethula. • ummongo nomlayezo • Umnqopho, abamukeli-lwazi Ukutsenga ikondlo: ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 abanqotjhiweko nobujamo • Imida, amagama, iindima, ivumelwano, ukuhlobanisa, ukurhobelana, ithiphografi, amatshwayo. • Incazelo/ihlathululo: etjhiwo ngaphandle kokubekwa bunqopha nokuhlathulula kabanzi ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Ukubuyekeza nokulungiselela Ukubuyekeza nokulungiselela Ukubuyekeza nokulungiselela Umsebenzi wezinga legama: iinhlahlubo iinhlahlubo iinhlahlubo Isabizwana (izakhi) zokuzenza; isiqu UkuKhuluma: Ukufunda: Ukutlola: Izinga lomutjho: imitjho elula, • Ikulumo elungiselelweko/ikulumo- • Ukufunda okulungiselelweko • Amatheksti wokuthintana epandepande nehlangahlangeneko; pikiswano/i-inthavyu/ingcoco iitatimende iimvumelwano zehloko; • Ukufundela ukuzwisisa imihlobo yemibuzo, ukulandula, • Ukufunda okulungiselelweko 7-8 • Ukurhunyeza amagama araranisako • Ukufunda okungakalungiselelwa • Zemitlolo: Ihlathululo yamagama: UkuLalela abomnqondofana, abomqondophika, -- iNoveli/iindatjana eifitjhani/umtlolo- ihlathululo esobala, ihlathululo • Ukulalelela ukuzwisisa ndabuko efanekisako -- Umdlalo/ifilimu Amatshwayo wokufunda nokutlola -- Ikondlo Umsebenzi wokuhlola okuhlelekileko newokuphela komnyaka iThemu yesi-4 9-10 Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: Ihlahlubo yokuphela komnyaka Ukufundela phezulu/ikulumo-pendulwano/ingcoco yesiqhema/ikulumo Iphepha loku -1: Zomlomo elungiselelweko/engakalungiselelwa Iphepha lesi - 2: IsiFundo sokuZwisisa, iLimi nezemiTlolo (ama-iri ama-2) Iphepha lesi - 3: Ukutlola (iri li-1) 81 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YOBU-8 ITHEMU 1 OKUMUMETHWEKO 82 Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengeendatjana Ukutlola i-eseyi: Ecocako/eveza Izinga legama: nokuKhuluma ezifitjhani zelutjha imizwa isandiso sendawo Iingcoco yesiqhema- ukuphosela • Ukucocisana okuvamileko • Ukukhetha amagama isandiso sobujamo imibono: ukukhetha imibono efaneleko; ngamatshwayo aqakathekileko • Ilizwi nesitayela somuntu ngokwakhe ukulamanisa imibono eqakathekileko njengomlingisi, ukuvezwa Izinga lomutjho: iimvumelwano kwabalingisi, isakhiwo, irarano, • Ihlathululo ecacileko zehloko; ukwakheka komutjho; Ukulalelela ukuzwisisa isendlalelo, isizinda, umcoci, imitjhwana, isingamutjho; iinkhekhe • Iphimbo • Ukurekhoda imibono eqakathekileko ummongo zekulumo nesekelako ngokutlola amanowuthi • Imibono eqakathekileko nesekelako Indlela yekambiso yokufunda: Ihlathululo yegama: • Ukwabelana ngemibono nangelemuko Amaqhinga wokulungiselela • Imimebhe-ngqondo ukuhlela abomqondofana, abomqondophika, begodu nokutjengisa ukuzwisisa ukufunda ukukhambelana kwemibono ihlathululo esobala, ihlathululo imiqondo Ukwethula abafundi e-: • Ukwethula i-eseyi bonyana ihlolwe efihlekileko • Ukubona amaqhinga akholwisako/a matshwayeni wetheksti - Iinhloko, Ukunqophisa ekambisweni yendlela Amatshwayo wokufunda nokutlola: buqobolwana 1-2 amakheptjhini, iintjengiso yokutlola ungci; ikhoma; unobuza; abodzubhula; • Ukuphendula imibuzo • ngcenyeni zencwadi- • Ukuhlela isibabazo Ikhasi lesihloko, okumumethweko, • Ukutlhatlhabeja izahluko, iglozari, isithathiselo, ifuthinowuthi • Ukubuyekeza ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Indlela yekambiso yokufunda: • Uku-editha • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukufundela ukulungisa iimphoso ukufunda (Ukwethula itheksti) nokwethula. • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo Tlola i-eseyi ngokulandela indlela wetheksti) yekambiso yokutlola • Ngemuva kokufunda (ukuphendula imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, ukuhlunga) ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela Ukufunda ikulumo Tlola ikulumo Izinga legama: Amabizo- nokuKhuluma amabizomvango, amabizo anesithomo • Ukubona nokucoca ngamatshwayo Ukunqophisa ekambisweni yendlela u-uku-, iinciphiso, iinkhuliso UkuLalela ikulumo eyethulwa aqakathekileko yokutlola ngumengameli/ilunga lomphakathi Izenzo: izenzo ezizijameleko: izenzo • Ukuhlaziya ukusetjenziswa kweLimi • Ukuhlela elinamandla ezithoma ngesakhi u-uku- • Ukubona nokucoca ngekusetjenziswa • Ukutlhatlhabeja • Ukucoca ngamatshwayo wekulumo Izandiso, iimphawulo kwelimi elithinta imizwa nofana elungiselelweko • Ukubuyekeza elibuqobolwana Izinga lomutjho: umtjhwana osisenzo; • Ukubona nokuhlathulula • Uku-editha isingamutjho; ibizo, umtjhwana • Ukuhlaziya isingeniso nesiphetho ukusetjenziswa kwelimi • Ukufundela ukulungisa iimphoso osiphawulo nosisandiso; iinhlanganiso; Indlela yekambiso yokufunda: ilimi elithinta imizwa nelibuqobolwana/ • Ukubona nokucoca ngamatshwayo nokwethula. • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela nelikholwisako asekulumiswaneni Tlola ikulumo: ukufunda (Ukwethula itheksti) Ihlathululo yegama: abomqondofana, Ikulumo elungiselelweko • Ukuhlathulula iimfuneko zetheksti • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo abomqondophika, ihlathululo esobala, • Ukukhetha isihloko esifaneleko ukwenzela ukutlola i-eseyi ecocako nehlathululo efanekisako wetheksti) • Ukuhlela ilwazi ngokukhambelana • Ukubona abamukelilwazi Amatshwayo wokufunda nokutlola: • Ngemuva kokufunda (ukuphendula kwalo abanqotjhiweko isibabazo; unobuza; ikhoma; ungci imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukubona ilwazimagama nezakhiwo ukuhlunga) • Ukucabanga ngesitayela, umnqopho Iinrhunyezo: ama-initjhiyali, i-akhronimi, zelimi ezifaneleko nesakhiwo. itlibhu (clipped), ithrankhatjhini, i- afesisi, Amaqhinga wokufunda: • Ukulungiselela isingeniso nesiphetho • Ukusebenzisa amagama afaneleko. i-phorthimanthewu 3-4 Ukufunda okuhlahlwako, Ukufunda esifaneleko • Isingeniso esithuthukako, isitlhori. ngenqheema, ukufunda ngokuzijamela • Ukuzijayeza • Isiphetho UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa • Ukwethula itheksti etloliweko/ebukelwako • UkuSkima noku Skena • Ukufunda okungeneleleko • Umnqopho nababukeli-lwazi abanqotjhiweko • Ukuthatha iinqunto neemphetho • Ukubona iLimi elibuqobolwana • Umthelela wokukhetha nokutjhiya ihlathululo yetheksti • Indlela iLimi nemifanekiso zitjengisa bezakhe ngayo amagugu nomoya wokwenza izinto • Amandla wokusebenzisa imihlobo 83 nobu khulu bemitlolo, iinhloko neencazelo zekhephtjhini ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 84 Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengenoveli/ Amatheksti wokuthintana Izinga legama: isandiso sendawo, nokuKhuluma iindatjana ezifitjhani/umdlalo Iincwadi (Yobungani) sesikhathi; izenzo ezizijameleko; ibizo Ingcoco yesiqhema ngamatheksti elinesithomo u-uku-, iimphawulo • Amatshwayo wetheksti yomtlolo: • Amatshwayo wetheksthi abukelwako, azwakala abe abukelwe/ njengabalingisi, ukuvezwa Izinga lomutjho: ukwakheka komutjho, • Ukusetjenziswa kwelimi weenrhatjhi ezahlukahlukeneko kwabalingisi, isakhiwo, irarano, umtjhwana osiphawulo nosisandiso; • Irejista nesitayela imitjhwana, ukulandula, isitatimende • Ukutherhulula ilwazi osele unalo isendlalelo, isizinda, umcoci, ummongo • Isingeniso nesiphetho Ihlathululo yegama: abomqondofana, • Ukulinganisa umnqopho wetheksti Indlela yekambiso yokufunda: Tlola incwadi ephathelene abomqondophika, ihlathululo ebamba, • Ukufuna ihlathululo neenhlahlambisi ezibukelwako ihlathululo efihlekileko • Ukuzwisisa itheksti • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ukufunda (Ukwethula itheksti) Ukunqophisa ekambisweni yendlela Amatshwayo wokufunda nokutlola: • Ukutlola amanowuthi yokutlola ungci, ikhoma • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukuzwisisa umlayezo • Ukuhlela wetheksti) UkuLalelela ukuZwisisa (umdumo • Ukutlhatlhabeja • Ngemuva kokufunda (ukuphendula kwaphela) imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukubuyekeza • Ukurekhoda imibono eqakathekileko ukuhlunga) • Uku-editha nesekelako ngokutlola amanowuthi, Ikondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso ukurhunyeza, irhelo lokuhlola, iinrhunyezo, ukutlola ngawakho • Amatshwayo aqakathekileko nokwethula. amagama begodu nokubuyelela wekondlo ucoce • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, Ukubuyelela wakhe izehlakalo iimfenqo imifanekiso mqondo, 5-6 ivumelwano, igido • Ukuvumelana ngehlangothi/ ngehlathululo yesehlakalo • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 esiboniweko imida, iindima, ithiphografi • Ukulingisa okwenzeka eenkundleni • Ihlathululo efanekisako ezimbili zezehlakalo njll. • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo NOFANA UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa (Amaqhinga) • UkuSkima noku Skena • Ukufunda okungeneleleko • Ukuthatha iinqunto ngehlathululo nangeemphetho ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ukubona iLimi elibuqobolwana • Umthelela wokukhetha nokutjhiya ihlathululo yetheksti • Ukuthatha isiqunto ngamagama angakajayeleki ngokusebenzisa amaghono wokuhlasela igama • Iphuzu nemibono
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFunda i-athikili yephephandaba Amatheksti wokuthintana Izinga legama: isenzukuthi/isibabazo nokuKhuluma nofana yemagazina Umbiko/i-athikili yemagazini Izinga lomutjho: imitjho elula, isikhathi Ikulumo engakalungiselelwa ye- • Amatshwayo aqakathekileko sanje; isikhati esidlulileko; iimphawulo • Amatshwayo wetheksti athikili yephephandabeni nofana wetheksti yemitlolo: njengabalingisi, nezandiso; ubuhlangothi, ukuzindla, yemagazini ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Ukusetjenziswa kwelimi ukudzimelela kokholelwa kikho irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukuhlela ilwazi ngokukhambelanako • Irejista nesitayela Ihlathululo yegama: izaga; ihlathululo ummongo ngobujamo obuthileko; ihlathuluo • Ukubona ilwazimagama nezakhiwo • Isingeniso nesiphetho. Indlela yekambiso yokufunda: esobala; incazelo yesihlathululi-mezwi; zelimi elifaneleko Ukutlola umbiko/i-athikili yemagazini ihlathululo efanekisako • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukuphendula itheksti ephathelene neenhlahlambisi ukufunda (Ukwethula itheksti) Amatshwayo wokufunda nokutlola: ezibukelwako • Isingeniso nesiphetho esifaneleko ikhoma, ungci, abodzubhula; isibabazo; • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo Ukunqophisa ekambisweni yendlela uzitjhana: ama-elipsisi Ingcoco yeforamu/yesiqhema nge- wetheksti) yokutlola athikili yephephandaba nofana • Ngemuva kokufunda (ukuphendula yemegezini • Ukuhlela imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, 7-8 • Amatshwayo wetheksti ukuhlunga) • Ukutlhatlhabeja • Imithetjhwana nezakhiwo zetheksti Ikondlo • Ukubuyekeza • Ukuphimisa • Amatshwayo aqakathekileko • Uku-editha wekondlo • Irejista nestayela • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, nokwethula. iimfenqo/imifanekiso- mqondo, ivumelwano, igido • isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima • ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo 85 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 86 Amaqhinga wokuLalela UkuFunda umbiko werhubhululo Amatheksti wokuthintana Izinga legama: nokuKhuluma • Amatshwayo aqakathekileko wombiko Isib. Umbiko werhubhululo izenzo ezijayelekileko; izenzo Zomlomo: Iinthavyu/ukuzalisa eziqakathekileko; iinsizasenzo • Isakhiwo • Umnqopho, abamukeli-lwazi umbiko werhelo lemibuzo/ingcoco abanqotjhiweko nesakhiwo. Izinga lomutjha: isitatimende; yesiqhema • Ukusetjenziswa kweLimi ukwakheka komutjho; isikhathi sanje • Imithetjhwana yeengaba • Isihloko serhubhululo Indlela yekambiso yokufunda: nesidlulileko; ubuhlangothi, ukuzindla, • Ukusebenzisa iinhlanganiso ukudzimelela kokholelwa kikho • Ukuhlela imatheriyeli • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ukuqinisekisa ukukhambelana ngokukhambelanako- sekela ukufunda (Ukwethula itheksti) Ihlathululo yegama: abomqondofana; ngeembonelo • Ukusebenzisa imitjho, ubude abomqondophika, ihlathululo • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo nesakhiwo ezihlukahlukeneko yobujamo obuthileko, ihlathululo • Ukubona nokukhetha ilwazimagama, wetheksti) yesihlathululimezwi; ihlathululo ilimi nemithetjhwana ngefanelo • Isitayela esihlelekileko. • Ngemuva kokufunda (ukuphendula efihlekileko • Ukulungiselela isingeniso nesiphetho imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, Ukunqophisa ekambisweni yendlela Amatshwayo wokufunda nokutlola esifaneleko ukuhlunga) yokutlola 9-10 UkuLalelela ukuzwisisa Ikondlo • Ukuhlela • Ukurekhoda imibono eqakathekileko • Amatshwayo aqakathekileko • Ukutlhatlhabeja nesekelako ngokutlola amanowuthi wekondlo • Ukubuyekeza • Ukwabelana ngemibono nangelemuko • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, • Uku-editha begodu nokutjengisa ukuzwisisa iimfenqo/imifanekiso- mqondo, imiqondo ivumelwano, igido • Ukufundela ukulungisa iimphoso nokwethula • Ukubona amaqhinga wokukholwisa/ • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 abuqobolwana imida, iindima Ukutlola umbiko ngerhubhululo • Ukuphendula imibuzo • ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo Ukuhlolwa kweThemu yoku- 1 Umsebenzi wesi- 3: Isivivinyo Umsebenzi 1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: UkuTlola soku- 1 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA Ingcoco yesiqhema- amatheksti abukelwako/ukulalelela I-Eseyi ecocako/eveza imizwa Ilimi nesifundo sokuzwisisa ukuzwisisa/ikulumo elungiselelweko/engakalungiselelwa/ Umbiko/i-athikili yephephandaba ingcoco yeforamu/yesiqhema/i-inthavyu
IGREYIDI YOBU-8 ITHEMU YESI-2 OKUMUMETHWEKO Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula TTKH yeLimi Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yelwazi Amatheksti wokuthintana isib. Umsebenzi osezingeni lemagama: nokuKhuluma ebukelwako, isib. imimebhe, iimeregi, Iinkombatjhuba/Iinlayelo. Isiphawulo; amabizo ajayelekileko; UkuLalelela ukuzwisisa iinkali • Isakhiwo esifaneleko amabizombala iinhlanganiso • Ukulalela iinlayelo/iinkombatjhuba • Isakhiwo • Ukuhlela okumumethweko Izinga lomutjho: imitjho eziinhloko; • Ukutlola amanowuthi • Ukusetjenziswa kwelimi (ummebhe- ngqondo) isitatimende; iinkhathi zesenzo; • Amatshwayo • Imibono eqakathekileko nesekelako iintatimende eziqakathekileko • Ukuphendula imibuzo nezisekelako; imitjho elula Imihlobo ehlukahlukeneko yekulumo Indlela yekambiso yokufunda: • Imithetjhwana yeengaba. nepandepande. yezomlomo isib, Ukwethula iindaba • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukuthuthuka kweengaba ngefanelo Ihlathululo yegama abomqndofana; ezingakalungiselelwa/ikulumo ukufunda (Ukwethula itheksti) ukuqinisekisa ukukhambelana kwazo. abomqondophika; ihlathululo yobujamo Ukunikela ikombatjhuba: • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza obuthileko • Amatshwayo wetheksti wetheksti) iingaba zikhambelane. Amatshwayo wokufunda nokutlola • Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Imithetjhwana yelimi. nokupeleda: • Ilimi nemithetjhwana imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, Ukunqophisa ekambisweni yendlela Amaphetheni wokupeleda: ungci, • Ilimi lomzimba ukuhlunga) yokutlola ikhoma Ikondlo • Ukuhlela • Amatshwayo aqakathekileko • Ukutlhatlhabeja wekondlo 1-2 • Ukubuyekeza • Isakhiwo sangaphakathi, sekondlo, iimfenqo imifanekiso -mqondo, • Uku-editha ivumelwano, igido • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, nokwethula imida, iindima Ukutlola itheksti yelayelo • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo UkuFunda/ukuBukela itheksti ebukelwako • UkuSkena • Ukufunda • okungeneleleko 87 • Ukuthatha iinqunto • Ukwenza isirhunyezo (ukusebenzisa ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 imimebhe-ngqondo)
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 88 Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo efana Ukutlola ikulumo-pendulwano Umsebenzi osezingeni wegama: nokuKhuluma njengeforamu erekhodiweko Imithetjhwana yeengaba Izenzo ezizijameleko yakamabonwakude/yomrhatjho/ Ingcoco yephaneli/yeforamu: yokulingisa • Isakhiwo Izinga lomutjho: isikhathi sanje; • Ukutjengisa indima edlalwako isikhathi esidluleleko; ukusetjenziswa • Amatshwayo aqakathekileko • Umutjho osingeniso kwelimi elithinta imizwa nelikholwisako; • Iinkhulumi zifanele zidlhegane wetheksti • Imibono eqakathekileko nesekelako. ukwakheka komutjho, ukulandula; • Ukuhlathulula imibono • Ukusetjenziswa kweLimi ukwakheka kwemibuzo • Ukuhleleka nokukhambelana. bekuvunyelwane ngesiqunto • Isakhiwo Ihlathululo yegama: • Ukukhetha amagama namatshwayo • Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista • Abadlali-ndima wokutlola nokufunda. ihlathululo esobala; abomqondofana: Ikulumo-pikiswana abomqondophika, abomabizwafana Indlela yekambiso yokufunda: • Imithetjhwana yelimi. • Ukutjengisa iindima ezidlalwako Amatshwayo wokfunda nokutlola • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Ukunqophisa ekambisweni yendlela nokupeleda: imithetho yokupeleda • Ukufunda imithetjhwana yetheksti ukufunda (Ukwethula itheksti) yokutlola • Iinkhulumi zifanele zidlhegane • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukuhlela wetheksti) • Ukuhlathulula imibono • Ukutlhatlhabeja 3-4 bekuvunyelwane ngesiqunto • Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Ukubuyekeza imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista ukuhlunga) • Uku-editha ngefanelo Ikondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso nokwethula • Amatshwayo aqakathekileko ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 wekondlo Ukutlola ikulumo-pendulwano • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, iimfenqo imifanekiso -mqondo, ivumelwano, igido • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, amagama, iindima • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ummongo nomlayezo
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa (ukusebenzisa amatheksti atloliweko nofana/abukelwako njengamakhathuni/imitletlana) • UkuSkima • UkuSkena 3-4 • Ukufunda okungeneleleko • Ukuthatha isiqunto (abalingisi, isizinda, umlayezo) • Ukuthatha isiqunto ngamagama angakajayeleki ngamakghono wokusahlela amagama • ILimi elithinta imizwa 89 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 90 Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengomdlalo/ Itheksti yokuthintana isib. I-inthavyu Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma umdlalo wesiteji etloliweko Izandiso zendawo, izandiso zesimo Ukulalelela ukuzwisisa • Amatshwayo aqakathekileko • Isakhiwo namatshwayo afaneleko. Izinga lomutjho: ukulamana ngefanelo • Indlela yekambiso yokulalela wetheksti yezemitlolo: njengabalingisi, • Ukuhlela okumumethweko (imebhe kwamagama; imihlobo yemibuzo; ukuvezwa abalingisi, isakhiwo, -ngqondo) ihlonipho • Ukutlola iimpendulo irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, Iinthavyu ummongo • Imibono eqakathekileko nesekelako. ukwakheka komutjho, iindlela zesenzo, • Imithetjhwana yeengaba. iphimbo • Ukufundisa amatshwayo Indlela yekambiso yokufunda: nemithetjhwana • Ukuthuthuka kweengaba ngefanelo Ihlathululo yegama: ihlathululo • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela esobala, ihlathululo efihlekileko • Ukuhlela nokurhubhulula ukufunda (Ukwethula itheksti) ukuqinisekisa ukukhambelana kwazo. ihlathululo esebujameni obuthileko; • Ukukhetha istayela, irejista • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza isidlalisi-magama nelwazimagama wetheksti) iingaba zikhambelane. Amatshwayo wokufunda nokutlola • Ukudlhegana • Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Imithetjhwana yelimi nokupeleda: iinrhunyezo; abonobuza; imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, Ukunqophisa ekambisweni yendlela iimbabazo; ungci: ikhoma • Ukusebenzisa amaqhinga ukuhlunga) yokutlola wokukholwisa Ikondlo • Ukuhlela • Amatshwayo aqakathekileko • Ukutlhatlhabeja wekondlo • Ukubuyekeza 5-6 • Isakhiwo sangaphakathi, sekondlo, • Uku-editha iimfenqo imifanekiso -mqondo, ivumelwano, igido • Ukufundela ukulungisa iimphoso nokwethula ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, amagama, iindima, ithiphografi UkuTlola i-inthavyu • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo UkuFundela ukuzwisisa: I-inthavyu • Ukuskima nokuSkena • Ukufunda okungeneleleko • Ukwenza ibonelo phambili ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ukuthatha isiquntu ngamagama angakajayeleki nemifanekiso ngokuzijayeza ukuhlasela igama • Amaphuzu nemibono • Umbono womtloli • Ihlathululo efihlakeleko
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njenge noveli Ukutlola ukubuyekezwa kwendatjana/ Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma yelutjha/indatjana efitjhani kwenoveli iinthomo neenlungelelo UkuLalelela ukuzwisisa (itheksti • Amatshwayo wemitlolo yetheksti: • Isakhiwo setheksti. Izinga lomutjho: eliqiniso isib. ama-athikili enjengabalingisi, ukwenza okuthileko, • Amatshwayo nemithetjhwana. wephephandaba) ikulumo phikiswano, isakhiwo, Ukwakheka komutjho; imihlobo irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukuphimisa. yemitjho; iinkathi zesenzo; isitatimente; • Ukulalelela ukuzwisisa ummongo ihlonipho; izaga • Irejista. • Ukutlola amanowuthi Indlela yekambiso yokufunda: Ihlathululo yegama: • Abamukelilwazi. • Ukuphendula imibuzo • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela abomqondofana; abomqondophika; • Ukuzwakala kwephimbo. Ukucocisana kwesiqhema ukufunda (Ukwethula itheksti) abomabizwafana, ipharonimi Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ukutjengisa indima edlalwako • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo Amatshwayo wokufunda nokutlola yokutlola wetheksti) nokupeleda: ama-akhronimi • Iinkhulumi zifanele zidlhegane • Ukuhlela • Ukuhlathulula imibono • Ngemuva kokufunda (ukuphendula imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukutlhatlhabeja bekuvunyelwane ngesiqunto ukuhlunga) • Ukubuyekeza • Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista ngefanelo Ikondlo • Uku-editha • Amatshwayo aqakathekileko • Ukufundela ukulungisa iimphoso wekondlo nokwethula 7-8 • Isakhiwo sangaphakathi/esifihlekileko sekondlo, iimfenqo, imifanekiso mqondo, ivumelwano, igido • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, amagama, iindima, • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo Amaqhinga wokufundela ukuzwisisa • Umnqopho nabamukeli-lwazi abanqotjhiweko • Ukuthatha isiqunto • Ukunikela umbono wakhe • Ukuhlukanisa phakathi kwamaphuzu 91 nemibono • Ihlathululo enqophileko nefanekisako ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ukuhlola kweThemu yesi-2 Umsebenzi wesi-3: iinhlahlubo zaphakathi 92 9-10 Umsebenzi woku-1: zZomlomo Umsebenzi wesi-2: Ukutlola komnyaka UkuLalelela ukuzwisisa/Ukunikela iinkombatjhuba/ I-Inthavyu/itheksti yeenlayelo/ukubuyekezwa Iphepha loku-1: Zomlomo Ingcoco yeforamu/yephaneli/ikulumo-pikiswano kwendatjana Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, ukusetjenziswa kwelimi nezemitlolo IPhepha lesi- 3: UkuTlola ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
IGREYIDI YOBU-8 ITHEMU YESI-3 OKUMUMETHWEKO TTKH Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula IZakhi nemThetjhwana yeLimi Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengomdlalo/ Amatheksti wokuthintana amade Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma umdlalo wesiteji isib. Ikulumo-pendulwano/irivyu iimphawulo, amabizo ajayelekileko UkuLalelela ukuzwisisa • Amatshwayo aqakathekileko (ukubuyekezwa) namabizo mbala (Ukusebenzisa ikulumo- wetheksti yezemitlolo: njengabalingisi, Imithetjhwana yeengaba Izinga lomutjho: isikhathi sanje; umsikinyeko, ikulumo-pendulwano, • Isakhiwoesifaneleko imihlobo yemibuzo; isitatimende; pendulwano erekhodiweko) isakhiwo, irarano, isendlalelo, isizinda, ikulumo enqophileko nekulumo embiko; • Ukulalela ikulumo-pendulwano • Umnqopho, abamukeli-lwazi umcoci, ummongo isikhathi esidlulileko abanqotjhiweko • Ukutlola amanowuthi. Indlela yekambiso yokufunda: Ihlathululo yegama: abomqondofana; • Ukulamana ngefanelo kwemitjho -- ilimi namandla Amaqhinga wokulungiselela abomqondophika; ipharonimi, ihlathululo ukufunda • Ukusetjenziswa kweenhlnganiso yobujamo obuthileko; ihlathululo -- Iphimbo ukuqinisekisa ukukhambelana esobala -- Umoya wekondlo • Amatshwayo wetheksti- Iinhloko zeencwadi/zeenthombe, • Ukusebenzisa imihlobo Amatshwayo wokufunda nokutlola -- Isingeniso nesiphetho ehlukahlukeneko yemitjho, ubude amakheptjhini, iintjengiso nokupeleda: amaphetheni wokupeleda; • Ukuphendula imibuzo nesakhiwo ungci, ikhoma, abodzubhula • Iingcenye zencwadi - Ikhasi Ingcoco yesiqhema/ikulumo- lesihloko, okumumethweko, izahluko, Ukunqophisa ekambisweni yendlela pendulwano iglozari, isithathiselo, ifuthinowuthi yokutlola • Ukutjengisa indima edlalwako Ikondlo • Ukuhlela • Iinkhulumi zifanele zidlhegane • Amatshwayo aqakathekileko • Ukutlhatlhabeja 1-2 • Ukuhlathulula imibono bekuthathwe wekondlo • Ukubuyekeza nesiqunto • Isakhiwo sangaphakathi/esifihlekileko • Uku-editha • Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista sekondlo, iimfenqo, imifanekiso • Ukufundela ukulungisa iimphoso ngefanelo mqondo, ivumelwano, igido nokwethula • Ukwethula • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, amagama, iindima, • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo Amaqhinga wokufundela ukuzwisisa • Umnqopho nabamukeli-lwazi abanqotjhiweko • Ukuthatha isiqunto • Ukunikela umbono wakhe • Ukuhlukanisa phakathi kwamaphuzu nemibono 93 • Ihlathululo enqophileko nefanekisako ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula IZakhi nemThetjhwana yeLimi Amaqhinga wokuLalela Ukufunda i-athikili yephephandaba/ Amatheksti wokuthintana: incwadi Umsebenzi osezingeni legama: 94 nokuKhuluma yemagazini- ngezinto zanje/ eya ephephandabeni isandiso sobujamo, isandiso sendawo UkuLalelela ukuzwisisa: nezokuhlalisana Imithetjhwana yengaba Izinga lomutjho: • Ukulalela incwadi eya • Isakhiwo • Isakhiwo esifaneleko. Imitjho elula, imitjho epandepande; ephephandabeni • Amatshwayo wetheksti • Umnqopho, nabamukeli-lwazi ukwakheka komutjho; ukusetjenziswa • Ukutlola amanowuthi: • Ukusetjenziswa kweLimi abanqotjhiweko kwe limi elithinta imizwa nelimi elikholwisako, iphuzu nombono; -- -Ukusetjenziswa kwelimi • Iphimbo • Imibono eqakathekileko nesekelako ubuhlangothi, ukudzimelela kokholelwa -- -Irejista • Ukulamanisa • Ukulamana ngefanelo kwemitjho kikho. -- -Imithetjhwana Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusetjenziswa kweenhlanganiso Ihlathululo yegama: • Ukwabelana amanowuthi • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ukuqinisekisa ukukhambelana abomqondofana; abomabizwafana; Ingcoco yesiqhema ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa imihlobo amapharonimi • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo ehlukahlukeneko yemitjho, ubude • Ukuhlobanisa nelemuko lepilo yakhe Amatshwayo wokufunda nokutlola wetheksti) nesakhiwo • Ukusebenzisa ilwazi elibuya ethekstini nokupeleda: amaphetheni wokupeleda; • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela ikhoma, ungci; elipsisi ukuphendula imibuzo imibuzo, ukumadanisa, irarano, yokutlola • Ukucocisana ngezehlalakuhle, ukuhlunga) • Ukuhlela imikghwa elungileko namagugu wamasiko okusethekstini Ikondlo • Ukutlhatlhabeja • Ukuzibandakanya ekucocisaneni • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza kwesiqhema wekondlo • Uku-editha 3-4 -- Ukudlhegana • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula -- Ukunamathela esihlokweni ivumelwano, igido -- Ukubuza imibuzo Ukutlola incwadi eya ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, ephephandabeni imida, amagama, iindima, • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo NOFANA Umdlalo okundla yinye Ukusebenzisa okungesanani • Isifundo esisodwa sokuzwisisa ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA esithathwe etheksibhugwini • Itheksti yinye yezemitlolo -- Ukuhlathulula isakhiwo, isakhiwana, ukuvezwa komlingisi, irarano nokuphendula emdlalweni -- Ukubona imimmongo, umoya wekondlo nephimbo
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula IZakhi nemThetjhwana yeLimi Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njenge noveli Itheksti yokuthintana: incwadi Umsebenzi osezingeni legama: TTKH nokuKhuluma yelutjha/indatjana efitjhani/umdlalo yomthetho/ iimphawulo; izandiso; iinrhunyezo; Ikulumo engakalungiselelwa • Amatshwayo aqakathekileko yobungani umrabhu; isithomo; iinlungelelo • Ikghono lokukhuluma tjhatjhalazi/ wetheksti yezemitlolo: njengabalingisi, • Isakhiwo esifaneleko Izinga lomutjho: imitjho elula; imitjho emphakathini izenzeko, ikulumo-pendulwano, epandepande, isikhathi esidlulileko • Umqopho isakhiwo, irarano, isendlalelo, isizinda, esiragako; isikhathi esizako esiragako; • Ukuplana, ukurhubhulula nokuhlela • Umbono oqakathekileko nosekelako. umcoci, ummongo ukwakheka komutjho; ukusetjenziswa • Ukwethula: iphimbo, ukuphakama • Ukuhleleka kwemitjho ngefanelo. Indlela yekambiso yokufunda: kwelimi elithinta imizwa nelikholwisako; nokwehla kwephimbo, ukuphimisa, • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukusebenzisa iinhlanganiso iphuzu nombono; ubuhlangothi, ukuthintana ngamehlo, ukukhuluma ukufunda (Ukwethula itheksti) ukuqinisekisa ukukhambelana. ukudzimelela kokholelwa kikho ngezitho zomzimba, iinsiza • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukusebenzisa imihlobo Amatshwayo wokufunda nokutlola • Ukusetjenziswa kwelimi: wetheksti) ehlukahlukeneko yemitjho, ubude nokupeleda: imithetho yokupeleda ilwazimagama nezakhiwo. • Istayela nerejista • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula imibuzo, ukumadanisa, irarano, Ukunqophisa ekambisweni yendlela Ikulumo elungiselelweko yokutlola ukuhlunga) • Ukuzijayeza amakghono angehla • Ukuhlela Ikondlo • Ukuphawula ngekulumo yomunye • Ukutlhatlhabeja • Amatshwayo aqakathekileko nomunye wekondlo • Ukubuyekeza • Ukulalela ikulumo eyenziwe lilunga • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Uku-editha lomphakathi eliveleleko iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Ukufundela ukulungisa iimphoso 5-6 • Ukuphawula ngekulumo ivumelwano, igido nokwethula • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, Ukutlola incwadi imida, iindima, • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa (kusetjenziswa amatheksti atloliweko begodu/nofana abukelwako njengamakhathuni/imitletlana) • UkuSkima • UkuSkena • Ukufunda okungeneleleko • Ukuthatha isiqunto (abalingisi, isizinda umlayezo) • Ukuthatha isiqunto ngamagama 95 angakajayeleki ngokusebenzisa amakghono wokuhlasela igama ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • ILimi elithinta imizwa
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula IZakhi nemThetjhwana yeLimi Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njenge ndatjana Ukutlola itheksti yezemitlolo: Umsebenzi osezingeni legama: 96 nokuKhuluma efitjhani, inoveli indatjana efitjhani amabizo ajayelekileko namabizo mbala; UkuLalelela ilwazi • Amatshwayo aqakathekileko • Isakhiwo esifaneleko. izandiso • Ukulalela itheksti yelwazi wetheksti: njengabalingisi, izenzeko, • Umnqopho Izinga lomutjho: iinkhathi zesenzo; ikulumo- pendulwano, isakhiwo, imitjho; izaga nezitjho; imitjhwana • Ukulalela ukwethula, ukusetjenziswa irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Imibono eqakathekileko nesekelako esiphawulo nesisandiso kwelimi, ibelo nokuphakama nokwehla ummongo • Ukulamana ngefanelo kwemitjho kwephimbo Ihlathululo yegama: Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusetjenziswa kweenhlanganiso abomqondofana; abomqondophika; • Ukulalela izehlakalo ngokuya ukuqinisekisa ukukhambelana ngokulandelana kweenkhathi • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela abomabizwafana ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa imihlobo Amatshwayo wokufunda nokutlola • Ukucoca nomlingani ehlukahlukeneko yemitjho, ubude • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo nokupeleda: amaphetheni wokupeleda; • Ukucoca indatjana wetheksti) nesakhiwo ama-elipsisi; ungci osetjenziswa • Ukukhetha indatjana • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela nakurhunyezwako • Ukwenza ihlelo nerhubhululo imibuzo, ukumadanisa, irarano, yokutlola • Ukukhetha isitayela, irejista ukuhlunga) • Ukuhlela nelwazimagama Ikondlo • Ukutlhatlhabeja • Ukwethula indatjana • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza wekondlo • Uku-editha • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso 7-8 iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula ivumelwano, igido Ukuzitlamela indatjana yakho • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, ngokulandela indlela yekambiso imida, iindima, ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ehlathululiweko • Ithiphografi Indatjana ephuma phambili kinazo zoke • Ihlathululo efanekisako ‘ezakhe zavezwa’/eyakhe yafundwa • Umoya wekondlo ngetlasini. • Ummongo nomlayezo Ukufundela ukuzwisisa: (Itheksti ethathelwe encwadini eqintelweko yezemitlolo) • Ukuskima, ukuSkena, ukubona ngelihlo lengqondo ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ukufunda okungeneleleko • Ukuthatha isiqunto • Ihlathululo yamagama • Umbono womtloli • Iphuzu nombono • Ihlathululo efihlakeleko
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula IZakhi nemThetjhwana yeLimi Amaqhinga wokuLalela Ukufunda itheksti yezemitlolo Ukutlola i-eseyi: Ephikisako/ Umsebenzi osezingeni legama: TTKH nokuKhuluma njengendatjana efitjhani/inoveli ehlathululako amabizo ajayelekileko; amabizo- UkuLalela itheksti efundelwe phezulu • Amatshwayo aqakathekileko • Ukukhetha amagama. ahlangahlangeneko; isandiso esuselwe endatjaneni efitjhani wetheksti yezemitlolo: • Iphimbo lomuntu nesitayela. Izinga lomutjho: • Itheksti erekhodiweko iyadlalwa njengesendlalelo, isikhathi, isizinda, iingaba ezisingeniso; iingaba umcoci • Ihlathululo ecacileko. • Amakghono wokufunda afaneleko ezihlathululako; iingaba ezisiphetho; Indlela yekambiso yokufunda: • Ukuzwakala kwephimbo. Izakhi zemitjho; imihlobo yemitjho avezelwa abafundi • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Umbono oqakathekileko nosekelako. Ihlathululo yegama: abomqondofana, • Ukusetjenziswa kwamatshwayo wokufunda nokutlola ethekstini ukufunda (Ukwethula itheksti) • Umebhe-ngqondo ukwenzela ukuhlela abomqondophika; abomabizwafana efundiweko • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo imibono ikhambelane Amatshwayo wokufunda nokutlola • Isingeniso nesiphetho wetheksti) • Ukwethula i-eseyi bonyana ihlolwe. nokupeledwa: amaphetheni • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela wokupeleda; amatshwayo wokufunda Ukufundela phezulu nokutlola ahlukahlukeneko okulungiselelweko imibuzo, ukumadanisa, irarano, yokutlola ukuhlunga) • Ukuhlela • Ukukhetha itheksti ezokufundelwa phezulu Ikondlo • Ukutlhatlhabeja • Ukusetjenziswa kwamakghono • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza wokufunda afana nephimbo, wekondlo • Uku-editha ukuphakama nokwehla kwephimbo, • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso ibelo, ukulinganisa iphimbo, iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula ukuphimisa, nokufunda butjhelela ivumelwano, igido 9-10 Ukutlola i-eseyi ulandele indlela • Ukuzijayeza • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, yekambiso yokutlola • Ukufunda itheksti imida, iindima, • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo Ukufundela/Ukubukelela ukuzwisisa ( ukusebenzisa itheksti etloliweko/ namkha/nofana ebukelwako njengamakhathuni/nemitletlana • UkuSkima • UkuSkena • Ukufunda okungeneleleko • Ukuthatha isiquntu (abalingisi, isizinda, umlayezo) • Ukuthatha isiqunto ngamagama 97 angakajayeleki ngokusebenzisa amakghono wokuhlasela igama ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • ILimi elithinta imizwa
Ukuhlolwa kweThemu yesi-3 UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI-2: UkuTlola UMSEBENZI WESI- 3: Isivivinyo soku- 1 98 Ikulumo-pendulwano/ikulumo elungiselelweko/ I-Eseyi ehlathululako/ephikisanako Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa kwelimi engakalungiselelwa/ukucoca indatjana/ukufunda Incwadi yobungani/ikulumo-pendulo okulungiselelweko ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
IGREYIDI YOBU-8 ITHEMU YESI - 4 OKUMUMETHWEKO Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula TTKH yeLimi Amaqhinga wokuLalela Ukufunda i-athikili yephephandaba/ Amatheksti wokuthintana amade isib. Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma yemegezini I-athikili yephephandaba/yemagazini ubunye nobunengi; ubulili; iinciphiso UkuLalelela ukuzwisisa • Isakhiwo • Isakhiwo esifaneleko Umsebenzi osezingeni lomutjho: ikulumo enqophileko; ikulumo emubiko; (okufana nokulalela itheksti • Ukusetjenziswa kwelimi • Umnqopho. imihlobo yemibuzo; iphuzu nemibono; etloliweko/elalelwa beyibukelwe) • Amatshwayo wetheksti • Imibono eqakathekileko nesekelako. ukwakheka komutjho;, imitjho, • Ukubona imibono eqakathekileko ihlathululo enganatlha; iphimbo; ibizo • Ukulandelanisa • Ukuhleleka kwemitjho ngefanelo. nesekelako elinesithomo u-uku- Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusebenzisa iinhlanganiso • Ukutlola amanowuthi Ihlathululo yegama: ukuqinisekisa ukukhambelana. • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukwabelana ngemibono nangelemuko abomqondofana; abomqondophika; ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa imihlobo begodu nokutjengisa ukuzwisisa ihlonipho; abomabizwafana; ihlathululo ehlukahlukeneko yemitjho, ubude iminqopho • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo esobala nefanekisako nezakhiwo. wetheksti) • Ukubona amaqhinga wokukholwisa Amatshwayo okufunda nokutlola: Ukunqophisa ekambisweni yendlela nabuqobolwana lapho kukghoneka • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula abodzubhula; amaphetheni wokupeleda yokutlola khona imibuzo, ukumadanisa, irarano, 1-2 ukuhlunga) • Ukuhlela • Ukuphendula imibuzo Ikondlo • Ukutlhatlhabeja Ingcoco: Ikulumiswano ephathelene ne-athikili yephephandaba/ • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza yemagazini wekondlo • Uku-editha • Ukutjengisa indima edlalwako • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Iinkhulumi zifanele zidlhegane nokwethula ivumelwano, igido • Ukuhlathulula imibono Ukutlola i-athikili yephephandaba/ • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, bekuvunyelwane ngesiqunto yemagazini imida, iindima, • Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista • Ithiphografi ngefanelo • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo 99 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi 100 Ukufundela/UkuBukelela ilwazi ngokusebenzisa (itheksti etloliweko/ebukelwako/ amatheksti ahlukahlukeneko weenrhatjhi) • Ukufunda okungeneleleko 1-2 • Ukuthatha isiqunto • Ukubonelo phambili • Ukubona ngelihlo lengqondo • Ihlathululo zamagama • Iphuzu nombono Ukutlola isirhunyezo ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengenoveli/ Ukutlola itheksti yokuthintana: Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma indatjana efitjhani/umdlalo okutlolwa ngedayarini isabizwana samambala; sesibaluli Ikulumo-pikiswano • Amatshwayo aqakathekileko • Isakhiwo esifaneleko Iindlela zesenzo -Eyamileko • Ukutjengisa indima edlalwako wetheksti: njenga balingisi, izenzeko, • Umnqopho Ekateleleko ikulumo pendulwano, isakhiwo, • Ukufunda imithetjhwana yetheksti • Umbono oqakathekileko nosekelako. Yamandla irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Iinkhulumi zifanele zidlhegane ummongo • Ukuhleleka kwemitjho ngefanelo. Esabizo • Ukuhlathulula imibono Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusebenzisa iinhlanganiso Yesimo/yobujamo bekuvunyelwane ngesiqunto ukuqinisekisa ukukhambelana. Umsebenzi osezingeni lomutjho: • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa imihlobo iinkhathi; imihlobo yemitjho; ikulumo; ngefanelo ehlukahlukeneko yemitjho, ubude iphimbo; ukwakheka komutjho ikulumo • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukuzijayeza nezakhiwo. enqophileko; ikulumo emubiko; imihlobo wetheksti) Ukunqophisa ekambisweni yendlela yemibuzo; iphuzu nombono; ihlathululo Ingcoco yeenqhema • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula yokutlola enganatlha; iphimbo; ibizo elinesithomo • Ukutjengisa indima edlalwako imibuzo, ukumadanisa, irarano, u-uku- ukuhlunga) • Ukuhlela • Iinkhulumi zifanele zidlhegane Ihlathululo yegama: ihlathululo esobala Ikondlo • Ukutlhatlhabeja • Ukuhlathulula imibono nefanekisako/efihlekileko bekuvunyelwane ngesiqunto • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza Amatshwayo wokufunda nokutlola: • Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista wekondlo • Uku-editha amaphetheni wokupeleda; amatshwayo ngefanelo • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso wokufunda nokutlola iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula 3-4 ivumelwano, igido Ukutlola idayari • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima, • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo Ukufundela ukuzwisisa: (itheksti ethathelwe etheksibhugwini) • Ukuskima, ukuskena, ukubona ngelihlo lengqondo • Ukufunda okungeneleleko • Ukuthatha isiqunto • Incazelo yamagama • Umbono womtloli • Iphuzu nombono a 101 • Ihlathululo efihlakeleko Ukutlola isigaba nofana isirhunyezo ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ngamaphuzu
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi 102 Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengomdlalo/ Amatheksti wokuthintana isib. Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma umdlalo wesiteji Umbiko weembikindaba izabizwana zesibaluli; ubunye nobunengi UkuLalela itheksti efundelwe phezulu Indlela yekambiso yokufunda: • Isakhiwo esifaneleko Umsebenzi osezingeni lomutjho: • Itheksti erekhodiweko iyadlalwa • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Umnqopho ikambiso; ukumadanisa/ukuhlukanisa; ukufunda (Ukwethula itheksti) • Amakghono wokufunda afaneleko • Ukuthatha ihlangothi nokuzindla isigaba esihlathululako; iingaba avezelwa abafundi • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo ezisingeniso nezisiphetho; imitjho; • Ukusebenzisa ilimi lokukholwisa/ wetheksti) ikulumo; iphimbo ubuhlangothi, • Ukusetjenziswa kwamatshwayo lokuphatha buqobolwana ukuzindla wokufunda nokutlola ethekstini • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula • Ukudzimelea kokholelwa kikho efundiweko imibuzo, ukumadanisa, irarano, Ihlathululo yegama: abomqondofana, ukuhlunga) • Imibono eqakathekileko nesekelako. abomqondophika • Isingeniso nesiphetho Ikondlo • Ukuhleleka kwemitjho ngefanelo. Amatshwayo wokufunda nokutlola Ikulumo-pendulwano ephathelene nokupeleda: abodzubhula, netheksti efundelwe phezulu • Amatshwayo aqakathekileko • Ukusebenzisa iinhlanganiso amaphetheni wokupeleda; amatshwayo wekondlo ukuqinisekisa ukukhambelana. • Ukuthatha isiqunto ngesihloko wokufunda nokutlola • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukusebenzisa imihlobo • Ukubuyekeza imithetjhwana iimfenqo/imifanekiso mqondo, ehlukahlukeneko yemitjho, ubude • Ukusebenzisa iinsiza ukuragisela ivumelwano, igido nezakhiwo. phambili ikulumo-pendulwano • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, Ukunqophisa ekambisweni yendlela 5-6 • Iindima zabadlali ndima imida, iindima, yokutlola • Ukuvula nokuvala • Ithiphografi • Ukuhlela ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukuzijayeza • Ihlathululo efanekisako • Ukutlhatlhabeja • Ukwethula • Umoya wekondlo • Ukubuyekeza • Ummongo nomlayezo • Uku-editha Ukufundela ukuzwisisa: (isib. • Ukufundela ukulungisa iimphoso ikulumo pendulwano) nokwethula • Umnqopho, abamukeli-lwazi Ukutlola umbiko weembikindaba abanqotjhiweko isakhiwo/ubunjalo ngokulandela indlela yekambiso yokutlola • Ukuhlathulula ummongo/umlayezo • Ukuthatha isiqunto ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ukunikela umbono • Ihlathululo enqophileko nefihlakeleko • Isendlalelo setheksti nomtloli kezokuhlalisana nezombusazwe begodu namasiko
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Ukulungiselela iinhlahlubo Ukulungiselela iinhlahlubo Ukuzilungiselela iinhlahlubo Umsebenzi osezingeni legama: ukubuyekeza UkuKhuluma: UkuFunda UkuTlola Umsebenzi osezingeni lomutjho: • Ikulumo elungiselelweko/ikulumo- • Ukufundela yokuzwisisa • Ama- eseyi ukubuyekeza pikiswana/i-inthavyu/ingcoco • Ukurhunyeza • Amatheksti wokuthintana amade Ihlathululo yegama: ukubuyekeza 7-8 • Ukufunda okulungiselelweko • Zemitlolo • Amatheksti wokuthintana amafitjhani Amatshwayo wokufunda nokutlola • Ukufunda okungakalungiselelwa -- Inoveli/iindatjana ezifitjhani/umtlolo- nokupeleda: ukubuyekeza UkuLalela: ndabuko • Ukulalelela ukuzwisisa -- Umdlalo/ifilimu -- Iikondlo ImiSebenzi yokuHlola okuhlelekileko neyokuphela komnyaka yeThemu ye-4 9-10 Umsebenzi 1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: ihlahlubo yokuphela komnyaka Ikulumo-pikiswano/iingcoco/ingcoco yesiqhema/ikulumo pendulwano Iphepha loku - 1: Zomlomo Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, iLimi nezemiTlolo (ama-iri ama- 2) Iphepha lesi - 3: Ukutlola ( i-iri li-1) 103 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-9 ITHEMU YOKU-1 OKUMUMETHWEKO 104 Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi Amaqhinga wokuLalela Ukufundela/Ukubukelela Amatheksti wokuthintana: Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma ukuzwisisa (itheksti ebukelwako Isikhangiso/iphostara • Ukupeleda namaphetheni wokupeleda Ingcoco/ikulumiswano yesiqhema: njengomkhangiso/iphostara/ amakhathuninemitletlana) • Isakhiwo esifaneleko. • Iinrhunyezo (UkuLalela/ukubukela umkhangiso • Umnqopho Umsebenzi osezingeni lomutjho: bebacoce ngawo) • UkuSkima • UkuSkena • Amatshwayo wetheksti. • Ukwakheka komutjho, amabizo, • Iphimbo iimphawulo, izabizwana • Ukufunda okungeneleleko • Ukusetjenziswa kwelimi. • Ibelo • Iimvumelwano • Ukuthatha isiqunto (abalingisi, • Irejista • Ukusebenzisa ilimi elithinta imizwa • Iinkhathi zesenzo nelibuqobolwana isizinda, umlayezo) Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ukuthatha isiqunto ngamagama yokutlola Ilwazimagama elisebujameni • Ubukhulu bomtlolo obuthileko angakajayeleki ngokusebenzisa • Ukuhlela • Ilimi lomzimba amakghono wokuhlasela igama • Ukutlhatlhabeja UkuLalelela ukuzwisisa: umkhangiso • ILimi elithinta imizwa • Ukubuyekeza • Ukurekhoda imibono eqakathekileko • ILimi lomzimba nesekelako ngokutlola amanowuthi • Uku-editha • Ukusebenzisa amatshwayo • Ukwabelana ngemibono nangelemuko • Ukufundela ukulungisa iimphoso wokufunda nokutlola nefonti begodu nokutjengisa ukuzwisisa nokwethula imiqondo Indlela yekambiso yokufunda 1-2 Ukutlola isikhangiso/iphostara • Ukubona amaqhinga wokukholwisa • Ukulungiselela ukufunda ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 nabuqobolwana • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukuphendula imibuzo wetheksti) • Ngemuva kokufunda (ukuphendula imibuzo, ukumadanisa, irarano, ukuhlunga Itheksti yezemitlolo efana nenoveli yelutjha/indatjana efitjhani/umdlalo • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ukufunda (Ukwethula itheksti) -- Ukufunisisa kabanzi ngamatshwayo ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA njengesihloko, iintjengiso/ imifanekiso, ubukhulu bomtlolo, umhlobo womtlolo -- Ukufunisisa ngeengcenye zencwadi, okufana nengaphandle lencwadi, ikhasi lesihloko, okumumethweko, izahluko, iglozari
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuFunda • UkuSkima • UkuSkena 1-2 • Ukufunda okungeneleleko • Ukurhunyeza • Ukubona ngelihlo lengqondo • Ukuthatha isiqunto nesiphetho Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo efana nenoveli Ukutlola incwadi yokuthokoza Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma yelutjha/iindatjana ezifitjhani/umdlalo irhelebho/isizo/iseluleko ositholileko • Ukupeleda nemithetho yokupeleda UkuLalela ukufundwa kwetheksti • Ukucocisana ngokuvamileko • Isakhiwo esifaneleko. • Iinrhunyezo, iklibhu, ama-akhronimi ngamatshwayo afana nabalingisi, • Ukubona nokuphawula ngo: • Umnqopho ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Iziqu, iinthomo neenlungelelo, -- kusetjenziswa kwephimbo irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Imibono eqakathekileko nesekelako. amabizo ahlangahlangeneko, ummongo amabizo alula -- kusetjenziswa kokuphakama • Ukusetjenziswa kwelimi. nokwehla kwelimi nebelo Indlela yekambiso yokufunda: Umsebenzi osezingeni lomutjho: • Irejista -- amatshwayo wokufunda nokutlola • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Amabizo, iimphawulo, izabizwana • Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho. nakufundwako ukufunda (Ukwethula itheksti/ibonelo • Amatshwayo wokufunda nokutlola phambili lezehlakalo) • Ukusebenzisa iinhlanganisi -- kuvula nokuvala ukuqinisekisa ukukhambelana. • Iinkhathi zesenzo, ikulumo -- Isendlalelo/isizinda • Ukucoca ngamatshwayo angehla enqophileko nemubiko, ukwakheka • Ukusebenzisa imihlobo -- Ukuphosela imibono ngommongo kwemitjho, isivumelwano 3-4 Ukufundela phezulu ehlukahlukeneko yemitjho, ubude okulungiselelweko • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo nezakhiwo. Ukusebenzisa ilimi elihlabako: wetheksti) • Ukusetjenziswa kwamakghono Ukunqophisa ekambisweni yendlela Izitjho nezaga; ihlonipho wokufunda afana nephimbo, • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula yokutlola Ilwazimagama elisebjameni ukuphakama nokwehla kwephimbo, imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukuhlela obuthileko ibelo, ukulinganisa iphimbo, ukuhlunga) ukuphimisa, nokufunda butjhelela • Ukutlhatlhabeja Ikondlo • Abafundi bakhetha itheksti yabo • Ukubuyekeza • Amatshwayo aqakathekileko yokufunda bebayethulele itlasi wekondlo • Uku-editha • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso iimfenqo/imifanekiso-mqondo, nokwethula ivumelwano, igido Ukutlola incwadi yokuthokoza 105 • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, irhelebho/isizo/iseluleko ositholileko imida, iindima, ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 106 • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo UkuFunda/ukuBukela okubukelwako/itheksti yeenrhatjhi ezihlukahlukeneko (Amaqhinga) • UkuSkima 3-4 • UkuSkena • ILimi Lomzimba • Ukuthatha isiqunto ngamagama angakajayeleki nangemifanekiso (amakhathuni) ngokusebenzisa amakghono wokusahlela igama -- ukuhlathulula -- ibonelo phambili ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi Amaqhinga wokuLalela Ukufunda ikontraka hlangana Amatheksti wokuthintana: tlola Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma nomthengisi nomthengi umbiko ngotholiweko embangweni TTKH iinhlanganiso wahlangana nomthengisi nomthengi UkuLalela ikulumo yomrhala/ • Isakhiwo Umsebenzi osezingeni lomutjho: ikulumo-pendulwano hlangana • Isakhiwo esifaneleko. • Ukusetjenziswa kweLimi nomsebenzeli wendawo yomtato ukwakheka komutjho; imihlobo yemitjho; • Umqopho netlayenti/ikhasitama mayelana • Ukukhuluma ngekontraka ikulumo enqophileko nemubiko, nesinghonghoyilo sekontraga • Imibono eqakathekileko nesekelako. imihlobo yemibuzo; iphimbo • Ukuqakatheka kokutlikitla • Iphimbo • Ukusetjenziswa kwelimi. Ihlathululo yegama: izitjho nezaga • Isisombululo nakunombango • Ukusetjenziswa kwelimi • Irejista Amatshwayo wokufunda nokutlola Ikondlo nokupeleda: • Irejista • Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho. • Amatshwayo aqakathekileko amaphetheni wokupeleda; Iinrhunyezo: • Imithetjhwana wekondlo • Ukusebenzisa iinhlanganisi ama-initjhiyali, ama-akhronimi, ukuqinisekisa ukukhambelana. Ukulingisa ukuthengiselana • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, iklibhu, ithrankhayitjhini, i-afesisi, ngomlomo hlangana komthengisi iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Ukusebenzisa imihlobo iporthimanthewu nomthengi, nombango obangelwe ivumelwano, igido ehlukahlukeneko yemitjho, ubude Ilwazimagama elisebujameni yikotraga yezomlomo engakakhambi nezakhiwo • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, obuthileko: ilimi elisetjenziswe kuhle imida, iindima, Ukunqophisa ekambisweni yendlela nakutlolwa amakontraga nemitlolo 5-6 • Ukusetjenziswa kwelimi yokutlola yezomThetho • Ithiphografi • Iphimbo • Ukuhlela • Ihlathululo efanekisako • Ilimi lomzimba • Ukutlhatlhabeja • Umoya wekondlo • Isiqinisekiso • Ukubuyekeza • Ummongo nomlayezo Ukwethula • Uku-editha Ukufunda/ukuBukela ikontraka ukwenzela ukuzwisisa (Amaqhinga) • Ukufundela ukulungisa iimphoso nokwethula • UkuSkima Ukutlola iripoti ngokulandela indlela • UkuSkena yekambiso yokutlola • Ukusetjenziswa kweLimi • Ukukhuluma ngekontraka-, isib. umtlolo ohlwengekileko, ukulwa, ikontraka yobuphilo besikhathi • Ukukhetha isiqunto ngamagama angakajayeleki ngokusebenzisa amakghono wokuhlasela igama 107 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 108 Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo enjengeendatjana Ukutlola i-eseyi: Ecocako/ Umsebenzi wezinga legama: izenzo nokuKhuluma ezifitjhani, inoveli yelutjha/inoveli ehlathululako/eveza imizwa ezijayelekileko UkuLalelela ukuzwisisa (ikulumo- • Amatshwayo aqakathekileko • Ukukhetha amagama, Umsebenzi osezingeni lomutjho: pendulwana) wetheksti yokufunda:njengabalingisi, • Iphimbo nesitayela somuntu. ikulumo enqophileko, ikulumo emubiko • Ukulalela ikulumo-pendulwana izenzeko, ikulumo-pendulwano, Ihlathululo yegama: isakhiwo, irarano, isendlalelo, isizinda, • Ihlathululo ecacileko. • Ukutlola amanowuthi umcoci, ummongo • Ukuzwakala kwephimbo izitjho nezaga -- Ilimi namandla Indlela yekambiso yokufunda: • Imibono eqakathekileko nesekelako. Amatshwayo wokufunda nokutlola -- Iphimbo nokupeleda: amaphetheni wokupeleda; • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Imimebhe-ngqondo ukuhlela ama-akhronimi -- umoya wekondlo ukufunda (Ukwethula itheksti) ukukhambelana kwemibono -- isingeniso nesiphetho • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukwethula i-eseyi ukwenzela • Ukuphendula imibuzo wetheksti) ukuhlunga Zomlomo: Ikulumo • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela engakalungiselelwa imibuzo, ukumadanisa, irarano, yokutlola ukuhlunga) • Ukuhlela Ukukhetha isihloko esifaneleko Ikondlo • Ukutlhatlhabeja • Ukuhlela ilwazi ngokukhambelanako • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza • Ukubona ilwazimagama nezakhiwo wekondlo zelimi ezifanelo • Uku-editha • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, 7-8 • Isingeniso nesiphetho ezifaneleko • Ukufundela ukulungisa iimphoso iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Ukusebenzisa iinsetjenziswa nokwethula ivumelwano, igido ezibukelwako, ezizwakala Ukutlola i-eseyi ngokulandela indlela • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 bezibukelwe lapho okukghonakala yekambiso yokutlola imida, iindima, khona • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo UkuFundela yokuzwisisa: (itheksti ethathelwe ethekstini yezemitlolo) • UkuSkima, UkuSkena, Ukubona ngelihlo lengqondo ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ukufunda okungeneleleko • Ukuthatha isiqunto • Ihlathululo yamagama • Umbono womtloli • Iphuzu nombono • Ihlathululo efihlakeleko
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFunda umbiko wephephandaba/ Amatheksti wokuthintana amade: Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma wemegezina njengombiko/i-inthaviyu Iindlela zesenzo- Ukulalela umbiko yephephandaba Amaqhinga wokufunda • Iimfuneko zemisebenzi nemihlobo Eyamileko • Isakhiwo • Ukufundaokungeneleleko yetheksti. Ekateleleko • Amatshwayo • Amatshwayo wetheksti Isib. isakhiwo, • Isakhiwo, isitayela, umbono wakho. Yamandla • Ukusetjenziswa kwelimi umlingisi, isizinda, umcoci, umoya • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, Esabizo wekondlo, ummongo, ihlangothi ihlosos nobujamo bendawo. • Iphimbo Yesimo/yobujamo lomcoci • Irejista • Ukukhetha amagama. • Ukuthatha isiqunto ngamagama Umsebenzi osezingeni lomutjho: • Isingeniso nesiphetho • Isakhiwo somutjho, ubude nemihlobo. imitjho elula; imitjho epandepande angakajayeleki ngokusebenzisa Ukucocisana ngokutholakeleko amakghono wokuhlasela igama • Imithetjhwana yeengaba. imitjho ehlangahlangeneko; iphimbo; Ukunqophisa ekambisweni yendlela iinkhathi zesenzo Ukwethulwa umbiko ngomlomo • Ihlathululo enqophileko nefihlakeleko yokutlola Ihlathululo yemitjho: izitjho nezaga, • Ukusetjenziswa kwelimi Indlela yekambiso yokufunda: • Ukuhlela umqondo osobala, umqondo • Irejista • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ofihlekileko, ifanatjhada, ifanakamisa, ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukutlhatlhabeja • Iphimbo ukwenzasamuntu • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukubuyekeza • Ilimi lomzimba Amatshwayo wokufunda nokutlola 9-10 wetheksti) • Uku-editha nokupeleda: • Isingeniso nesiphetho • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula • Ukufundela ukulungisa iimphoso amaphetheni wokupeleda; abodzubhula; imibuzo, ukumadanisa, irarano, nokwethula uzitjhana ukuhlunga) Ukutlola umbiko ngokulandela indlela yekambiso yokutlola Ikondlo • Amatshwayo aqakathekileko wekondlo • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, iimfenqo/imifanekiso mqondo, ivumelwano, igido • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima, • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo 109 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 110 Ukufundela/Ukubukelela ukuzwisisa (ukusetjenziswa kombiko wephephandaba) • UkuSkima • UkuSkena • Ukufunda okungeneleleko 9-10 • Ukuthatha isiqunto (abalingisi, isizinda,, umlayezo) • Ukuthatha isiqunto ngamagama angakajayeleki ngokusebenzisa amakghono wokuhlasela igama • ILimi elithinta imizwa • Ukuphendula imibuzo Ukuhlolwa kweThemu yoku- 1 Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: UkuTlola Umsebenzi wesi-3: Isivivinyo soku-1 Ukufunda okulungiselelweko/Ingcoco I-eseyi ehlathululako/ecocako Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa kwelimi Incwadi yobungani/ukubuyekeza/ikulumo-pendulwano ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
IGREYIDI 9 ITHEMU 2 OKUMUMETHWEKO Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula TTKH yeLimi UkuLalelela ukuzwisisa UkuFunda itheksti isib. Umdlalo/ Amatheksti wokuthintana: Umsebenzi osezingeni legama: indatjana efitjhani/umtlolo-ndabuko/ Ukulalela iindatjana Okutlolwa ngedayarini/ iziqu, iinthomo neenlungelelo; inoveli umthethosisekelo/umthetho-kambiso izabizwana • Ukubona nokusekela imibona Amaqhinga wokufunda eqakathekileko • Isakhiwo esifaneleko Umsebenzi osezingeni lomutjho: • Ukufunda okungeneleleko • Ukusetjenziswa kwelimi • Umnqopho imihlobo yemitjho; ikulumo enqophileko/ • Amatshwayo wetheksti Isib. isakhiwo, engakanqophi; iphimbo; iinkhathi • Irejista • Imibono eqakathekileko nesekelako umlingisi, isizinda, umcoci, umoya zesenzo • Ukuphendula imibuzo wekondlo, ummongo, • Ukusetjenziswa kwelimi. Ihlathululo yegama: Ikulumiswano yeforamu/yesiqhema • ihlangothi lomcoci • Irejista izitjho nezaga: ihlathululo esobala • Ukutjengisa indima edlalwako • Ukuthatha isiqunto ngamagama • Ukuhleleka ngefaneko kwemitjho. nefihlekileko • Iinkhulumi zifanele zidlhegane angakajayeleki nemifanekiso • Ukusebenzisa iinhlanganisi Amatshwayo wokufunda nokutlola ngokusebenzisa amakghono ukuqinisekisa ukukhambelana. • Ukuhlathulula imibono bekuthathwe nokupeleda: wokuhlasela igama nesiqunto • Ukusebenzisa imihlobo abonobuza; amaphetheni wokupeleda; • Isakhiwo selimi nesitayela ehlukahlukeneko yemitjho, ubude • Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista iinrhunyezo Indlela yekambiso yokufunda: nezakhiwo efaneleko • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ukwethula ukufunda (Ukwethula itheksti) yokutlola 1-2 • Ukuhlela • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo wetheksti) • Ukutlhatlhabeja • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula • Ukubuyekeza imibuzo, ukumadanisa, irarano, ukuhlunga) • Uku-editha Ikondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso nokwethula • Amatshwayo aqakathekileko wekondlo Ukutlola idayari/umthethosisekelo/ umthetho-kambiso ngokulandela • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, indlela yekambiso yokutlola iimfenqo/imifanekiso mqondo, ivumelwano, igido • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima, • Ithiphografi 111 • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi 112 Ukufunda/ukuBukela itheksti ukuthola ilwazi: incwadi yokwabiwa kwamafa nethestamende • Ukufunda noku Bukela okungeneleleko • Umnqopho wetheksti • Ukusetjenziswa kweLimi 1-2 • Abalingisi nama kharikhetjha • Isendlalelo nesizinda • Umlayezo nommongo • Ukurhunyeza itheksti Ukurhunyeza Isakhiwo Ukusetjenziswa kweLimi ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti isib. Umdlalo/ Ukutlola:Ukubuyekeza itheksti Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma indatjana efitjhani/umtlolo-ndabuko (Itheksti engakalungiselwa izenzo ezizijameleko, izenzo efundiweko/idokhyumenthari) ezithoma ngo- uku-, iziqu; iinthomo UkuLalelela ukuzwisisa: umlando • Kunqotjhiswe ematshwayeni neenlungelelo ngepilo yomuntu/ukurekhoda wetheksti yezemitlolo. • Isakhiwo esifaneleko ikulumo elingiswako Umsebenzi osezingeni lomutjho: • Ukutjengisa ukuzwisisa kokuthuthuka • Umnqopho • Ukuhlathulula amaqhinga wendlela kwesakhiwo nerarano, ukuvezwa imitjho ehlangahlangeneko; ikulumo • Imibono eqakathekileko nesekelako yekambiso yokulalela kwabalingiswa, ukutjhuguluka, enqophileko/ isendlalelo, isizinda, indima edlalwa • Ukusetjenziswa kwelimi. • Ukuphendula imibuzo ngokutlola engakanqophi mcoci, ummongo, nesiphetho • Irejista Ukufunda okungakalungiselelwa Ihlathululo yegama: Indlela yekambiso yokufunda: • Ukuhleleka ngelojikhi kwemitjho. • Ukusetjenziswa kwelizwi, iphimbo izitjho nezaga • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela nebelo elifaneleko • Ukusebenzisa iinhlanganisi ukufunda (Ukwethula itheksti) Amatshwayo wokufunda nokutlola ukuqinisekisa ukukhambelana. • Ukusebenzisa amatshwayo nokupeleda: • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo wokufunda nokutlola nakufundwako • Ukusebenzisa imihlobo wetheksti) abonobuza; amaphetheni ehlukahlukeneko yemitjho, ubude • Ilimi lomzimba wokupeleda; iinrhunyezo • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula nezakhiwo 3-4 • Ukuthintana nabamukeli -lwazi imibuzo, ukumadanisa, irarano, Ukunqophisa ekambisweni yendlela ukuhlunga) yokutlola Ikondlo • Ukuhlela • Amatshwayo aqakathekileko • Ukutlhatlhabeja wekondlo • Ukubuyekeza • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Uku-editha ivumelwano, igido • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, nokwethula imida, iindima, Ukutlola irivyu/idokhyumenthari • Ithiphografi ngokulandela indlela yekambiso yokutlola • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo 113 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi 114 Ukufunda/ukubukela itheksti isib. i-athikili yephephandaba/yemegezina ukuthola ilwazi nokuzwisisa Amaqhinga wokufundela ukuzwisisa isigaba esisethekstini esethekstibhugwini • UkuSkima noku Skena • Ukufunda okungeneleleko 3-4 • Umnqopho nabamukeli-lwazi abanqotjhisweko • Ukuthatha iinqunto neemphetho • Iphuzu nombono • Ukunikela ngombono wakhe • Ihlathululo yamagama angakajayeleki • Ukubona iLimi elibuqobolwana Ukurhunyeza itheksti ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela Ukufunda itheksti yomtlolo isib. Ukutlola amatheksti wokuthintana: Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma Umdlalo/indatjana efitjhani/umtlolo- isaziso, i-ajenda namaminidi isiqu; iinthomo neenlungelelo; ndabuko UkuLalelela ukuzwisisa itheksti • Ukukhetha amagama, iimphawulo; izandiso yozomlomo efana ne-inthavyu/ • Umnqopho othileko wamatshwayo • Iphimbo nesitayela somuntu. Umsebenzi osezingeni lomutjho: ikulumo/ukucoca indatjana wetheksti kwezemitlolo. • Ihlathululo ecacileko. isigaba esihlathululako; isigaba • Ukutlola amanowuthi ngesikhathi • Ukutjengisa ukuzwisisa kokuthuthuka esisingeniso; isigaba esisiphetho; sokulalela kwesakhiwo nerarano, ukuveza • Ukuzwakala kwephimbo iinkhathi; ukwakhiwa kwemitjho; kwabalingiswa, ukutjhuguluka, • Ukulalela ngokuhlaba • Imibono eqakathekileko nesekelako. imihlobo yemitjho isendlalelo, ijamo lehlelo, indima • Ukucocisana kwesiqhema/ edlalwa mcoci, ummongo, isiphetho • Imimebhe-ngqondo ukuhlela Ihlathululo yegama: ukucocisana kweforamu ukukhambelana kwemibono Indlela yekambiso yokufunda: izitjho nezaga • Ukwenza ingcoco esuselwe ethekstini • Ukwethula i-eseyi ukwenzela • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Amatshwayo wokufunda nokutlola yezomlomo ukuhlungwa/ukuhlolwa ukufunda (Ukwethula itheksti) nokupeleda: amaphetheni wokupeleda • Ukudlhegana Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo yokutlola • Iinsiza wetheksti) • Ukuhlela 5-6 • Imithetjhwana • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula imibuzo, ukumadanisa, irarano, • Ukutlhatlhabeja ukuhlunga) • Ukubuyekeza Ikondlo • Uku-editha • Amatshwayo aqakathekileko wekondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso nokwethula • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, iimfenqo/imifanekiso mqondo, Ukutlola isaziso, i-ajenda namaminidi ivumelwano, igido ngokulandela indlela yekambiso yokutlola • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima, • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo 115 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi 116 UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa (kusetjenziswa okutloliweko Namkha/ nofana itheksti ebukelwako njengama khathuni/imitletlana) • UkuSkima • UkuSkena • Ukufunda okungeneleleko 5-6 • Ukuthatha isiqunto abalingisi, isizinda, ijamo lehlelo, umlayezo) • Ukuthatha isiqunto ngamagama angakajayeleki ngokusebenzisa amakghono wokuhlasela igama • ILimi elithinta imizwa Ukubuyekaza isakhiwo sesirhunyezo ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela Ukufunda/ukubukela itheksti Amatheksti amafitjhani wokuthintana/ Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma ebukelwako isib.usikhangiso/ abukelwako isib. Ukubuyekeza amabizo- wezinto esingazibona ikhathuni/amagrafu isikhangiso ngamehlo nengekhe sazibona UkuLalela umkhangiso ngamehlo, amabizo apandepande, orekhodiweko/umkhangiso Ukusebenzisa amaqhinga wokuFunda/ • Isakhiwo esifaneleko amabizo ahlangahlangeko emrhatjhweni ukuBukela/ukwenzela ukuzwisisa • Umnqopho nelwazi Izabizwana - zokuzenza, izabizwana • Ukusetjenziswa kwelimi • Imibono eqakathekileko nesekelako zesibaluli, zobumnini, zenani, • UkuSkima noku Skena • Iphimbo sokubala • Ukusetjenziswa kwelimi. • Ukufunda okungeneleleko • Ibelo Umsebenzi osezingeni lomutjho: • Irejista • Umnqopho nabamukeli-lwazi • Imithetjhwana Iinkhathi; iingaba; iimvumelwano; abanqotjhisweko • Ukuhleleka ngelojikhi kwemitjho. • Ukutlola amanowuthi ukwakheka komutjho; iphimbo; • Ukuthatha iinqunto neemphetho • Ukusebenzisa iinhlanganisi ikulumo. Ukwethula ngomlomo: ukuhlaziya ukuqinisekisa ukukhambelana. • Ukubona iLimi elibuqobolwana Ihlathululo yegama: ipharonimi, umkhangiso 7-8 • Ukusebenzisa imihlobo imethonimi iniyolojizimu (amagama • Umthelela wokukhetha nokutjhiya • Ukuhlathulula imitlhala ebukelwako ehlukahlukeneko yemitjho, ubude amatjha eza nezinto ezisanda ihlathululo yetheksti efana nefonti, ubukhulu bamagama, nezakhiwo ukusungulwe), abomqondofana iinthombe ezithetjuliweko • Indlela iLimi nemifanekiso zitjengisa abomqondophika Ukunqophisa ekambisweni yendlela bezibumbe amagugu nomoya umuntu • Ukuhlathulula ukusetjenziswa kwelimi yokutlola Amatshwayo wokufunda nokutlola enza ngayo izinto buqobolwana nokupeleda: amaphetheni • Ukuhlela • Umthelela wokusebenzisa imihlobo wokupeleda; iinrhunyezo • Ukuhlathulula bonyana ukweqiwa/ nobukhulu bomtlolo, iinhloko • Ukutlhatlhabeja ukutjhiywa, ukurhunyezwa nelimi namakhephtjhini ehlathululweni • Ukubuyekeza kusetjenziswe bunjani ukudosa abamukeli-lwazi abanqotjhiweko Ukurhunyeza: • Uku-editha Ukubuyekeza • Ukufundela ukulungisa iimphoso Imitlolo/iincwadi zokufunda: nokwethula Ukubuyekeza Ukutlola ukubuyekezwa kwesikhangiso Ukuhlola kweThemu yesi - 2 Umsebenzi wesi-- 3: Iinhlahlubo zaphakathi 9-10 Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: Ukutlola komnyaka Ukufunda okulungiselelweko/iingcoco yeforamu/ingcoco Ukubuyekeza/idokhyumenthari/isaziso/i- IPhepha loku- 1: Zomlomo yesiqhema ajenda namaminidi womhlangano IPhepha lesi- 2: IsiFundo sokuZwisisa iLimi ( ama-iri ama-2) IPhepha lesi- 3: Ukutlola (i-iri li-1) 117 IPhepha lesi- 4: Ukuphendula zemitlolo (i-iri li-1 nemizuzu ema-30) ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-9 ITHEMU YESI-3 OKUMUMETHWEKO 118 Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi Ikulumo-pendulwano/Iinkulumiswano Ukufunda incwadi yokwabiwa kwelifa Amatheksti wokuthintana: ukutlola Umsebenzi osezingeni legama: nethestamende erhunyeziweko incwadi yokwabiwa kwelifa/ amabizo esingawabona nangekhe UkuLalela isehlakalo sekulumiswano nethestamende. sawabone ngamehlo, iimphawulo, hlangana nabantu ababili (ikulumo- • Abadlali-ndima iinhlanganiso pendulwano) • Isakhiwo esifaneleko • Ilanga Umsebenzi osezingeni omutjho: • Isakhiwo nokuthuthuka kwemibono • Umnqopho • Izinto onazo ikulumo; iinkhathi zesenzo; imihlobo • Ukusebenzisa amakghono • Imibono eqakathekileko nesekelako yemitjho; imihlobo yeengaba; iphimbo; • Umdlalifa/Omukelako wokukhulumisana ukufikelela umtjhwana ( itlozi), Isingamutjho/ • Ukusetjenziswa kwelimi. esisombululweni • ILimi lomtlolo Umtjhwana (ifreyizi) • Irejista Iinkulumiswano eziphathelene • Ukusetjenziswa kwencwadi Ihlathululo yegama: ipharonimi, nokuzwisiseni incwadi yokwabiwa yokwabiwa kwelifa • Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho. abomqondomnengi, abomabizwafane kwelifa (iwili) nethestamende Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusebenzisa iinhlanganisi Amatshwayo woufunda nokutlola • Ukusetjenziswa kwelimi ukuqinisekisa ukukhambelana. nokupeleda: amaphetheni wokupeleda • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ubuqobolwana ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa imihlobo ehlukahlukeneko yemitjho, ubude • Ukudlhegana • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo nezakhiwo wetheksti) • Ukuvula nokuvala 1-2 Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula • Isiqunto/isiqinto yokutlola imibuzo, ukumadanisa, irarano, ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ukuhlunga) • Ukuhlela Ikondlo • Ukutlhatlhabeja • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza wekondlo • Uku-editha • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula ivumelwano, igido Ukutlola incwadi yokwabiwa kwelifa/ • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, nethestamende imida, iindima, ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH UkuFundela ukuZwisisa namaqhinga wokufunda: itheksti ebukelwako- ikhathuni • UkuSkimela ukuthola umbono oqakathekileko • UkuSkenela ukusekela imininingwana • Ukwenza ibonelo phambili • Ukuthatha isiqunto ngamagama 1-2 angakajayeleki nemifanekiso • Ukubukelela noku kuthuthukisa/ ukukhulisa ukuzwisisa/ukuzwa • Umthelela omumbi wokukhetha nokutjhiya ihlathululo yetheksti • Umthelela omuhle wokufanekisa neensetjenziswa • Umphumela wamaqhinga wokubukelwako 119 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi 120 Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yezemitlolo/ Amatheksti wokuthintana: isib. Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma incwadi yokufunda isib. iNoveli/ Incwadi esekelako nekharikhyulamu iimphawulo iNoveli yelutjha/indatjana efitjhani vithaye UkuLalela i-inthavyu Umsebenzi osezingeni lomutjho: • Umnqopho othileko wamatshwayo • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela. ikulumo; iinkathi zesenzo; imihlobo • Ukutlhadlhula indima edlalwako wetheksti kwezemitlolo. yemitjho; imihlobo yeengaba; iphimbo; • Abamukeli-lwazi abanqotjhiweko, • Ukusetjenziswa kwelimi umtjhwana ( itlozi), Isingamutjho/ • Ukutjengisa ukuzwisisa kokuthuthuka umnqopho nobujamo Umtjhwana (ifreyizi) • Ilimi namandla kwesakhiwo nerarano, ukuveza • Ukukhetha amagama, ilimi kwabalingiswa, ukutjhuguluka, Ihlathululo yegama: Ukucoca ngekharikhyulamu vithaye elifanekisako, amatshwayo, umbala isendlalelo, ijamo lehlelo, indima njengenye yeemfuneko zokuqatjhwa/ nokubeka amaphuzu ngefanelo. abomqondofana edlalwa mcoci, ummongo, nesiphetho zokwamukelwa • Isakhiwo somutjho, ubude nemihlobo. abomqondophika Indlela yekambiso yokufunda: • Ilwazi • Ukukhetha amatshwayo abomabizwafana • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukufaneleka wokubukelwako newokutlanywako ukufunda (Ukwethula itheksti) abomqondomnengi • Abantu abangathintwa Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo Amatshwayo wokufunda nokutlola yokutlola • Ukukhambelana nencwadi esekelako wetheksti) nokupeleda: • Ukuhlela 3-4 • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula amaphetheni wokupeleda imibuzo, ukumadanisa, irarano, • Ukutlhatlhabeja ukuhlunga) • Ukubuyekeza Ikondlo • Uku-editha • Amatshwayo aqakathekileko • Ukufundela ukulungisa iimphoso ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 wekondlo nokwethula • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, Ukutlola incwadi esekelako iimfenqo/imifanekiso mqondo, nekharikhyulamu vithaye ivumelwano, igido • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima, • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ummongo nomlayezo
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH UkuFundela ukuZwisisa (amaqhinga) (Ukusebenzisa amatheksti abonakalako natloliweko) Amaqhinga • UkuSkimela ukuthola umbono oqakathekileko • UkuSkenela ukusekela imininingwana 3-4 • Ukwenza ibonelo phambili • Ukuthatha isiqunto ngamagama angakajayeleki nemifanekiso • Umthelela omumbi wokukhetha nokutjhiya ihlathululo yetheksti • Umthelela omuhle wokufanekisa neweensetjenziswa • Umphumela wamaqhinga wokubukelwako 121 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi 122 Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yezemitlolo Ukutlola i-eseyi: Ecocako/ Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma isib. iNoveli/indatjana efitjhani/ ehlathululako/eveza imizwa iinhlanganiso umtlolo-ndabuko isib. inolwani- UkuLalela ikulumo-pikiswano • Ukukhetha amagama, mlando, inolwani yezekolo, inolwani Umsebenzi osezingeni lomutjha: esemrhatjhweni/kumabonwakude yeembandana nezinto • Iphimbo nesitayela somuntu. ikulumo; imihlobo yemitjho; ukwakheka • Abadlali-ndima kwemitjho; iphimbo; iinkhathi zesenzo; • Amatshwayo wezemitlolo yetheksti • Ihlathululo ecacileko. imihlobo yeengaba • Ukusetjenziswa kwephimbo njengesakhiwo, umlingisi, isizinda, • Ukuzwakala kwephimbo irarano, itshwayo, ukunotha Ihlathululo yegama: • Ibelo kwetjhada, ukufanekisa, ukubonela • Imibono eqakathekileko nesekelako. ihlathululo esobala, efanekisako, • Ukwethulwa kwesiphakamiso phambili, ukubuyisa umcabango • Imimebhe-ngqondo ukuhlela ifanatjhada, ifanakamisa, ifanangwaqa, nokusivikela ngokudlulileko ukukhambelana kwemibono ukwenzasamuntu; ifuzatjhada, isidlalisi- • Ukwethulwa ukuphikisa isihloko Indlela yekambiso yokufunda: magama • Ukwethula i-eseyi ukwenzela • Isisombululo • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ukuhlungwa/ukuhlolwa Amatshwayo wokufunda nokutlola ukufunda (Ukwethula itheksti) nokupeleda: • Ukutlola amanowuthi Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo yokutlola amaphetheni wokupeleda • Ukucoca nokwabelana ngamanowuthi wetheksti) • Ukuhlela Ukuzibandakanya kukulumo- • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula pikiswano imibuzo, ukumadanisa, irarano, • Ukutlhatlhabeja 5-6 • Imithetjhwana yekulumo-pikswano ukuhlunga) • Ukubuyekeza • Ukusetjenziswa kwelimi Ikondlo • Uku-editha • Ukwethulwa kwesiphakamiso • Amatshwayo aqakathekileko • Ukufundela ukulungisa iimphoso ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 besivikelwe wekondlo nokwethula • Ukwethulwa ukuphikisa isihloko • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, Ukutlola i-eseyi ngokulandela indlela iimfenqo/imifanekiso mqondo, yekambiso yokutlola • Abadlali-ndima ivumelwano, igido • Isisombululo • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima, • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ummongo nomlayezo UkuFundela/ukuBukelela ukuZwisisa (Ukusebenzisa amatheksti abukelwako natloliweko)
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga • UkuSkimela ukuthola umbono oqakathekileko • UkuSkenela imininingwana ukusekela • Ukufunda okungeneleleko • Ukwenza ibonelo phambili • Ukuthatha isiqunto ngamagama angakajayeleki nemifanekiso 5-6 • Imibono eqakathekileko nesisekelo • Umthelela omumbi wokukhetha nokutjhiya ihlathululo • Umthelela omuhle wokufanekisa neensiza zokufunda • Iinqunto neemphetho ezithathwa ngumtloli Ukurhunyeza itheksti 123 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi 124 Amaqhinga wokuLalela Umtlolo wetheksti njengendatjana Amatheksti wokuthintana isib. Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma efitjhani, inoveli yelutjha/inoveli Ikarada lesimemo, ukulamukela. iimphawulo UkuLalela ikulumo yelunga • Amatshwayo aqakathekileko womtlolo • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela, Umsebenzi osezingeni lomutjho: lomphakathi eliveleleko wetheksti: njengomlingisi, isenzeko, umbono wakho. isigaba esihlathululuako; isigaba ikulumo-pendulwano, isakhiwo, sokuzikhethela; isigaba sokuhlukanisa • Ukusetjenziswa kwelimi • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, ela umnqopho nobujamo • Ubuhlangothi nokuzindla ummongo Ihlathululo yegama: igama elilodwa • Ukukhetha amagama, ihlathululo • Ukudzimelela kukholelwa kikho Indlela yekambiso yokufunda: esikhundleni somtjhwana ecacileko. • Iphimbo • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Amatshwayo wokufunda nokutlola • Isakhiwo somutjho, ubude nemihlobo. ukufunda (Ukwethula itheksti) nokupeleda: amaphetheni wokupeleda • Ilimi namandla Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukuphendula imibuzo yokutlola wetheksti) Ikulumo elungiselelweko • Ukuhlela • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula Abafundi benza irhubululo imibuzo, ukumadanisa, irarano, • Ukutlhatlhabeja 7-8 njengomsebenzi wokuzilungiselela. ukuhlunga) • Ukubuyekeza • Imithetjhwana yokwethula Ikondlo • Uku-editha • Ilimi lomzimba • Amatshwayo aqakathekileko • Ukufundela ukulungisa iimphoso wekondlo • Isingeniso nesiphetho nokwethula • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukusetjenziswa kwelimi. Ukutlama ikarada lesimemo iimfenqo/imifanekiso mqondo, nencwajana yokulamukela ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ivumelwano, igido • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, imida, iindima, • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH UkuFundela/ukuBukelela ukuZwisisa (Amatheksti abukelwako natloliweko) • UkuSkimela ukuthola umbono oqakathekileko • UkuSkenela ukusekela imininingwana • Ukufunda okungeneleleko • Ukwenza ibonelo phambili • Ukuthatha isiqunto ngamagama angakajayeleki nemifanekiso 7-8 • Imibono eqakathekileko nesisekelo • Umbono wakhe • Ukurhunyeza • Umthelela wokukhetha nokutjhiya ihlathululo • Umthelela omumbi wokufanekisa neensiza zokufunda • Umthelela omuhle wamaqhinga abukelwako • Iinqunto neemphetho ezithathwa ngumtloli 125 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula yeLimi 126 Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yezemtlolo • Amatheksti wokuthintana isib. Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma njengomdlalo Ikulumo- pendulwano izenzo, isabizwana sokubala, Ukucoca indatjana • Amatshwayo aqakathekileko • Ukukhetha amagama, isabizwana zokukhomba • Ukunikela itjhejo kilokhu: amakghono wetheksti: njengo mlingisi, isenzeko, • Iphimbo nesitayela somuntu. Umsebenzi osezingeni lomutjho: wokukhuluma, iphimbo, ukuphimisa, ikulumo-pendulwano, isakhiwo, ikambiso, ukulamanisa; ukulamanisa • Ihlathululo ecacileko. ibelo, ukuphakama nokwehla irarano, isendlalelo isizinda, umcoci, ngokuya ngokuqakatheka isigaba ummongo • Ukuzwakala kwephimbo esisiphetho kwephimbo, ukuthintana kwamehlo, ukujama, ukukhuluma ngezitho Indlela yekambiso yokufunda: • Imibono eqakathekileko nesekelako. Ihlathululo yegama: igama elilodwa zomzimba • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Imimebhe-ngqondo ukuhlela esikhundleni somtjhwana • Imithetjhwana namatshwayo ukufunda (Ukwethula itheksti) ukukhambelana kwemibono Amatshwayo wokufunda nokutlola wendatjana • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukwethula i-eseyi ukwenzela nokupeleda: amaphetheni wokupeleda Ikulumo-pendulwana: ukulingisa wetheksti) ukuhlungwa/ukuhlolwa ikulumo-pendulwano • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Ukusetjenziswa kwelimi imibuzo, ukumadanisa, irarano, yokutlola • Ukudlhegana ukuhlunga) • Ukuhlela • Ilimi lomzimba Ikondlo • Ukutlhatlhabeja • Amatshwayo wetheksti • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza wekondlo • Uku-editha • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso 9-10 iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula ivumelwano, igido Ukutlola i-ajenda namaminidi • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, womhlangano ngokulandela indlela ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 imida, iindima, yekambiso yokutlola • Ithiphografi • Ihlathululo efanekisako • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo UkuFundela ukuZwisisa: (itheksti ethathelwe encwadini eqintelwe ukufundisa isifundo esithileko) • UkuSkima, ukuSkena, ukubona ngelihlo lengqondo ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ukufunda okungeneleleko • Ukuthatha isiqunto • Ihlathululo yamagama • Umbono womtloli • Iphuzu nombono • Ihlathululo efihlakeleko
Ukuhlola kweThemu yesi-3 Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: UkuTlola Umsebenzi wesi- 3: Isivivinyo sesi- 2 TTKH Ikulumo elungiselelweko/ukulingisa/ikulumo-pikiswano/ I-Eseyi ehlathululako/ecocako/eveza imizwa/ IsiFundo sokuZwisisa nokusetjenziswa kwelimi ingcoco ngekharikhyulamu vithayi/incwadi yokwabiwa ephikisanako kwelifa/isitatimende Incwadi esekelako neKharikhyulamu vithayi 127 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-9 ITHEMU YESI- 4 OKUMUMETHWEKO 128 Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi UkuLalelela ukuzwisisa Itheksti yezemitlolo njengeendatjana Amatheksti wokuthintana amade Umsebenzi osezingeni legama: ezifitjhani, inoveli yelutjha/inoveli isib. Incwadi yesibawo somsebenzi Izenzo • Ukuphendula ngokuhlabako (yokomthetho) emihlobeni ehlukahlukeneko • Amatshwayo aqakathekileko Umsebenzi osezingeni lomutjho: yamatheksti wetheksti yokufunda: njengabalingisi, • Isakhiwo esifaneleko ikulumo enqophileko nengakanqophi. isenzeko, ikulumo-pendulwano, • Ukulalelela ilwazi elinqophileko • Umnqopho isakhiwo, irarano, isendlalelo, isizinda, umutjho onqophileko nomutjho • Ukulalela nokuthabela iinolwana umcoci, ummongo • Imibono eqakathekileko nesekelako osepambosini yokwenziwa. -mlando neenhloko Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusetjenziswa kwelimi. Ihlathululo yegama: • Ukuphendula imibuzo • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Irejista ihlathululo enganatlha/engacaciko, Ikambiso yomhlangano ukufunda (Ukwethula itheksti) engafunekiko, ebuyabuyelelwako; • Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho. isirhumutjha/islanghi, ijagoni • Abadlali-ndima • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukusebenzisa iinhlanganisi wetheksti) Amatshwayo wokufunda nokutlola • Imithetjhwana yomhlangano ukuqinisekisa ukukhambelana. nokupeleda: amaphetheni wokupeleda • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula • Ukudlhegana • Ukusebenzisa imihlobo imibuzo, ukumadanisa, irarano, 1-2 ehlukahlukeneko yemitjho, ubude • Ukusetjenziswa kwelimi ukuhlunga) nezakhiwo. • Ukungavumelani emhlanganweni Ikondlo Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Isingeniso nesiphetho • Amatshwayo aqakathekileko yokutlola wekondlo ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Ukuhlela • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukutlhatlhabeja iimfenqo/imifanekiso mqondo, ivumelwano, igido • Ukubuyekeza • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, • Uku-editha imida, iindima, • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Ithiphografi nokwethula • Ihlathululo efanekisako Ukutlola incwadi yesibawo • Umoya wekondlo ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ummongo nomlayezo
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH UkuFundela ukuZwisisa: (itheksti ethathelwe encwadini eqintelwe ukufundisa isifundo esithileko) • UkuSkima, ukuSkena, ukubona ngelihlo lengqondo • Ukufunda okungeneleleko • Ukuthatha isiqunto • Ihlathululo yamagama • Umbono womtloli • Iphuzu nombono • Ihlathululo efihlakeleko 129 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 130 Amaqhinga wokuLalela nokuKhuluma Itheksti yezemitlolo njengendatjana Amatheksti wokuthintana isib. Ama- Umsebenzi osezingeni legama: UkuLalelela ukuzwisisa efitjhani, inoveli yelutjha/inoveli imeyili: amabizo mbala, ibizo elithoma ngo-uku-, • Amatshwayo aqakathekileko womtlolo • Isakhiwo esifaneleko amabizo ahlangahlangeneko (Ukusebenzisa ikulumo-pendulwano erekhodiweko) wetheksti: njengo mlingisi, isenzeko, • Umnqopho Umsebenzi osezingeni lomutjho: ikulumo-pendulwano, isakhiwo, ikambiso, ukuhlela, ukulamana • Ukulalela ikulumo-pendulwano • Imibono eqakathekileko nesekelako irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, ngokuqakatheka; isigaba esisiphetho • Ukutlola amanowuthi ummongo • Ukusetjenziswa kwelimi. Ihlathululo yegama: -- -Ilimi namandla Indlela yekambiso yokufunda: • Irejista ukudzimelela kokholelwa kikho, -- -Iphimbo • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho. ukuzindla, ubuhlangothi, ilimi elithinta -- -Umoya wekondlo ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa iinhlanganisi imizwa -- -Isingeniso nesiphetho • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo ukuqinisekisa ukukhambelana. Amatshwayo wokufunda nokutlola • Ukuphendula imibuzo wetheksti) • Ukusebenzisa imihlobo nokupeleda: amaphetheni wokupeleda • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula ehlukahlukeneko yemitjho, ubude Iinrhunyezo: ama-initjhiyali, i-akhronimi, Ukucocisana kweforamu/ukucocisana imibuzo, ukumadanisa, irarano, nezakhiwo. itlibhu(clip), ithrankhatjhini, i- afesisi, kwephaneli/ukucocisana kwesiqhema ukuhlunga) Ukunqophisa ekambisweni yendlela i-phorthimanthewu • Abadlali-ndima Ikondlo yokutlola • Imithetjhwana yeforamu/ • Amatshwayo aqakathekileko wekondlo • Ukuhlela yekulumiswano • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukutlhatlhabeja • Ukudlhegana iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Ukubuyekeza • Ukusetjenziswa kwelimi ivumelwano, igido • Uku-editha 3-4 • Ukungavumelani ekucocisaneni • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Isingeniso nesiphetho Iinqhema imida, iindima, nokwethula ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 zikhulumisana ngeenhloko zezinto • Ithiphografi ezenzeka ngesikhathi sanje Ukutlola i-imeyili ngokulandela indlela • Ihlathululo efanekisako yekambiso yokutlola • Umoya wekondlo • Ummongo nomlayezo UkuFundela/ukuBukelela ukuZwisisa: (Amatheksti abukelwako naweenrhatjhi nofana isikhangiso njenga makhathuni nofana isikhangiso) • UkuSkima, ukuSkena, ukubona ngelihlo lengqondo ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA • Ukufunda okungeneleleko • Ukuthatha isiqunto • Ihlathululo yamagama • Umbono womtloli • Iphuzu nombono • Ihlathululo efihlakeleko
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi TTKH Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo enjengeendatjana Amatheksti wokuthintana isib. Umsebenzi osezingeni legama: nokuKhuluma ezifitjhani, inoveli yelutjha Umlando kamufi/idayari/ikarada izenzo, amabizo lesimemo Ukulingisa ubujamo obuthileko • Amatshwayo aqakathekileko Umsebenzi osezingeni lomutjho: wetheksti yokufunda: njengabalingisi, • Isakhiwo esifaneleko ihlathululo: unobangela nomphumela • Ubujamo butjengiswa ngokucacileko isenzeko, ikulumo-pendulwano, • Umnqopho Ihlathululo yegama: • Abalingisi bahlukaniswe isakhiwo, irarano, isendlalelo, isizinda, ngokucacileko umcoci, ummongo • Imibono eqakathekileko nesekelako Ukutjhidisa ihlathululo, ukusebenzisa ilimi ngomnqopho okhethekileko, igama • Ilimi lifanele ubujamo Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusetjenziswa kwelimi. elilodwa esikhundleni somtjhwana • Ukulingisa kutjengisa izenzeko • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Irejista Amatshwayo wokufunda nokutlola zobujamo obuthileko ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho. nokupeleda: amaphetheni wokupeleda Ikulumiswano • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukusebenzisa iinhlanganisi wetheksti) • Ukucabanga ngobujamo neenhloko ukuqinisekisa ukukhambelana. ezifaneleko • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula • Ukusebenzisa imihlobo imibuzo, ukumadanisa, irarano, 5-6 • Imithetjhwana yokukhuluma ehlukahlukeneko yemitjho, ubude ukuhlunga) nezakhiwo • Ilimi namandla Ikondlo Ukunqophisa ekambisweni yendlela • Iinsiza zokuragisela phambili ikulumo • Amatshwayo aqakathekileko yokutlola wekondlo • Ukuhlela • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukutlhatlhabeja iimfenqo/imifanekiso mqondo, ivumelwano, igido • Ukubuyekeza • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, • Uku-editha imida, iindima, • Ukufundela ukulungisa iimphoso • Ithiphografi Ukutlola umlando kamufi/ • Ihlathululo efanekisako ukutlola idayari/ikarada lesimemo ngokulandela indlela yekambiso • Umoya wekondlo yokutlo • Ummongo nomlayezo 131 ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula yeLimi 132 UkuFundela ukuZwisisa: (itheksti ethathelwe encwadini eqintelwe ukufundisa zemitlolo) • UkuSkima, ukuSkena, ukubona ngelihlo lengqondo • Ukufunda okungeneleleko • Ukuthatha isiqunto 5-6 • Ihlathululo yamagama • Umbono womtloli • Iphuzu nombono • Ihlathululo efihlakeleko Ukutlola iphuzu nofana isigaba esirhunyeziweko Amaqhinga wokulalela nokukhuluma Ukufunda noku Bukela: Ukutlola: Umsebenzi osezingeni legama: Ukubuyekeza Ukubuyekeza Ukubuyekeza kwamatshwayo Ukubuyekeza amatheksti atlolwako aqakathekileko, Izakhiwo Umsebenzi osezingeni lomutjho: Ukubuyekeza indlela yekambiso nemithetjhwana yokutlola Ukubuyekeza 7-8 Ihlathululo yegama: Igama elilodwa ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 esikhundleni somutjhwana Amatshwayo wokufunda nokutlola nokupeleda: amaphetheni wokupeleda UmSebenzi wokuHlola oHlelekileko newokuphela komnyaka weThemu yesi- 4 9-10 Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi - 2: Iinhlahlubo zokuPhela koMnyaka Ikulumo-pikiswano/i-inthavyu/ingcoco/ikulumo elungiselelweko/ikulumo IPhepha loku- 1: Zomlomo engakalungiselelwa/iforamu/isiqhema/iphaneli/ukulalelela ukuzwisisa/indlela IPhepha lesi- 2: IsiFundo sokuZwisisa, iLimi (ama-iri ama -2) yekambiso yomhlangano IPhepha lesi- 3: UkuTlola (i-iri li-1) ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA IPhepha lesi- 4: Ukuphendula zemiTlolo (iri li-1nemizuzu ema-30)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ISIGABA 4: UKUHLOLA ELIMINI LEKHAYA 4.1 ISINGENISO Ukuhlola yindlela yekambiso eragela phambili ehleliweko yoku fumana, ukubuthelela nokuhlathulula ilwazi ngokusebenza kwabafundi. Kufaka hlangana amagadango amane: ukukhiqiza nokubuthelela ubufakazi bepumelelo; ukuhlunga ubufakazi; ukurekhoda okutholiweko begodu kusetjenziswa ilwazi ukwenzela ukuzwisisa begodu ngalokho kusizwe ukuthuthuka komfundi ukwenzela ukuthuthukisa indlela yekambiso yokufunda nokufundisa. Ukuhlola kufanele kube ngikho kokubili okungakahleleki (ukuhlolela ukufunda) nokuhlekileko (ukuhlola okufundiweko). Kikho kokubili ukuhlola, kufanele abafundi banikelwe umbiko obuyako njalonjalo khona kuzokungezelelwa ilemuko labo lokufunda. Ukuhlola emaLimini kuragela phambili bekusekele ukukhula netuthuko yabafundi. Kuyingcenye ehlanganisiweko yokufunda nokufundisa njengombana kunikela umbiko obuyako ngokufunda nokufundisa. Kufanele kuhlanganiswe ekufundiseni nokufundeni kunokobana kwenziwe njengento ezijameleko. Ukuya phambili, ukuhlola okuhlanganisiweko kwemihlobo ehlukeneko yelimi kufanele kujayezwe. Isibonelo, singathoma ngokufunda isiqetjhana bese kwenziwe ukuhlolwa kwesifundo sokuzwisisa. Imibuzo yelwazi leLimi ingenziwa isuselwa ethekstini efanako. Ngemva kokufunda itheksti abafundi bangabawiwa bonyana baphendule imibuzo ngetheksti, isibonelo, ukutlola incwadi ngezinto eziphakanyiswe ethekstini nofana ukutlola ezinye iimpendulo ngokumumethwe yitheksti. Ukusonga umsebenza lo, kungacociswana ngesihloko begodu ngalendlela kungenziwa woke amakghono welimi ngomsetjenzana owodwa otjhelelako, ohlanganisiweko. Ukuhlola amakghono ahlukeneko welimi akukafaneli kubonwe njengomsetjenzana ozijameleko kodwana umsebenzi owodwa ohlangeneko. Ngalokho ke, amarubhrikhi wokuhlola afanele aqalelele amakghono ahlukahlukeneko welimi emsebenzini. Amakghono wabafundi wokulalela, amakghono wokuphalisana ngezomlomo, ikghono lokuphendula imibuzo, ukuzibandakanya eengcocweni nemakghonweni wokurekhoda okutloliweko nakukghonakalako angatjhejwa ngamalanga. Kuqakathekile, godu, bonyana ukuzwisisa kwabafundi ngalokho abakufundako kuyahlolwa ingasi ikghono labo lokukhumbula nofana ukuphula amagama. Ngakho-ke ukuhlolwa kokufunda kufanele kwenzeke ngamalanga kungabi nje kuhlolwa okwenzeka ngakanye. Ukuhlolwa kokufunda okuhlelekileko kufanele bonyana kunqophe ekufundeleni phezulu begodu nemisetjenzaneni ezakurhelebha utitjhere abone bonyana umfundi uzwisise kangangani, isibonelo, ukubuyelela acoce indatjana nofana aphendule imibuzo. Ukuhlolwa komsebenzi otloliweko kuzokunqopha ekghonweni lomfundi lokudlulisa ihlathululo, begodu nokuthi litloleke ngefanelo kangangani, isibonelo, izakhiwo nokusetjenziswa kwelimi ngefanelo, ukupeleda namatshwayo. Koke ukuhlola kufanele kukhumbule bonyana ukufunda ilimi kuyindlela yekambiso nokuthi ekuthomeni abafundi angekhe bakhiqize isiqetjhana somsebenzi esilungileko. Ngakho-ke iingaba ezahlukahlukeneko zeendlela yekambiso yokutlola nazo kufanele zihlolwe. Lokha nawunikela umsebenzi ohlelekileko wokuhlola, kuzokuba nomnqopho wekghono elithile, isibonelo ukuLalela nokuKhuluma namkha ukuFunda nofana ukuTlola. Nanyana kunjalo, njengombana ukufunda ilimi kuyindlela yekambiso ehlanganisiweko, kuzokusetjenziswa ikghono elingaphezulu kwelilodwa. izakhiwo zelimi kufanele zihlolwe ebujameni obuthileko. Utitjhere ufanele aqinisekise bonyana ukuhlola akwenziwa emsebenzini otlolwako kwaphela, kodwana kuvumela nomsebenzi owenziwako nowezomlomo. Kuqakathekile ukuhlola lokho abafundi abakwaziko ingasi lokho abakwazi ngehloko, ngakho-ke hlola amakghono ebujameni ngendlela okungakghonakala ngayo, isib. abafundi bangahle bapelede woke amagama ngefanelo ngesikhathi sesivivinyo ngoLesihlanu, kodwana bayakghona ukusebenzisa wona amagama lawo abawapelede kuhle ngesikhathi nabatlolako/nabarekhoda iindaba zabo nofana indatjana na? TTKH 133
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ukufundisa nokuhlolwa kwamalimi kufanele kunikele ithuba lokufaka boke abafundi. Kufanele kutholakale amaqhinga wokusiza boke abafundi ukuthola nofana ukukhiqiza amatheksi welimi. Ihlelo lokuhlola livumela ukuhlola okurhunyeziweko, okungathatha ubujamo besivivinyo namkha ihlahlubo, ekupheleni kwenye nenye ithemu. Umsebenzi okuhlolwa ngawo kufanele bonyana wenziwe ethemeni leyo. Izinto ezizokuhlolwa zifanele zibekwe emazingeni welwazi elihlukahlukeneko ukuqinisekisa ubuqiniso bazo. 4.2 Ukuhlola okungakahleleki nofana kwangamalamga Ukuhlolela ukufunda kunomnqopho oragela phambili wokubuthelela ilwazi ngepumelelo yomfundi. Ilwazi leli lingasetjenziselwa ukwenza ngcono ukufunda. Ukuhlola okungakahleleki kukutjheja iragelo phambili yangamalanga yabafundi. Lokhu kwenziwa ngokuqala, ukucocisana, ukubonisa ngokwenza, iingcoco zabafundi nabotitjhere, ukuthintana kwangetlasini okungakahleleki, njll. Ukuhlola okungakahleleki kungaba lula njengokujamisa isifundo utjheje abafundi nofana ukucocisana nabafundi ngeragelo phambili yokufunda. Ukuhlolwa kwekghono lelimi lizokuba ngendlela yokutjheja, umsebenzi otlolwako, imisetjezana yezomlomo nokwethula, iimvivinyo ezitlolwako, ukufundela phezulu, nezinye iindlela zokuhlola. Ukuhlola okungakahleleki kufanele kusetjenziselwe ukunikela abafundi umbiko obuyako nokulungiselela ihlelo lokufundisa. Akutlhogeki bonyana kurekhodwe. Ukuhlola lokhu akukafaneli bonyana kubonwe njengento ezijameleko kunemisetjenzana yokufunda eyenzeka ngetlasini. Kesinye isikhathi, ungahle ufune ukuhlela/ukuseta imisetjenzana yokuhlola enqophileko ukugqugquzela abafundi bakho bonyana bafunde, njengamatheksti wangamalanga wokupeleda. Abafundi nofana abotitjhere bangatshwaya imisebenzi yokuhlola leyo. Kutjhukunyiswa bonyana utitjhere asebenzise iimveke ezimbili zokuthoma zethemu ukwenza ukuhlolwa okusisekelo ebafundini. Kufanele asebenzise imisetjenzana enikelwe eemvekeni ezimbili zokuthoma zehlelo lokufundisa ukwenza ukuhlola lokhu. Lokhu kuzokuvumela bonyana uthole ihlobo letjhejo elitlhogwa bafundi bakho njengombana uragela phambili. Imisetjenzana yokuzihlola neyokuhlolwa mlingani ifaka hlangana abafundi ekuhloleni. Lokhu kuqakathekile njengombana kuvumela abafundi ukufunda nokuzindla ngepumelelo yabo. Imiphumela yemisebenzi yokuhlola kwangamalanga okungakahleleki ayirekhodwa ngokuhlelekileko ngaphandle kobana utitjhere athande ukwenza njalo. Nanyana kunjalo, abotitjhere bangahle bafise ukugcina amarekhodi wabo angakahleleki ngeragelo phambili lomfundi ngamunye ezintweni ezihlukeneko zesifundo ukusiza ngokuhlela begodu nokuqinisekisa bonyana umfundi ngamunye uthuthukisa amakghono nokuzwisisa okulindelekileko. Imiphumela yemisebenzi yokuhlolwa kwangamalanga ayisetjenziselwa ukudlulisela esigabeni esilandelako nofana umnqopho wokuthola isitifikethi. 4.3 Ukuhlola okuhlelekileko Yoke imisebenzi yokuhlola eyakha ihlelo lokuhlola okuhlelekileko konyaka, ithathwa njengokuhlola okuhlelekileko. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekileko iyatshwaywa begodu irekhodwe ngokuhlelekileko ngutitjhere ngeminqopho yokudlulisela phambili. Yoke imisebenzi yokuhlola okuhlelekileko kufanele ilinganiswe ngomnqopho wokuqinisekisa bonyana iyikhwalithi begodu nezinga elifaneleko lihlala linjalo. Ukuhlola okuhlelekiko kunikela abotitjhere irherho lokuhlunga iragelo phambili labafundi egreyidini nesifundweni esithile. Iimbonelo zokuhlola okuhlelekiko zifaka hlangana iimvivinyo, iinhlahlubo, imisebenzi yezandla, amaphrojekthi, ukwethula iinkulumo, iintjengiso (okufana nokubuyelela ucoce indatjana, ukumadanisa/ukumetjhisa), ukuphefoma/ ukwenza (okufana nokulingisa), ama-eseyi, ukuzibandakanya emisebenzini yezomlomo (afana nekulumo pikiswano, ikulumiswano, ukucocisana), imisebenzi etlolwako (okufana nokuqedelela iphepha lokusebenzela, ukutlola iingaba nofana eminye imihlobo yamatheksti), njll. 134 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Umnqopho wokutlama iHlelo lokuHlola (HH) kuqinisekisa ubuqiniso, ukuthembeka, ukungasolisi nangokwaneliseka kokuhlolwa ngokunikela umhlahlo ohlathululwe kabanzi ngemihlobo yemisetjenzana namaphesende anikelwe elinye nelinye ikghono lelimi elisemsebenzini otlolwako. Godu lithula umnqopho wokuhlola, o.u. indlela umsebenzi okufanele wenziwe ngayo. Ekuhlolweni okuhlelekileko, kusetjenziswa amamemoranda, amarubhrigi, amarhelo wokuhlola neenkala zokulinganisa ukuhlola begodu nezinye iintlabagelo ezilungele ukuthjeja, ukuhlola nokurekhoda izinga labafundi lokuzwisisa namakghono. Khetha isitlabagelo esifaneleko sokuhlola umhlobo othile womsebenzi. Isibonelo, irubhrigi isitlabagelo esifanele khulu ukusetjenziselwa ukuhlola isiqetjhana sokutlolo wokuzitlamela kunememorandamu. Imemorandamu ifanela ukuhlola isivivinyo sokupeleda nofana umsebenzi wokufunda ngokuzwisisa. 4.3.1 Iimfuneko zokuhlola okuhlelekileko zeLimi Lekhaya Imisebenzi yokuhlola okuhlelekileko kufanele ihlole amahlangothi/izinto ezihlukahlukeneko zamakghono welimi ukuze amahlangothi/izinto eziqakathekileko zelimi zihlolwe esikhathini esiyithemu nonyaka. Abotitjhere bafanele baqinisekise bonyana amahlangothi/izinto lezi zihlolwa ngokungakahleleki, begodu nombiko obuyako unikelwe ebafundini ngaphambi kokobana bahlolwe ngokuhlelekileko. Koke ukuhlolwa esiGabeni esiPhakamileko kwenziwa esikolweni. IHlelo lokuHlola okuhlelekileko lamaGreyidi 7 - 9 lenziwa misebenzi elitjhumi nanye (11) yokuhlola okuhlelekileko, okwenza 100%. Ukuhlolwa okwenziwa esikolweni kumaphesende ama 40%, njengombana ekupheleni konyaka kuzakuba maphesende ama 60%. UkuHlolwa okwEnziwa eSikolweni (40%) Isigaba esiPhakamileko sinemisebenzi elitjhumi (10) yokuhlola okuhlelekileko eyenzelwe ukuhlolwa okwenziwa esikolweni. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekileko ihlelwe ngendlela elandelako: • IGreyidi 7- inemisebenzi yezomlomo emi- 4, imisebenzi etlolwako emi-2, iimvivinyo ezi-3 neenhlahlubo zaphakathi konyaka/ngoMgwengweni yi-1 • IGreyidi 8- inemisebenzi yezomlomo emi- 4, imisebenzi etlolwako emi-3, iimvivinyo ezi-2 neenhlahlubo zaphakathi konyaka/ngoMgwengweni yi-1 • IGreyidi 9 - inemisebenzi yezomlomo emi- 4, imisebenzi etlolwako emi-3, iimvivinyo ezi-2 neenhlahlubo zaphakathi konyaka/ngoMgwengweni yi-1 Iinhlahlubo zokuphela konyaka (60%) Iinhlahlubo yokuphela konyaka yenziwa misebenzi yezomlomo netlolwako. Imisebenzi yezomlomo, eliPhepha loku-1, ama 20.8%. Amaphesende kufanele abuthelelwe abe asuselwa emisebenzini emine yezomlomo eyenziwe ngesikhathi saphakathi nonyaka. Imisebenzi etlolwako, okufanele itlolwe ngaphasi kobujamo obulawulwako, yenziwa maphepha amabili (2) namathathu (3) ngokulandelana emaGreyidini ye-7 neyobu-8, neGreyidini ye-9. AmaGreyidi ye-7 neyobu-8 • Iphepha lesi-2- Isifundo sokuZwisisa neLimi elisebujameni obuthile, begodu nokuphendula zemitlolo • Iphepha lesi-3 - Ukutlola (Zemitlolo, i-Eseyi namatheksti wezokuthintana) AmaGreyidi we- 9 • Iphepha lesi- 2 - Isifundo sokuZwisisa neLimi elisebujameni obuthile • Iphepha lesi -3 - Ukutlola (Zemitlolo, i-Eseyi namatheksti wezokuthintana) • Iphepha lesi -4 - Ukuphendula zemitlolo TTKH 135
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 4.3.2 Imihlobo yemisebenzi yokuhlolwa ngeThemu Imihlobo yokuhlola esetjenziswako ifanele ibe sezingeni lobudala nokuthuthuka okufaneleko. Ukutlanywa kwemisebenzi le, kufanele kube nakho koke okumumethweko ngesifundo begodu kufake hlangana imihlobohlobo yemisebenzi etlanyelwe ukuzuza iinhloso zesifundo. Kufanele kusekelwe elwazini nemakghonweni enziweko ngethemu leyo. Sebenzisa ihlelo lethemu legreydi ngayinye ukukhetha imihlobo yemisetjenzana namasede wamakghono afunekako wenye nenye ingcenye yomsebenzi wokuhlola okuhlelekileko. Isibonelo, nange uhlela isiqetjhana sokutlola ngokuzitlamela eGreyidini ye-7, ngeThemu yoku-1, begodu ufuna abafundi batlole ikondlo ungalindela kwaphela bonyana batlole imitjho elinganako ngobude nevumelwano, njengombana kuzabe kungilokho okufundisiweko. Nange uhlela itheksti yelwazi ngethemu yokuthoma, kufanele batlole ngokusebenzisa ifremu efaneleko nofana isakhiwo. Ngokunjalo ekuLaleleni nekuKhulumeni, angekhe ubawe abafundi bonyana banikele ikulumo efitjhani eGreyidini ye-7, ngeThemu yoku- 1, njengombana lokho kuzokufundiswa ngokukhamba kwesikhathi. Ukuhlola okuhlelekileko kufanele kubonelele imihlobo ehlukahlukeneko yamazinga wamakghono njengombana atjengisiwe ngenzasi. Kufanele kusetjenziswe imihlobo ehlukahlukeneko yemibuzo efana nemibuzo lapho kukhethwa khona ipendulo eyodwa kezinengi (MCQ), lapho kuzaliswa khona iinkhala ezitjhiyiweko esigabeni, ukumadanisa begodu nemibuzo enqophileko. Ithebula loku-1 Ithebula lamazinga welwazi lomkhumbulo Amazinga Iphesende Welwazi Umsebenzi yomsebenzi lomkhumbulo Imibuzo esobala Imibuzo ephathelene nelwazi elivezwe kuhle ethekstini. (Izinga 1) • Yitjho izinto/abantu/iindawo/ama-elemende... • Yitjho amaphuzu/iinzathu/imibono... • Ukubona iinzathu/abantu/abonobangela... Amazinga 1 no 2: 40% • Tlola irhelo lamaphuzu/amagama/iinzathu... • Hlathulula indawo/umuntu/umlingisi... • Hlobanisa isehlakalo/isahluko/ilemuko... Imibuzo yokuhlela Imibuzo efuna ukuhlaziya, ukubuthelela nofana ukuhlela ilwazi ngobutjha (izinga 2) elihlathululwe kuhle ethekstini • Ukurhunyeza amaphuzu aqakathekileko/imibono/okuhle/okumbi... • Ukubuthelela ndawonye ama-elemende avamileko... • Ukutjho okufanako/okungafaniko... • Nikela isirhunyezo salokhu... Imibuzo efuna Imibuzo edinga ukuzibandakanya komfundi nelwazi elihlathululwe kabanzi kuthathwe iinqunto ethekstini ngokuya ngokwelemuko lakhe. (Izinga 3) • Ukuhlathulula umbono oqakathekileko… • Ukumadanisa imibono/imikghwa/isenzeko… • Iyini ihloso yomtloli nofana (yomlingisi) imikghwa/ukukhuthaza/isizathu… • Ukuhlathulula unobangela/umphumela we… Izinga 3: 40% • Isenzo/ukuphawula/umukghwa/(njll) uveza ini ngomcoci/ngomtloli/ ngomlingisi… • Isingathekiso/isifaniso/nomfanekiso kuthinta bunjani ukuzwisisa kwakho… • Ucabanga bonyana uzakuba yini umphumela/unobangela, (njll)/wesenzo/ wobujamo… 136 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Amazinga Iphesende lelwazi Umsebenzi yomsebenzi lomkhumbulo Imibuzo efuna Imibuzo le iphathelene nokwehlulela okumayelana nobungako obulungele Amazinga 4 no bonyana kuhlolwe/ okuthile. Lokhu kufaka hlangana izahlulelo ezimayelana nokwamambala 5:20% kuhlungwe ukufaneleka, amaphuzu nemibono, ubuqiniso (Izinga 4) • ukulandelana nokucabangisisa, begodu nezinto ezifana nokufisa nokwamukelwa kweenqunto nezenzeko ngokuya ngamagugu wokuziphatha • Ucabanga bonyana lokhu okuvelileko kuyakholweka/kungokwamambala/ kuyakghonakala…? • Ingabe ipikiswano yomtloli… inobuqiniso/iyalandelana/inesiphetho... • Coca/tshwaya ngelihlo elihlabako ngesenzo…/ngehloso/isizathu/ umukghwa/iimphakamiso/ukuthinteka kokuthile… • Uyavumelana nombono/nestatimende/ukutjheja/ukurhumutjha bonyana… • Ngombono wakho, umtloli/umcoci/umlingisi uyaqinisa ngokutjhukumisa/ ngokujamisa bonyana…(Sekela ipendulo yakho/nikela iinzathu zependulo yakho) • Ingabe ummoya womlingisi wokwenza izinto/ukuziphatha/izenzo zivumelekile nofana ziyamukeleka kuwe na? Nikela isizathu sependulo yakho • Ingabe izenzo zomlingisi/ummoya wokwenza izinto/ihloso…zitjengisa ini ngaye ebujameni bamagugu wephasi loke? • Ukucoca ngokuhlaba/ukuphawula ngobungako bokwahlulela okwenziwe ethekstini. Imibuzo le ihlose ukuhlola ukubethana ngokomkhumbulo nabuthandabuhle Imibuzo efuna betheksti emfundini. Inqophe eempendulweni zokuphakama kwemizwa ngokumumethweko, ukuzifanisa nabalingisi nofana izehlakalo, kubukwe nokuphawula ngendlela umtloli asebenzise ngayo ilimi (okufana (Izinga 5) nokukhethwa kwegama nemifanekiso-mnqondo) • Coca ngependulo yakho mayelana netheksti/ngezehlakalo/ngobujamo/ ngokurarana/ngobujamo lapho ufanele ukukhetha ezintweni ezimbili ongazithandiko. • Ingabe uyazwelana nomlingisi? Ngisiphi isenzo/isiqunto obugade ungasithatha nangabe nawe bewusebujameni obufana nalobu? • Coca/phawula ngelimi elisetjenziswe mtloli… • Coca ngendlela ephumelelisako yesitayela somtloli/isingeniso/isiphetho/ ukufanekisa/iingathekiso/ukusebenzisa amaqhinga wobukondlo/iinsiza eziphathelene nezemitlolo … 4.4 IHLELO LOKUHLOLA IHlelo lokuHlola litlanyelwa ukunabisa imisebenzi yokuhlola okuhlelekileko kizo zoke iimfundo ezisesikolweni kiyo yoke ithemu. Ihlelo lokuhlola lifanele lenziwe esikolweni litjengise amalanga okuzokwenziwa ngawo imisebenzi. Iimfuneko zesifundo Iimfuneko zokwakha imisebenzi zinikelwe ngokuya ngamapesende. Lapho ihlelo litjengisa amaphesende ama- 20 wekghono lelimi kutjho ukuthi ukunikelwa kokugcina kwamamaksi wekghono lelimi kufanele kube sisamba samaphesende ama-20 ingasi amamaksi amatjhumi amabili. Iinkolo azikabekelwa umkhawulo wenani lemisebenzi abelwe ikghono lelimi kwaphela nange isilinganiso sekghono selinye nelinye ikghono sitjhejwa ngomunye nomunye umsebenzi ngokuya ngamaphesende abiweko asehlelweni lokuhlola. Isibonelo eGreyidini yobu-8, ukuhlela isivivinyo TTKH 137
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 selwazi lelimi kunganikelwa amamaksi ama-50 nofana ngaphezulu, kwaphela nange isilinganiso singeze sadlula isilinganiso esitjengiswe ehlelweni lokuhlola. Amathebula alandelako anikela iimfuneko zokuhlola okuhlelekileko zeLimi Lekhaya IThebula leHlelo lokuHlola umSebenzi oHlelekileko Igreyidi ye-7 Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yoku- 1 UMSEBENZI WESI- 3: IsiVivinyo UMSEBENZI WOKU- 1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 2: UkuTlola soku-1 Ukubuyelela ucoce indatjana/ I-eseyi ehlathululo/ecocwako IsiFudo sokuzwisisa nokusetjenziswa ukucoca ikondlo/ikulumo pendulwano/ kwelimi Incwadi yobungani/ukubuyekeza ukucocisana kwesiqhema/kwephaneli umtlolo/ikulumo-pendulwano Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yesi- 2 UMSEBENZI WESI- 2: IsiVivinyo UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 3 sesi-2 Ikulumo pikiswano/ukulumiswano/ Zemitlolo: imibuzo edinga iimpendulo Iinhlahlubo zaphakathi konyaka ingcoco elungiselelweko/ ezide Iphepha lesi-2: Isifundo sokuzwisisa, engakalungiselelwa/ukucocisana ukusetjenziswa kwelimi nezemitlolo kwesiqhema ngokunikela iinlayelo Iphepha lesi-3: ukuTlola: i-eseyi eyodwa netheksti yokuthintana eyodwa. Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko weThemu yesi-3 UMSEBENZI WESI-3: IsiVivinyo UMSEBENZI WOKU- 1: Zomlomo UMSEBENZI WESI-2: UkuTlola sesi- 3 Ukulungisa indlela yekambiso I-eseyi ehlathululako/ecocako Umsebenzi wesifundo sokuzwisisa yomhlangano/ukufunda nokusetjenziswa kwelimi I-ajenda namaminidi okulungiselelweko/ukufunda NOFANA okungakalungiselelwa/ukunikela ikombatjhuba/iforamu/ingcoco ZemiTlolo yephaneli Umsebenzi wokuhlola okuhlelekileko kokuphela konyaka neweThemu yesi -4 UMSEBENZI WESI-2: IINHLAHLUBO zokuphela UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo konyaka: Ukufundela phezulu/ikulumo-pendulwano/ikulumo Iphepha loku- 1: Zomlomo elungiselelweko/engakalungiselelwa Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, Iphepha lesi- 3: UkuTlola (i-iri li-1) iLimi nezemiTlolo (ama-iri ama-2) 138 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Igreyidi yobu-8 Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yoku- 1 UMSEBENZI WESI- 3: IsiVivinyo UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 2: UkuTlola SOKU- 1 Ingcoco yesiqhema/Amatheksti i-eseyi ecocako/eveza imizwa/i-athikili/ ILimi nesifundo sokuzwisisa abukelwako/ikulumo elungiselweko/ iripoti yephephendaba ikulumo engakalungiselelwa/ ukucocisana kweforamu/kwesiqhema/ isifundo sokuzwisisa/i-inthavyu UMSEBENZI wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yesi-2 UMSEBENZI WESI- 3: IinHlahlubo UMSEBENZI WOKU- 1: Zomlomo UMSEBENZI WESI-2: Ukutlola zaphakathi konyaka UkuLalelela isifundo sokuzwisisa/ I-inthavyu/itheksti elayelako/ Iphepha loku- 1: Zomlomo ukunikela iinkombatjhuba/ukucocisana ukubuyekeza indatjana Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, kweforamu/kwephaneli/ikulumo ukusetjenziswa kweLimi nezemiTlolo. pikiswano Iphepha lesi- 3: UkuTlola Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yesi- 3 UMSEBENZI WOKU-3: IsiVivinyo UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI-2: Ukutlola soku-1 Ikulumo pendulwano/ikulumo I-eseyi ehlathululako/ephikisanako Isifundo zokuzwisisa elungiselweko/engakalungiselelwa/ Incwadi yobungani/ikulumo-pendulwano nokusetjenziswa kweLimi ukucoca indatjana/ukufunda okulungiselelweko Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kokuphela konyaka neweThemu yesi -4 UMSEBENZI WESI-2: IinHlahlubo zokuphela UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo konyaka. Ikulumo-pikiswano/ikulumiswano/ukucocisana kwesiqhema/ I phepha loku- 1:Zomlomo ikulumo pendulwano Iphephalesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, Iphepha lesi- 3: Ukutlola (i-iri li-1) iLimi nezemiTlolo (ama iri ama-2) TTKH 139
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Igreyidi ye- 9 Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yoku-1 UMSEBENZI WOKU- 1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 2: UkuTlola UMSEBENZI WESI 3: isiVivinyo 1 Ukufunda okulungiselelweko/ingcoco I-eseyi ehlathululako/ecocako Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa kweLimi Incwadi yobungani/ukubuyekeza/ ikulumo-pendulwano Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko weThemu yesi -2 UMSEBENZI WESI-3: IinHlahlubo UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 2: UkuTlola zaphakathi konyaka Ukufunda okungakalungiselelwa/ Ukubuyekeza/idokhyumentari/isaziso/i- Iphepha loku- 1:Zomlomo iforamu/ukuocisana kwesiqhema ajenda namaminidi Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, ilimi (ama- iri ama-2) Iphepha lesi- 3: ukuTlola(i-iri eli-1 ) Iphepha lesi- 4:Ukuphendula zemiTlolo (i-iri li-1 namaminithi ama-30) UMSEBENZI WokuHlola okuhlelekileko kweThemu yesi- 3 UMSEBENZI WESI 3: Isivivinyo UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 2: UkuTlola sesi-2 Ikulumo elungiselelweko/ukulingisa/ i-eseyi ehlathululako/ecocako/eveza Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa ikulumo pendulwano/ukucocisana imizwa/ephikisanako kweLimi ngekharikhyulamu vithaye/incwadi yo Incwadi esekelako nekharikhulamu kwaba amafa/isitatimende vithaye Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kokuphela konyaka kweThemu yesi -4 UMSEBENZI WESI- 2: Iinhlahlubo zokuphela kon- UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo yaka Ikulumo-pikiswano/i-inthavyu/ukukhulumisana(ingcoco)/ Iphepha loku-1:Zomlomo ikulumo elungiselelweko/ikulumo engakalungiselelwa/ Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, iLimi (ama -iri ama -2) ukucocisana kwephaneli/iforamu/siqhema/isifundo sokuzwisisa/indlela yekambiso yomhlangano Iphepha lesi- 3: UkuTlola (i-iri li-1 ) Iphepha lesi- 4: Ukuphendula zemitlolo (i-iri li-1 namaminithi ama-30) 140 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Umsebenzi wokuHlola okuHlelekileko eGreyidini ngayinye Ithebula 1: Igreyidi ye- 7 UkuHlola okuHlelekileko Phakathi noNyaka Iinhlahlubo zokuPhela konyaka 40% 60% Ukuhlolwa Okwenziwa Amaphepha weenHlahlubo zokuPhela koNyaka Esikolweni (HEK) 40% 39.2% 20.8% Imisebenzi yokuHlola Iinhlahlubo ezitlolwako Umsebenzi wokuHlola okuHlelekileko eli -10 Zomlomo: Iphepha Iphepha lesi- 2: Umsebenzi wesifundo sokuzwisisa, loku-1 • imisebenzi yokuhlola ukusetjenziswa kwelimi nezemitlolo Zomlomo emi -4 Ukulalela Iphepha loku- 3: Ukutlola • imisebenzi etlolwako emi -2 Ukukhuluma • iimvivinyo ezi -3 Ukufunda • Ihlahlubo yi -1 (yaphakathi Imisebenzi yokuhlola konyaka) eyenziwa phakathi nonyaka iyingcenye yokuhlolwa kokuphela konyaka. Ithebula yesi-2: Igreyidi yobu-8 UkuHlola okuHlelekileko Phakathi noNyaka Iinhlahlubo zokuPhela koNyaka 40% 60% Ukuhlolwa Okwenziwa Amaphepha weenHlahlubo zokuPhela koNyaka Esikolweni (HEK)- 40% 39.2% 20.8% Imisebenzi yokuHlola Iinhlahlubo ezitlolwako Umsebenzi wokuHlola okuHlelekileko eli -10 Iphepha lesi- 2: Umsebenzi wesifundo sokuzwisisa, Zomlomo: Iphepha • imisebenzi yokuhlola ukusetjenziswa kwelimi nezemitlolo loku-1 zomlomo emi -4 Iphepha loku- 3: Ukutlola Ukulalela Ukukhuluma • imisebenzi etlolwako emi-3 Ukufunda • iimvivinyo ezi -2 Imisebenzi yokuhlola eyenziwa phakathi • Ihlahlubo yi -1 (yaphakathi nonyaka iyingcenye konyaka) yokuhlolwa kokuphela konyaka. TTKH 141
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ithebula lesi- 3: Igreyidi ye-9 UkuHlola okuHlelekileko Phakathi noNyaka Iinhlahlubo zokuPhela koNyaka 40% 60% Ukuhlolwa Okwenziwa Amaphepha weenHlahlubo zokuPhela koNyaka Esikolweni (HEK)- 40% 39.2% 20.8% Imisebenzi yokuHlola Iinhlahlubo ezitlolwako Umsebenzi wokuHlola okuHlelekileko eli -10 Zomlomo: Iphepha Iphepha lesi 2: Umsebenzi wesifundo sokuzwisisa, loku-1 • imisebenzi yokuhlola zomlomo ukusetjenziswa kwelimi begodu emi -4 Ukulalela Iphepha loku 3: Ukutlola • imisebenzi etlolwako emi -3 Ukukhuluma Iphepha lesi 4: Ukuphendula zemitlolo • iimvivinyo ezi -2 Ukufunda • Ihlahlubo yi -1 (yaphakathi Imisebenzi yokuhlola konyaka) eyenziwa phakathi nonyaka iyingcenye yokuhlolwa kokuphela konyaka. Isakhiwo samaphepha weenhlahlubo - AmaGreyidi 7-9 Isakhiwo samaphepha weenhlahlubo (iinhlahlubo zaphakathi nonyaka nezekupheleni konyaka) IGreyidi 7 % IGreyidi 8 % IGreyidi 9 % Iphepha loku -1: Zomlomo: Iphepha loku -1: Zomlomo: Iphepha loku -1: Zomlomo: Ukufundela phezulu, ukulalela 30 Ukufundela phezulu, ukulalela 30 Ukufundela phezulu, ukulalela 30 nokukhuluma nokukhuluma nokukhuluma Iphepha lesi -2: Okutlolwako 40 Iphepha lesi -2: Okutlolwako 40 Iphepha lesi -2: Okutlolwako 30 Ukufundela ukuzwisisa (15) Ukufundela ukuzwisisa (15) Ukufundela ukuzwisisa (10) Ilimi ebujameni (15) Ilimi ebujameni (15) Ilimi ebujameni (15) Ukuphendula zemitlolo (10) Ukuphendula zemitlolo (10) Ukurhunyeza (amamaksi ali -10 atjhugululelwa ema 5%) Iphepha lesi -3: Okutlolwako 30 Iphepha lesi -3: Okutlolwako 30 Iphepha lesi-3: Okutlolwako 30 Ukutlola - i-Eseyi (20) Ukutlola - i-Eseyi (20) Ukutlola - i-Eseyi (20) Amatheksti wokuthintana (10) Amatheksti wokuthintana (10) Amatheksti wokuthintana (10) Iphepha lesi-4: Ukuphendula 10 zemitlolo (10) • Iinkondlo • Umtlolo-ndabuko • Indatjana efitjhani • Inoveli • Umdlalo (Amamaksi ama - 20 kenye nenye yamajenri amane atjhugululelwa ema 10%) Imihlobo yokuhlola esetjenziswako ifanele ibe sezingeni lobudala nokuthuthuka okufaneleko. Ukutlanywa kwemisebenzi le, kufanele kube nakho koke okumumethweko ngesifundo begodu kufake hlangana imihlobohlobo yemisebenzi etlanyelwe ukuzuza iinhloso zesifundo. Ukuhlola okuhlelekileko kufanele kubonelele imihlobo ehlukahlukeneko yamazinga namakghono wabafundi njengombana atjengisiwe ngenzasi. 142 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 4.5 UKUReKHodA NOKUBIKA/UKURIPOTA Ukurekhoda yindlela yekambiso esetjenziswa ngutitjhere nakabuthelela ubufakazi ngezinga lokusebenza komfundi emsebenzini wokuhlola onqotjhiweko. Ukurekhoda kuveza/tjengisa iragelo phambili lomfundi epumelelweni yokuzuza ilwazi eliqintelweko esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola. Amarekhodi wokusebenza kwabafundi kufanele anikele ubufakazi beragelo phambili labafundi ngokwengqondo kileyo greyidi nokulungela kwakhe ukudlulela egreyidini elandelako. Amarekhodi wokusebenza kwabafundi kufanele asetjenziselwe ukuqinisekisa iragelo phambili likatitjhere nabafundi ekufundeni nekufundiseni. Ukubika yindlela yekambiso yokwazisa ngokusebenza womfundi ebafundini, ababelethini, eenkolweni nakabanye abadlali ndima. Ukusebenza kwabafundi kungabikwa ngeendlela ezihlukahlukeneko. Ukubika kufaka hlangana amakarada wokubika/amaripoti, imihlangano yababelethi, amalanga wokuvakajthela isikolo, amakhomferensi wababelethi nabotitjhere, ukubika ngomtato, iincwadi, incwadi yeendaba zetlasi nofana zesikolo, njll. Abotitjhere bamagreyidi woke basebenzisa amaphesende ukubika ngesifundo. Amazinga ahlukahlukaneko wokuphumelela namabhendi wamaphesende akhambelana nawo anjengoba atjengiswe ethebuleni engenzasi. AMAKHOWUDU NAMAPHESENDE WOKUREKHODA NOKUBIKA IKHOWUDU YAMANANI UKUHLATHULULWA KWEKGHONO AMAPHESENDE 7 Uphumelele kuhle khulu 80 - 100 6 Uphumelele kuhle 70 - 79 5 Uphumelele ngokusezingeni eliphezulu 60 - 69 4 Uphumelele ngokwanelisako 50 - 59 3 Uphumelele ngokulingeneko 40 - 49 2 Uphumelele ngezinga eliphasi 30 - 39 1 Akakaphumeleli 0 - 29 Abotitjhere bazakurekhoda amamaksi wamambala womsebenzi atholwe bafundi akhambelana nomsebenzi ngokusebenzisa iphepha lokurekhoda; begodu babike ngokwamaphesende ngokukhambelana nesifundo ngasinye ekaradeni lomfundi lokubika/eripotini yomfundi. 4.6 UKULINGANISA UKUHLOLA Ukulinganisa kutjho ikambiso eqinisekisa bonyana imisebenzi yokuhlola ayithathi hlangothi, inobuqiniso nokuthembeka. Ukulinganisa kufanele kusetjenziswe ezingeni lesikolo, lesifunda nelephrovinsi. Izinga lokulinganisa kweliZweloke lingenziwa emaProvinsini, iimFunda, neenkolo ezikhethekileko. Kufanele kusetjenziswe ukulinganisa okuzeleko nokufaneleko khona kuzokuqinisekiswa ikhwalithi eemfundweni zoke. 4.6.1 UkuHlola okuHlelekileko • Iimvivinyo neenhlahlubo zama Greyidi 7 no 8 zilinganiswa esikolweni. Umeluleki wesifundo kufanele alinganise isampula yemisebenzi ngesikhathi sakhe sokuvakatjhela isikolo ukuqinisekisa amazinga wemisebenzi nokulinganisa kwangaphakathi. • Iimvivinyo neenhlahlubo zamaGreyidi 9 kufanele zilinganiswa ezingeni lesifunda nezingeni lephrovinsi. Indlela yekambiso le izakulawulwa ezingeni lomnyango wezefundo wephrovinsi. TTKH 143
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 • Abaluleki beemfundo kufanele balinganise isampula yamaphepha weemvivinyo neenhlahlubo ngaphambi kokobana zitlolwe bafundi ukuqinisekisa amazinga nokweluleka abotitjhere ngendlela yokuhlela/yokuseta imisebenzi le. 4.6.2 Imisebenzi yokuHlola yeZomlomo • Amagreyidi 7-9: Omunye nomunye umsebenzi wokuhlola wezomlomo ozakusetjenziswa njengengcenye yeHlelo lokuHola kufanele unikelwe ihloko yomkhandlu wezeFundo esikolweni nofana ihloko yesifundo bonyana awulinganise ngaphambi kokobana abafundi bawulinge umsebenzi lowo. Ngemva kwalokho, abotitjhere bangahlola abafundi ngomsebenzi wezomlomo wokuhlola. • Umeluleki wesifundo nofana umlinganisi othunyelweko ovela ephrovinsini ufanele alinganise isampula yemisebenzi yezomlomo ngesikhathi sakhe sokuvakatjhela isikolo ukuqinisekisa amazinga wemisebenzi nokulinganisa kwangaphakathi. • Umlinganisi othunyelwe mnyango wefundo esisekelo angalinganisa isampula yemisebenzi yokuhlola yezomlomo yamagreyidi 9. 4.7 OKUVAMILEKO Umtlolo lo kufanele ufundwe kanyekanye ne: 4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12; ne 4.7.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R - 12. 144 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 IGLOZARI Ukulalela kokuzibandakanya - ngilokha umuntu azama ukuzifaka endaweni yesikhulumi begodu alalelisise lokho azokutjho. I-akhronimi/ibizo-sirhunyezwa - ligama elibizekako, elakhiwa ngamaledere wokuthoma wegama (isib. FET-Further Education and Training) ilimi lokwEngeza - (Qala ilimi lekhaya)- ngelinye ilimi elifundwa mfundi ngaphandle kwelimi lakhe lekhaya ubulimi-nengi bokungezelela: umuntu lokha nakafunda ilimi (nanyana amalimi) ukungezelela elimini lakhe lekhaya. Ilimi leli alithathi indawo yelimi lekhaya kodwana lifundwa kanye kanye nelimi lekhaya. Ehlelweni lobulimi-nengi, ilimi lekhaya liyaqinisekiswa ngesikhathi lelo lokungezelela lithathwa njengelinye lesibili elisekelako (isib.woke amalimi wokungezelelwa, kufakwe hlangana ilimi lokuFunda nokuFundisa nawo afundiswa kunye nelimi lekhaya kodwana akalijamiseleli). thanda ubuhle belimi - 1.ukuba nezwelo ngobuhle belimi ngalokho kea be nezwelo begodu abuke amagugu angapheliko wetheksti 2. i-ayesthethe mumuntu onobuzwelano nobuhle bokutlama. “Aesthethic” kutjho ubuhle obutholakala emsebenzini wezobukghwari. Umuntu anga coca ngobukghwari bomsebenzi, nofana enze okwehlulela kobukghwari. ifana-tjhada- kubuyabuyelela itjhada elifanako, ivamisa itjhada elingukamisa nanyana elingungwaqa. Ukubuyelela kungabonakala ekuthomeni emagameni alandelanako nanyana ngaphakathi kwamagama. ukungahlathululeki kuhle- ukuhlathulula okubili okwenzeke ekusetjenzisweni kwegama nawulisebenzisa ungakatjheji, ukungahlathululeki kuhle kutjhugulula umqondo (isib. Ubaba uthi ingahlatjwa ikomo emhlophe) Umqondophika-igama eliphikisanako ngehlathululo egameni elinye iLimini elifanako (isib.’ukujabula’ ‘nokudana’) i-analoji - 1. ukuthola okufanako ezintweni ezibonwa njengezihlukileko. 2. ukuthola okufanako ezintweni ezibonakala njengezihlukileko, indlela yokuhlathulula nanyana yokutjengisa okuthileko, kodwana ingasi ubufakazi. Umuntu kufanele atjheje i-analoji emamala. Kufanele kube nokukhambisana kuhle phakathi kwento ehlathululwako kanye nemininingwana ye-analoji. ukuveza umlingisi - ukucoca ngezehlakalo ezincani nanyana ukukhuluma ngezehlakalo ngomnqopho wokuthula umbiko, ukuzithabisa, ihlaya nanyana ukuveza umlingisi abopopayi - maqhinga wokusebenzisa umlandelande weenthombe ukwakha isithombe-ngqondo sonyakazo somsikinyeko nanyana sepilo. irhobho-ndaba/ibohlololo - kungazaliseki kwesiphetho egade silindelwe, sekunalokho indaba yehliswe sisehlakalo nje esingatjho litho nofana esilihlaya eliseqadi. bunqopha - indlela yokuveza imibono emibili nanyana ehlukileko elinganako (isib. ukujarha khulu, ngebelo elincani) Mqondondophika/igama eliphikisako - ligama elitjho ihlathululo engafaniko neyelinye igama ngelimi elifanako (isib.’thaba’ kanye ‘notlhuwa’) ngokufaneleko - nangabe ilimi lifanele, lelo limi lifanelekile ngokuya ngobujamo elisetjenziswe kibo/lapho lisetjenzliswe TTKH 145
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 khona (isib. Ukuthi nilale kuhle kuzakukhambelana nesikhathi sokulala kodwana ukuthi kusile kungakhambelana nokuphuma kwelanga) Ukuhlola - Yindlela eyakhake kuhle. eragela phambili yokubuthelela ilwazi ngekhgono lomfundi ngeendlela ezihlukahlukeneko Ukubuyelela abokamisa- 1. ukubuyelela kwabokamisa emagameni amabili nanyana emagameni amanengi isib." angene ngendlini, ahlale phasi, andzinze, abuze bonyana umraro ukuphi" 2. ukwengeza- itjhada labokamisa akunafuneko bonyana linembe: ukubuyelela kungakha umlandelande wetjhada labokamisa endaweni ethileko abamukelilwazi - 1. mumuntu nanyana abantu abalalelako, abafundako, nanyana ababukela amatheksti ngomnqopho wokuthola ilwazi (Isib. abalaleli behlelo lomrhatjhi weendaba) 2. ukwengeza- khulukhulu, bamukeli-lwazi abakhambela imidlalo yeengoma nanyana umdlalo itheksti ephathekako - itheksti enomsebenzi obonakalako begodu ayingabazeki (isib. imagazini namaphepha- ndaba, ama-athikili, agadangiswe emirhatjhweni nakumabonwakude, imikhangiso, amabhrotjha wokuvakatjha, iindlela zakarhulumende, iimbonelo zeencwadi eziliqiniso) ubuhlangothi - 1.kuthatha enye into nofana umbono ngendlela yokukhethulula nanyana ukuthanda elinye ihlangothi nanyana umuntu kunomunye okwenza kube budisi ukobana kuhlolwe kuhle. ikheptjhini - sihloko se-athikili, isithombe, ifotho njll. Isihloko - sihloko sencwadi, magama atlolwa phezulu ekhasini/esahlukweni sencwadi Isihloko sencwadi- sekondlo/sesithombe ikharikhetjha - 1. kungezelela ebunjalweni bento ukwenzela bonyana abantu bahleke (okutloliweko nofana okubukelwako ukwenzela ukuhlekisa) 2. ukungezelela. imigwalo yabantu bamakhathuni emaphephandabeni enzelwe ukuba yikharikhetjha begodu isebenza ngokungezelela nofana ukulahlekisa izakhiwo zalokho okubonakalako ngomqopho wokuba bukhomikhi nofana ukwenza into bonyana ihlekise. unobangela (qala umphumela) - lokho okubangela bona kube nokwenzekako nanyana ubujamo. amathekiniki asetjenziswa emasinema - izinto ezisetjenziselwa ukwakha amafilimu(isib. ukwakheka, umkhanyo umhlobo wesithombe esithathwako) hlathulula - ukwenza ihlathululo izwakale kuhle kumfundi Umutjhwana (ITLOZI) - beka endaweni efaneleko. “indoda eyabe yembethe irhembhe ebovu yabaleka”. Umutjho oyihloko ngothi, ”Indoda yabaleka”. Amagama athi, ‘yabe yembethe irhembhe ebovu ‘ mumutjho oyamileko’. Angeze wakghona ukuzijamela uwodwa, nalokha isenzo siphelele. Imitjhwana eyamileko ithoma ngeenhlanganiso (begodu, nanyana) nanyana nesabizwana senani (ngubani, yiphi). Isihlanganiso sihlanganisa umutjhwana nenye ingcenye yomutjho oyihloko. “Indoda eyembethe irhembhe ebovu yabaleka”. Kilomutjho “ukwembatha irhembhe ebovu” akusiwo umutjhwana nanyana ibinzana lamagama. Isenzo asikapheleli (kulicezwana). 146 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 Ifreyizi/isingamutjho - umtjhwana inesenzo esithoma ngo 'uku' isib. ukuvakatjhela eKruger National Park kusithabisile isitlhori/isiqongo - lizinga eliphezulu kunawo woke (lokugcina) lesehlakalo endabeni. Lelizinga liqakatheke khulu. Sisehlakalo esizidlula zoke izehlakalo ngokuqakatheka okuthusako/okukarisako nanyana okwenzekako endabeni. ukukhambelana - 1. itjhebiswano elizwakalako elingabonakaliko elihlanganisa imibono ibumbane bese yenza bona indima nanyana indinyana ibumbane 2. Ukungezelela: kungafaka nehlelo elaneleko ukuletha ihlathululo, nanyana ukuhlela imitjho ngokulandelana. Ihlelo elinomraro lingenza isitatimende bona singakhambisani. ukukhambisana - ukukhambelana nangabe imitjho, iindima ngokuhlanganiswa kuhle ngokufana neenhlanganiso, izabizwana kanye nebuyelelo. ikholokhyalizimu (qala isirhumutjha) - ilimi eliba ngelekulumo engaziwa ngabanye nanyana elingakajayeleki kodwana elingasetjenziswa elimini elihlelekileko. Nciphisa/-khulisa - mazinga wokumadanisa nokukhulisa (njengeemphawulo neembaluli u- “omkhulu”, omkhudlwana”, “omkhulu khulu”) madanisa- (qala okungakhambisaniko) - ukuhlola indlela izinto ezifana ngayo. irarano - Kukulwa nanyana kuphikisana okuvela hlangana nabalingisi bodwa nanyana kwabalingisi nobujamo obuthileko bezinto. Irarano lingavela ekuqhulaneni kwemicabango yomlingisi ayedwa. isihlanganiso - ligama elisetjenziselwa ukuhlanganisa imitjhwana emibili, amagama, ifreyizi kanye nemitjho. ihlathululo enqophileko(qala ihlathululo esobala) - kokubili ukuhlangana okuhle nokumbi igama elikubuthako ngokukusebenzisa okudlula ihlathululo esobala (esisekelo). ubujamo - itheksti ngaso soke isikhathi iyasetjenziswa bese ikhiqizwa ngokobujamo, ubujamo bufaka hlangana ubujamo obunabileko kanye nobumsinya kufakwe hlangana izinto ezifana nehlalakuhle, isiko kanye nesendlalelo sepolotiki, ithemu lingatjho godu lokho okwenzeke ngaphambilini nanyana okulandela igama nanyana itheksti begodu kuqakathekile ehlathululweni yalo. imitlhala yobujamo - amatshwayo wobujamo kusebenzisa amagama akhambisana negama elingaziwako ukunikela ihlathululo. Iqhingeli lokufunda lingafundiswa kanye nelwazi-magama. ukungafani/ukuhlukana(qala godu ukumadanisa) - ukutjheja indlela izinto ezihlukana ngayo. imithetjhwana yelimi - iindlela kanye nemithetho efaneleko yokusebenzisa ilimi. eminye imithetho isiza ukudlulisa ihlathululo (isib. Imithetho yehlelo, amagabhadlhela); eminye isiza ekwethuleni lokho okumunyethweko (isib. Okumunyethweko, isithombe esivamileko, iinhloko, ilwazi elingezeleleko elitlolwa phasi, amatjhadi, iinhloko, amarhelo, iinthombe, i-indeksi); begodu eminye itjengisa iphetheni yelimi ebe esele litlanyiwe (isib. Ukulotjhisa, ukukhuluma kancazana). ukuhlola okuragela phambili- kufaka hlangana imisebenzi ehlolwako eyenziwa unyaka woke. ukulemika ilimi ngokuhlabako - ukutsenga indlela yokwakha ihlathululo ngokuzwisisa ubudlelwano bamandla ngaphakathi begodu nahlangana namalimi; kuthuthukisa abafundi bonyana bangavumeli ukusetjenziswa butjhuleni begodu nokusebenzisa ilimi ngokuthlogomela. TTKH 147
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ikulumo-pikiswano - kukulumo-pikiswano, iinqhema ezimbili ziphalisana ngokwazo. Umnqopho kutjhugulula ijaji nabamukelilwazi ukobana umbonwabo ngesihloko abaphiwe sona uzwakala kuhle begodu ungofaneleko kunaloyo wesinye isiqhema. ihlathululo etholakala kusihlathululi-mezwi - (qala ne hlathululo engakapheleli)- yihlathululo epheleleko yegama. Igama elisuselwe kwelinye - igama elisuselwe kwelinye nanyana emrabhini, esikhathini esinengi lakhiwa ngokufaka isithomo nanyana isilungelelo (isib. ‘ikosikazi ’ lisuselwa egameni ‘ikosi’). ilimi lesigodi - indlela yelimi elisetjenziswa mphakathi othileko; lihluke khulu kunezinye iindlela zelimi elifana nalo ngokwamagama, ukwakheka begodu/kanye nokuphimiswa kwamagama. itshimo lomdlalo - lenzeka lokha abamukelilwazi/ababukeli/abafundi/bazi izinto ezinengi ngobujamo kanye nemiphumela yazo kunabalingisi ababandakanyekako, kwenza bona ukutjhuba komoya kurhagale, ukuthaba kanye nokuzibandakanya kwabamukelilwazi. isakhiwo somdlalo - 1. Indlela ekhethekileko yesitayela semitlolo imidlalo etloleke ngayo 2. ukuhleleka kwesakhiwo, iinkundla, iinqephu, abadlali nakukghonakalako namatshwayo welimi emdlalweni. ukuthatha isiphetho; ukusebenzisa okutloliweko nanyana imitlhala ebonakalako ukubona lokho okungakavezwa bunqopha nakafundako. uku-editha - indlela yekambiso yokwenza itlhatlhabejo nanyana ukwenza ngobutjha itlhatlhabejo yetheksti, kufakwe hlangana ukulungiswa kwemitjhapho yelimi, amatshwayo nemitjhapho yokutloleka kwamagama nokuhlola ukutlola ukobana imibono ikhambelane begodu nesakhiwo esikhambelanako, kunrhatjhi, uku-editha kufaka hlangana ukwakha, ukukhetha nokutlama amatheksti umphumela (qala godu unobangela) - umphumela nanyana isiphetho sesenzo nanyana ubujamo. ilimi elithinta imizwa - ilimi elivusa imizwa ebukhali. i-yufenizimu - yikulumo ephakathi naphakathi nofana engazwakaliko ejanyiselelwa mcabango nofana igama ezwakala kwangathi yikulumo ebukhali/embi/enelunya. okunqophileko/okubonakalako (ukuphikisana nokungabonakali)- ihlathululo etjhatjhalazi nanyana evezwe bunqopha. ukuhlola kwangaphandle - kuhlolwa okwenzeka ngaphandle kwesikolo nanyana etlasini isib. ANA. ukuhlunga: ukwenza imibono, ukwenza isahlulelo bese uthuthukisa imibono ekufundeni. ukufanekisa (okuphikisana nokunqophileko) - amagama nofana imitjhwana esetjenziswa ngendlela engakanqophi ukwakha umphumela onqotjhiweko; amatheksti wezemitlolo esikhathini esinengi asebenzisa ilimi lokufanekisa(isib. isifaniso, isingathekiso ukwenza-samuntu) butjhelela - 1. igama libuya ekugelezeni komlambo begodu liphakamisa ukukhambisana nokuhlangana okunikela ilimi ikhwalithi yokuba nemvelo, ukusetjenziswa lula nokulirhumutjha lula 2. Ukungeza nendlela ehle yokulawula ihlelo (mhlamunye ingasi indlela ehle yehlelo). ifonti - ubukhulu nomhlobo weledere/ubungako bobukhulu beledere elitlolweko nanyana umhlobo wamaledere 148 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 asetenziselwa ukutlola (Isib.i-12pt kukhompyutha nanyana i- Times New Roman (umhlobo wamaledere asetjenziswako) ukubeka ngaphambili (okungafani nengemva) - ngokusetjenziswa njengombana kusitjho, kutjho ukubekwa kwento phakathi nanyana eqadi kwefreyimu ngaphambili; nalisetjenziswe ngokufanekisa, kutjho ukugandelela nanyana ukutjheja into eyodwa ukudlula enye. iforamu - ukukhuluma ngesiqhema nanyana iforamu yekulumo-pikiswano ingasetjenziselwa ukuphalisana nezinye iinkolo, nanyana ngetlasini ngokuhlukanisa abafundi ngeenqhema ezine, isiqhema ngasinye sizakukhuluma ngehlangothi elihlukileko lesihloko. Ijaji lizakuthatha isiqunto ngesiqhema esithumbileko. ijenri (zemitlolo) - imihlobo nanyana imikhakha leyo amatheksti enziwa abe ziinqhema, isib. Inovela, umdlalo, iinkondlo, incwadi yangokomthetho kanye nencwadi yobungani. ukukhuluma ngezitho zomzimba - umsikinyeko wobuso nanyana womzimba okhambisana nehlathululo (isib. Ukuvuma ngehloko) amagrafu - imikhiqizo ebonwako nobukghwari obuthekhnikhali (isib. ukudweba, nokutlama) iLimi leKhaya/lokuBelethwa - lilimi umfundi alifunda kumbelethi ombelethako. Lilimi lokumunywa ekungelakamma obeletha umfundi, isikhathi esinengi. Lilimi umntwana alifunda ekhaya. Lilimi afunda ngalo ukucabanga nokuthintana nabanye abomafana-peledwa - igama elinetjhada elifanako nokupeledwa okufanako nelinye kodwana libe nehlathululo ehlukileko (isib. ibizo ithanga ‘umgade’ ithanga ‘igoji’’) irhwala - ukuthuthukisa ngamabomu (isib. Ukuhlathulula into ngendlela yokobana ibe yikulu kunalokho engikho kwamambala: ‘wangipha intabakazi yokudla.’). umfanekiso - sithombe nofana ukutjengisa ngokubukela into ethile ibuyelelo - kubuyeleleka komuda endaweni efanako ekondlweni ivumelwano - kuvumelana amalunga wegama emideni elandelanako yekondlo isithombe - isithombe nanyana okhunye okusitjengiso okubonwako. ukufanekisa - amagama nofana imitjhwana nemitjho eyakha isithombe engqondweni yethuokufana nesifaniso, isingathekiso ukwenza-samuntu. okutjhiwo kungabekwa bunqopha(kunalokho okunqophileko) - into enqophileko nanyana ephakanyisiweko kutheksti kodwana kungavezwa bunqopha okungakanqophi (kunalokho okutjho ihlathululo ebunqopha) - ihlathululo ephakanyiswa yitheksti kodwana engavezwa bunqopha. ukufaka hlangana abafundi abaneenqabo - ikambiso yokobana ifundo kufanele itholwe ngibo boke abafundi kungakhathaleki bonyana banaziphi iintayela zokufunda, ivelaphi kanye namakghono. ukuthatha isiqunto - kuthola ihlathululo ngalokho okuvezweko bese ukuthatha isiqunto ngakho koke. ukuthoma - ukuthoma (isib. kuthoma ikulumiswano) TTKH 149
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 i-inuwendo - yinto/ikulumo engasimnandi ekhulunywa ngokuthintwa phezulu kunokuthi ikhulunywe bunqopha. inthavyu - umsebenzi wokubuthelela ilwazi nofana ikulumiswano yobuso nobuso ukucocisana okuphakathi kwabantu, kunqotjhiswe ehlosweni ethile ihluka lizwi - 1.iphetheni yokuba phezulu kwelizwi nanyana itjhuni yokukhuluma etjengisa izakhiwo zehlelo ezifana nemitjho nanyana imitjhwana 2. ukungezelela. begodu kuhlukaniswa phakathi kwesitatimende begodu nemibuzo bese iveza imizwa nanyana imikghwa yesikhulumi. itshimo - kukutjho nanyana ukutlola usebenzise ikulumo ephambene nalokho umuntu akutjhoko ngomnqopho wokukhubekisa nanyana ukuhlekisa ngomunye. ijagoni - yikulumo nofana amathemu asetjenziswa emsebenzini/ebujameni obuthileko (isib. Abasebenzisa ikhomphyutha bakhuluma “ngestifi”, “i-RAM”, “ikhondlwana”, nokhunye) umahluko welimi - imahluko yelimi itholakala lokha amatjhuguluko amancani ngokwelwazi-magama, isakhiwo begodu/nanyana ukuphimisa okwenziweko, kungehluka ngokweendawo nanyana ngokweenarha. amalitheresi - imihlobo ehlukeneko yelitheresi (isib. okubonakalako, igrafu, ikhomphyutha, isirhatjhi, amasiko nehlalakuhle) ilitheresi (qala amalitheresi ) - ikghono lokukhambisa nokusebenzisa ilwazi mayelana neminqopho ehlukahlukeneko kanye nobujamo begodu nokutlolela iminqopho ehlukeneko; ikghono lokurhumutjha amatheksti, kuvumele umuntu ukobanab azwisise iphasi lakhe. Ikghono lokufunda nokutlola. ihlathululo esobala (ingasi ukufanekisa) - ihlathululo etjhatjhalazi, ihlathululo ebunqopha khulukhulu engatjengiswa ngamandla wamagama imalaphrophizimu/ukuhlanakela ngephoso - kuphambanisa nokuraranisa amagama ngomnqopho wokufuna ukubukwa ngendlela yokobana lamagama nanyana apheze aphimiseke ngokufana kodwana ahluke ngokwaneleko ukobana angahlekisa ngesimanga sokobana angakafaneli. ilimi elidlelezelako - ilimi elinqophe ekutholeni inzuzo ngendlela engakafaneli nanyana ngokudlelezela abanye, isib. Imikhangiso, ukukhuluma ngokuthengiswako iinkulumo zepolotiki. ilimi eliphathelene nehlelo - lilimi elisetjenziswa ebujameni obuthize behlelo nakukhulunywa ngeenkondlo nelimi namathemu wehlelo;kufaka hlangana amagama afana ‘nobujamoobuthile’, ‘isitayela’, ‘isakhiwo’, ‘ikulumo- pendulwano’ . isingathekiso - kuhlathulula okhunye ngokusebenzisa okhunye okunamatshwayo afanako (isib. Ifundo silodlhelo esinqophe epumelelweni). umebhe-ngqondo - umgwalo wamagama neenthombe ezihlanganiswe ngemida, ukuze zinikele ummongo-ndaba nanyana isihloko. indlela yokwenza - indlela nanyana isenzo lapha into ethileko yethulwa khona; indlela yokuthintana (isib. Indlela yokutlola, indlela yokukhuluma nanyana yomlomo, indlela yokubonakalako (okufaka hlangana iindlela zamagrafu ezifana namatjhadi); ilwazi lingatjhugululwa ukusuka kwenye indlela uye kwenye (isib. Ukutjhugulula igrafu uyenze indima). 150 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 umoya wekondlo - ukuzwa nanyana ukuthatheka kumatheksti atlolwako, kutjengisa umuzwa nanyana ukwakheka kwengqondo yabalingisi; itjho godu nomuzwa okhiqizwe matheksti abukelwako, alalelwako kanye neweendlela ezahlukeneko zokuthintana. iindlela ezinengi zokuthintana - ihlanganisela yemihlobo yezinto ezingafaka hlangana amatheksti atloliweko, amamethiriyali abukelwako, itjhada, ividiyo njll. ingcoco - okukhulunywako/zomlomo nanyana okutloliweko okumayelana nezehlakalo ezihlangeneko ngokokukhambisana, nanyana indatjana. ilizwi lokucoca/umbono - lilizwi lomuntu ococa indaba (isib. Kungahlukaniswa phakathi komuntu wokuthoma odembako- “Mina” esikhathini esinengi ongumlingisi endatjaneni, nanyana umuntu wesithathu odembako lapha umdembi abiza abalingisi njengokuthi ‘yena’ nanyana ‘bona’. i-onomatopiya/ifuzatjhada - ukusebenzisa amagama ukwakha itjhada lalokho akuhlathululako. i-okzimoroni - ihlanganisela yamagama aneenhlathululo eziphikisanako, asetjenziswa ngabomu mayelana nomphumela esikhathini esinengi obunjwa ngokusebenzisa isiphawulo ukuqinisekisa ibizo elinehlathululo ephikisako (isib. ifihlo epepenene) i-enjambment: mumuda osekondlweni onganatshwayo lokutlola umqondo wawo uphelela emdeni olandelako ukucocisana ephanelini - kubunjwa kwenqhema bese kucocwa ngesihloko, kuphendulwa imibuzo bese kwenziwa imisebenzi ipharadoksi - isitatimende esiziphikisako nanyana esiqaleka singakhambisani nokuliqiniso, sibhaqe ngemva kokutjhayisana okungaphezulu, kukhona okuzwakalako nanyana okusizathu umtjhwana obuyelelwako - isitatimende esikhulunyiweko godu sombono nanyana ngetheksti umuntu ayibeka ngawakhe amagama Ipharonimi - igama elisuselwe egameni langaphandle Iphazeli yamagama-yokuzaliselela amagama avundlako nehlako ukwenza-samuntu - zizinto ezingaphiliko zinikelwa amatshwayo wabantu abaphilako (isib. Kufa ngiyakwesaba amazinywakho neenzipho zakho) isakhiwo - yindlela eveza indawo, umraro nabalingisi emtlolweni wamanovela, amadrama. Siveza ukulamana kwezehlakalo, iphetheni yetjhebiswano hlangana kwezehlakalo nokurarana. umbono - yindlela indaba icocwa ngayo - umbono womtloli ngiwo oquntako bonyana ofundako uzakuvezelwa njani abalingisi, izehlakalo nendawo izindlekelo - ukungabekezeli nanyana ukwehlulela kwangaphambili okwenziwa emntwini ngamunye, isiqhema, umbono nanyana unobangela phothimontewu - ukuhlanganiswa amagama amabili nofanana ngaphezulu ukunikela igama elitjha isib. Jabulani noJabulile = Ja Ja TTKH 151
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ukuphakama kwephimbo - ukubekwa nokwethulwa kokuba phezulu, ukuzwakala, kanye nokuhlukana kwamaphimbo nawukhuluma nabamukelilwazi idlalo-magama - kudlala ngamagama afanako nanyana afana ngomdumo (iisib.. “unomlandu anganamlandu”) iridandensi - kusetjenziswa kwamagama nemitjhwana engatlhogekiko ifuthinowuthi - ilwazi elingezelelweko elitlolwa ekugcineni phasi kwephepha irejista - ukusetjenziswa kwamagama ahlukahlukeneko, isitayela, ihlelo, ukuphakama kwelizwi kanye nephimbo mayelana nobujamo obuhlukeneko nanyana ubujamo (isib. Imitlolo yangokomthetho/ehlelekileko itlolwa kurejista esemthethweni bese iincwadi zobungani esikhathini esinengi zitlolwa kurejista engakahleleki). Isolilokhwi: ukukhulumela phezulu komlingisi akhuluma imicabango yakhe ayedwa umbiko - (olungiselelweko kanye nongakalungiselelwa) Ukunikela umbiko obuyako wobujamo obuthileko, isib. ingozi. ukubuyelela ukufunda - liqhinga lokufunda ngokubuyelela elinikela umfundi elinye ithuba lokwenza bona itheksti enesitjhijilo izwakale. ukubuyelela - utjho ngamagamawakho liqhinga lokufunda lapha ofundako azakutjho godu into, arhunyeze, nanyana arhunyeze ihlathululo yendima nanyana yesahluko, kungaba ngomlomo nanyana ngendlela yokuyitlola. iqhinga lokubeka ikulumobugagu - iqhinga elifana nokuthi unande uthula lokha nawethula ikulumo, begodu ubuyelele amagama owakhulumileko, asetjenziswa sikhulumi ngepumelelo lokha nakarherha abamukelilwazi bonyana bamulalele. Amanye amaqhinga angasetjenziselwa ukwenzelela. imibuzo ebugagu - imibuzo ebuzwako kodwana kungalindelwa ipendulo kodwana ukwenzela ukugandelela nofana ukwenza samdlalo(isib. ‘uyazi bonyana unetjhudu kangangani?’) ivumelwano - amagama nanyana imida yekondlo ephetha ngetjhada elifanako ukufaka hlangana abokamisa igido - yiphetheni yamatjhada ebuyelelwako emagameni ukuze inikele igido elimnandi nawuwaphimisako ihlekisa - yikulumo nofana iphimbo elisetjenziselwa ukungathembeki nofana ukukhubekisa nofana ukuhlekisa ngomuntu. isathaya - mathebeti aziveza nanyana ahlola umukghwa omumbi ukuskena - kukhambisa amehlo emtlolweni ngehloso yokufumana ilwazi elithile (isib. ukuqala irherho leenomboro zomrhala, ukuqala isikhathi sokufika nanyana sokusuka kwesitimela) isifaniso - kumadanisa into ethileko nenye (isib. njenge-, njenga-, kwe-) ukuskima - kufunda umtlolo msinya (isib. ukuqala iinhloko zeendaba ephephandabeni) isirhumutjha/isilengi - lilimi elingasilo langokomthetho (elingakamukelwa) elivame ukusetjenziswa siqhema esithileko (isib. “gcwala” “ngimnandi”, “nginje” buqobolwana - ikghono lokwenzisa/ilimi lokwenzisa 152 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 HOD: - ihloko yomkhandlu wezeFundo esikolweni ukudlelezela/ukudzimelela kokholelwa kikho - umthetho ondzindzileko (esikhathini esinengi uyadlelezela) ombono ngendima umuntu othileko alindelwe bona ayidlale amaqhinga - indlela evulekileko yekambiso nanyana indlela yokusetjenziswa ekuraruleni umraro ukugandelela (egameni nanyana emtjhweni) - ukuveza amandla ehlavini legama nanyana igama emtjhweni isitayela - Indlela ehlukileko nekhethekileko umtloli ahlela ngayo amagama ukuze azuze imiphumela ethileko. Isitayela kuhlekuhle sihlanganisa umbono okufanele uvezwe kumtloli ngamunye. Amahlelo la afaka hlangana ikhetho lamagama lomuntu ngamunye kanye neendaba ezinjalo ezifana nobude kanye nesakhiwo somutjho, iphimbo, kanye nokusetjenziswa kwetshimo. isakhiwana - isehlakalo esingaphasi esingakhambisani nesakhiwo esiqakathekileko somdlalo nanyana inovela itshwayo - litshwayo elijamela enye into nanyana elijamela into ethileko amagama atjho okufanako (ingasi aphikisanako) - igama elinehlathululo efanako nanyana epheze ifane kunelinye igama ngelimi elifanako. Amagama atjho okufanako esiNdebeleni esikhathini esinengi aba nendlela akhambisana ngayo. ukuhlanganisa imibono - ukuhlanganiswa kwemibono ebuya emithonjeni ehlukahlukeneko; isirhunyezo esitjhatjhalazi semibono ehlanganisiweko itheksti- sitatimende nanyana isakhiwo emtlolweni, ekulumeni nanyana ikulumo ebonwako ummongo - umbono ophakathi nanyana imibono kutheksti; itheksti ingaba nemmongo-ndaba embalwa begodu lokhu angeze kwabonakala nanyana kwaba tjhatjhalazi . iphimbo - ikhwalithi yelizwi elethula imilayezo eyenza umuntu athatheke ekulumeni. Ethekstini etloliweko, lizuzwa ngamagama akhuluma ngemikghwa yomtloli. Efilimini iphimbo lingakhiwa ngokombhino nanyana ngemiphumela ebukelwako imitlolo yokuthintana - imitlolo yokuthintana(isib. incwadi, amaminidi womhlangano, imibiko, amafeksi) imithetho yokudlhegana - mithetho esekela ukutjhidelana kweenkulumo zabantu (isib. ukuvumela ukuvezwa kwemibono yabanye, ukubuyelela umbono ngomnqopho wokuhlathulula, ukungenelela ngomnqopho wokubuyisela ikulumo endleleni efaneleko, ukubawa ihlathululo) isitatimende esingakapheleli - ukuveza into ethile ngendlela yokukatelelwa kunokuveza iqiniso nanyana amaphuzu apheleleko, esikhathini esinengi ukwenela ukugandelela, kumbeni njengendlela yokugegeda kumbeni njengendlela yehlaya. ivebhosithi- ilimi elisebenzisa amagama amanengi kunalawo afunekako amatheksti abukelwako - mtlolo wananyana yini oyibukela ngamehlo. Kungaba sithombe, ifilimu nanyana itshwayo elitjengisa okuthileko ilizwi/iphimbo - ubuwena bomtloli: ukobana umtloli ngubani; lokha nakufundwako nanyana nakubukelwako umuntu uba nokukghona ukubona umtloli kanye nalokho akuhlosileko. Qala ilizwi lomdembi. TTKH 153
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 ukuhlakanipha - okungakalindeleki, ikghono lokuhlanganisa imibono engakhambelaniko ngokurhabako bonyana yenze umqondo ozwakalako. ikghono lokusahlela/lokukghedlha amagama - amaqhinga asetjenziswako nakufundwa amagama angaziwako (isib. Ukuliphula/ukulikghedlha libe masilabhuli nofana ukuqala ihlathululo yesithomo nanyana isilungelelo) isinemathografiki - bukghwari nofana isayensi yokwenza amafilimi weenthombe ezinomsikinyeko 154 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 TTKH 155
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9 156 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Isindebele HL.