IsiTatimende seKharikhyulamu
yeliZweloke (TKZ)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA
IsiTatimende somThetho-kambiso
weKharikhyulamu nokuHlola
Isigaba esiPhakamileko
AmaGreyidi 7-9
Skip to contentCAPS document
CAPS SP HOME ISINDEBELE GR 7 9 web
Grades 7, 8, 9 Isindebele HL CAPS document, 162 pages. Read online or get the free PDF download.
Isindebele HL · Grades 7, 8, 9 · nr. CAPS document, 162 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isindebele HL
- Grade
- Grades 7, 8, 9
- Language
- Nr
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 162
- File size
- 1.7 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 162
Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISITATIMENDE soMthetho-kambiso WEKHARIKHYULAMU
NOKUHLOLA
AMAGREYIDI 7- 9
ISINDEBELE
ILIMI LEKHAYA
TTKH
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and
layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said
documents placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which
have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African
Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four
school phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http:/ / www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0501-2
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
TTKH
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
OKUMUMETHWEKO
ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA... ..........3
1.1 Isendlalelo ..................................................................................................................................................... 3
1.2 Umbono-mazombe......................................................................................................................................... 3
1.3 Iminqopho evamileko yekharikhyulamu yeSewula Afrika . ....................................................................... 4
1.4 Ukwabiwa kwesikhathi.................................................................................................................................. 6
1.4.1 IsiGaba esisiSekelo ............................................................................................................ ..................6
1.4.2 IsiGaba esiPhakathi.......................................................................................................... .....................6
1.4.3 IsiGaba esiPhakamileko................................................................................................... .....................7
1.4.4 AmaGreyidi 10 - 12............................................................................................................. ...................7
ISIGABA 2: UKWETHULA ILIMI LEKHAYA ESIGABENI ESIPHAKAMILEKO.......................................8
2.1 AmaLimi esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola . ...................................... 8
2.2 Ukwabiwa kwesikhathi eLimini leKhaya ................................................................................................... 12
2.3 Umethiriyali oSekela ukuFunda nokuFundisa ......................................................................................... 14
ISIGABA 3 OKUMUMETHWEKO NAMAHLELO WOKUFUNDISA AMAKGHONO WELIMI...............15
3.1 Umbonomazombe wamakghono welimi- iindlela zeenkambiso namaqhinga, imihlobo nobude
bamatheksti .............................................................................................................................................. ...15
3.1.1 Ukulalela nokukhuluma ................................................................................................ ...................... 15
3.1.2 UkuFunda nokuBukela ........................................................................................ ... ............................26
3.1.3 Ukutlola nokwe Thula ........................................................................................... .. ............................38
3.1.4 Izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi ....................................................................................................... 52
3.2 Ithebula lokusabalalisa amatheksti............................................................................................................ 58
3.3 Amahlelo wokufundisa ............................................................................................................................... 59
3.4 IThebula lamaHlelo lokuFundisa................................................................................................................ 62
TTKH 1
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISIGABA 4: UKUHLOLA ELIMINI LEKHAYA.......................................................................................133
4.1 Isingeniso ................................................................................................................................................. 133
4.2 Ukuhlola okungakahleleki nofana kwangamalamga.............................................................................. 134
4.3 Ukuhlola okuhlelekileko............................................................................................................................ 134
4.4 Ihlelo lokuhlola........................................................................................................................................... 137
4.5 Ukurekhoda nokubika/ ukuripota............................................................................................................. 143
4.6 Ukulinganisa ukuhlola .............................................................................................................................. 143
4.7 Okuvamileko............................................................................................................................................... 144
IGLOZARI .............................................................................................................................................145
2 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO
WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
1.1 Isendlalelo
IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R - 12 (TKZ) sendlala umthetho-kambiso wekharikhyulamu
nokuhlola emkhakheni wezefundo.
Ukuthuthukisa ukusetjenziswa kwaso, isiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke satjhugululwa, amatjhuguluko la
azokuthoma ukusetjenziswa ngenyanga kaTjhirhweni ngonyaka we-2012. Kwenziwa umtlolo owodwa opheleleko
womThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola esifundweni ngasinye ukujamiselela iinTatimende zeemFundo,
imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFunda kanye nemiHlahlandlela yokuHlola iimFundo emaGreyidi R - 12.
1.2 Umbono-mazombe
(a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R - 12 (sangoTjhirhweni we-2012) sijamele
isitatimende somThetho-kambiso sokufunda nokufundisa eenkolweni zeSewula Afrika begodu simumethe
okulandelako:
(i) IinTatimende zomThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola zaleso naleso sifundo sesikolo
esiphasisweko
(ii) Umtlolo womThetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculum Statement Grades R - 12; kanye no
(iii) Mtlolo womThetho-kambiso, iNational Protocol for Assessment Grades R - 12 (kaTjhirhweni 2012)
(b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R - 12 (sikaTjhirhweni 2011 sijamiselela iintatimende
zekharikhyulamu zelizweloke ezimbili zanje, ezibizwa
(i) IsiTatimende seKharikhyulamu esiBuyekeziweko amaGreyidi R - 9, Government Gazette No. 23406
yamhlana amalanga ama--31 kuMrhayili 2002, begodu ne-
(ii) IsiTatimende seKharikhyulamu seLizwe Loke amaGreyidi 10 - 12 Government Gazettes, No. 25545
yahlana amalanga asi- 6 October 2003 and No. 27594 yamhlana amalanga ali-17 kuMrhayili 2005.
(c) Iintatimende zekharikhyulamu yelizweloke eziseengatjaneni (a) no (b) ngehla, zimumethe imitlolo yemithetho-
kambiso elandelako esuswe beyajanyiselelwa siTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi 10 - 12
(kuTjhirhweni 2012) ngesikhathi seminyaka we-2012-2014.
(i) IinTatimende zeemFundo, imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFundo begodu nemihlahlandlela yokuHlola
iimFundo emaGreyidi R-9 nemaGreyidi 10-12 ;
(ii) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational Policy on assessment and qualifications for schools in the
General Education and Training Band, egadangiswe kuGovernment Notice No. 124 ku Government
Gazette No. 29626 yamhlana amalanga ali- 12 kuMhlolanja 2007;
(iii) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), egadangiswe kuGovernment Gazette No.27819 yamhlana amalanga
ama- 20 kuVelabahlinze 2005;
TTKH 3
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
(iv) Umtlolo womthetho-kambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special
needs, owagadangiswa kuGovernment Gazette, No.29466 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni
2006, ungeniswe emtlolweni womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and
promotion requirements of the National Curriculum Statement emaGreyidini R - 12; begodu
(v) Umtlolo womthetho-kambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol
for Assessment (emaGreyidini R - 12), ogadangiswe kuGovernment Notice No.1267 kuGovernment
Gazette No. 29467 ymhlana amalanga ali-11 kuNobayeni 2006.
(d) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement Grades R - 12, begodu neengaba zesiTatimende somThetho-kambiso
weKharikhyulamu nokuHlola njengombana zifakwe ezahlukweni 2, 3 begodu 4 zomtlolo lo eziphathelene
nemigomo namazinga wesiTatimende seKharikhyulamu seLizwe Loke emaGreyidini R - 12. Ngakhoke,
ngokuya ngokwesection 6A ye South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996, ) yakha isendlalelo
sokobana uNgqongqotjhe weFundo esiSekelo abonelele isilinganiso samazinga nemiphumela kanye
nekambiso yokuhlola umsebenzi womntwana bona ibe khona eenkolweni zomphakathi nalezo ezizijameleko.
1.3 Iminqopho evamileko yekharikhyulamu yeSewula Afrika
(a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R - 12 sethula lokho okungathathwa njengelwazi,
amakghono namagugu okumele kufundwe eenkolweni zeSewula Afrika. Ikharikhyulamu le inqophe ukuqinisekisa
bonyana abantwana bazuza bebasebenzise ilwazi namakghono ngeendlela ezizwisekako emaphilweni wabo.
Ngalokho, ikharikhyulamu ithuthukisa umqondo wokubuthelela ilwazi ebujameni obujayelekileko, ngesikhathi
atjheja eembophweni zephasi.
(b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R - 12 sifeza iminqopho yoku:
• hlomisa abafundi, ngaphandle kokutjheja ibhoduluko lezokuhlalisana-nezomnotho, ubulili, ikghono
lezomzimba nofana lezengqondo, amakghono namagugu adingekako ukuzanelisa, begodu
nokuzibandakanya okuzwisisekako emphakathini njengabahlali benarha etjhaphulukileko;
• enza ifundo yamazinga aphezulu ifinyeleleke;
• enza kube lula bonyana abafundi basuke emazikweni wezefundo baye emisebenzini; begodu
• nikela abaqatjhi ngephrofayili eyaneleko yamakghono womfundi.
(c) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R - 12 sisekelwe eenkambisweni ezilandelako:
• Ukutjhuguluka kwezokuhlalisana: ukuqinisekisa bonyana ukungalingani kwezefundo kwesikhathi
esidlulileko kwalungiswa nokuthi amathuba alinganako wezefundo anikelwe zoke iingaba zesintu.
• Ukufunda ngomdlandla nangelihlo elihlabako: ukukhuthaza indlela yokufunda ngelihlo elihlabako
nelinomdlandla, kunokobana kubanjwe izinto ngehloko ngaphandle kokuzizwisisa.
• Ilwazi namakghono asezingeni eliphakamileko: iimfuneko ezimbalwa zelwazi namakghono okufanele
4 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
zifunyanwe kileyo naleyogreyidi zibekiwe begodu zibekwe emazingeni aphakamileko, afunyanekako kizo
zoke iimfundo
• Ukuragela phambili: okumumethweko nobujamo baleyo naleyo greyidi kutjengisa ukuragela phambili
ukusukela kokulula ukuya kokubudisi.
• Amalungelo wobuntu, ukufaka koke, ubulungiswa bezebhoduluko nokuhlalisana: ukufaka imigomo
yobulungiswa kezokuhlalisana, kezebhoduluko begodu namalungelo wabantu njengombana
kuhlathululiwe kumThetho-sisekelo weSewula Afrika. IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke
amaGreyidi 10 - 12 sitjhetjha khulu izinto ezifana nokutlhaga, ukungafani, ukungalingani, ubuhlanga, ilimi,
iminyaka, abaphila nokukhubazeka begodu namanye amatshwayo.
• Ukukarekela amahlelo welwazi lendabuko: ukuthabela umlando onothileko wenarha namagugu wenarha
le njengezinto eziqakathekileko ukunothisa amagugu amumethwe emThethweni-sisekelo; begodu
• Ukuthembeka, ikhwalithi nekghono: ukunikela ifundo emadanisekako ngekhwalithi, ububanzi
nangokudepha kwefundo yakezinye iinarha.
(d) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R-12 sinqophe ukukhiqiza abafundi abakwazi uku:
• bona nokurarulula imiraro nokuthatha iinqunto kusetjenziswa ukucabanga ngelihlo elibukhali
nelokuzitlamela ;
• sebenzisana ngepumelelo ngokuzijamela begodu nabanye njengamalunga wesiqhema ;
• hlela nokuziphatha begodu nokuphatha imisebenzi yabo ngokuziphendulela nangepumelelo ;
• buthelela, ukutsenga, ukuhlela bese bahlaziya ilwazi ngelihlo lokuhlaba ;
• khulumisana ngepumelelo basebenzisa amakghono wokubonwako/wokubukelwako, wamatshwayo
begodu/nanyana welimi ngeendlela ezinengi
• sebenzisa isayensi nethekhnoloji ngepumelelo nangokucabangisisa begodu batjengise, ukuziphendulela
ebhodulukweni neempilweni zabanye; noku
• Tjengisa ukuzwisisa iphasi bonyana linamahlelo anetjhebiswano ngokuyelela bonyana ukurarulula imiraro
akwenzeki kukodwa ngeqadi.
(e) Ukuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kufanele kube mgogodlha womkhandlu, wokuhlela
begodu nokufundisa kileso naleso sikolo. Lokhu kungenzeka kwaphela lokha abotitjhere boke banokuzwisisa
okuhluzekileko bokobana iinqabo zokufunda zingalemukwa bezilungiswe bunjani, begodu ukuhlanganisa
kungahlelelwa bunjani
Okuqakathekileko ngokuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kuqinisekisa bonyana iinqabo
ziyabonwa bezitjhejwa ngiyo yoke imikhandlu efaneleko ehlangana nomphakathi wesikolo, okufaka hlangana
abotitjhere, iinQhema eziSekelako eziNzinze kumaDistrigi, iinQhema eziSekelako eziseZingeni leenHlangano,
ababelethi neenKolo eziKhethekileko njengeendawo zemiThombo. Ukulungisa iinqabo ngetlasini, abotitjhere
bafanele basebenzise amaqhinga amanengi wekharikhyulamu afana nalawo afakwe ku- Guidelines for
Inclusive Teaching and Learning (2010) yoMnyango weFundo Sisekelo
TTKH 5
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
1.4 Ukwabiwa kwesikhathi
1.4.1 IsiGaba esisiSekelo
(a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esisiSekelo sitjengisiwe ngenzasi:
IGREYIDI R AMAGREYIDI 1-2 IGREYIDI 3
ISIFUNDO
(AMA-IRI) (AMA-IRI) (AMA-IRI)
ILimi leKhaya 10 7/8 7/8
ILimi lokuThoma 2/3 3/4
lokwEngeza
IimBalo 7 7 7
AmaKghono wePilo 6 6 7
• ILwazi lokuThoma (1) (1) (2)
• UbuKghwari bokuTlama (2) (2) (2)
• IsiFundo sokuziThabulula (2) (2) (2)
• UbuYena neHlalakuhle yomuntu qobo lakhe. (1) (1) (1)
INANI 23 23 25
(b) Isikhathi sokufundisa samaGreyidi R, 1 no 2 ma-iri ama-23 begodu seGreyidi yesi-3 ma- iri ama-25.
(c) Ama-iri alitjhumi abelwe amalimi emaGreyidini R - 2 bese ama-iri ali-11eGreyidini yesi-3. ILimi leKhaya labelwe
ubunengi bama-iri abu-8 nobuncani bama-iri ali-7 begodu iLimi lokuThoma lokwEngeza labelwe ubuncani
bama-iri ama-2 nobukhulu bama-iri ama-3 emaGreyidini R-2. ILimi leKhaya eGreyidini yesi- 3 labelwe
ubunengi bama-iri- abu-8 nobuncani bama-iri ali-7 begodu iLimi lokuThoma lokwEngeza labelwe ubuncani
bama-iri ama-3 nobunengi bama-iri ama-4.
(d) Kumakghono wePilo iLwazi Lokuthoma labelwe i-iri li-1 emaGreyidini R-2 nama -iri ama-2 njengombana
kutjengiswe ngeembayaneni zeGreyidi yesi-3
1.4.2 IsiGaba esiPhakathi
(a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esiPhakathi sitjengisiwe ngenzasi:
ISIFUNDO AMA-IRI
ILimi leKhaya 6
ILimi lokuThoma lokweNgeza 5
IimBalo 6
ISayensi Yemvelo neTheknoloji 3, 5
ISayensi yokuHlalisana 3
AmaKghono wePilo 4
• UbuKghwari bokuTlama (1, 5)
• IsiFundo sokuziThabulula (1)
• UbuYena nokuHlalisana komuntu qobo lakhe (1, 5)
INANI 27, 5
6 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
1.4.3 IsiGaba esiPhakamileko
(a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esiPhakakamileko sitjengisiwe ngenzasi:
ISIFUNDO AMA-IRI
ILimi leKhaya 5
ILimi lokuThoma lokwEngeza 4
IimBalo 4, 5
ISayensi yeMvelo 3
ISayensi yokuHlalisana 3
ITheknoloji 2
ISayensi yezomNotho nokuPhatha 2
UkuziJayeza zePilo 2
UbuKghwari namaSiko 2
INANI 27, 5
1.4.4 AmaGreyidi 10 - 12
(a) Isikhathi sokufundisa emaGreyidini 10-12 sitjengisiwe ngenzasi
Isikhathi esabiweko ngeveke
ISIFUNDO
(ama-iri)
I. ILimi leKhaya 4.5
II. ILimi LokuThoma lokweNgeza 4.5
III. IimBalo 4.5
IV. UkuziJayeza zePilo 2
V. Ubuncani bananyana ngiziphi iimfundo ezintathu ezikhethwe 12 (3x4ama-iri)
esiQhemeni B i-Anekstjha B, Amathebula B1-B8 yomtlolo womthetho-
kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion
requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12,
enqotjhiswe esigabeni sama-28 somtlolo womthetho- kambiso
onikelweko..
INANI 27, 5
Isikhathi esabiweko ngeveke singasetjenziselwa kwaphela ubuncani obufunwa ziimfundo zeenTatimende
zeKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidiR-12 (TKZ) njengombana ziveziwe ngehla, begodu angeze za-
setjenziselwa nanyana ngiziphi iimfundo zokungezelele ezingezelelwe erhelweni leemfundo. Lokha umfundi
nakafuna ukungezelela iimfundo, isikhathi esingezelelweko kufanele sabelwe ukufundisa iimfundo lezo.
TTKH 7
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISIGABA 2: UKWETHULA ILIMI LEKHAYA ESIGABENI
ESIPHAKAMILEKO
2.1 AmaLimi esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola
ILimi lisisetjenziswa/sitlabagelo somcabango nokuthintana. Libuye libe yindlela yesiko kanye neyokuzikhakhazisa
kanengi abantu ababelana ngalo ukwenza bona iphasi abahlala kilo lizwakale ngcono. Ukufunda ukusebenzisa
ilimi ngendlela efaneleko kwenza abafundi bathole ilwazi, bazitjho imvelaphi yabo, imizwa kanye nemibono,
basebenzisane nabanye, bebalawule iphasi labo. Linikela godu abafundi isedi yefanekiso nemibono enothileko,
enamandla edzimeleleko engasetjenziselwa ukwenza iphasi labo libe ngcono kunalokhu elingikho; libe ngcono begodu
licace kunalokhu elingikho. Kungebanga lelimi kobana ukungafani kwamasiko kanye nokuhlobana ngokokuhlalisana
kuvezwa bekwakhiwe, begodu kungebanga lelimi bonyana izakhiwo ezinjalo zingatjhugululwa, zinatjiswe bezenziwe
ngcono.
2.1.1 Amazinga welimi
Ukufunda ilimi eZingeni eliPhakathi kufaka hlangana woke amalimi asemthethweni eSewula Afrika, okuyi-Afrikaans,
English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga
- begodu namaLimi angasisemThethweni. Amalimi la angafundiswa emazingeni ahlukahlukeneko welimi.
ILimi leKhaya lilimi elitholwa kokuthoma bafundi. Nanyana kunjalo, inengi leenkolo zeSewula Afrika aziwafundisi
amanye amalimi weKhaya wabanye abafundi nofana wabo boke abafundi abatlolisileko kodwana zinelimi linye
nofana mabili afundiswa ezingeni leLimi leKhaya. Ngenca yalokho, amalebula afana neLimi leKhaya, neiLimi
lokuThoma lokwEngeza atjho amazinga wobuhlakani ilimi elifundiswa kiwo ingasi indabuko(ilimi leKhaya) nofana
elitholiweko (njengemalimini wokwEngeza.) Mayelana neminqopho yomthetho-kambiso lo, okhunye nokhunye
okutjhiwo kuqaliswe eLimini leKhaya kufanele kuzwisiseke bonyana kutjho izinga ingasi ilimi ngokwalo.
Izinga leLimi leKhaya linikela ubuhlakani belimi obutjengisa isisekelo samakghono wokuthintana wobuyena
bakhe atlhogekako ebujameni bokuhlalisana begodu nemakghonweni wefundo aqakathekileko wokufunda kiyo
yoke ikharikhyulamu. Kugandelelwa bonyana kufundiswe amakghono wokulalela, ukukhuluma, ukufunda nokutlola
kilelizinga lelimi. Izinga leli begodu abafundi amakghono wezemitlolo, ukukarekela umtlolo nokubona izinto ngamehlo
wengqondo okuzabanikela ikghono lokwakha ngobutjha, ukufanekisa/ukubona ngamehlo wengqondo, nokwenza
ngcono ukuzwisisa iphasi abahlala kilo. Nanyana kunjalo, ukugandelela kanye nesilinganiso sesikhathi sokulalela
nokukhuluma ukusuka eGreyidini ye- 7 ukuya phezulu kungaphasi kunamakghono wokufunda nokutlola.
Ilimi lokuthoma lokwEngeza litjho ilimi elingasilo ilimi lekhaya kodwana lisetjenziselwa umnqopho othileko
wokuthintana emphakathini, okutjho ukuthi, lilimi labo lokufunda nokufundisa efundweni. Ikharikhyulamu inikela
isisekelo esinamandla ebafundini labo abazokusebenzisa ilimi lokuthoma lokwengeza njengelimi lokufunda
nokufundisa. Ekupheleni kweGreyidi ye-9, abafundi laba kufanele bakwazi ukusebenzisa ilimi labo lekhaya nelimi
lokuthoma lokwengeza ngokupheleleko nangokuzithemba ngeenhloso ezihlukahlukeneko, okufaka hlangana
nokufunda.
ESewula Afrika, inengi labafundi basebenzisa ilimi lokwengeza, kanengi i-English, njengeLimi lokuFunda nokuFundisa
(LoLT). Lokhu kutjho bona kufanele bafinyelele ezingeni eliphezulu lekghono le-English. Batlhoga bonyana bakghone
ukufunda nokutlola kuhle nge-English.
Izinga leLimi lokuThoma lokwEngeza lithatha kwangathi abafundi abanalo ilwazi lananyana ngiliphi iLimi lokha
nabafika esikolweni. Umqopho eminyakeni embalwa yokuthoma yesikolweni kuthuthukisa amakghono wabafundi
8 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
wokuzwisisa nokukhuluma ilimi - amakghono asisekelo wokuthintana ngokwakhe. EmaGreyidini 2 no 3 abafundi
bathoma ukwakha ikghono lokutlola nokufunda kilesisisekelo sezomlomo. Basebenzisa namakghono wabo
wokufunda nokutlola esele bawafundile ngeLimi labo leKhaya.
EsiGabeni esiPhakathi nesiGabeni esiPhakamileko, abafundi baragela phambili nokuqinisa amakghono wabo
wokulalela, ukukhuluma, ukufunda nokutlola. Kuleli zinga inengi labantwana bafunda ngeLimi labo lokuThoma
lokwEngeza, i-English, begodu bafanele bathole ukuvezwa okunengi kilo. Ngakho ke, ukugandela okukhulu kubekwa
ekusetjenzisweni kweLimi lokuThoma lokwEngeza ngeminqopho yokucabanga nokucabangisisa. Lokhu kuvumela
abafundi bonyana bathuthukise amakghono wekosebenzisa umkhumbulo nelemuko kwezefundo, abawathlogako
bonyana bafunde iimfundo ezifana neNatural Sciences, iMathematics, njll. nge-English. Bathoma ukuzibandakanya
khudlwana namatheksti wezemitlolo bebathome ukuthuthukisa ikghono lethandabuhle nelokucabanaga eLimini labo
lokwEngeza.
Ngesikhathi abafundi bangena esiGabeni esiPhakamileko, bafanele babe sele banamakghono alingeneko
kiwo womabili amalimi okuliLimi LeKhaya neLimi lokuThoma lokwEngeza mayelana nawo womabili amakghono
wokuthintana ngokwakhe nawokusebenzisa umkhumbulo nelemuko kwezefundo. Nanyana kunjalo, iqinso kukuthi
inengi labafundi kuleli zinga basengakakghoni ukukhuluma ngefanelo eLimini labo lokwEngeza. Ngakho ke, isitjhijilo
esisesiGabeni esiPhakamileko, kukunikela isekelo ebafundini laba ngasikhathi sinye kunikelwe ikharikhyulamu
ezakwenza abafundi bakwazi ukuhlangabezana namazinga alindelekileko emaGreyidini alandelako. Amazinga la
afanele abe ngendlela yokobana abafundi bangakghona ukusebenzisa iLimi labo lokwEngeza ezingeni eliphezulu
lekghono ukubalungiselela izinga lefundo ephakamileko nofana iphasi lomsebenzi. Ngakhoke, kuphakanyiswa
bonyana, lapho kukghoneka khona, abafundi abasesiGabeni esiPhakamileko bafundiswe imiqondo efanako
emzombeni weemveke ezimbili kiwowomabili amazing welimi.
2.1.2 Amakghono welimi
Ikharikhyulamu yeLimi leKhaya ihlelwe ngokuya ngamakghono alandelako:
1 UkuLalela nokuKhuluma
2 UkuFunda nokuBukela
3 UkuTlola nokweThula
4 Izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi
2.1.3 Iindlela zokufundisa ilimi
Iindlela zokufundisa ilimi emitlolweni le zidzimelele emathekstini, indlela yokuthintana, indlela ehlanganisako begodu
nendlela yekambiso.
Indlela edzimelele emathekstini begodu nendlela yokuthintana zombili ziyame ekusetjenzisweni okuragako
kwamatheksti begodu nekukhiqizweni kwamatheksti. Indlela edzimelele emathekstini ihlola bona amatheksti
asebenza njani. Ihloso yendlela edzimelele emathekstini kukwenza abafundi bonyana babe nekghono, bazithembe
begodu babe bafundi, batloli, babukeli nabatlami bamatheksti abahlola ngelihlo elihlabako. Kufaka hlangana ukulalela
ukufunda, ukubukela begodu nokuhlaziya amatheksti ukuzwisisa bonyana akhiqizwa bunjani begodu anamiphi
imithelela. Ngokuthintana okuhlabako lokhu, abafundi bathuthukisa ikghono lokuhlola amatheksti. Indlela edzimelele
ethekstini godu ifaka hlangana ukukhiqiza amatheksti ahlukahlukeneko ngehloso nabamukelilwazi abathileko. Indlela
le ithuthukiswa kuzwisisa indlela amatheksti atlanywa ngayo.
TTKH 9
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Indlela yokuthintana iphakamisa bonyana lokha nakufundwa ilimi, umfundi kufanele abe nesabelo esinengi sokuvezwa
elimini elinqotjhiweko begodu abe namathuba amanengi wokuzijayeza nofana wokukhiqiza ilimi ngokukhulumisana/
ngokuthintana ngomqopho wokuhlalisana nofana ukuzijayeza. Ukufunda ilimi kufanele kudluliselwe ngetlasini lapho
amakghono welitheresi wokufunda/ukubukela nokutlola/nokwethula afundwa esikhathini esinengi ngokuthi bafunde,
begodu bafunda ukutlola ngokwenza umsebenzi omnengi wokutlola.
Ukufundisa ilimi kwenzeka ngendlela ehlanganisako, lapho utitjhere alingisa/atjengisa khona indlela yokwenza kuhle,
abafundi bazijayeza/baphrakthise amakghono afaneleko ngeenqhema ngaphambi kokusebenzisa amakghono lawo
ngokuzijamela. Isakhiwo sesifundo ngasinye kufanele kube ngileso esibandakanya itlasi loke ngaphambi kobana
bazijayeze ngeenqhema begodu ngaphambi kokusebenzisa ikghono elitjha ngokuzijamela.
Indlela yekambiso isetjenziswa lokha abafundi bakhiqiza amatheksti wezomlomo natloliweko. Abafundi
bazibandakanya eengabeni ezahlukahlukeneko zekambiso yokulalela, ukukhuluma, ukufunda begodu nokutlola.
Kufanele bacabange ngabamukelilwazi nehloso ngesikhathi sendlela yekambiso le. Lokhu kuza kwenza bonyana
bakghone ukukhulumisana begodu baveze imicabango yabo ngendlela ezenzakalelako. Isibonelo, ukufundisa
ukutlola akukanqophi emkhiqizweni kwaphela, kodwana kunqophe neendleleni yekambiso yokutlola. Ngesikhathi
sendlela yekambiso yokutlola, abafundi bafundiswa bonyana bangayikhiqiza bunjani imibono, ukucabanga ngehloso
nabamukelilwazi, ukutlola imitlhatlhabejo, uku-editha umsebenzi wabo begodu nokwethula umkhiqizo otloliweko
okhuluma/oveza imicabango yabo.
Iindlela zokufundisa zemitlolo
Ukufundisa zemitlolo kufanele kudzimelele ekufundiseleni ukuzwisisa begodu kuzakufaka hlangana amaqhinga
wendlela yekambiso yokufunda (ukulungiselela ukufunda, ukufunda, nangemva kokufunda). Isizathu esiqakathekileko
sokufunda zemitlolo ngetlasini kuthuthukisa ebafundini izwelo lokusebenzisa ilimi ngendlela ekhethekileko ehlwengeke
khudlwana kwezemitlolo, ukufanekisa, ngokwamatshwayo, begodu nokunikela umqondo ojule khudlwana kunanyana
ngayini enye ezabe bayifundile. Ngasikhathi amatheksti amanengi wezemitlolo ayindlela yokuzithabisa, ukuhlekisa,
nofana ukuveza okuthile, abatloli abancamileko batlama amanoveli, imidlalo neenkondlo ngombana banemibono,
imicabango nezinto; iinkambisolawulo, irherho lemibono yekolelo begodu nekolelo abayitlhoga khulu bonyana
babelane ngayo nofana bayiveze ebafundini babo abalindelekileko. Indlela yokucabanga abasebenzisa ngayo ilimi
iliqhinga elingezelelweko lokuveza, ukuqinisa begodu nokutjengisa imibono yabo.
Ukufindisa zemitlolo akusilula, kodwana akukghoneki ngaphandle komcabango womuntu ngokwakhe begodu
nehlathululo ethembekileko begodu nemibono evela ebafundini ngokwabo. Ngaphandle kokuthi bafunde bonyana
bangawazwisisa bunjani amatheksti wezemitlolo ngokwabo, angekhe bafunde okunengi. Esikhathini esinengi
abotitjhere kufanele balawule/bangavezi ihlathululo okungeyabo emathekstini wezemitlolo, bavumele abafundi
bonyana bazibandakanye khudlwana ngendlela abangakghona ngayo. Ihlathululo ayiyi ngokuthi okutjhiwo mumuntu
kulungile nofana akukalungi. Kumayelana nokufunisisa bonyana yini enikela ofundako/umfundi umqondo ozwakalako.
Indlela ezilungileko zokufundisa zemitlolo zizakufaka hlangana okhunye nofana koke okulandelako.
• Yenza woke umzamo wokobana ufunda ubunengi betheksti ngetlasini ngendlela ongakghona ngayo ngaphandle
kokulisa/kokuphumula wenze omunye umsetjenzana. Lokhu akukafaneli bonyana kuthathe isikhathi esidlula
iimveke ezimbili. Kuqakathekile bonyana abafundi bazi/babe nombono ohluzekileko wokobana kwenzekani
ezingeni elisisekelo letheksti/basathoma ukufunda itheksti. Ukuthatha isikhathi eside khulu ufunda itheksti,
kuyakulimaza ukuzwisisa okuhlwengekileko kokucoca ngokulandelana kwezehlakalo nesakhiwo. Amanye
amatlasi angafunda amatheksti ngaphandle kwesekelo elinjalo. Lokho kwenzelwa bonyana bakhuthazeke.
Kufanele kufundiswe ubukondlo, ingasi iinkondlo. Funda ezinengi ngendlela okungakghoneka ngayo ngetlasini,
begodu uqinisekise bonyana abafundi bayazitlola nabo iinkondlo.
10 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukuhlathulula zemitlolo kuhle-kuhle kumusebenzi wezinga leyunivesithi. Abafundi esigabeni lesi akutlhogeki
bonyana bafunde izinga elithuthukileko leli lokurhumutjha. Nanyana kunjalo, ihloso yokufundisa amatheksti
wezemitlolo kutjengisa abafundi bonyana iLimi labo leKhaya lingasetjenziswa bunjani ngokufihlekileko,
ngokuhlakanipha, ngengqondo nangekghono. Lokhu kutjho ukuthi ukuqalisisa indlela itheksti itlanywa
ngayo, ukurherha, begodu yabuye yahlelwa ngayo ukuhlathulula nokugandelela okutjhiwoko. Umsebenzi
onjalo ungahle ufake hlangana ukuhlola ukuba khona nofana ukungabikhona kokufanekisa; mhlobo bani
wokufanekisa okukhethwe mtloli begodu kubayini; izakhiwo zomutjho neengaba nofana isakhiwo seenkondlo;
ukukhetha amagama, umtlamo oragela phambili ethekstini yoke; ukusetjenziswa kwetshwayo, itjhada nombala
lapho ufuneka khona. Ubunengi bomsebenzi lo kufanele budzimelele ethekstini, kodwana ukuhlaziya itheksti
umuda ngomuda kungatjhabalalisa ukufihleka kwayo.
• Ukutlanywa komtlolo kufanele kunanyathiselwe eduze nokufunda enye nenye itheksti yezemitlolo. Ukutlola
imisetjenzana efuna ukuzwisisa okungeneleleko kwetheksti efundwako kungatjengisa ukurhelebha okukhulu
ekufinyeleleni amazinga anokuhlakanipha kokubuka ehlangothini labafundi. Ukucocisana ngetlasini
kungaba namakhakhazela nange boke bazibandakanya. Kodwana ukucocisana kwangetlasini okurholela
emsetjenzaneni otlolwako kurhelebha ukucacisa ihloso begodu namakhakhazela wakho kokubili.
• Kokugcina, kuqakathekile ukutjengisa bonyana Zemitlolo azikaphathelani neempendulo ezifaneleko.
Itheksti yoke itjho okuthize, ingasi iinqetjhana zayo kwaphela; ukufunda okuhle kwetheksti kufaka hlangana
ukuhlathulula ithesti yoke, ukutlama, ubuyena, begodu nehloso yokuthola okuthile.
Ezinye iindlela zokufundisa zemitlolo ezingahlanganiswa nokufundisa isifundo sokuzwisisa nokuzwisisa amatshwayo
aqakathekileko wezemitlolo ngilezi; indlela yokulandelanisa kuhle, indlela yomtloli, ummongo begodu neendlela
zamajenri. Iindlela lezi zingahlanganiswa.
Endleleni yokulandelanisa kuhle, abafundi bangenza irhubhululo bebahlanganise isifundo sezemitlolo nezehlakalo
zokomlando ezenzeke ngesikhathi esifanako.
Endleleni yomtloli, abafundi bangazibandakanya ekufundeni kabanzi nangokujulileko ngomtloli khulukhulu
kwezemitlolo begodu bangahlobanisa iinkondlo zakhe nesikhathi esithile sezemilando.
Endleleni yommongo, abafundi bangaqala imimongo efana nezobulungiswa, ukuphumelela, zethando, njll.
eenkondlweni ezimbalwa nofana emihlobeni ehlukahlukeneko yamajenri begodu bazihlobanise nezehlakalo
zobuphilo bamambala. Bangenza ezahlulelo ngalokho okwenziwa mlingisi begodu baphawule ngommongo.
Mayelana nendlela yamajenri, abafundi bangahlukanisa ngeengaba, bamadanise begodu bahlukanise imihlobo
ehlukahlukeneko yamajenri wezemitlolo, isib. umehluko hlangana nezakhiwo enovelini/indatjana efitjhani/umdlalo
wesiteji (idrama)/umtlolo-ndabuko.
Iindlela zokufundisa ukusetjenziswa kwelimi
Ukufundisa izakhiwo zelimi kufanele kunqotjhiswe ekuthini ilimi lisetjenziswa bunjani nokuthi kungenziwani ngelimi,
o.u. ingenziwa bunjani ihlathululo, ingabonelelwa bunjani imiraro nethando lento, amandla wokurherha abangani
nabalingani, begodu nokuthi ungayakha bunjani ipilo enothileko yokuhlalisana. Ukufundiswa kwezakhiwo zelimi
kufanele kube mariyadlhana wokwenza bonyana izinto zenzeke.
Ngalokho ke, ukufundiswa kwezakhiwo zelimi/izakhiwo zehlelo kufanele kudzimelele ethekstini, ekuthintaneni
begodu nendleleni ehlanganisiweko.
TTKH 11
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imigomo elandelako kufanele iyelelwe lokha nakufundiswa izakhiwo zelimi:
• Ihlelo kufanele lifundiselwe ukwakha amatheksti ebujameni bawo bokuwasebenzisa- ngamanye amagama,
kumayelana nelimi lamambala.
• Ukusetjenziswa kwehlelo akukafeneli bonyana kubekelwe imikhawulo yokutsenga imitjho ezijameleko-
kufanele kuhlathulule indlela imitjho ehleleke ngayo ukwenzela ukwakha itheksti yoke njenge ndatjana, ama-
eseyi, iincwadi, amaripoti afundwa begodu atlolwe bafundi esikolweni.
• Ukusetjenziswa komatheriyali othembekako okufana nekulumo pendulwano, ama-inthavyu, kufanele
kukhuthazwe.
• Hlobanisa isakhiwo selimi nokusetjenziswa kwelimi emazingeni ahlukahlukeneko wezokuhlalisana, isib.
ukuveza imicabango nofana imizwa yomuntu; ukwethula abantu; ukukhuluma nofana ukuripota izinto,
izenzeko, izehlakalo nofana abantu ebhodulukweni, esikhathini esidlulileko nofana esizako; ukwenza iimbawo;
ukwenza iintjhukumiso; ukupha ukudla nofana isiselo nokwamukela nofana ukwala ngokuzithoba; ukunikela
nokuphendula iinlayelo; ukumadanisa nokuhlukanisa izinto.
• Sebenzisa imisetjenzana yangekumbeni yokufunda ehlobanisa izakhiwo zelimi nemisebenzi, isib.umutjho
wesikhathi esidlulileko one-eseyi ecocako neripoti etlolwako; indlela yesenzo eyamileko ene-eseyi eveza
imizwa.
• Nqophisa emisebenzini eqakathekileko. Ukubuthelela imithetho yehlelo leLimi akwenzi bonyana umfundi
akghone ukusebenzisa ilimi ngokuhlangeneko nangendlela ezwakalako. Ngakho ke okusenza bonyana
sibe netjisakalo kukhathalela isakhiwo nomsebenzi ngaphezu kwezinga lomutjho, o.u. ngendlela abantu
abasebenzisa ngayo ilimi elikhulunywako (ikulumo ngesifundo esithileko) nofana ilimi elitloliweko (itheksti)
ngeendlela ezihlangeneko nezizwisisekako.
2.2 Ukwabiwa kwesikhathi eLimini leKhaya
Isikhathi sokufundisa iLimi leKhaya neLimi lokuThoma lokwEngeza ma-iri ama-5 nama iri ama-4 ngokulandelana
ngeveke njengoba umthetho-kambiso uqintele. Nanyana kunjalo, esiGabeni esiPhakamileko, kutjhukunyiswa
bonyana ama iri ama-5 anikelwe ilimi lokufunda nokufundisa begodu ama iri ama-4 anikelwe elinye ilimi elikatelelweko.
Inkolo ezisebenzisa iLimi lokuThoma lokwEngeza njenge limi lokufunda nokufundisa, kufanele zinikele ilimi lelo ama
iri ama-5.
Koke okumumethweko elimini kufundiswa ngomzombe weemveke ezimbili (ama-iri ali-10, abu (8) ). Abotitjhere
akukafanele bonyana badzimelele ngokungasikinyeki emzombeni lo, kodwana kufanele baqinisekise
bonyana amakghono welimi, khulukhulu ukufunda nokutlola kuyajayezwa(phrakthiswa). Isikhathi esabelwe
amakghono ahlukahlukeneko welimi emaGreyidini 7-9, ziimveke ezima 36. Iimveke ezine zenzelwe ihloso
yeenhlahlubo-iimveke ezimbili zibekelwe iinhlahlubo zangoMgwengweni begodu ezinye iimveke ezimbili zibekelwe
iinhlahlubo zangoNobayeni.
Incwadi okuhlelwa kiyo iinkathi kufanele inikele isikhathi esiragela phambili seemfundo ezimbili ezilekeneko qobe
ngeveke. Emzombeni weemveke ezimbili kuphakanyiswe ukwabiwa kwesikhathi esilandelako mayelana namakghono
ahlukahlukeneko welimi:
12 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ukwabiwa kwesikhathi esiphakanyisiweko kwelimi lokufunda nokufundisa (LoLT)
AMAKGHONO UKWABIWA KWESIKHATHI NGOMZOMBE WEEMVEKE EZIMBILI (AMA-IRI)
IGREYIDI 7 IGREYIDI 8 IGREYIDI 9
*Ukulalela nokuKhuluma Ama iri ama-2
(okukhulunywako/zomlomo)
*Ukufunda nokuBukela Ama iri ama-3 namaminithi ama-30
(I-iri li-1 namaminithi ama -45 wesifundo sokuzwisisa begodu ne iri li-1 namaminithi
ama -45 wamatheksti wezemitlolo)
*UkuTlola nokweThula Ama iri ama-3 namaminithi ama -30
Izakhiwo nemithetjhwana I iri li -1
yelimi
*izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi nokusetjenziswa kwayo kuhlanganiswe esikhathini
esabiweko samakghono amane weLimi.
Kunesinye isikhathi esabelwe ukuzijayeza okuhlelekileko. Amakghono wokucabanga
nokucabangisisa ahlanganiswe emakghonweni nemaqhingeni afuneka ekuLaleleni
nekuKhulumeni, ekuFundeni nekuBukeleni, begodu nekuTloleni noKwethuleni.
Ukwabiwa kwesikhathi esiphakanyisiweko kwelinye ilimi elikatelelekileko
AMAKGHONO UKWABIWA KWESIKHATHI NGOMZOMBE WEEMVEKE EZIMBILI (AMA-IRI)
IGREYIDI 7 IGREYIDI 8 IGREYIDI 9
*Ukulalela nokuKhuluma Ama iri ama-2
(okukhulunywako/zomlomo)
*Ukufunda nokuBukela Ama iri ama-3
(I-iri li-1 namaminithi ama -30 wesifundo sokuzwisisa begodu ne iri li-1 namaminithi
ama -30 wamatheksti wezemitlolo)
*UkuTlola nokweThula Ama iri ama-2
Izakhiwo nemithetjhwana I iri li -1
yelimi
*izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi nokusetjenziswa kwayo kuhlanganiswe esikhathini
esabiweko samakghono amane weLimi.
Kunesinye isikhathi esabelwe ukuzijayeza okuhlelekileko. Amakghono wokucabanga
nokucabangisisa ahlanganiswe emakghonweni nemaqhingeni afuneka ekuLaleleni
nekuKhulumeni, ekuFundeni nekuBukeleni, begodu nekuTloleni noKwethuleni.
TTKH 13
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
2.3 Umethiriyali oSekela ukuFunda nokuFundisa
Abafundi bafanele babe nalokhu okulandelako ukufunda iLimi leKhaya emaGreyidini 7- 9:
AmaGreyidi 7- 9
Umatheriyali omummongo
Incwadi yelimi eqintelweko Umhlahlandlela katitjhere nencwadi yomufundi √
Inoveli √
Iindatjana ezifitjhani √
Umtlolo-ndabuko √
Umdlalo (idrama) √
Iinkondlo √
Isihlathululi-mezwi √
Umatheriyali weenrhatjhi
Amaphephandaba √
Abomagazini √
Amahlelo womrhatjho wokukhuluma/imidlalo(amadrama) √
Amahlelo wakamabonwakude/imidlalo (amadrama)/amadokhyumenthari √
Abotitjhere belimi lekhaya kufanele babe nalokhu:
(a) Umtlolo wesiTatimende somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola
(b) UmThetho-kambiso weLimi kwezeFundo (i-LiEP)
(c) Incwadi yokuFunda yelimi eqintelweko esetjenziswa bafundi nezinye iincwadi zokufunda ezimithombo
ukungezelela kileyo eqintelweko.
(d) Isihlathululi-mezwi (esilimi-linye, esilimi-mbili, esimalimi-nengi, ithesarasi )
(e) Amajenri wezemitlolo aqintelweko.
(f) Imihlobo ehlukahlukeneko yamamethiriyali weenrhatjhi: amaphephandaba, abomagazini, amabhrotjha,
amaflaya, njll.
(g) Ukufumaneka kweensiza ezilalelwako/ezibukelwako ezizokusetjenziswa ngetlasini.
(h) Ezinye iinsiza ezizinrhatjhi (imihlobo ehlukahlukeneko yamaphephandaba, abomagazini namabhrotjha)
Iinsetjenziswa zangetlasini
a) Imihlobo ehlukahlukeneko yamatheksti ukwenzela amazing ahlukahlukeneko wokufunda, isib. iincwadi
ezikhethekileko zokufunda ezinamakhophi wamatheksti alingeneko ezingeni ngalinye ngetlasini.
b) Imihlobo ehlukahlukeneko yamamethiriyali weenrhatjhi: amaphephandaba, abomagazini amabhrotjha,
amaflaya, iinkhangiso, amaphostara, izaziso, njll.
c) Iinsiza ezilalelwako/ezibukelwako.
14 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISIGABA 3 OKUMUMETHWEKO NAMAHLELO WOKUFUNDISA
AMAKGHONO WELIMI
3.1 Umbonomazombe wamakghono welimi- iindlela zeenkambiso namaqhinga,
imihlobo nobude bamatheksti
3.1.1 UkuLalela nokuKhuluma
UkuLalela nokuKhuluma kumgogodlha oqakathekileko ekufundeni zoke iimfundo. Ngokulalela nokukhuluma
ngefanelo, abafundi babuthelela bebahlanganise ilwazi, bakhe ilwazi, bararulule imiraro, bebaveze imibono.
Amakghono wokulalela ngelihlo elihlabako enza abafundi bakghone ukubona amagugu nemikghwa emumethwe
matheksti bebaphose iselela elimini elithatha ubuhlangothi neliphatha buqobolwana. Ukulalela nokukhuluma
makghono ahlukileko kodwana elinye liyame kwelinye ikghono. Womabili athulwa njalo ngendlela engakalungiselelwa
ngetlasini njengombana abamntwana bathola bebacocisane ngelwazi. Ukulalela nokukhuluma okuhlelekileko
ngendlela ekhethekileko, isib. Ikululumo-pikiswano, ifuna iinlayelo/imileyo eqalene nayo. Ukulalela nokukhuluma
okuhlelekileko/okulungiselelweko nokungakahleleki/kokungakalungiselelwa kuhlanganiswe nokufunda, nokutlola
nokuzijayeza/nokuphrakthisa ilimi begodu ukukhuluma kungaveza itheksti etlolweko ibe sebujameni bezomlomo
(isib. Ukufundela phezulu).
Indlela yekambiso namaqhinga wokulalela
Iinlayelo zokuLalela esikhathini esinengi zizokubandakanya ukusebenza ngamatshwayo wendlela yekambiso
yokulalela. Lamazinga amathathu womsebenzi atjengisa amaqhinga wokulalela ngokuzijamela ukuphula nokuzwisisa
ikulumo nezinye iindlela zokuzwa. Akusingiwo woke amagadango wendlela yekambiso azokusetjenziswa
ngasosoke isikhathi. Isibonelo, nange abafundi balalela ihlathululo erekhodiweko bazokudinga ukwenza umsebenzi
wokulungiselela ukulalela ozobalemukisa ngesidingo sokunqopha ekulaleleni bekubasize bahlobanise nelemuko
labo. Imisetjenzana yokuLalela izobasiza bonyana bakhumbule imininingwana bebahlunge umlayezo.Ngemva
kokulalela kungahle kubandakanye abafundi ekuphenduleni lokho abakuzwileko ekucocisaneni.
Imisetjenzana yokuLalelela ukuzwisisa nokuhlola kunikela abafundi ithuba lokufundisa abafundi bonyana bangalalela
bunjani.
Ukulungiselela ukulalela kungenisa abafundi ebujameni bokulalela .Kubavumela bonyana batherhulule ilwazi labo
elidlulileko lesihloko, bebazilungiselele ukulalela.
• Ukuhlahlambisa/ukutherhulula ilwazi langaphambili ngaphambili kokulalela
• Ukubonela phambili bonyana itheksti imayelana nani ukusukela esihlokweni.
• Ukusebenzisa nanyana ngiliphi ilwazimagama eliqakathekileko abafundi abangakalijayeli
• Seta imibuzo yokulungiselela ukulalela ukunqophisa ekulalelisiseni kwabafundi
• Lungiselelwa ngokuthi baphathe, isibonelo, ipensela nephepha lokutlola amanowuthi
TTKH 15
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ngesikhathi sokulalela-ukubuza, ukukhumbula, ukumadanisa, ukutlola amanowuthi, ukurhumutjha:
abafundi:
• Bahlaziya:
-- Umlayezo,
-- Isikhulumi, no
-- Bufakazi besikhulumi
• Bahlanganisa abakuzwako ngengqondo
• Bathole ihlathululo
• Babuze imibuzo
• Bathatha iinqunto nokuqinisekisa ibonelo phambili
• Bacabangisise bebahlunge
Ngemva kokulalela kulandela ilemuko labo lokulalela. Abafundi
• Babuza imibuzo
• Bakhuluma ngalokho okutjiwo sikhulumi
• Babuyekeza amanowuthi
• Barhunyeza okwethuliweko ngomlomo
• Batjhugulula ilwazi elisuselwa kwezomlomo ukuya kokutloliweko isib.kusetjenziswa ilwazi ukulebula
idayagramu
• Bahlaziya bebahlunge ngelihlo lokuhlaba lokho abakuzwileko
• Bahlanganisa ilwazi elitjha nelwazi langaphambili
• Thatha isiqunto; bayahlunga; baveza imibono yabo: baphendule ngelihlo elihlabako
16 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo ehlukahlukeneko yokulalela
UkuLalelela ilwazi Ukulalela, kunokuzwa nje kwaphela, kuhlala kuqakathekile kunanyana ngiyiphi ipendulo
elinqophileko yobuhlakani esemhlabeni osizombelezileko. Emhlabeni lapho itheknoloji itlama khona amatjhada
angenamkhawulo, amaphimbo, umbhino begodu nokukhuluma, ukufunda ukulalelela kwaphela
lokho okuqakathekileko nofana okulisizo kuba ngokuqakathekileko. Okunengi kwalokho
okuserhelweni elingenzasi akuzokuba ngokungakajayeleki ebafundini balesi sigaba. Abothitjhera
kudingeka bonyana basebenze kwaphela ngeleziindlela zekambiso njengombana bacabanga
bonyana itlasi labo liyazidinga.
• Ukuhlahlambisa/ukutharhulula ilwazi langaphambili ngaphambi kokulalela
• Ukuqinisekisa umnqopho wesikhulumi
• Ukunikela itjhejo elizeleko emsebenzini yokulalela nokutjengisa irhuluphelo
• Ukuthola ihlathululo
• Ukuhlola ukuzwisisa umlayezo ngokuhlanganisa, ukwenza nokuqinisekisa amabonelo
phambili, ukuthatha iinqunto, ukuhlunga nokucabangisisa/ukuzindla
• Ukutlola imileyo yamanowuthi azwakalako, ukutlola imebhe, ukuhlela ngamananeko,
ukurhunyeza, ukwenza irhelo lokuhlola, ukutlola ngamagama wakho ngaphandle
kokutjhugulula ihlathulo, ukubuyelela ucoce, ukuhlathulula
• Ukuhlukanisa umlayezo esikhulumini
• Ukuyelela ubudlelwana phakathi kobujamo nokukhetha amagama nesakhiwo
• Ukubona, ukurhumutjha nokuhlunga imilayezo
• Ukuzwisisa iinlayelo, ukulandela imitlhala emebheni nokulandela iinkambiso
• Ukulemuka imibono eqakathekileko nesekelako
• Ukudlulisa ilwazi ngoku: madanisa, ukulandela iinlayelo, ukuzalisa iinkhala, ukulemuka
imahluko, ukutshwaya izinto, ukudlulisa ilwazi, ukulandelanisa, ukumadanisa, ukurhumutjha
ihlathululo
• Ukwenza ilandelela ngokuthuliweko ngoku: phendula imibuzo, buyekeza amanowuthi, hlela
imibono ngamananeko, rhunyeza, hlathulula, cabangisisa/zindla, khuluma nofana ukutlola
Ukulalelela ukuzwisisa • Ukubuyelela ucoce indatjana
nokukhuluma
• Ukukhumbula imininingwana ethile esethekstini
• Ukucabangisisa ngamagugu nemilayezo esethekstini
• Ukucabangisisa ngokudzimelela kokholelwa kikho nobuhlangothi
• Ukucoca ngomlingisi, isakhiwo nesizinda
• Ukuveza imibono
• Ukutlhadhula imibuzo
UkuLalelela ukuhlaziya Iindlela zekambiso ezinengi ezirheliswe ngenzasi zilisizo ekufundeni amatheksti wezomtlolo,
nokuhlunga ngelihlo wemikhangiso neencwadi zepolitiki. Ngemuva komsebenzi wokulalela, abotitjhere banikela
elihlabako ithuba lokucocisana, kodwana kuqakathekile bonyana kutjhugululwe imisetjenzana le ibe
ngetlolwako. Isiqetjhana esifitjhani esibuya efilimini ezwakalako, isibonelo, ingasetjenziselwa
ukuthoma i-eseyi ecocako. (“Yini oyizwako kuhlehle? Yenza umqondo ngakho “). Ukukhetha
amagama ambalwa welimi elithinta imizwa asuselwe ekulumeni, nofana ekufundweni kwekondlo
kungahlanganiswa kube siqetjhana esitlolwako esifaneleko esisebujameni obuthile.Ukufaka
hlangana amagama esitatimendeni esiphikisana nalokho okutjhiwe ekulumeni: nofana
ukusebenzisa amagama asekondlweni yakhe ukuze ukuzwisiswa kwamagama kucace.
• Ukubona nokurhumutjha ilimi lokwenzisa, elithinta imizwa nelibuqobolwana, elibuhlangothi,
elizindlako, nelidzimelela kokholelwa kikho
• Ukuhlukanisa phakathi kwamaphuzu nemibono
• Ukutjengisa ilemuko nokurhumutjha iphimbo, ibelo nokusetjenziswa kwelimi
• Ukuzwisisa istayela, iphimbo nerejista nokuhlunga ngefanelo
• Ukuzwisisa ukulamana kwelwazi ngefanelo
• Ukwenza isehlulelo nokunikela ubufakazi
• Ukufunisela nokubonela phambili ngemiphumela
• Ukuphendula ukusetjenziswa kwelimi, ukukhetha amagama, isakhiwo nokuphimisa.
TTKH 17
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo ehlukahlukeneko yokulalela
Ukulalelela ukubuka Imisetjenzana yokulalela yenza ijayezo elingcono kukulumo-pikiswano, ekucocisaneni
nokuthintana kwesiqhema esincani nanyana ngikuphi ukucocisana okuhlelekileko.
Ukubukela iinhlokwana ezitlolwe efilimini kungaba lirhelebho ekuhlungeni amatshwayo afana
nalawo arheliswe ngenzasi.
• Ukuphendula ebujameni obuthileko bokukhulumisana/bokuthintana
• Ukudlhegana nakukhulunyiswanako
• Ukuvikela ubujamo obuthileko
• Ukubuza imibuzo ukuragisela phambili ikulumo
• Ukuphendula ilimi, ilimi lomzimba, ukuthintana ngamehlo
• Ukutjengisa ukuzwisisa ubudlelwana phakathi kwelimi nesiko ngokutjengisa ihlonipho
yemithetho yamasiko.
• Ukuphendula kumakhwalithi wethandabuhle wetheksti yezomlomo, isib, igido, ibelo,
imiphumela yamatjhada, ukufanekisa
Ubude bamatheksti okufanele busetjenziswe ekulaleleleni isifundo sokuzwisisa
Umsebenzi Igreyidi 7 Igreyidi 8 Igreyidi 9
Amatheksti amade wokulalelela amagama ali 150-200/ amagama ama 200-250/ amagama ama 250-300/
ukuzwisisa isib. indatjana, ukufika emaminithini ukufika emaminithini ukufika emaminithini
ama-inthavyu, imidlalo, imibiko ama-5 ama-5 ama- 5
yeendaba
Amatheksti amafitjhani amagama ama 60-70 amagama ama 70-80 amagama ama 80-100
wokulalelela ukuzwisisa, isib, iminithi li 1-2 iminithi li 1-2 iminithi li 1-2
iimemezelo, amatheksti welwazi,
iinlayelo, iinkombatjhuba
Ukufundela ukuzwisisa/amatheksti amagama ama 150-200 amagama ama 200-250 amagama ama 250-300
wokufundisa ngokungeneleleko
Ukukhuluma
EsiGabeni esiPhakamileko abafundi bafanele bafundiswe nofana bakhiwe bonyana bakwazi ukukhuluma
ngokuzigedla nangokunembako njengombana lokhu kungaba lilifa eliqakathekileko emaphilweni wabo, kikho kokubili
ngokwakhe nangekwekghono lokufundelweko.Ukwakha ukuzethemba kuqakatheke khulu kunanyana ngiliphi
iqhinga elinqotjhiweko nofana iqhinga lokukhuluma emphakathini. Abafundi bafanele bazi bonyana nabakhulumako
akuzokuba nokudelelana nofana ukunyaza. Kufanele baqinisekiswe ngesekelo nangokukhuthazwa ngutitjhere
ngaso soke isikhathi.
Abafundi besiGaba esiPhakamileko bafanele bafundiswe amaqhinga aqakathekileko asisekelo sokunikela ikulumo
ehle. Izinga lokubekezela lingahle litjengiswe abafundi ngokubona isidingo esenziwa kuthintana ngokomlomo kibo.
Indlela yekambiso namaqhinga wokukhuluma
Ukufundiswa kokukhuluma kufanele kufake hlangana ilwazi lekambiso namaqhinga wokukhulumisana (ukubuyelela
ulandele umkhondo, ukubuyelela wakhe imitjhwana, ukujamiselela, ukutjengisa, ilimi lomzimba, ukukhuluma
buthule, amatjhada nokubawa ukulekelelwa). Ukufundisa indlela yekambiso yokukhuluma imumethe iingaba ezimbili
ezilandelako:
• Ukuhlela- ukurhubhulula nokubuthelela
• Ukuzijayeza nokwethula
18 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ukuhlela-ukurubhulula nokubuthelela
Abafundi bafanele bakwazi ukutjengisa ukuhlela, ukurhubhulula nokubuthelela amakghono wokwethula ngomlomo
ngoku:
• Sebenzisa irejista, istayela nelizwi ngokuya ngokwabamukelilwazi, ihloso, ubujamo nommongo ngefanelo.
• Sebenzisa ilimi elifaneleko (ukukhetha amagama) ngoku:
-- Sebenzisa izenzo, imihlobo ehlukahlukeneko yeemphawulo nezandiso ukunikela umbono onqophileko,
imininingwana nehlathululo ecacileko nakukhulunywako, isibonelo. ikulumo, ukucoca indatjana, ikulumo-
pikiswano.
-- Sebenzisa ilwazi lamagama amqondofana namqondophika, abomabizwafane negama elilodwa elijamele
umutjhwana
-- Sebenzisa amagama wokubolekwa, wefuzo namatjha
-- Sebenzisa ilimi elifanisako (iimfenqo, izitjho, izaga) iphimbo, umoya wekondlo nofana ihlaya/ikghono
lokuhlekisa
-- Sebenzisa iinrhunyezo
-- Sebenzisa umrabhu, iinthomo neenlungelo
-- Sebenzisa ubulili, ubunengi neenciphiso
-- Sebenzisa iimphawulo nezandiso
• Ukutjengisa ilemuko lelimi elihlabako ngoku:
-- Nikela amaphuzu nokuveza imibono
-- Veza ihlathululo yegama elisesihlathululi-mezwini nehlathululo efanekisako, efihlakeleko
-- Veza amagugu, imimoya, ubuhlangothi, ukudzimelela kokholelwa kikho, ilimi lemizwa, lokwenzisa,
nelibuqobolwana isib, ekulumeni ekholwisako
• Ukusetjenziswa kweensetjenziswa neenkombisi ezitjengisa bonyana ilwazi ungalithola kuphi
njengeenhlathululi-mezwini namatheserasini ukukhetha ilwazimagama eliphumelelisako nelinembako
nokwethula ikulumo ngokusebenzisa amanowuthi namaphropsi, okuzwakalako noku/nofana okubonwako,
iinsiza namagrafu ukwenzelela bonyana kwenze ngcono ikulumo ethulwako ukuthi idose beyinembe
Ukuzijayeza nokwethula
Abafundi bafanele bazijayeze bebatjengise amakghono wokwethula ngomlomo ngoku:
• Khuluma bunqopha kubamukelilwazi
• Layela iinsetjenziswa ezifaneleko abazisebenzisileko
• Faka hlangana imihlobo ehlukahlukeneko yamaphuzu neembonelo ngokuya ngeemfuneko zomsebenzi
• Sebenzisa isingeniso nesiphetho esifaneleko (ngokusebenzisa abodzubhula bezemitlolo, iinkombiso
ezitjengisa bonyana ilwazi ungalithola kiyiphi imithombo egunyaziweko, ama-anakhdothi)
• Thuthukisa imibono nepikiswano - okumumethweko kungokokuthoma, ukutlama, ukukhambelana,
ukutjengisa ukuthuthukisa nokuhlela amaphuzu, iimbonelo nemibono,
TTKH 19
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Sebenzisa amatshwayo wezakhiwo zekulumo(isib, isingeniso, ukudlulela kokuthoma kokwesibili, umzimba,
isiphetho) ngokwakha ipikiswano ezwakalako/enengqondo nokusebenzisa ubukghwari bokukholwisa
nekulumo-pikiswano
• Sebenzisa izakhiwowo zokuhlela njengokulamanisa ngefanelo, iinhloko, unobangela nomphumela,
ukumadanisa-ukuhlukanisa, umraro-nesisombululo ukwazisa nokukholwisa
• Sebenzisa ihlukalizwi ngefanelo
• Ethula nokuragisela phambili ipikiswano ecacileko nokukhetha umhlobo ofaneleko wesiqinisekiso (istatistiki/
iimbalobalo, ubufakazi, izehlakalo ezinqophileko) ezihlangabezana nokuvivinywa okulinganisiweko
njengobufakazi, okufaka hlangana ukuthembeka, ubuqiniso, nokukhambelana
• Sebenzisa imihlobo ehlukileko yokwethula ikulumo nofana ukubuyelela: bomma nabobaba; Ngithanda
ukugandelela lokhu...
• Sebenzisa izakhiwowo nemithetjhwana yelimi ngefanelo njenga:
-- izenzo neensizasenzo eziveza iinkhathi nobujamo bamazizo ngokunqophileko
-- ukusebenzisa iinkhekhe/iingcezu zekulumo ukuveza ukukhulumisana kwangamalanga
• Ukusebenzisa imibuzo engadingi ipendulo, ukuphumula, ukubuyelela
• ukusebenzisa amatheknikhi wokukhuluma newokusebenzisa ilimi lomzimba (isib.iphimbo, ukulinganisa
iphimbo/imojuletjhini, ukuphakama kwephimbo, ibelo, imitjhwana, ukuthintana ngamehlo, ukuqaleka kobuso,
ukukhuluma ngezitho zomzimba nelimi lomzimba) ukwenzela ukwethula
Imihlobo yamatheksti wokuLalela nokuKhuluma
Ikulumo elungiselelweko Ukwazisa/ukwenzisa/ukwabelana nokunikela iinzathu ngombono
• Ukukhetha isihloko serhubhululo esifaneleko
-- Eminye imihlobo yerhubhululo ifanele ibonakale
-- Isakhiwo esifaneleko (isingeniso, umzimba nesiphetho)
-- Kufanele kube nokuhlobana nesihloko
-- Ipikiswano nofana umbono edosa ipendulo ecatjangisiswe kuhle ngabanye
-- Ukwethula imibono ngokucacileko ukutjengisa ilemuko labamukelilwazi nomnqopho
Ikulumo engakalungiselelwa Ukwethula ikulumo ngaphandle kokuyilungiselela ngaphambili/ukuhlela ilandelano
msinyazana/ngokurhabako/ukusebenzisa amaqhinga wekulumo ngesikhatjhana
esifitjhani.
• Ukusebenzisa isakhiwo esifaneleko (isingeniso, umzimba nesiphetho)
• Ifanele umnqopho
• Ukusebenzisa iphimbo, ukulinganisa iphimbo, ibelo, ukuthintana ngamehlo, ubujamo
nokukhuluma ngelimi lomzimba
• Irejista nephimbo elifanele abamukelilwazi
• Ukusebenzisa ilwazimagama nezakhiwo zelimi ngefanelo
• Ibe yifitjhani kodwana inqophe
20 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti wokuLalela nokuKhuluma
UkuFunda okulungiselelweko • Ukuzwisisa isiqephu kuyavezwa
(ukuFundela phezulu) • Isiqephu sifundwa butjhelela
• Iphimbo liyalinganiswa
• Amagama aphinyiswa ngokucacileko
• Ukuphumula lapho okufaneleko
• Ukugcinwa kobudlelwana babamukelilwazi
• Isiqephu esikhethiweko sibonelela abamukelilwazi
• Ubude besiqephu obufaneleko
Ukufunda Ukwabelana ngetheksti ayitlolileko nofana etlolwe ngabanye ukwenzela ukuzithabisa
okungakalungiselelwa
• Ukuzwisisa isiqephu kuyavezwa
(ukufundela phezulu)
• Isiqephu sifundwa butjhelela
• Iphimbo liyalinganiswa
• Amagama aphinyiswa ngokucacileko
• Ukuphumula lapho okufaneleko
• Ukugcinwa kobudlelwana babamukelilwazi
• Isiqephu esikhethiweko sibonelela abamukelilwazi
• Ubude besiqephu obufaneleko
Ikulumo-pikiswano Ukuphikisana ngemibono ehlukeneko ngesihloko esikhethiweko. Le yindlela ehlelekileko
yomlomo yokubukelwa nokuzibandakanya komphakathi
Ikambiso yekulumo-pikiswano:
• Iinqhema ezimbili zeenkhulumi, ngokuvamileko baba bathathu esiqhemeni, ngasinye,
bavumelana nofana baphikisane ngesihloko. Isiphakamiso senza okuthileko nanyana
isiphakamiso, isib. I Bhigiri Yephasi ibe yihle emnothweni welizwe lethu” kunokuthi nje
iBhigiri Yephasi”
• Ikambiso yekulumo- pikiswano ilawulwa mgcini sihlalo o:
-- wethula isiphakamiso abe anikele nesendlalelo saso
-- wethula esinye nesinye isikhulumi
-- gcina umyalo
-- lawula isikhathi-iinkhulumi zinikelwa isikhathi esiqindelweko
-- lawula ukukhulumisana lokha isihloko sesivulelwe abahlezi phasi (qala okulandelako)
-- lawula ukuvowuta/ukukhetha (qala okulandelako)
• Umngcini-sihlalo wethula isihloko bese abawe isikhulumi sokuthoma bonyana
siphakamise (isiqhema esiphikisana nesihloko) ukukhuluma
• Isikhulumi sokuthoma ehlangothini elivumelana nesihloko sethula ikulumo esekela
isihloko
• Isikhulumi sokuthoma ehlangothini eliphikisako (ngilabo abaphikisana nesihloko)
sethula ukuphikisa kwakhe okusekelako begodu angahle asahlasele amaphuzu
wesikhulumi sokuthoma
• Isikhulumi sesibili ehlangothini elivumelana nesihloko wakhela phezulu kwamaphuzu
wesiqhema sakhe, anikele amaphuzu amatjha, begodu ahlasele isikhulumi esidlulileko
• Isikhulumi sesibili esiphikisako senza njalo naso
• Isihloko sivulelwa abamukelilwazi ukukhulumisana nokubuza imibuzo
• Ukulandela ukukhulumisana okujayelekileko abaphikisanako barhunyeza kokuthoma.
Isikhulumi sesithathu sibuyelela amaphuzu aqakathekileko wesiqhema abe alinge
ukwenzisa abamukelilwazi bonyana bavowutele abaphikisane nesihloko, banikele
iinzathu. Isikhulumi singahle sisahlele ikulumo/ipikiswano edlulileko
• Isikhulumi sesithathu esisehlangothini elinye naso senza bunjalo
• Ikulumo-pikiswana ingaphethwa bekutholakale neemphumela ngeendlela
ezihlukeneko, isib ngokuthi iinkulumo zihlolwe (ukunikela amamaksi) ngabahlulelako,
namkha kuvowutelwe isihloko
TTKH 21
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti wokuLalela nokuKhuluma
Ikulumo-pendulwano • Iveza ukukhulumisana phakathi kwabantu ababili nofana abangaphezu kwababili
• Ukusungula nokuragisela ikulumo phambili
• Ukudlhegana, nokuragisela ingcoco phambili
• Ukulalelana nokukhulumisana
• Ukuvikela ubujamo obuthileko nakungavunyelwaniko
• Ukuzalisa iinkhala nokukhuthaza isikhulumi
• Ukutlhadlhula izinto
• Ukwabelana ngemibono nangelemuko begodu batjengise ukuzwisisa iminqopho
Ukukhupha ilwazi nofana umbono emntwini oyedwa nofana ephanelini
I-inthavyu • Ukusebenzisa amakghono wokubuza, wokukholwisa, wokutlola amanowuthi,
wokurhunyeza, wokulalela namakghono wokukhuluma ngelimi lomzimba
• Ukuhlela nokulungiselela: ukutjengisa umnqopho, ilwazi elisendlalelo, ukwendlala,
imibuzo, isikhathi, indawo, ukulandelanisa, ibhoduluko okilo (bona amatshwayo
wokutlola)
• Ukusebenzisa amaqhinga we-inthavyu ngeengaba:
-- Isingeniso (ukuzethula; ukutjho umnqopho)
-- Ukwakha ubudlelwana (ukwakha isimo sokwethembana)
-- Imibuzo (ukubuza imibuzo ejayelekileko ukuya kenqophileko, imibuzo ekhambelana
nobujamo; ukusebenzisa ilimi elivuthiweko, elizwelelako, elinezwelo, elihlonipho
nelikholwisako; ukulalelisisa, ukuhlunga iimpendulo, ukuphendula ngefanelo
utjengise ilwazi)
-- Ukurhunyeza (ukurekhoda iimpendulo ngokutlola amanowuthi; ukurhunyeza;
ukulandelanisa nokuhlela iimpendulo nemininingwana eqakathekileko ngendlela
elamana ngefanelo)
-- Ukuvala (ukuthokoza o-inthavyuwako; ukunikela imininingwana yokuthintana)
Umbiko (ohlelekileko • Nikela umbiko obuyako ngobujamo njengombana bunjalo. Isib, ingozi, nanyana yini
nongakahleleki) okotholakalako
• Ukucabangisisa ngesihloko, isingeniso (isendlalelo, umnqopho nesilinganiso
somsebenzi), umzimba (Ubani? Kungebanga lani? Kuphi? Nini? Ini? Bunjani?),
iimphetho, iimphakamiso, iinkombisi ezilayelako, iinthasiselo
• Ukuhlela/plana: Ukubuthelela nokuhlela ilwazi nokunikela amaphuzu
• Ukusebenzisa irejista nestayela selimi elingakahleleki ukuya kelihlelekileko
• Ukusebenzisa
-- Isikhathi sanje (ngaphandle kwemibiko yezomlando)
-- Amabizo ajayelekileko
-- Umuntu wesithathu
-- Ihlathululo yamaphuzu
-- Amagama nemitjhwana ephathelene nesihloko esithile neendlele zakhona
-- Ilimi elihlelekileko elingakaphathelani nabantu
Ukunikela iinkombatjhuba Ukutjela umuntu bonyana uya bunjani kenye indawo
• Ukusebebenzisa iinkombatjhuba nawutjela umuntu bonyana angafinyelela bunjani
endaweni ethileko
• Ukusebenzisa khulukhulu indlela yamandla
• Ukusebenzisa umuntu wesibili ukwethula ukuthintana phakathi kwesikhulumi nomlaleli
• Yelela okulandelako nawunikela ikombatjhuba:
-- Sebenzisa imitjho emifitjhani nezwakalako
-- Ukulamanisa ngefanelo
-- Layela ikombatjhuba enqophileko
22 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti wokuLalela nokuKhuluma
-- Tjengisa isilinganiso sebanga
-- Nikela isilinganiso seenomboro zeentrada/iindlela azozeqa ngaphambi kokufika
endaweni
-- Nikela ilwazi ngeemmeregi ezitholakala endleleni
-- Sebenzisa amagama atjengisa ubujamo
-- Sebenzisa amagama atjengisa ikombatjhuba
-- Sebenzisa amagama wekobuza iinkombatjhuba
-- Sebenzisa amagama wokutjengisa ukuthaba ukuthokoza
Iinlayelo Ukuhlathulula bonyana ungasebenzisa bunjani ithulusi, namkha isisetjenziswa,
ukulungisa ukudla, ukulungisa iimphoso, njll.
• Ukuhlathulula ukusebenza nofana ukusetjenziswa kwananyana yini into
esetjenziswako: ukulungisa ukudla, ukulungisa nanyana ngiziphi iimphoso, njll.
• Ukuplana/ukuhlela nokulungiselela (ukuqala amatshwayo wokutlola)
-- Ukuzwisisa ubujamo nokuthi ukunikela iinlayelo/iintjengiso kunomthelela onjani/
kuzokwenzani
-- Ukuhlathulula ukusebenza nofana ukusetjenziswa kwananyana ngiyiphi into
-- Ukuveza iinlayelo ezicacileko, ezifaneleko nezilamana ngefanelo/ngelojiki
-- Ukusebenzisa iincwadi yeenlayelo, indlela esetjenziswa ngayo
-- Yelela ilwazimagama, ihlelo, ukuveza, ilimi lobuthekhniki nemitjhwana engahle
isetjenziswe
• Ukwethula
Ukwethula umbiko ngomlomo • Ukwethula ngomlomo izehlakalo ezivelako, isib. emrhathjweni namkha
kumabonwakude namkha okutholwe ku-inthavyu ebeyibanjiwe
• Ukuhlela nokulungiselela
-- Ukwethula bonyana into eyekwethula ngokuhlelekileko ngomlomo kufanele ibe
bunjani
-- Ukubonela phambili bonyana kungasetjenziswa liphi ilwazimagama, ihlelo nokuveza
-- Ukurhubhulula uthole ilwazi elifaneleko elibuya esikhulumini nelimini elidingekako
ukuveza ilwazi
• Ukwethula: qala okulandelako:
-- Ubufakazi berhubhululo bufanele buvezwe
• Isakhiwo setheksti sifanele sibe nesingeniso, umzimba nesiphetho
• Itheksti ifanele imumathe ukuhlobana okucacileko nesihloko, ukuveza amaphuzu
afaneleko ahleleke ngokulamana
• Ipikiswano namkha umbono othakghulula ipendulo ecatjangisisweko kwabanye
kufanele ivezwe
• Imibono ephinyiswa ngokucacileko itjengisa ilemuko labamukelilwazi nomnqopho;
• Ukungathathi ihlangothi (ilimi elicacileko nelinqophileko) begodu yethulwe ngerejista
elungele abamukelilwazi
• Abafundi bafanele bakhutazwe ukusebenzisa ilimi lomzimba elifaneleko. Babalekele
ukusebenzisa ilimi lomzimba elilumelako. Sebenzisa ilimi elicacileko.
• Ukuhlela akwethula ngomlomo ngeengaba ezintathu:
-- Isingeniso: Ukudosa ikareko labamukelilwazi; ukuphendula bonyana Ngubani? Ini?
Kuphi? Nini?
-- Umzimba: ukuhlela amaphuzu aqakathekileko wombiko ngokulamana kwawo.
Ukusebenzisa ilwazi elinembako; ukusekela amaphuzu aqakathekileko ngelwazi
elivela erhubhululweni; Ukusebenzisa imininingwana nemitjho ehlathululako ukwenza
umbiko bonyana ukarise
-- Isiphetho: Ukurhunyeza bewuthola amaphuzu aqakathekileko. Ukutlola isiphetho
esifitjhani. Ukusonga abe abuyelele amaphuzu aqakathekileko. Ukuthatha
emaphuzwini aqakathekileko ukwakha umbono wakhe ngesihloko sombiko
TTKH 23
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti wokuLalela nokuKhuluma
• Sebenzisa iinsetjenziswa ezibukelwako njengamaphostara nofana amathransparensi -
nokuzijayeza ukuwasebenzisa ngesikhathi sokuzilungiselela
• Sebenzisa amanowuthi ukwenza isendlalelo somtlamo wokugcina wombiko
• Sebenzisa amanothi nawethula umbiko
Ukucocisana kweforamu/ Ukwabelana ngemibono ehlukeneko nofana ilwazi elisuselwe emithonjeni ehlukeneko
kwephaneli
Iinkhulumi zifanele:
• Zithole imihlobo ehlukahlukeneko yemibono
• Zilalelane
• Zivume ubuqiniso bamaphuzu nakudingekako
• Zingathikamezi ezinye iinkhulumi
• Zihlobanise amaphuzu ngefanelo
• Zinamathele esihlokweni
• Zilinge ukuletha abantu ekucocisaneni
-- Zithikameze ngokuzithoba
-- Ziveze imibono nesekelo ngokunikela iinzathu
• Esinye nesinye isikhulumi sikhuluma ngento ethile ngesihloko
• Zisebenzisa imithetjhwana yemafreyizi
• Imisebenzi womgcinisihlalo
-- Ukulawula ihlelo
-- Ukugcina isikhathi
-- Ukulandela i-ajenda
-- Ukukhuthaza ukuzibandakanya
-- Ukungathathi ihlangothi
-- Uvulela iintjhukumiso namkha amavowudi
Ukulingisa Abafundi bavezelwa ubujamo obuthile, esikhathini esinengi kubamraro nofana isehlakalo,
okufanele badlale indima ethileko. Ukulingisa kungahle kungalungiselelwa, nofana
umfundi angatjelwa ngendima okufanele ayidlale. Ukuhlolwa lokho kuvulekile begodu
kudzimelele emuntwini oyedwa
Ingcoco/ikulumiswano Ukwabelana ngemibono nesiqhema ngasinye
engakahleleki
• Ukuthoma nokuragisela ikulumo phambili
• Imithetjhwana yokudlhegana
• Ukuvikela ubujamo obuthileko
• Ukubonisana
• Ukuzalisa iinkhala nokukhuthaza isikhulumi
• Ukwabelana ngemibono nangelemuko ukutjengisa ukuzwisisa imiqondo
Ukwethula isikhulumi Ukunikela abamukelilwazi ilwazi ngesikhulumi/ngesithekeli
• Ukuthola ilwazi elifaneleko esikhulumini
• Ukusebenzisa isitayela namkha irejistara ehlelekileko
• Ukwakha ikareko nokungalindelwa bamukelilwazi, isib. ngokutjela abamukelilwazi
ngelwazi elisisendlalelo nangepumelelo yaso ngefanelo
• Ukwakha okulindelekileko, isib. ngokukuphumula nangehlukalizwi
• Ukuphetha ngamandla nangokuzethemba
Amezwi wokuthokoza • Ukuthokoza isikhulumi ngemva kokwethula ikulumo kubemukelilwazi
• Ukusebenzisa irejista ehlelekileko
• Ukulalelisisa isikhulumi ngokuyelela, ukuveza okuqakathekileko okuvele ekulumeni
• Ukutjho amaphuzu aqakathekileko avele ekulumeni ngamandla nangokuzethemba
• Ukuphetha ngamandla nangokuzithemba
24 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ubude besikhathi esiphakanyisiweko samatheksti afanele avezwe ukwenzela ukukhulumisana ngomlomo
Ubude besikhathi
Amatheksti
AmaGreyidi 7 - 9
Iingcoco, iinkulumo-pendulwano, ukucocisana kweforamu/kwesiqhema/kwephaneli,
ukucoca ngesiqhema amaminithi ali 10 - 15
Ikulumo-pendulwano amaminithi ama 4 - 6
Iinkombatjhuba neenlayelo amaminithi ama 2 - 4
Ama-inthavyu amaminithi abu 8 - 10
Ukufunda okulungiselelweko amaminithi ama 2 - 3
Iinkulumo ezilungiselelweko, umbiko, ukubuyekeza amaminithi ama 2 - 3
Iinkulumo ezingakalungiselelwa amaminithi ama 2 - 3
Ukucoca indatjana amaminithi ama 5 - 7
Umhlangano neenkambiso amaminithi ama 7 - 10
Izimo zekulumo ezisetjenziswa ekukhulumeni iLimi lesiNdebele- irhelo lesikhombisi elilayelako
UKUBAWA IVUMO/IIMBAWO UKUPHAZAMISA
• Nginga …..? • Ngiyacolisa, nginga?
• Kungakghoneka bonyana ngi…..? • Ngiyacolisa, ucabanga bonyana nginga…?
• Kulungile nangabe….? • Ngiyacolisa, uyazi…?
• Kungalunga nange…? • Ngibawa ubuyelele, ungangisiza?
• Ungatshwenyeka nange nginga …?
• Ngibawa ungivumele bonyana ngi…
• Ungavuma uku …?
UKUNIKELA ISIZO UKUFUNA ISIZO
• Ngingakusiza? • Ngingasiza nge…..?
• Kukhona okufunako? • Ungangisiza ngoku…..?
• Uzokutlhoga isizo? • Ngitlhoga isizo nge…
• Uyalidinga isizo? • Ngibawa isizo …
• Ngingakwenzela ini namhlanje? • Ngibawa ungisize ...
UKUBAWA UKULITJALELWA UKUNGHONGHOYILA
• Ngiyacolisa • Ngilibalela ngokutjho kwami lokhu, kodwana……
• Ngicolisela uku…. • Ngilibalela ngokukutshwenya, kodwana….
• Ngiyazisola …… • Mhlamunye ukhohliwe uku…
• Ngibawa ungilibalele ngoku … • Ngicabanga bonyana kungenzeka ukuthi ukhohliwe uku…
• Ngiyacolisa uku … • Ngiyacolisa nangabe ngiphume endleleni, kodwana...
• Ngilibalela ubuyelele. • Kungenzeka bonyana kube nokungazwisisani nge...
• Ungangizwa kumbi, kodwana ...
TTKH 25
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
UKUNIKELA ISELULEKO UKUTJHO OKUNYULWAKO
• Angicabangi bonyana ufanele u…….. • Ungathanda uku ….
• Ufanele u….. • Ngingamane
• Akukafaneli bonyana u……... • Kubayini singa...?
• Nangabe benginguwe, bengi ……. • Kulungile, mina ngikhetha uku …….. Ucabanga ini wena?
• Nangabe bengisebujameni bakho, bengizaku …. • Ucabanga bonyana kufanele senzeni?
• Nangabe bengingemanyathelweni wakho, bengizaku …. • Ngicabanga bonyana singa.....
• Bekungaba ngcono u …. • Nangabe bekusiya ngami, bengi …
• Akukafaneli bonyana u… • Ngicabanga bonyana sifanele si ….
• Nanyana yini oyenzako, ungalinge u….
UKUFUNISELA/UKURAYA, UKUNGABI NESIQINISEKO UKUNIKELA ILWAZI ELINGAKANQOPHI
• Ngizakuthi pheze sekakulungele uku ... • Bangaba ….
• Kungahle kufuneke okunye … • Bangapheze babe...
• Angahle ... • Kunenani elikhulu la ….
• Kubonakala sengathi ... • ……bonela phambili ukufika ku …..
• Mhlambe udinga … • Mhlobo o …
• Mhlamunye bafuna uku ... • Zilihlobo eli…..
• Kubudisi ukutjho, kodwana ngisolela … • Bamhlobo o...
• Anginalo iqiniso, kodwana ngicabanga … • Kubudisi ukutjho, kodwana ngicabanga
• Anginaqiniseko kuhle, kodwana ngicabanga ... • Anginasiqiniseko kuhle, kodwana ngicabanga……
UKULAYELISA UKUZIHLUNGA
Amakhambo amade, amaholideyi, ukuvakatjha • Lokhu kusebenze kuhle/bekukhamba kuhle ngobana….
kwesikhatjhana
• Ngenze lokhu kuhle ngombana….
• Ube nekhambo elihle.
• Bekuzokuba ngcono nangabe bengina...
• Thabele amaholideyi wakho.
• Lokhu kungenziwa ngcono ngoku….
• Ube nekhambo elimnandi.
• Ituthuko i/ayisibo ubufakazi ngombana …
• Thaba!
• Lokhu kuyaphumelela ngombana …
• Iba nesikhathi esihle e (ndaweni efana nerestjurente)
• Iba nesikhathi esihle (edorobheni )
UKULOTJHISA NGEMVA KWEKHAMBO
• Belinjani ivakatjho/iholideyi yakho e…?
• Usithabele isikhathi sakho e (ndaweni obewuyivakatjhele)?
• Belinjani ikhambo lakho/ngesiphaphamtjhini
3.1.2 UkuFunda nokuBukela
Amakghono wokufunda nokubukela athuthukiswe kuhle amgogodla wepumelelo yokufunda kiyo yoke
ikharikhyulamu. Abafundi bathuthukisa ubuhlakani ekufundeni nekubukeleni amatheksti ahlukahlukeneko wezemitlolo
nalawo okungasiwo wezemitlolo, okufaka hlangana amatheksti abukelwako. Abafundi bakghona ukubona bonyana
amajenri nerejista ziwutjengisa bunjani umqopho, abamukelilwazi nobujamo bamatheksti. Ngokufunda netlasi loke
nangokufunda ngokuzijamela, abafundi baba bacabangi abanelihlo lokuhlaba nokutlama.
(Ukufunda/ukubukela kumumethe iingcenye amabili: 1) ukufunda nokusebenzisa amaqhinga wokuphula/ukukghedlha
nokuzwisisa itheksti 2) ukufunda nokusebenzisa ilwazi lamatshwayo wetheksti. Zombili iingcenye zifanele zibe khona
kufundwa/kubukelwa iinlayelo zamatheksti wezemitlolo nalawo okungasiwo wezemitlolo.
26 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Okumumethweko kokuFunda/nokubukela kuhleleke bunje: 1) ukufundela ukuzwisisa 2) ukufundela ukufunda
okuhlelekileko (iincwadi eziqintelwe ukufunda) begodu 3) ukufunda ngokuzijamela okungezelelweko.
Indlela yekambiso namaqhinga wokufunda
Iinlayelo zokufunda zingafaka hlangana amagadango amathathu wokungezelela ukuzwisisa amatheksti. Akusiwo
woke amagadango wendlela yekambiso azakusetjenziswa ngasosoke isikhathi. Isibonelo, nangabe abafundi
bafunda umhlobo ongakajayeleki wetheksti nofana ijenri, kuzokudinga ukwenza umsebenzi wokuzilungiselela
ukufunda ozabenza bonyana bayelele amatshwayo wehlobo lelo letheksti, begodu kubasize bonyana bayihlobanise
nelemuko labo. Ngesikhathi sokufunda imisebenzi izobasiza bonyana batsenge isakhiwo namatshwayo welimi
ngokungeneleleko. Ngemva kokufunda, ingahle ibandakanye abafundi ekulingeni ukukhupha ijenri abazitlolele
yona ngokwabo.
• Ukuzilungiselela/Ngaphambi kokufunda
• Ngesikhathi sokufunda
• Ngemva kokufunda
Ukulungiselela/Ngaphambi kokufunda
Abafundi bangahle bazilungiselele itheksti ngeendlela ezahlukahlukeneko ngokuya ngomhlobo wetheksti begodu
nangezinga lomfundi. Kuhlahlambisa ukuhlobana nelwazi labo langaphambili.
• Abafundi bakhuthazwa bonyana bakhe okuthileko okungalindelwa ngetheksti enemitlhala esukela
eenthombeni ezikhambisana netheksti nofana amafothografu, umhlobo wetheksti, isakhiwo, iphepha
lesihloko, okumumethweko, izahluko, iglozari, isithasiselo, amafuthinowuthi
• Ukuskima nokuskena amatshwayo wetheksti: iinhloko sencwadi/sekondlo/sesithombe; iinhlokwana,
amakheptjhini, iintjengisi, amagrafu, amatjhadi, amadayagramu, amagama amakhulu atlolwe ngokunzima,
ama-ithalikhi, ukunombora, imimebhe, ama-ayikhoni, imenyu edoselwa phasi, isifunisela magama
ekhomphyutheni
• Ukuskimela ukuthola imibono oqakathekileko nokunikela ngemibono yakhe ekucocisaneni kokulungiselela
ukufunda.
• Ukuskenela ukuthola imininingwana esekelako
• Ukwenza ibonelo phambili ngokusebenzisa ilwazi elitholakele ngokuskima nokuskena.
Ngesikhathi sokufunda
• Ukuthatha isiqunto ngehlathululo yamagama nemifanekiso angakajayeleki ngokusebenzisa amakghono
wokukghedla igama nemitlhala yobujamo.
• Ukubuyelela ufunde/ukubuyelela ubukele
• Ukubona ngelihlo lengqondo
• Ukuthatha isiqunto ngehlathululo (isifaniselano, ubujamo obuthile, ukwakheka kwamagama njll.)
• Ukubuza
TTKH 27
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukwenza amanowuthi (imibono eqakathekileko nesekelako)
• Ukurhunyeza imibono eqakathekileko nesekelako ngamaphuzu/ngeengaba ngobude obufunekako.
• Ukutlhadhlula izinto
• Ukuthatha iinqunto
• Ukuhlathulula/ukuhlunga iinqunto neemphetho zomtloli
Ngemva kokufunda
• Ukuphendula imibuzo ngetheksti ukusuka kelula ukuya kwebudisi.
• Ukuthatha isiphetho/umbono wakho
• Ukuhlunga/ukucoca ngemihlobo ehlukahlukeneko yokurhumutjha itheksti
• Ukumadanisa nokuhlukanisa
• Ukwenza ihlanganisela/ukutlola isirhunyezo
• Ukuhlola itheksti ngomnqopho wokufunda ihlelo nelwazimagama, isib. ukubuyelela utlole ngeenkathi
zesenzo ezahlukeneko
• Ukubuyelela ijenri bayitlole ngokwabo (lapho kukghoneka khona)
• Ilemuko lelimi lokuhlaba:
-- amaphuzu nemibono
-- ihlathululo enqophileko nengakanqophi
-- incazelo yesihlathululimezwi nehlathululo efihlekileko/elifanekisako
-- isendlalelo samatheksti nomtloli kwezokuhlalisana nezepolitiki begodu namasiko
-- umthelela wokukhetha nokutjhiya ihlathululo
-- ubudlelwano hlangana nelimi namandla
-- ilimi elithinta imizwa nelibuqobolwana, ubuhlangothi, ukuzindla, ukubandlulula, ukudzimelela kokholelwa
kikho, ukuhlukahlukana kwelimi, ukuthatha iinqunto, ukucabangela, ukuphikisana, umnqopho wokufaka
nofana wokukhupha ilwazi.
-- ukutlama amatheksti amatjha, o.u. ukutjhugulula okucocwako kube mdlalo, ikulumo pendulwano;
-- Ukuhlola itheksti ngomnqopho wokuyihlolela ukufunda ihlelo nelwazi magama, isib. ukubuyelela uyitlole
ngeenkathi zesenzo ezahlukeneko.
Ukurhumutjha amatheksti abukelwako (imihlobo ehlukahlukeneko yamatheksti anamagrafu nokubukelwako)
Ebafundini abanengi, isikrini kunephepha elitloliweko ngiso esimthombo welwazi labo elinengi. Ilitheresi ebukelwako
28 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
iyingcenye eqakathekileko yokufunda, begodu isikrini sekhomphyutha simuthombo onothileko wematheriyali. Hlola
bonyana isendlalelo siqakatheke bunjani ebunzizweni lwazi obudumileko; Indlela abakhangisi abazuza ngayo; indlela
umsikinyeko nombala udlala indima eqakathekileko ekukholwiseni umsebenzisi bonyana atjhugulukele kamanye
amahlangothi.
• Amaqhinga wokukholwisa: Ilimi elithinta imizwa, ukukholiswa, ukuthatha ihlangothi, ilimi elibuqobolwana
• Indlela ilimi nemifanekiso litjengisa ibumbeko lamagugu nomoya umuntu enza ngayo izinto
• Amandla wokusebenzisa imihlobo nobukhulu befonti, iinhloko namakheptjhini
• Ukuhlaziya, ukurhumutjha, ukuhlunga nokuphendula imihlobo ehlukahlukeneko yamakhathuni/yemitletlana
yekhomikhi
Imisetjenzana yokuFunda nehlobo lomfundi olilindelekileko
Ukulungiselela ukufunda (Ukufundela phezulu)
• Ukusebenzisa iphimbo, ukuphinyiswa kwelizwi, ibelo, ukuthintana ngamehlo, ijamo, ukukhuluma ngezitho
zomzimba
• Ukuphimisa kwamagama ngaphandle kokuhlanekela ihlathululo
Ukufunda okungakalungiselelwa (Ukufundela phezulu)
• Ukufunda butjhelela ngokuya ngokomnqopho
• Ukuphimisa amagama ngaphandle kokuhlanekela ihlathululo
• Ukusebenzisa iphimbo, ukuphinyiswa kwelizwi, ibelo, ukuthintana ngamehlo, ijamo, ukukhuluma ngezitho
zomzimba ngefanelo
UkuFunda isifundo sokuzwisisa
• Ukufunda itheksti ngokungeneleleko nangelihlo lokuhlaba (ukufunda isifundo sokuzwisisa)
• Ukuzwisisa itheksti ngokungeneleleko - amatshwayo wetheksti - iinhloko, iintjengisi, amagrafu, amatjhadi,
amadayagramu, iinhlokwana, ukunombora, amakheptjhini, iinhlokwana ezikhamba phambili, isakhiwo, isib.
ikholomu yephephandaba, njll.
• Ukutjengisa ukufunda ngokuzijamela (ukufunda kabanzi ukwenzela ukuzithabisa, ilwazi nokufunda)
• Ilemuko lelimi elihlabako (ukulemuka ihlathululo yegama elisesihlathululi-mezwini nehlathululo yegama
efanekisako begodu nokuthi imumethe ihlathululo nomlayezo ofihlakeleko, isib.ukudzimelela kulokho
okholelwa kikho, ukuzindla nemnqopho wesikhulumi)
UKUFUNDA OKUNGENELELEKO
a) Ukufunda okungeneleleko kwamatheksti amafitjhani atlolelwe isifundo sokuZWISISA esisezingeni legama
Abafundi basebenzisa imihlobo ehlukahlukeneko yamaqhinga wokuphula/ukuphadlha amatheksti.
Bakha ilwazi-magama ngokusebenzisa amakghono wokuhlasela igama nokuliveza epepeneneni.
TTKH 29
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukusebenzisa isihlathululi-mezwi, itheserasi neminye imisebenzi esikhombiso esilayela bona ilwazi
ungalithola kuphi ukuthola ihlathululo, ukupeleda, ukuphinyisa neengcenye zekulumo zamagama
angakajayeleki
• Ukubona iinthomo zamabizo, (isib. u-, um nofana i-isi, a-ama) begodu neenlungelelo ezijayelekileko, (isib.
a, u, -kazi, -ana, njll).
• Ukuthola ihlathululo yamagama nokuhlobana kwawo nemindeni yamagama ngokusebenzisa ilwazi
lemirabhu, iinlungelelo neenthomo ezijayelekileko
• Ukusebenzisa okumumethweko kwetheksti (isib. ekuhlathululeni imitjho) amatshwayo, (isib. amakhoma,
abodzubhula) namatshwayo wegrafu (isib.ubuso obutjengisa ukuzethemba) ukuthola ihlathululo
yamagama angakajayeleki
• Ukukhumbula nokusebenzisa izitjho nezaga, isib. ukuba nesandla
• Ukuhlukanisa phakathi kwehlathululo yegama elisesihlathululweni-mezwi nehlathululo efanekisako
• Ukubona umsuka nokusetjenziswa kwamagama amatjha, isib. ilimi lesirhumutjha, ilimi lesigodi, amagama
wokubolekwa (isib. isitulo, idorobho, imodere).
• Ukuhlukanisa phakathi kwamagama avamise ukuhlangahlanganisa: abomabizwafana/amahomonimi,
abomqondofana, isib. ithanga, ukuthatha
• Ukukhumbula imihlobo ehlukahlukeneko yeenrhunyezo, isib. akhronimi, ama-initjhiyalizimu, itlibhu,
ithrankhetjhini
• Ukusebenzisa ilwazi lehlelo ukukghedlha ihlathululo. Qala izakhiwowo zeLimi- Irhelo elisikhombisi
esilayelako
b) Ukufunda okungeneleleko kwetheksti efitjhani etlolelwe isifundo sokuZWISISA esisezingeni lomutjho nesigaba
Abafundi basebenzisa ilwazi lelimi ukwenzela ukuzwisisa ukwakhiwa komutjho nokuhlelwa kwamatheksti.
Ukufunda amatheksti kulelizinga kunikela ithuba lokufundisa izakhiwowo zelimi ezihlangeneko.
• Ukubona nokusetjenziswa kwehlathululo nemisebenzi yezakhiwo nemithetjhwana yelimi emathekstini.
Qala izakhiwowo zeLimi- erhelweni elisikhombisi esilayelako.
• Ukubona isakhiwo setheksti esisetjenziselwe iminqopho ezihlukahlukeneko, (isib. ihlathululo, itlhadlhulo,
unobangela-nomphumela) kiyo yoke ikharikhyulamu nokuhlobana kwamagama/isitjengisi samagama/
iinhlanganiso, (isib. kwelinye ihlangothi, kokuthoma, ngombana). Qala ukutlola/ukwethula imihlobo
yamatheksti efaneleko.
c) Ukufunda okungeneleleko kwetheksti efitjhani etlolelwe isifundo sokuZWISISA esisezingeni letheksti yoke
Abafundi basebenzisa ilwazi lejenri nelokufundisa itheksti ehlelekileko ukuzwisisa ihlathululo, ihloso
nomphumela wetheksti yoke.
• Ukuhlobanisa itheksti nelemuko labo
• Ukubona ijenri nomnqopho wayo, isib. ipikiswano efuna ukukholwisa
30 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukubona nokuhlathulula umoya neehloso zomtloli
• Ukuhlanganisa iingcenye zamatheksti nofana amatheksti woke ukuze kufinyeleleke esiphethweni
• Ukuthatha iimphetho; ukwakha nokuqinisekisa umbono wakhe
d) Ukufunda okungeneleleko kwamatheksti amafitjhani ukwenzela UKURHUNYEZA NOKUTLOLA
AMANOWUTHI
Abafundi basebenzisa ukuzwisisa kwabo amatshwayo wetheksti ukwenzela ukurhunyeza itheksti. Qala
amaqhinga wokufunda angehla.
• UkuSkimela nokuskenela ukuthola imibono nommongo eqakathekileko
• Ukuhlukanisa imibono eqakathekileko emininingwaneni esekelako
• Ukurhunyeza imibono eqakathekileko ngaphandle kokuhlanekela umqondo (ukutlola ngamagama wakho)
• Ukulandelanisa imitjho nokusebenzisa iinhlanganiso neenlandelaniso ezilamanako ukuzihlanganisa
ndawonye ethekstini.
e) Ukufunda okungeneleleko kwamatheksti amafitjhani ukwenzela ILEMUKO LELIMI LOKUHLABA.
Abafundi basebenzisa ukuzwisisa kwabo bonyana ilimi lingatlama beligcine bunjani amandla wokuhlobanisa
hlangana nomvezi wetheksti nomfundi. Bahlaziya umbono osuselwe ethekstini etloliweko.
• Ukubona nokucoca ngelimi eliphathelene nemizwa nelibuqobolwana
• Ukubona nokucoca ngobuhlangothi nokuzindla, nanyana ngikuphi ukudzimelela kilokho okholelwa kikho.
• Ukubona nokucoca ngokucabangela begodu bahlathulule nangamandla womphumela
• Ukubona nokucoca ngehlathululo efihlekileko nangokuthatha isiqunto
• Ukubona nokucoca ngehlathululo yesihlathululi-mezwi nehlathululo efanekisako
• Ukuphakamisa umnqopho wokufaka hlangana nofana wokukhupha ilwazi
• Ukukhumbula umbono womtloli/womvezi
f) Ukufunda okungeneleleko kwamaTHEKSTI WEENRHATJHI AHLUKAHLUKENEKO NABUKELWAKO
(Amatheksti weenrhatjhi ahlukahlukeneko asebenzisa amametheriyali abukelweko natlolwako ethekstini
yinye, isib. imikhangiso, amakhathuni. Angahlanganaisa lokhu nelimi elikhulunywako nelezitho zomzimba.)
Abafundi basebenzisa ilwazi labo lamatshwayo wemifanekiso nelokubukelwako ukwenzela ukuzwisisa
bonyana lokhu kusekela bunjani ukutlola emathekstini weenrhatjhi ezihlukahlukeneko. Abafundi basebenzisa
ilimi (meta-language) lamafilimu ukuzwisisa nokubuka amatshwayo wetheksti ebukelwako nemiphumela
yawo.
• Ukubona nokucoca ngeendlela amatshwayo wokubukelwako ahlanganiswe ngakho namatheksti
atlolwako emetheksini weenrhatjhi, isib. isakhiwo, iintjengisi, ilwazi legrafu
TTKH 31
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukubona nokucoca ngomnqopho nomlayezo ethekstini ebukelwako ukwenzela ukuthola ilwazi, isib.
amagrafu, amathebula, amadokhyumentari, amatjhadi, imimebhe
• Ukubona nokucoca ngomlayezo nangokuphunyeleliswa kwamatshwayo wokubukelwako weenkhangiso
begodu nobudlelwano hlangana namatshwayo wokutlola newokubukelwako
• Ukubona nokucoca ngomnqopho nangomlayezo osemathekstini abukelwako atjengisa ubudlelwano, isib.
imimebhe-ngqondo, amadayagramu, amaphayi-tjhadi, imimebhe, amaplani
• Ukubona nokucoca ngomnqopho, namakhwalithi wobuthandabuhle begodu nokutlama amatheksti
abukelwako ukwenzela umnqopho wobuthandabuhle, isib. amafothografu, ifilimu, ama-elemende
atlanywako
• Ukubona nokucoca ngomnqopho nangomlayezo wamtheksti abukelwako atlanyelwe ukuzithabisa, isib.
ifilimu, amakhathuni, amavidiyo wezombhino, imitletlana yamakhomikhi
• Ukubona nokucoca ngomlayezo nangokuphunyeleliswa kwamatheksti abukelwako asekela ikulumo, isib.
amaphostara, amadayagramu, umtjhini okhupha idatha
• Ukufunda ifilimu- ukwenzela ukwandisa ilwazi kwaphela) ukubona, ukuzwisisa, ukuhlaziya nokuhlunga
ubudlelwana phakathi kwetjhada, ikulumo, izenzeko, namatshwayo wokubukelwako efilimini nezinye
iinsiza zokulalela-nokubukela
UKUFUNDA OKUHLELEKILEKO KWAMATHEKSTI WEZEMITLOLO
Abafundi bafunda, bahlunge bebaphendule amatheksti wezemitlolo anemininingwana yezobuthandabuhle.
Basebenzisa ilimi (meta-language) lokufunda zemitlolo ukuzwisisa nokubuka amatshwayo wamatheksti
wezemitlolo.
YELELA: Kugandelelwa bonyana ukufunda itheksti ehlelekileko kuzokutjhuguluka ngokuya ngeencwadi zezemitlolo
ngetheksti ekhethiweko
• Ukuzwisisa umehluko hlangana nemininingwana yezemitlolo ezihlukahlukeneko, isib. ukuthi ikondlo
inamatshwayo ahlukileko kunenoveli
• Ukubona nokuhlathulula ilimi elifanekisako neensetjenziswa njengombana zivelwa emathekstini
ahlukahlukeneko, isib. isifaniso, isingathekiso, ukwenzasamuntu, ifanatjhada, ifuzatjhada, irhwala,
ukuphikisana, ukutshima, irhobho-ndaba, itshwayo, isihlonipho, isidlalisi-magama, isifaniso
• Ukubona nokuhlathulula ihloso yomtloli/yomvezi
• Ukuhlathulula ukukhethwa nokuphumeleliswa kwekondlo nokobana amatshwayo wayo awusekela bunjani
umlayezo/ummongo. Amatshwayo angafaka hlangana iimfenqo, imifanekiso-mnqondo, amatshwayo
wesakhiwo, namaqhinga wamatjhada, isib. iimvumelwano, ibuyelelo, igido, ifanatjhada
• Ukuhlathulula ukukhethwa nokuphumeleliswa komdlalo nokobana ama-elemente/namatshwayo awusekela
bunjani umlayezo/ummongo. Ukungezelela kumfenqo nemifanekiso- mnqondo, amatshwayo angafaka
hlangana isib. isakhiwo, abalingisi, ukuvezwa kwabalingisi, iinkombatjhuba zesiteji, itshimo lomdlalo, isizinda
ikulumo pendulwano, ekulumo kayedwana, isolilokhwi, ukukhumbula ngengqondo okwenzekileko
32 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukungezelela, ukwenzela ifilimu, umsebenzi wekhamera noku-editha, isib. ukuthathela isithombe eduze,
ukuthathela isithombe kude, umvumo namatjhada aphathelene nawo, amatshwayo wefilimi akhethekileko,
umbala.
• Ukuhlathulula ukukhethwa nokuphumeleliswa kweendatjana ezifitjhani/amanoveli/amafilimu nokobana
amatshwayo wawo asekela bunjani umlayezo/ummongo. Ukungezelela eemfenqweni nemifanekisweni-
mnqondo, amatshwayo angafaka hlangana indima edlalwa mcoci, amatshwayo wesakhiwo, isib. isakhiwo,
ukwethula/isingeniso, ukukhuphuka kwezehlakalo, irarano, isitlhori, irhobho-ndaba, isiphetho.
UKUFUNDA/UKUBUKELA NGOKUZIJAMELA OKUNGEZELELWEKO
Abafundi bazijayeza amaqhinga wokufunda atjengiswe nakufundwa ngokungeneleleko amatheksti ahlelekileko
ukwenzela bonyana bafunde ngokuzijamela, ngokuzithabisa nangokwenza irhubhululo kukharikhyulamu
engezelelweko. Ukuhlahlwa ngutitjhere ekufumaneni nezingeni kuqakathekile kilengcenye yehlelo lokufunda.
• Ukufinyelela ebulungelweni leencwadi nokwazi imithetjhwana yokubekwa kweencwadi
• Ukuveza ubufakazi bokufunda/nokubukela okungezelelweko ngendlela yeenkulumo, ingcoco
ngokubuyekezwa kweencwadi/kwamafilimu/kwamahlelo wokubuyekezwa
• Ukufunda/ukubukela amatheksti woke ahlukahlukeneko isib. iincwadi, amamagazini, amaphepha-ndaba,
ubundzinzo- ilwazi, amafilimu, amadokhyumentari, amahlelo ahlukahlukeneko wakamabonwakude kokubili
ngesikhathi sokufunda nangemva kokuphuma kwesikolo
Iimbonelo zemihlobo yemibuzo
Imibuzo yelwazi Kwenzekani ngemuva kwalokho…? Ungatjho ngamagama i…? Hlathulula bonyana kwenzakale
ini…. Ngubani okhulume na…? Iyini incazelo ye…?
Imibuzo yokuzwisisa Ngubani obekamlingisi oqakathekileko...? Unganikela isibonelo sa…? Ungahlathulula
ngamagama wakho…?
Imibuzo yokwenza Ungacabanga nanyana ngisiphi isehlakalo lapho ….? Usakhumbula bonyana besiqale
eengathekisweni - ungasihlathula bunjani isingathekiso emudeni lo?
Imibuzo yokuhlaziya Bekufana bunjani lokhu na …? Kuhluke bunjani lokhu kuna…? Bewuyini ummongo ofihlakeleko
na…? Kubayini ucabanga bona…..?
Imibuzo yokubuthelela Sifunde imibono ehlukahlukeneko ngo Sipho -ungayihlanganisa yoke ndawonye bewuhlathulule
ukuvezwa kwakhe? Umumuntu onjani?
Imibuzo yokuhlunga Iphumelelisa bunjani ……? Ungacabanga indlela negcono ….? Ngiyiphi ikondlo kulezi ezimbili
oyinyulako? Kubayini?
Ukukhetha umhlobo wetheksti/ijenri
Abotitjhere bafanele baqinisekisekise bonyana abafundi bafunda amatheksti namajenri ahlukahlukeneko phakathi
konyaka. Kufanele kube nesilinganiso esifanako phakathi kwamatheksti amafitjhani namade nahlangana nokufundela
iminqopho ehlukahlukeneko, isib. umnqopho wobuthandabuhle (ukufunda amatheksti ahlelekileko weencwadi
zokufunda zemitlolo) amatheksti asatjalaliselwa iintrhatjhi, amatheksti abukelwako wokuzithabisa (Qala amatheksti
asetjenziselwa ukufundisa okuhlangeneko kwamakghono welimi”).
TTKH 33
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti wokufunda
Ikondlo Kunemibuzo eqakathekileko emibili kwaphela umfundi afanele ayibuze ngekondlo: Bekuthiwani?
Ngingazi bunjani? Umbuzo wesibili ungezelela ukukholeka kwependulo yokuthoma; umbuzo
wokuthoma ubeka lokho okuzokuvezwa mbuzo wesibili. Boke abatloli bezemitlolo batlola
njengombana kunento abafuna ukuyathula — into abacabanga bonyana iyakarisa begodu
iqakathekile khulukhulu emasikweni wesiqhema abasitlolelako. Sifunda itheksti ukwenzela
ukusekela, ukuqinisekisa, ukutlhadlhula nokuveza lokho abatloli abafuna ukusitjela khona. Kubuye
kufake hlangana ukuqala ukusetjenziswa kwelimi elifanekisako; indlela imitjho, imida yekondlo
begodu neenkondlweni ngokupheleleko bonyana zithulwa bunjani; ukukhethwa kwemifanekiso,
igido, ibelo netjhada; ilimi lamazizo lapho kuvela khona imifanekiso le. Koke lokhu kulinga
ukufinyelela esiphethweni esingahle sibe ngcono esingaveza bonyana lokho imbongi ekufisako
kuzakuvumbuluka msinya nofana kamuva bonyana ihlathululo yetheksti ithini. Akukavami ukuba
nesiphetho esinqophileko sekondlo ehle.
Amatshwayo wekondlo alandelako azokwenza ngcono ukuzwisisa umlayezo ohlosiweko
• okutjhiwo yikondlo/umnqondo osobala
• umqondo ofihlekileko
• umoya wekondlo
• ummongo nomlayezo
• imifanekiso-nqondo
• iimfenqo/ukukhetha amagama (ukuphimisa), iinsetjenziswa zomvumo, umzwakalo welizwi,
iimpendulo ezithinta imizwa, imida, amagama, iindima/iintanza, ivumelwano, ukurhobelana,
igido, amatshwayo wokutlola nokufunda, ibuyelelo, ifanatjhada (ifanakamisa nefanangwaqa),
i-enjambumente
Umdlalo Umdlalo akusiwo amagama nelimi kwaphela: uphathelene nomsikinyeko, iphimbo, ukukhanya
nobumyama; ukuthintana; ukudlala esiteji. Indlela umdlalo ukhamba ngawo (ibelo) kuqakathekile;
indlela abalingisi abathintana ngayo, abakwenzako nabangakhulumiko; indlela ukuqaleka kobuso
kutjhugulula ngayo ihlathululo yomuda ekondlweni- koke lokhu kungalahleka nangabe umdlalo
ungafundwa njengenoveli. Nanyana kunjalo, akusiwo umbono omuhle ukutjengisa ‘ividiyo’
yomdlalo ngaphambi kobanyana umdlalo ufundisiswe ngokuzeleko, kucocwe ngawo‘bewulingiswe
yitlasi’. Ngaphandle kwalokho, ‘ividiyo’ iba liqiniso lomdlalo, kuncani okungasusa irhumutjho
elikhethekileko lomkhiqizo loyo.
Ukubona ngelihlo lengqondo kudlala indima eqakathekileko ekufundweni komdlalo. Ukubona
ngelihlo lengqondo isiteji nokuthi abalingisi babunjani, nokuthola bonyana zingaki izindlela
ezihlukahlukeneko umuda nofana ikulumo engatjhiwo ngayo kuyingcenye eqakathekileko
yokusebenza ngomdlalo ngekumbeni. Isakhiwo nezakhiwana; indlela umtloli aveza ngayo
abalingisi, nokuthuthuka kwabo emdlalweni; isizinda nesendlalelo (lapho kuqakatheke khona
ukuzwisiseka komdlalo kwaphela); ibelo, ukusetjenziswa kwemifanekiso namatshwayo;
amaqhinga womdlalo afana nokukhulumela phezulu komlingisi akhuluma imicabango yakhe
ayedwa; itshimo lomdlalo, iinkomba zesiteji, ukutjhuba komoya, ihlaya, nofana ibangamatlhuwo
koke lokhu kuqakathekile ekufundweni komdlalo.
Amatshwayo womdlalo alandelako azokwenza ngcono bonyana abafundi bazwisise itheksti:
• Isakhiwo nesakhiwana (isingeniso, ukuphakama kwesehlakalo irarano, isitlhori, irhobhondaba,
isiphetho, ibonelo phambili begudu nokukhumbula okwenzekileko nendinyana etjengiswa
ngaphambi komdlalo.
• ukuvezwa kwabalingisi
• indima edlalwa mcoci/umbono
• umongo nemilayezo
• isendlalelo nesizinda - ukuhlobana kwabalingisi nommongo
• isakhiwo somdlalo: isakhiwo, isakhiwana (isingeniso, ukuphakama kwesenzeko nesitlhori)
• umoya wekondlo nephimbo
• isiphetho phekghu/isiphetho
• iinkomba zesiteji
• ukuhlobana phakathi kwekulumo-pendulwano/ikulumo kayedwana, ukukhulumela phezulu
komlingisi akhuluma imicabango yakhe ayedwa nesenzeko
• itshimo
• ukulamana kwezehlakalo ngokuya ngokwesikhathi
34 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti wokufunda
Ukufunda iFilimu Ukufunda ifilimu akufani nokufunda inoveli. Nanyana ukuphathwa kwamafilimu kungalandela
(ukungezelela ilwazi) amaphetheni wokufundisa ukufana khulu nomdlalo wenoveli we‘sinemathografiki’ angenzasi afuna
itjhejo elikhethekileko. ‘Ukufunda’ifilimu ngokuzwela nangokunemba kudzimelele esazelweni
sombukeli soku-editha, ukuqunta, ukuthatha iinthombe, ukuhlanganisa amatjhada, umvumo,
izembatho, umkhanyo netjhada. Ikghono lokufunda ifilimu kulelizinga lithuthukisa bonyana umuntu
abukele amafilimu ngokungalinganisekiko: umbukeli usuka ekubukeleni ‘sidu nangokuqhusula
amehlo’ kanengi okutjho ukulandela imida ecocwako; ukuya kokudephileko; okungezelela kulokho
umuntu akubonako, nokuzwisisa okucacileko kokuthi umlawuli, i-editha, nabo boke abakholwisako
ukwenzela bonyana esikubukeleko kusenza sizizwe sisenze ngeendlela ezithileko.
• ikulumo pendulwano nokwenza, nokuhlobana kwako nomlingisi nommongo;
• isakhiwo, isakhiwana, ukuvezwa kwabalingisi, irarano, umnqopho womdlalo, itshimo lomdlalo,
isiphetho-phekghu;
• isakhiwo somdlalo neenkomba zesiteji
• umlayezo nommongo nokobana zihlanganiswe bunjani zoke kumininingwana yetheksti;
• amathekhiniki wesinamathografiki (abukelwako, azwakalako, nazwakala-abukelwe)
njengokusebenzisa imibala, iinhlokwana, ikulumo-pendulwano, umvumo, itjhada, umkhanyo,
uku-editha, ukufreyima, iintayela zokuthatha isithombe, amaqhinga wekhamera, umsikinyeko
wekhamera, ukubona ingaphambili nelingemuva efilimini
iNoveli, iindatjana Ezicocako (inoveli, indatjana efitjhani nemitlolo ndabuko) zifanele zifundwe, zicocwe
ezifitjhani, Umtlolo- bezithatjelwe. Ukufundela phezulu itheksti nokudlala ngetlasini kuqakathekile kwamambala, khulu
ndabuko khulu nangabe abafundi abakungathandi ukufunda, nofana baneenqabo zokufunda. Ukufunda
burhaba, nokugcina ikareko eliphilileko ngokusebenzisa iinkundla ezilula zokufunda ezinebonelo
phambili; ukuhlunga; nokubuka. Imisetjenzana elula efaka hlangana isirhunyezo esicabangisako
(ukurhunyezela umngani indatjana ngamagama amafitjhani; ukugcina igrafu ebukelwako
ngetlasini; ukuvula idokhyumente enelwazi ngabalingisi abaqakathekileko; ukuqala nokutlola
amanowuthi; ukubukeka kwamagama nemifanekiso egandelela imibono nemimmongo enovelini)
ingasiza umfundi bonyana ahlale asebelweni. Ngemuva kokufunda kokuthoma, abafundi
bafanele bonyana bakwazi ukutjheja umehluko phakathi kokucocwako (kuzokwenzakalani
ngemuva kwalokho?) nesakhiwo (Kungebanga lani kwenzeka lokhu?); ukuhlola iinhlathululo
okungaba ngizo nokurhumutjhwa kwendatjana; hlahluba bonyana umtloli usebenzise bunjani
ilimi ukutlama umlingisi ihlathululo nekulumo enqophileko); indlela abalingisi bathintana ngayo;
isizinda (ilimi elihlathululako, neenkhombisi esikulayelako esingakalindeleki enovelini yoke);
nalapho kungenzeka khona zama ukuveza imibono efihlekileko, imicabango nerherho lemibono
yekolelo ngokuthileko elawula ilayelo yenoveli ngokuzeleko. Amasiko woke, nabantu abanengi,
baphila ubuphilo obunelwazi obuzele ngendatjana. Nanyana yini utitjhere ayenzako ngamanoveli
nangendatjana ngetlasini, ukuthabela okupheleleko kokuzibandakanya endatjaneni kufanele
kuhlale kuqakathekile.
Amatshwayo alandelako azokwenza ngcono bonyana abafundi bazwisise itheksti:
• ijenri nemihlobo
• isakhiwo, isakhiwana (isingeniso ukuphakama kwesehlakalo, irarano, isitlhori, irhobhondaba,
isiphetho, ukubonela phambili nokukhumbula ngqondo okwenzekileko ukubona ingaphambili
nelingemuva
• irarano
• abalingisi
• ukuvezwa kwabalingisi
• indima edlalwa mcoci
• imilayezo nemimongo
• isendlalelo, isizinda nokuhlobana kwabalingisi nommongo
• umoya wekondlo, isiphetho-khekghu/isiphetho
• ukululukeza begodu nento engakalindeleki
Amanye amatheksti Amaphostara, amatjhadi, imimebhe, amagrafu, amakhathuni, amamagazini, amaphephandaba,
wokufunda ubundzinzo-lwazi, amafilimu, amadokhyumentari, amahlelo kamabonwakude enzeka ngesikhathi
sokufunda nenzeka emuva kokuphuma kwesikolo.
TTKH 35
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ubude bamatheksti okufanele afundwe
Itheksti IGreyidi ye 7 IGreyidi yobu 8 IGreyidi ye 9
Itheksti yokufundela phezulu imitjho emi 5 - 6 imitjho emi 5 - 8 imitjho emi 5 - 10
isigaba si-1 iingaba ezi-2 iingaba ezi- 3
Ukufunda isifundo sokuzwisisa/ amagama ama- amagama ama- amagama ama-
amatheksti wokufundela ukuzwisisa/
350-400 400-450 450-500
wokufunda okungeneleleko
Ukufunda ngokuzijamela iinkondlo, indatjana iinkondlo, indatjana iinkondlo, indatjana
efitjhani, umtlolo- efitjhani, umtlolo- efitjhani, umtlolo-
ndabuko, inoveli ndabuko, inoveli ndabuko, inoveli
nomdlalo nomdlalo nomdlalo
-- njengombana -- njengombana -- njengombana
ziqintelwe yi-TTKH ziqintelwe yi-TTKH ziqintelwe yi-TTKH
-- namatheksti aliqiniso -- namatheksti aliqiniso -- namatheksti aliqiniso
Ukurhunyeza amagama ama-70-80 amagama ama-70-80 amagama ama-70-80
ukusuka ethekstini ukusuka ethekstini ukusuka ethekstini
enamagama ama- 250 enamagama ama- 260 enamagama ama- 280
36 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
AMATHEKSTI ASETJENZISELWA UKUFUNDISA AMAKGHONO WELIMI AHLANGENEKO ESIGABENI
ESIPHAKAMILEKO
Ukungezelela emathekstini wezemitlolo wokufunda okuhlelekileko, amatheksti afanele afundwe esiGabeni esiPhakamileko
afaka hlangana okutlolwako, amatheksti abukelwako neweenrhatjhi ezihlukahlukeneko ezineminqopho ehlukahlukeneko.
Amanye amatheksti azokufundelwa ubuthandabuhle bawo, amanye amatheksti azokufundwa njengeembonelo
nangeentjengisi zokutlola
Amatheksti wezemitlolo wokufunda Amatheksti atloliweko welwazi Amatheksti weenrhatjhi
okuhlelekileko. Imihlobo ahlukahlukeneko/abukelwako
Isihlathululi-mezwi
ehlukahlukeneko efanele ifundwe welwazi
esiGabeni esiPhakamileko. Ama-insayitlopidiya
Amatjhadi, Imimebhe
Eziqintelweko Amatjhejuli
Amagrafu, amathebula, amaphayitjhadi
Amajenri Iincwadi zemitato
Imimebhe- ngqondo, amadayagramu
Iinkondlo Iincwadi ezitlolelwe isifundo esithileko/
Amaphostara
Amathekstibhugu
IGreyidi 7: iinkondlo ezi-10
Amaflaya, amaphamflethi,
Amathesarasi
IGreyidi 8: iinkondlo ezi-15 amabhrowutjha
Ihlelo/amathebula wokwabiwa
IGreyidi 9: iinkondlo ezi-15 Amatshwayo neentjengisi
kwesikhathi
Inoveli ama- Amadokhyumenthari kamabonwakude
Isitjengisi/imihlahlandlela yamahlelo
IGreyidi 7: amakhasi ama-30-40 kamabonwakude Amakhasi wobundzindzo-lwazi,
i-inthanethi, amabhlogo
IGreyidi 8: amakhasi ama-40-50 Amatheksti atloliweko weenrhatjhi
IGreyidi 9: amakhasi ama-50-60
Iindatjana ezifitjhani Ama-athikili wemagazini Ifeyisibhugu neminye imihlobo
yokuthintana
(IGreyidi 7: iindatjana ezi-4-5 Ama-athikili wephephandaba
Ukuvezwa kwedatha
amakhasi ama-3 -5 indatjana ngayinye) Ama-edithoriyali
Amathransparensi
(IGreyidi 8: iindatjana ezi-5 -7 amakhasi Izaziso
ama-3 -5 indatjana ngayinye) Amatheksti weenrhatjhi
Iinkhangiso
ahlukahlukeneko/abukelwako
(IGreyidi 9: iindatjana ezi-7-10
Imihlobo etloliweko yamatheksti wobuthandakuhle
amakhasi ama-3 -5 indatjana ngayinye)
alalelwako
Amafilimu
Umtlolo ndabuko
Iinkulumo-pendulwano
Iinthombe
(IGreyidi 7: iindatjana ezi- 4-5 amakhasi
Iinkulumo
ama-3 -5 indatjana ngayinye) Iintjengiso
Iingoma
(IGreyidi 8: iindatjana ezi -5-7 Amatheksti weenrhatjhi
amakhasi ama-3 -5 yamakhasi Amahlaya ahlukahlukeneko/abukelwako
indatjana ngayinye) wokuzithabisa
Amatheksti atloliweko womuntu
(IGreyidi 9: iindatjana ezi 7-10 qobo lwakhe newokuthintana Amafilimu
amakhasi ama- 3 -5 indatjana Iincwadi Amahlelo kamabonwakude
ngayinye)
Amadayari Amavidiyo womvumo
Umdlalo
Iimemo Amakhathuni, amakharikhatjha
(IGreyidi 7: i/inkundla yi-1-2
Ama-imeyili Imitletlana yamakhomikhi
amakhasi ali- 10 -20)
Ama-SMS, amathwitha Amahlaya (atjengiswako)
(IGreyidi 8: iinkundla ezi-2-3
amakhasi ama-20-30) Amanowuthi Igrafithi
(IGreyidi 9: iinkundla ezi 3-5 Imibiko Amatheksti alalelwako
amakhasi ama-30-50) Amatheksti atloliweko wokuthintana Amahlelo womrhatjho
kwezamarhwebo
Ukwandisa ilwazi Ukufundwa kwemidlalo
Iincwadi zangokomthetho
Amafilimu Ukufundwa kwamanoveli namkha
I-ajenda namaminithi iindatjana ezifitjhani
Imidlalo ehlukahlukeneko ekhethiweko
kibomabonwakude/amadokhyumenthari Iinkulumo ezirekhodiweko
Imidlalo yomrhatjho Imikhangiso esemirhatjhweni,
amaphephandaba namamagazini
Ama-eseyi
kamabonwakude:
TTKH 37
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
3.1.3 Ukutlola nokweThula
Ukutlola kusisetjenziswa/isitlabagelo esinamandla sokuthintana esivumela abafundi bonyana bakhe bebakhulumisane
ngemicabango nemibono yabo ngokukhambelanako. Ukuzijayeza ukutlola ngobujamo obahlukahlukeneko njalo
njalo, imisebenzi neemfundo zivumela abafundi bonyana bakhulumisane ngokusebenzisekako nangokuhlakanipha.
Ukutlola okuhlukaniswe kuhle ngamazinga ahlukahlukeneko ngokusebenzisa amafremu wokutlola (lokha begodu
nakutlhogekako), kuveza abatloli abanekghono lokuphalisana, abakghona ukutjhuguluka lula kusuka kwenye into
ukuya kwenye, abazakukghona ukusebenzisa amakghono wabo ukuthuthukisa nokwethula amatheksti afaneleko,
abukelwako begodu neendlela ezinengi zokuthintana ukwenzela iinhloso ezihlukahlukeneko.
Ukutlola kuqakathekile ngombana kuvumela abafundi bonyana baqabange ngehlelo nokupeleda. Lokhu kukhuthaza
abafundi bonyana bakhambise ngendlela ekungiyo ilimi, barhabise indlela yokuthola ilimi begodu bandise
ngokukunembako. Eengabeni ezidlulileko, abafundi bafunde ukutlola amatheksti ahlukahlukeneko wokuzitlamela
nawelwazi ngokusebenzisa amafremu wokutlola njengesisekelo. Esigabeni esiPhakamileko, abafundi balindeleke
bonyana batlole imihlobo ethile yamatheksti ngokuzijamela. Bazakusebenzisa nendlela yekambiso yokutlola
ukukhiqiza amatheksti ahleleke kuhle, anehlelo elitlolwe ngefanelo .
Indlela yekambiso namaqhinga wokutlola
Ukutlola okuhle likghono elifuna ukuthuthukiswa begodu lisekelwe. Nanyana ukufunda kumthombo oqakathekileko
wokufaka ilwazi, Kungokutlola kwaphela bonyana amakghono wokutlola athuthukiswe. Iinlayelo zokutlola esikhathini
esinengi zizakufaka ukusebenza ngendlela yekambiso yokutlola. Nanyana kunjalo, akusingiwo woke amagadango
wendlela yekambiso azakusetjenziswa ngasosoke isikhathi. Isibonelo, nangabe abafundi nabatlola umhlobo
wetheksti ejayelekileko, akutlhogeki bonyana bahlaziye isakhiwo sayo namatshwayo welimi ngokuzeleko. Kuzakuba
nezinye iinkathi lapho abotitjhere kuzokudingeka banqophe ekubunjweni kwemitjho nofana ukutlola isigaba, nofana
abafundi batlole amatheksti ngaphandle kokutlhatlhabeja ukuzilungiselela iinhlahlubo. Indlela yekambiso yokutlola
inamagadango alandelako:
• Ukuplana/ukulungiselela ukutlola
• Ukutlhatlhabeja
• Ukubuyekeza
• Uku-editha
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Ukwethula
Ukuplana/Ukulungiselela kokutlola
• Ukuhlaziya isakhiwo, amatshwayo welimi nerejista yomhlobo wetheksti ekhethiweko.
• Ukuthatha isiqunto ngomnqopho nabamukelilwazi betheksti okufanele itlolwe nofana/namkha etlanyiweko.
• Ukukhetha iimfuneko zesakhiwo, isitayela indlela obonangayo.
• Ukuphosela imibono ngokusebenzisa isibonelo imimebhe-ngqondo, amarhelo anobujamo bendlu yesiswebu,
amatjhadi gnaneko nofana amarhelo
• Ukuthintana nemithombo efaneleko, ukukhetha ilwazi elifaneleko
38 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ukutlhatlhabeja
• Ukusebenzisa umbono oqakathekileko nosekelako ngokuphumelelisako kusukela endleleni yekambiso
yokuplana
• Ukukhiqiza itlhatlhabejo/umtlamono wokuthoma elifaka hlangana ihloso, abamukelilwazi, isihloko nejenri.
• Ukuthola ukukhethwa kwamagama ngokusebenzisa amagama afaneleko ahlathululako navusa imizwa/
ikumbulo, imitjhwana neengaba ukwenza umtlolo bonyana uzwakale kuhle bewukhanye.
• Ukuveza umbono wakho ngokuhlathulula amagugu, iinkolelo nelemuko lakho(Ilimi lokuthoma lokwengeza).
• Ukutlama iphimbo nesitayela esibonakalako ngokuzijayeza ilimi nephimbo elifanele abamukelilwazi
nomnqopho wokutlola.
• Ukufunda itlhatlhabejo ngelihlo elihlabako begodu uthole umbiko obuyako kwabanye. (abalingani
bangetlasini);
• Ukufaka hlangana imininingwana enqophileko yetheksti efunekako (ukusebenzisa abodzubhula, ukwenaba
nokusekela ipikiswano)
Ukubuyekeza, uku-editha, ukufundela ukulungisa iimphoso nokwethula
• Ukusebenzisa imigomo ebekiweko yokuhlunga okupheleleko komsebenzi ukwenzela ukuthuthukisa ukutlola
kwakho nokwabanye.
• Ukwenza ngcono ukukhethwa kwamagama, imitjho nezakhiwo zeengaba (faka ilwazi elingezelelweko,
ukusebenzisa amagama atjhugutjhugulukako afaneleko.)
• Ukusebenza ngokulandelanisa nokuhlanganiswa kweengaba
• Ukususa amagama angakacaci, imitjho emide enganamphetho, ilimi loburhumutjhi nelilumelako.
• Ukuhlunga okumumethweko, isitayela nerejista.
• Ukusebenzisa amatshwayo wokutlola, ukupeleda nehlelo kuhle nangefanelelo
• Ukulungisa itlhatlhabejo/umtlamo wokugcina okufaka hlangana isakhiwo, isibonelo, iinhloko zencwadi
nomhlobo wokutlola/amafonti.
• Ukwethula itheksti.
Izakhiwo nemithetjhwana yelimi ngesikhathi sokutlola
Abafundi bazakufunda bonyana ilimi lisetjenziswa bunjani, begodu bazakuthuthukisa ukwabelana ngelimi
ukwenzela ukukhuluma ngelimi (ilimi elisetjenziswa emtlolweni othileko/‘ilimi lemetha’), ukwenzela bonyana
bakghone ukuhlunga amatheksti wabo nawabanye ngokuhlaba ngokuya ngehlathululo, ngokuphumelelisako
nangokunembako. Bazakukghona godu ukusebenzisa ilwazi leli ukwenza umsebenzi wokulinga ngelimi ukwenzela
ukwakha ihlathululo egameni nezinga lomutjho emathekstini woke, nokubona bonyana itheksti nobujamo bayo
kuhlobana bunjani. Ngokuzibandakanya namatheksti ahlukahlukeneko, abafundi bangezelela ukusebenzisa kwabo
ilwazi magama begodu basebenzise ngefanelo ukuzwisisa kwabo izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi.
TTKH 39
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ilwazi izAkhiwo nemiThetjhwana yeLimi lizakuvumela abafundi bonyana bakhiqize amatheksti azwakalako begodu
ahlangeneko. izakhiwowo zelimi kufanele zifundiselwe bonyana zakhe amatheksti ngendlela angayo ebujameni
asetjenziswa kibo. Ukusetjenziswa kwezakhiwo zelimi akukafaneli bonyana kubekelwe imikhawulo yokuhlaziya/
yokuhlahlela imitjho ezijameleko. Kufanele kuhlathulule indlela imitjho ihlelwa ngayo ukuze yakhe itheksti yoke
okufana neendatjana, ama-eseyi, iincwadi nemibiko leyo abafundi abafunda ukuyifunda nokuyitlola esikolweni.
Imithetjhwana yelimi (ukupeleda namatshwayo wokufunda nokutlola):
• Ukusetjenziswa kokutjhiywa kweenkhala, amagabhadlhela, amakhoma, abodzubhula, amakholoni,
ukuthalela, ama-ithalikhi, amagama atloleke ngobunzima okungeneleleko, amasemi kholoni, i-aphostrofi,
amahayifeni, amadetjhi, abokaki/abosibayana.
• Ukusebenzisa ilwazi lamaphetheni nemithetho yokupeleda amagama ngefanelo:
-- Ilwazi lamaphetheni nemindeni yamagama
-- Ilwazi lomrabu, iinthomo neenlungelelo.
-- Ilwazi lokuphula amagama ngamalunga
• Ukusebenzisa iinhlathululi-mezwi neensiza zokuqala ukupeleda
• Ukusebenzisa imihlobo yeenrhunyezo ezifanele iinrhatjhi nabamukelilwazi abahlukahlukeneko.
Ukukhetha igama
• Ukusebenzisa imihlobo ehlukahlukeneko yezenzo, iimphawulo nezandiso ukunikela umcabango onqophileko
nemininingwana begodu nehlathululo ekhanyako, lokha nawutlola isibonelo i-eseyi ecocako, i-eseyi
ehlathululako.
• Ukusebenzisa abomqondofana, abomqondophika namanye, abomabizwafana, igama elilodwa elijamele
umutjhwana ukuveza iminqopho.
• Ukusebenzisa ilimi elihlelekileko nelingakahleleki (ilimi loburhumutjha/elisetjenziswa endleleni, ijagoni)
ngefanelo.
• Ukusebenzisa amagama wokubolekwa nalawo amukeliweko ngefanelo.
• Ukunikela amaphuzu nokuveza imibono
• Ukuveza ihlathululo yegama etholakala esihlathululwini -mezwi, ihlathululo efanekisako/efihlekileko/
esebujameni obuthuleko.
• Ukuzibeka njengabatloli ngemilayezo ehlathululwe kabanzi naleyo etjhiwo ngaphandle kokubekwa
bunqopha.
• Ukuziveza ngokwabo ngamagugu, umoya okuthathwa ngayo izinto, ukuthatha ihlangothi, ukudzimelela
kilokho okholelwa kikho, ilimi eliveza amazizo, ilimi elikholwisako nelokuphatha buqobolwana isib.
emathekstini akholwisako okufana nama-eseyi aphikisako, ama-athikili wephephandaba.
• Ukutjengisa ihlonipho ngokusebenzisa amanye amagama lokha nakutlolwa amatheksti okufana nekulumo
pendulwano, ama-inthavyu.
40 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukusebenzisa iinsetjenziswa namamatheriyali njengesihlathululi-mezwi nethesarasisi ukukhetha ilwazi
magama eliphumelelisako nelinembako.
Irejista, isitayela nelizwi
• Ukusebenzisa irejista efaneleko: ngokuhlelekileko, ngokungakahleleki isib. Ngokusebenzisa isitayela
esingakahleleki/sokukhulumisana nomuntu wokuthoma encwadini yobungani, ilimi elihlelekileko encwadini
yokomthetho.
• Ukusebenzisa ilimi elifanekisako (iimfenqo, izitjho, izaga), iphimbo, umoya wekondlo nofana ihlaya
ngefanelo.
• Ukukhuluma bunqopha nofundako.
• Ukusebenzisa imibono/ubujamo obuhlukahlukeneko
Ukwakha imitjho
• Ukutlola imitjho ehlukahlukeneko nemitjho yobude obuhlukahlukeneko.
• Ukusebenzisa iingcezu/iinkhekhe zekulumo ngefanelo.
• Ukusebenzisa isihloko, isenzo, umenziwa, iinkathi zesenzo, iindlela zesenzo, ukuvuma, ukuphikisa,
izingazenzo, umutjho onqophileko namkha ipambosi yokwenziwa, ikulumo enqophileko, nekulumo
engakanqophi
• Ukusebenzisa imibuzo (kubayini, nini, njani, ini)
• Ukusebenzisa imihlobo ehlukahlukeneko yemitjho, isib. Iintatimende, imibuzo, elula, epandepande,
erareneko, epandepande nerareneko
• Ukusebenzisa iinhlanganiso, izabizwana, izandiso namagama atjhugulukela kezinye iinkhekhe zekulumo
ukwakha imitjho ekhambelanako.
• Ukusebenzisa imihlobo ehlukahlukeneko yezabizwana ukutjengisa umnqopho, ukugandelela, indlela
enqophileko nokususa imitjho emide enganamphetho.
• Ukusebenzisa ukulandelana kuhle kwamagama emitjhweni ukutjengisa ikareko nokugandelela.
• Ukusebenzisa isivumelwano ngokunembako.
Ukutlola isigaba
• Ukutlola iingcenye ezahlukahlukeneko zeengaba: umutjho osihloko, umbono osekelako noqakathekileko,
isingeniso esiphumelelisako, umzimba nesiphetho nomutjho ovalako.
• Ukutlola iingaba namatheksti ahlukahlukeneko ngokusebenzisa iintjengisi nofana amagama wokuthintana
ahlobanako nemitjhwana efana na:
-- Ukulandelana/ukulamana ngefanelo: kokuthoma, kwesibili, kwesithathu, ngaphambi, ngemva, nini, lokha,
bekube, kokugcina, okulandelako, muva nje, ngokudlulileko, ngemva kwalokho
TTKH 41
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
-- Ihlathululo/Unobangela nomphumela: yingakho, kokulandelana, ngombana, ngesizathu lesi, solokhu,
njengomphumela we, kungebanga le, ngalokho ke, ngakho, kulandela lokho, nange...bese.
-- Indlela: kokuthoma, kwesibili, kwesithathu
-- Ukumadanisa/ukuphikisana: okufanako, okuhlukileko, okuncani kuna, okukhulu kuna, nanyana kunjalo,
kodwana
-- Ukuhlela ngokubaluleka: ngasososke isikhathi, kwamaswaphela
-- Ubujamo endaweni: phezulu, phasi, ngesinceleni, ngesidleni, njll.
-- Okuvamileko: ngokujayelekileko, kwamaswaphela
-- Isigaba sokukhetha: ngombono wami, kholwa, umbono, ukuzwisisa, ngicabanga ukuthi, ngithatha ukuthi,
ngiyakholwela, kimi kubonakala sengathi, ngikhetha/nginyula/ngithanda/angithandi/ngithemba/ngizwa
-- Isigaba sokuhlela: kumhlobo woku, kungahlukaniseka kube, iwela ngaphasi kwe, iyingcenye ye, ingena e,
ibekwe ne, ihlobana ne, ihlanganiswa ne.
-- Isigaba esihlathululako: phezulu, phasi, eqadi, eduze, eTlhagwini/ePumalanga/eSewula/eTjingalanga,
isayizi, umbala, ubujamo, umnqopho, ubude, ububanzi, imasi/ubudisi, ibelo, kufana ne, fana na.
-- Isigaba esihlungako: kuhle/kumbi, kulungile/akukalungi, imikghwa emihle/imikghwa emimbi, ukulunga/
ukungalungi, kuqakathekile/akukaqakatheki, tjhukumisa, phakamisa, luleka, phikisana.
-- Isigaba esihlathululako: ihlathululwa njenge, ilihlobo lesigaba esihlathulula umbono ngendlela ethile.
-- Isigaba esiphethako: ukuphetha, ukusonga, ngokurhunyeza, ngokufitjhani, njengombana ubona.
Imihlobo yamatheksti atlolwako
Ama-Eseyi
I-Eseyi ecocako Ukutlola okucocako khulukhulu kukukwethula imilandelande yezehlakalo ngendlela
ezwisisekako. Okulandelako ngamanye wamatshwayo we-eseyi ecocako:
• Ukutlola indatjana/isehlakalo esidlulileko/indatjana engakholwekiko
• Ukusebenzisa ukulandelana kwezehlakalo zokuya ngesikhathi ezanelisako
• Esikhathini esinengi sebenzisa isikhathi esidlulileko
• Ukusebenzisa isigaba esisingeniso esidosako/esirherhako.
• Ukutjengisa iphuzu okufanele lidluliswe
• Ukusebenzisa isiphetho esingakajayeleki esithabisako.
• Ukuqinisekisa ukugqina ikareko ngesitayela, usebenzise okusamdlalo nomsikinyeko.
• Ukuveza imininingwana yokucatjangwako
• Ukusebenzisa ama-elemende wokuhlathulula
42 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti atlolwako
I-Eseyi ehlathululako • Esikhathini esinengi ukuhlathulula kusetjenziselwa khulu ukwakha umoya nobujamo bamazizo
kunesithombe: amafilimu ayakwenza lokhu ngokubukelwa, abatloli benza lokhu ngamagama,
lapho ukukhetha kwabo amagama kuvezwa ihlathululo yamagama afanekisako kunokobana
kusetjenziswe igama elihlathululwa isihlathulo-mezwi.
• Ukuhlathulula umuntu/into ukuvumela ofundako bonyana alemuke isihloko ngokucacileko
• Ukwakha isithombe ngamagama
• Ukukhetha amagama neengaba ngokuyelela ukwenzela ukufinyelela emphumeleni
ohlosiweko.
• Ukusebenzisa imifanekiso yokubona, itjhada, ukuzwa, ukunambitha nokuthinta.
• Ukusebenzisa iimfenqo
I-Eseyi ephikisako I-Eseyi ephikisako yethula ukuphikisa okuvumelanako nofana okuphikisana nento ethile.
(‘Kubayini ngicabanga bonyana abomma bancono kunabobaba’); ama-eseyi acocisanako
anikela ukuphikisana okulinganako okuvumelanako nofana okuphikisana nento ethile
ekhulunywa sihloko, lapho umbono womtloli uvezwa kwaphela esiphethweni (‘Abomma
banamandla kunabobaba na? Iye begodu awa, kodwana ngivumelana no iye’); ama-eseyi
atjengisako athula isede yemicabango nemibono ngesihloko, ngaphandle kokulinga ukuphikisa
ngokuvumelanako nofana ngokuphikisana nento ethile (‘umma wesimanje: imicabango yami’).
• Ama-Eseyi aphikisako avame ukuphikisa ngendlela eyamileko; ukuzivikela nofana
ukusahlela akutjhuguluki begodu kukuphikisa okuhlala kusebujameni obulungileko ngendlela
okungakghoneka ngayo, kodwana njengoba kulindelekile, kuzakuthatha ihlangothi elilodwa;
isiphetho sitjho kucace bonyana umtloli ujame ngakuphi nokuthi kubayini.
-- Kutjengisa umcabango onqophileko nofana umbono wakho begodu uphikise ukuvikela
nofana ukusekela ubujamo bakho.
-- Kuhlala kusembonweni lowo ngasosoke isikhathi.
-- Kuzama ukukholwisa ofundako bonyana abelane umbono wakhe ngendlela esekelako.
-- Ithoma ngendlela umtloli abona ngayo isihloko ngokwemvelo nangokudosako/hehako.
-- Inikela irherho lokuphikisa ukusekela begodu nokungezelela embonweni wakho.
-- Ukunqopha emaphuzwini avumelana NOFANA aphikisana nesitatimende.
-- Iveza imibono esekelako eqinileko/enamandla.
-- Isebenzisa iinsetjenziswa ezihlukahlukeneko ezinetjhada namathekniki enza bonyana
umuntu akholwe.
-- Isebenzisa ilimi eliveza amazizo.
-- Iphetha ngesitatimende esinamandla, esicacileko nesanelisako esiveza umbono womtloli.
I-Eseyi emahlangothi- Ama-Eseyi amahlangothi mabili avamise ukuba ngalinganisiweko, begodu athula amahlangothi
mabili ahlukahlukeneko wepikiswano ethile; isakhiwo sawo sihleliwe ngokutjhejako nangokucacileko;
umkhuba wawo avamise ukuba ngathembekileko/ngalungileko, kodwana umtloli angakhuluma
ngaye nofana ngokuyamileko; nanyana ilimi elithinta imizwa likghoneka, ukuphikisana
okulungileko lapha kuthunjwa ngokwenza umqondo omuhle, nozwakalako. Isiphetho sitjhiya
ofundako anganakho ukungabaza bokobana umtloli ujame ngakiliphi ihlangothi.
• Inqophe ukunikela umbono ongathathi ihlangothi begodu olinganiswe kiwo womabili
amahlangothi wepikiswano.
• Itjheja amahlangothi ahlukahlukeneko wesihloko okukhulunywa ngaso.
• Yethula imibono ephikisako ngaphandle kokuthatha ihlangothi
• Ilinganisa ukuphikisa okuvumelana nofana okuphikisanako.
• Ukutlola kufanele kucace, kuzwakale kuhle begodu kungathathi ihlangothi.
• Yenza iintatimende ezicatjangisiswe kuhle begodu ezisekelwe ngokuzeleko.
• Isebenzisa ukuzwakala kwelizwi okungathinti imizwa nelikholwisako ngaphandle
kokuzikhakhazisa.
• Iphetha ngokutjengisa umbono othileko.
TTKH 43
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti atlolwako
I-Eseyi eveza imizwa Ama-eseyi aveza imizwa, ethula imibono, imicabango, ikolelo nemizwa yomtloli ngesihloko
esithile, esikhathini esinengi kuba yinto abacabanga bonyana ithinta khulu ubuphilo babo.
Kuvama ukuba yinto ethinta umtloli qobolakhe kunokuba kube yinto eyamileko; idinga isakhiwo
esitlanywe kuhle, kodwana akutlhogeki bonyana yethule isiphetho esicacileko/esihlelekileko
nanyana akutlhogeki bonyana yethule ikulumiswano elinganisiweko, nanyana kungahle
kwenzeke iyethule. Ingaba sakudlala nofana ibe ngencamileko.
• Icabangisa ngombono
• Inikela ipendulo ethinta imizwa namazizo.
• Itjengisa ngendlela ethatha ihlangothi lapho amazizo nemizwa kudlala khona indima
eqakathekileko.
• Ihlose ekubuyeleleni namkha ibuthelele amazizo womtloli emtlolweni.
• Iveza imibono, umcabango nofana imizwa eveza ukwethembeka nokubandakanyeka
ngokwakhe
I-Eseyi ecacisako/ • Ikhulumisana ngemibono nofana ngelwazi ngendlela yelojikhi
eveza amaqiniso
• Ihlathulula imibono nofana inikele amaphuzu ngendlela ehlelekileko.
(ngokungezelelako)
• Irhubhulula imibono beyisekele ngamaphuzu nemigwalo/imidwebo.
• Icacisa nanyana ngiyiphi imiqondo engakajayeleki.
• Ihlela ngokulamanako anelojikhi ibe ithathe ofundako ukusuka kakwaziko ukuya
kangakwaziko.
• Itlolwa ngokuvamileko ngesikhathi sanje.
Amatheksti wokuthintana
Incwadi yokomthetho/ Njengombana ukutlolwa kwencwadi yobunganai/engakahleleki sele ijanyiselelwe ngeenrhatjhi
ze elekthroni, isib. i-imeyili, ifeksi, nama sms hlangana nokhunye, abafundi bafanele bafundiswe
ehlelekileko
ukutlola iincwadi. Irherho lokutlola kufanele lindlaleke kusuka eencwadini ezijayelekileko ukuya
kwezomndeni nabangani bekuyokufika eencwadini ezingakahleleki eziya ephephandabeni,
hlangana nokhunye.
Abafundi bafanele batlole iincwadi zokomthetho/ezihlelekileko eziliqiniso, begodu lapho
kukghoneka khona, bazithumele bebalindele ipendulo. Iincwadi ezibawa ilwazi ngomkhiqizo,
amayunivesithi, amakhambo, imisebenzi efundelweko, lokha nazithunyelwe endaweni efaneleko,
pheze nanyana kunjani zizakuphendulwa. Ukuqakatheka kwencwadi yokomthetho kuzakuba
ngokujayelekileko.
• Ijayeza imihlobo ehlukahlukeneko yeencwadi zokomthetho, isib. Incwadi yesibawo
somsebenzi, incwadi eya kumhleli wephephandaba, incwadi yesinghonghoyilo, njll.
• Ihlala eemfunekweni ezihlukahlukeneko zeencwadi zokomthetho okufana nesitayela
nesakhiwo.
• Itlolwa ngelimi elinqophileko nelilula.
• Ikhumbuza bonyana abamukelilwazi abanqotjhiweko bafanele bezwisise okukhulunywa
ngakho ukwenzela imiphumela/bonyana ibe ngevumako.
• Ukutlola kufanele kucace bekunqophe, kube kufitjhani kunembe bekulamane ngefanelo.
• Ibe nesingeniso, umzimba nesiphetho.
• Ibe neemphande ezimbili, yomtloli neyomamukeli wencwadi.
• Ibe nesingeniso esihlelekileko esilandela isiphande somamukeli ncwadi.
• Ibe nomuda wesihloko esimummongo esilandela isingeniso/ukulotjhisa besithalelwe.
• Itjengise irejista yelimi elihlelekileko.
• Itjengise isiphetho esihlelekileko esilandelwa sibongo nama-initjhiyali womtloli.
44 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti atlolwako
Incwadi yobungani/ Njengombana ukutlolwa kwencwadi yobunganai/engakahleleki sele ijanyiselelwe ngeenrhatjhi
Engakahleleki ze elekthroni, isib. i-imeyili, ifeksi, nama sms hlangana nokhunye, abafundi bafanele bafundiswe
ukutlola iincwadi. Irherho lokutlola kufanele lindlaleke kusuka eencwadini ezijayelekileko ukuya
kwezomndeni nabangani bekuyokufika eencwadini ezingakahleleki eziya ephephandabeni,
hlangana nokhunye.
• Itlolelwa abantu abaseduze nawe, isib. abangani, umndeni, njll.
• Itlolelwa khulukhulu ukuveza amazizo, isib. ukuthokozisa, ukuzwela ubuhlungu, ukuyelelisa, njll.
• Isebenzisa ilimi, irejista nesitayela esingakahleleki ukuya kwesipheze sihleleke.
• Itlolwa ngelimi elihlahlambileko nelilula
• Itjengisa ukulamana ngefanelo ukuveza iphuzu olihlosiweko.
• Kufanele ibe nesingeniso, umzimba nesiphetho.
• Iba nesiphande esisodwa, somtloli kwaphela, nelanga etlolwe ngalo ngaphasi kwesiphande.
• Iba nesingeniso esingakahleleki/esipheze sihleleke silandele isiphande somtloli.
• Isiphetho siyahluka ukusukela kesingakahleleki ukuya kesihlelekileko silandelwe ligama/
magama womtloli.
I-Ajenda Ukutlola amamemorandamu, i-ajenda namaminidi womhlangano kurhelebha kwaphela nakube
azwakala kuhle. Indlela elungileko yokwenza imisetjenzana le bonyana yenzeke kukuvumela
abafundi bonyana babukele ividiyo, nofana baye emhlanganweni wamambala bese kuba ngibo
abathatha amaminidi, bangathatha isiqunto nge-ajenda kusuka kilokho, bese bamadanise wabo
amaminidi ne - ajenda amaminidi womhlangano wamambala. Nakungasinjalo abafundi badinga
bonyana baziswe kilomhlobo ngendlela yokucabanga. Yakha i-ajenda ngokwakho uyakhele
ikomiti esengqondweni yakho bese ubawe abafundi batlole lokho abakucabanga bonyana
kungaba maminidi, banamanathele ngokuyelela e-ajendeni yakho.
I-ajenda:
• Inikela isendlalelo salokho okuzokukhulunywa ngakho emhlanganweni.
• Ithunyelwa ngaphambi kwesikhathi ebantwini abamenyiweko emhlanganweni.
• Esikhathini esinengi itlolwa ngusihlalo nonobhala, hlangana nokunye…
-- Baqala amaminidi womhlangano odlulileko ukuthola ama-ayithemu/izinto ezingakhange
zaqedwa ukukhulunywa emhlanganweni odlulileko ezidluliselwe phambili.
-- Barhelisa beyi buthelele ama-ayithemu/izinto ezingadinga ukukhulunywa emhlanganweni
• Bahlela bebalamanise ama-iyithemu ngokuya ngokuqakatheka kwazo ngaphambi kwesikhathi.
• Bathola bonyana i-ayithemu ngayinye izokwabelwa isikhathi esingangani.
Amaminidi • Kurekhodwa okwenzeke emhlanganweni
womhlangano
• Kwamukelwa amaminithi njengerekhodi eliliqiniso ezokuhlala isibopho emhlanganweni
olandelako, okufanele ihlale injalo bekube kulapho asulwa khona.
• Kutjengiswa okulandelako:
-- Igama lehlangano;
-- Ilanga, indawo nesikhathi lapho umhlanagano bewubanjelwe khona;
-- Irejista yabaphumelele ukuba khona emhlanganweni;
• Kudzubhulwa iinqunto, igama ngegama
• Kunikelwa isirhunyezo salokho okutjhukunyisiweko nokuvunyelwene ngakho.
• Kutlolwa ngesikhathi esidlulileko
• Kubalekelwa ukutlola izinto ezifana namahlaya.
• Amaminidi aba mthetho bekabe sibopho nakaqedwa ukutlikitlwa abe anikelwe ilanga
ngusihlalo ngemva kokobana sekafundiwe abe amukelwa emhlanganweni olandelako.
TTKH 45
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti atlolwako
Ikulumo • Thoma begodu ulinganise isitayela esizokusetjenziswa: nini, kuphi, kubayini, (umnqopho),
ngubani, (abamukelilwazi) nokuthi ini.
• Sebenzisa isingeniso esidosako.
• Yakha amaphuzu kuhle ungavumeli imibono engatjho litho.
• Sebenzisa iphimbo eliphikisanako (namaphuzu) kodwana hlala uzwakala kuhle .
• Sebenzisa imitjho emifitjhani enemibono elula, ngokusebenzisa iimbonelo ezijayelekileko.
• Linganisa ilimi lokuhlaba ngokujamiselela ngalokho okufaneleko.
• Tjheja isingeniso, tjhiya abamukelilwazi nomcabango (nofana mibili)
• Sebenzisa iinsiza ezibukelwako nofana eziphathekako, kodwana amagama afanele eze
ekuthomeni.
• Ukusebenzisa amanowuthi akukakateleleki, asetjenziselwa ukuzikhumbuza kwaphela.
• Sebenzisa ilimi elitjengisa ukukhula ngokupheleleko/ukuvuthwa, amagugu nesendlalelo.
I-imeyili/i-sms Ukubika nokugcina ubudlelwana
Isiphande somuntu eya kuye - esikhathini esinengi kuba ligama lomuntu eya kuye nobundzindzo
lwazi, nephasi lapho kukhona khona ubundzindzo lwazi lobo. isibonelo, mabena q(igama)@
webmail. (ubundzindzo lwazi) za (iphasi). Mabena.q@webmail.co.za
• CC: lokhu kungaba kuyelelisa abemukelilwazi bonyana batjheje indzindzo lwazi labo.
• Isihloko: lesi sirhunyezo sokumumethwe yi-imeyili.
• Umlayezo
• Igama lomuntu oyithumeleko.
YELELA: Isiphande somthumeli sizivelela ngokuzenzakalelako lokha i-imeyili nayamukelwako.
Umuntu othumelako angakhetha ukunikela ngeminye imininingwana yokuthintana ekugcineni.
Lokhu kubizwa ngokuthi mutlikitlo.
I-inthavyu Irekhodi elitloliweko le-inthavyu
• Nikela amagama wesikhulumi ngesandleni sesincele sekhasi
• Kusetjenziswa ikholoni ngemuva kwegama lomlingisi okhulumako
• Kusetjenziswa umuda omutjha ukutjengisa esinye nesinye isikhulumi esitjha
• Kuhlolwa umuntu omu-inthavyuwako ngokumbuza imibuzo.
• Kuvezwa amaphuzu aqinileko womuntu o-inthavyuwako, amathalenthe amaphuzu
abuthakathaka, njll.
Iripoti/Umbiko Umbiko/amaripoti mitlolo ehleleke khulu, begodu asebenza kuhle lokha okuhlolwako
(ohlelekileko kungokwamambala bekuqakathekile ebafundini. Akukho okumbi ukudlula ukutlola amaripoti
nongakahleleki) angasi ngewemvelo, nofana amaripoti angakarisi umtloli.
• Inikela umbiko obuyako wobujamo obunqophileko, isib. ingozi, okhunye nokhunye
okutholakeleko.
• Kucatjangisiswa ngesihloko, isingeniso(isendlalelo, umnqopho, isilinganiso somsebenzi),
umzimba (ngubani? Kubayini? Kuphi? Nini? Ini? Njani?), isiphetho, iimphakamiso, iintjengisi,
iinthasiselo.
• Ukuplana: kubuthelelwa bekuhlelwe ilwazi; kutlolwe amaphuzu
• Kusetjenziswa ilimi, irejista nesitayela esipheze sihleleke ukuya kesihlelekileko.
• Sebenzisa
-- Isikhathi sanje (ngaphandle kwemibiko wezemilando)
-- Amabizo ajayelekileko
-- Umuntu wesithathu okhulumako
-- Ukuhlathulula amaphuzu
-- Amagama nemitjhwana ebuthekniki
-- Ilimi elihlelekileko, elinqophe kuye qobo lakhe.
46 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti atlolwako
Ikharikhulamu Vithaye Njengombana esikhathini sanje abantu abanengi sele basebenzisa iphahla, kungaqakatheka
(CV) ukuthola bonyana yini eyenza iphahla elihle, nokuthi ungawatjhugulula begodu uwazalise
bunjani ngendlela ngendlela esizako. Kuqakathekile ukuyelelas bonyana yoke i-CV kufanele
ikhulume ngobujamo obuthileko, isib. I-CV yomsebenzi othileko kufanele ikhulume khulu
ngokubandakanyeka komtloli ehlangothini lelo lomsebenzi.
• Zethule wena ngokwakho ngomtlolo ephasiningo kusebenzisa umtlolo.
• Yethula igadango lokuthoma eliqinileko/elikarisako.
• Yethula ilwazi ngokuhlwengileko, ngokungathathi ihlangothi nangokufitjhazana.
• Yitjho isikhala somsebenzi umuntu ongenele ukuhlolwa/ukuhlungwa asifunako.
• Nikela:
-- Imininingwana yomuntu
-- Iimfundo aziphumelele ngokomthetho
-- Ilemuko lomsebenzi analo.(nakukghonekako)
-- Abantu okungafumaneka kibo ilwazi elingezelelweko ngawe.
Idayari • Idayari ingumvezi wezehlakalo zangamalanga.
• Yethula ukuhlunga kwelanga nofana izehlakalo zomtloli
• Itlolwa ngokuyisuselwa embonweni womtloli.
• Ukucoca komuntu wokuthoma kuyindlela efaneleko.
• Ilimi elikhethwako kuba ngelilula nelinembako.
• Ukuzwakala kwephimbo kuzakuya ngokuthi lihlobo bani lento etlolwa ngedayarini.
Ukunikela • Nikela iinkombatjhuba lokha nawutjela omunye bonyana angafika bunjani kenye indawo.
iinkombatjhuba
• Esikhathini esinengi kufanele usebenzise indlela ekatelelako (okunganamkhawulo ngaphandle
kokusebenzisa igama ‘uku’)
• Nanyana ihloko ‘wena’ ingakatjhiwo, ngasosoke isikhathi izabe itjho umuntu wesibili/
olayelwako kujamele ukuthintana hlangana nokhulumako nolaleleko.
• Tjheja okulandelako lokha nawunikela iinkombatjhuba:
-- Yiba mfitjhani begodu uzwakale kuhle.
-- Iinkombatjhuba kufanele zilandelane kuhle.
-- Yitjho isilinganiso sobude bendawo
-- Nikela isilinganiso senani lendlela okufanele azidlule omlayelako ukuze afike endaweni.
-- Nikela ilwazi ngeemeregi azozibona endleleni
-- Sebenzisa amagama atjengisa indawo/ubujamo
-- Sebenzisa amagama atjengisa ikombatjhuba
-- Sebenzisa amagama atjengisa ukuthabela okwenzileko.
Ukunikela iinlayelo Ukuhlathulula bonyana ungalisebenzisa bunjani ithulusi nofana isisetjenziswa, ukulungisa
ukudla, ukulungisa iimphoso, njll.
• Ukuhlathulula ukusebenza nofana ukusetgjenziswa kwelinye nelinye ithulusi elingasebenza;
ukulungisa okuzakudliwa, ukulungisa nanyana ngibuphi ubutjhapho, njll
• Ukuplana nokulungiselela (Qala amatshwayo wokutlola)
-- Ukuzwisisa ubujamo nokuthi uzakuba yini umphumela wokunikela iinlayelo/iintjengiso
kufanele zenziwe.
-- Tjengisa kuhle, ngendlela efaneleko nangelojikhi ukulandelana kweenlayelo.
-- Sebenzisa amamanuwali/iincwadi ezihlathulula ngokusetjenziswa kwento, iinlayelo
nomsebenzi wazo
-- Tjheja ilwazi magama, ihlelo, iingaba, ilimi elibuthekhniki nemitjhwana engahle isetjenziswe
• Ukwethula
TTKH 47
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti atlolwako
Umkhangiso • Ukudosa nokugcina itjhejo lomuntu owufundako -ukuqinisekisa bonyana amagama
asebenzako aba ngasobala.
• Yakha isifiso sokobana umuntu angawenza ube ngowakhe umkhiqizo nofana asebenzise into
leyo.
• Yenza ofundako bonyana aphume mathupha ayokuthenga/asebenzise umkhiqizo/
isisetjenziswa.
• Yelela okulandelako lokha nawutlama umkhangiso:
-- Imakethe enqotjhiweko (bonyana umkhangiso wenzelwe abobani)
-- Indawo (umkhangiso uzakuvela nini begodu kuphi - kisiphi isirhatjhi, ngasiphi isikhathi
begodu kuliphi ihlelo nofana umagazini?)
-- Ukuqaleka/ukudosa (umkhangiso udosa/uqaleka kangangani?)
-- Ukwakheka nobukhulu bomtlolo.
-- Umoya womkhangiso (uthembekile nofana awa) begodu isilinganiso phakathi kwe nomboro.
-- Ukuphumelelisa nofana ukungaphumelelisi kombala okhethiweko.
-- Ilimi elisetjenzisiweko (ukuthi liyadosa, liyabuyabuyelela, ngelifanekisako, ilimi elimnandi njll.)
Amaphostara/amaflaya • Angathatha ubujamo obuhlukahlukeneko
• Asebenzisa iinqubulo namatshwayo agwaliweko
• Esikhathini esinengi anama-elemendi wokutlanywa abukelwako
• Asebenzisa amathekiniki wokukhangisa.
• Sebenzisa ukutlama ukwenza ukukhangisa bonyana kudose ilihlo begodu kukhumbuleke.
• Ilimi elifanekisako neensetjenziswa zobukondlo zisetjenziselwa ukwakha amandla webethano.
• Yenza ilimi bonyana likhumbuleke, isib. Isingathekiso, isifaniso, ifanatjhada, ibuyelelo,
ivumelwano, igido.
Ukuzalisa iforomo • Iforomo ulizalisela iinzathu ezahlukahlukeneko, isib. ukubawa umsebenzi nofana amalanga
wokuphumula, ukungenela iphaliswano nofana unobuhle, njll.
• Nikela ilwazi elifunwa sikolo/yihlangano lapho iforomo liya khona.
• Yitjho okufunekako, kulandelwe likholoni, isib. Isibongo: zalisa ngokunembako
Umlando kamufi Ukukhumbula nokutjela abanye ngesifo somunye umuntu
• Amagama ngokuzeleko; indawo abelethelwe kiyo;lapho umuntu bekahlala khona;ilanga
lamabeletho;ilanga abhubhe ngalo, abantu abaqakathekileko abatjhiyileko (umkakhe/indoda
yakhe, abantwana) begodu namagama wabo;isikhathi, ilanga, indawo lapho ayokubekwa
khona, ilwazi elifitjhani ngomufi, njll.
• Okhunye kwalokhu okulandelako nakho kungafakwa: unobangela wokufa (kwamasiko
okuqakathekileko); ilwazi ngomlando ngepilo kamufi; ilwazi ngamezwi wokumthokoza/
wokumkhumbula
Ikontraga Sivumelwano esibophako okungena kiso abantu ababili nofana ngaphezulu. Ihloso yekontraga
kukwakha isibopho. Ikontraga ingenziwa nangomlomo. (Kuphakanyiswa bonyana amakontraga
enziwe ngomlomo (kungatlolwa) begodu nangokutlola ukutjengisa imibandela yemali nokuthi
ingalungiswa bunjani)
Ama-elemende wekontraga
• Amagama (umnini kontraga, ongena ekontrageni, abofakazi)
• Imibandela okungenwa kiyo (okumumethwe yikontraga -okufaka hlangana umsebenzi
okufanele wenziwe, isikhathi esizothathwa yikontraga nemibandela yezeemali nangabe
kuzakuba neemali ezingene hlangana.)
• Imitlikitlo (woke amalunga athintekako)
• Ilanga nendawo (ikontraga itlikitlwe kuphi begodu nini)
48 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti atlolwako
Incwadi yokwaba Incwadi yokwabiwa kwamafa ithatha isiqunto nofana iyatjho bonyana kuzakwenzekani ngepahla
amafa(iWili)/ namafa womuntu ngemuva kokubhubha kwakhe. Incwadi yamafa iqinisekisa bonyana iimfiso
ithestamende zakamufi ziyazaliseka ngemva kokuhlongakala kwakhe. Incwadi yokwabiwa kwamafa kufanele
ihlale isebujameni obuhle begodu ibekwe endaweni ephephileko.
Kufanele ibe nokulandelako:
• Amagama womnikazi wencwadi yamafa
• Ilanga incwadi yokwaba amafa eyenziwe ngalo
• Imali, ipahla, nokhunye umuntu anakho
• Abamukelilifa/abomdlalifa
• Umkhuphi mafa(umngani, ilunga lomndeni, ummeli/igqwetha)
Umthethosisekelo Lokhu yisede yeenkambisolawulo nofana imithetho elawula ihlangano isib. Iphasi, ihlangano
nomthetho-kambiso yokungcwaba, ihlangano yelutjha, ihlangano yestokfela, ihlangano yebholo erarhwako.
• Amahlangothi athintekako kufanele alandele imithetho
• Imithetho iba sibopho.
• Ingatjhugululwa/ingalungiswa
• Isakhiwo kufanele sifake hlangana igama lehlangano nofana isikolo, ubulunga, imibandela
elawulako, ilanga eyamukelwe ngalo, umtlikitlo, njll.
Amatheksti wezemitlolo naweenrhatjhi
Umbiko wakhe Ukutjela abantu ngombiko wakho
• Ukuzijayeza: ukwenza isithombe nofana ukwakha ubujamo isib. Bekungesikhathi samaholideyi
wesikolo
• Umbiko wesehlakalo esenzekileko, esikhathini esinengi ngokulandelana kwezehlakalo, isib.
Ngiye ekhabo lika Tumelo...Bese...
• Eminye imininingwana engezelelweko ngesehlakalo ngasinye, isib. Umangele nakangibonako.
• Ukubuyelela uzijayeze -isitatimende esivalako esingahle sifake hlangana ukwelula/ukwenaba,
isib. Ngifisa sengathi ngingahlala isikhathi eside noTumelo. Kube mnandi.
• Esikhathini esinengi utlowa ngesikhathi esidlulileko.
• Icocwa mumuntu wokuthoma nofana wesithathu
• Iinhlanganiso zesikhathi ziyasetjenziswa, isib. kokuthoma, bese, okulandelako, ngemva
kwalokho, ngaphambi nje kwalokho, kwamaswaphela/ekugcineni, njengoba asa.
• Ivame ukunqopha emuntwini oyedwa nofana abantu abazibandakanya ngesiqhema
• Ingaba nesitayela esingakahleleki
Ikulumo -pendulwano • Itjengisa ikulumiswano hlangana nabantu ababili nofana ngaphezulu.
• Irekhoda ukutjhentjhisana njengoba kwenzeka, bunqopha kusuka embonweni wesikhulumi.
• Kutlolwa amagama wabalingisi ngehlangothini elingesinceleni lephepha.
• Isebenzisa ikholoni ngemva kwegama womlingisi okhulumako
• Isebenzisa umuda omutjha ukutjengisa esinye nesinye isikhulumi esitjha.
• Yelelisa abalingisi (nofana abafundi ) bonyana kufanele bakhulume bunjani nofana bethule
isenzo esinikelwe ngeembayaneni ngaphambi kokukhuluma amagama.
• Tlhatlhabeja ubujamo ngaphambi kokutlola
Ukubuyekeza Kwesinye isikhathi ukubuyekeza kulandela iphetheni ethileko. Akutlhogeki bonyana likhulume
ngehlangothi elithile lencwadi, ifilimu nofana iCD. Ngokujayelekileko, ababuyekezako bayatjho
bonyana yini abafuna ukuyibuyekeza nokuthi bobani ababandakanyekako, kodwana emva
kwalokho, kungenzeka nanyana yini. Ukubuyekeza okuhle, kuzama ukulinganisa kodwana
kuthembeke; ukubuyekeza okumbi kuba nje ngilokho okucatjangwa mumuntu nofana ukukhupha
itukuthelo.
TTKH 49
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti atlolwako
Ihlaya akusiyinto engakajayeleki ekubuyekezeni: kwabanye ababuyekezi, kuyindlela
yabo yokuthenga nokuthengisa. Yethula ukubuyekeza okutholakala emithonjeni yelwazi
ehlukahlukeneko ukutjengisa abafundi bonyana umhlobo lo womtlolo ungahluka kangangani.
• Kutjengisa ukuphendula komuntu emsebenzini wobukghwari, ifilimu, incwadi, isehlakalo, njll.
• Wethula ‘isehlulelo’ sakhe emsebenzini owethuliweko
• Ofunda ibuyekezo akutlhogeki bonyana avumelane nombuyekezi.
• Tjengisa njengomphumela, ngokuthatha ihlangothi. Ababuyekezi ababili bangahle baphendule
ngokuhlukileko ethekstini eyodwa.
• Ukunikela amaphuzu afaneleko, isibonelo, igama lomtloli, umkhuphi/umkhiqizi/umvumi,
isihloko sencwadi/umsebenzi, igama lomkhuphi/ikhampani ekhuphako/ekhiqizako, nenani
(lapho kukghoneka khona) liqakathekile
Itheksti yobukondlo • Itlola ngokubonileko nokwaziko/nelemuko lakho.
-- Abantu
-- Imvelo
-- Izinto eziphathelene nomphakathi/ukuhlalisana
-- Itheknoloji, njll
• Landela isakhiwo
-- Isihloko
-- Iindima/amavesi
• Ukusebenzisa ilimi lobukondlo
• Ukuvumela ilayisensi yobukondlo, isib. ukungatjheji amatshwayo wokufunda nokutlola nofana
izakhiwowo zelimi.
I-Athikili • Itjho amaphuzu ngokufitjhani kodwana ngokunembako.
yephephandaba
• Ilinga ngamandla ukukhuluma ummongo ngaphandle kokulahlekela ofundako.
• Irhunyeza ngokunembako, ngaphandle kokutjhigamisa/kokulahla iqiniso.
• Inikela isihloko ngokurhunyeziweko, begodu ingezelele nesihlokwana ngokucacileko.
• Ithoma ngamaphuzu aqakatheke khulu: ubani, ini, njani, nini, kuphi, kubayini nokuthi
kangangani.
50 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Imihlobo yamatheksti atlolwako
I-Athikili yakamagazini Esikhathini esinengi, ema- athikilini wabomegazini lokho okuthandwa nokungathandwa mtloli
nesitayela somtloli ngizo eziba phambili, begodu lokhu kufanele kukhuthazwe ebafundini
bakho. Kufanele bebatlole ama-athikili wabomegazini ngananyana yini abayithathela phezulu/
ngokuncama, nama-athikili ahlekisako lapho bangenza kube mnandi, kuhlekise, benze
ubunmandi ngento, bahleke, bahlabe esinye nesinye isihloko esifaneleko. Inengi lama-athikili
wabomagazini afundwa bafundi ngawomhlobo lo.
I-inthanede izele ngama -athikili begodu nanyana isitayela nokumumethweko kungakahluki
kangako kulokho kwabangani babo, kufanele bonyana ahlolwe, khulukhulu njengoba avela
ngemabhlogweni nje, esele kuyindlela eyamukeleka kabanzi yokutlola. Ukuvumela abafundi
bonyana bazakhele amabhlogo wabo (ephepheni, nanyana kungekho ukungabaza bonyana
abafundi asele banamabhlogo wabo ) banikela ubujamo bokutlola okunothileko, okuhlanganise
nokuyelela okutjhejako kubamukelilwazi, ukuba burhaba bokumumethweko nokuzwakala
kwelizwi/ithoni efaneleko.
Gcina okulandelako engqondweni:
• Isihloko kufanele sirherhe/sidose begodu sikarise
• Isitayela kufanele sibe ngesomuntu qobo lakhe, akhulume bunqopha nofundako
-- Isitayela singaba ngesihlathululako nofana esifanekisako, sidose imicabango yabantu
abafundako
-- Amagama, iindawo, isikhathi, ubujamo neminye imininingwana etlhogekako kufanele ifakwe
e-athikilini
-- I- athikili kufanele ihlahlambise ithando begodu, njengomkhangiso, ikhuthaze ofundako
bonyana awusebenzise umkhiqizo nofana isisetjenziswa
-- Iingaba akukafaneli bonyana zibe zide khulu begodu kufanele zikhuthaze ukufundwa kwe-
athikili
-- Ifonti kufanele ibe lula begodu irherhe/idose.
Idokhyumenthari • Liphenyo elingeneleleko ngepilo yehloko isib. ikutana ingorho/ngwenya (kwezemidlalo,
kwezefundo, kwezekolo, nombiko ngalokho okutholileko.
• Lokhu kungafaka hlangana neenhlokwana zeenqabo adlule kizo ngaphambi kokufika
esiqongolweni.
• Amagama, iindawo, iinkhathi, isikhundla neminye imininingwana etlhogekako kufanele ifakwe
kudokhyumenthari.
• Thoma ngamaphuzu aqakatheke khulu: ubani, ini, njani, nini, kuphi, kubayini nokuthi
kangangani.
TTKH 51
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ubude bamatheksti weLimi lekhaya (okufanele ikhiqizwe bafundi)
Umsebenzi IGreyidi ye-7 IGreyidi yobu-8 IGreyidi ye- 9
Isigaba amagama ali-100 -120 amagama ali-120 - 140 amagama ali-140 - 160
• Amagama imitjho 8 - 10 imitjho 8 - 12 imitjho 8 - 12
• Imitjho iingaba 4-6 iingaba 5-8 iingaba 5-8
amagama ali-150 - 200 amagama ali-200 - 250 amagama ali-250 - 300
I-Eseyi
iingaba 4-6 iingaba 5-8 iingaba 5-8
Ikondlo indima ezi 2-3 indima ezi 3-4 indima ezi 4-8
Indatjana efitjhani, okufaka ikhasi li-1 amakhasi ama-2 amakhasi ama-3
hlangana inolwana-mlando iingaba +/-6 iingaba +/-12 iingaba +/-24
Ikulumo-pendulwana ikhasi li-1 amakhasi ama-2 amakhasi ama-3
(umdlalo odlalwa kanye)
Amatheksti wokuthintana amagama ali-120-140 amagama ali-140-160 amagama ali-160-180
amade isib. Iincwadi
Amatheksti amafitjhani amagama ama-80 - 90 amagama ama-90 - 100 amagama ali-100 - 110
Ukurhunyeza amagama ama-50 - 60 amagama ama-60 - 70 amagama ama-70 - 80
ethekstini enamagama ama- ethekstini enamagama ama- ethekstini enamagama ama-
240 260 280
Ubude bamatheksti weLimi lekhaya (abafundi bazibandakanya nawo)
Umsebenzi IGreyidi ye-7 IGreyidi yobu-8 IGreyidi ye- 9
Amatheksti amade wokulalelela amagama ali-150-200/ amagama ama- amagama ama-
ukuzwisisa isib.indatjana, i-inthavyu, ukuya emaminithini 200-250/ukuya 250-300/ukuya
imidlalo, amaripoti weendaba ama- 5 emaminithini ama-5 emaminithini ama-5
Amatheksti amafitjhani wokulalelela amagama ama-60-70 amagama ama-70-80 amagama ama-80-100
ukuzwisisa isib. iimemezelo, amatheksti amaminithi ama-1-2 amaminithi ama- 1-2 amaminithi ama/1-2
welwazi, iinlayelo, iinkombatjhuba
Ukufundela ukuzwisisa/amatheksti amagama ali-150-200 amagama amagama
wokufunda okungeneleleko ama-200-250 ama-250-300
Ubude bamatheksti wokufunda okungezelelweko awakaqintelwa njengombana kuya ngomhlobo wethekhsti, ubudisi
belimi nezinga lokufunda labafundi.
3.1.4 Izakhiwo nemithetjhwana yeLimi
izakhiwo nemithetjhwana yeLimi zitjho imithetho elawula ukusetjenziswa kwamatshwayo wokufunda nokutlola,
amagabhadhlela, amaledere, imidumo, amagama, imitjho neengaba emisebenzini yezomlomo nokutlolwako.
Imithetho le ifaka hlangana ukupeleda, ukuphimisa, ihlelo, ilemuko lelimi elihlabako, njll. Amakghono wokulalela,
ukukhuluma, ukufunda nokutlola angeze ajayezwa ngaphandle kwelwazi elipheleleko leZakhi zeLimi nokuzijayeza
ukuzisebenzisa. Abafundi badinga nelwazimagama elinabileko, elingahle mhlawumbe libe liphuzu eliqakatheke khulu
emntwini ukuze akhulume kuhle. Ilwazimagama elinabileko liqakathekile kiwo woke amakghono welimi, kodwana
khulukhulu ekufundeni nekutloleni. Indlela ephumelelisa khulu ebafundini ukuthuthukisa ihlelo labo bebandise
ilwazimagama labo kukufunda ngokungeneleleko ngaphakathi nangaphandle kwetlasi.
Abafundi bazokufunda bonyana bangasebenzisa bunjani izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi, begodu
kuzokuthuthukisa ukwabelana kwelimi ukukhuluma ngelimi(Ilimi elisetjenziswa ebujameni obuthile) (‘ilimi-lemetha’)
ukuze bakwazi ukuzihlunga nokuhlunga amatheksti ngelihlo elihlabako ngokuya ngokuzwakala, ngokuphumelelisa
nangokunqophileko. Bazokwazi ukusebenzisa ilwazi leli ukulinga ukwakha ihlathululo esemazingeni wegama
52 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
newemitjho ukuya ethekstini yoke, nokubona bonyana itheksti nobujamo bayo buhlobana bunjani. Ngokuthintana
nemihlobo ehlukahlukeneko yamatheksti, abafundi bangezelela ukusebenzisa kwabo ilwazimagama bebasebenzise
ngefanelo ukuzwisisa kwabo izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi.
Kulindeleke bonyana izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi zifanele zifundiswe ebujameni obuthileko njengombana
namanye amakghono welimi afundiswa abe athuthukiswe. Amahlelo wokufundisa afaka irhelo leZakhi nemiThetjhwana
yeLimi (ama-ayithemu/izinto) ezifanele zifundiswe kenye nenye igreyidi. Nakukhethwa amatheksti wokulalela
nokufunda komunye nomunye umzombe weemveke ezimbili, qinisekisa bonyana amumatha amanye ama-ayithemu
welimi ofuna ukuwafundisa.Tlama imisetjanzana ehlobana namatheksti lawo azokwenza abafundi bonyana bakwazi
ukusebenzisa ama-ayithemu lawa, ebujameni obuthileko. Ngokunjalo, amatheksti wokutlola abafundi abazowatlola
azokufaka hlangana amanye wama-ayithemu welimi. Nikela abafundi bakho ihlahlo lokusetjenziswa kwama-ayithemu
lawo ngefanelo. Khetha amanye wama-ayithemu abafundi bakho abanomraro ngawo bese ubanikela ukuzijayeza
okuhlelekileko. EsiGabeni esiPhakamileko, i-iri linye emzombeni weemveke ezimbili libekelwe ngahlanye ukwenzela
ilayelo elihlelekileko nokuzijayeza kuZakhi nemiThetjhwana yeLimi.
Ithebula elingenzasi litjengisa izakhiwo nemiThetjhwana yeLimi elindeleke bonyana abafundi bayifunde ngesikhathi
sendlela yekambiso yokuLalela, yokuKhuluma, yokuFunda nokuTlola. izakhiwo lezi zifanele zifundiswe ebujameni
obuthile ngendlela yokuhlanganisa kusetjenziswa imihlobo ehlukeneko yokomlomo, okubonwako namatheksti
atloliweko. Zifanele zifundiswe ngokucacileko ngesikhathi esibekelwe ngeqadi njengombana kulindelekile.
Iimbonelo ZEZakhiWO nemiThetjhwana yeLimi
Amatshwayo wokufunda Ungci, isibabazo, unobuza, ikhoma, ikholoni, isemi-kholoni, uzitjhana/uzitjhana, abodzubhula,
nokutlola ipharenthesisi/iimbayana, elipsisi, ihayifeni/udwi
Ukupeleda Amaphetheni wokupeleda, imithetho yokupeleda, iinrhunyezo, ukusetjenziswa
kwesihlathululi-mezwi
Iingcenye zamagama Iinthomo, umrabhu, neenlungelelo
Amabizo Iinthomo zamabizo (ukufaka hlangana iinthomo ezithoma ngo-uku- (emalimini wesiNtu)
Amabizo-mbala (isib. uThandi, uVeleleni) namabizo ajayelekileko (isib. intombi, udorhodera)
Amabizo wezinto ezibalwako (isib. isitja/izitja)
Amabizo wezinto ezingabalekiko (isib. iswigiri, iinhluthu)
Amabizo wezinto ezingathintekiko (isib.ithando ukusaba, ihlonipho, ukuthembeka)
Amabizo wezinto ezithintekako (isib. ibholo, isitulo)
Amabizomvango (isib. Velabahlinze, ikombatjhuba, uNtombizodwa)
Amabizo-buthelela (umhlambi weenkomo, iwoma labantu)
Amabizo arareneko (isib. iNyuvesi yeSewula Afrika, umuthi omkhulu otjhileko)
Amabizo anesithomo u-uku- (isib. Ukududa kuhle, ukutjhayela kumncani, ukulila kuyalapha)
Ukubala (ubunye/ubunengi) isib. isitulo/iintulo
Amabizo atjengisa ubumnini (isib. isitulo sikaDzubhana, amadeske wabafundi, iindlalisi
zabantwana
Umenzi nomenziwa
Ubulili (isib. umkukurumbu- isikhukhukazi, ikunzi- ikomazi
Iinciphiso zamabizo, (isib. umuntu- umntwana, isibha- isijana)
Iinkhuliso zamabizo, (isib. umuzi- umuzikazi, idamu- idamukazi)
Amabizo asuselwa kwezinye iingcezu/iinkhekhe zekulumo (isib.Umsebenzi< sebenza,
umthungi< thunga)
TTKH 53
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Iimbonelo zeZakhi nemiThetjhwana yokusetjenziswa kweLimi
Iinqophiso/Amadithemena Isabizwana sokukhomba: lokhu, lokho, lokhuya (isib. Leyo incwadi ngeyami.
Isabizwana sokubala 1: boke, abanye, nakhunye (isib. Boke abafundi basizwisisile isifundo
Isabizwana sokubala 2: bobabili, nanyana (isib. Bobabili abafundi basikimile
Isabizwana sokubala 3: nengi, ncani, mbijana, (isib.Isikolo sinabanengi abafundi
Isabizwana sokubala 4: abanye, omunye, woke (isib. Ikoloyi itjhayise omunye umfundi)
Izabizwana Isabizwana samambala sisebenza njengehloko: Mina, wena, yena, yona, thina, bona (isib.
Yena ufunda incwadi)
Isabizwana samambala sisebenza njengomenziwa onqophileko nongakanqophi: mina, wena,
yena, yona, thina, bona (isib. Yena uyinikele mina.)
Izabizwana zokuzenza: -zi-, (isib. Mina ngiyazithanda, Umalume uzithengele ikoloyi, Ugogo
uzihlabele ikukhu)
Izabizwana zesibaluli: Indoda ejame efesdereni ngutitjhere wami, Indoda elahlekelwe
yikoloyi ngumalume wami.Umuzi osesiqongolweni sentaba loya ngewenyanga.
Isabizwana senani: ini, ubani, yiphi, ngekabani, (isib. Ngekabani incwadi le?)
Izabizwana zokukhomba: Angiyithandi indaba leyo
Izabizwana sesichasiso omkhulu umuzi, utjhile, esibovu isitja siphukile, njll.
Isichasiso Isiphawulo: Indawo yesiphawulo emtjhweni, isib. Ekulu indoda (ngaphambi kwebizo) Ugogo
upheke ekulu (ngemva kwesenzo)
Singancitjhiswa, sikhuleswa
ukubala: -kunye, -kubili, kwesibili, okukodwa
Isibaluli: Indawo yesibaluli emtjhweni, isib. Emhlophe indoda (ngaphambi kwebizo) Ugogo
uhlwengisa esikhanyako (ngemva kwesenzo)
Imibala (omhlophe, esarulani, njll); ubunjalo (elikhuni, omakhaza, njll); esisuselwa
kezinye iinkhekhe zekulumo (isib. umuzi okhanyako, umuntu oyikutani, umuntu
onamandla, njll)
Ubumnini:Iziqu zobumnini: umntwana womfundisi (wa+umfundisi)
Iivumelwano zobumnini: UThemba ukhamba nezinja zakhe; Bafuna iinkomo zabo zidle
emadlelweni ahlaza
Inani: Iziqu zenani:-ni? Isib. Ufuna ini?; -nye: isib. Sibawa isitja sinye; Sifuna umgodla
munye wamabele; -phi? isib. Ufuna siphi isikhwama?
Iimvumelwano zenani: isib. muphi?, sinye, ini?
Iinkhekhe zekulumo ezingakhiwa ngenani, isib. ngimuphi
54 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Iimbonelo zeZakhi nemiThetjhwana yokusetjenziswa kweLimi
Izenzo Isenzo esiqakathekileko, Isenzo esinomenziwa oyedwa, isenzo esinabomenziwa ababili,
isenzo esizijameleko, isenzo esihlomelela u-uku- ekuthomeni kwaso, isibanjalo, umtjhwana
osisenzo,
Iimpambosi zesenzo
Iindlela zezenzo
• Indlela eyamileko: Nangingambona, ngizomtjengisa.
• Indlela yamandla: Ungaseli bewutjhayele! Yelela!
• Indlela enqophileko: Iinciliba azikwazi ukuphapha.
Isizasenzo esebenza nesinye isenzo
Ukuveza ikghono/nokungakghoni, isib. Ngingakhuluma isiJeremani/Angikwazi ukukhuluma
isiFrentjhi. Ulungele ukubuyela emsebenzini/Akakalungeli ukubuyela emsebenzini.
Ukubawa ivumo, isib. Ngingayisebenzisa indlu encani? Ngingakhamba ngaphambi
kwesikhathi? Ngingabuza imibuzo? Iye, ungabuza.
Ukuveza iinlayelo/iimbawo, isib. Ungalivula ifesdere, ngiyabawa/Ungangivumela ngingene?
Ukuveza okungenzeka/okungekhe kwenzeke, isib. Lokhu kungabangela ubudisi./Awukwazi
ukutjho njalo./Ungaqinisa./Bekangekhe azi
Ukuveza okungahle kwenzeke/nokungahle kungenzeki,
Kufanele sifike nanyana kunjani eJwanasbhege ngo-10 ebusuku/Kufanele nayana kunjani
sifike eJwanasbhege ngo-10 ebusuku/Akukafaneli kube nanyana ngimuphi umraro
Ukuveza isiqinisekiso, isib. Bafanele bonyana sebakhohliwe.
Iinkathi zesenzo
Isikhathi sanje, isib.Ngidlala itenesi qobe ngeveke/Iinyoka ziinrhurhubi.
Isikhathi sanje esiragela phambili, isib. Ubukela umabonwakude njenganje.
Isikhathi sanje esipheleleko, isib. Ngihlezi eThekwini ubuphilo bami boke.
Isikhathi sanje esipheleleko esiragela phambili, isib. Bekade afunda ngamandla iveke yoke.
Isikhathi esidlulileko, isib. Uvuke ekuseni waphuma ngeengutjeni
Isikhathi esidlulileko esiragela phambili, isib. Abantwana bebalele lokha nakulumatha umlilo.
Isikhathi esidlulileko esipheleleko, isib. Ubuyele ekhaya ngombana bekakhohlwe iinlodlhelo
zakhe.
Isikhathi esidlulileko esipheleleko esiragela phambili (esiragako), isib. Besele ngilinde ama-
iri amabili nakafikako.
Isikhathi esizako:
Za+ uku-, isib. Umma uMalobola uzokufundisa itlasi le Greyidi ye10./Ngineqiniso lokobana
uzoyithabela imuvi. Ngizakuza ngizokubona kusasa. Ngicabanga bonyana lizokuna kusasa.
Isikhathi sanje esisetjenziselwa ukukhuluma okuzokwenzeka, isib. Kusasa yiholideyi.
Isikhathi esizako esiragela phambili (esiragako), isib. Ngizabe ngisebenza iveke ezako yoke.
Isikhathi esizako esipheleleko, isb. Ngeveke ezako ngizabe ngiwuqedile umsebenzi.
Isikhathi esizako esipheleleko esiragela phambili (nofana esiragako) isib. Ngonyaka ozako
ngizabe sele ngifundise iminyaka ematjhumi amabili esikolweni lesi.
Isivumelwano
Isivumelwano sehloko-nesenzo, isib. Umalume ulusa iinkomo/Mina ngiyakhamba
TTKH 55
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Iimbonelo zeZakhi nemiThetjhwana yokusetjenziswa kweLimi
Izandiso Izandiso zobujamo, isib. buthule, ngokuyelela, ngokuthobekileko ngokuthambileko, burhaba
Izandiso zesikhathi, isib. izolo, kusasa, ngonyaka odlulileko, ngeveke edlulileko, ngelinye
ilanga, ngenyanga ezako, kuthangi, ilanga elilandelako
Izandiso zokuvamileko, isib. njalo, ngokuvamileko, kanengi, ngezinye iinkhathi ngekhe/
khange.
Izandiso sendawo: ekhaya, ePitori
Izandiso zokungahle kwenzeke, isib. ngokuqinisekileko, ngembala, mhlambe, mhlamunye,
ngenzeka
Izandiso zesikhathi, isib. bekufike lesisikhathi, bekube nje,
Izandiso sobungako: ngokuzeleko, ngamandla, ngokupheleleko, kwamambala, kunoku
Izandiso eziimtjhwana, isib. phakathi kwesimu, phezu kwetafula
Iinhlanganiso namagama Ukulamanisa ngefanelo: kokuthoma, kwesibili, kwesithathu, ngaphambi, ngemva, nini, lokha,
wokutjhugulukela kokunye bekube, ekugcineni, okulandelako, mva nje, ngaphambili, ngemva kwalokho.
Ihlathululo/unobangela nomphumela: yingakho, ngalokho ke, ngombana, ngalesi sizathu,
soloko, njengomphumela we, kungebanga le, ngakho- ke, kulandela lokhu, nangabe...bese.
Ikambiso: kokuthoma, kwesibili, kwesithathu.
Ukumadanisa/ukuhlukanisa: okufanako, okungafaneko/okuhlukileko, okuncani kuna,
okukhulu kuna, nanyana kunjalo, kodwana
Ukuhlela ngokuqakatheka kwezinto: ngasosoke isikhathi, kwamaswaphelo/kokugcina
Okuphathelene nendawo: ngehla, ngenzasi, ngesinceleni, ngesidleni, njll.
Okuvamileko: ngokuvamileko, ukuphetha.
Isigaba esikhethiweko: ngombono wami, ikolelo, umbono, ukuzwisisa, ngicabanga ukuthi,
ngithatha ukuthi, ngikholwela, ngibona sengathi, ngimnyula/thanda/angithandi/ithemba/i zwa
Isigaba sokuhlela ngamananeko: kulihlobo eli, ingahlukaniswa ka, ilihlobo eli, iwela
ngaphasi kwe, ngeye, iyingcenye ye, ingena e, ibuthelelwa ne, ihlobana ne, ikhambelana ne/
ihlotjaniswa ne
Isigaba esihlathululako: ngehla, ngaphasi, ecadi, eduze, etlhagwini/epumalanga/esewula/
etjingalanga/ubungako/isayizi, umbala, ubujamo, ihloso, ubude, ububanzi, imasi/ubudisi,
ibelo, kufana ne, kujamele i/kufana ne
Isigaba esihlungako: kuhle/kumbi, kulungile/akukalungi, imikghwa/ukungabi nemikghwa,
kulungile/kutjhaphile, kuqakathekile/akukaqakatheki, tjhukumisa, phakamisa, luleka, phikisa,
Isigaba esichazako: sihlathululwa njengokuthi, silihlobo le
Isigaba esiphethako: ukuphetha, ukusonga, ngokurhunyeza, ngokufitjhani, njengombana
ubona
Iimbabazo Amagama la aveza imizwa nofana amazizo ehlangothini lokhulumako nanyana izenzukuthi
ezinengi zinehlathululo esobala kwesinye isikhathi zivezwa njengegama elilodwa nofana
isingamutjho, silandelwe litshwayo lokutlola nokufunda.
Isibonelo, Baba-ke! Maye! Halala!
Izenzukuthi Lawa magama aveza itjhada bonyana into yenzeke bunjani
Isibonelo, Uwe wathi disi!; Kuzwakale ubu qhwa! besigidi
56 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Iimbonelo zeZakhi nemiThetjhwana yokusetjenziswa kweLimi
Ukuthuthukisa Amagama amqondofana, amagama amqondophika, amagama amqondo mnengi,
ilwazimagama nelimi abomqondo mnengi, ifanatjhada (ifanakamisa nefanangwaqa), igama elilodwa elijamele
lokufanekisa umtjhwana.
• Iimfenqo (isifaniso, isingathekiso, isenzasamuntu, okzimoroni, isijameleli/imethanimi,
ifuzatjhada/onomatopiya, irhwala, ukuphikisana, itshimo, isitlhori, irhobho-ndaba, itshwayo,
isihlonipho, ilithothesi/ukuvuma ngokuphika, ipharadoksi, isidlalisi-magama, isifenyiso)
Izimo zekulumo/izitjho/izaga/iinrarejo.
Amagama wokubolekwa, wokwemvelo, amagama amatjha ne-ethimoloji (imvelaphi
yamagama)
Ukungazwakali kuhle bona kutjho ukuthini, umuda, okungasafuneki, ukubuyeleleka
kwekulumo ngeendlela ezinengi, isirhumutjha (islenghi), ijagoni, ipimiso, ukudzimelela
kokholwela kikho, ukuzindla, ukuthatha ihlangothi, ilimi elilumelako, ilimi elithinta imizwa, ilimi
elibonelela ubulili bunye, njll.
Ukusebenzisa ilimi ngomnqopho othileko, o.u. irejista efanele abamukelilwazi, isib. ilimi
lesiNdebele - Bayede Ngonyama, Zimu, Ndabezitha.
Ukutjhidisa ihlathululo, isib. ikhowukhu (isiselo, iindakamizwa), isikhokho (irobholela
yomratha, umuntu ohlakaniphileko), njll.
Umtjhwana (itlozi) Umutjhwana oqakathekileko (ozijamele), isib. Besivakatjhele eThekwini ngenyanga
kaMgwengweni.
Umutjhwana oyame komunye (oyamileko), isib.Besivakatjhele eThekwini ngenyanga
kaMgwengweni, begodu saya ePhalaburwa ngenyanga kaNobayeni
Umutjhwana osisandiso/osinabiso, isib. Besivakatjhele eThekwini ngenyanga kaMgwengweni
ngombana kuyatjhisa ebusika.
Umtjhwana ophawulako, isib Leli lidorobho elincani esalivakatjhela ngonyaka ophelileko
Umutjhwana olibizo, isib.Esikubone erharheni leRholweni kungimangazile.
Umutjhwana wobujamo/onemibandela (nange), isib. Nangingakubona namhlanje ntambama,
ngizakunikela imali yakho.
Umbandela wokuthoma oveza okungenzekako kwamambala, isib. Nangelana izulu,
sizowutshwilisa umdlalo.
Umbandela wesibili oveza into okungekhe nofana engakghonekiko, isib. Nangingathumba
iLotto, ngizokuthengela umma indlu enamakamura alitjhumi wokulala.
Umbandela wesithathu oveza umcabango ongakaqinisekiswa/onganabuqiniso, isib.
Ngathana ngasebenza khudlwana esikolweni, bengizokuphasa imethrikhi yami.
Isingamutjho/Umtjhwana Imitjhwana epheleleko: Iindawo zamaGugu njengombana ziziindawo ezikhamba phambili
(ifreyizi) ngokudosa iimvakatjhi, iMapungubwe yindawo ongaya kiyo.
Umtjhwana olibizo: iYunivesithi ye Cape Town ingenye yeziphambili e-Afrika.
Umitjhwana onesenzo ezithoma ngo-uku-Ukuvakatjhela iKruger National Park, kusithabisile
ngobuhle bemvelo.
Umtjhwana osisenzo: Amakhetho wokuthoma atjhaphulukileko abanjwa ngo 1994.
Imitjho Elula, epandepande, nerareneko/ehlangahlangeneko
Ipambosi yokwenziwa Imitjho elula yesikhathi sanje, isib. Iyege ikhiyelwa nge- iri lesi 6 ngamalanga ntambama.
(imitjho lapho umenziwa
Isikhathi sanje esiragela phambili (esiragako), isib. Ilawu lami liyahlwengiswa njenganje.
aba yihloko )
Isikhathi sanje esipheleleko, isib. Isupamakethe etja ivulwe unyaka lo.
Isikhathi esidlulileko, isib. Ibulungelo leencwadi belivalelwe amaholideyi.
Isikhathi esidlulileko esiragela phambili (nofana esiragako), isib. Bekufanele balinde
ngombana ikoloyi beyisahlwengiswa.
Isikhathi esidlulileko esipheleleko, isib. Uphekelwe ngumma ukudla.
Isikhathi esizako, isib. Ngonyaka ozako itlasi lizokufundiswa ngu Mnu.uDube./Ngonyaka
ozako ibulungelo leencwadi elitjha lizokwakhiwa.
Ikulumo embiko Imibuzo emibiko: Isib. Ungibuzile bonyana kubayini ngifike ngemva kwesikhathi./Ungibuzile
bonyana ngithanda umhlobo bani womvumo.
Umutjhwana ofaka isihlanganiso ‘bonyana’, isib. Ungitjele bonyana bekangazi./Ungitjele
bonyana ulahlekelwe yincwadi.
TTKH 57
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
3.2 Ithebula lokusabalalisa amatheksti ngamagreyidi 7-9
Iimveke Igreyidi 7 Igreyidi 8 Igreyidi 9
Ithemu 1
1&2 Indatjana Indatjana eftjhani Itheksti yelwazi - isikhangiso,
iphostara
Inoveli, umdlalo, indatjana
efitjhani, ikondlo
3&4 Ikondlo Itheksti yelwazi enekulumo Inoveli, umdlalo, indatjana
efitjhani, ikondlo
5&6 Ikondlo, umdlalo Inoveli, idrama, indatjana efitjhani Itheksti yelwazi-itheksti
yekontraga
7&8 Indatjana efitjhani, Umtlolo- Itheksti yelwazi, isib. athikili Inoveli, umdlalo, indatjana
ndabuko yephephandaba nofana efitjhani, ikondlo
yemagazini
9&10 Indatjana efitjhani, ikondlo Itheksti yombiko/yeripoti Itheksti yelwazi, isib. umbiko
orhubhululako wephephandaba nofana
wemagazini
IThemu 2
1&2 Inoveli efitjhani, umdlalo, ikondlo Itheksti yelwazi enokubukelwako, Inoveli, umdlalo, indatjana
isib. imimebhe/iimeregi/iinkala/ efitjhani, ikondlo, umtlolo ndabuko
amatjhadi/iinthombe
Ikondlo
3&4 Itheksti yelwazi enokubukelwako, Itheksti yelwazi, isib. itheksti Ukubuyekezwa kwetheksti-
isib.isikhangiso/amadayagramu/ ezwakalako/ebukelwako- inoveli, umdlalo, indatjana
iinthombe/amagrafu; iphostara; ukulingisa/iforamu/ingcoco efitjhani, ikondlo
ihlathululo yento ethileko, itheksti yephaneli (ehlelekileko)
ebukelwako, inoveli
Ikondlo
5&6 Itheksti yelwazi, isib. iinkambiso, Itheksti yelwazi, isib. i-inthavyu Inoveli, umdlalo, indatjana
iinlayelo, itheksti yelwazi efitjhani, ikondlo- isaziso, i-ajenda
Ikondlo
enokubukelwako, isib. amatjhadi/ namaminidi
amathebula/amadayagramu/
iinthombe/amagrafu, ikondlo
7&8 Inoveli/umdlalo Ukubuyekezwa kwendatjana Itheksti yelwazi enokubukelwako,
isib. isikhangiso- ukubuyekezwa
9&10 UKUHLOLA OKUPHETHAKO
58 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IThemu 3
1&2 Itheksti yelwazi, isib. irhelo Umdlalo Itheksti yelwazi- incwadi
lemibuzo nofana iforomo yokwabiwa kwamafa
Ikondlo
nesthestamende
ikondlo
3&4 Umdlalo, ikondlo Itheksti yelwazi- i-athikili Inoveli, umdlalo, indatjana
yephephandaba/yemagazini efitjhani, ikondlo- ukutlolwa
kwamatheksti wokuthintana-
incwadi esekelako
neKharikhyulamu vithayi (iSivi)
5&6 Itheksti yesaziso, i-ajenda inoveli, umdlalo, indatjana Inoveli, umdlalo, indatjana
namaminidi efitjhani; ikondlo-incwadi efitjhani, ikondlo-ukutlola i-eseyi
yomsebenzi/yobungani
7&8 I-athikili yephephandaba Inoveli, umdlalo, indatjana Inovelo, umdlalo, indatjana
nemagazini ngezinto zanje efitjhani, ikondlo-ukutlola indatjana efitjhani, ikondlo-ukutlola itheksti
yokuthintana- ikarada lesimemo
nelokwamukelwa
9&10 Itheksti yelwazi- iinlayelo Itheksti ecocako- inoveli, indatjana Umdlalo- ukutlola ikulumo-
efitjhani; ikondlo pendulwano
IThemu 4
1&2 Umdlalo/inoveli/indatjana efitjhani Itheksti yelwazi: i-athikili Inoveli, indatjana efitjhani- ukutlola
yemagazini/yephephandaba incwadi yesibawo
3&4 Itheksti yelwazi enedayari, Inoveli, idrama, indatjana efitjhani, Inoveli, indatjana efitjhani, ikondlo-
i-imeyili, isms, amaflaya ikondlo ukutlola ama-imeyili
5&6 Inoveli, umdlalo, indatjana Umdlalo/umdlalo wesiteji, ikondlo- Inoveli, indatjana efitjhani, ikondlo-
efitjhani, umtlolo-ndabuko umbiko weembikindaba ukutlola umlando kamufi, ukutlola
ngedayarini, ikarada lesimemo
7&8 Ukubuyekezwa kwamatheksti- Ukubuyekezwa kwamatheksti- Ukubuyekezwa kwamatheksti-
ukulungiselela ihlahlubo ukulungiselela ihlahlubo ukulungiselela ihlahlubo
9&10 UKUHLOLA OKUPHETHAKO
3.3 Amahlelo wokufundisa
IsiGaba esiPhakamileko, ngetjhudu elimbi, sikuphela kwefundo ekatelelwako. Ngemva kweGreyidi ye 9, abafundi
abanengi baphuma esikolweni bayokufuna imisebenzi, nofana balandele ifundo ephathelene nemisebenzi
efundelwako. Kungebanga leli kuthlogeka bonyana izinga lokufundisa kufanele libe sezingeni eliphezulu esiGabeni
esiPhakamileko. Abafundi kufanele bavezwe erherhweni elibanzi lelwazi, okulitshwayo elifanele libatjhiye
bazilungiselele nconywana ukwenzela ukuqalana nekusasa labo.
Izinga okubekwa kilo iLimi lokuThoma lokwEngeza emalimini, pheze lilingane neLimi leKhaya. Umehluko kujula
kwetheksti esetjenzisiweko/efundiweko netheksti ekhiqiziweko. Abafundi esiGabeni esiPhakamileko kufanele
bavezwe emihlobeni ehlukahlukeneko yezemitlolo begodu nemihlobo ehlukahlukeneko yamatheksti okufanele
bayikhiqize. Ukuvezwa lokhu, kuzakurhelebha abafundi bonyana bakghone ukuqalana nanyana ngiliphi ithuba
abavulelwe lona, begodu nokwenza ncono ukuzwisisa ilwazi labo lokumumethweko.
Ihlelo lokufundisa litjengisa ubuncani bokumumethweko okufanele kufundiswe njalo eemvekeni ezimbili ngethemu.
Ukulandelana kokumumethweko okurhelisiweko akukaqintelwa, begodu nesikhathi esinikelweko sisilinganiso
esitjengisako bonyana kungathatha isikhathi esingangani ukufundisa okumumethweko. Abotitjhere kufanele batlame
iimfundo zabo zokufundisa ngokusebenzisa amahlelo wokufundisa, amatheksibhugu wabo nezinye iinsetjenziswa
ezifaneleko ukufundisa okumumethweko ngokusebenzisa ukulamana nebelo elifaneleko. Abotitjhere bakhuthazwa
bonyana basebenzise okumumethweko nofana iminqopho ekhambelana nebhoduluko labo.
TTKH 59
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
3.3.1 Amatheksti ahlangana bunjani ndawonye emzombeni weemveke ezimbili
Amatheksti ahlukahlukeneko asetjenzisiwe njengesisekelo sokutlama umzombe weemveke ezimbili zokufundisa.
Akhethwe ngesisekelo sokuthi ahlangana bunjani ukwenza iyunithi ehlanganisiweko, isibonelo abafundi bazokulalela
indatjana bese bafunda indatjana. Bazokubawiwa bonyana batlole ihlathululo yomlomo efitjhani ngendawo nofana
ngomuntu (lokho kuzokuhlangana nendatjana) nofana bangahle babawiwe bonyana batlole incwadi eya kumlingisi
osendatjaneni. Khetha ummongo nofana isihloko komunye nomunye umzombe weemveke ezimbili ozokuvumela
bonyana uhlanganise imisetjenzana ngepumelelo. Isizathu sokusebenzisa imimmongo nofana iinhloko kukukwenza
isiqiniseko sokukghonakalisa bonyana kubuyelelwe ilwazimagama nezakhiwo zelimi ebujameni obuzwakalako
Izakhiwo zelimi ezitjhukumisiweko emzombeni ngamunye zenzelwe ukuqinisa amatheksti azakukhiqizwa emzombeni.
Utitjhere angangezelela ezinye izakhiwo zelimi ezithathwa njengezingarhelebha emsebenzini lo.
3.3.2 Indlela amatheksti/imisebenzi alamaniswa ngakho ngomzombe weemveke ezimbili
Amatheksti awakafaneli afundiswe ngehlelo elithile. Esikhathini esinengi, kufanele kube nomsetjenzana/wokuLalela
nokuKhuluma/ukulungiselela umsetjenzana wokuFunda nofana wokuTlola. Ngesinye isikhathi umsetjenzana
wokuLalela nokuKhuluma ufanele ususelwe ethekhstini efundiweko. Abafundi bafanele babandakanywe nemihlobo
yamatheksti ehlukahlukeneko ngokomlomo begodu nangokufunda ngaphambi kobana babawiwe bonyana batlole
amatheksti lawa. Esikhathini esinengi, ithekhsti okufanele ilalelwe, isib. indatjana namkha iripoti yeendaba izokuhluka
beyibe sezingeni eliphezulu kunaleyo abafundi abazuyifunda. Lokhu kungombana amakghono wabo wokuLalela
sele athuthuke khulu kunamakghono wabo wokuFunda.
3.3.3 Imihlobo yamatheksti aqintelweko naphakanyisiweko
Imihlobo yamatheksti aqintelweko afanele afundiswe njalo emzobeni weemveke ezimbili anqotjhisiwe ehlelweni
lokufundisa begodu kufanele abekhona eencwadini zokufundisa isifundo esithileko eziqintelweko. Esikhathini
esinengi, akunamhlobo wendatjana eqintelweko. Ukuzikhethela kungenziwa emihlotjeni yeendatjana zanje, iindatjana
ezakiwa engcondweni ezine rhuluphelo lerhubhululo ezitlanyiweko (isib.ukuthanda ukukhamba iindawo ongazaziko,
izinto ezingasiliqiniso ngesayensi) iindatjana zomlando (isib. Umlando ngepilo yomuntu) neendatjana zendabuko
(isib zekolo, iinolwana mlando, iinolwana eziphathelene neembandana) lezo ezitholakalako. Kuyafana neenkondlo
nemidlalo.
Lokhu kuzakuba matheksti akhethwe eencwadini zokufunda/nezinye iincwadi (ukufunda okungezelelweko) begodu
kuzokulekelela amatheksti afundwe esigabeni esiqintelweko. Kungaba mihlobo yamatheksti efanako (ukugandelela
ukuzwisiswa kwesakhiwo sethekhsti) nofana umhlobo wethekhsti ohlukileko (ukuhlahlambisa ikareko nethando
elinengi bekungezelelwe namakghono wokufunda ahlukeneko). Kikho koke, ukufunda lokhu okungezelelweko
kufanele kuhlobane neenhloko nemimmongo ezikhethelwe amatheksti aqintelwe umzombe weemveke ezimbili
3.3.4 Ukuhlanganiswa kwawo woke amakghono welimi emzombeni weemveke ezimbili
Nanyana ehlelweni lokufundisa amakghono atjengiswe akhamba ahlukene, afanele afundiswe ngendlela
yokuhlanganisa lapho kukghoneka khona, isib.lokha nakufundiswa i-inthavyu ngomlomo abafundi bangafunda
ithekhsti etloliweko, bese kuthi ngokukhamba kwesikhathi abafundi bangabawiwa bonyana bakhiqize i-inthavyu
etloliweko Ukukhethwa kweZakhiwo zeLimi ezifanele zifundiswe emzombeni othileko zifanele zingezelele ukukhiqiza
nokuzwisisa amatheksti womlomo nawokutloliweko afanele akhiqizwe ngomzombe lowo, isib. iimphawulo, amagama
amqondofana, amagama amqondophika, izandiso, nesikhathi esidlulileko ukulungiselela abafundi bonyana batlole
i-eseyi ecocako namkha ehlathululako. Ubujamo bendlela ethile yokuveza imizwa buqakathekile nange abafundi
nabatlole i-eseyi yomcabango ojulileko/odephileko.
60 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Amaqhinga wokukhuluma nawokutlola afanele afundiswe komunye nomunye umzombeni weemveke ezimbili kufanele
uvezwe mihlobo yamatheksti afanele akhiqizwe, isib. nawufundisa i-eseyi ecocako abafundi bafanele bafundiswe
bonyana bafanele batlole bunjani iingaba ezilandelana kuhle, kodwana nabatlola i-eseyi evezako bangafundiswa
bonyana ikambiso yesigaba Itlolwa bunjani
3.3.5 Izakhiwo nemithetjhwana yeLimi zingaqalelelwa bunjani
Isigaba sokumumethweko (kweZakhiwo nemiThetjhwana yeLimi) esikhathini esinengi kuhlobana nemihlobo
yamatheksti aqintelwe ngaphasi kweenhloko zokuLalela nokuKhuluma, UkuFunda nokuBukela, nokuTlola
noKwethula, begodu kunganikelwa itjhejo ngokuzenzakalelako endleleni yekambiso yokuhlanganyela namatheksti
nangesikhathi esabelwe ukuLalela nokuKhuluma, ukuFunda nokuBukela, ukuTlola noKwethula, isibonelo, nange
indatjana yenziwe, abafundi bazokusebenzisa ngokuzenzakalela bonyana basebenzisa isikhathi esidlulileko begodu
bazakufunda amatheksti basebenzise iskhathi leso. Nanyana kunjalo, kuqakathekile godu bonyana kwenziwe
imisetjenzana eyenziweko inqophe eZakhiweni zelimi, ezisebujameni obuthile. Khetha ama-ayithemu esigabeni
asuselwe eZakhiweni nemiThetjhwana yeLimi’ukufundisa abafundi ilimi elivela ngokuzenzakalela emhlobeni
wethekhsti enqotjhiweko nangendlela yehlelo elisekela ngokuzenzela nangehlelo yokulandelana ngelojikhi
yokutholwa/yokufundwa kwelimi. Akusingiwo woke ama-ayithemi afanele afundiswe phakathi kwaloyo mzombe
onikelweko kodwana qinisekisa bonyana woke ama-ayithemu arheliswe kumbonomazombe ayenziwa nakuphela
unyaka lowo. Eminye imizombe yeemveke ezi-2 ingahle izale khulu ngama-ayithemu weZakhiwo nemiThetjhwana
yeLimi. Lokhu akutjho bonyana yoke ifanele ukwenziwa emzombeni lowo. Kucatjangwa bonyana ubunengi bama-
ayithemu lawa enziwe emzombeni odlulileko nofana esiGabeni esiPhakathi. EsiGabeni esiPhakamileko ukufundiswa
kwama-ayithemu lawa kuzokuba khulukhulu kuwabuyekeza.
Yakha imisetjenzana enikela umqondo ebafundini naleyo ehlobanisa amatheksti lawo abawafunda emzombeni
weemveke ezimbili.Imisetjenzana eminengi yemihlobo le kufanele yenziwe njengombana abafundi bathuthuka
ukusukela eGreyidini ye-7 ukuya keyo-9. Khetha ngokuqophelela okukhulu bona ngimiphi imithetho oyihlathululela
abafundi bese ukugcine lokho ngobuncani. Ukufundisa kufanele kuhlanganise woke amakghono welimi
nemithetjhwana yelimi njengombana ahlobana. Koke lokhu kufanele kufundiswe ebujameni. Yelela nanyana kunjalo
bonyana kunesikhathi esabelwe ukufundisa okuhlelekileko eZakhiweni nemiThetjhwaneni yeLimi.
TTKH 61
3.4 IThebula lamaHlelo wokuFundisa
IGREYIDI YE- 7 ITHEMU YOKU-1
62
OKUMUMETHWEKO
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
Amaqhinga wokulalela nokukhuluma Amatheksti wezemitlolo: iindatjana Ukutlola isigaba esicocako Umsebenzi osezingeni legama:
ezifitjhani
Ukulalela indatjana efitjhani Imithetjhwana yeengaba: amabizo ajayelekileko
• Amatshwayo aqakathekileko
• Ukubona imiqondo eqakathekileko • Umutjho osihloko wesigaba. amabizo mbala, amabizo abalwako
wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi,
nesekelako nangabalekiko, amabizo wezinto
ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Umqondo oqakathekileko nosekelako
esingazibona ngamehlo nesingekhe
• Ukutlola amanowuthi irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci,
• Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza sizibona ngamehlo (amabizonya)
ummongo
• Ukwabelana ngemibono nangelemuko iingaba zikhambelane
Izinga lomutjho:
begodu nokutjengisa ukuzwisisa Indlela yekambiso yokufunda:
• Ukuhlathulula iimfuneko zetheksthi
iminqondo imitjho elula, iintatimende, isikhathi
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela njengokucoca indatjana
sanje, isikhathi esidlulileko
Ukubuyelela ucoce indatjana ukufunda (ukwethula itheksti )
• Ukusebenzisa amagama nesitayela
Ukupeleda namatshwayo wokutlola
• Ukubuyelela ucoce izehlakalo • Nakufundwako (amatshwayo esifaneleko
nokufunda: ungci, ikhoma, ikholoni,
ngokulandelana kwazo wetheksti)
• Ukutlola ngesikhathi esidlulileko isemikholoni, amagabhadlhela
• Ukutjho abalingisi ngefanelo • Ngemva kokufunda (ukuphendula
Ukunqophisa ekambisweni yendlela namaledere amancani
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana,
• Ukulamanisa izehlakalo ngokuya yokutlola
ukuhlunga)
ngesikhathi
• Ukuhlela/ukuplana
Amaqhinga wokulungiselela
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
1-2 ukufunda • Ukutlhatlhabeja
• Ukukhumbula/ukubona amatshwayo • Ukubuyekeza
wetheksti njengeenhloko zeendatjana,
iinhloko zencwadi, imifanekiso • Uku-editha
• Ukubona iingcenye zencwadi • Ukufundela ukulungisa iimphoso
njengengaphandle lencwadi, nokwethula
ikhasi lesihloko, izahluko, iglozari, Ukutlola indatjana esuselwe
okumumethweko elemukweni lakho
Isifundo sokuzwisisa namaqhinga
wokufunda
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• UkuSkima nokuSkena
• Ukufunda ngokungeneleleko
• Ukubona ngelihlo lengqondo
• Ukuthatha isiqunto nesiphetho
• Iphuzu nombono
• Iincazelo/iinhlathululo zamagama
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: Ukutlama umtlolo: ikondlo Izinga legama:
nokuKhuluma okungeyakhe
Iinkondlo amabizo-mvango, amabizo
UkuLalela nokucoca ngekondlo Imithetjhwana yeendima/iintanza: ahlangahlangeneko, izenzo
Iindlela zokuFunda
ezizijameleko
• Ukwabelana ngemibono nangelemuko • Isakhiwo sendima/stanza
• Ukufunda ngokuzijamela
begodu nokutjengisa ukuzwisisa izabizwana, izabizwana zobumnini
• Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza
iminqondo Amaqhinga wokulungiselela
iindima zikhambelane Ihlathululo yamagama: ivumelwano,
ukufunda
• Ukuphendula imibuzo amagama wokubolekwa, izitjho, izaga,
• Ukusebenzisa imihlobo
• Ukukhumbula/ukubona amatshwayo ifanatjhada, isifaniso, isingathekiso,
• Ukuhlathululela umngani bonyana ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
wetheksti njengeenhloko, iinhlokwana, iimbabazo/izenzukuthi, abomqondofana,
kungebanga lani uthande ikondlo nezakhiwo.
imifanekiso abomqondophika.
ethile
• Ipimiso
• Ukubona iingcenye zencwadi Amatshwayo wokutlola nokufunda:
Ukufundela phezulu
njengengaphandle lencwadi, ikhasi • Ilimi elifanekisako. ungci, ikhoma
okulungiselelweko
lesihloko, okumumethweko, izahluko,
3-4 Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Iphimbo, ukuphakama nokwehla iglozari
yokutlola
kwelizwi, ukuphimisa, ukwakha
Ikondlo
imitjho, ukuthintana ngamehlo • Ukuhlela
• Amatshwayo aqakathekileko
• Ukuyelela amatshwayo wokufunda • Ukutlhatlhabeja
wekondlo
nokutlola
• Ukubuyekeza
• Isakhiwo sangaphakathi sekondlo,
• Ukusebenzisa ilimi lomzimba
iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Uku-editha
elifaneleko
iimvumelwano, igido
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, nokwethula
imida, iindima, ithiphografi
Ukutlola ikondlo
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo/umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
63
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
64
Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: Umdlalo Ukutlola ikulumo -pendulwano, Izinga legama:
nokuKhuluma (okundlanye) ukulingisa umdlalo
amabizo ajayelekileko, izenzo
Imithetjhwana yomdlalo/drama • Amatshwayo aqakathekileko • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela, esizijameleko,
wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, umbono wakho.
• Ukuzibandakanya eenkumiswaneni izabizwana, isabizwana sobumnini
ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo,
ezingakahleleki ngeenhloko ezilula • Abamukelilwazi, umnqopho,
irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, Izinga lomutjho:
nobujamo obuthileko.
• Ukusebenzisa irejistara efaneleko ummongo imitjho elula, iintatimende, isikhathi
• Ukukhetha amagama
• Ukuhlala ekulumiswaneni Indlela yekambiso yokufunda: sanje, isikhathi esidlulileko, ihloko/
• Ukukhuluma okufanelekileko umenzi, isivumelwano sikamenzi
• Ukubona imibono eqakathekileko • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
nesekelako ukufunda (ukwethula itheksti ) • Ukukhuluma ngokutjhaphulukileko Ihlathululo yegama: abomqondofana,
abomqondophika
• Ukutlola amawunothi • Nakufundwako/ngesikhathi sokufunda Ukunqophisa ekambisweni yendlela
(amatshwayo wetheksti) yokutlola izaga, izitjho
• Ukuphendula imibuzo
• Ngemva kokufunda (ukuphendula • Ukuhlela/ukuplana Amatshwayo wokufunda nokutlola:
Ukusebenzisa iinkulumo-pendulwano
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisa, ikholoni, abodzubhula, iimbabazo,
ezingakapheleli ebafundini • Ukutlhatlhabeja
ukuhlunga) unobuza
Ikulumo-pendulwano • Ukubuyekeza
Ikondlo
• Ukuzibandakanya kukulumo- • Uku-editha
pendulwano • Amatshwayo aqakathekileko
wekondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Ukusebenzisa ilimi elifaneleko nokwethula
5-6 • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo,
• Ukuphendula ngefanelo iimfenqo/imifanekiso mqondo,
• Ukutjheja imithetjhwana yekulumo- ivumelwano, igido
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
pendulwano, isib ukudlhegana • Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
• Ukusebenzisa ilimi lomzimba imida, iindima, ithiphografi
elifaneleko • Ihlathululo efanekisako
Use incomplete dialogues for • Umoya wekondlo/Umoya wekondlo
learners
• Ummongo nomlayezo
Ukufundela/ukubukelela ukuzwisisa
(amaqhinga)
• UkuSkima nokuSkena
• Ukufuda ngokungeneleleko
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
-- Ibonelo phambili
-- Ukuthatha isiqunto ngehlathululo
yamagama angakajayeleki
ngokusebenzisa amakghono
wokuhlasela igama
• Ilemuko leLimi lokuhlaba
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: iindatjana Ukutlola irivyu/incwadi Izinga legama: ubunye nobunengi,
nokuKhuluma ezifitjhani/umtlolo-ndabuko iimphawulo
• Iimfuneko zesakhiwo, isitayela.
UkuLalela indatjana efitjhani/umtlolo- • Amatshwayo aqakathekileko Izinga lomutjho: isikhathi sanje,
• Abamukelilwazi abanqotjhiweko,
ndabuko wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, isikhathi esidlulileko
umnqopho nobujamo obuthileko.
ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo,
Ukulalelela ukuzwisisa Ihlathululo yegama:
irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukukhambelana kweengaba.
• Ukuthola imibono eqakathekileko ummongo abomabizwafana, abomqondomnengi,
• Ukukhetha amagama.
nesekelako nokutlola amanowuthi iinrarejo, izaga, izitjho
Indlela yekambiso yokufunda:
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ukwabelana ngemibono nangelemuko
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela yokutlola
begodu nokutjengisa ukuzwisisa
ukufunda (ukwethula itheksti )
iminqopho • Ukuhlela/ukuplana
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo
• Ukubona amaqhinga wokukholwisa • Ukutlhatlhabeja
wetheksti)
nabuqobolwana lapho kukghonakala
• Ukubuyekeza
khona • Ngemva kokufunda (ukuphendula
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Uku-editha
• Ukuphendula imibuzo.
ukuhlunga)
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
Ukucocisana kwesiqhema/
Ikondlo nokwethula
kwephanela begodu nokuthola
ihlathululo • Amatshwayo aqakathekileko Ukutlola incwadi/irivyu ngokulandela
7-8 wekondlo indlela yekambiso yokutlola.
Listening ComprehensionListen to
poetry and determine meaning • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo,
iimfenqo/imifanekiso- mqondo,
Ukucocisana ngendatjana/umtlolo-
ivumelwano, igido
ndabuko ofundwe emsebetjenaneni
odlulileko • Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima, ithiphografi
• Ukubona abalingisi
• Ihlathululo efanekisako
• Ukucocisana ngommongo
• Umoya wekondlo
• Ukucoca ngemibono yabo
• Ummongo nomlayezo
• Ukuhlobanisa okumumethweko
nelemuko labo UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa
• UkuSkima noku
• Skena
• Ukufunda ngokungeneleleko
• Ukuthatha isiqunto ngehlathululo
yamagama angakajayeleki
65 ngokusebenzisa amakghono
wokuhlasela igama
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
66
Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: iindatjana Ukutlola i-eseyi ehlathululako Izinga legama: iinthomo, iinlungelelo,
nokuKhuluma ezifitjhani umrabho, izenzo ezizijameleko
• Imithetjhwana yeengaba:
UkuLalelela ukuzwisisa • Amatshwayo aqakathekileko Izinga lomutjho:
• Umutjho osihloko wesigaba.
wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi,
• Ukuhlathulula indlela yekambiso Umtjhwana omkhulu, umtjhwana
ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Umqondo oqakathekileko nosekelako
yokulalela osekelako
irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci,
• Ukulandelana ngefanelo kweengaba.
• Ukutlola amanowuthi ummongo Ihlathululo yegama: abomqondofana
• Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza nabomqondophika
• Ukuphendula imibuzo Indlela yekambiso yokufunda:
iindinyana zikhambelane.
Amatshwayo wokufunda nokutlola:
Ukucocisana kwesiqhema/ • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
• Ukusebenzisa imihlobo ukusetjenziswa kwesihlathululi-mezwi,
kwephanela ukufunda (ukwethula itheksti )
ehlukahlukeneko yemitjho, ubude amaphetheni wokupeleda, imithetho
Listening ComprehensionListen to • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo nezakhiwo. yokupeleda
poetry and determine meaning wetheksti)
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ukucoca ngemibono ekhethekileko • Ngemva kokufunda (ukuphendula yokutlola
esuselwa endatjaneni efitjhani imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana,
• Ukuhlela/ukuplana
ukuhlunga)
• Ukuthatha ihlangothi ngemibono
• Ukutlhatlhabeja
begodu uqale ethekstini ukusekela Ikondlo
ihlangothi lelo • Ukubuyekeza
• Amatshwayo aqakathekileko
• Ukuhlobanisa okumumethweko wekondlo • Uku-editha
9-10 nelemuko lakhe
• Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, • Ukufundela ukulungisa iimphoso
iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula
ivumelwano, igido
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ukwethula i-eseyi bonyana ihlolwe
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima, ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
UkuFundela/ukubukelela ukuzwisisa
(amaqhinga)
• UkuSkima
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• UkuSkena
• Ukufuda ngokungeneleleko
• Iphuzu nombono
• Ukucabanga amagama
angakajayeleki ngokusebenzisa
amakghono wokuhlasela igama
Ukuhlola kweThemu yoku-1
Umsebenzi 1: Zomlomo Umsebenzi 2: Ukutlola Umsebenzi 3: Isivivinyo soku--1
TTKH
Ukubuyelela ucoce indatjana/ukucocisana ngekondlo/ I-Eseyi ehlathululako/ecocako Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa kwelimi
ikulumo-pendulwano/ukucocisana ngesiqhema/
Incwadi yobungani/Ukubuyekeza (irivyu)/ikulumo-
ngephaneli
pendulwano
67
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-7 ITHEMU YESI-2
OKUMUMETHWEKO
68
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: Ukutlola: i-eseyi ecocako Izinga legama: Amabizo
nokuKhuluma njengenoveli yelutjha/umdlalo ahlangahlangeneko, isenzo nomenziwa,
Imithetjhwana yeengaba:
amabizomvango,
UkuLalelela ukuzwisisa: • Amatshwayo aqakathekileko
• Umutjho osihloko wesigaba.
wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, ukusebenza kwamabizo ngendlela
• Ukuhlathulula indlela yekambiso
ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo • Umbono oqakathekileko nosekelako ezimbili, izenzo ezizijameleko,
yokulalela
irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci,
• Ukulamana ngefanelo kweengaba. isiphawulo
• Ukutlola amanowuthi ummongo
• Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza Izinga lomutjho: imitjho elula,
• Ukuphendula imibuzo Indlela yekambiso yokufunda:
iingaba zikhambelane. iintatimende, isikhathi sanje, isikhathi
Ukucoca indatjana • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela esidlulileko
• Ukusebenzisa imihlobo yemitjho,
ukufunda (ukwethula itheksti)
• Ukuvezwa kwabalingisi ubude nezakhiwo ezihlukahlukeneko. Ihlathululo yegama: abomqondofana,
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo abomqondophika, ihlathululo esobala,
• Ukuphimisa Ukunqophisa ekambisweni yendlela
wetheksti) ihlathululo efanekisako, ilimi elithinta
yokutlola
• Ilimi lomzimba imizwa
• Ngemva kokufunda (ukuphendula
• Ukuhlela/ukuplana
• Ukurhumutjha umoya wekondlo, imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, Amatshwayo wokufunda nokutlola:
1-2 iphimbo, umoya, ukulamana ukuhlunga) • Ukutlhatlhabeja ungci, ikhoma, isibabazo, unobuza
kwezehlakakalo ngokuya
UkuFundela ukuzwisisa/ukuBona • Ukubuyekeza
ngokwesikhathi, isiphetho-phekghu,
(ukusebenziswa okutloliweko ne/
nesiphetho • Uku-editha
nofana amatheksti abukelwako afana
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
namakhathuni/imitletlana) • Ukufundela ukulungisa iimphoso
• UkuSkima nokwethula
• UkuSkena
• Ukufunda ngokungeneleleko
• Ukuthatha isiqunto (abalingisi,
isizinda, umlayezo)
• Ukuthatha isiquntu ngamagama
angakajayeleki ngokusebenzisa
amakghono wokuhlasela igama
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• ILimi elithinta imizwa
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFundela/ukubukelela ukuzwisisa/ Ukutlola amatheksti wokuthintana: Izinga legama: Amabizo mbala, ubulili,
nokuKhuluma (ukusebenzisa itheksti etlolwako ne/ ubunengi, ubunye
Isikhangiso/amaphostara
nofana ebukelwako njengesikhangiso
UkuLalelela ukuzwisisa Isiphawulo, isabizwana sokukhomba,
• Iimfuneko zesakhiwo
• UkuSkima isibaluli
(itheksti etloliweko/ukwethulwa
• Umnqopho, isiqhema esinqotjhiweko
kweendaba kumabonwakude) • UkuSkena Izinga lomutjho: ikulumo enqophileko
nobujamo.
nengakanqophi, imitjho elula
• Ukuhlathulula indlela yekambiso • Ukufunda ngokungeneleleko
• Ukukhetha amagama nokwakha nepandepande
yokulalela
• Ukuthatha iinqunto (abalingisi, imitjho.
Ihlathululo yegama: Abomqondofana,
• Ukutlola amanowuthi isizinda, umlayezo)
• Amatshwayo wokubukelwako abomqondophika, ihlathululo esobala
• Ukutlola iimpendulo • Ukuthatha isiqunto ngehlathululo njengomhlobo nobukhulu nefihlekileko
yamagama angakajayeleki bamaledere (ifonti nesayizi), iinhloko,
Iindlela ezihlukeneko Amatshwayo wokufunda nokutlola:
ngokusebenzisa amakghono amatshwayo, umbala.
zokukhulumisana ngomlomo: ikholoni; isemikholoni
wokuhlasela igama
• Ilimi elilobuqobolwana/elikholwisako
ikulumo-pikiswano Ukusetjenziswa kwesihlathululi-mezwi
• ILimi lokwenzisa/elibuqobolwana
(ngokukhangiswa) Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ilimi elihlelekileko/elingakahleleki yokutlola
3-4 • Ukukhetha isihloko esifaneleko
Amatheksti wezemitlolo: • Ukuhlela/ukuplana
• Ukwethula ipikiswano ngefanelo
njengenovelana
• Ukutlhatlhabeja
• Ukusebenzisa iinsetjenziswa
• Amatshwayo aqakathekileko
ezikhambelanako ngefanelo • Ukubuyekeza
wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi,
• Ukusebenzisa ilwazimagama, izakhi ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo • Uku-editha
zelimi ezifaneleko irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci,
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
ummongo
• Ukusebenzisa ilimi elibuqobolwana/ nokwethula
elithinta imizwa Indlela yekambiso yokufunda:
• Ukulandela indlela yekambiso • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
ukufunda (ukwethula itheksti)
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo
wetheksti)
• Ngemva kokufunda (ukuphendula
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana,
ukuhlunga)
69
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
70
Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yelayelo Itheksti wokuthintana efitjhani: Izinga legama:
nokuKhuluma njengeekambiso zeenlayelo iinlayelo
isandiso - sesikhathi, sendawo
Ingcoco/Ukucocisana kwesiqhema/ • UkuSkima • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela.
isiphawulo
kwetlasi ngokunikela ilayelo nofana
• UkuSkena • Abamukelilwazi abanqotjhiweko,
ukulandela ikambiso Izinga lomutjho: Ikulumo enqophileko,
ihloso, nobujamo obuthileko.
• Ukufunda ngokungeneleleko ipambosi yokwenziwa
• Ukukhetha isihloko
• Ukukhambelana kweengaba.
• Ukuthatha iinqunto Ihlathululo yegama: izitjho nezaga
• Ukwabelana ngemibono
• Ukukhetha amagama nesakhiwo
Indlela yekambiso yokufunda: Amatshwayo wokufunda nokutlola:
• Ukudlhegana nokulalelisisa semitjho.
ihayifeni, uzitjhana
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
• Ukuzalisa iinkhala Ukunqophisa ekambisweni yendlela
ukufunda (ukwethula itheksti)
yokutlola
• Ukusebenzisa iinsetjenziswa
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo
zokuzikhumbuza ukuragisela ikulumo • Ukuhlela/ukuplana
wetheksti)
phambili
• Ukutlhatlhabeja
• Ngemva kokufunda (ukuphendula
5-6 Ukukhuluma okulungiselelweko/
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukubuyekeza
okungakalungiselelwa
ukuhlunga)
• Uku-editha
• Ukukhethwa kwepimiso
Ikondlo
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Ukusebenzisa iphimbo, ibelo
• Amatshwayo aqakathekileko nokwethula
nehlukalizwi
wekondlo
Ukutlola itheksti elayelako
• Ukusebenzisa imitlhala ngesikhathi
• Isakhiwo sangaphakathi sekondlo,
sokwethula
iimfenqo/imifanekiso mqondo,
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukusebenzisa ilimi lomzimba gefanelo ivumelwano, igido
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima, ithiphografi
• IIhlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela Ukufunda amatheksti wezemitlolo: Tlola ukubuyekezwa komdlalo Izinga legama: izenzo esithatha
nokuKhuluma njengomdlalo/inoveli umenziwa oyedwa nezithatha
Imithetjhwana yeengaba:
abomenziwa ababili
Ukulingisa umdlalo • Amatshwayo aqakathekileko
• Umutjho osihloko wesigaba.
wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, Izinga lomutjho: Impambosi
• Ukuthatha indima onikelwe yona
ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Umbono oqakathekileko nosekelako yokwenziwa; isikhathi sanje esiragako;
• Ukusebenzisa ilimi elifaneleko irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, ikulumo enqophileko nekulumo emubiko
• Ukulamanisa ngefanelo kweengaba.
ummongo
• Ukutjheja imithetjhwana yokulingisa Ihlathululo yegama: abomqondofana,
• Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza
Indlela yekambiso yokufunda: abomqondophika, ihlathululo esobala,
• Ukusebenzisa ilimi lomzimba iingaba zikhambelane.
ihlathululo efihlekileko
elifaneloko • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
• Ukusebenzisa imihlobo yemitjho,
ukufunda (ukwethula itheksti) Amatshwayo wokufunda nokutlola:
7-8 Ukwenza irhubhululo ngokulingisa ubude nezakhiwo ezihlukahlukeneko.
ikholoni; abodzubhula, abonobuza,
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo
• Ukutlola irhelo lemibuzo Ukunqophisa ekambisweni yendlela ikhoma, ungci
wetheksti)
yokutlola
• Ukutjheja imithetjhwana yokwenza
• Ngemva kokufunda (ukuphendula
irhubhululo • Ukuhlela/ukuplana
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana,
• Ukusebenzisa ilimi elifaneleko ukuhlunga) • Ukutlhatlhabeja
• Ukubika ngokufunyenweko • Ukubuyekeza
• Uku-editha
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
nokwethula
Ukuhlola kweThemu yesi-2
9-10 Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: Isivivinyo sesi-2 Umsebenzi wesi-3
UkuLalelela ukuzwisisa/ikulumo-pikiswano/ Zemitlolo: Imibuzo edinga iimpendulo ezide IinHlahlubo zaPhakathi komnyaka
ingcoco/ikulumo elungiselelweko/
Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, ukusetjenziswa
engakalungiselelwa/ukucocisana kwesiqhema
kwelimi nezemitlolo
ngokunikela iinlayelo
Iphepha lesi- 3: Ukutlola: I-eseyi eyodwa netheksti
yokuthintana eyodwa
71
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-7 ITHEMU YESI-3
OKUMUMETHWEKO
72
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yokuqakatheka Amatheksti wokuthintana Izinga legama: amabizombala; amabizo
nokuKhuluma kwerhelo lemibuzo nokobana njengokuzalisa amarhelo wemibuzo buthelela; izandiso zobujamo nesikhathi;
lizaliswa bunjani nofana amaforomo: iimphawulo
Ukulalelela ukuzwisisa bonyana
iforomo/irhelo lemibuzo lizaliswa • Ilwazi elifunekako • Landela iinlayelo. Izinga lomutjho: imitjhwana
bunjani eneemphawulo, enezandiso; imitjho
• Ukusetjenziswa kweLimi • Nikela ilwazi elifaneleko
epandepande nehlangahlangeneko
• Ukuzijayeza indlela yekambiso ngokurhabako
• Umtlikitlo
yokulalela Ihlathululo yegama: abomqondofana,
• Sebenzisa ilimi elifaneleko.
Indlela yekambiso yokufunda: abomqondophika, abomabizwafana
• Ukutlola amanowuthi
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Amatshwayo wokufunda
• Ukuphendula imibuzo yokutlola
ukufunda (Ukwethula itheksti) nokutlola: abonobuza; ama-elipsisi;
Iindlela ezihlukahlukeneko • Ukuhlela/ukuplana amagabhadlhela; ihayifeni;
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo
zokucocisana ngomlomo
wetheksti) • Ukutlhatlhabeja Iinrhunyezo:
1-2 ngokusetjenziswa kwerhelo lemibuzo
• Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Ukubuyekeza ama-initjhiyali, ama-akhronimi,
nofana iforomo
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, amaklibhu, ithrankheyitjhini
• Uku-editha
Iinkulumiswano zephaneli/zeforamu ukuhlunga)
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Ukukhetha isihloko UkuFundela/ukubukelela ukuzwisisa/
nokwethula
• Ukwabelana ngemibono • UkuSkima
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukudlhegana nokulalelisisa • UkuSkena
• Ukuzalisa iinkhala • Ukurhunyeza
• Ukusebenzisa iinsetjenziswa • Ukubona ngelihlo lengqondo
zokuzikhumbuza ukuragisela ikulumo
• Ukuthatha isiqunto
phambili
• Ihlathululo yamagama
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: Amatheksti amade isib. ikulumo - Izinga legama:
nokuKhuluma njengomdlalo welutjha/umdlalo pendulwano/i-inthaviyu etlolweko
amabizo mbala, ubunye nobunengi,
wemrhatjhweni
Ukulalela umdlalo • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela.
isiphawulo
• Amatshwayo aqakathekileko
(ikulumo-pendulwano/i-inthavyu) • Abamukelilwazi abanqotjhiweko,
wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, Izinga lomutjho:
umnqopho, nobujamo obuthileko.
• Ukutlola irhelo lemibuzo ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo,
umutjho ohlangahlangeneko
irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukukhetha amagama.
• Ukutjheja imithetjhwana onomtjhwana osibaluli; ikulumo
ummongo
• Ukusebenzisa ilimi ngefanelo. enqophileko nekulumo emubiko.
• Ukusebenzisa ilimi elifaneleko
Indlela yekambiso yokufunda:
Ukunqophisa ekambisweni yendlela Ihlathululo yegama: umrabhu wegama.
• Ukutlola amanowuthi
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela yokutlola
Amatshwayo wokufunda nokutlola:
• Ukubika ngokutholiweko ukufunda (ukwethula itheksti)
• Ukuhlela ikholoni; abodzubhula; ikhoma, ungci;
Iindlela ezihlukahlukeneko • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo uzitjhana unobuza.
• Ukutlhatlhabeja
zokukhuluma ngomlomo wetheksti)
• Ukubuyekeza
Ukulingisa • Ngemva kokufunda (ukuphendula
3-4
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Uku-editha
Ukutjhugulula ijenri eyodwa iye kenye ukuhlunga)
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Ukulingisa ikulumo-pendulwano Ikondlo nokwethula.
yamambala
• Amatshwayo aqakathekileko
• Ukulingisa kufanele wekondlo
kukhambisanenomoya neenhloso
zamambala • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo,
iimfenqo/imifanekiso mqondo,
• Ukuvezwa kwabalingisi ngokucacileko ivumelwano, igido
ngezembatho zokulingisa
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
• Ukusetjenziswa kwezambatho imida, iindima, ithiphografi
zokulingisa ezifaneleko ukwakha
isizinda • ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
73
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
74
Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti ngokutlolwa Amatheksti wokuthintana amade isib. Izinga legama:
nokuKhuluma kwesaziso/i-ajenda namaminithi isaziso/I-ajenda namaminidi
izabizwana: samambala, sokukhomba,
Iindlela ezihlukaklukeneko • Abadlali-ndima • Ukuthola abamukelilwazi sobumnini
zokukhulumisana ngomlomo abanqotjhiweko nomnqopho
• Ukusetjenziswa kweLimi Izinga lomutjho:
wokutlola.
Ukulingisa: indlela yekambiso
• Isakhiwo isikhathi sanje, isikhathi esidlulileko;
yomhlangano • Ukucabanga ngesitayela, umbono
ikulumo enqophileko nekulumo
• Ukusetjenziswa kwayo nesakhiwo sokutlola.
• Ukuvula/isingeniso esihle emubiko, umutjho onqophileko,
Indlela yekambiso yokufunda: • Ukukhetha amagama nezakhiwo ipambosi yokwenziwa.
• Ukusetjenziswa kwephimbo, ibelo
zelimi.
nehlukalizwi • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Ihlathululo yegama: iimpambosi
ukufunda (Ukwethula itheksti) Ukunqophisa ekambisweni yendlela zesenzo
• Ukusetjenziswa kwelimi
yokutlola
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo Amatshwayo wokufunda nokutlola:
• Ilimi lomzimba elifaneleko
wetheksti) • Ukuhlela uzitjhana; amagabhadlhela; ikhoma;
• Isiphetho esihle ungci; ikholoni.
5-6 • Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Ukutlhatlhabeja
Ukulalelela ukuzwisisa imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana,
• Ukubuyekeza
ukuhlunga)
(itheksti etloliweko/ukwethulwa
• Uku-editha
kweendaba kumabonwakude UkuFundela ukuzwisisa okutloliweko/
amatheksti abukelwako/amagrafu • Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Ukuhlathulula indlela yekambiso
nokwethula.
yokulalela • Ukuskimela ukuthola imibono
eqakathekileko
• Ukutlola amanowuthi
• Ukuskenela imininingwana esekelako
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukuphendula imibuzo
• Ukwenza ibonelo phambili
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
angakajayeleki nangemifanekiso
• Imibono eqakathekileko nesekelako
• Imibono yakhe
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFundela/ukuBukelela ukuthola • Amatheksti wokuthintana amade/ Izinga legama: amabizonya; amabizo
nokuKhuluma ilwazi (ukusebenzisa itheksti amafitjhani: i-athikili yephephandaba wezinto esinokuzibona ngamehlo,
njengama- athikili wephephandaba/ izandiso iimphawulo
Ukulalela nokucocisana ngeendaba • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela.
ama-athikili wemagazina/iinkulumo
zanje eziphathelene nama- Izinga lomutjho: Ukuhlela
ezitloliweko) • Abamukelilwazi abanqotjhiweko,
athikili wamaphephandabeni ngokulamanako: ukuhlela
umnqopho, nobujamo obuthileko.
newabomagazini • Ukuskimela ukuthola imibono ngokuqakatheka; kwezinto, isigaba
eqakathekileko • Ukukhetha amagama nezakhiwo esihlathululako, ilimi elikholwisako
• Ukusetjenziswa kwephimbo, ibelo
zelimi. nelithinta imizwa; ubuhlangothi;
nehlukophimbo • Ukuskenela imininingwana esekelako
ukuzindla, ukudzimelela kokholelwa
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ukusetjenziswa kwelimi • Ukwenza ibonelo phambili kiko; iinsetjenziswa zekulumo-bugagu
yokutlola
elibuqobolwana/elithinta imizwa/
• Amaphuzu nemibono Ihlathululo yamagama:
elikholwisako • Ukuhlela/ukuplana
abomqondofana, abomqondophika,
• Umbono womtloli
• Ukusetjenziswa kwemitlhala • Ukutlhatlhabeja ihlathululo esobala nefanekisako
• Ukuthatha iinqunto ngehlathululo
• Ukulandela imithetjhwana • Ukubuyekeza Amatshwayo wokufunda nokutlola:
yamagama angakajayeleki
abodzubhula; isibabazo; ikhoma; ungci;
• Ilimi lomzimba elifaneleko nemifanekiso • Uku-editha
7-8 unobuza; i-elipsisi
• Yelela-Isingeniso esidosako • ILimi elihlelekileko/nelingakahleleki • Ukufundela ukulungisa iimphoso
nesiphetho esiqinileko nokwethula.
• Ihlathululo enqophileko/efanekisako
• Umnqopho, abamukelilwazi Tlola i-athikili yephephandaba
• Iimfenqo
abanqotjhiweko nobujamo
UkuTlola isifundo sokuzwisisa
Ukufundela phezulu i-athikili
yephephandabeni
elungiselelweko/engakalungiselelwa
• Ukusetjenziswa kwephimbo, ibelo
nehlukalizwi
• Ukuhlonipha/ukuyelela
amatshwayowokufunda nokutlola
ukwenzela ukuthola imiphumela
emihle
• Ilimi lomzimba elifaneleko
75
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
76
Amaqhinga wokuLalela Amatheksti wezemitlolo: Tlola i-eseyi ecocako/ehlathululako Izinga legama:
nokuKhuluma njengenoveli yelutjha/iindatjana • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela Amabizo ahlangahlangeneko
Ukulalelela ukwizisisa okuphathelene ezifitjhani/umdlalo/umdlalo nombono wakho. izabizwana- zamambala, zesibaluli,
nokunikela iinkombatjhuba wemrhatjhweni sokuzenza, iimphawulo
• Abamukelilwazi abanqotjhiweko,
• Ukuzijayeza indlela yekambiso • Amatshwayo aqakathekileko umnqopho nobujamo obuthileko. Izinga lomutjho:
yokulalela wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi,
• Ukukhetha amagama nezakhiwo isigaba sokuhlunga, imitjho elula,
ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo,
• Ukutlola amanowuthi zelimi. iintatimende isikhathi esidlulileko;
irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci,
• Ukutlola iimpendulo Ukunqophisa ekambisweni yendlela isikhathi sanje
ummongo
Iindlela ezihlukaklukeneko yokutlola Ihlathululo yegama: abomqondofana,
Indlela yekambiso yokufunda:
zokukhulumisana ngomlomo, isib. • Ukuhlela/ukuplana abomqondophika, ihlathululo esobala,
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ihlathululo efanekisako
ukunikela iinkombatjhuba/iinlayelo • Ukutlhatlhabeja
ukufunda (Ukwethula itheksti)
• Ukusetjenziswa kwelimi ngefanelo Amatshwayo wokufunda nokutlola:
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukubuyekeza
• Imitjho emifitjhani efaneleko ungci; ikhoma; ikholoni; isemikholoni
wetheksti) • Uku-editha
• Umniningwana • Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Ukufundela ukulungisa iimphoso
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, nokwethula.
ukuhlunga)
Ikondlo
• Amatshwayo aqakathekileko
wekondlo
9-10
• Isakhiwo sekondlo esingaphakathi,
iimfenqo, imifanekiso-mqondo,
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ivumelwano, igido
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima, ithiphografi
• Ihlathululo emfanekiso
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
UkuFundela ukuzwisisa okutloliweko/
amatheksti abukelwako
• Ukuskimela ukuthola imibono
eqakathekileko
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ukuskenela imininingwana esekelako
• Ukwenza ibonelo phambili
• Amaphuzu nemibono
• Umbono womtloli
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
angakajayeleki nemifanekiso
• Ihlathululo enqophileko nefanekisako
Ukuhlola kweThemu yesi-3
Umsebenzi woku-1: zomlomo Umsebenzi wesi-2: Ukutlola Umsebenzi wesi-3: Isivivinyo sesi- 3
Ukulingisa- iindlela zekambiso yomnhlangano/ I-Eseyi ehlathululako/ecocako Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa kwelimi
TTKH
ukufunda okulungiselelweko/okungakalungiselelwa/
I-ajenda namaminidi NOFANA
ukunikela iinkombatjhuba/ukucocisana kweforamu/
kwephaneli Zemitlolo
77
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-7 ITHEMU YESI-4
OKUMUMETHWEKO
78
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo: njengenoveli Itheksti yokuthintana ede/efitjhani Izinga legama: amabizo
nokuKhuluma yelutjha/iindatjana ezifitjhani/umdlalo isib. ukunikela iinkombatjhuba ahlangahlangeneko
Ikulumo engakalungiselelwa • Amatshwayo aqakathekileko • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela. iimphawulo, izandiso
wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi,
Ukwethula isikhulumi: • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, Izinga lomutjho: imitjho elula;
ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo,
umnqopho nobujamo obuthileko. imitjho epandepande, imitjho
Amazwi wokuthokoza/ukucoca indatjana irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci,
ehlangahlangeneko, izandiso,
ummongo • Ukukhetha amagama nezakhiwo
• Ukukhetha isihloko esifaneleko imitjhwana eneemphawulo;
zelimi.
Indlela yekambiso yokufunda:
• Ukuhlela ilwazi ngokulamana kwalo Ihlathululo yegama:
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
• Ukubona ilwazimagama nezakhi yokutlola abomqondofana, abomqondophika;
ukufunda (Ukwethula itheksti)
zelimi Ihlathululo/umqondo osobala,
• Ukuhlela/ukuplana
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo umnqondo ofihlekileko; iimphawulo;
• Isingeniso nesiphetho esifaneleko
wetheksti) • Ukutlhatlhabeja izandiso
Amatshwayo nemithetjhwana
• Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Ukubuyekeza Amatshwayo wokufunda nokutlola:
(amaqhinga nezakhiwo zokukhuluma
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana,
tjhatjhalazi ) • Uku-editha isemikholoni; abodzubhula; ungci;
1-2 ukuhlunga)
uzitjhana
Ukufundela phezulu • Ukufundela ukulungisa iimphoso
UkuFundela ukuzwisisa
nokwethula
• Ukusetjenziswa kwephimbo, ibelo okutloliweko/amatheksti abukelwako
nehlukalizwi
Ukuskimela ukuthola imibono
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukutjheja amatshwayo wokufunda eqakathekileko
nokutlola ukwenzela ukuthola
• Ukuskenela imininingwana esekelako
imiphumela emihle
• Ukwenza ibonelo phambili
• Ilimi lomzimba elifaneleko
• Ukuthatha iinqunto ngamagama
angakajayeleki nemifanekiso
• Imibono eqakathekileko nesekelako
• Iphuzu nombono
• Ukuthatha iinqunto nesiphetho
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Umbono wakhe
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti ye -dayari/ye- Amatheksti amade/amafitjhani Izinga legama: izabizwana: Ukubuza,
nokuKhuluma imeyili/amaflaya wokuthintana isib:i-imeyili, sokukhomba, amabizo athoma ngo
amaphostara/ukutlola ngedayarini/ uku-, amabizo buthelela, izenzo
UkuLalelela ukuzwisisa • Isakhiwo/ibumbeko
amaflaya ezizijameleko iimphawulo, iinthomo,
(itheksti etloliweko/ukwethulwa • Ukusetjenziswa kweLimi iinlungelelo nemirabhu
Iimfuneko zesakhiwo, isitayela
kweendaba kumabonwakude)
• Abamukelilwazi okunqotjhiswe kibo nombono wakho. Izinga lomutjho: ikulumo enqophileko,
• Ukuhlathulula indlela yekambiso imibuzo neenkhuthazo; iimvumelwano
Indlela yekambiso yokufunda: • Abamukelilwazi abanqotjhiweko,
yokulalela zehloko, iintatimende ezirhunyeziweko;
umnqopho nobujamo obuthileko.
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela imibuzo engadingi ipendulo
• Ukutlola amanowuthi
ukufunda (ukwethula itheksti) • Ukukhetha amagama, ihlathululo
Ihlathululo yegama:
• Ukutlola iimpendulo ecacileko.
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo
abomqondophika, ihlathululo esobala;
Imihlobo ehlukahlukeneko wetheksti) • Isakhiwo, ubude nemihlobo yemitjho
ihlathululo efanekisako/efihlekileko
yokukhulumisana ngezomlomo
• Ngemuva kokufunda (ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela ihlathululo esebujameni obuthileko
Ikulumo- pikiswano/Ingcoco imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, yokutlola
3-4 Amatshwayo wokufunda nokutlola:
yesiqhema: ukukhulumisana ukuhlunga)
• Ukuhlela/ukuplana
ngokusetjenziswa kwe -imeyili/ Abodzubhula; unobuza; ikhoma;
Ikondlo/umtlolo-ndabuko
amaphostara, ukuzalisa idayari/ • Ukutlhatlhabeja isibabazo, umhlobo womtlolo (ifonti)
amaflaya • Amatshwayo aqakathekileko
• Ukubuyekeza
wekondlo
• Amatshwayo nemithetjhwana
• Uku-editha
• Isakhiwo sangaphakathi sekondlo,
• Ukuhlela/ukuplana, ukurhubhulula,
iimfenqo/imifanekiso-mqondo, • Ukufundela ukulungisa iimphoso
ukuhlela nokwethula
ivumelwano, igido nokwethula
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, Ukukhiqiza yinye yamatheksti
imida, iindima, ithiphografi aphakanyiswe ngehla.
• Ihlathululo efanekisako
• umoya wekondlo
• ummongo nomlayezo
79
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
80
Amaqhinga wokuLalela Ukufunda itheksti yezemitlolo: Ukubuyekeza nokulungiselela Izinga legama: iinsizasenzo; izenzo
nokuKhuluma njengenoveli yelutjha/iindatjana iinhlahlubo ezizijameleko iimphawulo
ezifitjhani/umdlalo/umtlolo-ndabuko
Ukulalelela ukuzwisisa Ama-eseyi Izinga lomutjho: ubuhlangothi,
• Amatshwayo aqakathekileko ukudzimelela kokholelwa kikho;
• Ukuhlathulula indlela yekambiso Isigaba sokuzilungiselela:
wetheksti yezemitlolo: njengomlingisi, ukuzindla; iintatimende ezithinta imizwa
yokulalela
ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela, nezinobuqobolwana, imibuzo engadingi
• Ukutlola amanowuthi irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, umbono iimpendulo
ummongo
• Ukuphendula imibuzo • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, Ihlathululo yegama: abomqondofana,
Ikondlo: Iinkondlo eziqintelweko umnqopho, nobujamo obuthileko. abomqondophika, ihlathululo yobujamo
Ikulumo elungiselelweko
obuthileko
Amatshwayo aqakathekileko wekondlo • Ukukhetha amagama.
• Ukusetjenziswa kwephimbo, ibelo
Amatshwayo wokufunda nokutlola:
nehlukolizwi • Isakhiwo sekondlo esingaphakathi, Ukunqophisa ekambisweni yendlela
ungci; ikhoma; isibabazo, unobuza
iingcezu/iinkhekhe zekulumo, yokutlola
• Ukusebenzisa ilimi elibuqobolwana/
imifanekiso mqondo, umdunduzelo,
elithinta imizwa/elikholwisako • Ukuhlela/ukuplana
igido
5-6 • Ukusetjenziswa kwemitlhala • Ukutlhatlhabeja
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
• Ukulandela imithetjhwana imida, iingaba, ithiphografi • Ukubuyekeza
• Ilimi lomzimba elifaneleko • Ihlathululo emfanekiso • Uku-editha
• Yelela- Isingeniso esidosako • umoya wekondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso
nesiphetho esiqinileko nokwethula.
• ummongo nomlayezo
• Umnqopho, abamukeli-lwazi
Ukutsenga ikondlo:
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
abanqotjhiweko nobujamo
• Imida, amagama, iindima,
ivumelwano, ukuhlobanisa,
ukurhobelana, ithiphografi,
amatshwayo.
• Incazelo/ihlathululo: etjhiwo
ngaphandle kokubekwa bunqopha
nokuhlathulula kabanzi
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Ukubuyekeza nokulungiselela Ukubuyekeza nokulungiselela Ukubuyekeza nokulungiselela Umsebenzi wezinga legama:
iinhlahlubo iinhlahlubo iinhlahlubo
Isabizwana (izakhi) zokuzenza; isiqu
UkuKhuluma: Ukufunda: Ukutlola:
Izinga lomutjho: imitjho elula,
• Ikulumo elungiselelweko/ikulumo- • Ukufunda okulungiselelweko • Amatheksti wokuthintana epandepande nehlangahlangeneko;
pikiswano/i-inthavyu/ingcoco iitatimende iimvumelwano zehloko;
• Ukufundela ukuzwisisa
imihlobo yemibuzo, ukulandula,
• Ukufunda okulungiselelweko
7-8 • Ukurhunyeza amagama araranisako
• Ukufunda okungakalungiselelwa
• Zemitlolo: Ihlathululo yamagama:
UkuLalela abomnqondofana, abomqondophika,
-- iNoveli/iindatjana eifitjhani/umtlolo-
ihlathululo esobala, ihlathululo
• Ukulalelela ukuzwisisa ndabuko
efanekisako
-- Umdlalo/ifilimu
Amatshwayo wokufunda nokutlola
-- Ikondlo
Umsebenzi wokuhlola okuhlelekileko newokuphela komnyaka iThemu yesi-4
9-10 Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: Ihlahlubo yokuphela komnyaka
Ukufundela phezulu/ikulumo-pendulwano/ingcoco yesiqhema/ikulumo Iphepha loku -1: Zomlomo
elungiselelweko/engakalungiselelwa
Iphepha lesi - 2: IsiFundo sokuZwisisa, iLimi nezemiTlolo (ama-iri ama-2)
Iphepha lesi - 3: Ukutlola (iri li-1)
81
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YOBU-8 ITHEMU 1
OKUMUMETHWEKO
82
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengeendatjana Ukutlola i-eseyi: Ecocako/eveza Izinga legama:
nokuKhuluma ezifitjhani zelutjha imizwa
isandiso sendawo
Iingcoco yesiqhema- ukuphosela • Ukucocisana okuvamileko • Ukukhetha amagama
isandiso sobujamo
imibono: ukukhetha imibono efaneleko; ngamatshwayo aqakathekileko
• Ilizwi nesitayela somuntu ngokwakhe
ukulamanisa imibono eqakathekileko njengomlingisi, ukuvezwa Izinga lomutjho: iimvumelwano
kwabalingisi, isakhiwo, irarano, • Ihlathululo ecacileko zehloko; ukwakheka komutjho;
Ukulalelela ukuzwisisa
isendlalelo, isizinda, umcoci, imitjhwana, isingamutjho; iinkhekhe
• Iphimbo
• Ukurekhoda imibono eqakathekileko ummongo zekulumo
nesekelako ngokutlola amanowuthi • Imibono eqakathekileko nesekelako
Indlela yekambiso yokufunda: Ihlathululo yegama:
• Ukwabelana ngemibono nangelemuko Amaqhinga wokulungiselela • Imimebhe-ngqondo ukuhlela
abomqondofana, abomqondophika,
begodu nokutjengisa ukuzwisisa ukufunda ukukhambelana kwemibono
ihlathululo esobala, ihlathululo
imiqondo
Ukwethula abafundi e-: • Ukwethula i-eseyi bonyana ihlolwe efihlekileko
• Ukubona amaqhinga akholwisako/a
matshwayeni wetheksti - Iinhloko, Ukunqophisa ekambisweni yendlela Amatshwayo wokufunda nokutlola:
buqobolwana
1-2 amakheptjhini, iintjengiso yokutlola
ungci; ikhoma; unobuza; abodzubhula;
• Ukuphendula imibuzo
• ngcenyeni zencwadi- • Ukuhlela isibabazo
Ikhasi lesihloko, okumumethweko, • Ukutlhatlhabeja
izahluko, iglozari, isithathiselo,
ifuthinowuthi • Ukubuyekeza
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Indlela yekambiso yokufunda: • Uku-editha
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukufundela ukulungisa iimphoso
ukufunda (Ukwethula itheksti) nokwethula.
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo Tlola i-eseyi ngokulandela indlela
wetheksti) yekambiso yokutlola
• Ngemuva kokufunda (ukuphendula
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana,
ukuhlunga)
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela Ukufunda ikulumo Tlola ikulumo Izinga legama: Amabizo-
nokuKhuluma amabizomvango, amabizo anesithomo
• Ukubona nokucoca ngamatshwayo Ukunqophisa ekambisweni yendlela
u-uku-, iinciphiso, iinkhuliso
UkuLalela ikulumo eyethulwa aqakathekileko yokutlola
ngumengameli/ilunga lomphakathi Izenzo: izenzo ezizijameleko: izenzo
• Ukuhlaziya ukusetjenziswa kweLimi • Ukuhlela
elinamandla ezithoma ngesakhi u-uku-
• Ukubona nokucoca ngekusetjenziswa • Ukutlhatlhabeja
• Ukucoca ngamatshwayo wekulumo Izandiso, iimphawulo
kwelimi elithinta imizwa nofana
elungiselelweko • Ukubuyekeza
elibuqobolwana Izinga lomutjho: umtjhwana osisenzo;
• Ukubona nokuhlathulula • Uku-editha isingamutjho; ibizo, umtjhwana
• Ukuhlaziya isingeniso nesiphetho
ukusetjenziswa kwelimi • Ukufundela ukulungisa iimphoso osiphawulo nosisandiso; iinhlanganiso;
Indlela yekambiso yokufunda: ilimi elithinta imizwa nelibuqobolwana/
• Ukubona nokucoca ngamatshwayo nokwethula.
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela nelikholwisako
asekulumiswaneni Tlola ikulumo:
ukufunda (Ukwethula itheksti) Ihlathululo yegama: abomqondofana,
Ikulumo elungiselelweko • Ukuhlathulula iimfuneko zetheksti
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo abomqondophika, ihlathululo esobala,
• Ukukhetha isihloko esifaneleko ukwenzela ukutlola i-eseyi ecocako nehlathululo efanekisako
wetheksti)
• Ukuhlela ilwazi ngokukhambelana • Ukubona abamukelilwazi Amatshwayo wokufunda nokutlola:
• Ngemuva kokufunda (ukuphendula
kwalo abanqotjhiweko isibabazo; unobuza; ikhoma; ungci
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana,
• Ukubona ilwazimagama nezakhiwo ukuhlunga) • Ukucabanga ngesitayela, umnqopho Iinrhunyezo: ama-initjhiyali, i-akhronimi,
zelimi ezifaneleko nesakhiwo. itlibhu (clipped), ithrankhatjhini, i- afesisi,
Amaqhinga wokufunda:
• Ukulungiselela isingeniso nesiphetho • Ukusebenzisa amagama afaneleko. i-phorthimanthewu
3-4 Ukufunda okuhlahlwako, Ukufunda
esifaneleko • Isingeniso esithuthukako, isitlhori.
ngenqheema, ukufunda ngokuzijamela
• Ukuzijayeza • Isiphetho
UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa
• Ukwethula itheksti etloliweko/ebukelwako
• UkuSkima noku Skena
• Ukufunda okungeneleleko
• Umnqopho nababukeli-lwazi
abanqotjhiweko
• Ukuthatha iinqunto neemphetho
• Ukubona iLimi elibuqobolwana
• Umthelela wokukhetha nokutjhiya
ihlathululo yetheksti
• Indlela iLimi nemifanekiso zitjengisa
bezakhe ngayo amagugu nomoya
wokwenza izinto
• Amandla wokusebenzisa imihlobo
83 nobu khulu bemitlolo, iinhloko
neencazelo zekhephtjhini
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
84
Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengenoveli/ Amatheksti wokuthintana Izinga legama: isandiso sendawo,
nokuKhuluma iindatjana ezifitjhani/umdlalo Iincwadi (Yobungani) sesikhathi; izenzo ezizijameleko; ibizo
Ingcoco yesiqhema ngamatheksti elinesithomo u-uku-, iimphawulo
• Amatshwayo wetheksti yomtlolo: • Amatshwayo wetheksthi
abukelwako, azwakala abe abukelwe/ njengabalingisi, ukuvezwa Izinga lomutjho: ukwakheka komutjho,
• Ukusetjenziswa kwelimi
weenrhatjhi ezahlukahlukeneko kwabalingisi, isakhiwo, irarano, umtjhwana osiphawulo nosisandiso;
• Irejista nesitayela imitjhwana, ukulandula, isitatimende
• Ukutherhulula ilwazi osele unalo isendlalelo, isizinda, umcoci,
ummongo • Isingeniso nesiphetho Ihlathululo yegama: abomqondofana,
• Ukulinganisa umnqopho wetheksti
Indlela yekambiso yokufunda: Tlola incwadi ephathelene abomqondophika, ihlathululo ebamba,
• Ukufuna ihlathululo
neenhlahlambisi ezibukelwako ihlathululo efihlekileko
• Ukuzwisisa itheksti • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
ukufunda (Ukwethula itheksti) Ukunqophisa ekambisweni yendlela Amatshwayo wokufunda nokutlola:
• Ukutlola amanowuthi yokutlola ungci, ikhoma
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo
• Ukuzwisisa umlayezo • Ukuhlela
wetheksti)
UkuLalelela ukuZwisisa (umdumo • Ukutlhatlhabeja
• Ngemuva kokufunda (ukuphendula
kwaphela)
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukubuyekeza
• Ukurekhoda imibono eqakathekileko ukuhlunga) • Uku-editha
nesekelako ngokutlola amanowuthi,
Ikondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso
ukurhunyeza, irhelo lokuhlola,
iinrhunyezo, ukutlola ngawakho • Amatshwayo aqakathekileko nokwethula.
amagama begodu nokubuyelela wekondlo
ucoce • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
Ukubuyelela wakhe izehlakalo iimfenqo imifanekiso mqondo,
5-6 ivumelwano, igido
• Ukuvumelana ngehlangothi/
ngehlathululo yesehlakalo • Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
esiboniweko imida, iindima, ithiphografi
• Ukulingisa okwenzeka eenkundleni • Ihlathululo efanekisako
ezimbili zezehlakalo njll. • Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
NOFANA
UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa
(Amaqhinga)
• UkuSkima noku Skena
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukuthatha iinqunto ngehlathululo
nangeemphetho
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ukubona iLimi elibuqobolwana
• Umthelela wokukhetha nokutjhiya
ihlathululo yetheksti
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
angakajayeleki ngokusebenzisa
amaghono wokuhlasela igama
• Iphuzu nemibono
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFunda i-athikili yephephandaba Amatheksti wokuthintana Izinga legama: isenzukuthi/isibabazo
nokuKhuluma nofana yemagazina
Umbiko/i-athikili yemagazini Izinga lomutjho: imitjho elula, isikhathi
Ikulumo engakalungiselelwa ye- • Amatshwayo aqakathekileko sanje; isikhati esidlulileko; iimphawulo
• Amatshwayo wetheksti
athikili yephephandabeni nofana wetheksti yemitlolo: njengabalingisi, nezandiso; ubuhlangothi, ukuzindla,
yemagazini ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Ukusetjenziswa kwelimi ukudzimelela kokholelwa kikho
irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci,
• Ukuhlela ilwazi ngokukhambelanako • Irejista nesitayela Ihlathululo yegama: izaga; ihlathululo
ummongo
ngobujamo obuthileko; ihlathuluo
• Ukubona ilwazimagama nezakhiwo • Isingeniso nesiphetho.
Indlela yekambiso yokufunda: esobala; incazelo yesihlathululi-mezwi;
zelimi elifaneleko
Ukutlola umbiko/i-athikili yemagazini ihlathululo efanekisako
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
• Ukuphendula itheksti ephathelene neenhlahlambisi
ukufunda (Ukwethula itheksti) Amatshwayo wokufunda nokutlola:
ezibukelwako
• Isingeniso nesiphetho esifaneleko ikhoma, ungci, abodzubhula; isibabazo;
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo
Ukunqophisa ekambisweni yendlela uzitjhana: ama-elipsisi
Ingcoco yeforamu/yesiqhema nge- wetheksti)
yokutlola
athikili yephephandaba nofana
• Ngemuva kokufunda (ukuphendula
yemegezini • Ukuhlela
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana,
7-8 • Amatshwayo wetheksti ukuhlunga) • Ukutlhatlhabeja
• Imithetjhwana nezakhiwo zetheksti Ikondlo • Ukubuyekeza
• Ukuphimisa • Amatshwayo aqakathekileko • Uku-editha
wekondlo
• Irejista nestayela • Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Isakhiwo sangaphakathi sekondlo, nokwethula.
iimfenqo/imifanekiso- mqondo,
ivumelwano, igido
• isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima
• ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
85
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
86
Amaqhinga wokuLalela UkuFunda umbiko werhubhululo Amatheksti wokuthintana Izinga legama:
nokuKhuluma
• Amatshwayo aqakathekileko wombiko Isib. Umbiko werhubhululo izenzo ezijayelekileko; izenzo
Zomlomo: Iinthavyu/ukuzalisa eziqakathekileko; iinsizasenzo
• Isakhiwo • Umnqopho, abamukeli-lwazi
umbiko werhelo lemibuzo/ingcoco
abanqotjhiweko nesakhiwo. Izinga lomutjha: isitatimende;
yesiqhema • Ukusetjenziswa kweLimi
ukwakheka komutjho; isikhathi sanje
• Imithetjhwana yeengaba
• Isihloko serhubhululo Indlela yekambiso yokufunda: nesidlulileko; ubuhlangothi, ukuzindla,
• Ukusebenzisa iinhlanganiso ukudzimelela kokholelwa kikho
• Ukuhlela imatheriyeli • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
ukuqinisekisa ukukhambelana
ngokukhambelanako- sekela ukufunda (Ukwethula itheksti) Ihlathululo yegama: abomqondofana;
ngeembonelo • Ukusebenzisa imitjho, ubude abomqondophika, ihlathululo
• Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo
nesakhiwo ezihlukahlukeneko yobujamo obuthileko, ihlathululo
• Ukubona nokukhetha ilwazimagama, wetheksti)
yesihlathululimezwi; ihlathululo
ilimi nemithetjhwana ngefanelo • Isitayela esihlelekileko.
• Ngemuva kokufunda (ukuphendula efihlekileko
• Ukulungiselela isingeniso nesiphetho imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, Ukunqophisa ekambisweni yendlela
Amatshwayo wokufunda nokutlola
esifaneleko ukuhlunga) yokutlola
9-10
UkuLalelela ukuzwisisa Ikondlo • Ukuhlela
• Ukurekhoda imibono eqakathekileko • Amatshwayo aqakathekileko • Ukutlhatlhabeja
nesekelako ngokutlola amanowuthi wekondlo
• Ukubuyekeza
• Ukwabelana ngemibono nangelemuko • Isakhiwo sangaphakathi sekondlo,
• Uku-editha
begodu nokutjengisa ukuzwisisa iimfenqo/imifanekiso- mqondo,
imiqondo ivumelwano, igido • Ukufundela ukulungisa iimphoso
nokwethula
• Ukubona amaqhinga wokukholwisa/ • Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
abuqobolwana imida, iindima Ukutlola umbiko ngerhubhululo
• Ukuphendula imibuzo • ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
Ukuhlolwa kweThemu yoku- 1
Umsebenzi wesi- 3: Isivivinyo
Umsebenzi 1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: UkuTlola
soku- 1
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Ingcoco yesiqhema- amatheksti abukelwako/ukulalelela I-Eseyi ecocako/eveza imizwa Ilimi nesifundo sokuzwisisa
ukuzwisisa/ikulumo elungiselelweko/engakalungiselelwa/
Umbiko/i-athikili yephephandaba
ingcoco yeforamu/yesiqhema/i-inthavyu
IGREYIDI YOBU-8 ITHEMU YESI-2
OKUMUMETHWEKO
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
TTKH
yeLimi
Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yelwazi Amatheksti wokuthintana isib. Umsebenzi osezingeni lemagama:
nokuKhuluma ebukelwako, isib. imimebhe, iimeregi, Iinkombatjhuba/Iinlayelo. Isiphawulo; amabizo ajayelekileko;
UkuLalelela ukuzwisisa iinkali • Isakhiwo esifaneleko amabizombala iinhlanganiso
• Ukulalela iinlayelo/iinkombatjhuba • Isakhiwo • Ukuhlela okumumethweko Izinga lomutjho: imitjho eziinhloko;
• Ukutlola amanowuthi • Ukusetjenziswa kwelimi (ummebhe- ngqondo) isitatimende; iinkhathi zesenzo;
• Amatshwayo • Imibono eqakathekileko nesekelako iintatimende eziqakathekileko
• Ukuphendula imibuzo nezisekelako; imitjho elula
Imihlobo ehlukahlukeneko yekulumo Indlela yekambiso yokufunda: • Imithetjhwana yeengaba. nepandepande.
yezomlomo isib, Ukwethula iindaba • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukuthuthuka kweengaba ngefanelo Ihlathululo yegama abomqndofana;
ezingakalungiselelwa/ikulumo ukufunda (Ukwethula itheksti) ukuqinisekisa ukukhambelana kwazo. abomqondophika; ihlathululo yobujamo
Ukunikela ikombatjhuba: • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza obuthileko
• Amatshwayo wetheksti wetheksti) iingaba zikhambelane. Amatshwayo wokufunda nokutlola
• Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Imithetjhwana yelimi. nokupeleda:
• Ilimi nemithetjhwana
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, Ukunqophisa ekambisweni yendlela Amaphetheni wokupeleda: ungci,
• Ilimi lomzimba ukuhlunga) yokutlola ikhoma
Ikondlo • Ukuhlela
• Amatshwayo aqakathekileko • Ukutlhatlhabeja
wekondlo
1-2 • Ukubuyekeza
• Isakhiwo sangaphakathi, sekondlo,
iimfenqo imifanekiso -mqondo, • Uku-editha
ivumelwano, igido • Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, nokwethula
imida, iindima Ukutlola itheksti yelayelo
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
UkuFunda/ukuBukela itheksti
ebukelwako
• UkuSkena
• Ukufunda
• okungeneleleko
87 • Ukuthatha iinqunto
• Ukwenza isirhunyezo (ukusebenzisa
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
imimebhe-ngqondo)
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
88
Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo efana Ukutlola ikulumo-pendulwano Umsebenzi osezingeni wegama:
nokuKhuluma njengeforamu erekhodiweko
Imithetjhwana yeengaba Izenzo ezizijameleko
yakamabonwakude/yomrhatjho/
Ingcoco yephaneli/yeforamu:
yokulingisa • Isakhiwo Izinga lomutjho: isikhathi sanje;
• Ukutjengisa indima edlalwako isikhathi esidluleleko; ukusetjenziswa
• Amatshwayo aqakathekileko • Umutjho osingeniso
kwelimi elithinta imizwa nelikholwisako;
• Iinkhulumi zifanele zidlhegane wetheksti
• Imibono eqakathekileko nesekelako. ukwakheka komutjho, ukulandula;
• Ukuhlathulula imibono • Ukusetjenziswa kweLimi ukwakheka kwemibuzo
• Ukuhleleka nokukhambelana.
bekuvunyelwane ngesiqunto
• Isakhiwo Ihlathululo yegama:
• Ukukhetha amagama namatshwayo
• Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista
• Abadlali-ndima wokutlola nokufunda. ihlathululo esobala; abomqondofana:
Ikulumo-pikiswana abomqondophika, abomabizwafana
Indlela yekambiso yokufunda: • Imithetjhwana yelimi.
• Ukutjengisa iindima ezidlalwako Amatshwayo wokfunda nokutlola
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Ukunqophisa ekambisweni yendlela
nokupeleda: imithetho yokupeleda
• Ukufunda imithetjhwana yetheksti ukufunda (Ukwethula itheksti) yokutlola
• Iinkhulumi zifanele zidlhegane • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukuhlela
wetheksti)
• Ukuhlathulula imibono • Ukutlhatlhabeja
3-4 bekuvunyelwane ngesiqunto • Ngemuva kokufunda (ukuphendula
• Ukubuyekeza
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana,
• Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista
ukuhlunga) • Uku-editha
ngefanelo
Ikondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso
nokwethula
• Amatshwayo aqakathekileko
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
wekondlo Ukutlola ikulumo-pendulwano
• Isakhiwo sangaphakathi sekondlo,
iimfenqo imifanekiso -mqondo,
ivumelwano, igido
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, amagama, iindima
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ummongo nomlayezo
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa
(ukusebenzisa amatheksti
atloliweko nofana/abukelwako
njengamakhathuni/imitletlana)
• UkuSkima
• UkuSkena
3-4 • Ukufunda okungeneleleko
• Ukuthatha isiqunto (abalingisi,
isizinda, umlayezo)
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
angakajayeleki ngamakghono
wokusahlela amagama
• ILimi elithinta imizwa
89
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
90
Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengomdlalo/ Itheksti yokuthintana isib. I-inthavyu Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma umdlalo wesiteji etloliweko Izandiso zendawo, izandiso zesimo
Ukulalelela ukuzwisisa • Amatshwayo aqakathekileko • Isakhiwo namatshwayo afaneleko. Izinga lomutjho: ukulamana ngefanelo
• Indlela yekambiso yokulalela wetheksti yezemitlolo: njengabalingisi, • Ukuhlela okumumethweko (imebhe kwamagama; imihlobo yemibuzo;
ukuvezwa abalingisi, isakhiwo, -ngqondo) ihlonipho
• Ukutlola iimpendulo irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci,
Iinthavyu ummongo • Imibono eqakathekileko nesekelako. ukwakheka komutjho, iindlela zesenzo,
• Imithetjhwana yeengaba. iphimbo
• Ukufundisa amatshwayo Indlela yekambiso yokufunda:
nemithetjhwana • Ukuthuthuka kweengaba ngefanelo Ihlathululo yegama: ihlathululo
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela esobala, ihlathululo efihlekileko
• Ukuhlela nokurhubhulula ukufunda (Ukwethula itheksti) ukuqinisekisa ukukhambelana kwazo.
ihlathululo esebujameni obuthileko;
• Ukukhetha istayela, irejista • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo • Ukusebenzisa iinhlanganisi ukwenza isidlalisi-magama
nelwazimagama wetheksti) iingaba zikhambelane.
Amatshwayo wokufunda nokutlola
• Ukudlhegana • Ngemuva kokufunda (ukuphendula • Imithetjhwana yelimi nokupeleda: iinrhunyezo; abonobuza;
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, Ukunqophisa ekambisweni yendlela iimbabazo; ungci: ikhoma
• Ukusebenzisa amaqhinga
ukuhlunga) yokutlola
wokukholwisa
Ikondlo • Ukuhlela
• Amatshwayo aqakathekileko • Ukutlhatlhabeja
wekondlo
• Ukubuyekeza
5-6 • Isakhiwo sangaphakathi, sekondlo,
• Uku-editha
iimfenqo imifanekiso -mqondo,
ivumelwano, igido • Ukufundela ukulungisa iimphoso
nokwethula
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, amagama, iindima, ithiphografi UkuTlola i-inthavyu
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
UkuFundela ukuzwisisa: I-inthavyu
• Ukuskima nokuSkena
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukwenza ibonelo phambili
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ukuthatha isiquntu ngamagama
angakajayeleki nemifanekiso
ngokuzijayeza ukuhlasela igama
• Amaphuzu nemibono
• Umbono womtloli
• Ihlathululo efihlakeleko
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njenge noveli Ukutlola ukubuyekezwa kwendatjana/ Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma yelutjha/indatjana efitjhani kwenoveli
iinthomo neenlungelelo
UkuLalelela ukuzwisisa (itheksti • Amatshwayo wemitlolo yetheksti: • Isakhiwo setheksti.
Izinga lomutjho:
eliqiniso isib. ama-athikili enjengabalingisi, ukwenza okuthileko,
• Amatshwayo nemithetjhwana.
wephephandaba) ikulumo phikiswano, isakhiwo, Ukwakheka komutjho; imihlobo
irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Ukuphimisa. yemitjho; iinkathi zesenzo; isitatimente;
• Ukulalelela ukuzwisisa
ummongo ihlonipho; izaga
• Irejista.
• Ukutlola amanowuthi
Indlela yekambiso yokufunda: Ihlathululo yegama:
• Abamukelilwazi.
• Ukuphendula imibuzo
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela abomqondofana; abomqondophika;
• Ukuzwakala kwephimbo.
Ukucocisana kwesiqhema ukufunda (Ukwethula itheksti) abomabizwafana, ipharonimi
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ukutjengisa indima edlalwako • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo Amatshwayo wokufunda nokutlola
yokutlola
wetheksti) nokupeleda: ama-akhronimi
• Iinkhulumi zifanele zidlhegane
• Ukuhlela
• Ukuhlathulula imibono • Ngemuva kokufunda (ukuphendula
imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana, • Ukutlhatlhabeja
bekuvunyelwane ngesiqunto
ukuhlunga) • Ukubuyekeza
• Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista
ngefanelo Ikondlo • Uku-editha
• Amatshwayo aqakathekileko • Ukufundela ukulungisa iimphoso
wekondlo nokwethula
7-8 • Isakhiwo sangaphakathi/esifihlekileko
sekondlo, iimfenqo, imifanekiso
mqondo, ivumelwano, igido
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, amagama, iindima,
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
Amaqhinga wokufundela ukuzwisisa
• Umnqopho nabamukeli-lwazi
abanqotjhiweko
• Ukuthatha isiqunto
• Ukunikela umbono wakhe
• Ukuhlukanisa phakathi kwamaphuzu
91 nemibono
• Ihlathululo enqophileko nefanekisako
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ukuhlola kweThemu yesi-2
Umsebenzi wesi-3: iinhlahlubo zaphakathi
92 9-10 Umsebenzi woku-1: zZomlomo Umsebenzi wesi-2: Ukutlola
komnyaka
UkuLalelela ukuzwisisa/Ukunikela iinkombatjhuba/ I-Inthavyu/itheksti yeenlayelo/ukubuyekezwa Iphepha loku-1: Zomlomo
Ingcoco yeforamu/yephaneli/ikulumo-pikiswano kwendatjana
Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, ukusetjenziswa
kwelimi nezemitlolo
IPhepha lesi- 3: UkuTlola
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
IGREYIDI YOBU-8 ITHEMU YESI-3
OKUMUMETHWEKO
TTKH Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula IZakhi nemThetjhwana yeLimi
Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengomdlalo/ Amatheksti wokuthintana amade Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma umdlalo wesiteji isib. Ikulumo-pendulwano/irivyu iimphawulo, amabizo ajayelekileko
UkuLalelela ukuzwisisa • Amatshwayo aqakathekileko (ukubuyekezwa) namabizo mbala
(Ukusebenzisa ikulumo- wetheksti yezemitlolo: njengabalingisi, Imithetjhwana yeengaba Izinga lomutjho: isikhathi sanje;
umsikinyeko, ikulumo-pendulwano, • Isakhiwoesifaneleko imihlobo yemibuzo; isitatimende;
pendulwano erekhodiweko)
isakhiwo, irarano, isendlalelo, isizinda, ikulumo enqophileko nekulumo embiko;
• Ukulalela ikulumo-pendulwano • Umnqopho, abamukeli-lwazi
umcoci, ummongo isikhathi esidlulileko
abanqotjhiweko
• Ukutlola amanowuthi. Indlela yekambiso yokufunda: Ihlathululo yegama: abomqondofana;
• Ukulamana ngefanelo kwemitjho
-- ilimi namandla Amaqhinga wokulungiselela abomqondophika; ipharonimi, ihlathululo
ukufunda • Ukusetjenziswa kweenhlnganiso yobujamo obuthileko; ihlathululo
-- Iphimbo
ukuqinisekisa ukukhambelana esobala
-- Umoya wekondlo • Amatshwayo wetheksti-
Iinhloko zeencwadi/zeenthombe, • Ukusebenzisa imihlobo Amatshwayo wokufunda nokutlola
-- Isingeniso nesiphetho ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
amakheptjhini, iintjengiso nokupeleda: amaphetheni wokupeleda;
• Ukuphendula imibuzo nesakhiwo ungci, ikhoma, abodzubhula
• Iingcenye zencwadi - Ikhasi
Ingcoco yesiqhema/ikulumo- lesihloko, okumumethweko, izahluko, Ukunqophisa ekambisweni yendlela
pendulwano iglozari, isithathiselo, ifuthinowuthi yokutlola
• Ukutjengisa indima edlalwako Ikondlo • Ukuhlela
• Iinkhulumi zifanele zidlhegane • Amatshwayo aqakathekileko • Ukutlhatlhabeja
1-2 • Ukuhlathulula imibono bekuthathwe wekondlo • Ukubuyekeza
nesiqunto • Isakhiwo sangaphakathi/esifihlekileko • Uku-editha
• Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista sekondlo, iimfenqo, imifanekiso • Ukufundela ukulungisa iimphoso
ngefanelo mqondo, ivumelwano, igido nokwethula
• Ukwethula • Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, amagama, iindima,
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
Amaqhinga wokufundela ukuzwisisa
• Umnqopho nabamukeli-lwazi
abanqotjhiweko
• Ukuthatha isiqunto
• Ukunikela umbono wakhe
• Ukuhlukanisa phakathi kwamaphuzu
nemibono
93
• Ihlathululo enqophileko nefanekisako
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula IZakhi nemThetjhwana yeLimi
Amaqhinga wokuLalela Ukufunda i-athikili yephephandaba/ Amatheksti wokuthintana: incwadi Umsebenzi osezingeni legama:
94 nokuKhuluma yemagazini- ngezinto zanje/ eya ephephandabeni isandiso sobujamo, isandiso sendawo
UkuLalelela ukuzwisisa: nezokuhlalisana Imithetjhwana yengaba Izinga lomutjho:
• Ukulalela incwadi eya • Isakhiwo • Isakhiwo esifaneleko. Imitjho elula, imitjho epandepande;
ephephandabeni • Amatshwayo wetheksti • Umnqopho, nabamukeli-lwazi ukwakheka komutjho; ukusetjenziswa
• Ukutlola amanowuthi: • Ukusetjenziswa kweLimi abanqotjhiweko kwe limi elithinta imizwa nelimi
elikholwisako, iphuzu nombono;
-- -Ukusetjenziswa kwelimi • Iphimbo • Imibono eqakathekileko nesekelako
ubuhlangothi, ukudzimelela kokholelwa
-- -Irejista • Ukulamanisa • Ukulamana ngefanelo kwemitjho kikho.
-- -Imithetjhwana Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusetjenziswa kweenhlanganiso Ihlathululo yegama:
• Ukwabelana amanowuthi • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ukuqinisekisa ukukhambelana
abomqondofana; abomabizwafana;
Ingcoco yesiqhema ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa imihlobo amapharonimi
• Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
• Ukuhlobanisa nelemuko lepilo yakhe Amatshwayo wokufunda nokutlola
wetheksti) nesakhiwo
• Ukusebenzisa ilwazi elibuya ethekstini nokupeleda: amaphetheni wokupeleda;
• Ngemuva kokufunda (Ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela ikhoma, ungci; elipsisi
ukuphendula imibuzo
imibuzo, ukumadanisa, irarano, yokutlola
• Ukucocisana ngezehlalakuhle,
ukuhlunga) • Ukuhlela
imikghwa elungileko namagugu
wamasiko okusethekstini Ikondlo • Ukutlhatlhabeja
• Ukuzibandakanya ekucocisaneni • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza
kwesiqhema wekondlo • Uku-editha
3-4 -- Ukudlhegana • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso
iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula
-- Ukunamathela esihlokweni
ivumelwano, igido
-- Ukubuza imibuzo Ukutlola incwadi eya
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, ephephandabeni
imida, amagama, iindima,
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
NOFANA
Umdlalo okundla yinye
Ukusebenzisa okungesanani
• Isifundo esisodwa sokuzwisisa
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
esithathwe etheksibhugwini
• Itheksti yinye yezemitlolo
-- Ukuhlathulula isakhiwo, isakhiwana,
ukuvezwa komlingisi, irarano
nokuphendula emdlalweni
-- Ukubona imimmongo, umoya
wekondlo nephimbo
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula IZakhi nemThetjhwana yeLimi
Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njenge noveli Itheksti yokuthintana: incwadi Umsebenzi osezingeni legama:
TTKH nokuKhuluma yelutjha/indatjana efitjhani/umdlalo yomthetho/ iimphawulo; izandiso; iinrhunyezo;
Ikulumo engakalungiselelwa • Amatshwayo aqakathekileko yobungani umrabhu; isithomo; iinlungelelo
• Ikghono lokukhuluma tjhatjhalazi/ wetheksti yezemitlolo: njengabalingisi, • Isakhiwo esifaneleko Izinga lomutjho: imitjho elula; imitjho
emphakathini izenzeko, ikulumo-pendulwano, epandepande, isikhathi esidlulileko
• Umqopho
isakhiwo, irarano, isendlalelo, isizinda, esiragako; isikhathi esizako esiragako;
• Ukuplana, ukurhubhulula nokuhlela • Umbono oqakathekileko nosekelako.
umcoci, ummongo ukwakheka komutjho; ukusetjenziswa
• Ukwethula: iphimbo, ukuphakama • Ukuhleleka kwemitjho ngefanelo.
Indlela yekambiso yokufunda: kwelimi elithinta imizwa nelikholwisako;
nokwehla kwephimbo, ukuphimisa,
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukusebenzisa iinhlanganiso iphuzu nombono; ubuhlangothi,
ukuthintana ngamehlo, ukukhuluma
ukufunda (Ukwethula itheksti) ukuqinisekisa ukukhambelana. ukudzimelela kokholelwa kikho
ngezitho zomzimba, iinsiza
• Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukusebenzisa imihlobo Amatshwayo wokufunda nokutlola
• Ukusetjenziswa kwelimi:
wetheksti) ehlukahlukeneko yemitjho, ubude nokupeleda: imithetho yokupeleda
ilwazimagama
nezakhiwo.
• Istayela nerejista • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula
imibuzo, ukumadanisa, irarano, Ukunqophisa ekambisweni yendlela
Ikulumo elungiselelweko yokutlola
ukuhlunga)
• Ukuzijayeza amakghono angehla • Ukuhlela
Ikondlo
• Ukuphawula ngekulumo yomunye • Ukutlhatlhabeja
• Amatshwayo aqakathekileko
nomunye
wekondlo • Ukubuyekeza
• Ukulalela ikulumo eyenziwe lilunga
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Uku-editha
lomphakathi eliveleleko
iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Ukufundela ukulungisa iimphoso
5-6 • Ukuphawula ngekulumo ivumelwano, igido nokwethula
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, Ukutlola incwadi
imida, iindima,
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa
(kusetjenziswa amatheksti atloliweko
begodu/nofana abukelwako
njengamakhathuni/imitletlana)
• UkuSkima
• UkuSkena
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukuthatha isiqunto (abalingisi, isizinda
umlayezo)
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
95
angakajayeleki ngokusebenzisa
amakghono wokuhlasela igama
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• ILimi elithinta imizwa
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula IZakhi nemThetjhwana yeLimi
Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njenge ndatjana Ukutlola itheksti yezemitlolo: Umsebenzi osezingeni legama:
96
nokuKhuluma efitjhani, inoveli indatjana efitjhani amabizo ajayelekileko namabizo mbala;
UkuLalelela ilwazi • Amatshwayo aqakathekileko • Isakhiwo esifaneleko. izandiso
• Ukulalela itheksti yelwazi wetheksti: njengabalingisi, izenzeko, • Umnqopho Izinga lomutjho: iinkhathi zesenzo;
ikulumo- pendulwano, isakhiwo, imitjho; izaga nezitjho; imitjhwana
• Ukulalela ukwethula, ukusetjenziswa irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Imibono eqakathekileko nesekelako esiphawulo nesisandiso
kwelimi, ibelo nokuphakama nokwehla ummongo • Ukulamana ngefanelo kwemitjho
kwephimbo Ihlathululo yegama:
Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusetjenziswa kweenhlanganiso abomqondofana; abomqondophika;
• Ukulalela izehlakalo ngokuya ukuqinisekisa ukukhambelana
ngokulandelana kweenkhathi • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela abomabizwafana
ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa imihlobo Amatshwayo wokufunda nokutlola
• Ukucoca nomlingani ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
• Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo nokupeleda: amaphetheni wokupeleda;
• Ukucoca indatjana wetheksti) nesakhiwo ama-elipsisi; ungci osetjenziswa
• Ukukhetha indatjana • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela nakurhunyezwako
• Ukwenza ihlelo nerhubhululo imibuzo, ukumadanisa, irarano, yokutlola
• Ukukhetha isitayela, irejista ukuhlunga) • Ukuhlela
nelwazimagama Ikondlo • Ukutlhatlhabeja
• Ukwethula indatjana • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza
wekondlo • Uku-editha
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso
7-8 iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula
ivumelwano, igido
Ukuzitlamela indatjana yakho
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, ngokulandela indlela yekambiso
imida, iindima,
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ehlathululiweko
• Ithiphografi Indatjana ephuma phambili kinazo zoke
• Ihlathululo efanekisako ‘ezakhe zavezwa’/eyakhe yafundwa
• Umoya wekondlo ngetlasini.
• Ummongo nomlayezo
Ukufundela ukuzwisisa: (Itheksti
ethathelwe encwadini eqintelweko
yezemitlolo)
• Ukuskima, ukuSkena, ukubona
ngelihlo lengqondo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukuthatha isiqunto
• Ihlathululo yamagama
• Umbono womtloli
• Iphuzu nombono
• Ihlathululo efihlakeleko
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula IZakhi nemThetjhwana yeLimi
Amaqhinga wokuLalela Ukufunda itheksti yezemitlolo Ukutlola i-eseyi: Ephikisako/ Umsebenzi osezingeni legama:
TTKH nokuKhuluma njengendatjana efitjhani/inoveli ehlathululako amabizo ajayelekileko; amabizo-
UkuLalela itheksti efundelwe phezulu • Amatshwayo aqakathekileko • Ukukhetha amagama. ahlangahlangeneko; isandiso
esuselwe endatjaneni efitjhani wetheksti yezemitlolo: • Iphimbo lomuntu nesitayela. Izinga lomutjho:
• Itheksti erekhodiweko iyadlalwa njengesendlalelo, isikhathi, isizinda, iingaba ezisingeniso; iingaba
umcoci • Ihlathululo ecacileko.
• Amakghono wokufunda afaneleko ezihlathululako; iingaba ezisiphetho;
Indlela yekambiso yokufunda: • Ukuzwakala kwephimbo. Izakhi zemitjho; imihlobo yemitjho
avezelwa abafundi
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Umbono oqakathekileko nosekelako. Ihlathululo yegama: abomqondofana,
• Ukusetjenziswa kwamatshwayo
wokufunda nokutlola ethekstini ukufunda (Ukwethula itheksti) • Umebhe-ngqondo ukwenzela ukuhlela abomqondophika; abomabizwafana
efundiweko • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo imibono ikhambelane Amatshwayo wokufunda nokutlola
• Isingeniso nesiphetho wetheksti) • Ukwethula i-eseyi bonyana ihlolwe. nokupeledwa: amaphetheni
• Ngemuva kokufunda (Ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela wokupeleda; amatshwayo wokufunda
Ukufundela phezulu nokutlola ahlukahlukeneko
okulungiselelweko imibuzo, ukumadanisa, irarano, yokutlola
ukuhlunga) • Ukuhlela
• Ukukhetha itheksti ezokufundelwa
phezulu Ikondlo • Ukutlhatlhabeja
• Ukusetjenziswa kwamakghono • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza
wokufunda afana nephimbo, wekondlo
• Uku-editha
ukuphakama nokwehla kwephimbo, • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
ibelo, ukulinganisa iphimbo, iimfenqo/imifanekiso mqondo,
nokwethula
ukuphimisa, nokufunda butjhelela ivumelwano, igido
9-10 Ukutlola i-eseyi ulandele indlela
• Ukuzijayeza • Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
yekambiso yokutlola
• Ukufunda itheksti imida, iindima,
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
Ukufundela/Ukubukelela ukuzwisisa
( ukusebenzisa itheksti etloliweko/
namkha/nofana ebukelwako
njengamakhathuni/nemitletlana
• UkuSkima
• UkuSkena
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukuthatha isiquntu (abalingisi,
isizinda, umlayezo)
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
97 angakajayeleki ngokusebenzisa
amakghono wokuhlasela igama
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• ILimi elithinta imizwa
Ukuhlolwa kweThemu yesi-3
UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI-2: UkuTlola UMSEBENZI WESI- 3: Isivivinyo soku- 1
98
Ikulumo-pendulwano/ikulumo elungiselelweko/ I-Eseyi ehlathululako/ephikisanako Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa kwelimi
engakalungiselelwa/ukucoca indatjana/ukufunda
Incwadi yobungani/ikulumo-pendulo
okulungiselelweko
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
IGREYIDI YOBU-8 ITHEMU YESI - 4
OKUMUMETHWEKO
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
TTKH
yeLimi
Amaqhinga wokuLalela Ukufunda i-athikili yephephandaba/ Amatheksti wokuthintana amade isib. Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma yemegezini I-athikili yephephandaba/yemagazini ubunye nobunengi; ubulili; iinciphiso
UkuLalelela ukuzwisisa • Isakhiwo • Isakhiwo esifaneleko Umsebenzi osezingeni lomutjho:
ikulumo enqophileko; ikulumo emubiko;
(okufana nokulalela itheksti • Ukusetjenziswa kwelimi • Umnqopho.
imihlobo yemibuzo; iphuzu nemibono;
etloliweko/elalelwa beyibukelwe)
• Amatshwayo wetheksti • Imibono eqakathekileko nesekelako. ukwakheka komutjho;, imitjho,
• Ukubona imibono eqakathekileko ihlathululo enganatlha; iphimbo; ibizo
• Ukulandelanisa • Ukuhleleka kwemitjho ngefanelo.
nesekelako elinesithomo u-uku-
Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusebenzisa iinhlanganiso
• Ukutlola amanowuthi Ihlathululo yegama:
ukuqinisekisa ukukhambelana.
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
• Ukwabelana ngemibono nangelemuko abomqondofana; abomqondophika;
ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa imihlobo
begodu nokutjengisa ukuzwisisa ihlonipho; abomabizwafana; ihlathululo
ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
iminqopho • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo esobala nefanekisako
nezakhiwo.
wetheksti)
• Ukubona amaqhinga wokukholwisa Amatshwayo okufunda nokutlola:
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
nabuqobolwana lapho kukghoneka • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula abodzubhula; amaphetheni wokupeleda
yokutlola
khona imibuzo, ukumadanisa, irarano,
1-2
ukuhlunga) • Ukuhlela
• Ukuphendula imibuzo
Ikondlo • Ukutlhatlhabeja
Ingcoco: Ikulumiswano ephathelene
ne-athikili yephephandaba/ • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza
yemagazini wekondlo
• Uku-editha
• Ukutjengisa indima edlalwako • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
iimfenqo/imifanekiso mqondo,
• Iinkhulumi zifanele zidlhegane nokwethula
ivumelwano, igido
• Ukuhlathulula imibono Ukutlola i-athikili yephephandaba/
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
bekuvunyelwane ngesiqunto yemagazini
imida, iindima,
• Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista
• Ithiphografi
ngefanelo
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
99
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
100 Ukufundela/UkuBukelela ilwazi
ngokusebenzisa
(itheksti etloliweko/ebukelwako/
amatheksti ahlukahlukeneko
weenrhatjhi)
• Ukufunda okungeneleleko
1-2 • Ukuthatha isiqunto
• Ukubonelo phambili
• Ukubona ngelihlo lengqondo
• Ihlathululo zamagama
• Iphuzu nombono
Ukutlola isirhunyezo
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengenoveli/ Ukutlola itheksti yokuthintana: Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma indatjana efitjhani/umdlalo okutlolwa ngedayarini isabizwana samambala; sesibaluli
Ikulumo-pikiswano • Amatshwayo aqakathekileko • Isakhiwo esifaneleko Iindlela zesenzo -Eyamileko
• Ukutjengisa indima edlalwako wetheksti: njenga balingisi, izenzeko, • Umnqopho Ekateleleko
ikulumo pendulwano, isakhiwo,
• Ukufunda imithetjhwana yetheksti • Umbono oqakathekileko nosekelako. Yamandla
irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci,
• Iinkhulumi zifanele zidlhegane ummongo • Ukuhleleka kwemitjho ngefanelo. Esabizo
• Ukuhlathulula imibono Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusebenzisa iinhlanganiso Yesimo/yobujamo
bekuvunyelwane ngesiqunto ukuqinisekisa ukukhambelana. Umsebenzi osezingeni lomutjho:
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
• Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa imihlobo iinkhathi; imihlobo yemitjho; ikulumo;
ngefanelo ehlukahlukeneko yemitjho, ubude iphimbo; ukwakheka komutjho ikulumo
• Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo
• Ukuzijayeza nezakhiwo. enqophileko; ikulumo emubiko; imihlobo
wetheksti)
Ukunqophisa ekambisweni yendlela yemibuzo; iphuzu nombono; ihlathululo
Ingcoco yeenqhema • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula
yokutlola enganatlha; iphimbo; ibizo elinesithomo
• Ukutjengisa indima edlalwako imibuzo, ukumadanisa, irarano, u-uku-
ukuhlunga) • Ukuhlela
• Iinkhulumi zifanele zidlhegane Ihlathululo yegama: ihlathululo esobala
Ikondlo • Ukutlhatlhabeja
• Ukuhlathulula imibono nefanekisako/efihlekileko
bekuvunyelwane ngesiqunto • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza
Amatshwayo wokufunda nokutlola:
• Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista wekondlo • Uku-editha amaphetheni wokupeleda; amatshwayo
ngefanelo • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso wokufunda nokutlola
iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula
3-4 ivumelwano, igido Ukutlola idayari
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima,
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
Ukufundela ukuzwisisa: (itheksti
ethathelwe etheksibhugwini)
• Ukuskima, ukuskena, ukubona
ngelihlo lengqondo
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukuthatha isiqunto
• Incazelo yamagama
• Umbono womtloli
• Iphuzu nombono a
101
• Ihlathululo efihlakeleko
Ukutlola isigaba nofana isirhunyezo
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ngamaphuzu
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
102 Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo njengomdlalo/ Amatheksti wokuthintana isib. Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma umdlalo wesiteji Umbiko weembikindaba izabizwana zesibaluli; ubunye
nobunengi
UkuLalela itheksti efundelwe phezulu Indlela yekambiso yokufunda: • Isakhiwo esifaneleko
Umsebenzi osezingeni lomutjho:
• Itheksti erekhodiweko iyadlalwa • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Umnqopho
ikambiso; ukumadanisa/ukuhlukanisa;
ukufunda (Ukwethula itheksti)
• Amakghono wokufunda afaneleko • Ukuthatha ihlangothi nokuzindla isigaba esihlathululako; iingaba
avezelwa abafundi • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo ezisingeniso nezisiphetho; imitjho;
• Ukusebenzisa ilimi lokukholwisa/
wetheksti) ikulumo; iphimbo ubuhlangothi,
• Ukusetjenziswa kwamatshwayo lokuphatha buqobolwana
ukuzindla
wokufunda nokutlola ethekstini • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula
• Ukudzimelea kokholelwa kikho
efundiweko imibuzo, ukumadanisa, irarano, Ihlathululo yegama: abomqondofana,
ukuhlunga) • Imibono eqakathekileko nesekelako. abomqondophika
• Isingeniso nesiphetho
Ikondlo • Ukuhleleka kwemitjho ngefanelo. Amatshwayo wokufunda nokutlola
Ikulumo-pendulwano ephathelene
nokupeleda: abodzubhula,
netheksti efundelwe phezulu • Amatshwayo aqakathekileko • Ukusebenzisa iinhlanganiso amaphetheni wokupeleda; amatshwayo
wekondlo ukuqinisekisa ukukhambelana.
• Ukuthatha isiqunto ngesihloko wokufunda nokutlola
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukusebenzisa imihlobo
• Ukubuyekeza imithetjhwana
iimfenqo/imifanekiso mqondo, ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
• Ukusebenzisa iinsiza ukuragisela ivumelwano, igido nezakhiwo.
phambili ikulumo-pendulwano
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, Ukunqophisa ekambisweni yendlela
5-6 • Iindima zabadlali ndima imida, iindima, yokutlola
• Ukuvula nokuvala • Ithiphografi • Ukuhlela
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukuzijayeza • Ihlathululo efanekisako • Ukutlhatlhabeja
• Ukwethula • Umoya wekondlo • Ukubuyekeza
• Ummongo nomlayezo • Uku-editha
Ukufundela ukuzwisisa: (isib. • Ukufundela ukulungisa iimphoso
ikulumo pendulwano) nokwethula
• Umnqopho, abamukeli-lwazi Ukutlola umbiko weembikindaba
abanqotjhiweko isakhiwo/ubunjalo ngokulandela indlela yekambiso
yokutlola
• Ukuhlathulula ummongo/umlayezo
• Ukuthatha isiqunto
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ukunikela umbono
• Ihlathululo enqophileko nefihlakeleko
• Isendlalelo setheksti nomtloli
kezokuhlalisana nezombusazwe
begodu namasiko
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Ukulungiselela iinhlahlubo Ukulungiselela iinhlahlubo Ukuzilungiselela iinhlahlubo Umsebenzi osezingeni legama:
ukubuyekeza
UkuKhuluma: UkuFunda UkuTlola
Umsebenzi osezingeni lomutjho:
• Ikulumo elungiselelweko/ikulumo- • Ukufundela yokuzwisisa • Ama- eseyi
ukubuyekeza
pikiswana/i-inthavyu/ingcoco
• Ukurhunyeza • Amatheksti wokuthintana amade
Ihlathululo yegama: ukubuyekeza
7-8 • Ukufunda okulungiselelweko
• Zemitlolo • Amatheksti wokuthintana amafitjhani
Amatshwayo wokufunda nokutlola
• Ukufunda okungakalungiselelwa
-- Inoveli/iindatjana ezifitjhani/umtlolo- nokupeleda: ukubuyekeza
UkuLalela: ndabuko
• Ukulalelela ukuzwisisa -- Umdlalo/ifilimu
-- Iikondlo
ImiSebenzi yokuHlola okuhlelekileko neyokuphela komnyaka yeThemu ye-4
9-10 Umsebenzi 1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: ihlahlubo yokuphela komnyaka
Ikulumo-pikiswano/iingcoco/ingcoco yesiqhema/ikulumo pendulwano Iphepha loku - 1: Zomlomo
Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, iLimi nezemiTlolo (ama-iri ama- 2)
Iphepha lesi - 3: Ukutlola ( i-iri li-1)
103
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-9 ITHEMU YOKU-1
OKUMUMETHWEKO
104 Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
Amaqhinga wokuLalela Ukufundela/Ukubukelela Amatheksti wokuthintana: Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma ukuzwisisa (itheksti ebukelwako Isikhangiso/iphostara • Ukupeleda namaphetheni wokupeleda
Ingcoco/ikulumiswano yesiqhema: njengomkhangiso/iphostara/
amakhathuninemitletlana) • Isakhiwo esifaneleko. • Iinrhunyezo
(UkuLalela/ukubukela umkhangiso • Umnqopho Umsebenzi osezingeni lomutjho:
bebacoce ngawo) • UkuSkima
• UkuSkena • Amatshwayo wetheksti. • Ukwakheka komutjho, amabizo,
• Iphimbo iimphawulo, izabizwana
• Ukufunda okungeneleleko • Ukusetjenziswa kwelimi.
• Ibelo • Iimvumelwano
• Ukuthatha isiqunto (abalingisi, • Irejista
• Ukusebenzisa ilimi elithinta imizwa • Iinkhathi zesenzo
nelibuqobolwana isizinda, umlayezo) Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ukuthatha isiqunto ngamagama yokutlola Ilwazimagama elisebujameni
• Ubukhulu bomtlolo obuthileko
angakajayeleki ngokusebenzisa • Ukuhlela
• Ilimi lomzimba amakghono wokuhlasela igama
• Ukutlhatlhabeja
UkuLalelela ukuzwisisa: umkhangiso • ILimi elithinta imizwa
• Ukubuyekeza
• Ukurekhoda imibono eqakathekileko • ILimi lomzimba
nesekelako ngokutlola amanowuthi • Uku-editha
• Ukusebenzisa amatshwayo
• Ukwabelana ngemibono nangelemuko • Ukufundela ukulungisa iimphoso
wokufunda nokutlola nefonti
begodu nokutjengisa ukuzwisisa nokwethula
imiqondo Indlela yekambiso yokufunda
1-2 Ukutlola isikhangiso/iphostara
• Ukubona amaqhinga wokukholwisa • Ukulungiselela ukufunda
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
nabuqobolwana • Ngesikhathi sokufunda (amatshwayo
• Ukuphendula imibuzo wetheksti)
• Ngemuva kokufunda (ukuphendula
imibuzo, ukumadanisa, irarano,
ukuhlunga
Itheksti yezemitlolo efana nenoveli
yelutjha/indatjana efitjhani/umdlalo
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
ukufunda (Ukwethula itheksti)
-- Ukufunisisa kabanzi ngamatshwayo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
njengesihloko, iintjengiso/
imifanekiso, ubukhulu bomtlolo,
umhlobo womtlolo
-- Ukufunisisa ngeengcenye
zencwadi, okufana nengaphandle
lencwadi, ikhasi lesihloko,
okumumethweko, izahluko, iglozari
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuFunda
• UkuSkima
• UkuSkena
1-2 • Ukufunda okungeneleleko
• Ukurhunyeza
• Ukubona ngelihlo lengqondo
• Ukuthatha isiqunto nesiphetho
Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo efana nenoveli Ukutlola incwadi yokuthokoza Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma yelutjha/iindatjana ezifitjhani/umdlalo irhelebho/isizo/iseluleko ositholileko
• Ukupeleda nemithetho yokupeleda
UkuLalela ukufundwa kwetheksti • Ukucocisana ngokuvamileko • Isakhiwo esifaneleko.
• Iinrhunyezo, iklibhu, ama-akhronimi
ngamatshwayo afana nabalingisi,
• Ukubona nokuphawula ngo: • Umnqopho
ukuvezwa kwabalingisi, isakhiwo, • Iziqu, iinthomo neenlungelelo,
-- kusetjenziswa kwephimbo irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, • Imibono eqakathekileko nesekelako. amabizo ahlangahlangeneko,
ummongo amabizo alula
-- kusetjenziswa kokuphakama • Ukusetjenziswa kwelimi.
nokwehla kwelimi nebelo Indlela yekambiso yokufunda: Umsebenzi osezingeni lomutjho:
• Irejista
-- amatshwayo wokufunda nokutlola • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Amabizo, iimphawulo, izabizwana
• Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho.
nakufundwako ukufunda (Ukwethula itheksti/ibonelo
• Amatshwayo wokufunda nokutlola
phambili lezehlakalo) • Ukusebenzisa iinhlanganisi
-- kuvula nokuvala
ukuqinisekisa ukukhambelana. • Iinkhathi zesenzo, ikulumo
-- Isendlalelo/isizinda
• Ukucoca ngamatshwayo angehla enqophileko nemubiko, ukwakheka
• Ukusebenzisa imihlobo
-- Ukuphosela imibono ngommongo kwemitjho, isivumelwano
3-4 Ukufundela phezulu ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
okulungiselelweko • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo nezakhiwo. Ukusebenzisa ilimi elihlabako:
wetheksti)
• Ukusetjenziswa kwamakghono Ukunqophisa ekambisweni yendlela Izitjho nezaga; ihlonipho
wokufunda afana nephimbo, • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula yokutlola
Ilwazimagama elisebjameni
ukuphakama nokwehla kwephimbo, imibuzo, ukumadanisa, ukuphikisana,
• Ukuhlela obuthileko
ibelo, ukulinganisa iphimbo, ukuhlunga)
ukuphimisa, nokufunda butjhelela • Ukutlhatlhabeja
Ikondlo
• Abafundi bakhetha itheksti yabo • Ukubuyekeza
• Amatshwayo aqakathekileko
yokufunda bebayethulele itlasi
wekondlo • Uku-editha
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso
iimfenqo/imifanekiso-mqondo, nokwethula
ivumelwano, igido
Ukutlola incwadi yokuthokoza
105 • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, irhelebho/isizo/iseluleko ositholileko
imida, iindima,
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
106 • Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
UkuFunda/ukuBukela
okubukelwako/itheksti yeenrhatjhi
ezihlukahlukeneko (Amaqhinga)
• UkuSkima
3-4
• UkuSkena
• ILimi Lomzimba
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
angakajayeleki nangemifanekiso
(amakhathuni) ngokusebenzisa
amakghono wokusahlela igama
-- ukuhlathulula
-- ibonelo phambili
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
Amaqhinga wokuLalela Ukufunda ikontraka hlangana Amatheksti wokuthintana: tlola Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma nomthengisi nomthengi umbiko ngotholiweko embangweni
TTKH
iinhlanganiso
wahlangana nomthengisi nomthengi
UkuLalela ikulumo yomrhala/ • Isakhiwo
Umsebenzi osezingeni lomutjho:
ikulumo-pendulwano hlangana • Isakhiwo esifaneleko.
• Ukusetjenziswa kweLimi
nomsebenzeli wendawo yomtato ukwakheka komutjho; imihlobo yemitjho;
• Umqopho
netlayenti/ikhasitama mayelana • Ukukhuluma ngekontraka ikulumo enqophileko nemubiko,
nesinghonghoyilo sekontraga • Imibono eqakathekileko nesekelako. imihlobo yemibuzo; iphimbo
• Ukuqakatheka kokutlikitla
• Iphimbo • Ukusetjenziswa kwelimi. Ihlathululo yegama: izitjho nezaga
• Isisombululo nakunombango
• Ukusetjenziswa kwelimi • Irejista Amatshwayo wokufunda nokutlola
Ikondlo
nokupeleda:
• Irejista • Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho.
• Amatshwayo aqakathekileko
amaphetheni wokupeleda; Iinrhunyezo:
• Imithetjhwana wekondlo • Ukusebenzisa iinhlanganisi
ama-initjhiyali, ama-akhronimi,
ukuqinisekisa ukukhambelana.
Ukulingisa ukuthengiselana • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, iklibhu, ithrankhayitjhini, i-afesisi,
ngomlomo hlangana komthengisi iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Ukusebenzisa imihlobo iporthimanthewu
nomthengi, nombango obangelwe ivumelwano, igido ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
Ilwazimagama elisebujameni
yikotraga yezomlomo engakakhambi nezakhiwo
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, obuthileko: ilimi elisetjenziswe
kuhle
imida, iindima, Ukunqophisa ekambisweni yendlela nakutlolwa amakontraga nemitlolo
5-6 • Ukusetjenziswa kwelimi yokutlola yezomThetho
• Ithiphografi
• Iphimbo • Ukuhlela
• Ihlathululo efanekisako
• Ilimi lomzimba • Ukutlhatlhabeja
• Umoya wekondlo
• Isiqinisekiso • Ukubuyekeza
• Ummongo nomlayezo
Ukwethula • Uku-editha
Ukufunda/ukuBukela ikontraka
ukwenzela ukuzwisisa (Amaqhinga) • Ukufundela ukulungisa iimphoso
nokwethula
• UkuSkima
Ukutlola iripoti ngokulandela indlela
• UkuSkena
yekambiso yokutlola
• Ukusetjenziswa kweLimi
• Ukukhuluma ngekontraka-, isib.
umtlolo ohlwengekileko, ukulwa,
ikontraka yobuphilo besikhathi
• Ukukhetha isiqunto ngamagama
angakajayeleki ngokusebenzisa
amakghono wokuhlasela igama
107
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
108 Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo enjengeendatjana Ukutlola i-eseyi: Ecocako/ Umsebenzi wezinga legama: izenzo
nokuKhuluma ezifitjhani, inoveli yelutjha/inoveli ehlathululako/eveza imizwa ezijayelekileko
UkuLalelela ukuzwisisa (ikulumo- • Amatshwayo aqakathekileko • Ukukhetha amagama, Umsebenzi osezingeni lomutjho:
pendulwana) wetheksti yokufunda:njengabalingisi, • Iphimbo nesitayela somuntu. ikulumo enqophileko, ikulumo emubiko
• Ukulalela ikulumo-pendulwana izenzeko, ikulumo-pendulwano, Ihlathululo yegama:
isakhiwo, irarano, isendlalelo, isizinda, • Ihlathululo ecacileko.
• Ukutlola amanowuthi umcoci, ummongo • Ukuzwakala kwephimbo izitjho nezaga
-- Ilimi namandla Indlela yekambiso yokufunda: • Imibono eqakathekileko nesekelako. Amatshwayo wokufunda nokutlola
-- Iphimbo nokupeleda: amaphetheni wokupeleda;
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Imimebhe-ngqondo ukuhlela ama-akhronimi
-- umoya wekondlo ukufunda (Ukwethula itheksti) ukukhambelana kwemibono
-- isingeniso nesiphetho • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukwethula i-eseyi ukwenzela
• Ukuphendula imibuzo wetheksti) ukuhlunga
Zomlomo: Ikulumo • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela
engakalungiselelwa imibuzo, ukumadanisa, irarano, yokutlola
ukuhlunga) • Ukuhlela
Ukukhetha isihloko esifaneleko
Ikondlo • Ukutlhatlhabeja
• Ukuhlela ilwazi ngokukhambelanako
• Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza
• Ukubona ilwazimagama nezakhiwo
wekondlo
zelimi ezifanelo • Uku-editha
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
7-8 • Isingeniso nesiphetho ezifaneleko • Ukufundela ukulungisa iimphoso
iimfenqo/imifanekiso mqondo,
• Ukusebenzisa iinsetjenziswa nokwethula
ivumelwano, igido
ezibukelwako, ezizwakala Ukutlola i-eseyi ngokulandela indlela
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
bezibukelwe lapho okukghonakala yekambiso yokutlola
imida, iindima,
khona
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
UkuFundela yokuzwisisa: (itheksti
ethathelwe ethekstini yezemitlolo)
• UkuSkima, UkuSkena, Ukubona
ngelihlo lengqondo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukuthatha isiqunto
• Ihlathululo yamagama
• Umbono womtloli
• Iphuzu nombono
• Ihlathululo efihlakeleko
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFunda umbiko wephephandaba/ Amatheksti wokuthintana amade: Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma wemegezina njengombiko/i-inthaviyu Iindlela zesenzo-
Ukulalela umbiko yephephandaba Amaqhinga wokufunda • Iimfuneko zemisebenzi nemihlobo Eyamileko
• Isakhiwo • Ukufundaokungeneleleko yetheksti. Ekateleleko
• Amatshwayo • Amatshwayo wetheksti Isib. isakhiwo, • Isakhiwo, isitayela, umbono wakho. Yamandla
• Ukusetjenziswa kwelimi umlingisi, isizinda, umcoci, umoya • Abamukelilwazi abanqotjhiweko, Esabizo
wekondlo, ummongo, ihlangothi ihlosos nobujamo bendawo.
• Iphimbo Yesimo/yobujamo
lomcoci
• Irejista • Ukukhetha amagama.
• Ukuthatha isiqunto ngamagama Umsebenzi osezingeni lomutjho:
• Isingeniso nesiphetho • Isakhiwo somutjho, ubude nemihlobo. imitjho elula; imitjho epandepande
angakajayeleki ngokusebenzisa
Ukucocisana ngokutholakeleko amakghono wokuhlasela igama • Imithetjhwana yeengaba. imitjho ehlangahlangeneko; iphimbo;
Ukunqophisa ekambisweni yendlela iinkhathi zesenzo
Ukwethulwa umbiko ngomlomo • Ihlathululo enqophileko nefihlakeleko
yokutlola Ihlathululo yemitjho: izitjho nezaga,
• Ukusetjenziswa kwelimi Indlela yekambiso yokufunda:
• Ukuhlela umqondo osobala, umqondo
• Irejista • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ofihlekileko, ifanatjhada, ifanakamisa,
ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukutlhatlhabeja
• Iphimbo ukwenzasamuntu
• Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukubuyekeza
• Ilimi lomzimba Amatshwayo wokufunda nokutlola
9-10 wetheksti) • Uku-editha nokupeleda:
• Isingeniso nesiphetho
• Ngemuva kokufunda (Ukuphendula • Ukufundela ukulungisa iimphoso amaphetheni wokupeleda; abodzubhula;
imibuzo, ukumadanisa, irarano, nokwethula uzitjhana
ukuhlunga) Ukutlola umbiko ngokulandela indlela
yekambiso yokutlola
Ikondlo
• Amatshwayo aqakathekileko
wekondlo
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
iimfenqo/imifanekiso mqondo,
ivumelwano, igido
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima,
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
109
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
110 Ukufundela/Ukubukelela ukuzwisisa
(ukusetjenziswa kombiko
wephephandaba)
• UkuSkima
• UkuSkena
• Ukufunda okungeneleleko
9-10 • Ukuthatha isiqunto (abalingisi,
isizinda,, umlayezo)
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
angakajayeleki ngokusebenzisa
amakghono wokuhlasela igama
• ILimi elithinta imizwa
• Ukuphendula imibuzo
Ukuhlolwa kweThemu yoku- 1
Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: UkuTlola Umsebenzi wesi-3: Isivivinyo soku-1
Ukufunda okulungiselelweko/Ingcoco I-eseyi ehlathululako/ecocako Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa kwelimi
Incwadi yobungani/ukubuyekeza/ikulumo-pendulwano
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
IGREYIDI 9 ITHEMU 2
OKUMUMETHWEKO
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
TTKH
yeLimi
UkuLalelela ukuzwisisa UkuFunda itheksti isib. Umdlalo/ Amatheksti wokuthintana: Umsebenzi osezingeni legama:
indatjana efitjhani/umtlolo-ndabuko/
Ukulalela iindatjana Okutlolwa ngedayarini/ iziqu, iinthomo neenlungelelo;
inoveli
umthethosisekelo/umthetho-kambiso izabizwana
• Ukubona nokusekela imibona
Amaqhinga wokufunda
eqakathekileko • Isakhiwo esifaneleko Umsebenzi osezingeni lomutjho:
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukusetjenziswa kwelimi • Umnqopho imihlobo yemitjho; ikulumo enqophileko/
• Amatshwayo wetheksti Isib. isakhiwo, engakanqophi; iphimbo; iinkhathi
• Irejista • Imibono eqakathekileko nesekelako
umlingisi, isizinda, umcoci, umoya zesenzo
• Ukuphendula imibuzo wekondlo, ummongo, • Ukusetjenziswa kwelimi.
Ihlathululo yegama:
Ikulumiswano yeforamu/yesiqhema • ihlangothi lomcoci • Irejista
izitjho nezaga: ihlathululo esobala
• Ukutjengisa indima edlalwako • Ukuthatha isiqunto ngamagama • Ukuhleleka ngefaneko kwemitjho. nefihlekileko
• Iinkhulumi zifanele zidlhegane angakajayeleki nemifanekiso • Ukusebenzisa iinhlanganisi Amatshwayo wokufunda nokutlola
ngokusebenzisa amakghono ukuqinisekisa ukukhambelana.
• Ukuhlathulula imibono bekuthathwe nokupeleda:
wokuhlasela igama
nesiqunto • Ukusebenzisa imihlobo abonobuza; amaphetheni wokupeleda;
• Isakhiwo selimi nesitayela ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
• Ukusebenzisa ilimi, isitayela nerejista iinrhunyezo
Indlela yekambiso yokufunda: nezakhiwo
efaneleko
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ukwethula
ukufunda (Ukwethula itheksti) yokutlola
1-2 • Ukuhlela
• Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo
wetheksti) • Ukutlhatlhabeja
• Ngemuva kokufunda (Ukuphendula • Ukubuyekeza
imibuzo, ukumadanisa, irarano,
ukuhlunga) • Uku-editha
Ikondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso
nokwethula
• Amatshwayo aqakathekileko
wekondlo Ukutlola idayari/umthethosisekelo/
umthetho-kambiso ngokulandela
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, indlela yekambiso yokutlola
iimfenqo/imifanekiso mqondo,
ivumelwano, igido
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima,
• Ithiphografi
111 • Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
112 Ukufunda/ukuBukela itheksti
ukuthola ilwazi: incwadi yokwabiwa
kwamafa nethestamende
• Ukufunda noku Bukela
okungeneleleko
• Umnqopho wetheksti
• Ukusetjenziswa kweLimi
1-2 • Abalingisi nama kharikhetjha
• Isendlalelo nesizinda
• Umlayezo nommongo
• Ukurhunyeza itheksti
Ukurhunyeza
Isakhiwo
Ukusetjenziswa kweLimi
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti isib. Umdlalo/ Ukutlola:Ukubuyekeza itheksti Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma indatjana efitjhani/umtlolo-ndabuko (Itheksti engakalungiselwa izenzo ezizijameleko, izenzo
efundiweko/idokhyumenthari) ezithoma ngo- uku-, iziqu; iinthomo
UkuLalelela ukuzwisisa: umlando • Kunqotjhiswe ematshwayeni
neenlungelelo
ngepilo yomuntu/ukurekhoda wetheksti yezemitlolo. • Isakhiwo esifaneleko
ikulumo elingiswako Umsebenzi osezingeni lomutjho:
• Ukutjengisa ukuzwisisa kokuthuthuka • Umnqopho
• Ukuhlathulula amaqhinga wendlela kwesakhiwo nerarano, ukuvezwa imitjho ehlangahlangeneko; ikulumo
• Imibono eqakathekileko nesekelako
yekambiso yokulalela kwabalingiswa, ukutjhuguluka, enqophileko/
isendlalelo, isizinda, indima edlalwa • Ukusetjenziswa kwelimi.
• Ukuphendula imibuzo ngokutlola engakanqophi
mcoci, ummongo, nesiphetho
• Irejista
Ukufunda okungakalungiselelwa Ihlathululo yegama:
Indlela yekambiso yokufunda:
• Ukuhleleka ngelojikhi kwemitjho.
• Ukusetjenziswa kwelizwi, iphimbo izitjho nezaga
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
nebelo elifaneleko • Ukusebenzisa iinhlanganisi
ukufunda (Ukwethula itheksti) Amatshwayo wokufunda nokutlola
ukuqinisekisa ukukhambelana.
• Ukusebenzisa amatshwayo nokupeleda:
• Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo
wokufunda nokutlola nakufundwako • Ukusebenzisa imihlobo
wetheksti) abonobuza; amaphetheni
ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
• Ilimi lomzimba wokupeleda; iinrhunyezo
• Ngemuva kokufunda (Ukuphendula nezakhiwo
3-4
• Ukuthintana nabamukeli -lwazi imibuzo, ukumadanisa, irarano,
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
ukuhlunga)
yokutlola
Ikondlo
• Ukuhlela
• Amatshwayo aqakathekileko
• Ukutlhatlhabeja
wekondlo
• Ukubuyekeza
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Uku-editha
ivumelwano, igido
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, nokwethula
imida, iindima,
Ukutlola irivyu/idokhyumenthari
• Ithiphografi ngokulandela indlela yekambiso
yokutlola
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
113
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
114 Ukufunda/ukubukela itheksti isib.
i-athikili yephephandaba/yemegezina
ukuthola ilwazi nokuzwisisa
Amaqhinga wokufundela
ukuzwisisa isigaba esisethekstini
esethekstibhugwini
• UkuSkima noku Skena
• Ukufunda okungeneleleko
3-4 • Umnqopho nabamukeli-lwazi
abanqotjhisweko
• Ukuthatha iinqunto neemphetho
• Iphuzu nombono
• Ukunikela ngombono wakhe
• Ihlathululo yamagama angakajayeleki
• Ukubona iLimi elibuqobolwana
Ukurhunyeza itheksti
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela Ukufunda itheksti yomtlolo isib. Ukutlola amatheksti wokuthintana: Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma Umdlalo/indatjana efitjhani/umtlolo- isaziso, i-ajenda namaminidi
isiqu; iinthomo neenlungelelo;
ndabuko
UkuLalelela ukuzwisisa itheksti • Ukukhetha amagama, iimphawulo; izandiso
yozomlomo efana ne-inthavyu/ • Umnqopho othileko wamatshwayo
• Iphimbo nesitayela somuntu. Umsebenzi osezingeni lomutjho:
ikulumo/ukucoca indatjana wetheksti kwezemitlolo.
• Ihlathululo ecacileko. isigaba esihlathululako; isigaba
• Ukutlola amanowuthi ngesikhathi • Ukutjengisa ukuzwisisa kokuthuthuka
esisingeniso; isigaba esisiphetho;
sokulalela kwesakhiwo nerarano, ukuveza • Ukuzwakala kwephimbo
iinkhathi; ukwakhiwa kwemitjho;
kwabalingiswa, ukutjhuguluka,
• Ukulalela ngokuhlaba • Imibono eqakathekileko nesekelako. imihlobo yemitjho
isendlalelo, ijamo lehlelo, indima
• Ukucocisana kwesiqhema/ edlalwa mcoci, ummongo, isiphetho • Imimebhe-ngqondo ukuhlela Ihlathululo yegama:
ukucocisana kweforamu ukukhambelana kwemibono
Indlela yekambiso yokufunda: izitjho nezaga
• Ukwenza ingcoco esuselwe ethekstini • Ukwethula i-eseyi ukwenzela
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Amatshwayo wokufunda nokutlola
yezomlomo ukuhlungwa/ukuhlolwa
ukufunda (Ukwethula itheksti) nokupeleda: amaphetheni wokupeleda
• Ukudlhegana Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo
yokutlola
• Iinsiza wetheksti)
• Ukuhlela
5-6 • Imithetjhwana • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula
imibuzo, ukumadanisa, irarano, • Ukutlhatlhabeja
ukuhlunga)
• Ukubuyekeza
Ikondlo
• Uku-editha
• Amatshwayo aqakathekileko
wekondlo • Ukufundela ukulungisa iimphoso
nokwethula
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
iimfenqo/imifanekiso mqondo, Ukutlola isaziso, i-ajenda namaminidi
ivumelwano, igido ngokulandela indlela yekambiso
yokutlola
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima,
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
115
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
116 UkuFundela/ukuBukelela ukuzwisisa
(kusetjenziswa okutloliweko Namkha/
nofana itheksti ebukelwako njengama
khathuni/imitletlana)
• UkuSkima
• UkuSkena
• Ukufunda okungeneleleko
5-6
• Ukuthatha isiqunto abalingisi, isizinda,
ijamo lehlelo, umlayezo)
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
angakajayeleki ngokusebenzisa
amakghono wokuhlasela igama
• ILimi elithinta imizwa
Ukubuyekaza isakhiwo sesirhunyezo
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela Ukufunda/ukubukela itheksti Amatheksti amafitjhani wokuthintana/ Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma ebukelwako isib.usikhangiso/ abukelwako isib. Ukubuyekeza amabizo- wezinto esingazibona
ikhathuni/amagrafu isikhangiso ngamehlo nengekhe sazibona
UkuLalela umkhangiso
ngamehlo, amabizo apandepande,
orekhodiweko/umkhangiso Ukusebenzisa amaqhinga wokuFunda/ • Isakhiwo esifaneleko
amabizo ahlangahlangeko
emrhatjhweni ukuBukela/ukwenzela ukuzwisisa
• Umnqopho
nelwazi Izabizwana - zokuzenza, izabizwana
• Ukusetjenziswa kwelimi
• Imibono eqakathekileko nesekelako zesibaluli, zobumnini, zenani,
• UkuSkima noku Skena
• Iphimbo sokubala
• Ukusetjenziswa kwelimi.
• Ukufunda okungeneleleko
• Ibelo Umsebenzi osezingeni lomutjho:
• Irejista
• Umnqopho nabamukeli-lwazi
• Imithetjhwana Iinkhathi; iingaba; iimvumelwano;
abanqotjhisweko • Ukuhleleka ngelojikhi kwemitjho.
• Ukutlola amanowuthi ukwakheka komutjho; iphimbo;
• Ukuthatha iinqunto neemphetho • Ukusebenzisa iinhlanganisi ikulumo.
Ukwethula ngomlomo: ukuhlaziya ukuqinisekisa ukukhambelana.
• Ukubona iLimi elibuqobolwana Ihlathululo yegama: ipharonimi,
umkhangiso
7-8 • Ukusebenzisa imihlobo imethonimi iniyolojizimu (amagama
• Umthelela wokukhetha nokutjhiya
• Ukuhlathulula imitlhala ebukelwako ehlukahlukeneko yemitjho, ubude amatjha eza nezinto ezisanda
ihlathululo yetheksti
efana nefonti, ubukhulu bamagama, nezakhiwo ukusungulwe), abomqondofana
iinthombe ezithetjuliweko • Indlela iLimi nemifanekiso zitjengisa abomqondophika
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
bezibumbe amagugu nomoya umuntu
• Ukuhlathulula ukusetjenziswa kwelimi yokutlola Amatshwayo wokufunda nokutlola
enza ngayo izinto
buqobolwana nokupeleda: amaphetheni
• Ukuhlela
• Umthelela wokusebenzisa imihlobo wokupeleda; iinrhunyezo
• Ukuhlathulula bonyana ukweqiwa/
nobukhulu bomtlolo, iinhloko • Ukutlhatlhabeja
ukutjhiywa, ukurhunyezwa nelimi
namakhephtjhini ehlathululweni • Ukubuyekeza
kusetjenziswe bunjani ukudosa
abamukeli-lwazi abanqotjhiweko Ukurhunyeza: • Uku-editha
Ukubuyekeza • Ukufundela ukulungisa iimphoso
Imitlolo/iincwadi zokufunda: nokwethula
Ukubuyekeza Ukutlola ukubuyekezwa
kwesikhangiso
Ukuhlola kweThemu yesi - 2
Umsebenzi wesi-- 3: Iinhlahlubo zaphakathi
9-10 Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: Ukutlola
komnyaka
Ukufunda okulungiselelweko/iingcoco yeforamu/ingcoco Ukubuyekeza/idokhyumenthari/isaziso/i- IPhepha loku- 1: Zomlomo
yesiqhema ajenda namaminidi womhlangano
IPhepha lesi- 2: IsiFundo sokuZwisisa
iLimi ( ama-iri ama-2)
IPhepha lesi- 3: Ukutlola (i-iri li-1)
117 IPhepha lesi- 4: Ukuphendula zemitlolo
(i-iri li-1 nemizuzu ema-30)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-9 ITHEMU YESI-3
OKUMUMETHWEKO
118
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
Ikulumo-pendulwano/Iinkulumiswano Ukufunda incwadi yokwabiwa kwelifa Amatheksti wokuthintana: ukutlola Umsebenzi osezingeni legama:
nethestamende erhunyeziweko incwadi yokwabiwa kwelifa/ amabizo esingawabona nangekhe
UkuLalela isehlakalo sekulumiswano
nethestamende. sawabone ngamehlo, iimphawulo,
hlangana nabantu ababili (ikulumo- • Abadlali-ndima
iinhlanganiso
pendulwano) • Isakhiwo esifaneleko
• Ilanga
Umsebenzi osezingeni omutjho:
• Isakhiwo nokuthuthuka kwemibono • Umnqopho
• Izinto onazo ikulumo; iinkhathi zesenzo; imihlobo
• Ukusebenzisa amakghono • Imibono eqakathekileko nesekelako yemitjho; imihlobo yeengaba; iphimbo;
• Umdlalifa/Omukelako
wokukhulumisana ukufikelela umtjhwana ( itlozi), Isingamutjho/
• Ukusetjenziswa kwelimi.
esisombululweni • ILimi lomtlolo Umtjhwana (ifreyizi)
• Irejista
Iinkulumiswano eziphathelene • Ukusetjenziswa kwencwadi Ihlathululo yegama: ipharonimi,
nokuzwisiseni incwadi yokwabiwa yokwabiwa kwelifa • Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho. abomqondomnengi, abomabizwafane
kwelifa (iwili) nethestamende
Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusebenzisa iinhlanganisi Amatshwayo woufunda nokutlola
• Ukusetjenziswa kwelimi ukuqinisekisa ukukhambelana. nokupeleda: amaphetheni wokupeleda
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
• Ubuqobolwana ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa imihlobo
ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
• Ukudlhegana • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo
nezakhiwo
wetheksti)
• Ukuvula nokuvala
1-2 Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ngemuva kokufunda (Ukuphendula
• Isiqunto/isiqinto yokutlola
imibuzo, ukumadanisa, irarano,
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ukuhlunga) • Ukuhlela
Ikondlo • Ukutlhatlhabeja
• Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza
wekondlo
• Uku-editha
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
iimfenqo/imifanekiso mqondo,
nokwethula
ivumelwano, igido
Ukutlola incwadi yokwabiwa kwelifa/
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
nethestamende
imida, iindima,
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH UkuFundela ukuZwisisa namaqhinga
wokufunda: itheksti ebukelwako-
ikhathuni
• UkuSkimela ukuthola umbono
oqakathekileko
• UkuSkenela ukusekela imininingwana
• Ukwenza ibonelo phambili
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
1-2 angakajayeleki nemifanekiso
• Ukubukelela noku kuthuthukisa/
ukukhulisa ukuzwisisa/ukuzwa
• Umthelela omumbi wokukhetha
nokutjhiya ihlathululo yetheksti
• Umthelela omuhle wokufanekisa
neensetjenziswa
• Umphumela wamaqhinga
wokubukelwako
119
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
120 Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yezemitlolo/ Amatheksti wokuthintana: isib. Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma incwadi yokufunda isib. iNoveli/ Incwadi esekelako nekharikhyulamu iimphawulo
iNoveli yelutjha/indatjana efitjhani vithaye
UkuLalela i-inthavyu Umsebenzi osezingeni lomutjho:
• Umnqopho othileko wamatshwayo • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela. ikulumo; iinkathi zesenzo; imihlobo
• Ukutlhadlhula indima edlalwako
wetheksti kwezemitlolo. yemitjho; imihlobo yeengaba; iphimbo;
• Abamukeli-lwazi abanqotjhiweko,
• Ukusetjenziswa kwelimi umtjhwana ( itlozi), Isingamutjho/
• Ukutjengisa ukuzwisisa kokuthuthuka umnqopho nobujamo
Umtjhwana (ifreyizi)
• Ilimi namandla kwesakhiwo nerarano, ukuveza
• Ukukhetha amagama, ilimi
kwabalingiswa, ukutjhuguluka, Ihlathululo yegama:
Ukucoca ngekharikhyulamu vithaye elifanekisako, amatshwayo, umbala
isendlalelo, ijamo lehlelo, indima
njengenye yeemfuneko zokuqatjhwa/ nokubeka amaphuzu ngefanelo. abomqondofana
edlalwa mcoci, ummongo, nesiphetho
zokwamukelwa
• Isakhiwo somutjho, ubude nemihlobo. abomqondophika
Indlela yekambiso yokufunda:
• Ilwazi
• Ukukhetha amatshwayo abomabizwafana
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela
• Ukufaneleka wokubukelwako newokutlanywako
ukufunda (Ukwethula itheksti) abomqondomnengi
• Abantu abangathintwa Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo Amatshwayo wokufunda nokutlola
yokutlola
• Ukukhambelana nencwadi esekelako wetheksti) nokupeleda:
• Ukuhlela
3-4 • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula amaphetheni wokupeleda
imibuzo, ukumadanisa, irarano, • Ukutlhatlhabeja
ukuhlunga)
• Ukubuyekeza
Ikondlo
• Uku-editha
• Amatshwayo aqakathekileko
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
wekondlo
nokwethula
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
Ukutlola incwadi esekelako
iimfenqo/imifanekiso mqondo,
nekharikhyulamu vithaye
ivumelwano, igido
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima,
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ummongo nomlayezo
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH UkuFundela ukuZwisisa (amaqhinga)
(Ukusebenzisa amatheksti abonakalako
natloliweko)
Amaqhinga
• UkuSkimela ukuthola umbono
oqakathekileko
• UkuSkenela ukusekela imininingwana
3-4 • Ukwenza ibonelo phambili
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
angakajayeleki nemifanekiso
• Umthelela omumbi wokukhetha
nokutjhiya ihlathululo yetheksti
• Umthelela omuhle wokufanekisa
neweensetjenziswa
• Umphumela wamaqhinga
wokubukelwako
121
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
122 Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yezemitlolo Ukutlola i-eseyi: Ecocako/ Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma isib. iNoveli/indatjana efitjhani/ ehlathululako/eveza imizwa
iinhlanganiso
umtlolo-ndabuko isib. inolwani-
UkuLalela ikulumo-pikiswano • Ukukhetha amagama,
mlando, inolwani yezekolo, inolwani Umsebenzi osezingeni lomutjha:
esemrhatjhweni/kumabonwakude
yeembandana nezinto • Iphimbo nesitayela somuntu. ikulumo; imihlobo yemitjho; ukwakheka
• Abadlali-ndima kwemitjho; iphimbo; iinkhathi zesenzo;
• Amatshwayo wezemitlolo yetheksti • Ihlathululo ecacileko.
imihlobo yeengaba
• Ukusetjenziswa kwephimbo njengesakhiwo, umlingisi, isizinda,
• Ukuzwakala kwephimbo
irarano, itshwayo, ukunotha Ihlathululo yegama:
• Ibelo
kwetjhada, ukufanekisa, ukubonela • Imibono eqakathekileko nesekelako.
ihlathululo esobala, efanekisako,
• Ukwethulwa kwesiphakamiso phambili, ukubuyisa umcabango
• Imimebhe-ngqondo ukuhlela ifanatjhada, ifanakamisa, ifanangwaqa,
nokusivikela ngokudlulileko
ukukhambelana kwemibono ukwenzasamuntu; ifuzatjhada, isidlalisi-
• Ukwethulwa ukuphikisa isihloko Indlela yekambiso yokufunda: magama
• Ukwethula i-eseyi ukwenzela
• Isisombululo • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela ukuhlungwa/ukuhlolwa Amatshwayo wokufunda nokutlola
ukufunda (Ukwethula itheksti) nokupeleda:
• Ukutlola amanowuthi Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo yokutlola amaphetheni wokupeleda
• Ukucoca nokwabelana ngamanowuthi wetheksti)
• Ukuhlela
Ukuzibandakanya kukulumo- • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula
pikiswano imibuzo, ukumadanisa, irarano, • Ukutlhatlhabeja
5-6 • Imithetjhwana yekulumo-pikswano ukuhlunga) • Ukubuyekeza
• Ukusetjenziswa kwelimi Ikondlo • Uku-editha
• Ukwethulwa kwesiphakamiso • Amatshwayo aqakathekileko • Ukufundela ukulungisa iimphoso
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
besivikelwe wekondlo nokwethula
• Ukwethulwa ukuphikisa isihloko • Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, Ukutlola i-eseyi ngokulandela indlela
iimfenqo/imifanekiso mqondo, yekambiso yokutlola
• Abadlali-ndima ivumelwano, igido
• Isisombululo • Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima,
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ummongo nomlayezo
UkuFundela/ukuBukelela ukuZwisisa
(Ukusebenzisa amatheksti abukelwako
natloliweko)
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga
• UkuSkimela ukuthola umbono
oqakathekileko
• UkuSkenela imininingwana ukusekela
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukwenza ibonelo phambili
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
angakajayeleki nemifanekiso
5-6
• Imibono eqakathekileko nesisekelo
• Umthelela omumbi wokukhetha
nokutjhiya ihlathululo
• Umthelela omuhle wokufanekisa
neensiza zokufunda
• Iinqunto neemphetho ezithathwa
ngumtloli
Ukurhunyeza itheksti
123
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
124 Amaqhinga wokuLalela Umtlolo wetheksti njengendatjana Amatheksti wokuthintana isib. Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma efitjhani, inoveli yelutjha/inoveli Ikarada lesimemo, ukulamukela. iimphawulo
UkuLalela ikulumo yelunga • Amatshwayo aqakathekileko womtlolo • Iimfuneko zesakhiwo, isitayela, Umsebenzi osezingeni lomutjho:
lomphakathi eliveleleko wetheksti: njengomlingisi, isenzeko, umbono wakho. isigaba esihlathululuako; isigaba
ikulumo-pendulwano, isakhiwo, sokuzikhethela; isigaba sokuhlukanisa
• Ukusetjenziswa kwelimi • Abamukelilwazi abanqotjhiweko,
irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, ela
umnqopho nobujamo
• Ubuhlangothi nokuzindla ummongo
Ihlathululo yegama: igama elilodwa
• Ukukhetha amagama, ihlathululo
• Ukudzimelela kukholelwa kikho Indlela yekambiso yokufunda: esikhundleni somtjhwana
ecacileko.
• Iphimbo • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela Amatshwayo wokufunda nokutlola
• Isakhiwo somutjho, ubude nemihlobo.
ukufunda (Ukwethula itheksti) nokupeleda: amaphetheni wokupeleda
• Ilimi namandla
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo
• Ukuphendula imibuzo yokutlola
wetheksti)
Ikulumo elungiselelweko • Ukuhlela
• Ngemuva kokufunda (Ukuphendula
Abafundi benza irhubululo imibuzo, ukumadanisa, irarano, • Ukutlhatlhabeja
7-8 njengomsebenzi wokuzilungiselela. ukuhlunga)
• Ukubuyekeza
• Imithetjhwana yokwethula Ikondlo
• Uku-editha
• Ilimi lomzimba • Amatshwayo aqakathekileko
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
wekondlo
• Isingeniso nesiphetho nokwethula
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
• Ukusetjenziswa kwelimi. Ukutlama ikarada lesimemo
iimfenqo/imifanekiso mqondo,
nencwajana yokulamukela
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ivumelwano, igido
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo,
imida, iindima,
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH UkuFundela/ukuBukelela ukuZwisisa
(Amatheksti abukelwako natloliweko)
• UkuSkimela ukuthola umbono
oqakathekileko
• UkuSkenela ukusekela imininingwana
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukwenza ibonelo phambili
• Ukuthatha isiqunto ngamagama
angakajayeleki nemifanekiso
7-8 • Imibono eqakathekileko nesisekelo
• Umbono wakhe
• Ukurhunyeza
• Umthelela wokukhetha nokutjhiya
ihlathululo
• Umthelela omumbi wokufanekisa
neensiza zokufunda
• Umthelela omuhle wamaqhinga
abukelwako
• Iinqunto neemphetho ezithathwa
ngumtloli
125
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma Ukufunda noku Bukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
126 Amaqhinga wokuLalela UkuFunda itheksti yezemtlolo • Amatheksti wokuthintana isib. Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma njengomdlalo Ikulumo- pendulwano izenzo, isabizwana sokubala,
Ukucoca indatjana • Amatshwayo aqakathekileko • Ukukhetha amagama, isabizwana zokukhomba
• Ukunikela itjhejo kilokhu: amakghono wetheksti: njengo mlingisi, isenzeko, • Iphimbo nesitayela somuntu. Umsebenzi osezingeni lomutjho:
wokukhuluma, iphimbo, ukuphimisa, ikulumo-pendulwano, isakhiwo, ikambiso, ukulamanisa; ukulamanisa
• Ihlathululo ecacileko.
ibelo, ukuphakama nokwehla irarano, isendlalelo isizinda, umcoci, ngokuya ngokuqakatheka isigaba
ummongo • Ukuzwakala kwephimbo esisiphetho
kwephimbo, ukuthintana kwamehlo,
ukujama, ukukhuluma ngezitho Indlela yekambiso yokufunda: • Imibono eqakathekileko nesekelako. Ihlathululo yegama: igama elilodwa
zomzimba • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Imimebhe-ngqondo ukuhlela esikhundleni somtjhwana
• Imithetjhwana namatshwayo ukufunda (Ukwethula itheksti) ukukhambelana kwemibono Amatshwayo wokufunda nokutlola
wendatjana • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo • Ukwethula i-eseyi ukwenzela nokupeleda: amaphetheni wokupeleda
Ikulumo-pendulwana: ukulingisa wetheksti) ukuhlungwa/ukuhlolwa
ikulumo-pendulwano • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Ukusetjenziswa kwelimi imibuzo, ukumadanisa, irarano, yokutlola
• Ukudlhegana ukuhlunga) • Ukuhlela
• Ilimi lomzimba Ikondlo • Ukutlhatlhabeja
• Amatshwayo wetheksti • Amatshwayo aqakathekileko • Ukubuyekeza
wekondlo • Uku-editha
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukufundela ukulungisa iimphoso
9-10 iimfenqo/imifanekiso mqondo, nokwethula
ivumelwano, igido
Ukutlola i-ajenda namaminidi
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, womhlangano ngokulandela indlela
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
imida, iindima, yekambiso yokutlola
• Ithiphografi
• Ihlathululo efanekisako
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
UkuFundela ukuZwisisa: (itheksti
ethathelwe encwadini eqintelwe
ukufundisa isifundo esithileko)
• UkuSkima, ukuSkena, ukubona
ngelihlo lengqondo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukuthatha isiqunto
• Ihlathululo yamagama
• Umbono womtloli
• Iphuzu nombono
• Ihlathululo efihlakeleko
Ukuhlola kweThemu yesi-3
Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi-2: UkuTlola Umsebenzi wesi- 3: Isivivinyo sesi- 2
TTKH
Ikulumo elungiselelweko/ukulingisa/ikulumo-pikiswano/ I-Eseyi ehlathululako/ecocako/eveza imizwa/ IsiFundo sokuZwisisa nokusetjenziswa kwelimi
ingcoco ngekharikhyulamu vithayi/incwadi yokwabiwa ephikisanako
kwelifa/isitatimende
Incwadi esekelako neKharikhyulamu vithayi
127
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGREYIDI YE-9 ITHEMU YESI- 4
OKUMUMETHWEKO
128
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
UkuLalelela ukuzwisisa Itheksti yezemitlolo njengeendatjana Amatheksti wokuthintana amade Umsebenzi osezingeni legama:
ezifitjhani, inoveli yelutjha/inoveli isib. Incwadi yesibawo somsebenzi Izenzo
• Ukuphendula ngokuhlabako
(yokomthetho)
emihlobeni ehlukahlukeneko • Amatshwayo aqakathekileko Umsebenzi osezingeni lomutjho:
yamatheksti wetheksti yokufunda: njengabalingisi, • Isakhiwo esifaneleko
ikulumo enqophileko nengakanqophi.
isenzeko, ikulumo-pendulwano,
• Ukulalelela ilwazi elinqophileko • Umnqopho
isakhiwo, irarano, isendlalelo, isizinda, umutjho onqophileko nomutjho
• Ukulalela nokuthabela iinolwana umcoci, ummongo • Imibono eqakathekileko nesekelako osepambosini yokwenziwa.
-mlando neenhloko
Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusetjenziswa kwelimi. Ihlathululo yegama:
• Ukuphendula imibuzo
• Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Irejista ihlathululo enganatlha/engacaciko,
Ikambiso yomhlangano ukufunda (Ukwethula itheksti) engafunekiko, ebuyabuyelelwako;
• Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho.
isirhumutjha/islanghi, ijagoni
• Abadlali-ndima • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo
• Ukusebenzisa iinhlanganisi
wetheksti) Amatshwayo wokufunda nokutlola
• Imithetjhwana yomhlangano ukuqinisekisa ukukhambelana.
nokupeleda: amaphetheni wokupeleda
• Ngemuva kokufunda (Ukuphendula
• Ukudlhegana • Ukusebenzisa imihlobo
imibuzo, ukumadanisa, irarano,
1-2 ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
• Ukusetjenziswa kwelimi ukuhlunga)
nezakhiwo.
• Ukungavumelani emhlanganweni Ikondlo
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Isingeniso nesiphetho • Amatshwayo aqakathekileko yokutlola
wekondlo
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Ukuhlela
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
• Ukutlhatlhabeja
iimfenqo/imifanekiso mqondo,
ivumelwano, igido • Ukubuyekeza
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, • Uku-editha
imida, iindima,
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Ithiphografi nokwethula
• Ihlathululo efanekisako Ukutlola incwadi yesibawo
• Umoya wekondlo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ummongo nomlayezo
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH UkuFundela ukuZwisisa: (itheksti
ethathelwe encwadini eqintelwe
ukufundisa isifundo esithileko)
• UkuSkima, ukuSkena, ukubona
ngelihlo lengqondo
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukuthatha isiqunto
• Ihlathululo yamagama
• Umbono womtloli
• Iphuzu nombono
• Ihlathululo efihlakeleko
129
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
130 Amaqhinga wokuLalela nokuKhuluma Itheksti yezemitlolo njengendatjana Amatheksti wokuthintana isib. Ama- Umsebenzi osezingeni legama:
UkuLalelela ukuzwisisa efitjhani, inoveli yelutjha/inoveli imeyili: amabizo mbala, ibizo elithoma ngo-uku-,
• Amatshwayo aqakathekileko womtlolo • Isakhiwo esifaneleko amabizo ahlangahlangeneko
(Ukusebenzisa ikulumo-pendulwano
erekhodiweko) wetheksti: njengo mlingisi, isenzeko, • Umnqopho Umsebenzi osezingeni lomutjho:
ikulumo-pendulwano, isakhiwo, ikambiso, ukuhlela, ukulamana
• Ukulalela ikulumo-pendulwano • Imibono eqakathekileko nesekelako
irarano, isendlalelo, isizinda, umcoci, ngokuqakatheka; isigaba esisiphetho
• Ukutlola amanowuthi ummongo • Ukusetjenziswa kwelimi.
Ihlathululo yegama:
-- -Ilimi namandla Indlela yekambiso yokufunda: • Irejista
ukudzimelela kokholelwa kikho,
-- -Iphimbo • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho. ukuzindla, ubuhlangothi, ilimi elithinta
-- -Umoya wekondlo ukufunda (Ukwethula itheksti) • Ukusebenzisa iinhlanganisi imizwa
-- -Isingeniso nesiphetho • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo ukuqinisekisa ukukhambelana. Amatshwayo wokufunda nokutlola
• Ukuphendula imibuzo wetheksti) • Ukusebenzisa imihlobo nokupeleda: amaphetheni wokupeleda
• Ngemuva kokufunda (Ukuphendula ehlukahlukeneko yemitjho, ubude Iinrhunyezo: ama-initjhiyali, i-akhronimi,
Ukucocisana kweforamu/ukucocisana
imibuzo, ukumadanisa, irarano, nezakhiwo. itlibhu(clip), ithrankhatjhini, i- afesisi,
kwephaneli/ukucocisana kwesiqhema
ukuhlunga) Ukunqophisa ekambisweni yendlela i-phorthimanthewu
• Abadlali-ndima
Ikondlo yokutlola
• Imithetjhwana yeforamu/
• Amatshwayo aqakathekileko wekondlo • Ukuhlela
yekulumiswano
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko, • Ukutlhatlhabeja
• Ukudlhegana
iimfenqo/imifanekiso mqondo, • Ukubuyekeza
• Ukusetjenziswa kwelimi ivumelwano, igido • Uku-editha
3-4 • Ukungavumelani ekucocisaneni • Isakhiwo sangaphandle sekondlo, • Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Isingeniso nesiphetho Iinqhema imida, iindima, nokwethula
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
zikhulumisana ngeenhloko zezinto • Ithiphografi
ezenzeka ngesikhathi sanje Ukutlola i-imeyili ngokulandela indlela
• Ihlathululo efanekisako yekambiso yokutlola
• Umoya wekondlo
• Ummongo nomlayezo
UkuFundela/ukuBukelela ukuZwisisa:
(Amatheksti abukelwako
naweenrhatjhi nofana isikhangiso
njenga makhathuni nofana
isikhangiso)
• UkuSkima, ukuSkena, ukubona
ngelihlo lengqondo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukuthatha isiqunto
• Ihlathululo yamagama
• Umbono womtloli
• Iphuzu nombono
• Ihlathululo efihlakeleko
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
TTKH Amaqhinga wokuLalela Itheksti yezemitlolo enjengeendatjana Amatheksti wokuthintana isib. Umsebenzi osezingeni legama:
nokuKhuluma ezifitjhani, inoveli yelutjha Umlando kamufi/idayari/ikarada izenzo, amabizo
lesimemo
Ukulingisa ubujamo obuthileko • Amatshwayo aqakathekileko Umsebenzi osezingeni lomutjho:
wetheksti yokufunda: njengabalingisi, • Isakhiwo esifaneleko ihlathululo: unobangela nomphumela
• Ubujamo butjengiswa ngokucacileko
isenzeko, ikulumo-pendulwano,
• Umnqopho Ihlathululo yegama:
• Abalingisi bahlukaniswe isakhiwo, irarano, isendlalelo, isizinda,
ngokucacileko umcoci, ummongo • Imibono eqakathekileko nesekelako Ukutjhidisa ihlathululo, ukusebenzisa
ilimi ngomnqopho okhethekileko, igama
• Ilimi lifanele ubujamo Indlela yekambiso yokufunda: • Ukusetjenziswa kwelimi.
elilodwa esikhundleni somtjhwana
• Ukulingisa kutjengisa izenzeko • Ngaphambi kokufunda/Ukulungiselela • Irejista
Amatshwayo wokufunda nokutlola
zobujamo obuthileko ukufunda (Ukwethula itheksti)
• Ukuhleleka ngefanelo kwemitjho. nokupeleda: amaphetheni wokupeleda
Ikulumiswano • Ngesikhathi sokufunda (Amatshwayo
• Ukusebenzisa iinhlanganisi
wetheksti)
• Ukucabanga ngobujamo neenhloko ukuqinisekisa ukukhambelana.
ezifaneleko • Ngemuva kokufunda (Ukuphendula
• Ukusebenzisa imihlobo
imibuzo, ukumadanisa, irarano,
5-6 • Imithetjhwana yokukhuluma ehlukahlukeneko yemitjho, ubude
ukuhlunga)
nezakhiwo
• Ilimi namandla
Ikondlo
Ukunqophisa ekambisweni yendlela
• Iinsiza zokuragisela phambili ikulumo
• Amatshwayo aqakathekileko yokutlola
wekondlo
• Ukuhlela
• Isakhiwo sekondlo esifihlekileko,
• Ukutlhatlhabeja
iimfenqo/imifanekiso mqondo,
ivumelwano, igido • Ukubuyekeza
• Isakhiwo sangaphandle sekondlo, • Uku-editha
imida, iindima,
• Ukufundela ukulungisa iimphoso
• Ithiphografi
Ukutlola umlando kamufi/
• Ihlathululo efanekisako ukutlola idayari/ikarada lesimemo
ngokulandela indlela yekambiso
• Umoya wekondlo
yokutlo
• Ummongo nomlayezo
131
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Izakhiwo nemiThetjhwana
Iimveke UkuLalela nokuKhuluma UkuFunda nokuBukela UkuTlola nokweThula
yeLimi
132 UkuFundela ukuZwisisa: (itheksti
ethathelwe encwadini eqintelwe
ukufundisa zemitlolo)
• UkuSkima, ukuSkena, ukubona
ngelihlo lengqondo
• Ukufunda okungeneleleko
• Ukuthatha isiqunto
5-6
• Ihlathululo yamagama
• Umbono womtloli
• Iphuzu nombono
• Ihlathululo efihlakeleko
Ukutlola iphuzu nofana isigaba
esirhunyeziweko
Amaqhinga wokulalela nokukhuluma Ukufunda noku Bukela: Ukutlola: Umsebenzi osezingeni legama:
Ukubuyekeza
Ukubuyekeza Ukubuyekeza kwamatshwayo Ukubuyekeza amatheksti atlolwako
aqakathekileko, Izakhiwo Umsebenzi osezingeni lomutjho:
Ukubuyekeza indlela yekambiso
nemithetjhwana
yokutlola Ukubuyekeza
7-8
Ihlathululo yegama: Igama elilodwa
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
esikhundleni somutjhwana
Amatshwayo wokufunda nokutlola
nokupeleda: amaphetheni wokupeleda
UmSebenzi wokuHlola oHlelekileko newokuphela komnyaka weThemu yesi- 4
9-10 Umsebenzi woku-1: Zomlomo Umsebenzi wesi - 2: Iinhlahlubo zokuPhela koMnyaka
Ikulumo-pikiswano/i-inthavyu/ingcoco/ikulumo elungiselelweko/ikulumo IPhepha loku- 1: Zomlomo
engakalungiselelwa/iforamu/isiqhema/iphaneli/ukulalelela ukuzwisisa/indlela
IPhepha lesi- 2: IsiFundo sokuZwisisa, iLimi (ama-iri ama -2)
yekambiso yomhlangano
IPhepha lesi- 3: UkuTlola (i-iri li-1)
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
IPhepha lesi- 4: Ukuphendula zemiTlolo (iri li-1nemizuzu ema-30)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ISIGABA 4: UKUHLOLA ELIMINI LEKHAYA
4.1 ISINGENISO
Ukuhlola yindlela yekambiso eragela phambili ehleliweko yoku fumana, ukubuthelela nokuhlathulula ilwazi
ngokusebenza kwabafundi. Kufaka hlangana amagadango amane: ukukhiqiza nokubuthelela ubufakazi bepumelelo;
ukuhlunga ubufakazi; ukurekhoda okutholiweko begodu kusetjenziswa ilwazi ukwenzela ukuzwisisa begodu ngalokho
kusizwe ukuthuthuka komfundi ukwenzela ukuthuthukisa indlela yekambiso yokufunda nokufundisa.
Ukuhlola kufanele kube ngikho kokubili okungakahleleki (ukuhlolela ukufunda) nokuhlekileko (ukuhlola okufundiweko).
Kikho kokubili ukuhlola, kufanele abafundi banikelwe umbiko obuyako njalonjalo khona kuzokungezelelwa ilemuko
labo lokufunda.
Ukuhlola emaLimini kuragela phambili bekusekele ukukhula netuthuko yabafundi. Kuyingcenye ehlanganisiweko
yokufunda nokufundisa njengombana kunikela umbiko obuyako ngokufunda nokufundisa. Kufanele kuhlanganiswe
ekufundiseni nokufundeni kunokobana kwenziwe njengento ezijameleko. Ukuya phambili, ukuhlola okuhlanganisiweko
kwemihlobo ehlukeneko yelimi kufanele kujayezwe. Isibonelo, singathoma ngokufunda isiqetjhana bese kwenziwe
ukuhlolwa kwesifundo sokuzwisisa. Imibuzo yelwazi leLimi ingenziwa isuselwa ethekstini efanako. Ngemva kokufunda
itheksti abafundi bangabawiwa bonyana baphendule imibuzo ngetheksti, isibonelo, ukutlola incwadi ngezinto
eziphakanyiswe ethekstini nofana ukutlola ezinye iimpendulo ngokumumethwe yitheksti. Ukusonga umsebenza lo,
kungacociswana ngesihloko begodu ngalendlela kungenziwa woke amakghono welimi ngomsetjenzana owodwa
otjhelelako, ohlanganisiweko.
Ukuhlola amakghono ahlukeneko welimi akukafaneli kubonwe njengomsetjenzana ozijameleko kodwana umsebenzi
owodwa ohlangeneko. Ngalokho ke, amarubhrikhi wokuhlola afanele aqalelele amakghono ahlukahlukeneko welimi
emsebenzini. Amakghono wabafundi wokulalela, amakghono wokuphalisana ngezomlomo, ikghono lokuphendula
imibuzo, ukuzibandakanya eengcocweni nemakghonweni wokurekhoda okutloliweko nakukghonakalako angatjhejwa
ngamalanga.
Kuqakathekile, godu, bonyana ukuzwisisa kwabafundi ngalokho abakufundako kuyahlolwa ingasi ikghono labo
lokukhumbula nofana ukuphula amagama. Ngakho-ke ukuhlolwa kokufunda kufanele kwenzeke ngamalanga kungabi
nje kuhlolwa okwenzeka ngakanye. Ukuhlolwa kokufunda okuhlelekileko kufanele bonyana kunqophe ekufundeleni
phezulu begodu nemisetjenzaneni ezakurhelebha utitjhere abone bonyana umfundi uzwisise kangangani, isibonelo,
ukubuyelela acoce indatjana nofana aphendule imibuzo.
Ukuhlolwa komsebenzi otloliweko kuzokunqopha ekghonweni lomfundi lokudlulisa ihlathululo, begodu nokuthi
litloleke ngefanelo kangangani, isibonelo, izakhiwo nokusetjenziswa kwelimi ngefanelo, ukupeleda namatshwayo.
Koke ukuhlola kufanele kukhumbule bonyana ukufunda ilimi kuyindlela yekambiso nokuthi ekuthomeni abafundi
angekhe bakhiqize isiqetjhana somsebenzi esilungileko. Ngakho-ke iingaba ezahlukahlukeneko zeendlela yekambiso
yokutlola nazo kufanele zihlolwe.
Lokha nawunikela umsebenzi ohlelekileko wokuhlola, kuzokuba nomnqopho wekghono elithile, isibonelo ukuLalela
nokuKhuluma namkha ukuFunda nofana ukuTlola. Nanyana kunjalo, njengombana ukufunda ilimi kuyindlela
yekambiso ehlanganisiweko, kuzokusetjenziswa ikghono elingaphezulu kwelilodwa. izakhiwo zelimi kufanele
zihlolwe ebujameni obuthileko. Utitjhere ufanele aqinisekise bonyana ukuhlola akwenziwa emsebenzini otlolwako
kwaphela, kodwana kuvumela nomsebenzi owenziwako nowezomlomo. Kuqakathekile ukuhlola lokho abafundi
abakwaziko ingasi lokho abakwazi ngehloko, ngakho-ke hlola amakghono ebujameni ngendlela okungakghonakala
ngayo, isib. abafundi bangahle bapelede woke amagama ngefanelo ngesikhathi sesivivinyo ngoLesihlanu, kodwana
bayakghona ukusebenzisa wona amagama lawo abawapelede kuhle ngesikhathi nabatlolako/nabarekhoda iindaba
zabo nofana indatjana na?
TTKH 133
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ukufundisa nokuhlolwa kwamalimi kufanele kunikele ithuba lokufaka boke abafundi. Kufanele kutholakale amaqhinga
wokusiza boke abafundi ukuthola nofana ukukhiqiza amatheksi welimi.
Ihlelo lokuhlola livumela ukuhlola okurhunyeziweko, okungathatha ubujamo besivivinyo namkha ihlahlubo, ekupheleni
kwenye nenye ithemu. Umsebenzi okuhlolwa ngawo kufanele bonyana wenziwe ethemeni leyo. Izinto ezizokuhlolwa
zifanele zibekwe emazingeni welwazi elihlukahlukeneko ukuqinisekisa ubuqiniso bazo.
4.2 Ukuhlola okungakahleleki nofana kwangamalamga
Ukuhlolela ukufunda kunomnqopho oragela phambili wokubuthelela ilwazi ngepumelelo yomfundi. Ilwazi leli
lingasetjenziselwa ukwenza ngcono ukufunda.
Ukuhlola okungakahleleki kukutjheja iragelo phambili yangamalanga yabafundi. Lokhu kwenziwa ngokuqala,
ukucocisana, ukubonisa ngokwenza, iingcoco zabafundi nabotitjhere, ukuthintana kwangetlasini okungakahleleki,
njll. Ukuhlola okungakahleleki kungaba lula njengokujamisa isifundo utjheje abafundi nofana ukucocisana nabafundi
ngeragelo phambili yokufunda. Ukuhlolwa kwekghono lelimi lizokuba ngendlela yokutjheja, umsebenzi otlolwako,
imisetjezana yezomlomo nokwethula, iimvivinyo ezitlolwako, ukufundela phezulu, nezinye iindlela zokuhlola.
Ukuhlola okungakahleleki kufanele kusetjenziselwe ukunikela abafundi umbiko obuyako nokulungiselela ihlelo
lokufundisa. Akutlhogeki bonyana kurekhodwe. Ukuhlola lokhu akukafaneli bonyana kubonwe njengento ezijameleko
kunemisetjenzana yokufunda eyenzeka ngetlasini. Kesinye isikhathi, ungahle ufune ukuhlela/ukuseta imisetjenzana
yokuhlola enqophileko ukugqugquzela abafundi bakho bonyana bafunde, njengamatheksti wangamalanga
wokupeleda. Abafundi nofana abotitjhere bangatshwaya imisebenzi yokuhlola leyo.
Kutjhukunyiswa bonyana utitjhere asebenzise iimveke ezimbili zokuthoma zethemu ukwenza ukuhlolwa okusisekelo
ebafundini. Kufanele asebenzise imisetjenzana enikelwe eemvekeni ezimbili zokuthoma zehlelo lokufundisa ukwenza
ukuhlola lokhu. Lokhu kuzokuvumela bonyana uthole ihlobo letjhejo elitlhogwa bafundi bakho njengombana uragela
phambili.
Imisetjenzana yokuzihlola neyokuhlolwa mlingani ifaka hlangana abafundi ekuhloleni. Lokhu kuqakathekile
njengombana kuvumela abafundi ukufunda nokuzindla ngepumelelo yabo. Imiphumela yemisebenzi yokuhlola
kwangamalanga okungakahleleki ayirekhodwa ngokuhlelekileko ngaphandle kobana utitjhere athande ukwenza
njalo. Nanyana kunjalo, abotitjhere bangahle bafise ukugcina amarekhodi wabo angakahleleki ngeragelo phambili
lomfundi ngamunye ezintweni ezihlukeneko zesifundo ukusiza ngokuhlela begodu nokuqinisekisa bonyana
umfundi ngamunye uthuthukisa amakghono nokuzwisisa okulindelekileko. Imiphumela yemisebenzi yokuhlolwa
kwangamalanga ayisetjenziselwa ukudlulisela esigabeni esilandelako nofana umnqopho wokuthola isitifikethi.
4.3 Ukuhlola okuhlelekileko
Yoke imisebenzi yokuhlola eyakha ihlelo lokuhlola okuhlelekileko konyaka, ithathwa njengokuhlola okuhlelekileko.
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekileko iyatshwaywa begodu irekhodwe ngokuhlelekileko ngutitjhere ngeminqopho
yokudlulisela phambili. Yoke imisebenzi yokuhlola okuhlelekileko kufanele ilinganiswe ngomnqopho wokuqinisekisa
bonyana iyikhwalithi begodu nezinga elifaneleko lihlala linjalo.
Ukuhlola okuhlelekiko kunikela abotitjhere irherho lokuhlunga iragelo phambili labafundi egreyidini nesifundweni
esithile. Iimbonelo zokuhlola okuhlelekiko zifaka hlangana iimvivinyo, iinhlahlubo, imisebenzi yezandla, amaphrojekthi,
ukwethula iinkulumo, iintjengiso (okufana nokubuyelela ucoce indatjana, ukumadanisa/ukumetjhisa), ukuphefoma/
ukwenza (okufana nokulingisa), ama-eseyi, ukuzibandakanya emisebenzini yezomlomo (afana nekulumo pikiswano,
ikulumiswano, ukucocisana), imisebenzi etlolwako (okufana nokuqedelela iphepha lokusebenzela, ukutlola iingaba
nofana eminye imihlobo yamatheksti), njll.
134 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Umnqopho wokutlama iHlelo lokuHlola (HH) kuqinisekisa ubuqiniso, ukuthembeka, ukungasolisi nangokwaneliseka
kokuhlolwa ngokunikela umhlahlo ohlathululwe kabanzi ngemihlobo yemisetjenzana namaphesende anikelwe
elinye nelinye ikghono lelimi elisemsebenzini otlolwako. Godu lithula umnqopho wokuhlola, o.u. indlela umsebenzi
okufanele wenziwe ngayo.
Ekuhlolweni okuhlelekileko, kusetjenziswa amamemoranda, amarubhrigi, amarhelo wokuhlola neenkala zokulinganisa
ukuhlola begodu nezinye iintlabagelo ezilungele ukuthjeja, ukuhlola nokurekhoda izinga labafundi lokuzwisisa
namakghono. Khetha isitlabagelo esifaneleko sokuhlola umhlobo othile womsebenzi. Isibonelo, irubhrigi isitlabagelo
esifanele khulu ukusetjenziselwa ukuhlola isiqetjhana sokutlolo wokuzitlamela kunememorandamu. Imemorandamu
ifanela ukuhlola isivivinyo sokupeleda nofana umsebenzi wokufunda ngokuzwisisa.
4.3.1 Iimfuneko zokuhlola okuhlelekileko zeLimi Lekhaya
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekileko kufanele ihlole amahlangothi/izinto ezihlukahlukeneko zamakghono welimi
ukuze amahlangothi/izinto eziqakathekileko zelimi zihlolwe esikhathini esiyithemu nonyaka. Abotitjhere bafanele
baqinisekise bonyana amahlangothi/izinto lezi zihlolwa ngokungakahleleki, begodu nombiko obuyako unikelwe
ebafundini ngaphambi kokobana bahlolwe ngokuhlelekileko.
Koke ukuhlolwa esiGabeni esiPhakamileko kwenziwa esikolweni.
IHlelo lokuHlola okuhlelekileko lamaGreyidi 7 - 9 lenziwa misebenzi elitjhumi nanye (11) yokuhlola okuhlelekileko,
okwenza 100%. Ukuhlolwa okwenziwa esikolweni kumaphesende ama 40%, njengombana ekupheleni konyaka
kuzakuba maphesende ama 60%.
UkuHlolwa okwEnziwa eSikolweni (40%)
Isigaba esiPhakamileko sinemisebenzi elitjhumi (10) yokuhlola okuhlelekileko eyenzelwe ukuhlolwa okwenziwa
esikolweni. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekileko ihlelwe ngendlela elandelako:
• IGreyidi 7- inemisebenzi yezomlomo emi- 4, imisebenzi etlolwako emi-2, iimvivinyo ezi-3 neenhlahlubo
zaphakathi konyaka/ngoMgwengweni yi-1
• IGreyidi 8- inemisebenzi yezomlomo emi- 4, imisebenzi etlolwako emi-3, iimvivinyo ezi-2 neenhlahlubo
zaphakathi konyaka/ngoMgwengweni yi-1
• IGreyidi 9 - inemisebenzi yezomlomo emi- 4, imisebenzi etlolwako emi-3, iimvivinyo ezi-2 neenhlahlubo
zaphakathi konyaka/ngoMgwengweni yi-1
Iinhlahlubo zokuphela konyaka (60%)
Iinhlahlubo yokuphela konyaka yenziwa misebenzi yezomlomo netlolwako. Imisebenzi yezomlomo, eliPhepha
loku-1, ama 20.8%. Amaphesende kufanele abuthelelwe abe asuselwa emisebenzini emine yezomlomo eyenziwe
ngesikhathi saphakathi nonyaka. Imisebenzi etlolwako, okufanele itlolwe ngaphasi kobujamo obulawulwako, yenziwa
maphepha amabili (2) namathathu (3) ngokulandelana emaGreyidini ye-7 neyobu-8, neGreyidini ye-9.
AmaGreyidi ye-7 neyobu-8
• Iphepha lesi-2- Isifundo sokuZwisisa neLimi elisebujameni obuthile, begodu nokuphendula zemitlolo
• Iphepha lesi-3 - Ukutlola (Zemitlolo, i-Eseyi namatheksti wezokuthintana)
AmaGreyidi we- 9
• Iphepha lesi- 2 - Isifundo sokuZwisisa neLimi elisebujameni obuthile
• Iphepha lesi -3 - Ukutlola (Zemitlolo, i-Eseyi namatheksti wezokuthintana)
• Iphepha lesi -4 - Ukuphendula zemitlolo
TTKH 135
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
4.3.2 Imihlobo yemisebenzi yokuhlolwa ngeThemu
Imihlobo yokuhlola esetjenziswako ifanele ibe sezingeni lobudala nokuthuthuka okufaneleko. Ukutlanywa
kwemisebenzi le, kufanele kube nakho koke okumumethweko ngesifundo begodu kufake hlangana imihlobohlobo
yemisebenzi etlanyelwe ukuzuza iinhloso zesifundo. Kufanele kusekelwe elwazini nemakghonweni enziweko
ngethemu leyo. Sebenzisa ihlelo lethemu legreydi ngayinye ukukhetha imihlobo yemisetjenzana namasede
wamakghono afunekako wenye nenye ingcenye yomsebenzi wokuhlola okuhlelekileko. Isibonelo, nange uhlela
isiqetjhana sokutlola ngokuzitlamela eGreyidini ye-7, ngeThemu yoku-1, begodu ufuna abafundi batlole ikondlo
ungalindela kwaphela bonyana batlole imitjho elinganako ngobude nevumelwano, njengombana kuzabe kungilokho
okufundisiweko. Nange uhlela itheksti yelwazi ngethemu yokuthoma, kufanele batlole ngokusebenzisa ifremu
efaneleko nofana isakhiwo. Ngokunjalo ekuLaleleni nekuKhulumeni, angekhe ubawe abafundi bonyana banikele
ikulumo efitjhani eGreyidini ye-7, ngeThemu yoku- 1, njengombana lokho kuzokufundiswa ngokukhamba kwesikhathi.
Ukuhlola okuhlelekileko kufanele kubonelele imihlobo ehlukahlukeneko yamazinga wamakghono njengombana
atjengisiwe ngenzasi. Kufanele kusetjenziswe imihlobo ehlukahlukeneko yemibuzo efana nemibuzo lapho kukhethwa
khona ipendulo eyodwa kezinengi (MCQ), lapho kuzaliswa khona iinkhala ezitjhiyiweko esigabeni, ukumadanisa
begodu nemibuzo enqophileko.
Ithebula loku-1
Ithebula lamazinga welwazi lomkhumbulo
Amazinga
Iphesende
Welwazi Umsebenzi
yomsebenzi
lomkhumbulo
Imibuzo esobala Imibuzo ephathelene nelwazi elivezwe kuhle ethekstini.
(Izinga 1) • Yitjho izinto/abantu/iindawo/ama-elemende...
• Yitjho amaphuzu/iinzathu/imibono...
• Ukubona iinzathu/abantu/abonobangela... Amazinga 1 no 2:
40%
• Tlola irhelo lamaphuzu/amagama/iinzathu...
• Hlathulula indawo/umuntu/umlingisi...
• Hlobanisa isehlakalo/isahluko/ilemuko...
Imibuzo yokuhlela Imibuzo efuna ukuhlaziya, ukubuthelela nofana ukuhlela ilwazi
ngobutjha (izinga 2) elihlathululwe kuhle ethekstini
• Ukurhunyeza amaphuzu aqakathekileko/imibono/okuhle/okumbi...
• Ukubuthelela ndawonye ama-elemende avamileko...
• Ukutjho okufanako/okungafaniko...
• Nikela isirhunyezo salokhu...
Imibuzo efuna Imibuzo edinga ukuzibandakanya komfundi nelwazi elihlathululwe kabanzi
kuthathwe iinqunto ethekstini ngokuya ngokwelemuko lakhe.
(Izinga 3) • Ukuhlathulula umbono oqakathekileko…
• Ukumadanisa imibono/imikghwa/isenzeko…
• Iyini ihloso yomtloli nofana (yomlingisi) imikghwa/ukukhuthaza/isizathu…
• Ukuhlathulula unobangela/umphumela we…
Izinga 3: 40%
• Isenzo/ukuphawula/umukghwa/(njll) uveza ini ngomcoci/ngomtloli/
ngomlingisi…
• Isingathekiso/isifaniso/nomfanekiso kuthinta bunjani ukuzwisisa
kwakho…
• Ucabanga bonyana uzakuba yini umphumela/unobangela, (njll)/wesenzo/
wobujamo…
136 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Amazinga
Iphesende
lelwazi Umsebenzi
yomsebenzi
lomkhumbulo
Imibuzo efuna Imibuzo le iphathelene nokwehlulela okumayelana nobungako obulungele Amazinga 4 no
bonyana kuhlolwe/ okuthile. Lokhu kufaka hlangana izahlulelo ezimayelana nokwamambala 5:20%
kuhlungwe ukufaneleka, amaphuzu nemibono, ubuqiniso
(Izinga 4) • ukulandelana nokucabangisisa, begodu nezinto ezifana nokufisa
nokwamukelwa kweenqunto nezenzeko ngokuya ngamagugu
wokuziphatha
• Ucabanga bonyana lokhu okuvelileko kuyakholweka/kungokwamambala/
kuyakghonakala…?
• Ingabe ipikiswano yomtloli… inobuqiniso/iyalandelana/inesiphetho...
• Coca/tshwaya ngelihlo elihlabako ngesenzo…/ngehloso/isizathu/
umukghwa/iimphakamiso/ukuthinteka kokuthile…
• Uyavumelana nombono/nestatimende/ukutjheja/ukurhumutjha
bonyana…
• Ngombono wakho, umtloli/umcoci/umlingisi uyaqinisa ngokutjhukumisa/
ngokujamisa bonyana…(Sekela ipendulo yakho/nikela iinzathu
zependulo yakho)
• Ingabe ummoya womlingisi wokwenza izinto/ukuziphatha/izenzo
zivumelekile nofana ziyamukeleka kuwe na? Nikela isizathu sependulo
yakho
• Ingabe izenzo zomlingisi/ummoya wokwenza izinto/ihloso…zitjengisa ini
ngaye ebujameni bamagugu wephasi loke?
• Ukucoca ngokuhlaba/ukuphawula ngobungako bokwahlulela okwenziwe
ethekstini.
Imibuzo le ihlose ukuhlola ukubethana ngokomkhumbulo nabuthandabuhle
Imibuzo efuna betheksti emfundini. Inqophe eempendulweni zokuphakama kwemizwa
ngokumumethweko, ukuzifanisa nabalingisi nofana izehlakalo,
kubukwe
nokuphawula ngendlela umtloli asebenzise ngayo ilimi (okufana
(Izinga 5) nokukhethwa kwegama nemifanekiso-mnqondo)
• Coca ngependulo yakho mayelana netheksti/ngezehlakalo/ngobujamo/
ngokurarana/ngobujamo lapho ufanele ukukhetha ezintweni ezimbili
ongazithandiko.
• Ingabe uyazwelana nomlingisi? Ngisiphi isenzo/isiqunto obugade
ungasithatha nangabe nawe bewusebujameni obufana nalobu?
• Coca/phawula ngelimi elisetjenziswe mtloli…
• Coca ngendlela ephumelelisako yesitayela somtloli/isingeniso/isiphetho/
ukufanekisa/iingathekiso/ukusebenzisa amaqhinga wobukondlo/iinsiza
eziphathelene nezemitlolo …
4.4 IHLELO LOKUHLOLA
IHlelo lokuHlola litlanyelwa ukunabisa imisebenzi yokuhlola okuhlelekileko kizo zoke iimfundo ezisesikolweni kiyo
yoke ithemu. Ihlelo lokuhlola lifanele lenziwe esikolweni litjengise amalanga okuzokwenziwa ngawo imisebenzi.
Iimfuneko zesifundo
Iimfuneko zokwakha imisebenzi zinikelwe ngokuya ngamapesende. Lapho ihlelo litjengisa amaphesende ama-
20 wekghono lelimi kutjho ukuthi ukunikelwa kokugcina kwamamaksi wekghono lelimi kufanele kube sisamba
samaphesende ama-20 ingasi amamaksi amatjhumi amabili. Iinkolo azikabekelwa umkhawulo wenani lemisebenzi
abelwe ikghono lelimi kwaphela nange isilinganiso sekghono selinye nelinye ikghono sitjhejwa ngomunye nomunye
umsebenzi ngokuya ngamaphesende abiweko asehlelweni lokuhlola. Isibonelo eGreyidini yobu-8, ukuhlela isivivinyo
TTKH 137
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
selwazi lelimi kunganikelwa amamaksi ama-50 nofana ngaphezulu, kwaphela nange isilinganiso singeze sadlula
isilinganiso esitjengiswe ehlelweni lokuhlola.
Amathebula alandelako anikela iimfuneko zokuhlola okuhlelekileko zeLimi Lekhaya
IThebula leHlelo lokuHlola umSebenzi oHlelekileko
Igreyidi ye-7
Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yoku- 1
UMSEBENZI WESI- 3: IsiVivinyo
UMSEBENZI WOKU- 1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 2: UkuTlola
soku-1
Ukubuyelela ucoce indatjana/ I-eseyi ehlathululo/ecocwako IsiFudo sokuzwisisa nokusetjenziswa
ukucoca ikondlo/ikulumo pendulwano/ kwelimi
Incwadi yobungani/ukubuyekeza
ukucocisana kwesiqhema/kwephaneli
umtlolo/ikulumo-pendulwano
Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yesi- 2
UMSEBENZI WESI- 2: IsiVivinyo
UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 3
sesi-2
Ikulumo pikiswano/ukulumiswano/ Zemitlolo: imibuzo edinga iimpendulo Iinhlahlubo zaphakathi konyaka
ingcoco elungiselelweko/ ezide
Iphepha lesi-2: Isifundo sokuzwisisa,
engakalungiselelwa/ukucocisana
ukusetjenziswa kwelimi nezemitlolo
kwesiqhema ngokunikela iinlayelo
Iphepha lesi-3: ukuTlola: i-eseyi
eyodwa netheksti yokuthintana eyodwa.
Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko weThemu yesi-3
UMSEBENZI WESI-3: IsiVivinyo
UMSEBENZI WOKU- 1: Zomlomo UMSEBENZI WESI-2: UkuTlola
sesi- 3
Ukulungisa indlela yekambiso I-eseyi ehlathululako/ecocako Umsebenzi wesifundo sokuzwisisa
yomhlangano/ukufunda nokusetjenziswa kwelimi
I-ajenda namaminidi
okulungiselelweko/ukufunda
NOFANA
okungakalungiselelwa/ukunikela
ikombatjhuba/iforamu/ingcoco ZemiTlolo
yephaneli
Umsebenzi wokuhlola okuhlelekileko kokuphela konyaka neweThemu yesi -4
UMSEBENZI WESI-2: IINHLAHLUBO zokuphela
UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo
konyaka:
Ukufundela phezulu/ikulumo-pendulwano/ikulumo Iphepha loku- 1: Zomlomo
elungiselelweko/engakalungiselelwa
Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa,
Iphepha lesi- 3: UkuTlola (i-iri li-1)
iLimi nezemiTlolo (ama-iri ama-2)
138 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Igreyidi yobu-8
Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yoku- 1
UMSEBENZI WESI- 3: IsiVivinyo
UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 2: UkuTlola
SOKU- 1
Ingcoco yesiqhema/Amatheksti i-eseyi ecocako/eveza imizwa/i-athikili/ ILimi nesifundo sokuzwisisa
abukelwako/ikulumo elungiselweko/ iripoti yephephendaba
ikulumo engakalungiselelwa/
ukucocisana kweforamu/kwesiqhema/
isifundo sokuzwisisa/i-inthavyu
UMSEBENZI wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yesi-2
UMSEBENZI WESI- 3: IinHlahlubo
UMSEBENZI WOKU- 1: Zomlomo UMSEBENZI WESI-2: Ukutlola
zaphakathi konyaka
UkuLalelela isifundo sokuzwisisa/ I-inthavyu/itheksti elayelako/ Iphepha loku- 1: Zomlomo
ukunikela iinkombatjhuba/ukucocisana ukubuyekeza indatjana
Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa,
kweforamu/kwephaneli/ikulumo
ukusetjenziswa kweLimi nezemiTlolo.
pikiswano
Iphepha lesi- 3: UkuTlola
Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yesi- 3
UMSEBENZI WOKU-3: IsiVivinyo
UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI-2: Ukutlola
soku-1
Ikulumo pendulwano/ikulumo I-eseyi ehlathululako/ephikisanako Isifundo zokuzwisisa
elungiselweko/engakalungiselelwa/
Incwadi yobungani/ikulumo-pendulwano nokusetjenziswa kweLimi
ukucoca indatjana/ukufunda
okulungiselelweko
Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kokuphela konyaka neweThemu yesi -4
UMSEBENZI WESI-2: IinHlahlubo zokuphela
UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo
konyaka.
Ikulumo-pikiswano/ikulumiswano/ukucocisana kwesiqhema/ I phepha loku- 1:Zomlomo
ikulumo pendulwano
Iphephalesi- 2: Isifundo sokuzwisisa,
Iphepha lesi- 3: Ukutlola (i-iri li-1)
iLimi nezemiTlolo (ama iri ama-2)
TTKH 139
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Igreyidi ye- 9
Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kweThemu yoku-1
UMSEBENZI WOKU- 1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 2: UkuTlola UMSEBENZI WESI 3: isiVivinyo 1
Ukufunda okulungiselelweko/ingcoco I-eseyi ehlathululako/ecocako Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa
kweLimi
Incwadi yobungani/ukubuyekeza/
ikulumo-pendulwano
Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko weThemu yesi -2
UMSEBENZI WESI-3: IinHlahlubo
UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 2: UkuTlola
zaphakathi konyaka
Ukufunda okungakalungiselelwa/ Ukubuyekeza/idokhyumentari/isaziso/i- Iphepha loku- 1:Zomlomo
iforamu/ukuocisana kwesiqhema ajenda namaminidi
Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa,
ilimi (ama- iri ama-2)
Iphepha lesi- 3: ukuTlola(i-iri eli-1 )
Iphepha lesi- 4:Ukuphendula zemiTlolo
(i-iri li-1 namaminithi ama-30)
UMSEBENZI WokuHlola okuhlelekileko kweThemu yesi- 3
UMSEBENZI WESI 3: Isivivinyo
UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo UMSEBENZI WESI- 2: UkuTlola
sesi-2
Ikulumo elungiselelweko/ukulingisa/ i-eseyi ehlathululako/ecocako/eveza Isifundo sokuzwisisa nokusetjenziswa
ikulumo pendulwano/ukucocisana imizwa/ephikisanako kweLimi
ngekharikhyulamu vithaye/incwadi yo
Incwadi esekelako nekharikhulamu
kwaba amafa/isitatimende
vithaye
Umsebenzi wokuHlola okuhlelekileko kokuphela konyaka kweThemu yesi -4
UMSEBENZI WESI- 2: Iinhlahlubo zokuphela kon-
UMSEBENZI WOKU-1: Zomlomo
yaka
Ikulumo-pikiswano/i-inthavyu/ukukhulumisana(ingcoco)/ Iphepha loku-1:Zomlomo
ikulumo elungiselelweko/ikulumo engakalungiselelwa/
Iphepha lesi- 2: Isifundo sokuzwisisa, iLimi (ama -iri ama -2)
ukucocisana kwephaneli/iforamu/siqhema/isifundo
sokuzwisisa/indlela yekambiso yomhlangano Iphepha lesi- 3: UkuTlola (i-iri li-1 )
Iphepha lesi- 4: Ukuphendula zemitlolo (i-iri li-1 namaminithi
ama-30)
140 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Umsebenzi wokuHlola okuHlelekileko eGreyidini ngayinye
Ithebula 1: Igreyidi ye- 7
UkuHlola okuHlelekileko
Phakathi noNyaka Iinhlahlubo zokuPhela konyaka
40% 60%
Ukuhlolwa Okwenziwa
Amaphepha weenHlahlubo zokuPhela koNyaka
Esikolweni (HEK)
40% 39.2% 20.8%
Imisebenzi yokuHlola Iinhlahlubo ezitlolwako Umsebenzi wokuHlola
okuHlelekileko eli -10 Zomlomo: Iphepha
Iphepha lesi- 2: Umsebenzi wesifundo sokuzwisisa,
loku-1
• imisebenzi yokuhlola ukusetjenziswa kwelimi nezemitlolo
Zomlomo emi -4 Ukulalela
Iphepha loku- 3: Ukutlola
• imisebenzi etlolwako emi -2 Ukukhuluma
• iimvivinyo ezi -3 Ukufunda
• Ihlahlubo yi -1 (yaphakathi Imisebenzi yokuhlola
konyaka) eyenziwa phakathi
nonyaka iyingcenye
yokuhlolwa kokuphela
konyaka.
Ithebula yesi-2: Igreyidi yobu-8
UkuHlola okuHlelekileko
Phakathi noNyaka Iinhlahlubo zokuPhela koNyaka
40% 60%
Ukuhlolwa Okwenziwa
Amaphepha weenHlahlubo zokuPhela koNyaka
Esikolweni (HEK)-
40% 39.2% 20.8%
Imisebenzi yokuHlola Iinhlahlubo ezitlolwako Umsebenzi wokuHlola
okuHlelekileko eli -10 Iphepha lesi- 2: Umsebenzi wesifundo sokuzwisisa, Zomlomo: Iphepha
• imisebenzi yokuhlola ukusetjenziswa kwelimi nezemitlolo loku-1
zomlomo emi -4 Iphepha loku- 3: Ukutlola Ukulalela
Ukukhuluma
• imisebenzi etlolwako emi-3 Ukufunda
• iimvivinyo ezi -2 Imisebenzi yokuhlola
eyenziwa phakathi
• Ihlahlubo yi -1 (yaphakathi nonyaka iyingcenye
konyaka) yokuhlolwa kokuphela
konyaka.
TTKH 141
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ithebula lesi- 3: Igreyidi ye-9
UkuHlola okuHlelekileko
Phakathi noNyaka Iinhlahlubo zokuPhela koNyaka
40% 60%
Ukuhlolwa Okwenziwa
Amaphepha weenHlahlubo zokuPhela koNyaka
Esikolweni (HEK)-
40% 39.2% 20.8%
Imisebenzi yokuHlola Iinhlahlubo ezitlolwako Umsebenzi wokuHlola
okuHlelekileko eli -10 Zomlomo: Iphepha
Iphepha lesi 2: Umsebenzi wesifundo sokuzwisisa,
loku-1
• imisebenzi yokuhlola zomlomo ukusetjenziswa kwelimi begodu
emi -4 Ukulalela
Iphepha loku 3: Ukutlola
• imisebenzi etlolwako emi -3 Ukukhuluma
Iphepha lesi 4: Ukuphendula zemitlolo
• iimvivinyo ezi -2 Ukufunda
• Ihlahlubo yi -1 (yaphakathi Imisebenzi yokuhlola
konyaka) eyenziwa phakathi
nonyaka iyingcenye
yokuhlolwa kokuphela
konyaka.
Isakhiwo samaphepha weenhlahlubo - AmaGreyidi 7-9
Isakhiwo samaphepha weenhlahlubo
(iinhlahlubo zaphakathi nonyaka nezekupheleni konyaka)
IGreyidi 7 % IGreyidi 8 % IGreyidi 9 %
Iphepha loku -1: Zomlomo: Iphepha loku -1: Zomlomo: Iphepha loku -1: Zomlomo:
Ukufundela phezulu, ukulalela 30 Ukufundela phezulu, ukulalela 30 Ukufundela phezulu, ukulalela 30
nokukhuluma nokukhuluma nokukhuluma
Iphepha lesi -2: Okutlolwako 40 Iphepha lesi -2: Okutlolwako 40 Iphepha lesi -2: Okutlolwako 30
Ukufundela ukuzwisisa (15) Ukufundela ukuzwisisa (15) Ukufundela ukuzwisisa (10)
Ilimi ebujameni (15) Ilimi ebujameni (15) Ilimi ebujameni (15)
Ukuphendula zemitlolo (10) Ukuphendula zemitlolo (10) Ukurhunyeza (amamaksi ali -10
atjhugululelwa ema 5%)
Iphepha lesi -3: Okutlolwako 30 Iphepha lesi -3: Okutlolwako 30 Iphepha lesi-3: Okutlolwako 30
Ukutlola - i-Eseyi (20) Ukutlola - i-Eseyi (20) Ukutlola - i-Eseyi (20)
Amatheksti wokuthintana (10) Amatheksti wokuthintana (10) Amatheksti wokuthintana (10)
Iphepha lesi-4: Ukuphendula 10
zemitlolo (10)
• Iinkondlo
• Umtlolo-ndabuko
• Indatjana efitjhani
• Inoveli
• Umdlalo
(Amamaksi ama - 20 kenye
nenye yamajenri amane
atjhugululelwa ema 10%)
Imihlobo yokuhlola esetjenziswako ifanele ibe sezingeni lobudala nokuthuthuka okufaneleko. Ukutlanywa
kwemisebenzi le, kufanele kube nakho koke okumumethweko ngesifundo begodu kufake hlangana imihlobohlobo
yemisebenzi etlanyelwe ukuzuza iinhloso zesifundo.
Ukuhlola okuhlelekileko kufanele kubonelele imihlobo ehlukahlukeneko yamazinga namakghono wabafundi
njengombana atjengisiwe ngenzasi.
142 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
4.5 UKUReKHodA NOKUBIKA/UKURIPOTA
Ukurekhoda yindlela yekambiso esetjenziswa ngutitjhere nakabuthelela ubufakazi ngezinga lokusebenza komfundi
emsebenzini wokuhlola onqotjhiweko. Ukurekhoda kuveza/tjengisa iragelo phambili lomfundi epumelelweni
yokuzuza ilwazi eliqintelweko esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola. Amarekhodi
wokusebenza kwabafundi kufanele anikele ubufakazi beragelo phambili labafundi ngokwengqondo kileyo greyidi
nokulungela kwakhe ukudlulela egreyidini elandelako. Amarekhodi wokusebenza kwabafundi kufanele asetjenziselwe
ukuqinisekisa iragelo phambili likatitjhere nabafundi ekufundeni nekufundiseni.
Ukubika yindlela yekambiso yokwazisa ngokusebenza womfundi ebafundini, ababelethini, eenkolweni nakabanye
abadlali ndima. Ukusebenza kwabafundi kungabikwa ngeendlela ezihlukahlukeneko. Ukubika kufaka hlangana
amakarada wokubika/amaripoti, imihlangano yababelethi, amalanga wokuvakajthela isikolo, amakhomferensi
wababelethi nabotitjhere, ukubika ngomtato, iincwadi, incwadi yeendaba zetlasi nofana zesikolo, njll. Abotitjhere
bamagreyidi woke basebenzisa amaphesende ukubika ngesifundo. Amazinga ahlukahlukaneko wokuphumelela
namabhendi wamaphesende akhambelana nawo anjengoba atjengiswe ethebuleni engenzasi.
AMAKHOWUDU NAMAPHESENDE WOKUREKHODA NOKUBIKA
IKHOWUDU YAMANANI UKUHLATHULULWA KWEKGHONO AMAPHESENDE
7 Uphumelele kuhle khulu 80 - 100
6 Uphumelele kuhle 70 - 79
5 Uphumelele ngokusezingeni eliphezulu 60 - 69
4 Uphumelele ngokwanelisako 50 - 59
3 Uphumelele ngokulingeneko 40 - 49
2 Uphumelele ngezinga eliphasi 30 - 39
1 Akakaphumeleli 0 - 29
Abotitjhere bazakurekhoda amamaksi wamambala womsebenzi atholwe bafundi akhambelana nomsebenzi
ngokusebenzisa iphepha lokurekhoda; begodu babike ngokwamaphesende ngokukhambelana nesifundo ngasinye
ekaradeni lomfundi lokubika/eripotini yomfundi.
4.6 UKULINGANISA UKUHLOLA
Ukulinganisa kutjho ikambiso eqinisekisa bonyana imisebenzi yokuhlola ayithathi hlangothi, inobuqiniso
nokuthembeka. Ukulinganisa kufanele kusetjenziswe ezingeni lesikolo, lesifunda nelephrovinsi. Izinga lokulinganisa
kweliZweloke lingenziwa emaProvinsini, iimFunda, neenkolo ezikhethekileko. Kufanele kusetjenziswe ukulinganisa
okuzeleko nokufaneleko khona kuzokuqinisekiswa ikhwalithi eemfundweni zoke.
4.6.1 UkuHlola okuHlelekileko
• Iimvivinyo neenhlahlubo zama Greyidi 7 no 8 zilinganiswa esikolweni. Umeluleki wesifundo kufanele
alinganise isampula yemisebenzi ngesikhathi sakhe sokuvakatjhela isikolo ukuqinisekisa amazinga
wemisebenzi nokulinganisa kwangaphakathi.
• Iimvivinyo neenhlahlubo zamaGreyidi 9 kufanele zilinganiswa ezingeni lesifunda nezingeni lephrovinsi.
Indlela yekambiso le izakulawulwa ezingeni lomnyango wezefundo wephrovinsi.
TTKH 143
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
• Abaluleki beemfundo kufanele balinganise isampula yamaphepha weemvivinyo neenhlahlubo ngaphambi
kokobana zitlolwe bafundi ukuqinisekisa amazinga nokweluleka abotitjhere ngendlela yokuhlela/yokuseta
imisebenzi le.
4.6.2 Imisebenzi yokuHlola yeZomlomo
• Amagreyidi 7-9: Omunye nomunye umsebenzi wokuhlola wezomlomo ozakusetjenziswa njengengcenye
yeHlelo lokuHola kufanele unikelwe ihloko yomkhandlu wezeFundo esikolweni nofana ihloko yesifundo
bonyana awulinganise ngaphambi kokobana abafundi bawulinge umsebenzi lowo. Ngemva kwalokho,
abotitjhere bangahlola abafundi ngomsebenzi wezomlomo wokuhlola.
• Umeluleki wesifundo nofana umlinganisi othunyelweko ovela ephrovinsini ufanele alinganise isampula
yemisebenzi yezomlomo ngesikhathi sakhe sokuvakatjhela isikolo ukuqinisekisa amazinga wemisebenzi
nokulinganisa kwangaphakathi.
• Umlinganisi othunyelwe mnyango wefundo esisekelo angalinganisa isampula yemisebenzi yokuhlola
yezomlomo yamagreyidi 9.
4.7 OKUVAMILEKO
Umtlolo lo kufanele ufundwe kanyekanye ne:
4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum
Statement Grades R - 12; ne
4.7.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R - 12.
144 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
IGLOZARI
Ukulalela kokuzibandakanya - ngilokha umuntu azama ukuzifaka endaweni yesikhulumi begodu alalelisise lokho
azokutjho.
I-akhronimi/ibizo-sirhunyezwa - ligama elibizekako, elakhiwa ngamaledere wokuthoma wegama (isib. FET-Further
Education and Training)
ilimi lokwEngeza - (Qala ilimi lekhaya)- ngelinye ilimi elifundwa mfundi ngaphandle kwelimi lakhe lekhaya
ubulimi-nengi bokungezelela: umuntu lokha nakafunda ilimi (nanyana amalimi) ukungezelela elimini lakhe lekhaya.
Ilimi leli alithathi indawo yelimi lekhaya kodwana lifundwa kanye kanye nelimi lekhaya. Ehlelweni lobulimi-nengi, ilimi
lekhaya liyaqinisekiswa ngesikhathi lelo lokungezelela lithathwa njengelinye lesibili elisekelako (isib.woke amalimi
wokungezelelwa, kufakwe hlangana ilimi lokuFunda nokuFundisa nawo afundiswa kunye nelimi lekhaya kodwana
akalijamiseleli).
thanda ubuhle belimi - 1.ukuba nezwelo ngobuhle belimi ngalokho kea be nezwelo begodu abuke amagugu
angapheliko wetheksti
2. i-ayesthethe mumuntu onobuzwelano nobuhle bokutlama. “Aesthethic” kutjho ubuhle obutholakala emsebenzini
wezobukghwari. Umuntu anga coca ngobukghwari bomsebenzi, nofana enze okwehlulela kobukghwari.
ifana-tjhada- kubuyabuyelela itjhada elifanako, ivamisa itjhada elingukamisa nanyana elingungwaqa. Ukubuyelela
kungabonakala ekuthomeni emagameni alandelanako nanyana ngaphakathi kwamagama.
ukungahlathululeki kuhle- ukuhlathulula okubili okwenzeke ekusetjenzisweni kwegama nawulisebenzisa
ungakatjheji, ukungahlathululeki kuhle kutjhugulula umqondo (isib. Ubaba uthi ingahlatjwa ikomo emhlophe)
Umqondophika-igama eliphikisanako ngehlathululo egameni elinye iLimini elifanako (isib.’ukujabula’ ‘nokudana’)
i-analoji - 1. ukuthola okufanako ezintweni ezibonwa njengezihlukileko.
2. ukuthola okufanako ezintweni ezibonakala njengezihlukileko, indlela yokuhlathulula nanyana yokutjengisa
okuthileko, kodwana ingasi ubufakazi. Umuntu kufanele atjheje i-analoji emamala. Kufanele kube nokukhambisana
kuhle phakathi kwento ehlathululwako kanye nemininingwana ye-analoji.
ukuveza umlingisi - ukucoca ngezehlakalo ezincani nanyana ukukhuluma ngezehlakalo ngomnqopho wokuthula
umbiko, ukuzithabisa, ihlaya nanyana ukuveza umlingisi
abopopayi - maqhinga wokusebenzisa umlandelande weenthombe ukwakha isithombe-ngqondo sonyakazo
somsikinyeko nanyana sepilo.
irhobho-ndaba/ibohlololo - kungazaliseki kwesiphetho egade silindelwe, sekunalokho indaba yehliswe sisehlakalo
nje esingatjho litho nofana esilihlaya eliseqadi.
bunqopha - indlela yokuveza imibono emibili nanyana ehlukileko elinganako (isib. ukujarha khulu, ngebelo elincani)
Mqondondophika/igama eliphikisako - ligama elitjho ihlathululo engafaniko neyelinye igama ngelimi elifanako
(isib.’thaba’ kanye ‘notlhuwa’)
ngokufaneleko - nangabe ilimi lifanele, lelo limi lifanelekile ngokuya ngobujamo elisetjenziswe kibo/lapho lisetjenzliswe
TTKH 145
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
khona (isib. Ukuthi nilale kuhle kuzakukhambelana nesikhathi sokulala kodwana ukuthi kusile kungakhambelana
nokuphuma kwelanga)
Ukuhlola - Yindlela eyakhake kuhle. eragela phambili yokubuthelela ilwazi ngekhgono lomfundi ngeendlela
ezihlukahlukeneko
Ukubuyelela abokamisa- 1. ukubuyelela kwabokamisa emagameni amabili nanyana emagameni amanengi isib."
angene ngendlini, ahlale phasi, andzinze, abuze bonyana umraro ukuphi"
2. ukwengeza- itjhada labokamisa akunafuneko bonyana linembe: ukubuyelela kungakha umlandelande wetjhada
labokamisa endaweni ethileko
abamukelilwazi - 1. mumuntu nanyana abantu abalalelako, abafundako, nanyana ababukela amatheksti ngomnqopho
wokuthola ilwazi (Isib. abalaleli behlelo lomrhatjhi weendaba)
2. ukwengeza- khulukhulu, bamukeli-lwazi abakhambela imidlalo yeengoma nanyana umdlalo
itheksti ephathekako - itheksti enomsebenzi obonakalako begodu ayingabazeki (isib. imagazini namaphepha-
ndaba, ama-athikili, agadangiswe emirhatjhweni nakumabonwakude, imikhangiso, amabhrotjha wokuvakatjha,
iindlela zakarhulumende, iimbonelo zeencwadi eziliqiniso)
ubuhlangothi - 1.kuthatha enye into nofana umbono ngendlela yokukhethulula nanyana ukuthanda elinye ihlangothi
nanyana umuntu kunomunye okwenza kube budisi ukobana kuhlolwe kuhle.
ikheptjhini - sihloko se-athikili, isithombe, ifotho njll.
Isihloko - sihloko sencwadi, magama atlolwa phezulu ekhasini/esahlukweni sencwadi
Isihloko sencwadi- sekondlo/sesithombe
ikharikhetjha - 1. kungezelela ebunjalweni bento ukwenzela bonyana abantu bahleke (okutloliweko nofana
okubukelwako ukwenzela ukuhlekisa)
2. ukungezelela. imigwalo yabantu bamakhathuni emaphephandabeni enzelwe ukuba yikharikhetjha begodu
isebenza ngokungezelela nofana ukulahlekisa izakhiwo zalokho okubonakalako ngomqopho wokuba bukhomikhi
nofana ukwenza into bonyana ihlekise.
unobangela (qala umphumela) - lokho okubangela bona kube nokwenzekako nanyana ubujamo.
amathekiniki asetjenziswa emasinema - izinto ezisetjenziselwa ukwakha amafilimu(isib. ukwakheka, umkhanyo
umhlobo wesithombe esithathwako)
hlathulula - ukwenza ihlathululo izwakale kuhle kumfundi
Umutjhwana (ITLOZI) - beka endaweni efaneleko. “indoda eyabe yembethe irhembhe ebovu yabaleka”. Umutjho
oyihloko ngothi, ”Indoda yabaleka”. Amagama athi, ‘yabe yembethe irhembhe ebovu ‘ mumutjho oyamileko’. Angeze
wakghona ukuzijamela uwodwa, nalokha isenzo siphelele. Imitjhwana eyamileko ithoma ngeenhlanganiso (begodu,
nanyana) nanyana nesabizwana senani (ngubani, yiphi). Isihlanganiso sihlanganisa umutjhwana nenye ingcenye
yomutjho oyihloko. “Indoda eyembethe irhembhe ebovu yabaleka”. Kilomutjho “ukwembatha irhembhe ebovu”
akusiwo umutjhwana nanyana ibinzana lamagama. Isenzo asikapheleli (kulicezwana).
146 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
Ifreyizi/isingamutjho - umtjhwana inesenzo esithoma ngo 'uku' isib. ukuvakatjhela eKruger National Park kusithabisile
isitlhori/isiqongo - lizinga eliphezulu kunawo woke (lokugcina) lesehlakalo endabeni. Lelizinga liqakatheke khulu.
Sisehlakalo esizidlula zoke izehlakalo ngokuqakatheka okuthusako/okukarisako nanyana okwenzekako endabeni.
ukukhambelana - 1. itjhebiswano elizwakalako elingabonakaliko elihlanganisa imibono ibumbane bese yenza
bona indima nanyana indinyana ibumbane
2. Ukungezelela: kungafaka nehlelo elaneleko ukuletha ihlathululo, nanyana ukuhlela imitjho ngokulandelana. Ihlelo
elinomraro lingenza isitatimende bona singakhambisani.
ukukhambisana - ukukhambelana nangabe imitjho, iindima ngokuhlanganiswa kuhle ngokufana neenhlanganiso,
izabizwana kanye nebuyelelo.
ikholokhyalizimu (qala isirhumutjha) - ilimi eliba ngelekulumo engaziwa ngabanye nanyana elingakajayeleki
kodwana elingasetjenziswa elimini elihlelekileko.
Nciphisa/-khulisa - mazinga wokumadanisa nokukhulisa (njengeemphawulo neembaluli u- “omkhulu”, omkhudlwana”,
“omkhulu khulu”)
madanisa- (qala okungakhambisaniko) - ukuhlola indlela izinto ezifana ngayo.
irarano - Kukulwa nanyana kuphikisana okuvela hlangana nabalingisi bodwa nanyana kwabalingisi nobujamo
obuthileko bezinto. Irarano lingavela ekuqhulaneni kwemicabango yomlingisi ayedwa.
isihlanganiso - ligama elisetjenziselwa ukuhlanganisa imitjhwana emibili, amagama, ifreyizi kanye nemitjho.
ihlathululo enqophileko(qala ihlathululo esobala) - kokubili ukuhlangana okuhle nokumbi igama elikubuthako
ngokukusebenzisa okudlula ihlathululo esobala (esisekelo).
ubujamo - itheksti ngaso soke isikhathi iyasetjenziswa bese ikhiqizwa ngokobujamo, ubujamo bufaka hlangana
ubujamo obunabileko kanye nobumsinya kufakwe hlangana izinto ezifana nehlalakuhle, isiko kanye nesendlalelo
sepolotiki, ithemu lingatjho godu lokho okwenzeke ngaphambilini nanyana okulandela igama nanyana itheksti
begodu kuqakathekile ehlathululweni yalo.
imitlhala yobujamo - amatshwayo wobujamo kusebenzisa amagama akhambisana negama elingaziwako ukunikela
ihlathululo. Iqhingeli lokufunda lingafundiswa kanye nelwazi-magama.
ukungafani/ukuhlukana(qala godu ukumadanisa) - ukutjheja indlela izinto ezihlukana ngayo.
imithetjhwana yelimi - iindlela kanye nemithetho efaneleko yokusebenzisa ilimi. eminye imithetho isiza ukudlulisa
ihlathululo (isib. Imithetho yehlelo, amagabhadlhela); eminye isiza ekwethuleni lokho okumunyethweko (isib.
Okumunyethweko, isithombe esivamileko, iinhloko, ilwazi elingezeleleko elitlolwa phasi, amatjhadi, iinhloko,
amarhelo, iinthombe, i-indeksi); begodu eminye itjengisa iphetheni yelimi ebe esele litlanyiwe (isib. Ukulotjhisa,
ukukhuluma kancazana).
ukuhlola okuragela phambili- kufaka hlangana imisebenzi ehlolwako eyenziwa unyaka woke.
ukulemika ilimi ngokuhlabako - ukutsenga indlela yokwakha ihlathululo ngokuzwisisa ubudlelwano bamandla
ngaphakathi begodu nahlangana namalimi; kuthuthukisa abafundi bonyana bangavumeli ukusetjenziswa butjhuleni
begodu nokusebenzisa ilimi ngokuthlogomela.
TTKH 147
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ikulumo-pikiswano - kukulumo-pikiswano, iinqhema ezimbili ziphalisana ngokwazo. Umnqopho kutjhugulula ijaji
nabamukelilwazi ukobana umbonwabo ngesihloko abaphiwe sona uzwakala kuhle begodu ungofaneleko kunaloyo
wesinye isiqhema.
ihlathululo etholakala kusihlathululi-mezwi - (qala ne hlathululo engakapheleli)- yihlathululo epheleleko yegama.
Igama elisuselwe kwelinye - igama elisuselwe kwelinye nanyana emrabhini, esikhathini esinengi lakhiwa ngokufaka
isithomo nanyana isilungelelo (isib. ‘ikosikazi ’ lisuselwa egameni ‘ikosi’).
ilimi lesigodi - indlela yelimi elisetjenziswa mphakathi othileko; lihluke khulu kunezinye iindlela zelimi elifana nalo
ngokwamagama, ukwakheka begodu/kanye nokuphimiswa kwamagama.
itshimo lomdlalo - lenzeka lokha abamukelilwazi/ababukeli/abafundi/bazi izinto ezinengi ngobujamo kanye
nemiphumela yazo kunabalingisi ababandakanyekako, kwenza bona ukutjhuba komoya kurhagale, ukuthaba kanye
nokuzibandakanya kwabamukelilwazi.
isakhiwo somdlalo - 1. Indlela ekhethekileko yesitayela semitlolo imidlalo etloleke ngayo
2. ukuhleleka kwesakhiwo, iinkundla, iinqephu, abadlali nakukghonakalako namatshwayo welimi emdlalweni.
ukuthatha isiphetho; ukusebenzisa okutloliweko nanyana imitlhala ebonakalako ukubona lokho okungakavezwa
bunqopha nakafundako.
uku-editha - indlela yekambiso yokwenza itlhatlhabejo nanyana ukwenza ngobutjha itlhatlhabejo yetheksti, kufakwe
hlangana ukulungiswa kwemitjhapho yelimi, amatshwayo nemitjhapho yokutloleka kwamagama nokuhlola ukutlola
ukobana imibono ikhambelane begodu nesakhiwo esikhambelanako, kunrhatjhi, uku-editha kufaka hlangana
ukwakha, ukukhetha nokutlama amatheksti
umphumela (qala godu unobangela) - umphumela nanyana isiphetho sesenzo nanyana ubujamo.
ilimi elithinta imizwa - ilimi elivusa imizwa ebukhali.
i-yufenizimu - yikulumo ephakathi naphakathi nofana engazwakaliko ejanyiselelwa mcabango nofana igama
ezwakala kwangathi yikulumo ebukhali/embi/enelunya.
okunqophileko/okubonakalako (ukuphikisana nokungabonakali)- ihlathululo etjhatjhalazi nanyana evezwe
bunqopha.
ukuhlola kwangaphandle - kuhlolwa okwenzeka ngaphandle kwesikolo nanyana etlasini isib. ANA.
ukuhlunga: ukwenza imibono, ukwenza isahlulelo bese uthuthukisa imibono ekufundeni.
ukufanekisa (okuphikisana nokunqophileko) - amagama nofana imitjhwana esetjenziswa ngendlela engakanqophi
ukwakha umphumela onqotjhiweko; amatheksti wezemitlolo esikhathini esinengi asebenzisa ilimi lokufanekisa(isib.
isifaniso, isingathekiso ukwenza-samuntu)
butjhelela - 1. igama libuya ekugelezeni komlambo begodu liphakamisa ukukhambisana nokuhlangana okunikela
ilimi ikhwalithi yokuba nemvelo, ukusetjenziswa lula nokulirhumutjha lula
2. Ukungeza nendlela ehle yokulawula ihlelo (mhlamunye ingasi indlela ehle yehlelo).
ifonti - ubukhulu nomhlobo weledere/ubungako bobukhulu beledere elitlolweko nanyana umhlobo wamaledere
148 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
asetenziselwa ukutlola (Isib.i-12pt kukhompyutha nanyana i- Times New Roman (umhlobo wamaledere
asetjenziswako)
ukubeka ngaphambili (okungafani nengemva) - ngokusetjenziswa njengombana kusitjho, kutjho ukubekwa kwento
phakathi nanyana eqadi kwefreyimu ngaphambili; nalisetjenziswe ngokufanekisa, kutjho ukugandelela nanyana
ukutjheja into eyodwa ukudlula enye.
iforamu - ukukhuluma ngesiqhema nanyana iforamu yekulumo-pikiswano ingasetjenziselwa ukuphalisana nezinye
iinkolo, nanyana ngetlasini ngokuhlukanisa abafundi ngeenqhema ezine, isiqhema ngasinye sizakukhuluma
ngehlangothi elihlukileko lesihloko. Ijaji lizakuthatha isiqunto ngesiqhema esithumbileko.
ijenri (zemitlolo) - imihlobo nanyana imikhakha leyo amatheksti enziwa abe ziinqhema, isib. Inovela, umdlalo,
iinkondlo, incwadi yangokomthetho kanye nencwadi yobungani.
ukukhuluma ngezitho zomzimba - umsikinyeko wobuso nanyana womzimba okhambisana nehlathululo (isib.
Ukuvuma ngehloko)
amagrafu - imikhiqizo ebonwako nobukghwari obuthekhnikhali (isib. ukudweba, nokutlama)
iLimi leKhaya/lokuBelethwa - lilimi umfundi alifunda kumbelethi ombelethako. Lilimi lokumunywa ekungelakamma
obeletha umfundi, isikhathi esinengi. Lilimi umntwana alifunda ekhaya. Lilimi afunda ngalo ukucabanga nokuthintana
nabanye
abomafana-peledwa - igama elinetjhada elifanako nokupeledwa okufanako nelinye kodwana libe nehlathululo
ehlukileko (isib. ibizo ithanga ‘umgade’ ithanga ‘igoji’’)
irhwala - ukuthuthukisa ngamabomu (isib. Ukuhlathulula into ngendlela yokobana ibe yikulu kunalokho engikho
kwamambala: ‘wangipha intabakazi yokudla.’).
umfanekiso - sithombe nofana ukutjengisa ngokubukela into ethile
ibuyelelo - kubuyeleleka komuda endaweni efanako ekondlweni
ivumelwano - kuvumelana amalunga wegama emideni elandelanako yekondlo
isithombe - isithombe nanyana okhunye okusitjengiso okubonwako.
ukufanekisa - amagama nofana imitjhwana nemitjho eyakha isithombe engqondweni yethuokufana nesifaniso,
isingathekiso ukwenza-samuntu.
okutjhiwo kungabekwa bunqopha(kunalokho okunqophileko) - into enqophileko nanyana ephakanyisiweko
kutheksti kodwana kungavezwa bunqopha
okungakanqophi (kunalokho okutjho ihlathululo ebunqopha) - ihlathululo ephakanyiswa yitheksti kodwana
engavezwa bunqopha.
ukufaka hlangana abafundi abaneenqabo - ikambiso yokobana ifundo kufanele itholwe ngibo boke abafundi
kungakhathaleki bonyana banaziphi iintayela zokufunda, ivelaphi kanye namakghono.
ukuthatha isiqunto - kuthola ihlathululo ngalokho okuvezweko bese ukuthatha isiqunto ngakho koke.
ukuthoma - ukuthoma (isib. kuthoma ikulumiswano)
TTKH 149
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
i-inuwendo - yinto/ikulumo engasimnandi ekhulunywa ngokuthintwa phezulu kunokuthi ikhulunywe bunqopha.
inthavyu - umsebenzi wokubuthelela ilwazi nofana ikulumiswano yobuso nobuso ukucocisana okuphakathi
kwabantu, kunqotjhiswe ehlosweni ethile
ihluka lizwi - 1.iphetheni yokuba phezulu kwelizwi nanyana itjhuni yokukhuluma etjengisa izakhiwo zehlelo
ezifana nemitjho nanyana imitjhwana
2. ukungezelela. begodu kuhlukaniswa phakathi kwesitatimende begodu nemibuzo bese iveza imizwa nanyana
imikghwa yesikhulumi.
itshimo - kukutjho nanyana ukutlola usebenzise ikulumo ephambene nalokho umuntu akutjhoko ngomnqopho
wokukhubekisa nanyana ukuhlekisa ngomunye.
ijagoni - yikulumo nofana amathemu asetjenziswa emsebenzini/ebujameni obuthileko (isib. Abasebenzisa
ikhomphyutha bakhuluma “ngestifi”, “i-RAM”, “ikhondlwana”, nokhunye)
umahluko welimi - imahluko yelimi itholakala lokha amatjhuguluko amancani ngokwelwazi-magama, isakhiwo
begodu/nanyana ukuphimisa okwenziweko, kungehluka ngokweendawo nanyana ngokweenarha.
amalitheresi - imihlobo ehlukeneko yelitheresi (isib. okubonakalako, igrafu, ikhomphyutha, isirhatjhi, amasiko
nehlalakuhle)
ilitheresi (qala amalitheresi ) - ikghono lokukhambisa nokusebenzisa ilwazi mayelana neminqopho ehlukahlukeneko
kanye nobujamo begodu nokutlolela iminqopho ehlukeneko; ikghono lokurhumutjha amatheksti, kuvumele umuntu
ukobanab azwisise iphasi lakhe. Ikghono lokufunda nokutlola.
ihlathululo esobala (ingasi ukufanekisa) - ihlathululo etjhatjhalazi, ihlathululo ebunqopha khulukhulu engatjengiswa
ngamandla wamagama
imalaphrophizimu/ukuhlanakela ngephoso - kuphambanisa nokuraranisa amagama ngomnqopho wokufuna
ukubukwa ngendlela yokobana lamagama nanyana apheze aphimiseke ngokufana kodwana ahluke ngokwaneleko
ukobana angahlekisa ngesimanga sokobana angakafaneli.
ilimi elidlelezelako - ilimi elinqophe ekutholeni inzuzo ngendlela engakafaneli nanyana ngokudlelezela abanye, isib.
Imikhangiso, ukukhuluma ngokuthengiswako iinkulumo zepolotiki.
ilimi eliphathelene nehlelo - lilimi elisetjenziswa ebujameni obuthize behlelo nakukhulunywa ngeenkondlo
nelimi namathemu wehlelo;kufaka hlangana amagama afana ‘nobujamoobuthile’, ‘isitayela’, ‘isakhiwo’, ‘ikulumo-
pendulwano’ .
isingathekiso - kuhlathulula okhunye ngokusebenzisa okhunye okunamatshwayo afanako (isib. Ifundo silodlhelo
esinqophe epumelelweni).
umebhe-ngqondo - umgwalo wamagama neenthombe ezihlanganiswe ngemida, ukuze zinikele ummongo-ndaba
nanyana isihloko.
indlela yokwenza - indlela nanyana isenzo lapha into ethileko yethulwa khona; indlela yokuthintana (isib. Indlela
yokutlola, indlela yokukhuluma nanyana yomlomo, indlela yokubonakalako (okufaka hlangana iindlela zamagrafu
ezifana namatjhadi); ilwazi lingatjhugululwa ukusuka kwenye indlela uye kwenye (isib. Ukutjhugulula igrafu uyenze
indima).
150 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
umoya wekondlo - ukuzwa nanyana ukuthatheka kumatheksti atlolwako, kutjengisa umuzwa nanyana ukwakheka
kwengqondo yabalingisi; itjho godu nomuzwa okhiqizwe matheksti abukelwako, alalelwako kanye neweendlela
ezahlukeneko zokuthintana.
iindlela ezinengi zokuthintana - ihlanganisela yemihlobo yezinto ezingafaka hlangana amatheksti atloliweko,
amamethiriyali abukelwako, itjhada, ividiyo njll.
ingcoco - okukhulunywako/zomlomo nanyana okutloliweko okumayelana nezehlakalo ezihlangeneko
ngokokukhambisana, nanyana indatjana.
ilizwi lokucoca/umbono - lilizwi lomuntu ococa indaba (isib. Kungahlukaniswa phakathi komuntu wokuthoma
odembako- “Mina” esikhathini esinengi ongumlingisi endatjaneni, nanyana umuntu wesithathu odembako lapha
umdembi abiza abalingisi njengokuthi ‘yena’ nanyana ‘bona’.
i-onomatopiya/ifuzatjhada - ukusebenzisa amagama ukwakha itjhada lalokho akuhlathululako.
i-okzimoroni - ihlanganisela yamagama aneenhlathululo eziphikisanako, asetjenziswa ngabomu mayelana
nomphumela esikhathini esinengi obunjwa ngokusebenzisa isiphawulo ukuqinisekisa ibizo elinehlathululo ephikisako
(isib. ifihlo epepenene)
i-enjambment: mumuda osekondlweni onganatshwayo lokutlola umqondo wawo uphelela emdeni olandelako
ukucocisana ephanelini - kubunjwa kwenqhema bese kucocwa ngesihloko, kuphendulwa imibuzo bese kwenziwa
imisebenzi
ipharadoksi - isitatimende esiziphikisako nanyana esiqaleka singakhambisani nokuliqiniso, sibhaqe ngemva
kokutjhayisana okungaphezulu, kukhona okuzwakalako nanyana okusizathu
umtjhwana obuyelelwako - isitatimende esikhulunyiweko godu sombono nanyana ngetheksti umuntu ayibeka
ngawakhe amagama
Ipharonimi - igama elisuselwe egameni langaphandle
Iphazeli yamagama-yokuzaliselela amagama avundlako nehlako
ukwenza-samuntu - zizinto ezingaphiliko zinikelwa amatshwayo wabantu abaphilako (isib. Kufa ngiyakwesaba
amazinywakho neenzipho zakho)
isakhiwo - yindlela eveza indawo, umraro nabalingisi emtlolweni wamanovela, amadrama. Siveza ukulamana
kwezehlakalo, iphetheni yetjhebiswano hlangana kwezehlakalo nokurarana.
umbono - yindlela indaba icocwa ngayo - umbono womtloli ngiwo oquntako bonyana ofundako uzakuvezelwa njani
abalingisi, izehlakalo nendawo
izindlekelo - ukungabekezeli nanyana ukwehlulela kwangaphambili okwenziwa emntwini ngamunye, isiqhema,
umbono nanyana unobangela
phothimontewu - ukuhlanganiswa amagama amabili nofanana ngaphezulu ukunikela igama elitjha isib. Jabulani
noJabulile = Ja Ja
TTKH 151
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ukuphakama kwephimbo - ukubekwa nokwethulwa kokuba phezulu, ukuzwakala, kanye nokuhlukana kwamaphimbo
nawukhuluma nabamukelilwazi
idlalo-magama - kudlala ngamagama afanako nanyana afana ngomdumo (iisib.. “unomlandu anganamlandu”)
iridandensi - kusetjenziswa kwamagama nemitjhwana engatlhogekiko
ifuthinowuthi - ilwazi elingezelelweko elitlolwa ekugcineni phasi kwephepha
irejista - ukusetjenziswa kwamagama ahlukahlukeneko, isitayela, ihlelo, ukuphakama kwelizwi kanye nephimbo
mayelana nobujamo obuhlukeneko nanyana ubujamo (isib. Imitlolo yangokomthetho/ehlelekileko itlolwa kurejista
esemthethweni bese iincwadi zobungani esikhathini esinengi zitlolwa kurejista engakahleleki).
Isolilokhwi: ukukhulumela phezulu komlingisi akhuluma imicabango yakhe ayedwa
umbiko - (olungiselelweko kanye nongakalungiselelwa) Ukunikela umbiko obuyako wobujamo obuthileko, isib.
ingozi.
ukubuyelela ukufunda - liqhinga lokufunda ngokubuyelela elinikela umfundi elinye ithuba lokwenza bona itheksti
enesitjhijilo izwakale.
ukubuyelela - utjho ngamagamawakho liqhinga lokufunda lapha ofundako azakutjho godu into, arhunyeze,
nanyana arhunyeze ihlathululo yendima nanyana yesahluko, kungaba ngomlomo nanyana ngendlela yokuyitlola.
iqhinga lokubeka ikulumobugagu - iqhinga elifana nokuthi unande uthula lokha nawethula ikulumo, begodu
ubuyelele amagama owakhulumileko, asetjenziswa sikhulumi ngepumelelo lokha nakarherha abamukelilwazi
bonyana bamulalele. Amanye amaqhinga angasetjenziselwa ukwenzelela.
imibuzo ebugagu - imibuzo ebuzwako kodwana kungalindelwa ipendulo kodwana ukwenzela ukugandelela nofana
ukwenza samdlalo(isib. ‘uyazi bonyana unetjhudu kangangani?’)
ivumelwano - amagama nanyana imida yekondlo ephetha ngetjhada elifanako ukufaka hlangana abokamisa
igido - yiphetheni yamatjhada ebuyelelwako emagameni ukuze inikele igido elimnandi nawuwaphimisako
ihlekisa - yikulumo nofana iphimbo elisetjenziselwa ukungathembeki nofana ukukhubekisa nofana ukuhlekisa
ngomuntu.
isathaya - mathebeti aziveza nanyana ahlola umukghwa omumbi
ukuskena - kukhambisa amehlo emtlolweni ngehloso yokufumana ilwazi elithile (isib. ukuqala irherho leenomboro
zomrhala, ukuqala isikhathi sokufika nanyana sokusuka kwesitimela)
isifaniso - kumadanisa into ethileko nenye (isib. njenge-, njenga-, kwe-)
ukuskima - kufunda umtlolo msinya (isib. ukuqala iinhloko zeendaba ephephandabeni)
isirhumutjha/isilengi - lilimi elingasilo langokomthetho (elingakamukelwa) elivame ukusetjenziswa siqhema
esithileko (isib. “gcwala” “ngimnandi”, “nginje”
buqobolwana - ikghono lokwenzisa/ilimi lokwenzisa
152 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
HOD: - ihloko yomkhandlu wezeFundo esikolweni
ukudlelezela/ukudzimelela kokholelwa kikho - umthetho ondzindzileko (esikhathini esinengi uyadlelezela) ombono
ngendima umuntu othileko alindelwe bona ayidlale
amaqhinga - indlela evulekileko yekambiso nanyana indlela yokusetjenziswa ekuraruleni umraro
ukugandelela (egameni nanyana emtjhweni) - ukuveza amandla ehlavini legama nanyana igama emtjhweni
isitayela - Indlela ehlukileko nekhethekileko umtloli ahlela ngayo amagama ukuze azuze imiphumela ethileko.
Isitayela kuhlekuhle sihlanganisa umbono okufanele uvezwe kumtloli ngamunye. Amahlelo la afaka hlangana ikhetho
lamagama lomuntu ngamunye kanye neendaba ezinjalo ezifana nobude kanye nesakhiwo somutjho, iphimbo, kanye
nokusetjenziswa kwetshimo.
isakhiwana - isehlakalo esingaphasi esingakhambisani nesakhiwo esiqakathekileko somdlalo nanyana inovela
itshwayo - litshwayo elijamela enye into nanyana elijamela into ethileko
amagama atjho okufanako (ingasi aphikisanako) - igama elinehlathululo efanako nanyana epheze ifane kunelinye
igama ngelimi elifanako. Amagama atjho okufanako esiNdebeleni esikhathini esinengi aba nendlela akhambisana
ngayo.
ukuhlanganisa imibono - ukuhlanganiswa kwemibono ebuya emithonjeni ehlukahlukeneko; isirhunyezo
esitjhatjhalazi semibono ehlanganisiweko
itheksti- sitatimende nanyana isakhiwo emtlolweni, ekulumeni nanyana ikulumo ebonwako
ummongo - umbono ophakathi nanyana imibono kutheksti; itheksti ingaba nemmongo-ndaba embalwa begodu
lokhu angeze kwabonakala nanyana kwaba tjhatjhalazi .
iphimbo - ikhwalithi yelizwi elethula imilayezo eyenza umuntu athatheke ekulumeni. Ethekstini etloliweko, lizuzwa
ngamagama akhuluma ngemikghwa yomtloli. Efilimini iphimbo lingakhiwa ngokombhino nanyana ngemiphumela
ebukelwako
imitlolo yokuthintana - imitlolo yokuthintana(isib. incwadi, amaminidi womhlangano, imibiko, amafeksi)
imithetho yokudlhegana - mithetho esekela ukutjhidelana kweenkulumo zabantu (isib. ukuvumela ukuvezwa
kwemibono yabanye, ukubuyelela umbono ngomnqopho wokuhlathulula, ukungenelela ngomnqopho wokubuyisela
ikulumo endleleni efaneleko, ukubawa ihlathululo)
isitatimende esingakapheleli - ukuveza into ethile ngendlela yokukatelelwa kunokuveza iqiniso nanyana amaphuzu
apheleleko, esikhathini esinengi ukwenela ukugandelela, kumbeni njengendlela yokugegeda kumbeni njengendlela
yehlaya.
ivebhosithi- ilimi elisebenzisa amagama amanengi kunalawo afunekako
amatheksti abukelwako - mtlolo wananyana yini oyibukela ngamehlo. Kungaba sithombe, ifilimu nanyana itshwayo
elitjengisa okuthileko
ilizwi/iphimbo - ubuwena bomtloli: ukobana umtloli ngubani; lokha nakufundwako nanyana nakubukelwako umuntu
uba nokukghona ukubona umtloli kanye nalokho akuhlosileko. Qala ilizwi lomdembi.
TTKH 153
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
ukuhlakanipha - okungakalindeleki, ikghono lokuhlanganisa imibono engakhambelaniko ngokurhabako bonyana
yenze umqondo ozwakalako.
ikghono lokusahlela/lokukghedlha amagama - amaqhinga asetjenziswako nakufundwa amagama angaziwako
(isib. Ukuliphula/ukulikghedlha libe masilabhuli nofana ukuqala ihlathululo yesithomo nanyana isilungelelo)
isinemathografiki - bukghwari nofana isayensi yokwenza amafilimi weenthombe ezinomsikinyeko
154 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
TTKH 155
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI 7- 9
156 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Isindebele HL.