INkcazelo yeKharityhulam
yeSizwe (NKS)
ISIXHOSA ULWIMI LWASEKHAYA
INkcazelo yePolisi
yeKharityhulam nokuHlola
IsiGaba esiPhezulu
iBanga 7-9
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS SP HOME ISIXHOSA GR 7-9 web.pdf
Isixhosa HL · Grades 7, 8, 9 · xh. CAPS document, 158 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isixhosa HL
- Grade
- Grades 7, 8, 9
- Language
- Xh
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 158
- File size
- 872.2 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 158
Document textSearch extracted text and jump to a page.
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
YEBANGA 7 – 9
ISIXHOSA ULwimi lwaseKhaya
CAPS
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout
to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents
placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been
translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are
correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: CAPSlangcomments@dbe. gov. za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www. education. gov. za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0499-2
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
2 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
CAPS
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ISIQULATHO
Icandelo loku-1: intshayelelo yenkcazelo yepolisi yekharityhulam
nokuhlola. ............................................................................................................................................ 3
1. 1 Imvelaphi. ......................................................................................................................................................... 3
1. 2 Amagqabantshintshi. ...................................................................................................................................... 3
1. 3 Iinjongo eziphangaleleyo zekharityhulam yoMzantsi Afrika. ...................................................................... 4
1. 4 Ukwabiwa kwexesha........................................................................................................................................ 6
1. 4. 1 IsiGaba esisisiSeko................................................................................................................................. 6
1. 4. 2 IsiGaba esiPhakathi................................................................................................................................ 6
1. 4. 3 IsiGaba esiPhezulu................................................................................................................................. 7
1. 4. 4 IBanga 10-12 . ........................................................................................................................................ 7
ICANDELO LESI-2: UKWAZISA IILWIMI KWISIGABA ESIPHEZULU..................................................... 8
2. 1 Iilwimi ngokweNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola..................................................................... 8
2. 1. 1 Imigangatho yolwimi................................................................................................................................ 8
2. 1. 2 Izakhono zolwimi. .................................................................................................................................... 9
2. 1. 3 Iindlela zokufundiswa kolwimi.................................................................................................................. 9
2. 2 Ukwabiwa kwexesha loLwimi lwaseKhaya kwikharityhulam. ................................................................... 12
2. 3 Izixhobo ezixhasa ukufunda nokufundisa................................................................................................... 13
icandelo lesi-3 umxholo nezicwangciso zokufundosa izakhono zolwimi............... 14
3. 1 Amagqabantshintshi ngezakhono zolwimi. ................................................................................................ 14
3. 1. 1 Ukuphulaphula nokuthetha.................................................................................................................... 14
3. 1. 2 Ukufunda nokubukela............................................................................................................................ 24
3. 1. 3 Ukubhala nokunikezela.......................................................................................................................... 38
3. 1. 4 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi............................................................................................ 51
3. 2 Itheyibhile yokunatyiswa kweetekisi............................................................................................................ 55
3. 3 Izicwangciso zokufundisa............................................................................................................................. 57
3. 4 Itheyibhile yesicwangciso sokufundisa....................................................................................................... 59
CAPS 1
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ICANDELO LESI-4: UKUHLOLA KULwimi lwaseKhaya................................................................. 136
4. 1 Intshayelelo.................................................................................................................................................. 136
4. 2 Ukuhlola okungekho sesikweni okanye kwemihla ngemihla.................................................................. 137
4. 3 Ukuhlola okusesikweni. .............................................................................................................................. 138
4. 3. 1 Iimfuno zokuhlola okusesikweni kuLwimi lwaseKhaya........................................................................ 138
4. 3. 2 Iintlobo zemisebenzi yekota................................................................................................................. 139
4. 4 Inkqubo yokuhlola okusesikweni............................................................................................................... 141
4. 5 Ukurekhoda nokunika ingxelo ngomsebenzi............................................................................................ 146
4. 6 Uphononongo lokuhlola.............................................................................................................................. 147
4. 7 Ulwazi gabalala. ........................................................................................................................................... 148
Uluhlu lwamagama........................................................................................................................ 149
2 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ICANDELO LOKU-1: INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI
YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
1. 1 IMvelaphi
INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 icacisa ipolisi yekharityhulam nokuhlola ezikolweni.
Ukuphucula ukusetyenziswa kwayo, INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe ihlaziyiwe, yaye olu hlaziyo luya
kuqala ukusebenza ngeyoMqungu/ngoJanyuwari 2012. Isifundo ngasinye senzelwe uxwebhu olunye lwePolisi
yeKharityhulam nokuHlola endaweni yala maxwebhu madala angala: INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe, isiKhokelo
seNkqubo yokuFunda kunye nesiKhokelo sokuHlola sesiFundo kwiBanga R-12.
1. 2 AmaGqabantshintshi
(a) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012) imele inkcazelo
yepolisi yokufunda nokufundisa kwizikolo zoMzantsi Afrika yaye iquka oku kulandelayo:
(i) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yesifundo ngasinye kwezo zifundo zivunyiweyo zesikolo;
(ii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement Grades R-12.; kunye
(iii) Noxwebhu lwepolisi oluthi, National Protocol for Assessment Grades R-12 (eyoMqungu/Janyuwari
2012).
(b) Uxwebhu oluthi, INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012)
lungena endaweni yala maxwebhu eNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe mabini alandelayo:
(i) iRevised National Curriculum Statement Grades R-9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002,
kunye
(ii) neNational Curriculum Statement Grade 10-12 Government Gazettes, No 25545 of 6 October 2003 and
No. 27594 of 17 May 2005.
(c) Amaxwebhu eNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe ekuthethwe ngawo kumhlathi b (i) no (ii), aquka la maxwebhu
epolisi alandelayo, aza kuthi aye eyekiswa ngokuyekiswa, kuze endaweni yawo kungene iNkcazelo yePolisi
yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012) ngo2012 - 2014:
(i) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yezifundo ngezifundo, isiKhokelo seNkqubo yokuFundisa kunye
nesiKhokelo sokuHlola sesiFundo seBanga R-9 neseBanga 10-12;
(ii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National Policy on assessment and qualifications for schools in the General
Education and Training Band, olubhengezwe kwiGovernment Notice No. 124 ekwiGovernment Gazette
No. 29626 of 12 February 2007;
(iii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), olubhengezwe kwiGovernment Gazette No. 27819 of 20 July 2005;
CAPS 3
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
(iv) Uxwebhu lwepolisi oluthi, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special
needs, olupapashwe kwiGovernment Gazette, No. 29466 of 11 December 2006, lufakwe kuxwebhu
lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R-12; kunye
(v) Noxwebhu lwepolisi oluthi, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol
for Assessment (Grades R-12), olubhengezwe kwiGovernment Notice No. 1267 kwiGovernment Gazette
No. 29467 of 11 December 2006.
(d) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12; kunye namacandelo akwiPolisi yeKharityhulam nokuHlola
njengoko ebonisiwe kwisahluko sesi-2, 3 nesesi-4 solu xwebhu aqulethe izithethe nemigangatho yeNkcazelo
yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R-12. Ngoko ke, olu xwebhu luya kuthi, ngokwecandelo 6A leSouth African
Schools Act (uMthetho oLawula iZikolo zaseMzantsi Afrika), ka1996 (uMthetho wama-84 ka1996,) lwenze
isiseko sokuxhobisa umPhathiswa wezeMfundo esisisiSeko ukuba akwazi ukubeka awona manqanaba
aphantsi eziphumo nemigangatho, ngokunjalo neenkqubo nemigaqo yokuhlola impumelelo yabafundi,
manqanaba lawo aza kusebenza kwizikolo zikarhulumente nezabucala.
1. 3 IiNjongo eziPhangaleleyo zeKharityhulam yoMzantsi Afrika
(a) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 inika isikhokelo kulwazi, IIVEKI nezithethe (izinto
ezixabisekileyo) ezinokufundwa ezikolweni zaseMzantsi Afrika. Le kharityhulam ijonge ukuqinisekisa ukuba
abafundi bafumana ulwazi bekwasebenzisa nezakhono ngeendlela ezihambelana nobomi babo bemihla
ngemihla. Kungoko ke le kharityhulam ikhuthaza uluvo lokusebenzisa kakhulu iimeko zalapha, kodwa ibe
ikwayise iso nemiba ebalulekileyo yehlabathi jikelele.
(b) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 yenza oku kulandelayo:
• Ixhobisa abafundi ngolwazi, IIVEKI nezithethe eziya kubanceda ukuba bakwazi ukuzimela nokuthabatha
inxaxheba ekuhlaleni njengabemi belizwe elikhululekileyo; nokuba bavela kweyiphi imo yezentlalo, uhlanga,
isini, bekhangeleka njani ngokomzimba okanye bekuliphi inqanaba lengqiqo;
• Ivulela abafundi amathuba okuya kwimfundo ephakamileyo;
• Incedisa abafundi ukuba bakwazi ukuphuma kumaziko emfundo baye kumaziko omsebenzi; yaye
• Inika abaqeshi umfanekiso ocacileyo ngobuchule nolwazi abanalo abafundi.
(c) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 isekelwe phezu kwale mithetho-siseko ilandelayo:
• Ukuphuculwa kwezentlalo: ukuqinisekisa ukuba kuyalungiswa ukungalingani kwezemfundo okwabangelwa
lixesha lobandlululo, nokuba bonke abemi banikwa amathuba emfundo alinganayo;
• Ukufunda ngokubandakanyeka kusetyenziswa ingqiqo: ukukhuthaza indlela yokufundisa efuna abafundi
ukuba bathathe inxaxheba bebonakalisa ingqiqo, endaweni yokufunda ngokubethelela izimvo nokufunda
nje bengaziqiqisisi iinyaniso okanye izimvo abazinikwayo;
4 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ulwazi nezakhono ezikumgangatho ophakamileyo: ukubekwa kweyona migangatho isezantsi yolwazi
nezakhono ekufuneka abafundi bezibonakalise kwibanga ngalinye, kananjalo nokumiselwa kwemigangatho
ephezulu enokufikelelwa kuzo zonke izifundo;
• Ukuqhubela phambili: umxholo wokufundwayo neemeko ekufundwa phantsi kwazo kwibanga ngalinye
ubonisa ukuqhubela phambili, ukususela kokulula ukuya koko kuntsonkothileyo;
• Amalungelo oluntu, uqukaniso, ukukhathalelwa kokusingqongileyo nobulungisa bezentlalo: ukufakwa
kwemithetho-siseko neendlela zokwenza ubulungisa kwezentlalo nokukhathalela indalo esingqongileyo
kwanamalungelo oluntu, njengoko ebekiwe kuMgaqo-siseko weRiphablikhi yoMzantsi Afrika. INkcazelo
yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga 10-12 ibonakalisa uvakalelo kwimiba yeyantlukwano
enjengendlala, ukungalingani, uhlanga, isini, ulwimi, ubudala, ukuba nenkubazeko neminye imiba;
• Ukuxatyiswa kolwazi lwemveli: ukuthathela ingqalelo ubutyebi bembali kunye nelifa lemveli leli lizwe
njengeentsika zokuxhasa izithethe eziqulethwe nguMgaqo-siseko; kunye
• Nentembeko, umgangatho ophezulu, kunye negalelo elibonakalayo: ukunika imfundo enokuthelekiseka
neyamanye amazwe ngokomgangatho, ukunatyiswa kwanokungena nzulu kwayo kwimiba efundiswayo.
(d) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 ijonge ukuphuhlisa abafundi abakwaziyo:
• ukuchonga nokusombulula iingxaki bathabathe izigqibo besebenzisa ingqiqo nokucinga okubonakalisa
ubugcisa;
• ukusebenza ngempumelelo bebodwa naxa bekunye nabanye njengamalungu eqela;
• ukuzicwangcisa nokuzilawula bona buqu kunye nemisebenzi yabo, loo nto beyenza ngentembeko
nangempumelelo;
• ukuqokelela, ukuhlalutya, ukucwangcisa nokuhlaba amadlala ulwazi;
• ukunxibelelana nabanye ngempumelelo besebenzisa ubuchule bokubonwayo, bemiqondiso kunye/okanye
nezinye IIVEKI zolwimi ngeendlela ezahlukeneyo;
• ukusebenzisa inzululwazi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokubonisa ukuba noxanduva
ngokunengqiqo ekukhathaleleni indalo esingqongileyo nempilo yabanye; kunye
• nokubonisa ukuliqonda ihlabathi ukuba liyiseti yezinto ngezinto ezizalanayo ngokuqaphela ukuba iimeko
ezisonjululwa phantsi kwazo iingxaki azizimelanga zodwa geqe.
(e) Ukuqukaniswa kwemfundo kufuneka kube ngundoqo ekulungiseleleni, ekucwangciseni nasekufundiseni
kwisikolo ngasinye. Oku kunokwenzeka kuphela xa bonke ootitshala benolwazi oluphangaleleyo malunga
nendlela yokuqonda nokusombulula izidingo zokufunda kunye nendlela yokucwangcisela abafundi
abangafaniyo.
Undoqo ekulawuleni ukuqukaniswa kwemfundo kukuqinisekisa ukuba izidingo ziyachongwa zize zisonjululwe
ngawo onke amaqela enkxaso efanelekileyo asesikolweni, aquka ootitshala, amagosa esithili, amaQela
eNkxaso amaZiko athile, abazali neZikolo zabaFundi abaneeMfuno eZizodwa njengamaZiko aXhobisa
ngoLwazi. Ukusombulula izidingo eklasini, ootitshala mabasebenzise iindlela ngeendlela zokujongana
neyantlukwano kwikharityhulam, ndlela ezo zifana nezo zikuxwebhu lweSebe leMfundo esisisiSeko oluthi
Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010).
CAPS 5
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
1. 4 UKwabiwa kweXesha
1. 4. 1 IsiGaba esisisiSeko
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esisisiSeko lumi ngolu hlobo:
IBANGA R IBANGA 1-2 IBANGA 3
ISIFUNDO
(IIYURE) (IIYURE) (IIYURE)
ULwimi lwaseKhaya 10 8/7 8/7
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 2/3 3/4
IMathematika 7 7 7
IzaKhono zoBomi 6 6 7
• ULwazi olusisiSeko (1) (1) (1)
• EzobuGcisa (2) (2) (2)
• EzemiThambo (2) (2) (2)
• UkuziPhatha neNtlalo (1) (1) (1)
LILONKE 23 23 25
(b) Ixesha elabelwe ukufundisa leBanga R, 1 nelesi-2 ziiyure ezingama-23. KwiBanga lesi-3 ziiyure ezingama-25.
(c) IBanga R-2 labelwe iiyure ezilishumi, zize zibe li-11 kwiBanga lesi-3. ULwimi lwaseKhaya lwabelwe ezona
lwimi yure zininzi ezisi-8 nezona zimbalwa ezisi-7; luze uLwimi oloNgezelelweyo lwabelwe ezona zimbalwa
zibe 2 zize ezona zininzi zibe 3 kwiBanga 1-2. KwiBanga lesi-3 ezona yure zininzi zisi-8, zize zibe si-7 ezona
zimbalwa kuLwimi lwaseKhaya; kanti kuLwimi oloNgezelelweyo ezona zimbalwa zi-3, zize ezona zininzi
zibe 4.
(d) IMathematika yabelwe iiyure ezisi-7.
(e) KwIIVEKI zoBomi, uLwazi lokuQala lwabelwe iyure e-1 kwiBanga R - 2, zi-2 kwiBanga lesi-3, njengoko
kubonisiwe kwizibiyeli kwiBanga.
1. 4. 2 IsiGaba esiPhakathi
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esiPhakathi limi ngolu hlobo:
ISIFUNDO IIYURE
ULwimi lwaseKhaya 6
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 5
IMathematika 6
INzululwazi nobuChwepheshe (neTeknoloji) beNdalo 3, 5
INzululwazi yezeNtlalo 3
IzaKhono zoBomi 4
• EzobuGcisa (1, 5)
• EzemiThambo (1)
• UkuziPhatha neNtlalo (1, 5)
LILONKE 27, 5
6 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
1. 4. 3 IsiGaba esiPhezulu
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esiPhezulu lumi ngolu hlobo:
ISIFUNDO IIYURE
ULwimi lwaseKhaya 5
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 4
IMathematika 4, 5
INzululwazi yezeNdalo 3
INzululwazi yezeNtlalo 3
UbuChwepheshe (iTeknoloji) 2
INzululwazi yoLawulo lwezoQoqosho 2
IsiFundo ngezoBomi 2
EzobuGcisa 2
LILONKE 27, 5
1. 4. 4 IBanga 10-12
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa iBanga 10-12 lumi ngolu hlobo:
IZIFUNDO IIYURE
ULwimi lwaseKhaya 4. 5
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 4. 5
IMathematika 4. 5
IsiFundo ngezoBomi 2
Ubuncinane bazo naziphi izifundo ezithathu ezikhethwe 12 (3x4yr)
kwiQela B isiHlomelo B, iiTheyibhile B1 - B8 zoxwebhu
lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R-12, ngokuxhomekeke
kwimigaqo ebekwe kumhlathi wama-28 wolu xwebhu
lwepolisi.
LILONKE 27, 5
Ixesha elabelwe ukufundisa ngeveki malisetyenziselwe ukufundisa izifundo ngokweemfuno zezifundo
zeNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 (NKS) ezichatshazelwe apha ngasentla, hayi
ezinye izifundo ezongezelelweyo. Ukuba umfundi ufuna ukongeza izifundo, makongezelwe elinye ixesha lezo
zifundo azongezileyo.
CAPS 7
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ICANDELO LESI-2: UKWAZISA IILWIMI KWISIGABA ESIPHEZULU
2. 1 IILWIMI KWINKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Ulwimi sisixhobo sokucinga nokunxibelelana. Lukwayindlela yenkcubeko nothando lobuhle abathi abantu babelane
ngayo ukuze bakwazi ukuliqonda ilizwe abaphila kulo. Ukufunda ukusebenzisa ulwimi ngendlela eyiyo kubangela
ukuba abafundi bafumane ulwazi, bakwazi ukuzazi, ukwazisa iimvakalelo neengcinga zabo, ukunxibelelana nabanye
nokukwazi ukulawula ilizwe abaphila kulo. Lukwanika abafundi imifanekiso etyebileyo nemandla kunye neengcinga
ezinokusetyenziswa kwilizwe labo ngokungcono nangokucacileyo kunokuba kunjalo. Kusetyenziswa ulwimi
ukuvakalisa nokwakha iinkcubeko eziziintlobo ngeentlobo nobuhlobo kwaye kukwangokusebenzisa ulwimi apho olu
lwakhiwo lunokuthi lutshintshatshintshwe, lwandiswe okanye luphuculwe.
2. 1. 1 Imigangatho yolwimi
Ukufunda ulwimi kwisiGaba esiPhezulu kuquka zonke iilwimi ezisemthethweni eMzantsi Afrika, oko kukuthi iAfrikaans,
English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, isiSwati, Sepedi (Sesotho sa leboa), Sesotho, Setswana, Tshivenda, Xitsonga
kwaneelwimi ezingekho semthethweni. Ezi lwimi zingafundiswa kwimigangatho eyahlukileyo.
ULwimi lwaseKhaya lulwimi lokuqala olufundwe ngabafundi emakhayeni abo kuba kuthethwa lona. Nangona kunjalo
izikolo ezininzi eMzantsi Afrika azilufundisi uLwimi lwaseKhaya lwabafundi abathile okanye lwabafundi bonke
abafunda kweso sikolo. Ezi zikolo zikhetha ukufundisa ulwimi olunye okanye iilwimi ezimbini ezikwinqanaba lolwimi
lwaseKhaya. Ngenxa yoku amagama athi, uLwimi lwaseKhaya noLwimi lokuQala oloNgezelelweyo lubhekiselele
kwinqanaba lolwazi lolwimi olo luthi lufundiswe hayi ngokubhekiselele kulwimi lokuzalwa (uLwimi lwaseKhaya)
okanye ulwimi olufundwayo (njengolwimi olongezelelweyo).
Umgangatho woLwimi lwaseKhaya unika abafundi izakhono ezingundoqo zokunxibelelana nabanye abantu
ezifuneka kwimo yasekuhlaleni nezakhono zemfundo zokuqondwa kokusetyenziswa kolwimi ezifunekayo
ngokwekharityhulam jikelele. Ugxininiso lusekufundisweni kwezi zakhono: ukuphulaphula, ukuthetha, ukufunda,
ukubhala kulo mgangatho. Lo mgangatho ukwanika abafundi amathuba okufunda uncwadi nobugcisa nengqikelelo
eya kubenza bakwazi ukuyila, ukuqikelela nokuxhobisa ukuqonda kwabo ilizwe abaphila kulo. Kodwa ugxininiso
nomlinganiselo wokuphulaphula nokuthetha ukususela kwibanga lesi-7 ukuya phezulu ungaphantsi kwalowo
wezakhono zokufunda nokubhala.
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo lubhekiselele kulwimi olungelulo uLwimi lwaseKhaya kodwa olusetyenziselwa
ukunxibelelana nabanye abantu ekuhlaleni, oko kukuthi njengolwimi lokufunda nokufundisa. Ikharityhulam inika
inkxaso emandla kwabo bafundi abaya kuthi basebenzise uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo okokuqala njengolwimi
lokufunda nokufundisa. Ekupheleni kwebanga lesi-9 aba bafundi baya kuba nako ukusebenzisa ulwimi lwabo
lwasekhaya kunye noLwimi lokuQala oloNgezelelweyo ngendlela efanelekileyo nangokuzithemba kwiimeko
ezahlukileyo eziquka ukufunda.
EMzantsi Afrika abafundi abaninzi baqala ukusebenzisa uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo, isiNgesi, njengolwimi
lokufunda nokufundisa. Oku kuthetha ukuba kufuneka bafikelele kwelona zinga liphezulu lobuchule ekusebenziseni
isiNgesi. Kufuneka bakwazi ukufunda nokubhala kakuhle ngesiNgesi.
Umgangatho woLwimi lokuQala oloNgezelelweyo uthatha ngokuba abafundi basenokuba abanalwazi kwaphela
ngolu lwimi xa befika esikolweni. Kwiminyaka embalwa yokuqala yasesikolweni kugxilwa kakhulu ekukhuliseni
izakhono zabafundi zokuqonda nokukwazi ukuluthetha olu lwimi - izakhono ezingundoqo zokunxibelelana nabanye
abantu. KwiBanga lesi-2 nelesi-3 abafundi baqala ukwandisa ulwazi kwesi siseko sokunxibelelana ngomlomo.
Bakwasebenzisa izakhono zelitheresi abasele bezifunde kuLwimi lwabo lwaseKhaya.
8 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
KwisiGaba esiPhakathi nesiPhezulu, abafundi bayaqhuba nokuqinisa izakhono zabo zokuphulaphula, ukuthetha,
ukufunda nokubhala. Kweli nqanaba abantwana abaninzi bafunda ngokusebenzisa uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo,
oko kukuthi isiNgesi, kwaye kufuneka bafundiswe olu lwimi ngakumbi. Ugxininiso olumandla ngoko ke malube
sekusebenziseni uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo ngeenjongo zokucinga nokuqiqa. Oku kubangela ukuba abafundi
bakhulise izakhono zabo zokuqiqa, izakhono ezo abaza kufuna ukuzifunda nezinye izifundo ezifana neNzululwazi
yezeNdalo neMathematika ngesiNgesi. Basebenza ngakumbi ngeetekisi zoncwadi kwaye baqalisa ukukhulisa
izakhono zokuthanda ubuhle nokukwazi ukuyila engqondweni kuLwimi lwabo oloNgezelelweyo. Ngethuba abafundi
befika, kwisigaba esiphezulu kufuneka babe sele bekwazi ukulusebenzisa ngokufanelekileyo ulwimi lwabo lokuqala
olongezelelweyo ngokubhekiselele kwizakhono zokunxibelelana nabantu kunye nezokuqonda zemfundo.
Nakuba kunjalo eliyinyani lelokuba kweli nqanaba abafundi abakakwazi kakuhle ukunxibelelana ngoLwimi lokuQala
oloNgezelelweyo. Ngoko ke umngeni kwisiGaba esiPhakathi kukunika inkxaso abafundi ngaxesha linye banikwe
ikharityhulam eza kwenza ukuba abafundi bafikelele kwimigangatho efunekayo kumabanga alandelayo. Kufuneka
le migangatho ibe kwimo yokuba abafundi bakwazi ukusebenzisa uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo kwinqanaba
eliphezulu ukubalungiselela imfundo yamaziko emfundo ephakamileyo okanye ilizwe lomsebenzi. Ngoko ke,
kucetyiswa ukuba, apho kunokwenzeka, abafundi abakwisiGaba esiPhezulu bafundiswe imiba efanayo kumjikelo
weeveki ezimbini kuyo yomibini imigangatho yolwimi - owoLwimi lwaseKhaya nowoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo.
2.1. 2 Izakhono zolwimi
Ikharityhulam yoLwimi lwaseKhaya yenziwe ngokwezi zakhono zilandelayo:
1 Ukuphulaphula nokuthetha
2 Ukufunda nokubukela
3 Ukubhala nokunikezela
4 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi
2. 1. 3 Iindlela zokufundiswa kolwimi
Iindlela zokufundiswa kolwimi kula maxwebhu zezisekelwe kwiitekisi, ezifundisa ulwimi ngokulusebenzisa nezifundisa
ngokwenkqubo.
Indlela yokufundisa esekelwe kwiitekisi kunye nendlela yokufundisa ulwimi ngokulusebenzisa zixhomekeke
kakhulu ekusetyenzisweni rhoqo nasekuvelisweni kweendidi ngeendidi zeetekisi.
Indlela yokufundisa esekelwe kwiitekisi ifundisa abafundi ukuba babe ngabafundi, ababhali, abaphononongi
nabayili abagqwesileyo, abazithembileyo nabaqiqayo. Oku kubandakanya ukuphulaphula, ukufunda, ukubukela
nokuhlalutya iitekisi ukwenzela ukuqonda indlela eziveliswe ngayo nefuthe lazo. Le nto iphuhlisa izakhono zabafundi
zokuphengulula nokuphendla iitekisi gabalala. Iitekisi zoqobo ngowona mthombo ekusekelwa kuwo umxholo nemeko
yokufundwa nokufundiswa kolwimi ngendlela enxibelelanayo nedibeneyo. Indlela yokufundisa esekelwe kwiitekisi
ikwabandakanya ukuveliswa kweendidi ngeendidi zeetekisi ezilungiselelwe iinjongo ezithile nabaphulaphuli/abafundi
abathile. Le ndlela isekelwe kwingqiqo yokwazi indlela iitekisi ezakhiwe ngayo.
Indlela yokufundisa ulwimi ngokulusebenzisa icebisa ukuba xa efunda ulwimi, umfundi makanikwe ithuba elaneleyo
lokulusebenzisa olu lwimi alufundayo kunye namathuba okuziqhelisa okanye avelise ulwimi ngokuqhagamshelana
ngeenjongo zemiba yasekuhlaleni neyokuziqhelanisa esebenzisa lona. Ufundo lolwimi malugxininiswe eklasini apho
izakhono zokufunda/ukubukela nokubhala/ukunikezela zifundwa khona ngokufunda nokubhala rhoqo. Ufundiso
lolwimi lwenzeka ngendlela enxulumeneyo, utitshala ebonisa indlela eyiyo nefanelekileyo, abafundi beziqhelisa
ngezakhono ezifanelekileyo emaqeleni phambi kokuzisebenzisa izakhono eyedwa umfundi. Ukwakhiwa kwesifundo
CAPS 9
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ngasinye makube koko kwenziwa yiklasi yonke ngaphambi kokuziqhelanisa emaqeleni nokusebenzisa isakhono
esitsha ngabanye. Amagama asetyenziswayo ngala: ukuphulaphula nokuthetha, ukufunda nokubhala notitshala,
amaqela, ukufunda nokubhala ngoncedo lukatitshala nayedwa.
Indlela yokufundisa ngokwenkqubo isetyenziswa xa abafundi befunda ze bavelisa iitekisi zomlomo nezibhaliweyo.
Abafundi bathabatha inxaxheba kumanqanaba ahlukeneyo eenkqubo zokuphulaphula, ukuthetha, ukufunda
nokubhala. Mabacinge ngababukeli/abaphulaphuli nangenjongo xa besenza ezi nkqubo. Loo nto iya kubenza bakwazi
ukuqhagamshelana, ukuthetha nokuveza iimbono zabo ngobuchule. Umzekelo, ukufundiswa kokubhala akugxininisi
kwisiphumo kuphela, koko kugxininisa nakwinjongo nenkqubo yokubhala. Ngexesha lenkqubo yokubhala abafundi
bafundiswa indlela yokuvelisa izimvo, ukucinga malunga nenjongo, nabantu abaza kufunda umsebenzi wabo,
ukubhala iidrafti, ukuhlela umsebenzi wabo nokunikezela ngaloo nto bayibhalileyo bedandalazisa iingcinga zabo.
Iindlela zokufundiswa koncwadi
Ukufundiswa koncwadi makugxininise ekufundiseni ngenjongo yokuqonda yaye kuquka ubuchule/iindlela zenkqubo
yokufunda (phambi kokufunda, ngeli xesha ufundayo, emva kokufunda). Esona sizathu sibalulekileyo sokufunda
uncwadi eklasini kukukhulisa uvakalelo lwabafundi kusetyenziso lolwimi ngendlela ecolekileyo, enobuchule,
enongiweyo, enemifanekiso-ngqondweni nemiqondiso nenzulileyo kunokuba befunda enye into engelulo uncwadi.
Nangona ezinye iitekisi zoncwadi izezokonwabisa, ukuhlekisa, ukwandisa ulwazi, ababhali abazimiseleyo
nabazinikezeleyo babhala iinoveli, imidlalo, umbongo kuba beneengcinga, imibono nemiba, imithetho-siseko, iimbono,
neenkolelo abafuna ukwabelana ngazo nokuzivezela abafundi beencwadi zabo. Ingqikelelo ekusetyenzisweni
kolwimi yenye yeendlela ezongeziweyo zokutyhila, ukomeleza nokugxininisa iingcinga zaba babhali.
Ukufundiswa koncwadi akukho lula, kodwa kunzima ngakumbi xa zingekho iingcinga zabafundi eziya kumnceda
ekufumaneni intsingiselo nokuphawula okunyanisekileyo okuvela kubafundi ngokwabo. Ngaphandle kokuba
bazifundele ngokwabo ukuyazi intsingiselo engqalileyo yetekisi leyo, abayi kube bafunde okuninzi. Ootitshala
mabazinxweme ekuchazeni uncwadi ngendlela abayiva ngayo incwadi, koko bavumele abafundi ukuba ibe
ngabo abathabatha inxaxheba enkulu xa kuhlalutywa. Uhlalutyo okanye ukuchazwa kwencwadi akukho malunga
nokuchaneka okanye ukungachaneki kwezimvo, koko kukukhangela intsingiselo kulowo uyifundayo.
Ezona ndlela zingcono zokufundisa uncwadi zinokuquka ezinye zezi okanye zonke ezi zilandelayo:
• Ukufunda itekisi eklasini ngaphandle kokuphazanyiswa ngomnye umsebenzi. Oku akunakuthatha
ngaphezulu kweeveki ezimbini. Kubalulekile ukuba abafundi babe nolwazi olucacileyo ngokuqhubekayo
nokungundoqo wetekisi (ukuba ingantoni). Ukufunda itekisi ithuba elide kukwenza ulahlekane nesakhiwo
nomxholo; funda isiqanaqwana ngethutyana ukuze uve okuthethwayo. Kwiiklasi ezininzi itekisi ifundwa
ngaphandle kwale nkxaso. Oku makukhuthazwe. Fundisa isihobe gabalala, hayi imibongo. Fundani
imibongo emininzi kangangoko ninako eklasini ze uqiniseke ukuba abafundi nabo babhala eyabo imibongo.
• Ukuhlalutywa koncwadi kubaluleke kakhulu kwimfundo yaseyunivesithi. Kulo mgangatho abafanelanga
kufunda uhlalutyo oluntsonkothileyo. Kodwa ke wonke umsebenzi wokufundisa abafundi uncwadi
kukubonisa ukuba ulwimi lwabo lwasekhaya lungasetyenziswa mayana, ngobukrelekrele, ngokuqikelela
nangokuvulelekileyo. Oku kuthetha ukuqwalaselisisa ukuba itekisi yakhiwe njani, ubuchule
obusetyenzisiweyo nokucwangciswa kwayo ngokutsha ukucacisa nokugxininisa loo nto iboniswayo. Lo
msebenzi unokufuna uqwalaselo lobukho nokungabikho kwemifanekiso-ngqondweni. Nguwuphi umfanekiso-
ngqondweni ophuhliswa ngumbhali? Usetyenziselwe ntoni? Ukwakhiwa kwezivakalisi nemihlathi, okanye
ubume bemibongo, amagama akhethiweyo, umxholo kwitekisi jikelele, ukusetyenziswa kwemiqondiso,
isandi, umbala, apho kuyimfumeko. Uninzi lwalo msebenzi maluxhomekeke kuloo ncwadi ifundwayo, kodwa
ukuhlalutywa komqolo ngomqolo kulo naluphi uncwadi olubhaliweyo akumkhulisi umfundi.
10 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ubugcisa bokubhala kufuneka buhambelane ngqo nokufundiswa kwayo nayiphi na itekisi yoncwadi.
Imisebenzi ebhalwayo efuna ngamandla ulwazi lwetekisi efundiweyo ifunyaniswa ukuba incedisa
ngakumbi ukuseka izinga eliphakamileyo lokuxabisa/lokuhluza kwicala labafundi. Iingxoxo zaseklasini
zingaba nempumelelo xa wonke ubani enokuthabatha inxaxheba. Kodwa ezo ngxoxo zigqibela ngokuba
ngumsebenzi obhaliweyo zezona zifezekisa injongo ecacileyo, yaye zincedisa kokubini, kwizakhono
zokuthetha nezokubhala.
• Elokugqibela, kubalulekile ukwazi ukuba uncwadi ayizompendulo zichanekileyo. Itekisi xa iyonke icacisa
into ngokuzeleyo, hayi ngokweziqendwana zayo; ukufundisiswa kwetekisi okulungileyo kuquka yonke itekisi
ekuchazweni kwentsingiselo yayo, isakhiwo, izimvo zakho, nokuphononongwa kwayo.
Ezinye iindlela zokufundisa uncwadi ezinokuqukwa xa kufundelwa ukuqonda nokwazi iimpawu eziphambili zoncwadi
zezi zilandelayo:
Ukucwangcisa ngokwamaxesha eziganeko, ngokombhali, ngokomxholo/umongo nangokohlobo loncwadi.
Ezi zakhono zingadityaniswa.
Kwindlela yokucwangcisa ngokwamaxesha eziganeko abafundi bangaphanda ze badibanise ixesha eliqhubeka
ngalo ibali neziganeko zezembali zelo xesha.
Kwindlela yokufundisa ngokombhali, abafundi bangathabatha inxaxheba kufundo olubanzi nolunzulu ngombhali
ngakumbi kwisihobe ukuze banxibelelanise isihobe sakhe nembali ethile yelo xesha.
Kwindlela yokufundisa ngokomxholo/ngokomongo abafundi bajonga umongo/imixholo efana nezobulungisa,
ezempumelelo, ezothando, njalo njalo, kwimibongo ngemibongo okanye kwiindidi ezahlukeneyo zoncwadi ukuze
zithelekiswe neziganeko ezenzeka mihla le ebomini. Bangathabatha izigqibo/izigwebo ngezenzo zomdlali ukuze
banike izimvo zabo ngomxholo.
Malunga nendlela yokufundisa ngokohlobo loncwadi, abafundi bangahlela, bathelekise, ze bachaze umahluko
phakathi kweendidi zoncwadi, umzekelo, umahluko phakathi kwezakhiwo zenoveli/ibali elifutshane/idrama/uncwadi
lwemveli.
Iindlela zokufundiswa kokusetyenziswa kolwimi
Ukufundiswa kwezakhi zolwimi makugxininise kwindlela yokusetyenziswa kwazo nento enokwenziwa ngolwimi,
oko kukuthi, yenziwa njani intsingiselo, uhlangabezana njani neengxaki nokuxhokonxa umdla, ubakhuthaza njani
abahlobo noogxa bakho, ubenza njani ubomi obungcono. Ukufundisa ulwimi makube yindlela yokukwazi ukuqhubela
phambili izinto.
Ukufundisa izakhi zolwimi makube yindlela esekelwe kwiitekisi kunye nendlela yokufundisa ulwimi ngokulusebenzisa.
Le migaqo ilandelayo mayithathelwe ingqalelo xa kufundiswa izakhi zolwimi:
• Igrama mayifundiselwe ukwakha iitekisi kwimo yazo yokusetyenziswa – loo nto ihambelana nolwimi
njengoko lunjalo.
• Ukusetyenziswa kwegrama makungabi namigqaliselo yokuhlalutya izivakalisi ngokuzimeleyo - makuchazwe
indlela ezakhiwe ngayo izivakalisi kwiitekisi ezipheleleyo, umzekelo, amabali amafutshane, izincoko, iileta,
iingxelo ezifundiswayo, ezifundwayo nezibhalwa ngabafundi esikolweni.
CAPS 11
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Makukhuthazwe ukusetyenziswa kwezixhobo ezixhasayo zoqobo/zenyani ezifana nencoko yababini
nodliwano-ndlebe.
• Izakhi zolwimi mazidityaniswe nemisebenzi yolwimi kwiinkalo ezahlukeneyo zasekuhlaleni, umz. Ukuveza
iingcinga ngezimvo zomntu, ukwazisa abantu, ukuthetha ngezinto/ukwenza ingxelo ngento, izenzo,
iziganeko okanye abantu basekuhlaleni, izinto ezadlulayo okanye neziza kwenzeka: ukwenza izicelo,
ukunika iingcebiso, ukudlulisa ukutya okanye izinto eziselwayo, ukwamkela nokwala ngokuphucukileyo,
ukunika nokusabela kwimiyalelo, ukuthelekisa nokuchasanisa izinto.
• Sebenzisa imisebenzi yaseklasini efana neemo zolwimi nemisebenzi yazo, umz. Ukusebenzisa
ixesha eladlulayo kunye/okanye nelidlulileyo xa kubhalwa isincoko esibalisayo naxa kubhalwa ingxelo,
ukusebenzisa uhlobo lokuqoshelisa/lolandelelwano xa kubhalwa isincoko esinocamngco.
• Gxininisa kwimisebenzi enentsingiselo. Ukwazi imigaqo yolwimi akuthethi ukuba abafundi bayakwazi
ukulusebenzisa ulwimi ngendlela ebumbeneyo/enamatheleyo nenentsingiselo. Eyona nto sinomdla kuyo
sisakhi nomsebenzi waso ngaphaya komgangatho wesivakalisi, oko kukuthi, indlela abantu abalusebenzisa
ngayo ulwimi oluthethwayo (intetho) okanye ulwimi olubhaliweyo (itekisi) ngendlela ebumbeneyo/
enamatheleyo nenentsingiselo.
2. 2 UKWABIWA KWEXESHA LOLwimi lwaseKhaya KWIKHARITYHULAM
Ngokwepolisi, ixesha lokufundisa kuLwimi lwaseKhaya ziiyure ezi-5 ngeveki, ze ibe ziiyure ezi-4 kuLwimi lokuQala
oloNgezelelweyo. Kodwa ke kwisiGaba esiPhezulu kucetyiswa ukuba iiyure ezi-5 zabelwe ulwimi lokufunda
nokufundisa, ze iiyure ezi-4 zabelwe olunye ulwimi olunyanzelekileyo. Ngoko ke, izikolo ezisebenzisa uLwimi
lokuQala oloNgezelelweyo njengolwimi lokufunda nokufundisa kufuneka zilwabele iiyure ezi-5 olu lwimi.
Wonke umxholo wolwimi ufundiswa ngomjikelo weeveki ezimbini (iiyure ezili-10 (ezisi-8)). Akunyanzelekanga ukuba
ootitshala balandele lo mjikelo ncakasana, koko mabaqiniseke ukuba abafundi bayaqhelaniswa nezakhono zolwimi,
ngakumbi ukufunda nokubhala. Ixesha elabelwe izakhono ezahlukeneyo zolwimi kwiBanga 7 - 9 ziiveki ezingama-36
ngonyaka. Iiyure ezine zezeemviwo - iiveki ezimbini zezikaJuni, ezimbini zezikaDisemba.
Isicwangciso sexesha masivumele iiphiriyodi ezimbini ezilandelelanayo ngeveki. Kumjikelo weeveki ezimbini
kucetyiswa olu lwabiwo lwexesha lwezakhono zeelwimi ezahlukileyo.
Ixesha elicetyiswayo loLwimi lokuFunda nokuFundisa
Izakhono Ukwabiwa kwexesha ngokomjikelo weeveki ezimbini (iiyure)
Ibanga lesi-7 Ibanga lesi-8 Ibanga lesi-9
Ukuphulaphula nokuthetha Iiyure ezi-2
(I-orali)
Ukufunda nokubukela Iiyure ezi-3 nemizuzu engama-30
(Iyure e-1 nemizuzu engama-45 yokufundela ukuqonda neyure e-1 imizuzu engama-45
yeetekisi zoncwadi)
Ukubhala nokunikezela Iiyure ezi-4 nemizuzu engama-30
Izakhi nemigaqo Iyure e-1
yokusetyenziswa kolwimi
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi nendlela ezisetyenziswa ngayo
zinxulunyaniswe kwixesha elabelwe ezinye izakhono zolwimi ezine. Kukwakho ixesha
elabelwe ukuiqhelanisa okusesikweni. Izakhono zokucinga nokuqiqa zinxulunyaniswe
nezakhono neendlela ezifunekayo zokuphulaphula nokuthetha, ukufunda nokubukela
nokubhala nokunikezela.
12 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
2. 3 IZIXHOBO ZOKUXHASA UKUFUNDA NOKUFUNDISA
Abafundi mababe noku kulandelayo kuLwimi lwaseKhaya kwibanga lesi-7 ukuya kwele-9:
IBANGA LEsi-7 - 9
Izixhobo ezingundoqo
Iincwadi zolwimi ezimiselweyo √
Inoveli √
Amabali amafutshane √
Uncwadi lwemveli √
Idrama √
Isihobe √
Isichazi-magama √
Ezokusasaza iindaba
Amaphephandaba √
Iimagazini √
Iinkqubo zikanomathotholo/iidrama √
Iinkqubo zikamabonakude/iidrama/iidotyhumentari √
Ootitshala boLwimi lwaseKhaya mababe nezi zinto zilandelayo:
(a) Inkcazelo yepolisi yekharityhulam nokuhlola
(b) ILanguage in Education Policy (ipolisi yokufundisa iilwimi)
(c) Iincwadi ezimiselwe zolwimi ukusetyenziswa ngabafundi nezo zinguvimba ukongeza kwezo zichongiweyo.
(d) Isichazi-magama (esolwimi olunye, eselwimi ezimbini, ezininzi, ithesarasi ne-ensayiklophidiya)
(e) Iintlobo zoncwadi ezimiselweyo
(f) Iindidi zemathiriyeli yokusasaza iindaba: amaphephandaba, iimagazini, iibrowusha
(g) Babe nethuba lokufumana izixhobo eziviwayo/ezibonwayo ukuze zisetyenziswe eklasini
(h) Ezinye izixhobo zokusasaza (iintlobo zamaphephandaba, iimagazini neebhrowutsha)
Izixhobo zokufundisa eklasini
a) Uluhlu lweetekisi ezibandakanya amanqanaba okufunda awohlukileyo umz. iincwadi zokufunda ezikhethiweyo
zeklasi ezineekopi ezineetekisi ezaneleyo kwinqanaba ngalinye
b) Iintlobo ngeentlobo zeemathiriyeli eneetekisi ezibonwayo umz: amaphephandaba, iimagazini, ibrowutsha,
iiflaya, izibhengezo, iipowusta, izaziso, njalo njalo.
c) Izixhobo eziviwayo/ezibonwayo
CAPS 13
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ICANDELO LEsi-3: UMXHOLO NEZICWANGCISO ZOKUFUNDISA
IZAKHONO ZOLWIMI
3. 1 Amagqabantshintshi ezakhono zolwimi - iinkqubo neendlela zokwenza,
iintlobo nobude beetekisi
3. 1. 1 Ukuphulaphula nokuthetha
Ukuphulaphula nokuthetha ngundoqo ekufundeni kuzo zonke izifundo. Ngokuphulaphula nokuthetha
okuyimpumelelo, abafundi baqokelela baphicothe ulwazi, bakha ulwazi, basombulula iingxaki bavelise izimvo
neembono zabo. Izakhono zokuphulaphula ngokunzulu zenza abafundi baqonde izithethe neendlela zokucinga
ezikwiitekisi batsho bakwazi nokucela umngeni ulwimi olunomdla othambekele ecaleni noluqhathayo. Ukuphulaphula
nokuthetha zizakhono ezahlukeneyo kodwa esinye sixhomekeke kwesinye. Zozibini ezi zakhono zenziwa
ngokungekho sesikweni eklasini ngethuba abafundi befumana ulwazi bekwaxoxa ngalo. Ukuphulaphula nokuthetha
okusesikweni kweentlobo ezithile, umzekelo, ingxoxo-mpikiswano, kufuna ukufundiswa okungqalileyo. Ukuphulaphula
nokuthetha okusesikweni nokungekho sesikweni kunxulunyaniswa nokufunda, ukubhala nokuziqhelanisa nolwimi,
yaye ukuthetha kunokunika itekisi ebhaliweyo ngohlobo lomlomo (umzekelo, ukufunda ngokuvakalayo).
Inkqubo neendlela zokuphulaphula
Ukufundiswa kokuphulaphula kudla ngokuquka ukusebenza ngeziqanaqwana zenkqubo yokuphulaphula. Lo
ngumsebenzi onamanqanaba amathathu abonisa iindlela zokuphulaphula ezizimeleyo ukwenzela ukucazulula
nokuqonda intetho kunye nezinye iintlobo eziphulaphulwayo. Akuyi kusoloko kulandelwa onke amanqanaba enkqubo.
Umzekelo, ukuba abafundi baphulaphule ingcaciso erekhodiweyo kuya kufuneka ukuba benze umsebenzi phambi
kokuba baphulaphule obenza bafune ukuthi qwa balindele ukuphulaphulisisa, ubancede ukuba banxulumanise
oko bakuphulaphuleyo namava abo. Imisebenzi yangexesha bephulaphule ingabanceda bakhumbule iinkcukacha
baze baphonononge umyalezo. Emva kokuphulaphula kungabandakanywa abafundi ekuphenduleni ngokuxoxa
malunga naloo nto bayivileyo.
Imisebenzi nokuhlolwa kwezicatshulwa eziphulaphulwayo kunika ithuba lokufundisa abafundi indlela yokuphulaphula.
Okwenziwa phambi kokuphulaphula kungenisa abafundi kwimeko yokuphulaphula. Kuvumela abafundi kuba
bazikhumbuze ngolwazi abasele benalo malunga neso sihloko, baze balungiselele ukuphulaphula.
• Ukuhlupheza/ukuvuselela ulwazi abasele benalo phambi kokuba baphulaphule
• Ukuqikelela ukuba itekisi inokuba ithetha ngantoni ngokujonga isihloko
• Ukujongana nesigama esiphambili abanokuba abasiqhelanga abafundi
• Utitshala unokuseta imibuzo yaphambi kokuphulaphula ukwenzela ukubuyisa umdla wabafundi.
• Abafundi mabazilungiselele ngokubonakalayo ngokuthi, umzekelo, babe nepenlothe nencwadana
yokubhalela
Ngeli xesha bephulaphule – babuza imibuzo, baqaphela okuthile, bayathelekisa, babhala amanqaku, batolika
abakuphulaphuleyo
• Bahlalutya
14 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
-- Umyalezo,
-- Isithethi kunye
-- Nobungqina besithethi
• Badibanisa okuthethwayo nabakwaziyo ezingqondweni
• Bakhangela intsingiselo
• Babuza imibuzo
• Bayaqikelela baze baqinisekise oko bebekuthelekelele
• Bacinga ngezimvo abazibekileyo baze baphonononge.
Okwenzeka Emva kokuphulaphula kulandelela amava okuphulaphula. Abafundi
• Babuza imibuzo
• Bancokola malunga nokuthethwe sisithethi
• Baphonononga amanqaku abawabhale phantsi
• Bashwankathela intetho ngomlomo
• Badlulisa ulwazi obeluthethwa ngomlomo lube kwimo yokubhalwa, umzekelo, ukusebenzisa olo lwazi
ukufaka iinkcukacha kumzobo
• Bahlalutya baze baphonononge ngokunzulu oko bakuvileyo
• Baphicotha ulwazi olutsha besebenzisa ulwazi abasele benalo
• Bafikelela ezigqibeni; baphonononge; banike ezabo izimvo; baphendule ngokunzulu
CAPS 15
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Iintlobo ezahlukeneyo zokuphulaphula
Ukuphulaphulela Ukuphulaphula, kunokuva nje, ngundoqo wokujongana ngengqiqo nayo nayiphi na imeko
ukufumana ulwazi ohlangana nayo koko kukungqongileyo. Kwilizwe apho kusetyenziswa khona ubuchwepheshe
oluthile (iteknoloji) obufana nezandi, amazwi, umculo, nokuthetha, kubalulekile ukufunda ukuphulaphula loo
nto inentsingiselo kuphela. Okuninzi koku kudweliswe apha ngezantsi, kunokungaqheleki kubafundi
kwesi sigaba, yaye ootitshala kufuneka basebenze kuphela kwezo nkqubo bafumanisa ukuba
kusafuneka begxininise kuzo.
• Ukujonga ulwazi abanalo kuqala phambi kokuba baphulaphule
• Ukuqondisisa injongo yesithethi
• Ukuphulaphula ngenyameko loo msebenzi uwunikiweyo ubonisa umdla
• Ukukhangela intsingiselo
• Ukujonga ukuba umyalezo uyavakala na ngokuthi unxulumanise, uqikelele uze ungqinisise olo
qikelelo, uthatha izigqibo, uphonononge, ucingisise ze ucinge kwakhona malunga nokuvileyo
• Ukuthabatha amanqaku anentsingiselo ugqabaza, ubonisa icala eya ngakulo intetho, uyibeka
ngohlobo oluthile, ushwankathela, usenza iitshekhilisti, ubeka intetho ngamazwi akho, ubalisa
kwakhona, ucacise
• Ukukhangela umyalezo wesithethi
• Ukuqwalasela unxulumano phakathi kwemeko, uchongo-magama kunye nemo
• Ukukhetha/ukuchonga, ukucacisa ze uphonononge imiyalezo
• Ukuphulaphula imiyalelo, ukhangela indlela emephini ukwalandela nemigaqo ebekiweyo
• Ukufumana iingcinga ezingundoqo nezixhasayo
• Ukusebenzisa ulwazi ngokuthelekisa, ukuphulaphula imiyalelo, ukuvala izikhewu, ukuqwalasela
umahluko, ukukorekisha imiba ethile (kwitshekhilisti), ukudlulisa ulwazi, ukulandelelanisa,
ukuyelelanisa, kunye nokucacisa intsingiselo
• Ukulandelela loo ntetho ibisenziwa ngokuphendula imibuzo, ukuqwalasela kwakhona amanqaku
akho obuwabhalile, ukuhlela iingcinga, ukushwankathela, ukucacisa, ukucingisisa, ukuthetha
okanye ubhale
Isicatshulwa • Ukubalisa ibali ngokutsha
esiphulaphulwayo
• Ukukhumbula iinkcukacha ezithile ezikwitekisi
nokuthetha
• Ukucingisisa malunga nezithethe nemiyalezo ekwitekisi
• Ukucingisisa malunga neengcinga ezingeyonyani ezibethelelekileyo kunye nezinomkhethe
• Ukuxoxa ngabalinganiswa, umxholo nesimo sentlalo
• Ukubeka izimvo zakho
• Ukucacisa imibuzo
Ukuphulaphulela Uninzi lwezi nkqubo zidweliswe apha ngezantsi ziluncedo ekufundeni iitekisi zoncwadi,
ukuhlalutya kwizibhengezo namaxwebhu ezopolitiko. Emva komsebenzi wokuphulaphula, ootitshala badla
nokuphonononga ngokuvulela amathuba okuxoxa, kodwa kuluncedo ukuba emva kwengxoxo benze umsebenzi
obhaliweyo. Kungacatshulwa indawana kwingoma yefilim, umzekelo, isetyenziselwe ukuqala
isincoko esibalisayo. (“Yintoni kanye le uyivayo? Khangela intsingiselo yayo.”). Ukukhethwa
kwamagama ‘achukumisayo’ kwintetho, okanye kumbongo ofundwayo kungaqukwa ekubhaleni
okuhambelana naloo meko okanye loo nto ubhala ngayo. Quka amagama kwintetho ephikisanayo
naleyo ithethwa sisithethi; okanye usebenzise la magama kumbongo wakho ukuze ulwazi lwakho
lwamagama lucace.
• Khetha uchaze intsingiselo yokusetyenziswa kolwimi olulukuhlayo noluqhathayo, olunika ingcinga
ecalanye nedlelelelayo, ingcinga ebethelelekileyo engeyonyani
• Yahlula phakathi kwenyani noluvo
• Bonakalisa ulwazi malunga nethoni, isantya nokusetyenziswa kolwimi
• Phendula kwisimbo, ithoni nerejista uphonononge ngendlela efanelekileyo
• Kwazi ukulandelelanisa ulwazi ngokufanelekileyo
• Thatha isigqibo ze unike ubungqina
• Yenza ingqikelelo ze uthelekelele iziqhamo/iziphumo zoko
• Phendula ngokusetyenziswa kolwimi, uchongo lwamagama, ifomathi, ukubizwa kwamagama.
16 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Iintlobo ezahlukeneyo zokuphulaphula
Ukuphulaphulela Le misebenzi yokuphulaphula yenzeka ngokulula kwiingxoxo-mpikiswano, iingxoxo zamaqela
ukuncoma amancinci, nakuyo nayiphi na ingxoxo elungiselelweyo. Ukubukela iikliphu zefilim kungaba luncedo
nokuxoxa kakhulu ekuhlahleleni ezi mpawu zidweliswe apha ngezantsi:
• Ukuphendula kwiimeko ngeemeko zoqhagamshelwano
• Ukusebenzisa imigaqo yokunika amathuba xa nincokola
• Ukuthethelela icala olikhethileyo
• Ukubuza imibuzo ukwenzela ukuqhubela phambili incoko.
• Ukuphendula kulwimi, izijekulo, ukunamathelisa iliso nokusebenzisa amalungu omzimba.
• Ukuboninsa ukuzalana phakathi kolwimi nenkcubeko ngokubonakalisa intlonipho kwizenzo
zenkcubeko.
• Ukuphendula kwimigangatho yobuhle beetekisi zomlomo, umzekelo, isingqi, isantya, ii-ifekthi
zesandi, umfanekiso-ngqondweni
Ubude beetekisi ezisetyenziswa njengezicatshulwa eziphulaphulwayo
Umsebenzi Ibanga lesi-7 Ibanga lesi-8 Ibanga lesi-9
Iitekisi zezicatshulwa
eziphulaphulwayo ezide, Amagama ali-150-200/ukuya Amagama angama-200-250/ Amagama angama-250-300/
umzekelo, ibali, udliwano- kwimizuzu emi-5 kwimizuzu emi-5 kwimizuzu emi-5
ndlebe, imidlalo, iindaba
Iitekisi zezicatshulwa
eziphulaphulwayo
Amagama angama-60-70/ Amagama angama-70-80/ Amagama angama-80-100/
ezimfutshane, umzekelo,
umzuzu om-1-2 umzuzu om-1 - 2 umzuzu om-1 - 2
izaziso, iitekisi zolwazi,
imiyalelo, izalathisi
Isicatshulwa esifundwayo/
Amagama angama-200 -
iitekisi ezifundwa Amagama ali-150 - 200 Amagama angama-250-300
250
ngokunzulu
Ukuthetha
KwisiGaba esiPhezulu abafundi mabafundiswe okanye balungiselelwe ukuthetha ngokulula nangokuqhabalaka
nanjengoko le iyeyona nto ixabisekileyo ebomini babo, bobuqu nobomsebenzi. Ukudala oku kuzithemba kubaluleke
ngaphezu kwayo nayiphi indlela okanye icebo lokuthetha esidlangalaleni. Kufuneka abafundi bazi ukuba xa bethetha
abazi kuhlekwa okanye bangxoliswe, yaye kufuneka baqiniseke ngenkxaso epheleleyo nenkuthazo katitshala ngawo
onke amaxesha.
Abafundi besiGaba esiPhezulu mabafundiswe ezona ndlela zisisiseko zokwenza udlwabevu lwentetho.
Kusenokuboniswa unyamezelo oluthile kubafundi xa kujongwa indlela ukuthetha nabantu ngomlomo okunezinto
ezininzi okuzifunayo ngayo.
Inkqubo nemigaqo (iindlela) yokuthetha
Ukufundiswa kokuthetha makuquke ulwazi lwenkqubo neendlela zonxibelelwano (ukukhangela ngokutsha, ukubeka
ngawakho amazwi, ukubeka olunye ulwazi endaweni yolunikiweyo, ukubonisa, ukusebenzisa izangotshe, ukulinganisa
ungasebenzisi mazwi, izandi nokucela uncedo). Inkqubo yokuthetha yenziwa ngala manqanaba alandelayo:
• Ukucwangcisa, ukuphanda nokulandelelanisa ngokufanelekileyo
• Ukwenza intetho
CAPS 17
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ukucwangcisa - ukuphanda nokulandelelanisa ngokufanelekileyo
Abafundi mabakwazi ukubonakalisa izakhono zokucwangcisa, zokuphanda, nokulandelelanisa izimvo
ngokufanelekileyo ukulungiselela intetho yomlomo:
• Ngokusebenzisa irejista, isimbo, ilizwi ngokwabantu abalungiselelwayo, injongo, imeko nomongo
• Ukusebenzisa ulwimi olwamkelekileyo (ukhetho lwamagama):
-- Ngokusetyenziswa kwezenzi, iintlobo zeziphawuli kunye nezihlomelo ukunika iinkcukacha nengcaciso
ecacileyo xa kuthethwa, umzekelo, ukwenza intetho, ukubalisa ibali kunye nengxoxo-mpikiswano
-- Ukusetyenziswa kolwazi lwezithethantonye nezichasi, oomabizwafane, oomabizwahluke kunye
nokubhala ibinzana lamagama ngegama elinye
-- Ukusebenzisa amagama amatsha nawemboleko
-- Ukusebenzisa isigama esinongiweyo (izafobe, izaci, amaqhalo), ithoni, isimo okanye uhlekiso
-- Ukusebenzisa izifinyezo
-- Ukusebenzisa iingcambu, izimaphambili kunye nezimamva
-- Ukusebenzisa isini, isininzi kunye nezinciphiso
-- Ukusebenzisa iziphawuli kunye nezihlomelo
• Ukubonisa ulwazi olunzulu lolwimi:
-- Ngokunika iinyani nokuvelisa izimvo
-- Ukuvelisa intsingiselo yentsusa, eyongezelelweyo kunye necingelwayo
-- Ukuchaza nokubonisa izithethe neendlela abacinga ngazo, ulwimi olulukuhlayo/oluqhathayo, izimvo
ezicalanye nezidlelelelayo, iingcinga ezibethelelekileyo ezingeyonyani, ulwimi olucengayo nolulukuhlayo,
umz. Intetho elukuhlayo nokukwazi ukuyisebenzisa
• Ukusetyenziswa kwezixhobo ezifana nezichazi-magama neethesarasi ukukhetha awona magama afanelekileyo
nachanekileyo ukuze bakwazi ukwenza intetho besebenzisa amanqaku abhaliweyo (iinowuthsi) nezincedisi
zaseqongeni, ezibonwayo kunye/okanye neziviwayo; iigrafu zokuncedisa ekwenzeni intetho ibe nomdla yaye
ichaneke.
Ukuziqhelisa kunye nokwenza intetho
Abafundi mabakwazi ukubonakalisa izakhono zabo zokwenza intetho yomlomo ngolu hlobo:
• Ukuthetha ngqo nababukeli/abaphulaphuli
• Ukusebenzisa izixhobo ezininzi ukuqokelela ulwazi
• Ukudibanisa uluhlu lwamanqaku okuzixhasa nokunika imizekelo ngokwemfuno zomsebenzi
18 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ukusebenzisa intshayelelo edlwengula umxhelo nodlwabevu lwesiphelo (umz. Ukucaphula kokubhaliweyo,
iimbali ezimfutshane ezihlekisayo, nokusetyenziswa kweencwadi ezigunyazisiweyo)
• Ukukhulisa ingcinga nengxoxo – ngokunikezela ngentetho emxholo wayo ungebiwanga ndawo, unika
umdla, undindeneyo, ubonakalisa ukukhula kwengqiqo nemiba yengxoxo, imizekelo nezimvo ezilandelelana
ngokufanelekileyo
• Ukusebenzisa imiba yentetho (umz. Intshayelelo, umhlathi wokuqala nowesibini, isiqu, isiphelo) ekwakheni
ingxoxo ebonakalisa ingqiqo nokusebenzisa isakhono sokulukuhla nokwenza ingxoxo-mpikiswano
• Ukusebenzisa izakhiwo zokulungelelanisa intetho ezifana nezi zilandelayo: ukulandelelana kweziganeko,
umba osematheni, unobangela nesiphumo, ukuthelekisa nokuchasanisa, isisombulolo sengxaki, ukunika
ulwazi nokulukuhla
• Ukusebenzisa imvakalozwi eyamkelekileyo
• Ukunikezela nokukhulisa ingxoxo ecacileyo nokukhetha ubungqina obusemgangathweni (umz. Iinkcukacha-
manani, ubungqina, iimeko ezithile) kuquka into ekholelekayo, eyinyani, engqinekayo nefanelekileyo
• Ukusebenzisa iindlela zokuthetha nabantu ezifanelekileyo okanye uphindaphindo: manene nani manenekazi;
ndifuna ukugxininisa ukuba …
• Ukusebenzisa izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi eyamkelekileyo efana nale:
-- Izakhi zezenzi kunye neentsiza-senzi ukubonakalisa ngokuchanekileyo ixesha nohlobo
-- Ukusebenzisa izigaba zentetho ukubonakalisa unxibelelwano lomlomo lwemihla ngemihla
• Ukusebenzisa imibuzo buciko, ukunqumama nophinda-phindo
• Ukusebenzisa ubuchule obuthethwa ngomlomo nobungathethwayo (umz. Usetyenziso lwethoni/imvakalozwi,
ukunyuka nokuhla kwelizwi, ukuvakalayo ngokufanelekileyo, isithuba/isingqi, ukubekwa kwamazwi entetho,
unamathelo lwamehlo, iintshukumo zobuso, izijekulo neentshukumo zomzimba) ngokuchanekileyo xa
kusenziwa intetho.
CAPS 19
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI ZOKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
Intetho elungiselelweyo Ukwazisa/ukucenga/ukwabelana nokuthethelela uluvo okanye icala olithathileyo.
• Ukuchonga isihloko sophando esifanelekileyo
-- Makubonakale uphando oluthile
-- Makube nesakhiwo (intshayelelo, isiqu nesiphelo)
• Makubekho unxulumaniso olucacileyo lwezimvo nesihloko
-- Ingxoxo okanye uluvo maluxhokonxe iingqondo zabanye
• Iingcinga mazibhalwe cacileyo zibonakalise ukuqonda injongo yentetho kunye
nabaphulaphuli
Intetho Ukwenza intetho ungakhange uqale uzilungiselele/ukuyilandelelanisa ngoko nangoko/
engalungiselelwanga ukusebenzisa iindlela zokuthetha ngethutyana elingephi
• Mayibe nesakhiwo esifanelekileyo (intshayelelo, isiqu nesiphelo)
• Mayifanele injongo
• Sebenzisa ithoni, ilizwi, isantya, ukunamathelisa iliso, indlela yokuma nezijekulo
• Ulwimi nethoni mazifanele abaphulaphuli
• Sebenzisa isigama nezakhi zolwimi ezifanelekileyo nezifezekileyo
• Mayibe mfutshane kodwa iyifezekise injongo
Ukufunda • Ukuqondwa komhlathi kuyabonakaliswa
okulungiselelweyo
• Umhlathi ufundwa ngotyibiliko
(Ukufunda
ngokuvakalayo) • Ukuhla nokunyuka kwelizwi makuvakale
• Amagama makabizwe ngokucacileyo
• Ukunqumama makusetyenziswe ngendlela eyiyo
• Makugcinwe umdla wabaphulaphuli/abaphulaphuli mabagcinwe bekhululekile
• Ubude besicatshulwa mabubafanele abaphulaphuli
Ukufunda Ukwabelana nabanye ngetekisi azibhalele ngokwakhe okanye ebhalwe ngomnye umntu;
okungalungiselelwanga esenzela ukonwabisa
(ukufunda
ngokuvakalayo) • Ukuqondwa komhlathi kuyabonakaliswa
• Umhlathi ufundwa ngotyibiliko
• Ukuhla nokunyuka kwelizwi makuvakale
• Amagama makabizwe ngokucacileyo
• Ukunqumama makusetyenziswe ngendlela eyiyo
• Makugcinwe umdla wabaphulaphuli/abaphulaphuli mabagcinwe bekhululekile
• Uchongo lwesicatshulwa maluthathele ingqalelo abaphulaphuli
• Ubude besicatshulwa mabufaneleke
20 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI ZOKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
Ingxoxo-mpikiswano Ukuphikisana malunga nesihloko esikhethiweyo nimele amacala amabini ohlukileyo. Le
yindlela esesikweni yentetho yomlomo eqhutyelwa ibukelwe esidlangalaleni.
Indlela yokuqhuba ingxoxo-mpikiswano:
• Amaqela amabini ezithethi, adla ngokuba nabantu abathathu eqeleni, axoxela okanye
aphikisa isindululo esibekiweyo. Ezi zindululo zibanga okanye ziphakamisa okuthile,
umzekelo, ‘Indebe yehlabathi ilusebenzele uqoqosho lwethu’, endaweni yokuthi nje ‘Indebe
yehlabathi’.
• Ukuqhuba kwengxoxo-mpikiswano kulawulwa ngusihlalo othi:
-- Azise isindululo anike amagqabantshintshi ngaso
-- Wazisa isithethi ngasinye
-- Ugcina ucwangco
-- Ubamba ixesha – izithethi zisikelwa ixesha elithile
-- Ulawula ingxoxo xa isindululo sibekiwe savulwa (jonga apha ngezantsi)
-- Ulawula ukuvota (jonga apha ngezantsi)
• Usihlalo wazisa isindululo aze acele isithethi sokuqala esivumelana nesihloko (iqela
elixoxela isindululo) ukuba sithethe.
• Isithethi sokuqala esivumelana nesihloko sibeka ingxoxo yaso sixhasa isindululo.
• Isithethi sokuqala sabo baphikisana nesihloko (abo bachasene nesindululo) sibeka ingxoxo
yaso sichasa isindululo yaye sisenokugadlela (sihlasele) ingxoxo yesithethi sokuqala.
• Isithethi sesibini esivumelana nesihloko siyibeka elubala ingxoxo yeqela laso, size
neengxoxo ezintsha, size sihlasele izimvo ezibekwe sisithethi esidlulileyo.
• Nesithethi sesibini esiphikisana nesihloko senza njalo.
• Isindululo sivulelwa wonke umntu (abaphulaphuli) ukuba baxoxe ngaso babuze nemibuzo
• Emva kwengxoxo kawonke-wonke iqela eliphikisayo lishwankathela kuqala. Isithethi
sesithathu siphinda ingxoxo engundoqo yeqela laso size sizame ukujika iingqondo
zabaphulaphuli ukuba bavote ngokuchasene nesindululo, sinika nezizathu. Esi sithethi
sinokuhlasela iingxoxo ezidlulileyo.
• Nesithethi sesithathu seqela elivumelana nesihloko senza njalo.
• Ingxoxo inokugqitywa zize iziphumo ezifunyenwe ngeendlela ezahlukeneyo, umzekelo
ngokuhlolwa kweentetho (kunikwa amanqaku) yijaji, okanye kuvotelwe isindululo.
Ingxoxo yababini • Ibonisa incoko phakathi kwabantu ababini okanye nangaphezulu.
• Ukuqala uqhube incoko
• Ukusebenzisa imigaqo yokunikana amathuba, ugcine incoko
• Ukusimela isigqibo osithathileyo ngokuzixhasa kwincoko
• Ukuphulaphulana nithetha-thethane
• Ukuvala izikhewu xa nincokola ukhuthaza lowo uncokola naye ukuba aqhube nencoko
• Imiba ekuxoxwa ngayo mayicaciswe
• Ukuthetha ngeembono namava akho ubonise ulwazi lwemiba enincokola ngayo
CAPS 21
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI ZOKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
Udliwano-ndlebe Ukufumana ulwazi okanye uluvo lomntu okanye lwephaneli
• Ukusebenzisa izakhono zokubuza imibuzo, zokutshintsha iingqondo zabantu, ukubhala
amanqaku, ukushwankathela nezijekulo ngokufanelekileyo
• Ukucwangcisa uzilungiselele: qaphela injongo, ulwazi lwangaphambili, amagqabantshintshi,
imibuzo, ixesha, indawo, ukulandelelana kwemiba nobunjani bendawo (jonga iimpawu
zokubhala)
• Ukusebenzisa iindlela zokuqhuba udliwano-ndlebe ezibekwe ngokwamabinzana:
-- Intshayelelo (ukuzazisa; ukunika injongo)
-- Ukwenza umbuzwa azive ekhululekile
-- Imibuzo (buza uqala ngemibuzo ephangaleleyo usiya kuleyo ingqalileyo, imibuzo
efanelekileyo; sebenzisa ulwimi lwabantu abadala, olucingelayo, oluhloniphekileyo
nolubuyisela ingqondo kule nto ithethwayo; phulaphulisisa; phonononga impendulo,
phendula ngokwanelisayo ukubonisa ukuba uyayazi le nto uthetha ngayo)
-- Isishwankathelo (bhala phantsi iimpendulo ngokubhala amanqaku; shwankathela;
landelelanisa iimpendulo neenkcukacha ezibalulekileyo)
-- Ukuvala (bulela umbuzwa; nika iinkcukacha zoqhagamshelwano)
Ingxelo (elungiselelweyo • Ukunika impendulo echanekileyo ngemeko ekuyiyo, umz. Ingozi, nezinye iziphumo
nengalungiselelwanga)
• Ukubonisa isihloko, intshayelelo (ingabula zigcawu, injongo kunye namagqabantshintshi
ngesihloko), isiqu (Kwenzeke ntoni? Isenziwa ngubani? Nini? Phi? Njani?), isiphelo,
iingcebiso, imithombo yokwandisa ulwazi, izihlomelo
• Ukucwangcisa: qokelela ulungise ulwazi uze unike ulwazi oluyinyani
• Ukusebenzisa ulwimi olukhokelela kolusesikweni nolungekhosesikweni kunye nesimbo
• Sebenzisa
-- Ixesha langoku (ngaphandle kwengxelo yembali)
-- Izibizo gabalala
-- Umntu wesithathu
-- Inkcazelo eyinyani
-- Amagama namabinzana asetyenziswa kwimeko ethile
-- Ulwimi oluvumelekileyo lungabhekisi mntwini (okanye olungangqalanga)
Ukunika izalathisi Ukuxelela umntu indlela yokuya endaweni ethile
• Sebenzisa izalathisi xa uyalela umntu ukuze afike kwindawo aya kuyo.
• Ukusetyenziswa kohlobo lokuyalela/isiyaleli
• Ukusetyenziswa komntu wesibini ukumela unxibelelwano phakathi kwesithethi
nomphulaphuli.
• Qaphela oku kulandelayo xa unika izalathisi:
-- Sebenzisa izivakalisi ezifutshane nezicacileyo
-- Sebenzisa izalathisi ngokokulandelana kwazo
-- Khangela indawo eqaphelekayo
-- Nika uqikelelo lomgama
-- Nika uqikelelo lwenani lezitalato eziza kudlulwa ukuze kufikelelwe kwindawo ekuyiwa
kuyo
-- Nika ulwazi ngeempawu eziqaphelekayo ecaleni kwendlela
-- Sebenzisa amagama abonisa indawo
-- Sebenzisa amagama abonisa icala ekuyiwa kulo
-- Sebenzisa amagama ukubuza indlela
-- Sebenzisa amagama ukubonakalisa umbulelo
22 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI ZOKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
Imiyalelo Ukucacisa indlela yokusebenzisa isixhobo esithile, ukupheka ukutya, ukulungisa umonakalo,
njalo njalo.
• Cacisa ukusebenza okanye ukusetyenziswa kwaso nasiphi na isixhobo; ukusebenzisa
umatshini wokuhlamba impahla, njalo-njalo.
• Cwangcisa ulungiselele (jonga iimpawu zokubhala)
-- Ukuqonda iimeko nokuba siza kuba yintoni isiphumo sokunika imiyalelo/sokubonisa
-- Ukucacisa ukusebenza okanye ukusetyenziswa kwaso nasiphi isixhobo sokusebenza
-- Ukubonisa cacileyo, nachanekileyo ukulandelelana kwemiyalelo.
-- Ukusebenzisa incwadana esisikhokelo (imanyuwali), imiyalelo, nendlela zokwenza
-- Ukuthathela ingqalelo isigama, ulwimi olusetyenziswayo xa kuyalelwa ngesixhobo eso
sisetyenziswayo, intetho kunye namabinzana amagama anokusetyenziswa
• Ukunikezela
Ukunikezela ngentetho • Ukunika intetho yomlomo ngeziganeko eziphuma kunomathotholo okanye kumabonakude
yomlomo/ingxelo okanye ngeziphumo zodliwano-ndlebe olwenziweyo
yomlomo
• Cwangcisa ulungiselele
-- Yithi gqaba gqaba malunga nokuba yintoni efuneka njengemveliso/isiphumo sentetho
yomlomo
-- Qikelela isigama, ulwimi nentetho enokusetyenziswa,
-- Phanda ukufumana ulwazi oluchanekileyo kwisithethi nolwimi olufunekayo ukucacisa ulwazi
-- Nikezela; jonga oku kulandelayo:
o Uphando malube nobungqina
o Isakhiwo setekisi masime ngolu hlobo (intshayelelo, isiqu nesiphelo)
o Itekisi mayibe nonxulumano olucacileyo nesihloko ze iveze izimvo ezizizo zibekwe
ngendlela efanelekileyo.
o Ingxoxo okanye uluvo maluxhokonxe iingqondo zabanye
o Iingcinga mazibhalwe cacileyo zibonakalise ukuqonda injongo yentetho kunye
nabaphulaphuli; mazinikezelwe ngendlela efanelekileyo, engathathi cala, esebenzisa
irejista efanele abaphulaphuli
o Sebenzisa ulwimi olungakhethi cala (ulwimi olucacileyo nolwakhayo) ze usebenzise
irejista efanele abo bantu ujilose kubo.
o Sebenzisa intsukumo yomzimba efanelekileyo. Musa ukusebenzisa izijekulo
ezibaxekileyo.
• Lungiselela intetho yomlomo ngokwala manqanaba mathathu alandelayo:
-- Intshayelelo: Bamba umdla wabaphulaphuli; phendula imibuzo enjengale Ngubani? Intoni?
Phi? Nini?
-- Isiqu: Lungisa iingongoma eziphambili zengxelo ngokulandelelana kwazo. Sebenzisa
ulwazi oluchanekileyo; xhasa ingongoma ephambili ngolwazi olufumene kuphando;
sebenzisa iinkcukacha kunye nezivakalisi ezichazayo ukwenza ingxelo enomdla.
-- Isiphelo: Shwankathela uze udlulise eyona ngongoma ibalulekileyo. Bhala isiphelo
ngokufutshane. Qukumbela uphinde ubeke ingongoma ephambili ngenye indlela. Caphula
kwiingongoma eziphambili wenze olwakho uluvo ngokubhekiselele kwisihloko sengxelo
• Sebenzisa izixhobo ezibonwayo, ezinjengeepowusta okanye amacwecwe eprojekta
(overhead transparencies) uziqhelise ukuzisebenzisa ngethuba usazilungiselela.
• Sebenzisa amanqaku (iinowuthsi) ukwenza amagqabantshintshi ngengxelo
• Sebenzisa amanqaku (iinowuthsi) xa unikezela ingxelo
CAPS 23
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI ZOKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
Ingxoxo yeforam/ Ukwabelana ngezimvo ezahlukeneyo okanye ulwazi oluphuma kwimithombo eyahlukeneyo
yephaneli
Izithethi mazenze oku kulandelayo:
• Ukuphonononga ukuthontelana kweengcinga
• Ukuphulaphulana
• Ukuvuma iingongoma xa kuyimfuneko
• Ukungaziphazamisi ezinye izithethi
• Makubekho unxibelelwano phakathi kweengongoma
• Ingxoxo mayihlale emxholweni
• Ukuzama ukufaka abantu kwingxoxo
• Ukuphazamisa ngendlela efanelekileyo kwingxoxo
• Ukubonakalisa izimvo zixhase ngezizathu
• Isithethi ngasinye sibeka uluvo oluthile ngesihloko eso
• Ukusetyenziswa kwamabinzana aqhelekileyo
• Imisebenzi kasihlalo:
-- Ukugcina ucwangco
-- Ukugcina ixesha
-- Ujonga ukuba kulandelwa i-ajenda
-- Ukhuthaza ukuthathwa kwenxaxheba
-- Akathathi cala
-- Ubiza iziphakamiso okanye abanike ithuba lokuvota
Ukulinganisa Abafundi banikwa imeko, edla ngokuba yingxaki okanye isehlo, ekufuneka bejongene naso
ngokudlala indima ethile. Ukwenziwa kwalo mdlalo kunokuba kungalungiselelwanga, okanye
umfundi aziswe kancinci ngaloo ndawo aza kuyidlala. Indlela yokuhlola apha yevulelekileyo
yaye ixhomekeke kumntu ngamnye.
Ingxoxo Ukwabelana ngezimvo, iingcinga neembono namaqela azimeleyo
engalungiselelwanga/
incoko • Ukuqala uze uhlale encokweni
• Ukusebenzisa imigaqo yokunikana amathuba
• Ukusimela isigqibo osithathileyo
• Ukuthetha-thethana
• Ukungenelela encokweni ngenjongo yokukhuthaza isithethi
• Ukwabelana ngeengcinga namava nibonakalisa ingqiqo
Ukwaziswa kwesithethi Ukunika abaphulaphuli ulwazi malunga nesithethi/undwendwe
• Ukufumana iinkcukacha ezifanelekileyo kwisithethi
• Ukusebenzisa ulwimi olusesikweni
• Ukudala umdla nomnqweno kubaphulaphuli, umzekelo, ngokuxelela abaphulaphuli malunga
neenkcukacha zaso ezifanelekileyo neempumelelo zaso
• Ukwakha umnqweno ngokuthi, umzekelo, umana unqumama umana uguqula ilizwi
• Gqibezela ngodlwabevu nangokuzithemba
Ilizwi lombulelo • Ukubulela isithethi emva kokwenza intetho kubaphulaphuli
• Sebenzisa ulwimi olusesikweni
• Siphulaphule ngenyameko isithethi, ukwenzela ukuthi gqaba gqaba ngemiba ebalulekileyo
kwintetho yaso
• Thetha ngemiba ebalulekileyo kwintetho yaso
• Gqibezela ngodlwabevu nangokuzithemba
24 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ubude obucetywayo beetekisi eziza kuveliselwa intetho yomlomo
Ubude
Iitekisi
Ibanga 7 - 9
Iincoko, iingxoxo-mpikiswano, iingxoxo zeforam/zeqela/
Imizuzu eli-10 - 15
zephaneli
Ingxoxo yababini Imizuzu emi-4 – 6
Izalathisi nemiyalelo Imizuzu emi-2 – 4
Udliwano-ndlebe Imizuzu emi-8 – 10
Ukufunda okulungiselelweyo Imizuzu emi-2 – 3
Intetho elungiselelweyo, ingxelo, irivyu Imizuzu emi-2 – 3
Intetho engalungiselelwanga Imizuzu emi-2 – 3
Ukubalisa ibali Imizuzu emi-5 – 7
Intlanganiso nemigaqo Imizuzu esi-7 – 10
Iintetho ezisetyenziswayo kwincoko – Uluhlu olubonisayo
UKUCELA IMVUME/UKWENZA IZICELO UKUPHAZAMISA
• Ndinga........... ? • Ndicela uxolo, ndinga................ ?
• Kungenzeka ukuba ndi.......... ? • Uxolo, ndinga................. ?
• Ingaba kulungile ukuba............. ? • Uxolo, uyazi ukuba........... ?
• Kungakuhle ukuba............ ? • Ndicela uxolo ngokukuphazamisa, ungandinceda?
(esesikweni).
• Ungakhathazeka ukuba ndinga............ ?
• Ndicela undivumele ndi...............
• Ungavuma uku.......... ?
UKUNIKA UNCEDO UKUFUNA UNCEDO
• Ndingakunceda? • Ndingancedisa nge............. ?
• Kukho into oyikhangelayo? • Ungandinceda ukuba ndi............. ?
• Ingaba ufuna uncedo kusini na? • Ndifuna uncedo...............
• Ungathanda ukuncediswa? • Nceda undincedise.............. (esesikweni).
• Ndingakwenzela ntoni namhlanje? • Nceda undincedise nge................
UKUXOLISA UKUKHALAZA
• Uxolo. • Ndicela uxolo ngokuthetha oku kodwa.............
• Ndicela uxolo ngoku........... • Ndicela uxolo ngokukuphazamisa, kodwa.................
• Ndiyaxolisa.......... • Mhlawumbi ulibele uku............................
• Ndicela undixolele ngoku................... • Ndicinga unokuba ulibele uku...................
• Ndiyaxolisa ngoku................. • Ndicela uxolo bekungafanelekanga ukuba nditsho,
kodwa..........................
• Ndicela uxolo.
• Ndicinga ukuba asiqondananga ngokuba......................
• Ndixolele.
• Ungandivi kakubi, kodwa..............
• Ndicela undixolele.
CAPS 25
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
UKUNIKA INGCEBISO UKUXELA OKUTHANDAYO
• Andiqondi ukuba kufanele ukuba u.......... • Ndingathanda ukuba u......................
• Kufanele ukuba u.................. • Kungangcono ndi.....................
• Akufanelekanga ukuba u.................. • Kutheni singa............ ?
• Ukuba bendinguwe, bendinga................ • Ngoko ke, ndingathanda............ Ucinga ntoni?
• Ukuba bendikule ndawo ukuyo, bendinga................ • Ucinga ukuba sifanele senze ntoni?
• Ukuba bendisezihlangwini zakho, bendinga................ • Ukuba bekuya ngokwam bendinga.........................
• Kungangcono ukuba u............ • Ndicinga ukuba kufanele ukuba si................
• Akufanelekanga ukuba u...............
• Nokuba wenzani, musa uku............
UKUQIKELELA, UKUZIGQIBELA NGENTO UKUNIKA INGCOMBOLO YOLWAZI ENGACACANGA
• Ndingathi sele eza kulungela uku............ • Zimalunga..................
• Ingafuna i............... • Ziqikeleleka ukuba zimalunga..................
• Ingangu............... • Zininzi kakhulu ii............. Kuqikeleleka ukuya kutsho
kwezi.......
• Ibonakala ngokungathi...............
• Ithande ukufana ne..............
• Mhlawumbi ufuna.............
• Ludidi lwe...................
• Mhlawumbi bafuna..............
• Zithande ukufana................................
• Kunzima ukutsho, kodwa ndingathi..........
• Kunzima ukutsho, kodwa ndingaqikelela ndithi..........
• Andiqinisekanga ncam, kodwa ndicinga ukuba......
• Andiqinisekanga ncam, kodwa ndicinga ukuba......
UKUVALELISA UKUZIPHONONONGA
Iihambo ezinde, iiholide, iihambo ezimfutshane • Oku kusebenze kakuhle kakhulu kuba...........
• Uhambe kakuhle. • Ndikwenze kakuhle oku kuba..............
• Uyonwabele iholide yakho. • Bekuya kuba ngcono ukuba bendi...................
• Uzonwabele iiholide zakho. • Oku kungaphucuka ngoku.....................
• Wonwabe! • Ikhona inkqubela phambili kuba..........
• Ube nexesha elimnandi e (indawo efana nendawo • Oku kuyaphumelela kuba.......
yokutyela)
• Ube nexesha elimnandi e (igama ledolophu)
UKUBULISA EMVA KOHAMBO
• Ibinjani iholide yakho...... ?
• Ubulonwabele ixesha lakho e (kuloo ndawo) ?
• Belunjani uhambo lwakho?
3. 1. 2 Ukufunda nokubukela
Izakhono eziphuhlisekileyo zokufunda nokubukela ngundoqo ekufundeni kuzo zonke izifundo. Abafundi bakhulisa
ukufunda nokubukela ngokuqiniseka uluhlu olubanzi lweetekisi zoncwadi nezingezizo ezoncwadi, kuquka neetekisi
ezibonwayo. Abafundi baqaphela indlela uhlobo lwetekisi kunye nolwimi ezithi zibonise ngayo injongo, abaphulaphuli
kunye nomxholo weetekisi. Abafundi bayaqiqa bacinge nzulu ngokuthi bafunde eklasini naxa befunda ngokuzimeleyo.
Ukufunda/ukubukela kudibanisa imiba emibini: 1) ukufunda nokusebenzisa iindlela zokucazulula nokuqonda itekisi
2) ukufunda nokusebenzisa ulwazi lweempawu zetekisi. Yomibini le miba kufuneka ibe khona kumyalelo wokufunda/
wokubukela iitekisi zoncwadi nezingezizo ezoncwadi.
26 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Umxholo wokufunda/wokubukela ulungelelaniswe:
1) ekufundeleni ukuqonda
2) ekufundeleni ukufunda okusesikweni (uncwadi olumiselweyo) kunye
3) nokuzifundela uwedwa okwandisiweyo.
Inkqubo nobuchule bokufunda
Umyalelo wokufunda unokubandakanya amanqanaba amathathu awandisa ukuqondisisa itekisi. La manqanaba ale
nkqubo akayi kusetyenziswa ngalo lonke ixesha kufundwa. Umzekelo, xa abafundi befunda udidi lwetekisi okanye
loncwadi olungaqhelekanga kubo okanye abaqalayo ukudibana nalo kuya kufuneka benze umsebenzi waphambi
kokufunda obabonisa iimpawu eziphambili zolu hlobo lwetekisi, loo nto ibancedisa ekunxulumaniseni oko kubhaliweyo
kwitekisi namava abo. Imisebenzi yangexesha lokufunda ixhobisa abafundi ukuba bakwazi ukuhlalutya isakhiwo
sayo kunye neempawu zolwimi ngokunzulu. Umsebenzi wasemva kokufunda usenokhuthaza abafundi ukuba
babhale ngokwabo udidi loncwadi ngetekisi ebhaliweyo abaziyilele ngokwabo.
• Inkqubo yaphambi kokufunda
• Inkqubo yangeli xesha ufundayo
• Inkqubo yasemva kokufunda
Inkqubo yaphambi kokufunda
Abafundi bangalungiselelwa ukufunda itekisi ngeendlela ezininzi kuxhomekekwe kuhlobo lwetekisi kunye
nomgangatho wokuqiqa womfundi. Ivuselela unxulumano nolwazi lwangaphambili.
• Abafundi bakhuthazwa ukuba baxoxe ngabakulindeleyo kwitekisi ngokubhekiselele kulwazi oluhambisana
nemifanekiso okanye iifoto, uhlobo lwetekisi, uyilo, iphepha elibhalwe isihloko nombhali wencwadi,
isiqulatho, izahluko, uluhlu lweenkcazelo magama olusetyenzisiweyo, isalathiso sencwadi, isihlomelo,
iingcaciso eziba sekupheleni kwephepha.
• Ukufunda ngokukhawuleza nangokukrwaqula iimpawu zetekisi, umz: isihloko setekisi, izahluko, izahlukwana,
iinkcukacha zezinto ezibonakalayo nemizobo, umz. Ifonti nokudwelisa ngamanani, isalathiso, imizobo,
itshathi, ingcaciso yemifanekiso, imibhalo ebhalwe ngqindilili, imibhalo ekekeleyo, izihloko, izihlokwana,
nezinye iimpawu ezifumaneka kwitekisi ngokwahlukana, iimephu, iimenyu ezivela zisehla wakuzicofa
ekhompyutheni, ukukhangela ngegama elingundoqo (ekhompyutheni) njalo njalo.
• Ukukrwaqula nokubalekisa amehlo ukhangela iindawo ezithile zencwadi, umz. Isihloko, isalathiso, izahluko,
uluhlu lwamagama, i-indeksi, isihlomelo, iingcaciso eziba sekupheleni kwephepha
• Ukufunda ngokukrwaqula ingcinga ephambili, nokunika izimvo zakho kwingxoxo yaphambi kokufunda
• Ukufunda ngokukhawuleza ukufumana izimvo ezixhasa uluvo oluphambili.
• Ukuqikelela usebenzisa iinkcukacha ozifumene ngethuba ufunda ngokukhawuleza
CAPS 27
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Inkqubo yangeli xesha ufundayo
• Ukuqikelela intsingiselo yamagama angaqhelekanga nemifanekiso ngokusebenzisa izakhono zokufunda
amagama amatsha nomxholo
• Ukuphinda ufunde kwakhona/ukuphonononga
• Ukuzoba umfanekiso ngqondweni
• Ukuqonda intsingiselo (uzalwano, umxholo, ulwakhiwo lwamagama, njl-njl.)
• Ukubuza nokuphendula imibuzo
• Ukuthatha amanqaku (ingcinga ephambili kunye neengcinga ezixhasayo)
• Ukushwankathela ingcinga ephambili neengcinga ezixhasayo ngokwamanqaku/ngokomhlathi ngokobude
obulindelekileyo.
• Ukucacisa umcimbi ekufundwa ngawo
• Ukwenza ingqikelelo ngokubhaliweyo
• Ukuchaza/ukuphonononga iingqikelelo zombhali nokubeka izigqibo malunga netekisi
Inkqubo yasemva kokufunda
• Ukuphendula imibuzo emalunga netekisi ukususela kwelula ukuya kwenzima
• Ukubeka izigqibo/izimvo zakho malunga netekisi
• Ukuphonononga/ukuxoxa ngeendlela ezahlukeneyo evakala ngazo itekisi
• Ukuthelekisa nokuchasanisa
• Ukuphicotha/ukubhala isishwankathelo
• Ukusebenzisa itekisa ukufunda ulwimi nesigama, umz. Ukubhala itekisi ngokutsha usebenzisa elinye ixesha,
njengexesha elizayo
• Ukuzakhela olwakhe uhlobo loncwadi (apho kunokwenzeka)
• Ulwazi olunzulu lolwimi:
-- Ukwahlula phakathi kolwazi oluyinyani noluvo
-- Intsingiselo ngqo nebekwe ngokumayana
-- Intsingiselo eyiyo necingelwayo
-- Ulwazi oluthile lwezentlalo nopolitiko kunye nezenkcubeko olumalunga neetekisi kunye nombhali
-- Ifuthe lokukhethwa nokushiywa kokuthile kwintsingiselo
-- Unxulumano phakathi kolwimi namagunya
28 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
-- Ulwimi olunovakalelo nolulukuhlayo, olunomkhethe, olubonisa ukuthanda icala elithile, olunocalu-calulo,
olusekelwe kwizimvo ezibethelelekileyo, iilwimi zengingqi, iingqikelelo, iingxoxo, injongo yokufaka
okanye ukungafaki ulwazi oluthile
-- Ukwenza iitekisi ezintsha, oko kuthi, ukutshintsha isincoko esibalisayo sibe ngumdlalo, ingxoxo;
sebenzisa itekisi ukufunda ulwimi nesigama, umz: ukubhala ngokutsha usebenzsa elinye ixesha.
Ukufumana intsingiselo kwiitekisi ezibonwayo (uluhlu lweetekisi eziyimizobo nezibonwayo):
Abafundi abaninzi bafumana ulwazi ngokuphanda kwiintanethi endaweni yencwadi. Ilitherasi yokubonwayo yinkalo
ebalulekileyo yesifundo, yaye ikhompyutha ngumthombo otyebileyo wolwazi. Qwalasela indlela ebaluleke ngayo
indlela ekubhalwa ngayo (olumi ngayo ulwazi) kwiiwebhusayithi ezithandwayo; indlela abafaki bezibhengezo
abawutsala ngayo umdla; indlela ukuhamba-hamba nombala ezidlala ngayo indima ephambili ekukulukuhleleni
ukuba uye kwezinye iiwebhusayithi.
• Izakhono zokucenga: ulwimi oluchukumisayo, olucengayo, oluthambekele bucala/oluqhathayo
• Indlela ulwimi nemifanekiso eziveza zithundeze ngayo izithethe neendlela zokucinga, imifanekiso nolwimi
olunocalu-calulo ngokwesini, ngokobuhlanga, ngokobudala okanye oluxhomekeke ekuhlutshezweni
ziingcinga ezingeyonyani kodwa esele zibethelelekile ezingqondweni ngakumbi kwizibhengezo
• Ifuthe lokusetyenziswa kweendidi zeefonti nobungakani bazo, izihloko nengcaciso yemifanekiso.
• Ukuhlalutya, ukufumana intsingiselo nokuphendla uluhlu lweekhathuni/izicwili ezihlekisayo.
Imisebenzi yokufunda nohlobo lomfundi olindelekileyo
Ukufunda okulungiselelweyo (Ukufunda ngokuvakalayo)
• Ukusetyenziswa kwethoni, ukunyuka nokuhla kwelizwi, isantya, ukujonga abaphulaphuli, indlela yokuma
nezijekulo/iintshukumo zomzimba
• Ukubiza amagama ngendlela engayitshintshiyo intsingiselo
Ukufunda okungalungiselelwanga (ukufunda ngokuvakalayo)
• Ukufunda ngokutyibilika ngokwenjongo enikiweyo
• Ukubiza amagama ngendlela engatshintshi ntsingiselo
• Ukusetyenziswa kwethoni, ukunyuka nokuhla kwelizwi, isantya, ukujonga abaphulaphuli, indlela yokuma
nezijekulo/iintshukumo zomzimba
CAPS 29
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ukufundela ukuqonda
• Ukufunda itekisi ngocoselelo nangokunzulu (ukufundela ukuqonda)
• Ukuqonda itekisi ngokupheleleyo – iimpawu zetekisi – izihloko zeetekisi, imizobo, iigrafu, iitshathi, imizobo,
izihloko ezingaphakathi, izihlokwana, ukulandelelana ngokwamanani, iingcaciso zemifanekiso, izihloko
eziphambili, isakhiwo, umzekelo, iikholam zamaphephandaba, njalo njalo
• Ukubonisa ukufunda ngokuzimeleyo (ukufunda gabalala ufundela ukuzonwabisa, ulwazi nokufunda
kwasesikolweni (learning))
• Ulwazi olunzulu lolwimi (ukwazi ngentsingiselo ecacileyo nefihlakeleyo yamagama nokuba ineentsingiselo
nemiyalezo efihlakeleyo, umzekelo, izimvo ezibethelelekileyo kodwa ezingeyonyani, umdla neenjongo
ezithambekele ecaleni zesithethi)
UKUFUNDA NGOKUNZULU
a) Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane ezibhaliweyo usenzela UKUQONDA kwizinga legama
Abafundi basebenzisa iindidi ngeendidi zeendlela zokucazulula iitekisi. Bakha isigama ngokusebenzisa
amagama athile nokufundisa ngawo.
• Ukusebenzisa izichazi-magama, iithesarasi neminye imithombo yokwandisa ulwazi ukuqaphela intsingiselo,
upelo nokuphinyiselwa (ukubizwa) kwamagama nesigaba sentetho zamagama angaqhelekanga.
• Ukuchonga intsingiselo yezimaphambili nezimamva.
• Ukuqaphela intsingiselo yamagama neempawu eziwafaka kumaqela athile amagama usebenzisa ulwazi
lweengcambu, izimamva nezimaphambili eziqhelekileyo.
• Ukusebenzisa umxholo wetekisi (umzekelo, iintsingiselo zezivakalisi), iimpawu zokubhala (umzekelo,
iziphumlisi, iimpawu zocaphulo) iimpawu zokubhala ezibhalwe ekhompyutheni (umzekelo, ukubhala
ngqindilili) ukukhangela intsingiselo yamagama angaqhelekanga.
• Ukuqaphela usingiselo nokusetyenziswa kwezaci namaqhalo.
• Ukwahlula phakathi kwentsingiselo ecingelwayo nentsingiselo ecacileyo yentsusa.
• Ukuchonga imvelaphi yamagama nokusetyenziswa kwamagama amatsha umz iziyelelane, isitsotsi,
amagama emboleko.
• Ukwahlula phakathi kwamagama ekulula ukuwabhidanisa: Oomabizwahluke, oomabizwafane,
izithethantonye.
• Ukuqaphela uluhlu olubanzi lwezishunqulelo, umz iiakhronimi (amagama akhiwe ngoonobumba bokuqala
bamanye amagama), oonobumba bokuqala bamagama abantu (initials)
• Ukusebenzisa ulwazi lwegrama ukucazulula intsingiselo. Jonga izakhiwo zolwimi – Uluhlu olubonisayo
ngasezantsi.
30 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
b) Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane usenzela UKUQONDA kwizinga lesivakalisi nelomhlathi
Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo lolwimi ukuqonda isakhiwo sesivakalisi nokucwangciswa kweetekisi.
Ukufunda itekisi kweli zinga kunika ithuba lokufundisa izakhi zolwimi ngokuhlangeneyo.
• Ukuchonga, ukucacisa nokuhlalutya intsingiselo nemisebenzi yezakhi zolwimi nemigaqo kwiitekisi. Jonga
Izakhi zolwimi – Uluhlu olubonisayo ngasezantsi.
• Ukuchonga isakhiwo seetekisi ezisetyenziswa kwiinjongo ezahlukeneyo (umzekelo, ingcaciso, inkcazelo,
unobangela nefuthe) kwikharityhulam xa iyonke ngokunxulumene namagama aguqu-guqukayo/
izibandakanyi, umz. Kwelinye icala, okokuqala, kuba). Jonga ekubhaleni/ekunikezeleni ngeendidi zetekisi
ezifanelekileyo.
c) Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane ezibhaliweyo usenzela UKUQONDA kwizinga letekisi
epheleleyo
Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngeentlobo nakufundo lwetekisi esesikweni ukwenzela ukuqonda
intsingiselo, injongo nefuthe letekisi yonke.
• Ukuzalanisa itekisi namava abo.
• Ukuchonga uhlobo lwetekisi nenjongo yayo, umzekelo, ingxoxo elukuhlayo.
• Ukuchonga nokucacisa ingcinga yombhali neenjongo.
• Ukulungelelanisa amacandelo eetekisi okanye iitekisi ezipheleleyo ukwenzela ukufikelela kwizigqibo.
• Ukufikelela esigqibeni; ukuveza nokuxhasa uluvo lwakho
d) Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane usenzela UKUSHWANKATHELA NOKUTHABATHA
AMANQAKU.
Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngeempawu zetekisi ukushwankathela itekisi. Jonga ezi ndlela
zokufunda zingasentla.
• Ukukrwaqula nokubalekisa amehlo kwiingongoma eziphambili nomxholo.
• Ukuhluza iingongoma eziphambili kwiinkcukacha ezizixhasayo.
• Ukubhala iingongoma eziphambili ngamazwi akho.
• Ukulandelelanisa izivakalisi nokusebenzisa izibandakanyi neziqhagamshelanisi ukuzidibanisa zenze itekisi
e) Ukufunda ngokunzulu kwiitekisi ezimfutshane usenzela ULWAZI OLUNZULU LOLWIMI.
Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngendlela ulwimi olunokudala lumilisele ngayo ulwalamano phakathi
komvelisi wetekisi nomfundi. Bahlalutya uluvo oluthile oluvela kwitekisi ebhaliweyo.
• Ukuchonga nokuxoxa/ukuphonononga ulwimi oluchukumisayo noluqhathayo.
• Ukuchonga, nokuxoxa/ukuphonononga ulwimi olucalanye, oludlelelelayo noluqulathe iingcinga
ezibethelelekileyo.
CAPS 31
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ukuchonga, nokuxoxa/ukuphonononga iingqikelelo nokucacisa ifuthe lazo.
• Ukuchonga nokuxoxa ngentsingiselo ecingelwayo nokuzigqibela.
• Ukuchonga nokuxoxa ngentsingiselo ecacileyo nefihlakeleyo
• Ukucebisa ngenjongo yokuqukwa nokwahlulwa kolwazi
• Ukuqaphela uluvo lombhali/lomvelisi
f) Ukufunda ngokunzulu IITEKISI EZINEEMO EZININZI KUNYE NEETEKISI EZIBONWAYO (Iitekisi ezineemo
ezininzi zisebenzisa imathiriyeli ebonwayo nebhaliweyo kwitekisi nganye, umzekelo, izibhengezo, iikhathuni.
Oku kungadityaniswa nolwimi oluthethwayo nezijekulo).
Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngemifanekiso nezibonwayo ukuqonda indlela ezincedisa ngayo ekubhaleni
iitekisi zemalthimidiya. Abafundi basebenzisa ulwazi olunzulu lolwimi lwefilim ukuqonda nokuqwalasela izinto zetekisi
ezibonwayo nefuthe lazo.
• Ukuchonga nokuxoxa ngendlela izinto ezibonwayo ezihlanganiswe ngayo kwitekisi ebhaliweyo kwiitekisi
zemalthimidiya, umzekelo, inkangeleko, imifanekiso, ingcombolo yolwazi.
• Ukuchonga nokuxoxa ngenjongo nomyalezo kwiitekisi ezibonwayo ukhangela ulwazi, umzekelo, iigrafu,
iitheyibhile, iidotyhumentari, iitshathi, iimephu.
• Ukuchonga nokuxoxa ngomyalezo nokusebenza ngokukuko kwezinto ezibonwayo zezibhengezo
nobudlelwane phakathi kwezinto ezibhaliweyo nezibonwayo.
• Ukuchonga nokuxoxa ngenjongo nomyalezo kwiitekisi ezibonwayo ezibonisa ulwalamano, umzekelo,
ubungqina boyilo, imizobo, iiphayi-tshathi, iimephu, izicwangciso.
• Ukuchonga nokuxoxa ngenjongo, iimpawu zobugcisa noyilo lweetekisi ezibonwayo ezenzelwe iinjongo
ezithile zoyilo, umzekelo, iifoto, ifilim, uyilo.
• Ukuchonga nokuxoxa ngenjongo nomyalezo kwiitekisi ezibonwayo kusenzelwa ukuzonwabisa nokuziyolisa,
umzekelo, ifilim, iikhathuni, iividiyo zomculo, izicwili ezihlekisayo.
• Ukuchonga nokuxoxa ngomyalezo nokusebenza ngokukuko kweetekisi ezibonwayo ezixhasa ukuthetha,
umzekelo, iipowusta, imizobo, idatha projektha.
• (Kufundo lokuzixhobisa lwefilim kuphela) Ukuchonga, ukuqonda, ukuhlalutya nokuphonononga ulwalamano
phakathi kwesandi, intetho, isiganeko nezinto ezibonwayo kwifilim nezinye iisimo zokuviwa-kubonwa
UKUFUNDA OKUSESIKWENI KWEETEKISI ZONCWADI
Abafundi bafunda, baphonononge baze baphendule ngeempawu zobugcisa kwitekisi yoncwadi. Basebenzisa
ulwazi lwabo olunzulu ngesigama esisetyenziswa xa kuthethwa ngoncwadi ukwenzela ukuba babe nolwazi
olunzulileyo ngeetekisi zoncwadi.
32 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
QAPHELA: Ugxininiso kufundo lwetekisi esesikweni luza kutshintsha ngokuxhomekeke kwiincwadi
ezimiselweyo/itekisi echongiweyo.
• Ukuqonda iimpawu eziveleleyo zeemo ezahlukeneyo zoncwadi, umzekelo, umbongo uneempawu
ezahlukeneyo kwezo zenoveli.
• Ukuchonga nokucacisa izafobe nezangotshe zokubhala ngokweetekisi ezahlukeneyo, umzekelo, isifaniso,
isikweko, isihlonipho, isimntwiso, imfanozandi, izifanadumo, ubaxo/ubabazo/ugqithiso, uchasaniso,
isigqebelo, impoxo, ukudodobala kobushushu bovuthondaba, imiqondiso, ukudlala ngamagama.
• Ukuchonga nokuxoxa ngenjongo yombhali okanye umvelisi.
• Ukucacisa ngochongo nokusebenza kwesigama kwisihobe nezinto ezixhasa umxholo waso. Oku
kungaquka izigaba zentetho, imifanekiso-ntelekelelo, isakhiwo nezigaba zentetho ezixhomekeke kwisandi,
umz. Isingqi, isingqisho, imfano-zandi.
• Ukucacisa ngochongo nokusebenza kwesigama kwidrama nendlela esiwuxhasa ngayo umxholo. Ukongeza
kwizigaba zentetho nemifanekiso-ntelekelelo, kungaqukwa isakhiwo esihambelana nomxholo, uvuthondaba,
ukuzotywa kwabalinganiswa, izalathisi zeqonga, isigqebelo, isimo-sentlalo.
• Ukucacisa ngochongo nokusebenza kwesigama kumabali amafutshane/kwiinoveli/kwiifilim nezinto
ezixhasa umxholo waso. Ukongeza kwizigaba zentetho nemifanekiso-ntelekelelo, fakela indima kanobalisa,
izakhiwo, umzekelo, isakhiwo, ingabula-zigcawu, ukukhula kwempixano, impixano, uvuthondaba, ukuhla
kovuthondaba, utyhilo-ndaba/isisombululo, isimo sentlalo.
UKUFUNDA/UKUBUKELA NGOKUZIMELEYO OKONGEZELELWEYO
Abafundi basebenzisa iindlela ebezisenziwa ngexesha befunda ngokunzulu nezikwitekisi esesikweni
efundwayo elungiselelwe ukufunda ngokuzimeleyo ngenjongo yokuzonwabisa nokuphanda. Kubalulekile
kakhulu ukuba utitshala abancedise abafundi koku kulandelayo ngasezantsi:
• Ukufikelela kwithala leencwadi nokwazi ngemigaqo yokugcina iincwadi.
• Ukunika ubungqina bokufunda/bokubukela okongezelelweyo kwiintetho, kwiingxoxo nakwiirivyu zencwadi/
zefilim/zenkqubo.
• Ukufunda/ukubukela uluhlu olubanzi lweetekisi ezipheleleyo, umzekelo, iincwadi, iimagazini,
amaphephandaba, iiwebhusayithi, iifilim, iidotyhumentari, amabali aqhubekayo kamabonakude ngexesha
leklasi nasemva kwexesha leklasi.
CAPS 33
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Imizekelo yeendidi zemibuzo
Imibuzo engolwazi Kwenzeka ntoni emva koko....... ? Xela igama............ Chaza okwenzekayo......... Ngubani
othethe no...... ? Ithini intsingiselo........ ?
Imibuzo yokuvavanya Ngubani umlinganiswa ophambili........ ? Nika umzekelo......... Cacisa oko ngawakho amazwi.......
ukuqonda
Imibuzo engokusebenzi- Ukhona omnye umzekelo ongacinga ngawo apho...... ? Uyakhumbula ukuba besikhangela
sa ulwazi izihlonipho - ungasicacisa njani isihlonipho ezikulo mqolo?
Imibuzo yokuhlalutya Oku kufana njani......... ? Oku kwahluke njani......... ? Nguwuphi umxholo ongundoqo apha....... ?
Ucinga ntoni....... ?
Imibuzo yoluphicotha Kuninzi esikufundileyo malunga nomlinganiswa oyintloko – khawukudibanise ucacise lo mlingan-
iswa. Ngumntu onjani?
Imibuzo Kuluncedo kanjani........ ? Ikhona enye indlela engcono........ ? Uthanda eyiphi imibongo kule
yokuphonononga mibini? Kuba kutheni?
Ukukhetha uhlobo lwetekisi okanye loncwadi
Ootitshala kufuneka baqiniseke ukuba abafundi bafunda uluhlu lweetekisi neentlobo zoncwadi apha enyakeni.
Kufuneka kubekho uhambelwano phakathi kweetekisi ezimfutshane nezinde naphakathi kokufundela iinjongo
ezahlukeneyo, umzekelo, ukufundela ukuxabisa (ukufunda itekisi ngokusesikweni xa kufundwa uncwadi) iitekisi
ezisasazwa ngokubanzi kumajelo osasazo, iitekisi ezibonwayo ezilungiselelwe ukonwatyelwa (Jonga “Iitekisi
ezityenziswayo ekufundiseni izakhono ezidityanisiweyo zolwimi”).
IINTLOBO ZEETEKISI EZIFUNDWAYO
Isihobe Mibini imibuzo afanele ukuzibuza yona umfundi xa efunda isihobe: Kuthethwa ngantoni? Ndazi kanjani?
Umbuzo wesibini wongeza kulo wokuqala, owokuqala ukuxhobisa ngokuza kuvezwa ngowesibini.
Bonke ababhali boncwadi babhala kuba benento yokuthetha - into enomtsalane nebalulekileyo kwelo
qela labantu balibhalelayo. Itekisi siyifundela ukuxhasa, ukucacisa, ukutyhila oko umbhali akuthethayo
kuthi. Lo msebenzi uquka ukujonga ukusetyenziswa kolwimi, ukwakhiwa kwezivakalisi, iivesi nemibongo
ngokubanzi, ukukhethwa kwemifanekiso, isingqisho, isandi; seemvakalelo ezivuselelwa yiloo
mifanekiso-ngqondweni. Konke oku ziinzame zokufikelela kwisigqibo esibalulekileyo esibonisa ukuba
imbongi ifuna ukuthini. Kunqabile ukuba kubekho isigqibo ekufundweni kombongo osemgangathweni.
Ezi zinto zidweliswe apha ngezantsi ziza kukwenza ukuba uwazi umyalezo:
• Intsingiselo ecacileyo
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umongo nomyalezo
• Imifanekiso-ngqondweni
• Izafobe, imifanekiso-ntelekelelo, uchongo lwamagama, uhlalutyo, ithoni, imibuzo-buciko,
uvakalelo, imiqolo, isigama, izitanza, isingqisho, iimpawu zokubhala, uphinda-phindo, imfanozandi,
ienjambamenti
34 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI EZIFUNDWAYO
Idrama/umdlalo Idrama ayingomagama nolwimi nje kuphela: yintshukumo, ilizwi, ukukhanya nobumnyama,
intsebenziswano nentetho, ukwenziwa komdlalo eqongeni. Indlela oqhubeka ngayo umdlalo ibalulekile,
indlela abadlali abadlala ngayo, benza ntoni? Abathethi nini? Inkangeleko yobuso iyitshintsha njani
intsingiselo yomqolo? – konke oku kuyalahleka xa umdlalo uwufunda njengenoveli. Noxa kunjalo
akulunganga ukubonisa ividiyo yomdlalo ungekayifundisi/abafundi bengakayifundi ngokupheleleyo,
bayixoxe ze bayidlale eklasini. Ngaphandle koko ividiyo ingawona (ingawonakalisa) umdlalo, kuncinci
okuthi konakalise indlela eqondwa ngayo intsingiselo.
Ingqikelelo idlala indima enkulu ekufundweni komdlalo. Ukuba nombono wokuba abadlali banjani,
imiqolo mingaphi, isithethi sithetha into eyiyo na, zezona zinto zidlala indima enkulu ekusebenzeni
ngedrama eklasini. Isakhiwo nezakhiwana, iindima yabalinganiswa, ukubunjwa kwabo, isimo
sentlalo nengabula–zigcawu (kuphela apho iya kuba yimfuneko ukuze uqondwe umdlalo), isantya,
ukusetyenziswa kwemiqondiso nemifanekiso-ngqondweni, ubuchule bedrama obufana nokuthetha
yedwa komlinganiswa; isigqebelo sedrama, izalathisi zaseqongeni, isihlekiso, ulunqa/ukuxhalaba
(tension) intlekele okanye impoxo, zonke izithako zohlalutyo zibalulekile ukuba zifundwe xa kuhlalutywa
idrama.
Oku kulandelayo kukhulisa ulwazi lwabafundi malunga netekisi:
• Isakhiwo nesakhiwana (intshayelelo, ukukhula kwempixano, ungquzulwano, uvuthondaba, ukuhla
kwempixano/ukusombuluka kwezinto nesiphelo, uphuphelo (foreshadowing) nosingiselo kwisiganeko
esigqithileyo (flashback)
• Ukuzotywa/ukubunjwa kwabalinganiswa
• Indima yombalisi/unobalisa/uluvo lwakhe
• Umongo nomyalezo
• Imvelaphi nesimo sentlalo – ngokunxulumene nomlinganiswa nomxholo
• Isakhiwo sedrama: Isakhiwo, isakhiwana (Intshayelelo/ingabula-zigcawu, ukukhula kwempixano,
uvuthondaba)
• Isimo nethowuni/imvakalozwi
• Isigqebelo/isiphelo esisisothuso (ironic twist/ending)
• Izalathisi zaseqongeni
• Unxulumano phakathi kwencoko yababini/incoko yoyedwa kunye nesiganeko
• Isigqebelo sedrama (dramatic irony)
• Ixesha lokulandelelana kweziganeko (timeline)
Ufundo lwefilim Ufundo lwefilim aluyonto inye nokufunda inoveli. Nangona ukufundwa kwefilm kunokuthatha indlela
(abafundi enye nokufundwa kwedrama nenoveli, ‘ubuchule bomatshini wokubonisa umboniso bhanya-bhanya’
bayifundisela (cinematographic techniques) obudweliswe apha ngaphantsi bufuna uqwalaselo olulodwa. ‘Ukufunda’
ukwandisa ifilim ngovakalelo nangokuchanekileyo kuxhomekeke ekubeni umbukeli uziqwalasele kangakanani na
ulwazi hayi izinto ezifana nezi: ukuhlela, ukohlula Izitanza (cutting) ukufota (camera shots), indibaniso yeminye
ukuhlolwa) imifanekiso ukwenza umfanekiso omtsha (montage), umboniso (mis-en-scene) umculo, isinxibo,
ukukhanya kunye nesandi. Ukukwazi ukufunda ifilim kwesi isigaba kukhulisa lowo uyibukelayo:
kumthatha kumbeke kumgangatho ongasentla ofana nokwazi ukuba abo bathatha inxaxheba, abafana
nomphathi (director), umhleli, benza njani ukulawula uvakalelo lwethu ngaloo nto siyibukeleyo.
• Ingxoxo yababini kunye nesenzo nonxulumano kubadlali nomxholo
• Umxholo, umxholwana, ukuzotywa kwabadlali, ungquzulwana, injongo yomdlalo, isigqebelo sedrama,
isigqebelo esisisothuso nesiphelo
• Isakhiwo somdlalo nezalathisi zeqonga
• Umyalezo nomxholo nendlela ezithungelana ngayo kwitekisi
• Ubuchule bomatshini wokubonisa umboniso bhanya-bhanya (cinematographic techniques)
(obubonwayo, obuviwayo nobuviwa-bubonwa) obufana nokusetyenziswa kombala, ukubhalwa
kwentetho yesithethi (subtitle), ukwakheka, Ingxoxo yababini, umculo, isandi, ukukhanya, ukuhlela,
okuvela emfanekisweni wabadlali (framing), indlela yokufota, ubuchule bekhamera, ukuhambisa
ikhamera, ukufotela kufutshane nokufotela kude abadlali okanye indawo ekwifilim.
CAPS 35
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI EZIFUNDWAYO
Inoveli, amabali Amabali (inoveli, ibali elifutshane namabali emveli) afuna ukufundwa, ukuxoxwa nokonwatyelwa.
amafutshane, Ukufunda itekisi ngokuvakalayo eklasini kunexabiso elikhulu ngakumbi xa abafundi bengakuthandi
amabali emveli okanye besonqena ukufunda. Funda ngokukhawuleza ugcine umdla ngokulinganisa okanye
(Iintsomi, ngokuthelekelela, ukujongisisa nokuxabisa. Imisebenzi elula efana nesishwankathelo esiqikelelwayo
amabali (ukushwankathela ibali ngokwale ndawo sele ifundiwe, ushwankathelela umhlobo ngamagama alinani
angamaqhawe, elithile; ukugcina umzobo obonwayo apho eklasini; ukuvula ifayile yabalinganiswa abaphambili) ibenza
iintsomi abafundi baliqonde ngokukhawuleza ibali. Emva kokuyifunda okokuqala incwadi, abafundi kufuneka bazi
ezingembali) umahluko phakathi kokubalisa (kwenzekani emva koku?) nesakhiwo (kutheni kwenzeke oku?); ukuze
bacinge ngeentsingiselo ezilindelekileyo nokuhlalutywa kwebali; bajonge indlela umbhali alusebenzise
ngayo ulwimi ukuzoba abalinganiswa (ingcaciso nentetho ngqo); indlela abaphethene ngayo
abalinganiswa; isimo sentlalo (ulwimi oluchazayo, ukrobiso olwenzeka kwinoveli); nokuzama ukujonga
iimbono, iingcinga neendlela zokucinga ezifihlakeleyo esekwe phezu kwayo inoveli xa iyonke. Zonke
iinkcubeko, noninzi lwabantu, ziphila ubomi obuzele ngamabali. Nokuba wenzani utitshala ngenoveli
namabali eklasini, okubalulekileyo kukuba abafundi mabalonwabele ukuze lihlale lihleli ezingqondweni
zabo.
Oku kulandelayo kukhulisa ulwazi lwabafundi malunga ngetekisi:
• Uhlobo loncwadi neendidi
• Isakhiwo nesakhiwana (intshayelelo, ukukhula kwempixano, uvuthondaba, nesiphelo, uphuphelelo
(foreshadowing), usingiselo kwisiganeko esigqithileyo (flashback)
• Impixano
• Abalinganiswa
• Ukuzotywa/ukubunjwa kwabalinganiswa
• Indima yombalisi/kanobalisa
• Imiyalezo nemixholo
• Imvelaphi nesimo sentlalo ngokunxulumene nomlinganiswa nomxholo
• Ukuhlalutya, Isimo, isigqebelo/isiphelo esisisothuso
• Ulunqa nezothuso
Ezinye iitekisi Iipowusta, iitshathi, iimephu, iigrafu, iikhathuni, iimagazini, amaphephandaba, iiwebhusayithi, iifilim,
ezifundwayo iidotyhumentari, uchunge-chunge lomdlalo kamabona-kude ngexesha lesikolo nasemva kokuphuma
kwesikolo.
Ubude beetekisi ezifundwayo
Itekisi Ibanga lesi-7 Ibanga lesi-7 Ibanga lesi-7
Iitekisi zokufunda Izivakalisi ezi-5 – 6 Izivakalisi ezi-5 – 8 Izivakalisi ezi-5 – 10
ngokuvakalayo
Umhlathi om-1 Imihlathi emi-2 Imihlathi emi-3
Iitekisi zokufundela ukuqonda/ Amagama Amagama Amagama
ukufunda ngokunzulu angama-350-400 angama-400-450 angama-450-500
Ukufunda ngokuzimeleyo Isihobe, ibali elifutshane, Isihobe, ibali elifutshane, Isihobe, ibali elifutshane,
uncwadi lwemveli, inoveli uncwadi lwemveli, inoveli uncwadi lwemveli, inoveli
nedrama – ngaloo ndlela nedrama – ngaloo ndlela nedrama – ngaloo ndlela
ibekwe yiCAPS kunye ibekwe yiCAPS kunye ibekwe yiCAPS kunye
neetekisi ezingezizo neetekisi ezingezizo neetekisi ezingezizo
ezoncwadi ezoncwadi ezoncwadi
Isishwankathelo Amagama angama-70-80 Amagama angama-70-80 Amagama angama-70-80
kwitekisi enamagama kwitekisi enamagama kwitekisi enamagama
angama-250 angama-260 angama-280
36 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IITEKISI EZISETYENZISWAYO EKUFUNDISENI IZAKHONO EZIDITYANISIWEYO ZOLWIMI KWISIGABA ESIPHEZULU
(IBANGA LESI-7 – 9)
Ukongeza kwiitekisi zoncwadi zokufunda okusesikweni, iindidi zoncwadi eziya kufundwa ukususela kwiBanga 7 – 9 ziquka
iitekisi ezibhaliweyo, ezibonwayo nezemalthimidiya ezineenjongo ngeenjongo. Ezinye iitekisi ziya kufundelwa umgangatho
wokonwabeleka kwazo; ezinye iitekisi zifundwe njengemizekelo yeendidi zoncwadi nangezikhokelo (iimodeli) zokubhala.
Iitekisi zoncwadi zokufunda Iitekisi ezibhaliweyo zolwazi Iitekisi zemaltimidiya/iitekisi
okusesikweni. Uluhlu ekufuneka ezibonwayo zolwazi
Izichazi-magama
lufundwe kwisigaba esiphezulu xa
Iitshathi, iimephu
sisonke Iiensayiklophidiya
Iigrafu, iitheyibhile, iiphayi-tshathi
Iindidi zoncwadi ezimiselweyo Izicwangciso zamaxesha
Izazobe zokucinga (imephu
Isihobe Iincwadi zeminxeba
yengqondo), imizobo
(ibanga lesi-7 – imibongo emi-10) Iincwadi zabafundi zokufunda / zolwimi
Iipowusta
(ibanga lesi-8 – imibongo emi-15) Iithesarasi
Iiflaya, iiphamflethi, iibrowutsha
(ibanga le-9 – imibongo emi-15) Iithayimtheyibhile
Izalathisi (signs) neesimboli
Inoveli Izikhokelo zeenkqubo zikamabonakude
Iidotyhumentari zikamabonakude
(ibanga lesi-7 – amaphepha Iitekisi ezibhaliweyo zemidiya
Iiwebhupheyiji, iisayithi zeintanethi,
angama-30 - 40)
Amanqaku eemagazini iiblogu
(ibanga lesi-8 – amaphepha
Amanqaku amaphephandaba Ifacebook nezinye iinethiwekhi
angama-40 - 50)
zonxibelelwano
Eziya kumhleli
(ibanga le-9 – amaphepha angama-50
Uboniso lwedatha eludongeni (Data
- 60) Izaziso
projection)
Amabali amafutshwane Izibhengezo
Amacwecwe eprojektha (iitransparensi)
(ibanga lesi-7 – amabali ama-4 - 5 – Iitekisi eziviwayo ezibhaliweyo
Iitekisi zemaltimidiya/iitekisi
amaphepha ama-3 - 5 kwibali ngalinye)
Iingxoxo zababini ezibonwayo ezenzelwa ukuxabisa
(ibanga lesi-8 – amabali ama-5 - 7 –
Iintetho Iifilim
amaphepha ama-3 - 5 kwibali ngalinye)
Iingoma Iifoto
(ibanga le-9 – amabali asi-7 - 10 –
amaphepha ama-3 - 5 kwibali ngalinye) Iziqhulo Imizobo
Uncwadi lwemveli Iitekisi ezibhaliweyo Iitekisi zemaltimidiya/iitekisi
zoqhagamshelwano nonxibelelwano ezibonwayo ezenzelwa ukwandisa
(ibanga lesi-7 – amabali ama-4 - 5 –
ulwazi nokuzonwabisa
amaphepha ama-3 - 5 kwibali ngalinye) Iileta
Iifilim
(ibanga lesi-8 – amabali ama-5 - 7 – Iidayari
amaphepha ama-3 - 5 kwibali ngalinye) Iinkqubo zikamabonakude
Izimemo
(ibanga le-9 – amabali ama-7 - 10 – Iividiyo zomculo
amaphepha ama-3 - 5 kwibali ngalinye) Ii-imeyile
Iikhathuni, iicaricature
Idrama Imiyalezo ebhalwayo yefowuni (ii-sms),
itwitter Izicwili zezihlekiso / iikhathuni
(ibanga lesi-7 – Umdlalo ondima-1 - 2 –
Amanqaku abhaliweyo (iinowuthsi) Iziqhulo (ezizotyiweyo)
amaphepha ali-10 - 20)
Iingxoxo Imizobo ekroliweyo (iigraffiti)
(ibanga lesi-8 – Umdlalo ondima-2 - 3 –
amaphepha angama-20 - 30 pages) Iitekisi ezibhaliweyo zokuthetha Iitekisi eziphulaphulwayo
(ibanga le-9 – Umdlalo ondima-3 - 5 – nabantu kushishino
Iinkqubo zerediyo
amaphepha angama-30 - 50) Iileta ezisesikweni
Ukufundwa kweedrama
Ezokwandisa ulwazi I-Ajenda nemizuzu
Ukufundwa kweenoveli namabali
Iifilim amafutshane
Amabali akhethiweyo aqhubekayo Iintetho ezirekhodiweyo
kamabonakude/iidotyhumentari
Izibhengezo zerediyo,
Imidlalo yerediyo zikamabonakude, zamaphephandaba
nezeemagazini
Izincoko
CAPS 37
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
3.1. 3 Ukubhala nokunikezela
Ukubhala sisixhobo esinamandla sonxibelelwano esivumela abafundi ukuba bayile baze badlulise ulwazi neengcinga
ngokundindeneyo. Ukusoloko befumana ithuba lokubhala kuluhlu lwemixholo, imisebenzi nezifundo kwenza abafundi
bakwazi ukunxibelelana ngokusebenzayo nangokunobugcisa. Ukubhala okwenziwa ngokwamazinga ngamazinga
(kuqalwa kokulula kuye kungenwa kokunzima) kusetyenziswa izakhelo zokubhala (ngelo xesha zifuneka ngalo),
kukhupha ababhali ababalaseleyo, nabanokubhala ngemiba ngemiba nabaya kukwazi ukusebenzisa izakhono zabo
ukuphuhlisa nokunika iitekisi ezifanelekileyo, ezibonwayo nezemaltimidiya ezilungiselelwe uluhlu lweenjongo.
Ukubhala kubalulekile kuba kwenza abafundi bakwazi ukucinga ngegrama nopelo. Kukhuthaza abafundi ukuba
bacingisise malunga nolwimi, kukhawulezisa ukuqondwa kolwimi kukwandisa ukuchaneka kokusetyenziswa
kolwimi. Kwizigaba ezidlulileyo abafundi bafunde ukubhala uluhlu lweetekisi zoyilo nezolwazi, besebenzisa izakhelo
zokubhala njengenkxaso. Abafundi besigaba esiphezulu kulindeleke ukuba babhale iintlobo ezithile zeetekisi
ngokuzimeleyo. Baya kuphinda basebenzise nenkqubo yokubhala ukwenzela ukuvelisa iitekisi ezilungelelaniswe
kakuhle, ezisebenzisa igrama ngokuchanekileyo.
Inkqubo neendlela zokubhala/ubuchule bokubhala
Ukubhala ngokukuko sisakhono esifuna ukuphuhliswa sixhaswe. Nangona ukufunda kungumthombo obalulekileyo
wokufakwa kolwazi engqondweni, kusetyenziswa ukubhala ukuphuhlisa isakhono sokubhala. Umyalelo wokubhala
uya kuquka ukusebenza ulandela inkqubo yokubhala. Noko kunjalo, akunyanzelekanga ukuba kusetyenziswe onke
amanqanaba enkqubo yokubhala ngalo lonke ixesha. Umzekelo, ukuba umfundi ubhala uhlobo lwetekisi alwaziyo,
akuyi kufuneka ukuba asihlalutye kakhulu isakhiwo sayo neempawu zolwimi. Kusenokubakho amaxesha apho
ootitshala kuya kufuneka bajonge kakhulu kulwakhiwo lwezivakalisi okanye ukubhalwa kwemihlathi, okanye abafundi
babhale iitekisi ezingenazidrafti xa belungiselela uviwo. Inkqubo yokubhala inala manqanaba alandelayo:
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala
• Ukuyila/Ukwenza iidrafti
• Ukuhlaziya
• Ukuhlela
• Ukulungisa iziphene
• Ukunikezela
Ukucwangcisa/phambi kokubhala
• Ukuhlalutya isakhiwo, iimpawu zolwimi nolwimi olusetyenzisiweyo kuhlobo lwetekisi olukhethiweyo
• Thatha isigqibo malunga nenjongo kunye nabaphulaphuli betekisi eza kubhalwa kunye/okanye iyilwe
• Ukugqala iimfuno zesakhiwo, indlela yokubhala, icala elithatyathwayo okanye uluvo malunga noko abhala
ngako
• Ukujula izimvo usebenzisa, umzekelo, izazobe zokucinga (imephu yengqondo), izintlu zeewebhu-sigcawu,
iiflowu-tshathi okanye izintlu
• Ukuphanda kwimithombo efanelekileyo, uchonge ulwazi olufanelekileyo onokulusebenzisa
38 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ukuyila/Ukwenza iidrafti
• Ukusebenzisa izimvo ezingundoqo nezixhasayo ozifumene ngoku ubucwangcisa
• Ukwenza idrafti yokuqala uthathele ingqalelo injongo, abafundi bayo, isihloko nohlobo loncwadi
• Ukuqaphela uchongo lwamagama ngokusebenzisa amagama, amabinzana neentetho ezifanelekileyo,
ezichazayo nezivuselelayo ukwenza loo nto uyibhalileyo icace yaye ichaneke
• Ukubonisa uluvo lwakho ngokucacisa izithethe, iinkolelo namava
• Ukukhangela uluvo nohlobo lokubhala ngokulungiselela ulwimi nethoni eza kufanela abo baza kufunda loo
nto ibhaliweyo kunye nenjongo yokubhala
• Ukufunda iidrafti ngokunzulu nokufumana izimvo zabanye (oogxa bakho baseklasini) malunga naloo nto
uyibhalileyo;
• Ukubhala iinkcukacha ezichanekileyo zaloo tekisi ifunekayo (usebenzisa ucaphulo ukuxhasa izimvo zakho)
Ukuhlaziya, ukuhlela, ukulungisa iziphene nokunikezela ngokubhaliweyo
• Ukusebenzisa imilinganiselo emiselweyo ukuphendla umsebenzi wakho nowabanye usenzela
ukuwuphucula.
• Ukuphucula uchongo lwesigama, isakhiwo sezivakalisi nemihlathi (ukufaka ulwazi olongezelelweyo
nokusebenzisa amagama afanelekielyo)
• Ukusebenzisa ulandelelana nokudityaniswa kwemihlathi
• Ukususa ubumbolombini, isigama esingongezi ntsingiselo, uphinda-phindo olungafuneki nganto, ulwimi
olungafanelekanga nolwimi oluthukayo
• Ukuphonononga umxholo, indlela yokubhala nolwimi olufanelekileyo
• Ukusebenzisa iimpawu zokubhala, upelo negrama ngokuchanekileyo nangokufanelekileyo
• Ukubhala idrafti yokugqibela equka ukuma okufanelekileyo, umzekelo izihloko neefonti
• Ukungenisa itekisi oyibhalileyo
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi kwinkqubo yokubhala
Abafundi baza kufunda indlela olusetyenziswa ngayo ulwimi, baze bafunde ulwimi olusetyenziswa xa kuthethwa
ngolwimi (‘ulwimi olucacisa ulwimi’), ukwenzela ukuba bakwazi ukuphonononga iitekisi zabo nezinye ngokunzulu
ngokwentsingiselo, ukufaneleka nokuchaneka. Baza kukwazi nokusebenzisa olu lwazi ukuziqhelanisa nolwimi
ekwakheni intsingiselo ukususela kwinqanaba lamagama, elezivakalisi ukuya kweletekisi xa iyonke, kunye nokujonga
ukuba itekisi izalana njani nomxholo wetekisi. Ngokusebenza ngoluhlu lweetekisi, abafundi bandisa ukusebenzisa
kwabo isigama nokusebenzisa kwabo abakuqondayo malunga nezakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi.
Ulwazi lwezakhi nemigaqo yolwimi luya kwenza abafundi bakwazi ukuvelisa iitekisi ezindindeneyo neziluqilima.
Izakhi zolwimi kufuneka zifundiselwe ukwakha iitekisi ngokusemxholweni wokusetyenziswa kwazo. Ukusetyenziswa
kwezakhi zolwimi makungaphelelei ekuhlalutyeni izivakalisi ezizimeleyo. Kufuneka kucacise indlela izivakalisi
CAPS 39
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ezakhiwa ngayo izivakalisi nokwakha iitekisi ezipheleleyo ezifana namabali, izincoko, iileta neegxelo abafunda
ukuzifunda nokuzibhala abafundi esikolweni.
Imigaqo yolwimi (Iimpawu zokubhala nopelo)
• Ukusebenzisa izithuba, oonobumba abakhulu, iziphumlisi (iikoma), iimpawu zocaphulo, ikholoni, ukrwelelo
lwamagama, ubhalo ngokukekeleyo, iqhagamshela, ubhalo ngokungqindilili, iisemikholoni, iideshi, izimeli-
nobumba, izibiyeli
• Ukusebenzisa ulwazi lweendlela nemigaqo yokupela amagama ngokukuko nangokuchanekileyo:
-- Ulwazi ngokuma nemvelaphi yamagama.
-- Ulwazi ngeengcambu, izimaphambili nezimamva.
-- Ulwazi lwamalungu amagama.
• Ukusebenzisa izichazi-magama nezixhobo zokungqininisa upelo.
• Ukusebenzisa iimo zofinyezo noshuqulelo loonobumba ngokufanele uhlobo lobhalo nabantu ababhalelwayo
Uchongo/ukhetho lwamagama
• Ukusebenzisa iindidi zezenzi, zezichazi nezihlomelo ukunika inkcukacha epheleleyo kunye nenkcazelo
evakalayo xa ubhala, umz, isincoko esibalisayo nesichazayo.
• Ukusebenzisa izithethantonye, izichasi, oomabizwafane, oomabizwahluke, igama elinye kwibinzana
ukuvakalisa ingqiqo ethile.
• Ukusebenzisa ulwimi olusesikweni kunye nolungekho sikweni ngokufanelekileyo.
• Ukusebenzisa amagama emboleko nalungiseleweyo asuka kwezinye ilwimi.
• Ukuxela okuyinyani wandule uvakalise izimvo zakho.
• Ukuvakalisa intsingiselo ecacileyo, efihlakeleyo nebhekisa kokuthile/enxulumene nemeko ethile.
• Ukuzenza umbhali ngokwendlela ogqithisa ngayo umyalezo.
• Ukuvakalisa izimvo zakho malunga neendlela zokuphila (izithethe), iindlela zokucinga, obona ngayo
izinto, olusetyenziswa ngayo ulwimi olucalanye, oluvakalisa izimvo ezibethelelekileyo, oluchukumisayo,
olulukuhlayo kunye noluqhathayo, umz, kwiitekisi ezicengayo ezinjengezincoko ezixoxayo namanqaku
amaphephandaba.
• Ukubonisa imbeko nentlonipho ngokusebenzisa amagama athile xa ubhala iitekisi, umz. Kwingxoxo yababini
nodliwano-ndlebe.
• Ukusebenzisa oovimba bolwazi abanjengezichazi-magama nethesarasi ukuchonga isigama esicacileyo
nesivakalayo.
40 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Irejista esetyenziswayo, isimbo sokubhala nelizwi lombhali
• Ukusebenzisa irejista echanekileyo: esisekweni, esingekho sikweni, umz. Ukusebenzisa isimbo sencoko/
esingekho sikweni nomntu wokuqala kwileta yobuhlobo, ulwimi olusesikweni kwileta yaseburhulumenteni.
• Ukusebenzisa isigama esinongiweyo (izafobe, izaci namaqhalo), ithoni, Isimo okanye uburharha
ngokufanelekileyo.
• Ukuthetha ngqo nomfundi ngendlela eyodwa nefanelekileyo.
• Ukubhala ngokukholelekayo nangokuzithemba; musa ukubonakalisa ukungaluqineli uluvo lwakho.
• Ukusebenzisa izimvo/iimbono ezahlukeneyo xa kukho imfuneko
Ukwakhiwa kwezivakalisi ngokuchanekileyo
• Ukubhala iindidi zezivakalisi ezahlukeneyo ngokobude.
• Ukusebenzisa izigaba zentetho ngokukuko.
• Ukusebenzisa intloko, isenzi, injongosenzi, iindidi zamaxesha, iimo zezenzi, izilandulo, intetho ngqo, ingxelo-
ntetho, izixando.
• Ukusebenzisa imibuzo.
• Ukusebenzisa iindidi ezahlukeneyo zezivakalisi umz, isivakalisi esixelayo, umbuzo, izivakalisi ezifutshane,
ezimbaxa, ezixananazileyo, ezixananazileyo zimbaxa
• Ukusebenzisa izibandakanyi, izimelabizo, izihlomelo, ukudibanisa izivakalisi zakho ngokukuko.
• Ukusebenzisa iindidi ezahlukeneyo zezimelabizo ukwenzela ukubonisa into ekujoliswe kuyo, ugxininiso,
injongosenzi nokunciphisa uphinda-phindo olungeyomfuneko.
• Ukucwangcisa uze ulandelelanise amagama kwizivakalisi ngokukuko.
• Ukusebenzisa izivumelanisi ngokuchanekileyo
Ukubhalwa kwemihlathi ngokukuko
• Ukubhala ngokwamalungu ohlukeneyo omhlathi: isivakalisi esiyintloko, iingongoma ezingundoqo
nezixhasayo, intshayelelo eyiyo, isiqu nesiphelo nesivakalisi sokuvala.
• Ukubhala imihlathi neetekisi ezahlukeneyo usebenzisa amagama namabinzana afana nala alandelayo:
-- Ukulandelelana kweziganeko: okokuqala, okwesibini, okwesithathu, phambi, emva, nini, de,
okulandelayo, emva koko, kutshanje.
-- Ingcaciso/unobangela nefuthe: ngoko ke, ngenxa yesi sizathu, emva koko, ukusukela, ngenxa,
kungenxa, kulandela, ukuba kuthe…kuya kuthi….
-- Umgaqo olandelwayo: okokuqala, okwesibini, okwesithathu.
-- Ukuthelekisa/ukuchasanisa: iyafana, yahlukile, incinci kule, inkulu kule, nangona, kodwa.
CAPS 41
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
-- Ukubeka ngokokubaluleka: rhoqo, ekugqibeleni.
-- Ucwangciswa ngokobume bendawo: ngaphezulu, ngaphantsi, ngasekhohlo, ngasekunene, njalo njalo.
-- Ukubhala ngokuthe gabalala: ngeliphandle, elokugqiba.
-- Umhlathi obonakalisa izinto ozikhethayo: ngokokubona kwam, inkolelo, uluvo, ukuqonda, ndicinga
ukuba, ndikhetha, ndikholelwa ukuba, kubonakala ngathi, ndikhetha/ndithanda/andithandi/ndithemba/
ndibona ngathi.
-- Umhlathi ocalulayo: ingohlulwa ngolu hlobo, luhlobo lwe…, ingena kwii…, yeyee…, ingena phantsi
kwe… izalana ne…, inxulumene ne…
-- Umhlathi ochazayo: ucaciswa kuthiwe luhlobo lomhlathi olucacisa uluvo ngendlela ebonakalisa
ukungazibandakanyi kwesithethi.
-- Umhlathi ophononongayo: entle/embi, echanekileyo/engachanekanga, evumelekileyo/
engavumelekanga, elungileyo/egwenxa, ibalulekileyo/ayinamsebenzi, ukucebisa, ukuphakamisa
isindululo, ukuxoxa
-- Umhlathi ocacisayo: ucaciswa kuthiwe luhlobo lomhlathi ocacisa uluvo ngokungakhethe cala
-- Umhlathi wokuvala: ukuvala ndingathi …, ukuqukumbela…, ngelishwankathelayo…, ngokufutshane …,
kucacile ukuba …, kuyabonakala ukuba ….
IINTLOBO ZEETEKISI EZIBHALWAYO
IZINCOKO
Isincoko esibalisayo Amaxesha amaninzi ukubhala okubalisayo kukubekwa koluhlu lwezehlo ngendlela ethile
evakalayo. Ezi zilandelayo ziimpawu zezinye zeempawu zesincoko esibalisayo:
• Ukubhala ngebali/ngesiganeko esenzekileyo/isiganeko esiqwetyiweyo.
• Ukubhala ibali elidlwengula umxhelo nelikholelekayo.
• Kumaxesha amaninizi kusetyenziswa ixesha elidlulileyo / eladlulayo
• Umhlathi wokuqala oyintshayelelo mawubhalwe ngendlela edlwengula umxhelo.
• Qiniseka ngoluvo ozama ukuluveza
• Qinisekisa ukuba isiphelo sesinika umdla nesingaqhelekanga
• Qinisekisa ngokugcina umdla womfundi ngokusebenzisa isimbo, izafobe nentshukumo
• Iinkcukacha ezibalulekileyo mazigqanyiswe
• Sebenzisa isigama esichazayo
Isincoko esichazayo Ukuchaza kudla ngokusetyenziswa kakhulu ukwakha imeko nemo: iifilim zikwenza oku
ngemifanekiso, ababhali bakwenza oku ngamazwi, apho ukhetho lwamagama lugqalwa kakhulu
yintsingiselo efihlakeleyo ngaphezu kokuchaneka kwawo nentsingiselo yawo ecacileyo.
• Chaza umntu/into ukwenzela ukutsala umdla nokudlwengula umxhelo womfundi ngesihloko.
• Sebenzisa amagama ukudala umfanekiso.
• Chonga amagama ngobunono ukwenzela ukufezekisa isiphumo sokubhalayo.
• Sebenzisa imifanekiso-ntelekelelo yokubonwayo, okuvakalayo, okungcamlwayo
nokuphathwayo.
• Sebenzisa izigaba zentetho ngokukuko
42 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI EZIBHALWAYO
Izincoko ezixoxayo Isincoko esixoxayo singamacala amabini aphikisanayo (‘kutheni ndikholelwa ukuba oomama
banamandla ngaphezu kootata’).
• Isincoko esixoxayo sidla ngokutyekela kwicala elinye; kubakho ukuxhaswa okanye
ukuchaswa koluvo oluthile olukhabana nolunye kwaye oluvo ngalunye luxolelwa
ngokupheleleyo. Nangona kunjalo, umbhali uphetha ethathe icala elithile apho adandalazisa
khona icala awela ngakulo nesizathu sokuba enze oko.
-- Ukubonisa uluvo/iingcinga ethile uze uxhase uthethelele isigqibo sakho
-- Ukugcina uluvo lwakho kude kube sekugqibeleni
-- Ukuzama ukukhuthaza umntu ofunda esi sincoko ukuba aveze olwakhe uluvo
-- Ukuqala ngoluvo lombhali malunga nesihloko esi ngendlela ebonakalisa intsusa nexhwila
umdla
-- Ukunika uthotho lwezimvo ukuxhasa nokubethelela uluvo
-- Ukugxininisa kwimiba exhasa OKANYE echasa uluvo othetha ngalo
-- Ukubonakalisa izimvo zakho ezomeleleyo
-- Ukusebenzisa izafobe ezahlukeneyo neendlela zokulukuhla
-- Ukusebenzisa ulwimi oluchukumisayo
-- Ukuqukumbela ngenkcazelo eyomeleleyo, ecacileyo neyanelisayo ebonakalisa uluvo
lombhali.
Isincoko esivelela Isincoko esivelela amacala amabini sona sixoxa ngamacala amabini akhabanayo
amacala amabini ngokulinganayo kodwa umbhali uye alundandalazise olwakhe uluvo ekugqibeleni (‘Ngaba
oomama banamandla ngaphezu kootata? Kunjalo kuphinde kungabinjalo, kodwa mna
ndithi kunjalo’). Isincoko esivelela amacala mabini sithanda ukulungelelaniswa kwaye
kuvelelwa zonke iinkalo xa kuxoxwa ngomba othile; isakhiwo saso sicwangciswa ngobunono
sicacisisiswe; injongo yoko kukuba umbhali angathathi cala lithile nangona enokuluvakalisa
olwakhe uluvo; kunokusetyenziswa ilwimi oluchukumisayo, iingxoxo ezinkqenkqeza phambili
apha zezo zixoxelwe ngokuvokothekileyo nangokuvakalayo. Isiphelo esisulungekileyo
simshiya umfundi engenantandabuzo ngoluvo lombhali.
• Ukuqinisekisa ngokunika uluvo olungekho calanye noluzinzile kumacala omabini engxoxo
• Ukucinga ngemiba eyahlukeneyo yesihloko ekuxoxwa ngaso
• Ukuika izimvo ezikhabanayo ungathathi cala
• Ingxoxo mayilingane macala omabini, elixhasayo nelichasayo
• Ubhalo malube sezingqondweni luqiqeke lungakhethi cala
• Ukunika iinkcazelo eziqiqisiweyo nezixhaswe ngokupheleleyo
• Ukusebenzisa ithoni engachukumisiyo nekhuthazayo ungadanga wabajongela phantsi
abaphulaphuli
• Ukuqukumbela ngokubeka uluvo oluthile
Isincoko esicamngcayo Isincoko esicamngcayo sisekelwe kuthotho lweengcinga neembono anazo umbhali malunga
nesihloko esithile akukho cala lixoxelwayo kula macala mabini. Isincoko esicamngcayo
simalunga nezimvo, iimbono, iingcinga neemvakalelo zombhali malunga nesihloko esithile,
esidla ngokuba sisihloko avakalelwayo ngaso. Umbhali uvakalisa uluvo lwakhe. Kufuneka
sibe nesakhiwo esibunjwe ngobunono nangona kungekho mfuneko yokuba isiphelo sibe
sesicacisiweyo. Singasesinika umdla okanye esinobunzinginzingi.
• Ukucamngca ngomba othile
• Ukubonisa izenzo novakalelo oluchukumisayo
• Ukubonisa icala ongakulo apho uvakalelo lwakho luthatha indawo
• Ukuzama ukutyala imo novakalelo lombhali kulowo ufunda isincoko
• Ukuvakalisa izimvo, iingcinga okanye uvakalelo oluphuhlisa ukunyaniseka nokuzibandakanya
CAPS 43
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI EZIBHALWAYO
Isincoko esicacisayo • Sidlulisa izimvo okanye ulwazi ngendlela eqiqisisiweyo
(sesokwandisa ulwazi)
• Sicacisa izimvo okanye sinike imiba ngendlela elandelelanayo
• Kuphandwa izimvo zize zixhaswe ngeenyani namanani
• Sicacisa imiba engaqhelekanga
• Silungelelaniswa ngokufanelekileyo size siqale koko akwaziyo umfundi simse nakoko
angakwaziyo
• Sithanda ukubhalwa ngexesha langoku
Iitekisi eziyimihlathi (zonxibelelwano)
Ileta Kulindeleke ukuba babhale iileta ezichanekileyo ezisesikweni, xa kusenzeka bazithumele
yaseburhulumenteni/ balindele impendulo. Iileta ezicela ulwazi oluthile malunga neemveliso, iiyunivesithi, ezohambo,
esesikweni ezemisebenzi, xa zithe zathunyelwa ngokuchanekileyo zinokuphendulwa.
• Abafundi baqhelanise nokubhala iindidi ezahlukeneyo zeeleta ezisesikweni, umzekelo, ileta
yokucela umsebenzi, ileta eya kumhleli wephepha-ndaba, ileta yesikhalazo, njalo njalo.
• Mabanamathele kwimfuno ezahlukeneyo zeeleta ezisesikweni njengesimbo sokubhala
nesakhiwo.
• Mababhale ngolwimi oluvakalayo nolusulungekileyo.
• Kufuneka bakhumbule ngabantu abababhalelayo ukuncedisana nokuba oko babhale ngako
kuqondwe lula.
• Indlela ababhala ngayo mayivakale, iyondelelane, icace, ibe semxholweni.
• Mayibe nentshayelelo, isiqu nesiphelo.
• Mayibe needilesi ezimbini, eyombhali neyombhalelwa
• Mayibe nesibuliso esifanelekileyo esilandela idilesi yombhalelwa
• Mayibe nomqolo wesihloko olandela isibuliso yaye ukrwelelwe umgca ngaphantsi
• Mabasebenzise ulwimi olwamkelekileyo.
• Isiphelo esichanekileyo silandelwa yifani noonobumba-magama bombali.
Ileta Nangona ukubhalwa kweleta yobuhlobo/engekho sesikweni sele kungenelelwe ziindlela
yobuhlobo/ zonxibelelwano lweteknoloji, umzekelo, i-imeyile, ifeksi, umyalezo obhalwayo wefowuni (i-sms),
engekho xa sibalula ezimbalwa, kusabalulekile ukuba abafundi bafundiswe ukubhalwa kweleta. Abafundi
sesikweni Uluhlu lokubhalwayo kufuneka kusukele kwiileta eziqhelekileyo eziya kwizihlobo zabo zegazi
nabahlobo ukuya kwiileta zobuhlobo eziya kumajelo eendaba, umzekelo.
• Mababhalele abantu ababathandayo, umzekelo abahlobo, usapho, njalo njalo
• Mayibhalelwe ukuvakalisa uvakalelo, umz. Ukuvuyisana, ukuvelana, ukucebisa, njalo njalo.
• Mabasebenzise ulwimi olungekho sikweni ukuya kolusesikweni.
• Mababhale ngolwimi oluvakalayo, olusulungekileyo nolutsala umdla.
• Mabacwangcise ngokukuko baxoxe ngokukuko.
• Ileta mayiqulathe intshayelelo, isiqu nesiphelo.
• Mayiqulathe idilesi enye, umbhali, umhla ebhalwe ngawo ngasezantsi kwayo.
• Mayibandakanye isibuliso esichanekileyo esilandela idilesi yombhali
• Akukho mgaqo uthile ulandelwayo ncam malunga nesiphelo kodwa silandelwa ligama
lokuqala lombhali.
44 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI EZIBHALWAYO
I-ajenda yentlanganiso Imemorandam, i-ajenda nemizuzu mazibhalwe ngokuvakalayo. Eyona indlela iphucukileyo
yokufundisa abafundi ngoku kungasentla kukuba babukele ividiyo yakho okanye bazimase
intlanganiso yokwenyani bathathe imizuzu, benze i-ajenda yayo bandule bathelekise i-ajenda
yabo nemizuzu yabo abayenzileyo neyentlanganiso leyo yokwenyani. Xa kungenzeki oku,
abafundi mabakufundiswe oku kusetyenziswa ingqikelelo yabo. Bhala i-ajenda yentlanganiso
yekomiti, wandule uyalele abafundi ukuba babhale imizuzu eqikelelweyo yale ntlanganiso
banamathele kwi-ajenda yakho.
• Xela okuza kuxoxwa entlanganisweni.
• Kuthumele oko kubantu abamenyiweyo ukuba bazimase intlanganiso.
• Imiba yengxoxo idla ngokubekwa ngusihlalo nonobhala, bona ke eminye imisebenzi yabo
-- Kukujonga imizuzu yentlanganiso egqithileyo, ukulungiselela ukubeka imivuka
-- Ukudwelisa nokuqokelela imiba enokufuna ukuxoxwa entlanganisweni
• Cwangcisa imiba ekuza kuxoxwa ngayo ngokokubaluleka kwayo.
• Umba ngamnye wabele ixesha
Imizuzu • Makubhalwe okwenzeke entlanganisweni.
• Kwintlanganiso elandelayo makwamkelwe imizuzu njengeyinyani nebophelelayo, yaye kuya
kuhlala kunjalo de kuvele into entsha
• Mayibonise oku kulandelayo:
-- Igama lequmrhu
-- Umhla, indawo nexesha lentlanganiso
-- Ubhaliso lwamagama abakhoyo.
• Caphula uze ubhale izindululo ezithathiweyo ngobunjalo bazo.
• Nika isishwankathelo sezindululo ezenziweyo nekugqitywe kuko.
• Ungazibhali ezinye izinto ezivana nezinto ebekuqhulwa ngazo.
• Sebenzisa ixesha elidlulileyo.
• Iba luxwebhu olusemthethweni yakuba ityikitywe yafakwa umhla ngusihlalo, emva kokuba iye
yafundwa yavunywa kwintlanganiso elandelayo
Intetho • Qala uze ulungise isimbo oza kusisebenzisa, ixesha, indawo, isizathu (injongo),
abaphulaphuli noko oza kuthetha ngakho
• Indlela oqala ngayo intetho mayitsale umdla
• Kulisa amanqaku owabekayo yaye uzinxweme ekusebenziseni iintetho esele zisetyenziswe
kakhulu kangangokuba zidike.
• Gqiba malunga nokuba uza kunqumama phi uzisebenzise phi izijekulo (ngendlela eyiyo
nengabaxwanga) uzisebenzisela yiphi injongo. (Jonga abaphulaphuli.)
• Sebenzisa izivakalisi ezifutshane ezikhatshwa ziingcingane ezilula, usebenzisa imizekelo
eqhelekileyo
• Lungelelanisa izigxeko zakho nezincomo onazo
• Isiphelo sakho siqiqisise. Shiya abaphulaphuli benento abaza kuyetyisa
• Sebenzisa izincedisi ezibonwayo okanye eziphathekayo kodwa ibe ngamazwi eyona nto
itshotsh’ entla
• Sebenzisa ulwimi olubonakalisa ukuvuthwa kwengqondo, izithethe nemvelaphi ecacileyo
CAPS 45
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI EZIBHALWAYO
I-imeyile/umyalezo Yenzelwa ukwazisa ngokuthile nokugcina ubudlelwane
obhalwayo wefowuni
Idilesi yomthunyelelwa – edla ngokuba ligama lomthunyelelwa kunye neseva, ngokunjalo
(i-sms)
nelizwe ekulo iseva. Umzekelo, Moloiq (igama) @ webmail. (iseva) za (ilizwe). Moloi. q@
webmail. co. za
• Abakotshelwa (CC): aba ngabanye abathunyelelwa ekufuneka beyibonile i-imeyile.
• Isihloko: Esi sisishwankathelo somxholo we-imeyile.
• Umyalezo
• Igama lomthumeli.
Qaphela: Idilesi yomthumeli iyazibonakalela xa ifunyanwa i-imeyile. Umthumeli usenokukhetha
ukunika ezinye iinkcukacha ekupheleni. Oku kubizwa ngokuba lutyikityo (isignitsha)
Udliwano- • Buza umlingwa (umbuzwa) imibuzo
ndlebe
• Bonisa amandla, iitalente, ubuethe-ethe, bomlingwa, njalo njalo
• Nika amagama esithethi kwicala elisekhohlo ephepheni
• Beka ikholoni emva kwegama lesithethi
• Ukwahlula phakathi intetho yesithethi neyesinye, shiya umgca
Ingxelo Ingxelo luxwebu olusesikweni kwaye oko kuqulethwe kuzo kufanele kube yinyani kubafundi.
(esesikweni Iyabakruqula kakhulu abafundi into yokubhalwa koosinga-ngxelo okanye iingxelo ezingesihloko
nengekho abangenamdla kuso.
sesikweni)
• Nika iinkcukacha ezichanekileyo ngesiganeko, umzekelo ingozi, nayo nantoni na
ephandiweyo.
• Bhala isihloko, intshayelelo (ingabula zigcawu, injongo nokuma kwayo), iesiqu (Ngubani?
Owenze ntoni? Nini? Phi? Njani? Kuba kutheni?), isiphelo, izindululo, izalathisi, izihlomelo.
• Cwangcisa: qokelela uze ucwangcise ingcombolo yolwazi; bhala iingongoma.
• Sebenzisa ulwimi olungekho sikweni ukuya kolusesikweni.
• Sebenzisa:
-- Ixesha langoku (ngaphandle ngokuba yingxoxo yababini emalunga nezinto ezadlulyo)
-- Izibizo gabalala
-- Umntu wesithathu
-- Ingcaciso egqibeleleyo
-- Amagama namabinzana abhekiswe kwimeko ethile (enjengobugcisa)
-- Ulwimi olusesikweni nolungakubandakanyiyo
Isivi (Sivi) Nanjengoko kule mihla uninzi lwabantu lusebenzisa iithempleyithi ukwenza iisivi zabo,
kungaluncedo ukukhangela ukuba eyona thempleyithi ifanelekileyo yenantoni na, nendlela
yokulungisa uyizalise ngokufanelekileyo. Kubalulekile ukuqaphela ukuba isivi kufuneka ijongane
nemeko ethile, uzekele isivi yomsbeenzi othile kufuneka icacise ukubandakanyeka ombhali
kwelo cala.
• Zazise kangangoko unako elizweni usebenzisa le sivi yakho.
• Zazise njengomntu owuqondayo umcimbi ekungawo kunjalonje njengokhutheleyo
nokhathalayo.
• Ingcombolo yolwazi oyinikayo mayicace, ivakale kwaye ingakhethi cala lithile.
• Isivi yakho mayigxininise kweso sikhundla somsebenzi sibhengeziweyo usifunayo.
• Nika:
-- Iinkcukacha ngawe buqu
-- Iziqinisekiso zemfundo onazo
-- Amava onawo ngomsebenzi (xa unawo)
-- Abantu abanokwenza ingxelo ngokuziphatha kwakho
46 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI EZIBHALWAYO
Ungeniso • Idayari kukubonisa amava akho buqu.
kwidayari
• Ubhala uphononongo lwakho losuku okanye lomcimbi
• Ubhala izimvo zakho, ukubalisa usebenzisa umntu wokuqala kokona kufanelekileyo
• Ulwimi olusetyenziswayo lulula yaye lungqalile.
• Ithoni iya kuxhomekeka kuloo nto uyibhalayo
Ukwalathisa • Ukwalathisa kusetyenziswa xa uxelela umntu indlela eya endaweni ethile.
• Kubhalwa kwisiyaleli.
• Kusoloko kusetyenziswa umntu wesibini kwisinye (‘u-‘) xa isithethi sithetha nalowo
simyalelayo.
• Qaphela oku kulandelayo xa usalathisa umntu indlela:
-- Thetha ngokucacileyo nokungqalileyo
-- Izalathisi masilandelelane ngokufanelekileyo
-- Soloko ukhomba kwicala elithile
-- Nika uqikelelo lomgama
-- Nika uqikelelo lwezitalato eziza kweqiwa/kuwelwa ukuya apho
-- Nika iinkcukacah malunga nezinto eziqaphelekayo aza kudibana nazo apha endleleni
-- Sebenzisa amagama abonisa indawo
-- Sebenzisa abonakalisa icala emakuyiwe kulo (umz. Nyuka, yihla, thambeka)
-- Sebenzisa amagama abonakalisa ukubulela.
Ukunika Ukuchaza okanye ukuyalela ngendlela emayenziwe ngayo into okanye isixhobo, ukwenza
imiyalelo ukutya, ukulungisa into eyonakeleyo:
• Ukuchaza ukusebenza okanye umsebenzi wento nganye xa isetyenziswa; ukulungisa izitya/
ukupheka ukutya; ukulungisa into eyonakeleyo; njalo njalo
• Ukucwangcisa nokulungiselela (jonga iimpawu zokubhala)
-- Qonda imeko/iimeko ze wazi ukuba imveliso yokunika imiyalelo/imiboniso iza kuba njani
okanye kuza kwenzeka ntoni
-- Cinga ngokucacileyo, ngokufanelekileyo ze ulandelelenise ngobuchule bokuqiqisa imiyalelo
-- Sebenzisa iimanyuwali, imiyalelo nemisebenzi
-- Cinga ngesigama, ulwimi/igrama, iimbonakalo, ubuchule/ubugcisa bolwimi, namabinzana
anokusetyenziswa
• Ukunikezela
Isibhengezo • Bamba ugcine umdla womfundi – uqinisekisa ukuba ayagqama amagama asebenzayo.
• Lukuhla umntu ukuba athenge into okanye inkozo ethile.
• Tsala umdla womfundi – uqiniseke ukuba amagama azizenzi ngawona agqamileyo.
• Thathela ingqalelo oku kulandelayo xa uyila:
-- Abantu ekujoliswe kubo (esenzelwe bona isibhengezo)
-- Indawo esibekwa kuyo (siza kuvela phi, nini kwinkqubo okanye ndawoni kwimagazini okanye
iphepha-ndaba?)
-- Ngaba sinika umdla (sinika umdla njani?)
-- Ukuma kwaso nobungakanani befonti.
-- Uhlobo lwengcinga eveliswayo (nokuba yenyanisekileyo okanye hayi) kunye nothelekiso
phakathi kwenyani noluvo.
-- Ifuthe lokukhethwa kwemibala esetyenziswayo okanye engasetyenziswayo
-- Ulwimi olusetyenziswayo (nokuba lulwimi olunomdintsi kuba kukudala lusetyenziswa,
oluphinda-phindayo, olunezafobe, njalo njalo)
CAPS 47
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI EZIBHALWAYO
Iipowusta/iiflaya • Ingaziintlobo ngeentlobo
• Isebenzisa iziqubulo (izilogani) neelogo
• Indla ngokusebenzisa imbonakalo ethile (iba noyilo oluthile)
• Isebenzisa ubuchule bokubhengeza
• Isebenzisa uyilo ukwenza isibhengezo sakho sitsale umdla simile ezingqondweni zabantu
• Isebenzisa isigama esinongiweyo nezafobe zisetyenziselwa ukudala ifuthe
• Yenza ulwimi luhlale lunkenteza ezingqondweni zabantu, umzekelo, isikweko, isifaniso,
imfanozandi, uphindaphindo, imvano-siphelo, isingqisho
Ukugcwalisa • Ifomu igcwaliselwa izizathu ezininzi, umz. Ukufaka isicelo somsebenzi okanye ikhefu
ifomu emsebenzini, ukungenela ukhuphiswano okanye oonobuhle, njalo njalo.
• Nika iinkcukacha ezifunwa lelo ziko iya kulo ifomu.
• Bhala loo nto ifunekayo, ulandelise ngekholoni, umz. Ifani.
• Yigcwalise ngokuchanekileyo
I-obhitshuwari • Igama nefani yalo mntu uswelekileyo, umhla awazalwa ngawo, indawo awazalelwa kuyo,
amagama abazali bakhe;
• Imfundo yakhe neendawo aphangele kuzo;
• Izinto ezibalulekileyo ezimalunga nobomi bakhe ezifana nokutshata (ukuba kuyangena);
• Unobangela wokusweleka kwakhe: ukuba ugulile, imbali yokugula kwakhe ukuza kuthi ga
ngomhla wokusweleka kwakhe;
• Abantu abashiya ngasemva, umz. Inkosikazi/umyeni, abantwana, njalo njalo;
• Amazwi okumkhapha, mhlawumbi nezibongo zesiduko sakhe;
• Sebenzisa ulwimi oluhloniphayo nolundilisekileyo, umz. ‘usishiye’ endaweni yokuthi
‘usweleke’.
Isivumelwano Sisivumelwano esibophelelayo esiphakathi kwamaqela amabini nangaphezulu. Injongo
(ikhontrakthi) yesivumelwano kukudala imeko yokuzibophelela. Isivumelwano sinokwenziwa nangomlomo
(sibe sesomlomo siphinde sibhalwe nokubhalwa ukubonisa umonakalo nendlela onokulungiswa
ngayo)
Imiba yesivumelwano
• Amagama (Okwelinye icala lesivumelwano, nokwelinye, amangqina)
• Izigqibo neemeko (izinto ezibandakanyekayo) (okungaphakathi kwisivumelwano – kuquka
inkonzo eza kunikwa, ixesha nemali ukuba kuza kubakho intlawulo)
• Utyikityo (lwabo bonke abachaphazelekayo)
• Umhla nendawo (apho sityikityelwe khona isivumelwano)
Umyolelo/Isingqinisiso Umyolelo uthatha isigqibo okanye ubeka ukuba kuya kwenzeka ntoni kwizinto zomntu emva
kokusweleka kwakhe. Umyolelo uqinisekisa ukuba iminqweno yomfi iyafezekiswa emva
kokusweleka kwakhe. Kufuneka umyalelo ugcinwe ungashiywanga lixesha yaye ube sendaweni
ekhuselekielyo.
Kufuneka ube nezi zinto zilandelayo:
• Amagama omnini-myolelo
• Umhla owenziwe ngawo umyolelo
• Imali, impahla nezinto anazo
• Abashiyelwa ilifa
• Oza kuqinisekisa ngokulandelwa komyolelo (umhlobo, ilungu losapho, igqwetha)
48 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI EZIBHALWAYO
Umgaqo-siseko nepolisi Ubeka imithetho-siseko okanye ipolisi okanye imithetho elawula iqumrhu, umzekelo, ilizwe,
umasingcwabane, umbutho wolutsha, umgalelo, iklabhu yebhola ekhatywayo.
• Kufuneka kuvunyelwane ngemigaqo ngabo bachaphazelekayo
• Imigaqo iyabophelela
• Inokuhlaziywa
• Isakhiwo kufuneka siquke igama lequmrhu okanye iziko, ubulungu, imiba ekuthethwa ngayo,
umhla ovunywe ngawo, utyikityo, njalo njalo.
Iitekisi zoncwadi nezemidiya
Ibali ngawe Ukubalisa ngebali elingawe.
Isikhokelo: ukubonakalisa isimo sentlalo okanye ukumilisela umxholo, umzekelo,
kwangungexesha leeholide, kuvalwe izikolo.
Ibali ngeziganeko ezenzekileyo ngokulandelelana kwazo ngamaxesha, umzekelo, ‘Ndiye
kwatumelo... emva koko...
Enye inkcukacha eyongezelelweyo malunga nesiganeko ngasinye, umzekelo, ‘Waye
mangalisiwe kukundibona’.
Amazwi okuvala – inkcazelo evalayo enokuquka ingcaciso, umzekelo, ‘Ndiyathemba
ndizakuchitha ixesha elide notumelo. Besonwabile’.
Libaliswa ngomntu wokuqala okanye wesithathu.
Kusetyenziswa izihlanganisi zexesha, umzekelo, Okokuqala, emva koko, ekugqibeleni, phambi
koko, ngeli xesha
Lidla ngokubhekisa kumntu okanye abantu abathile
Isimbo sokubalisa ingaseso singekho sikweni
Ingxoxo yababini • Yincoko ephakathi kwabantu ababini nangaphezulu
• Bhala le ncoko njengoko isenzeka, amazwi ezithethi uwabhala njengoko enjalo
• Bhala amagama abalinganiswa ngasekhohlo
• Sebenzisa ikholoni emva kwegama lomlinganiswa othethayo
• Shiya umgca, ukwahlula phakathi kwentetho yesithethi neyesinye
• Cebisa abalinganiswa (okanye abafundi) ngendlela yokuthetha okanye yokwenza
ngokufakela umyalelo lowo kwizibiyeli phambi kokuba amagama athethwe
• Banike omkhomba-ndlela wokuza kuthethwa ngako phambi kokuba ubabhalise
Irivyu Iirivyu ayilandeli ndlela ithile yokubhalwa. Akukho mfuneko yokuba kuchatshazelwe imiba
ethile encwadini, kwifilim okanye i-CD leyo kwenziwa irivyu yayo. Abantu abenza irivyu bajolisa
kuloo nto benza irivyu yayo nakulowo ubandakanyekayo kuyo, bakugqiba bafakele nantoni na
abayithandayo. Irivyu eyiyo yengathathi cala nengadleleleli bani, kodwa irivyu engeyiyo kuba
lapho umntu adandalazisa nje uluvo lwakhe ngokuthile. Ezinye iirivyu ziba nezihlekiso: Abanye
ababhali bazo lolona phawu balusebenzisayo olo lwesihlekiso kwiirivyu zabo. Yenza iirivyu
eziphuma kwimithombo yolwazi eyahlukeneyo ukubonisa abafundi indlela eyahluke ngayo le
ndlela yokubhala.
• Iveza imbono yakho buqu ngomsebenzi wobugcisa, ifilim, incwadi, umsebenzi othile, njalo
njalo.
• Dandalazisa indlela owubona ngayo loo msebenzi uphambi kwakho.
• Lowo ufunda irivyu akunyanzelekanga ukuba avumelane nalowo ubeyibhala
• Iirivyu zithabatha icala elithile. Bangababini abantu abenza irivyu ngomsebenzi omnye kodwa
bavakalise izimvo ezahlukeneyo ngomsebenzi lowo.
• Nika iingongoma eziphambili nezichanekileyo, umzekelo, igama lombhali/umvelisi/igcisa,
isihloko sencwadi/somsebenzi, igama lompapashi/lenkampani yokuvelisa, kunye nexabiso
(xa likhona)
CAPS 49
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IINTLOBO ZEETEKISI EZIBHALWAYO
Itekisi yesihobe • Sibhala malunga nokuqapheleyo namava
-- Abantu
-- Indalo
-- Imiba yasekuhlaleni
-- Iteknoloji, njalo njlalo
• Silandela isakhiwo
-- Isihloko
-- Izitanza
• Sisebenzisa izafobe
• Sibonisa ukukhululeka kombhali, umzekelo ukungasetyenziswa kweempawu zokubala
okanye izakhi zolwimi eziqhelekileyo
Inqaku lephephandaba • Chaza ngokufutshane umba obhala ngawo kodwa ucace gca.
• Gqithisa umyalezo wakho uvakale kulowo umbhalelayo.
• Shwankathela ngokucacileyo ungayigqwethi into eyinyani.
• Nika isihloko esicacileyo nesivakalayo uze wongeze nesihlokwana esicacileyo.
• Qala ngokona kubaluleke kakhulu: umzekelo, ngubani, yintoni, nini, phi, kutheni kangakanani
Inqaku lemagazini Kwinqaku lemagazini kufanele umbhali andandalazise izinto azithandayo nangazithandiyo
yena buqu, oku kufanelwe kukhuthazwe kubafundi esikolweni. Kufuneka babhale amanqaku
emagazini anomhluzi navakalayo ngayo nantoni na edla umzi, kananjalo banokubhala
amanqaku emagazini ahlekisayo nangaso nasiphi na isihloko abasikhethileyo. Uninzi
lwamanqaku eemagazini ezifundwa ngabafundi zilolu hlobo luchazwe ngasentla.
Amanqaku emagazini amaninzi afumaneka kwi-intanethi nangona ebhalwe ngesingesi, kodwa
aqulethe okuninzi yaye ungawasebenzisa ukuzixhobisa. Ukukhuthaza ukusetyenziswa kwe-
intanethi ngabafundi, Bangabhala iiblogu zabo beqwalasela ukuba babhalela bani, okuqulethwe
yiblogu nemvakalozwi yayo.
Ungasebenzisa oku kulandelayo:
• Isihloko masitsale umdla, sibe sesidlwengula umxhelo.
• Indlela yokubhala mayibe yevela kuwe, uthethe ngqo nomfundi.
• Isimbo sokubhala singaba sesichazayo nesikhatshwa zizafobe, ukutsala umdla wabafundi.
• Amagama, iindawo, amaxesha, ubume bendawo kunye nezinye iinkcukacha ezifunekayo
mazifakwe kwinqaku elo.
• Makungabhalwa imihlathi emide kakhulu.
• Inqaku malitsale umdla womfundi.
• Sebenzisa ifonti efundeka lula nengatyhafisiyo
Idotyhumentari • Luphando olucacileyo lobomi besihloko eso, umzekelo, iqhawe (lezemidlalo, lemfundo,
lezenkolo), kunye nengxelo yokufunyanisiweyo.
• Oku kungaquka izinto ezibalulekileyo kunye nemingeni lowo kuphandwa ngaye athe
wahlangana nayo phambi kokuba afikelele encotsheni.
• Amagama, iindawo, amaxesha, izikhundla kunye nazo naziphi ezinye iinkcukacha
eziyimfuneko kufuneka zifakwe kwidotyhumentari.
• Qala ngeyona miba ibalulekileyo: ukuba ngubani, yintoni, njani, nini, phi, njani nakangakanani
50 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ubude beetekisi zoLwimi lwaseKhaya (eziza kuveliswa ngabafundi)
Umsebenzi Ibanga lesi-7 Ibanga lesi-8 Ibanga le-9
Umhlathi Amagama ali-100 –120 Amagama ali-120 – 140 Amagama ali-140 – 160
Izivakalisi ezisi-8 – 10 Izivakalisi ezisi-8 – 12 Izivakalisi ezisi-8 – 12
• Amagama
• Izivakalisi Imihlathi emi-4 - 6 Imihlathi emi-5 - 8 Imihlathi emi-5 - 8
Amagama angama-200 – Amagama angama-250 –
Amagama ali-140 – 200
250 300
Isincoko
Imihlathi emi-4 - 6
Imihlathi emi-5 - 8 Imihlathi emi-5 - 8
Umbongo Izitanza ezi-2 -3 Izitanza ezi-3 -4 Izitanza ezi-4 -8
Iphepha eli-1 Amaphepha ama-2 Amaphepha ama-3
Ibali elifutshane, kuquka
namabali emveli
Imihlathi emi+/-6 Imihlathi eli+/-12 Imihlathi engama+/-24
Ingxoxo yababini (umd-
Iphepha eli-1 Amaphepha ama-2 Amaphepha ama-3
lalo ondima-nye)
Iitekisi eziyimihlathi (zonxi-
belelwano) ezinde, umz. Amagama ali-120 -140 Amagama ali-140 -160 Amagama ali-160 -180
Iileta
Iitekisi ezimfutshane Amagama angama-80 - 90 Amagama angama-90 – 100 Amagama ali-100 – 110
Isishwankathelo Amagama angama-50 - 60 Amagama angama-60 - 70 Amagama angama-70 - 80
kwitekisi enamagama an- kwitekisi enamagama an- kwitekisi enamagama an-
gama-240 gama-260 gama-280
Ubude beetekisi zoLwimi lwaseKhaya (eziza kusetyenziswa ngabafundi)
Umsebenzi Ibanga lesi-7 Ibanga lesi-8 Ibanga le-9
Iitekisi zezicatshulwa eziphulaphulwayo ezinde, 150 - 200/ukuya 200 - 250/ukuya 250 -300/ukuya
umzekelo, ibali, udliwano-ndlebe, imidlalo, kutsho kwimizuzu kutsho kwimizuzu kutsho kwimizuzu
iindaba emi-5 emi-5 emi-5
Iitekisi zezicatshulwa eziphulaphulwayo Amagama Amagama Amagama
ezimfutshane, umz. Izaziso, iitekisi zolwazi, angama-60 - 70/ angama-70 - 80/ angama-80 - 100/
imiyalelo, izalathisi umzuzu om-1 - 2 umzuzu om-1 - 2 umzuzu om-1-2
Iitekisi zokufundela ukuqonda/ukufunda Amagama ali-150 Amagama Amagama
okunzulu -200 angama-200 -250 angama-250 -300
Ubude beetekisi zokufunda okwandisiweyo akumiselwanga nanjengoko kuxhomekeke kuhlobo lwetekisi, ubunzima
bolwimi kunye nezinga lokufunda labafundi.
3. 1. 4 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi
Izakhi nemigaqo yolwimi zibhekisa kwimigaqo elawula ukusetyenziswa kweempawu zokubhala, oonobumba
abakhulu, oonobumba, izandi, amagama, izivakalisi, imihlathi kumsebenzi womlomo nobhaliweyo. Le migaqo iquka
upelo, indlela yokubiza amagama, igrama, ulwanzi olunzulu lolwimi, njalo njalo.
Izakhono zokuphulaphula, ukuthetha, ukufunda nokubhala azinakwenziwa zingaziwa izakhi zolwimi nokuziqhelisa
ukuzisebenzisa. Abafundi bakwafuna isigama esibanzi, nto leyo mhlawumbi ingowona mba ubalulekileyo wokwenza
umntu anxibelelane ngokukuko. Isigama esibanzi siyimfuneko kuzo zonke izakhono zolwimi, kodwa nangakumbi
ekufundeni nasekubhaleni. Eyona ndlela isebenzayo yokuba abafundi baphucule ulwazi lwabo lwegrama bandise
nesigama sabo kungokufunda ngokunzulu ngaphakathi nangaphandle kweklasi.
CAPS 51
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Abafundi baya kufunda indlela izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi ezisetyenziselwa ngayo, batsho
bakhulise ulwimi abanokwabelana ngalo xa bethetha ngolwimi (‘ulwimi olusetyenziswa xa kuthethwa ngolwimi’),
ukwenzela ukuba baphonononge ngokunzulu iitekisi abazibhaleleyo nezibhalwe ngabanye bejonga intsingiselo,
ukufaneleka nokuchaneka kwazo. Baza kukwazi nokusebenzisa olu lwazi ukusebenza ngolwimi ukwakha intsingiselo
ukusukela kwinqanaba lokusebenza ngamagama nelesivakalisi ukuya kutsho kweletekisi iyonke, nokubona ukuba
itekisi izalana njani nomxholo. Ngokusebenza ngoluhlu lweetekisi, abafundi bandisa ukusebenzisa kwabo isigama
baze basebenzise ngokuchanekileyo ulwazi lwabo lwezakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi.
Kulindeleke ukuba izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi ifundiswe ngokusemxholweni xa kufundiswa kukhuliswa
ezinye izakhono zolwimi. Izicwangciso zokufundisa zinoluhlu lwezakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi (izigaba
zentetho) ezinokufundiswa kwibanga ngalinye. Xa ukhetha iitekisi zokuphulaphula nokufunda kwisithuba seeveki
ezimbini, qiniseka ukuba zinezigaba zentetho ofuna ukuzifundisa. Yila imisebenzi enxulumene nezi tekisi eya
kwenza abafundi basebenzise ezi zigaba zentetho ngokusemxholweni. Ngokufanayo, iitekisi zokubhala ezibhalwa
ngabafundi ziya kuquka ezinye zezi zigaba zentetho. Khokela abafundi ngendlela efanelekileyo nechanekielyo
yokusetyenziswa kwezi zigaba zentetho. Khetha ezinye zezi zigaba zentetho abanengxaki kuzo uze ubanike ithuba
baziqhelanise nazo ngokusesikweni. Kwisigaba esiphezulu, iyure enye ngeeveki ezimbini ibekelwe bucala ukuba
abafundi bafundiswe baqhelaniswe nezakhi nemigaqo yolwimi ngokusesikweni.
Le theyibhile ingezantsi ibonisa izakhi nemigaqo yolwimi ekulindeleke ukuba abafundi bazifunde ngethuba lenkqubo
yokuphulaphula, ukuthetha, ukufunda nokubhala. Ezi zakhi mazifundiswe ngokusemxholweni ngokudityanisiweyo
kusetyenziswa iitekisi zomlomo, ezibonwayo nezibhaliweyo. Kufuneka zifundiswe ngokungqalileyo kubekelwe
bucala ixesha ngokuyimfuneko.
52 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
UMZEKELO WEZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI
Iimpawu zokubhala Iqhagamshela (-)
Iikholoni (:)
Isemikholoni (;)
Isimeli-nobumba (’)
Iimpawu zocaphulo (“…”)
Izibiyeli [ () ]
Uphawu loshiyelelo lwamagama okanye amabinzana kwisivakalisi (…)
Isingxi (.)
Ikoma (,)
Upelo Iindlela zopelo, imigaqo yopelo, ushunqulelo, ufinyezo-magama, ukusetyenziswa kwesichazi-
magama
Izakhi zamagama Izimaphambili, iingcambu nezimamva
Izibizo Izibizo ezakhiwe kwizenzi
Izibizo ezakhiwe kwezinye izibizo
Izibizo ezakhiwe kwizichazi
Izibizo ezakhiwe kwizifanekisozwi
Izibizo ezakhiwe kwizikhuzo
Izibizo ezimbaxa
Intloko nenjongosenzi
Isini
Isininzi
Izinciphiso
Isandiso
Izibizo ezakhiwe kwezinye izigaba zentetho
Izimelabizo Isimelabizo soqobo
Isimelabizo soqobo sokugxininisa
Isimelabizo sokukhomba
Isimelabizo soquko
Isimelabizo sochazo
Isimelabizo sokukumbi
Isimelabizo sokunye
Izichazi Isiphawuli
Isibaluli
Isimnini
Esoquko
Esokukumbi/esobalo
CAPS 53
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
UMZEKELO WEZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI
Izenzi Izenzi namaxesha azo
Isilandulo
Izixando zezenzi
Iintlobo zezenzi
Iintlobo zezenzi
• Uhlobo lolandelelwano/lokuqoshelisa
• Uhlobo lokuyalela
• Uhlobo lokungathiza
• Uhlobo lokuqondisa
• Ihlobo lokuqhubeka
Imo
• Imo evumayo
• Imo elandulayo
Amaxesha ezenzi
Ixesha langoku
Ixesha elizayo
Ixesha elidlulileyo
Izivumelanisi
Isivumelanisi sentloko, umz. Abantwana bahambile
Izihlomelo Iindidi zezihlomelo
Izikhuzo Umz. Kwekhu! Kowu! Awu! Yhooo!
Izihlanganisi Ukulandelelana kweziganeko: okokuqala, okwesibini, okwesithathu, phambi, emva, nini, de,
namagama ekugqibeleni, ngaphambili, okulandelayo, emva koko, kutshanje.
asetyenziswa
Ingcaciso/unobangela nefuthe: ngoko ke, ngenxa yesi sizathu, emva koko, ukusukela, ngenxa,
kwimihlathi
kungenxa, ngoko ke, kulandela, ukuba kuthe … kuya kuthi ….
Umgaqo olandelwayo: okokuqala, okwesibini, okwesithathu.
Ukuthelekisa/ukuchasanisa: iyafana, yahlukile, incinci kune, inkulu kune, nangona, kodwa
Ngokokubaluleka: rhoqo, ekugqibeleni.
Ucwangciswa ngokobume bendawo: ngaphezulu, ngaphantsi, ngasekhohlo, ngasekunene, njalo
njalo.
Ukubhala ngokuthe gabalala: gabalala, ukugqiba.
Umhlathi okhethekileyo: ngokoluvo lwam, inkolo, uluvo, ingqiqo, ndicinga ukuba, ndithathela
ingqalelo, ndikholelwa ukuba, ndithanda, ndithemba.
Ukuhlela imihlathi: inokwahlulwa, inxulumene, ihambelana, izalana, iyinxalenye.
Umhlathi ochazayo: ngasentla, ngasezantsi, ecaleni, kufuphi, emntla/empuma/emazantsi/
entshona, isayizi, ibala, Isimo sentlalo, injongo, ubude, ububanzi, ubunzima/umthamo, isantya,
ifana.
Umhlathi wokuphonononga: entle/embi, echanekileyo/engachanekanga, evumelekileyo/
engavumelekanga, ebalulekileyo/engabalulekanga, ukucebisa/ukundulula, ukubonisa, ukuxoxa.
Umhlathi ocacisayo: inokucaciswa, ludidi oluthile.
Umhlathi wokuvala: ukuququmbela, ukushwankathela, ushwankathelo, ngokufutshane, njengoko
ubona.
Izifanekisozwi La magama abonisa uvakalelo okanye noluvo lwesithethi (noxa ezinye izihlanganisi
zinenkcazelo ecacileyo). Ngamanye amaxesha siboniswa njengagama elinye or ibinzana
elingesisivakalisi, lilandelwe laphawu lokubhala. Umz. Dyumpu, ngqu, pam
54 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
UMZEKELO WEZAKHI NEMIGAQO YOKUSETYENZISWA KOLWIMI
Uphuhliso lwesigama Izithethantonye/izithethantonye
nezigaba zentetho
Izichasi
zolwimi
Amagama angcambu-nye
Oomabizwahluke
Oomabizwafane
Igama elinye endaweni yebinzana
Izafobe (isifaniso, isihlonipho, isimntwiso, oksimoroni, isinxulumaniso, isifanodumo, ubaxo/
ubabazo/ugqithiso, uchasaniso, isigqebelo, isihlekiso, ukuphela kovuthondaba, isimboli,
isihlonipho, uvumephika, iparadoksi, ukudlala ngamagama antsingiselo imbaxa, intetho
engenabuzaza, igama elimele elinye.)
Izaci namaqhalo, amagama emboleko, amagama amatsha nemvelaphi yamagama.
Amagama emboleko, amagama afunyenwe kwezinye iilwimi, amagama amatsha, inzululwazi/
ingxelo ngemvelaphi yamagama
Ukuntshokotha/intsingiselo-mbini, intetho esetyenziswa rhoqo de idike, ikruqule, ukungafuneki/
ubuninzi, ukuthetha into enye ngmagama-ngamagama amabini kwisivakalisi esinye, intetho
engaphucukanga, intethoexutywe namagama antsonkothileyo asetyenziswa ngabantu
bomsebenzi othile, indlela yokuthetha/isicinezelo, intetho okanye ingcinga esoloko njalo,
ukuqal’ugwebe, umtsalane bucala/ukuthambekela bucala, ulwimi oluhlaselayo, ulwimi
oluchukumisayo, ulwimi oluzetyenziswa sisini esithile njalo njalo
Ukusetyenziswa ulwimi ngokwenjongo ethile, oko kukuthi irejista ejoliswe kubantu abathile umz
Mhlekazi, Obekekileyo, Nkosi, Aa! Dilizintaba! njalo njalo
Ukutshintsha kwentsingiselo, umz inja (isilwanyana, umntu okhunjulwa njengomntu owaziwayo –
ulwimi lokuzonwabisa nelusetyenziswa lulutsha)
Amagatya nezivakalisi Igatya elimbaxa nelongezelelweyo
Igatya elimbaxa, elihamba nelibalulayo
Intetho ngqo nengxelo-ntetho
Igatya elibalulayo
Igatya eliyintloko
Isivakalisi esilula
Isivakalisi esimbaxa
Ucwangciso lwamagama ngokukuko
Izivakalisi Isivakalisi esilula, esimbaxa nesixandileyo
3. 2 Itheyibhile yokunatyiswa kweetekisi
Iiveki Ibanga lesi-7 Ibanga lesi-8 Ibanga le-9
Ikota yoku-1
Itekisi yolwazi - isibhengezo,
1-2 Ibali Ibali
ipowusta
Inoveli, idrama, ibali elifutshane,
3-4 Umbongo Itekisi yolwazi enentetho
isihobe
Itekisi yolwazi - itekisi
5-6 Umbongo, idrama Inoveli, idrama, ibali elifutshane
yesivumelwano (yekhontrakthi)
Itekisi yolwazi, umzekelo, inqaku Inoveli, idrama, ibali elifutshane,
7-8 Ibali elifutshane, uncwadi lwemveli
lephephandaba okanye lemagazini isihobe
Itekisi yolwazi, umzekelo,
9 - 10 Ibali elifutshane, umbongo Itekisi yengxelo yophando ingxelo yephephandaba okanye
yemagazini
CAPS 55
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Iiveki Ibanga lesi-7 Ibanga lesi-8 Ibanga le-9
Ikota yesi-2
Inoveli emfutshane, idrama, Itekisi enika ulwazi enezinto Inoveli, idrama, ibali elifutshane,
isihobe ezibonakalayo, umzekelo, isihobe
1-2
iimephu/iindawo eziqaphelekayo/
imilinganiselo/iitshati/imifanekiso
Itekisi enika ulwazi enezinto Itekisi yolwazi, umzekelo, itekisi Uphononongo lwetekisi - inoveli,
ezibonakalayo, umzekelo, imizobo eviwayo/ebonwayo - ukulinganisa/ idrama, ibali elifutshane, isihobe
3-4 yezibhengezo/imifanekiso/iigrafu; ingxoxo yeforam/yephaneli
iipowusta; ingcaciso yezinto, itekisi
ebonwayo
Iitekisi zolwazi, umzekelo, Itekisi yolwazi, umzekelo, Inoveli, idrama, ibali elifutshane,
iindlela ezilandelwayo, imiyalelo, udliwano-ndlebe isihobe - isaziso, iajenda nemizuzu
itekisi enika ulwazi enezinto
5-6
ezibonakalayo, umzekelo, iitshathi/
iitheyibhile/imizobo/imifanekiso/
iigrafu
Inoveli/idrama Uphononongo lwebali Itekisi yolwazi enezinto
7-8 ezibonwayo, umzekelo,
isibhengezo - uphononongo
9 - 10 UKUHLOLA KWANGOJUNI/KWAPHAKATHI ENYAKENI
Ikota yesi-3
Itekisi yolwazi, umzekelo, iphepha Idrama Itekisi yolwazi - umyolelo
lemibuzo yophando okanye ifomu nomyolelo obhaliweyo
1-2
Umbongo
Idrama, umbongo Itekisi yolwazi - inqaku Inoveli, idrama, ibali elifutshane,
lephephandaba/lemagazini isihobe - ukubhalwa kwetekisi
3-4
engumhlathi (wonxibelelwano) -
isivi neleta eyikhaphayo
Itekisi engesaziso, iajenda Inoveli, idrama, ibali elifutshane; Inoveli, idrama, ibali elifutshane,
5-6 nemizuzu umbongo - ileta yoburhulumente/ isihobe - ukubhala isincoko
yobuhlobo
Inqaku lephephandaba/lemagazini Inoveli, idrama, ibali elifutshane; Inoveli, idrama, ibali elifutshane,
malunga nezisematheni umbongo - ukubhalwa kwebali isihobe - ukubhalwa kwetekisi
7-8
engumhlathi (wonxibelelwano) -
ikhadi lesimemo nokuvuma
Itekisi yolwazi - izalathisi Itekisi ebalisayo - inoveli, ibali Idrama - ukubhala ingxoxo
9 - 10
elifutshane; isihobe yababini
Ikota yesi-4
Idrama/inoveli/ibali elifutshane Itekisi yolwazi: inqaku lemagazini/ Inoveli, ibali elifutshane - ukubhala
1-2
lephephandaba ileta yesicelo
Itekisi yolwazi nedayari, i-imeyile, Inoveli, idrama, ibali elifutshane, Inoveli, idrama, ibali elifutshane,
3-4 umyalezo obhalwayo wefowuni umbongo isihobe - ukubhala ii-imeyile
(i-sms), iiflaya
Inoveli, idrama, ibali elifutshane, Idrama/umdlalo, umbongo - Inoveli, ibali elifutshane, isihobe -
5-6 uncwadi ingxelo yeendaba ukubhala iobhitshuwari, ungeniso
kwidayari, ikhadi lesimemo
Uhlaziyo lweetekisi - Uhlaziyo lweetekisi - Uhlaziyo lweetekisi -
7-8
kulungiselelwa uviwo kulungiselelwa uviwo kulungiselelwa uviwo
9 - 10 UKUHLOLA KWASEKUPHELENI KONYAKA
56 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
3. 3 Izicwangciso zokufundisa
Imfundo enyanzelekileyo iphela kwisiGaba esiPhezulu kubafundi abaninzi abanelishwa. Emva kweBanga le-9 uninzi
lwabafundi luyaphuma luye kukhangela imisebenzi okanye balandele amakhono obugcisa bezandla. Kungoko ke
kufuneka izinga lokufundisa libe phezulu kubafundi besiGaba esiPhezulu. Abafundi mabanikwe ithuba lokufikelela
kuluhlu olubanzi lolwazi, nto leyo iya kubashiya bekulungele nangakumbi ukujongana nekamva labo.
Izinga lokufundiswa koLwimi lokuQala oloNgezelelweyo kwiilwimi liphantse lilingane nelo loLwimi lwaseKhaya.
Umahluko bubunzulu beetekisi ezisetyenziswayo / ezifundwayo kunye neetekisi eziveliswayo. Abafundi abakwisiGaba
esiPhezulu kufuneka bafumane ithuba lokufikelela kuluhlu lweendidi zoncwadi, ngokunjalo noluhlu lweetekisi
ekufuneka bezivelisile. Le nto iya kubenza abafundi bakwazi ukujongana nayo nayiphi imeko abajongana nayo,
iphucule nokubamba kwabo ulwazi lomxholo.
Isicwangciso sokufundisa sibonisa ubuncinane bomxholo onokwenziwa ngezithuba zeeveki ezimbini ngekota.
Indlela olandelelaniswe ngayo lo mxholo ayithethi ukuba kufuneka kulandelwe yona yaye nexesha elinikiweyo
luqikelelo olubonisa ukuba kunokuthatha ixesha elingakanani ukufundisa loo mxholo. Ootitshala kufuneka baziyilele
ezabo iziCwangciso zokuFundisa besebenzisa ezi zicwangciso zokufunda, iincwadi ezimiselweyo kunye nazo
naziphi na ezinye izixhobo ukufundisa umxholo, besebenzisa ulandelelwano nesantya esifanelekileyo. Ootitshala
bayakhuthazwa ukuba basebenzise umxholo okanye imiba ehambelana neemeko zeendawo zabo.
3. 3. 1 Indlela ezidibana ngayo iitekisi ngeeveki ezimbini
Kusetyenziswe iitekisi ezahlukeneyo njengesiseko sokuyila umjikelo wokufundisa ngeeveki ezimbini. Zikhethwe
ngokokuba zidibana njani ukwenza uqilima oludibeneyo, umzekelo, abafundi baya kuphulaphula ibali baze bafunde
ibali. Baya kucelwa ukuba babhale ingcaciso yomlomo yendawo okanye yomntu (eya kudibana nebali) okanye
banokucelwa ukuba babhalele ileta umlinganiswa webali. Ukukhetha umxholo weeveki ezimbini oya kukwenza
ukwazi ukudibanisa imisebenzi ngokuyimpumelelo. Izizathu zokusebenzisa imixholo kukwenza ukuba isigama
nesakhi solwimi sikwazi ukubekelwa ukumana sisetyenziswa kwimixholo enentsingiselo.
Izakhi nemigaqo yolwimi ezicetyiswayo kumjikelo ngamnye zenzelwe ukomeleza itekisi leyo iza kuveliswa kuloo
mjikelo. Utitshala angongeza ezinye izakhi zolwimi ezinokuba luncedo.
3. 3. 2 Indlela ezilandelelaniswa ngayo iitekisi/imisebenzi ngeeveki ezimbini
Akunyanzelekanga ukuba iitekisi zifundiswe ngokulandelelana okuthile. Kumaxesha amaninzi, kufuneka kubekho
umsebenzi/itekisi wokuphulaphula wokuthetha owenzelwa ukulungiselela umsebenzi wokufunda okanye wokubhala.
Ngamanye amaxesha, umsebenzi wokuphulaphula nokuthetha kufuneka ususelwe kwitekisi yokufunda. Abafundi
kufuneka basebenze ngeentlobo ngeentlobo zeetekisi xa besenza umsebenzi womlomo naxa befunda phambi
kokuba baxelelwe ukuba mababhale ezi tekisi. Kwiimeko ezininzi, kufuneka ziphulaphulwe iitekisi, umzekelo, ibali
okanye ingxelo yeendaba iya kwahluka yaye ibe kwinqanaba eliphezulwana kunelo baya kulifunda abafundi. Le nto
yenziwa kukuba izakhono zabo zokuphulaphula sele ziphuhlisekile kunezakhono zokufunda.
3. 3. 3 Uhlobo lweetekisi ezimiselweyo nezicetyiswayo
Iintlobo zeetekisi ezimiselwe ukuba zifundiswe ngeeveki ezimbini zibekiwe kwisicwangciso sokufundisa yaye
kufuneka zibekho kwincwadi yomfundi (itekstbhukhu). Kumaxesha amaninzi, akumiselwa uhlobo oluthile lwebali.
Kungakhethwa kuluhlu lwamabali aziwayo, amabali engqikelelo (umzekelo, angokulinga izinto, awenzululwazi)
amabali embali (umzekelo, amabali amalunga nabantu abathile) kunye neentsomi (umzeleko, ezingembali,
ezingamaqhawe nezingamabali njee) ezifumanekayo. Oku kuyafana nakwimibongo nemidlalo.
CAPS 57
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ezi iya kuba ziitekisi ezikhethwe kwincwadi yamabali/iincwadi zamabali/ezinye iincwadi yaye ziya kuxhasa ezi tekisi
zimiselweyo. Zingaziitekisi zohlobo olufanayo (zokugxininisa ukuqondwa kwesakhiwo setekisi) okanye iintlobo
ezahlukeneyo zeetekisi (ukuhlupheza umdla wabo nangakumbi nokwandisa uluhlu lwabo lokukwazi ukufunda).
Kuzo zonke iimeko, oku kufunda kongezelelweyo kufuneka kuhambelane nezihloko nemixholo ekhethelwe ezo tekisi
zimiselweyo kwezo veki zimbini.
3. 3. 4 Ukunxulumanisa zonke izakhono zolwimi kwiiveki ezimbini
Nangona izakhono ezikwisikhokelo sokufundisa zibekwe ngokwahlukeneyo, kufuneka zifundiswe ngendlela
enxulunyisiweyo xa kusenzeka, umzekelo xa kufundiswa udliwano-ndlebe lomlomo abafundi bangafunda itekisi
ebhaliweyo kubaze emva koko kufuneke banike udliwano-ndlebe olubhaliweyo. Ukukhethwa kwezakhi zolwimi eziza
kufundiswa kwiiveki ezimbini ezithile kufuneka kuncedisane nokuveliswa kwanokuqondwa kweetekisi zomlomo
nezibhaliweyo eziya kuveliswa ngelo thuba, umzekelo, izichazi, izithethantonye, izichasi, izihlomelo nexesha
elidlulileyo zilungiselela abafundi ukuba babhale isincoko esibalisayo okanye esichazayo. Imo evumayo (subjunctive
mood) ibalulekile kakhulu xa ubhala isincoko esinocamngco.
Iindlela zeorali nezibhalwayo eziza kufundiswa ngesithuba seeveki ezimbini mazibekwe ngokohlobo lwetekisi eza
kuveliswa, umzekeko, xa ufundisa isincoko esibalisayo abafundi kufuneka bafundiswe indlela yokubhala imihlathi
elandelelana ngokukuko, kodwa xa bebhala isincoko esicacisayo basenokufundiswa indlela yokubhala umhlathi
obonisa inkqubo yokwenza izinto.
3. 3. 5 Indlela ezifundiswa ngayo izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi
Umxholo wecandelo ‘lezakhi nokusetyenziswa kolwimi’ uthathwe kwiintlobo zeetekisi ezimiselwe phantsi kwezihloko
ezithi ukuphulaphula nokuthetha, ukufunda, nokubhala yaye uya kufundiswa ngoethuba kufundwa iitekisi nangethuba
elabelwe ukuphulaphula nokuthetha, ukufunda nokubhala. Umzekelo, ukuba kufuneka kwenziwe ibale, abafundi
baza kusebenzisa ixesha elidlulileyo baze bafunde iitekisi besebenzisa eli xesha. Kodwa ke, kubalulekile ukuba
kwenziwe imisebenzi egxile kwisakhi esithile solwimi ngokusemxholweni. Khetha izigaba zentetho kwicandelo
‘lezakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi’ ukwenzela ukufundisa abafundi ulwimi olubonakala njengoko lunjalo xa
ujonge kuhlobo lwetekisi yaye oko ukwenze ngendlela exhasa indlela ezenzekelayo nelandelelanayo yokufundwa
kolwimi. Akufunekanga kufundiswe zonke izigaba zentetho kwezo veki zimbini kodwa qiniseka ukuba zonke izigaba
zentetho ezidwelisiweyo ziyagqitywa ekupheleni konyaka. Ezinye iiveki ezimbini zinokugcwaliswa zizigaba zentetho
zezakhi nemigaqo yolwimi; loo nto ayithethi ukuba zonke kufuneka zifundiswe kwezo veki zimbini. Kucingelwa ukuba
uninzi lwezi zigaba zentetho sele zifundiwe kwisigaba esiphakathi. KwisiGaba esiPhezulu ukufundiswa kwezi zigaba
zentetho kuya kuba ngohlobo lohlaziyo.
Yenza imisebenzi enentsingiselo kubafundi yaye enxulumene neetekisi abazifundayo kwezo veki zimbini. Kufuneka
kwenziwe eminye imisebenzi efana nale ngokuya abafundi beqhuba ukusuka kwiBanga lesi-7 ukuya kwele-9.
Yikhethe ngobunono imigaqo oza kubacacisela yona abafundi uze uyigcine imbalwa kangangoko. Ukufunda
kufuneka kudibanise zonke izakhono nezakhi zolwimi nanjengoko zihambelana. Zonke ezi zakhono mazifundiswe
ngokusemxholweni. Qaphela ukuba nangona kunjalo kukho ixesha elilodwa elibekelwe ukufundiswa okusesikweni
kwezakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi.
58 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
3. 4 Itheyibhile yesicwangciso sokufundisa
CAPS IBANGA LE-7 IKOTA YOKU- 1
UMXHOLO
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi: Amabalana Ukubhala umhlathi obalisayo Inqanaba lokusebenza ngegama:
Izibizo, izakhi zezibizo: isimaphambili,
Ukuphulaphula ibali elifutshane • Iimpawu eziphambili zetekisi ezifana Imigaqo yokubhalwa kwemihlathi:
ingcambu, isiqu, indidi zezibizo
nezi: abalinganiswa ukwakhiwa
• Ukuchonga ingcinga engundoqo • Isivakalisi esiyintloko somhlathi
kwabalinganiswa, isakhiwo, impixano, Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
nexhasayo kwibali elifutshane
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, • Iingcinga eziphambili nezixhasayo Izivakalisi ezilula, intloko, isivisa,
• Ukuthatha amanqaku umxholo injongosenzi, ixesha langoku, ixesha
• Ukusebenzisa izihlanganisi ukwakha
elidlulileyo
• Ukwabelana ngeengcinga namava Inkqubo yokufunda: umhlathi ovakalayo
ukubonisa ukuqonda iingqiqo Iimpawu zokubhala nopelo, isingxi,
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) • Ukusebenzisa izihlanganisi ukuvelisa
ikoma, ikholonii, isemi kholonii,
Ukubalisa ibali kwakhona ukunamathelana kwemihlathi
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu oonobumba abakhulu nabancinci
• Ukubalisa iziganeko zeetekisi) • Ukuchaza iimfuno zeetekisi ezifana
ngokulandelelanisa ngokuchanekilyo nokubalisa ibali
• Emva kokufunda (ukuphendula
• Ukuxela abalinganiswa imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukusebenzisa amagama nesimbo
ngokuchanekileyo ukuphonononga) sokubhala esifanelekileyo
• Ukuxela ixesha lokulandelelana Ubuchule baphambi kokufunda • Ukubhala usebenzisa ixesha
kweziganeko elidlulileyo
1-2 • Ukunakana iimpawu zetekisi ezifana
netayitile, izihloko, imizobo Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ukunakana iindawana zencwadi • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
ezifana nezi uqweqwe, iphepha
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
ekubhalwe kulo itayitile, izahluko,
inkcazelo yamagama, isalathiso • Ukuhlaziya,
Isicatshulwa esifundwayo nobuchule • Ukuhlela,
bokufunda
• Ukulungisa iziphene
• Ukufunda ngokukhawuleza
nokukrwaqula • Nokunikezela
• Ukufunda ngokunzulu Ukubhala ibali elisekelwe kumava
akhe.
• Ukucinga/ukuthelekelela
• Ukuthelekelela intsingiselo nezigqibo,
• Inyani noluvo
59
• Iintsingiselo zamagama
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
60 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi: Isihobe Ukubhala okuyilwayo: Ukubhala Inqanaba lokusebenza ngamagama:
umbongo wakhe izenzi, izimelabizo, izichazi
Ukuphulaphula nokuxoxa ngombongo Iindlela zokufunda
Imigaqo yokubhalwa kwezitanza: Iintsingiselo zamagama: imvano
• Ukwabelana ngeengcinga nangamava • Ukuzifundela ngabanye
ziphelo, amagama abolekiweyo,
nokubonisa ukuqonda iingqiqo • Isakhiwo sesitanza
Ubuchule baphambi kokufunda
Izaci namaqhalo
• Ukuphendula imibuzo • Ukusebenzisa izihlanganisi ukwakha
• Ukunakana iimpawu zetekisi ezifana
imihlathi enamatheleneyo Imfanozandi
• Ukuchazela umhlobo wakho ukuba netayitile, izihloko, imizobo
kutheni uthanda umbongo othile • Ukusebenzisa iintlobo zezivakalisi Izafobe: izifaniso, izikweko,
• Ukunaka iindawana zencwadi ezifana
ezahlukileyo ezinobude nezakhiwo
Ukufunda ngokuvakalayo noqweqwe, iphepha elibonisa itayitile Izikhuzo
ezahlukileyo
okulungiselelweyo yencwadi, isalathiso, izahluko,
Izifanekisozwi
inkcazelo yamagama, isalathiso • Ukhetho-magama
• Ithoni, imvakalozwi, ubizo-magama,
Izithethantonye, izichasi
3-4 ukunamathela kweliso Isihobe • Intsingiselo efihlakaleyo
Iimpawu zokubhala:
• Ukuthathela ingqalelo iimpawu • Iimpawu eziphambili zombongo Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
zokubhala Isingxi, ikoma
• Iimpawu zombongo zangaphakathi, • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Intshukumo yamalungu omzimba izigaba zentetho zentetho/umfanekiso
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
ngokufanelekileyo ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Ukuhlaziya,
• Iimpawu zombongo zangaphandle,
imigca, izitanza, ubuchule • Ukuhlela,
bokushicelela
• Ukulungisa iziphene
• Intsingiselo efihlakeleyo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Nokunikezela
• Isimo
Ukubhala umbongo
• Umxholo nomyalezo
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi: Idrama (umboniso Ukubhala ingxoxo yababini, Inqanaba lokusebenza ngamagama:
omnye) ukulinganisa umdlalo Izibizo ezimbaxa
Ukuncokola ngedrama:
• Iimpawu eziphambili zoncwadi • Iimfuno zoyilo, isimbo, imbono Izenzi,
• Ukuthatha inxaxheba kwiincoko
ezifana nabalinganiswa, ukwakhiwa
ezingekho sesikweni malunga • Abaphulaphuli Izimelabizo: izimelabizo zoqobo,
kwabalinganiswa, isakhiwo, impixano,
nesihloko esilula
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, • Injongo nemeko Izichazi: isiphawuli nesibaluli
• Ukusebenzisa amagama awohlukileyo, umxholo
• Ukukhetha amagama Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
isimbo, ithoni ukulungiselela imeko
Inkqubo yokufunda:
ezahlukileyo • Ukufaneleka kweentetho Izivakalisi ezilula, iintetho, ixesha
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) langoku, ixesha elidlulileyo, intloko,
• Ukugcina incoko • Ukuthetha ngokukhululekileyo
isivumelani sentloko
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu
• Ukuchonga iingcinga ezingundoqo Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
zeetekisi) Intsingiselo yamagama:
nezixhasayo
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala, izithethantonye, izichasi, izaci
• Emva kokufunda (ukuphendula
• Ukuthatha amanqaku namaqhalo, izafobe: isimntwiso,
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
isikweko, isifaniso, isihlonipho
• Ukuphendula imibuzo ukuphonononga)
• Ukuhlaziya,
Iimpawu zokubhala: ikholonii, iimpawu
Ingxoxo yababini Isihobe
• Ukuhlela, zocaphulo, iikoma, uphawu lombuzo,
• Ukuthatha inxaxheba kwingxoxo • Iimpawu eziphambili zombongo uphawu lokhuzo
• Ukulungisa iziphene
yababini
5-6 • Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
izigaba zentetho, umfanekiso • Nokunikezela
• Ukusebenzisa ulwimi olufanelekileyo
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Ukuphendula ngokufanelekileyo
• Isakhiwo sangaphandle zombongo,
• Ukuqaphela imigaqo yencoko phakath
imigca, izitanza, ubuchule
kwabantu ababini umz ukunikana
bokushicelela
amathuba
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Intshukumo yamalungu omzimba
ngokufanelekileyo • Isimo
• Umxholo nomyalezo
Ukufundela/ukubukelela ukuqonda
(iindlela)
• Ukufunda ngokucokisekileyo
• Ukuthelekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga esebenzisa isakhono
sokukwazi ukuthelekelela amagama
kwitekisi efundwayo.
61 • Ukuqonda ulwimi ngokunzulu
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
62 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi: ibalana/uncwadi Ukubhala isigxeko ncomo sencwadi Inqanaba lokusebenza ngamagama:
lwemveli (irivyu/ileta isinye nesininzi, isinciphiso, isandiso,
Ukuphulaphula ibali elifutshane
izichazi: isimnini
okanye uncwadi lwemveli/intsomi • Iimpawu eziphambili zetekisi ezifana • Iimfuno zoyilo nesimbo sokubhala
nezi: abalinganiswa ukwakhiwa/ Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi,
• Ukuchonga ingcinga engundoqo • Injongo yabaphulaphuli nemeko
ukuzotywa kwabalinganiswa, isakhiwo, ixesha langoku, ixesha elidlulileyo, imo
nexhasayo nokuthatha amanqaku
impixano, imvelaphi, isimo sentlalo, • Ukudibanisa imihlathi evumayo nelandulayo
• Ukwabelana ngezimvo namava unobalisa, umxholo
• Ukukhethwa kwamagama Intsingiselo yegama: oomabizwafane,
nokubonisa ukulandela iingqiqo
Inkqubo yokufunda: ooqashi-qashi, izaci namaqhalo
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ukuchonga ubuchule bokucenga
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi)
nokuqhatha ngobuchule apho • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
kuyimfuneko • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
zeetekisi)
• Ukuphendula imibuzo
• Ukuhlaziya,
• Emva kokufunda (ukuphendula
Ingxoxo yeqela/yephaneli
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuhlela,
Ukuxoxa ngebalana/intsomi ebiyifundwe ukuphonononga)
• Ukulungisa iziphene
kumsebenzi ongaphambili
Isihobe
• Nokunikezela
• Ukuchonga abalinganiswa
• Iimpawu eziphambili zombongo
Ukubhala ileta/isigxeko ncomo
• Ukuxoxa ngomxholo
7-8 • Isakhiwo sangaphakathi sombongo, sencwadi ulandela inkqubo yokubhala
• Ukuxoxa ngoluvo oluthile izigaba zentetho, umfanekiso
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Ukunxulumanisa
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Isakhiwo sangaphandle zombongo,
• Umxholo nokwenzeka ebomini bakhe
imigca, izitanza, ubuchule
bokushicelela
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
Ukufundela/ukubukelela ukuqonda
• Ukufunda ngokukhawuleza
nokukrwaqula
• Ukufunda ngokucokisekileyo
• Ukuthelekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga usebenzisa isakhono
sokukwazi ukuthelekelela amagama
kwitekisi efundwayo.
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi: amabalana Ukubhala isincoko esichazayo Inqanaba lokusebenza ngamagama:
Isicatshulwa esiphulaphulwayo • Iimpawu eziphambili zetekisi ezifana Imigaqo yokubhala imihlathi: izimaphambili, izimamva, ingcambu,
nezi: abalinganiswa ukwakhiwa izenzi, izimelabizo zoqobo zokugxininisa,
• Ukuchaza inkqubo yokuphulaphula • Isivakalisi esiyintloko somhlathi
kwabalinganiswa, isakhiwo, impixano, izihlanganisi
• Ukuthatha amanqaku • Iingcinga eziphambili nezixhasayo
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukuphendula imibuzo umxholo • Ukusebenzisa izihlanganisi ukwakha izivakalisi ezimbaxa
Ingxoxo yeqela umhlathi odibeneyo
Inkqubo yokufunda: Intsingisela yegama: izichasi,
Ukuxoxa ngebalana/intsomi ebifundwe • Ukusebenzisa iintlobo zezivakalisi, izithethantonye
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi)
kumsebenzi ongaphambili ezinobude nesakhiwo esahlukileyo.
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu Iimpawu zokubhala nopelo:
• Ukuchonga abalinganiswa Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
zeetekisi) Ukusebenzisa isichazi-magama, iipateni
• Ukuxoxa ngomxholo • Ukucwangcisa/phambi kokubhala, zokupela, imigaqo yopelo
• Emva kokufunda (ukuphendula
• Ukuxoxa ngoluvo oluthile imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Ukunxulumanisa umxholo namava ukuphonononga) • Ukuhlaziya,
akhe Isihobe • Ukuhlela,
• Iimpawu eziphambili zombongo • Ukulungisa iziphene
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Nokunikezela
izigaba zentetho, umfanekiso Ukunikezela isincoko
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
9-10 • Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imigca, izitanza, ubuchule
bokushicelela
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
Ukufundela/ukubukelela ukuqonda
(iindlela/ubuchule)
• Ukufunda ngokucokisekileyo
nokukrwaqula
• Ukufunda ngokucokisekileyo
• Ukuthelekelela intsingiselo nezigqibo
• Inyani noluvo/ingcinga
• Iintsingiselo zamagama
• Ukuthelekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga esebenzisa isakhono
sokukwazi ukuthelekelela amagama
kwitekisi efundwayo.
63
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ukuhlola: Ikota yoku- 1
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala Umsebenzi wesi-3: UVAVANYO LOKU-1
64
Ukubalisa ibali/ukuxoxa ngombongo/ingxoxo yababini/ Isincoko esichazayo/esibalisayo Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
ingxoxo yeqela/ingxoxo yephaneli
Ileta yobuhlobo/irivyu/ingxoxo yababini
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IBANGA LESI-7 IKOTA YEsi-2 UMXHOLO
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
CAPS yokuSetyenziswa koLwimi
Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi enjenge noveli Ukubhala: Isincoko esibalisayo Umgangatho wemagama: Izibizo
yolutsha/umdlalo ezimbaxa, isivisa, injongosenzi, izibizo
Isincoko esiphulaphulwayo: Imigaqo yokubhala imihlathi:
ezintsingiselo mbini, izenzi, izichazi
• Iimpawu eziphambili zetekisi ezifana
• Ukucacisa inkqubo yokuphulaphula • Isivakalisi esiyintloko somhlathi
nezi: abalinganiswa ukwakhiwa Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukuthatha amanqaku kwabalinganiswa, isakhiwo, impixano, • Iingcinga eziphambili nezixhasayo izivakalisi ezilula, ixesha langoku, ixesha
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, elidlulileyo
• Ukuphendula imibuzo • Ukusebenzisa izihlanganisi ukwakha
umxholo
umhlathi onamatheleneyo Intsingiselo yamagama:
Ukubalisa ibali
Inkqubo yokufunda: izithethantonye, izichasi,
• Ukusebenzisa iintlobo zezivakalisi,
• Ukubunjwa kwabalinganiswa • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) ezinobude nezakhiwo ezahlukileyo. Intsingiselo ecacileyo nefihlakeleyo,
• Ukukhetho-magama • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu ulwimi oluchukumisayo
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Intshukumo yamalungu omzimba zeetekisi) Iimpawu zokufunda: isingxi, ikoma,
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Emva kokufunda (ukuphendula uphawu lokhuzo, uphawu lombuzo
• Ukutolika Isimo, imvakalozwi/ithoni, imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
izigqebelo, izizizothuso nesiphelo ukuphonononga)
• Ukuhlaziya,
1-2 Ukufunda/ukubukelela ukuqonda
(sebenzisa itekisi ebhaliweyo okanye • Ukuhlela,
ebonwayo efana nezicwili zokuhlekisa • Ukulungisa iziphene
(iikhathuni)
• Nokunikezela
• Ukufunda ngokukhawuleza
• Ukukrwaqula
• Ukufunda ngokucokisekileyo
• Ukwenza intelekelelo (abalinganiswa,
isimo sentlalo, imekobume, umyalezo)
• Ulwimi oluchukumisayo
• Ukuthelekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga esebenzisa isakhono
sokukwazi ukuthelekelela amagama
kwitekisi efundwayo.
65
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
66 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufundela/ukubukelela ukuqonda Ukubhala itekisi emfutshane Inqanaba lokusebenza
itekisi ebhaliweyo okanye ebonwayo enesakhiwo esithile: ngamagama: Izibizo, isini sobuduna
Isicatshulwa esiphulaphulwayo
efana nesibhengezo nesobukhomokazi, isinye nesinzi
(itekisi ebhalwayo/ukufundwa Isibhengezo/ipowusta
kweendaba zikamabonakude) • Ukufunda ngokukhawuleza Izichazi, izikhuzo
• Iimfuno zoyilo
• Ukucacisa inkqubo yokuphulaphula • Ukukrwaqula Izimelabizo: esokwalatha, esoqobo
• Injongo, abaphulaphuli ekujoliswe
• Ukuthatha amanqaku • Ukufunda ngokucokisekileyo kubo nemeko Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
Intetho ngqo nengxelo-ntetho, izivakalisi
• Ukuphendula imibuzo • Ukwenza intelekelelo (abalinganiswa, • Ukukhethwa kwamagama nokwakhiwa
ezilula nezimbaxa
isimo sentlalo, imekobume, umyalezo) kwezivakalisi
Iindlela ezahlukileyo zonxibelelwano
Intsingiselo yegama: izithethantonye,
ngomlomo: Ingxoxo-mpikiswano • Ukuthelekelela intsingiselo yamagama • Izinto ezibonwayo ezifana nohlobo
izichasi, intsingiselo ecacileyo
(ngokubhengeza) angaqhelekanga esebenzisa isakhono loshicelelo nobungakanani, izihloko,
nentsingiselo efihlakaleyo, uzalwano
sokukwazi ukuthelekelela amagama umqondiso, umbala)
• Khetha isihloko esifanelekileyo nolwalamano (igama elinye endaweni
kwitekisi efundwayo.
• Ulwimi olucengayo yebinzana)
• Ukunikezela ingxelo evakalayo
• Ulwimi oluqhatha ngobuchule
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala Iimpawu zokubhala nopelo: ikholonii,
• Ukusebenzisa isixhobo
• Ulwimi olusesikweni/ulwimi olungekho isemi-kholonii, ifonti, izafobe: isikweko,
3-4 sokunamathelisa ngokufanelekileyo • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
sesikweni isifaniso, ubaxo
• Ukusebenzisa isigama nezakhi • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
Itekisi yoncwadi enjengenoveli Uphawu lokhuzo, isimeli-nobumba,
zolwimi ezichanekileyo,
emfutshane • Ukuhlaziya, isingqisho, isifanadumo, imfanozandi,
• Ukusebenzisa ulwimi oluchukumisayo, izifanekisozwi
• Iimpawu eziphambili zetekisi ezifana • Ukuhlela,
noluqhathayo
nezi: abalinganiswa ukwakhiwa Ukusebenzisa isichazi-magama
• Ukulungisa iziphene
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ukulandela iinkqubo kwabalinganiswa, isakhiwo, impixano,
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, • Nokunikezela
umxholo
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Inkqubo yokufunda:
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi/
Ngeli xesha ufundayo
• (iimpawu zeetekisi)
• Emva kokufunda (ukuphendula
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
ukuphonononga)
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Funda itekisi enika imiyalelo Itekisi emfutshane: itekisi enika Inqanaba lokusebenza ngamagama:
enjengetekisi enika imiyalelo imiyalelo
Ingxoxo yeqela/yeklasi malunga Izenzi: iindidi zezenzi, isiyaleli;
yenkqubo
nokunika imiyalelo okanye ukulandela • Iimfuno zoyilo nesimbo sokubhala Isimelabizo sokwalatha
inkqubo • Iimpawu eziphambili zetekisi ezifana
• Injongo, abaphulaphuli ekujoliswe Izichazi
nezi: abalinganiswa ukwakhiwa
• Ukukhetha isihloko kubo nemeko
kwabalinganiswa, isakhiwo, impixano, Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukwabelana ngezimvo imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, • Ukunamathelana kwemihlathi Amaxesha ezenzi: ixesha elizayo, ixesha
umxholo langoku, ixesha elidlulileyo
• Ukunikana amathuba nokuphulaphula • Ukukhethwa kwamagama nokwakhiwa
ngononophelo Inkqubo yokufunda: kwezivakalisi Intsingiselo yegama: izaci namaqhalo,
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) isifanadumo, izifanekisozwi
• Ukugcwalisa izithuba Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu Impawu zokubhala: iqhagamshela;
• Ukusebenzisa amagama azimeleyo • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
zeetekisi) isimeli-nobumba
angayiguquliyo intsingiselo yesivakalisi
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
ukugcina ingxoxo • Emva kokufunda (ukuphendula
5-6 imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuhlaziya,
Intetho elungiselelweyo
ukuphonononga)
nengalungiselelwanga • Ukuhlela,
Isihobe
• Ukukhetha nokusebenzisa amagama • Ukulungisa iziphene
• Iimpawu eziphambili zombongo
• Ukusebenzisa ithoni, isantya • Nokunikezela
nemvakalozwi • Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
izigaba zentetho, umfanekiso Ukubhala itekisi enika imiyalelo
• Ukusebenzisa imikhondo xa unikezela ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Intshukumo yamalungu omzimba • Isakhiwo sangaphandle sombongo,
ngokufanelekileyo imigca, izitanza, ubuchule
bokushicelela
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
67
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
68 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda itekisi yoncwadi Ukubhala irivyu sedrama Inqanaba lokusebenza ngamagama:
enjengomdlalo Izenzi ezinokusetyenziswa
Ukulinganisa Imigaqo yokubhala umhlathi:
nenjongosenzi okanye ngaphandle
• Iimpawu eziphambili zetekisi ezifana
• Ukulinganisa iindawo abelwe yona • Isivakalisi esiyintloko somhlathi kwayo
nezi: abalinganiswa ukwakhiwa
• Ukusebenzisa ulwimi olufanelekileyo kwabalinganiswa, isakhiwo, impixano, • Iingcinga eziphambili nezixhasayo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, Ixesha langoku; intetho ngqo nengxelo-
• Ukulandela imigaqo • Ukusebenzisa izihlanganisi ukwakha
umxholo ntetho
umhlathi onamatheleneyo
• Intshukumo yamalungu omzimba
Inkqubo yokufunda: Intsingiselo yegama: Izithethantonye
olufanelekileyo • Ukusebenzisa iintlobo zezivakalisi,
nezichasi, intsingiselo ecacileyo
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) ezinobude nesakhiwo esahlukileyo.
7-8 Uphando ngolinganiso nentsingiselo efihlakeleyo
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ukwenza uxwebhu lwemibuzo zeetekisi) Iimpawu zokubhala: ikholonii; iimpawu
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala, zocaphulo, uphawu lombuzo; ikoma,
• Ukulandela imigaqo • Emva kokufunda (ukuphendula
isingxi
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Ukusebenzisa ulwimi olufanelekileyo ukuphonononga)
• Ukuhlaziya,
• Ukwenza ingxelo ngeziphumo
zophando • Ukuhlela,
• Ukulungisa iziphene
• Nokunikezela
9-10
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ukuhlola: ikota yesi-2
Umsebenzi woku- 1: Orali Umsebenzi wesi-2: Uvavanyo lwesi-2 Umsebenzi wesi-3
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Isicatshulwa esiphulaphulwayo/ingxoxo-mpikiswano/ Uncwadi: Imibuzo ebhekiselele kuncwadi Iimviwo zaphakathi enyakeni/zika Juni
incoko/intetho engalungiselelwanga/ingxoxo yeqela
Iphepha lesi-2: Isicatshulwa, ukusetyenziswa kolwimi
malunga nokunika imiyalelo
noncwadi
Iphepha lesi -3: Ukubhala: Isincoko esi-1umhlathi/itekisi
yonxibelelwano e-1 (iyure e-1)
IBANGA LEsi-7 IKOTA YESI-3
UMXHOLO
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
CAPS
yokuSetyenziswa koLwimi
Ubuchule bokuphulaphula Ukufunda itekisi ngokubaluleka Imihlathi/iitekisi zonxibelelwano Inqanaba lokusebenza ngamagama:
nokuthetha koxwebhu lwemibuzo nendlela ezimfutshane: ukugcwalisa ifomu izibizo; isihlomelo sobunjani nesexesha;
yokulugcwalisa okanye uxwebhu lwemibuzo: izichazi
Isicatshulwa esiphulaphulwayo
malunga yokugcwalisa ifomu/ • Ulwazi olufunwayo • Ukulandela imiyalelo echanekileyo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi
uxwebhu lwemibuzo
• Ulwimi olusetyenziswayo • Ukunika ulwazi oluchanekileyo Izibizo ezimbaxa
• Ukuziqhelanisa nenkqubo ngexesha elifanelekileyo
• Utyikityo Intsingiselo yegama: Izithethantonye
yokuphulaphula
• Ukusebenzisa ulwimi olufanelekileyo nezichasi, oomabizwafane
Inkqubo yokufunda:
• Ukuthatha amanqaku
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala Iimpawu zokubhala: Uphawu lombuzo;
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi/
• Ukuphendula imibuzo oonobumba abakhulu; iqhagamshela
Ngeli xesha ufundayo • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
Indlela ezahlukeneyo zonxibelelwano • (iimpawu zeetekisi) Izifinyezo (umz. Nkosk.)
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
1-2 ngomlomo usebenzisa uxwebhu
lwemibuzo okanye ifomu • Emva kokufunda (ukuphendula
• Ukuhlaziya,
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
Ingxoxo yeforam, iingxoxo zephaneli ukuphonononga) • Ukuhlela,
• Ukukhetha Ukufundela/Ukubukelela ukuqonda • Ukulungisa iziphene
• Ukwabelana ngezimvo • Ukufunda ngokukhawuleza • Nokunikezela
• Ukunikana amathuba nokuphulaphula • Ukukrwaqula
ngononophelo
• Ukushwankathela
• Ukugcwalisa izithuba
• Ukuzakhela umfanekiso ngqondweni
• Ukusebenzisa amagama azimeleyo
angayiguquliyo intsingiselo • Ukuthelekelela
yesivakalisi ukugcina ingxoxo • Iintsingiselo zamagama
69
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
70 Ubuchule bokuphulaphula Ukufunda itekisi yoncwadi Imihlathi/itekisi ezinde Inqanaba lokusebenza ngamagama:
nokuthetha umz umdlalo wolutsha/umdlalo zonxibelelwano umz izibizo, isinye, isininzi
kanomathotholo
Ukuphulaphula umdlalo (Incoko Ingxoxo yababini/ Izichazi
phakathi kwabantu ababini/udliwano- • Iimpawu eziphambili zetekisi ezifana
Udliwano-ndlebe olubhaliweyo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi\
ndlebe) nezi: abalinganiswa ukwakhiwa
Izivakalisi ezilula, izivakalisi ezimbaxa,
kwabalinganiswa, isakhiwo, impixano, • Iimfuno zoyilo
• Ukuqulunqa uxwebhu lwemibuzo Isivumelanisi sentloko nesivumelanisi
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa,
• Injongo, abaphulaphuli ekujoliswe senjongosenzi
• Ukulandela imigaqo umxholo
kubo nemeko
Intetho ngqo nengxelo-ntetho
• Ukusebenzisa ulwimi olufanelekileyo Inkqubo yokufunda:
• Ukukhetha amagama
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) Intsingiselo yamagama
• Ukuthatha amanqaku
• Ukusebenzisa ulwimi olufanelekileyo
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu Iimpawu zokubhala: ikholonii, iimpawu
• Ukunikezela ingxelo yophando
zeetekisi) Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala zocaphulo; ikoma; isimeli-nobumba;
Iindlela ezahlukileyo zonxibelelwano uphawu lombuzo
• Emva kokufunda (ukuphendula • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
ngomlomo
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
3-4 ukuphonononga) • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
Ukulinganisa
Isihobe • Ukuhlaziya,
Ukutshintsha uhlobo oluthile lwetekisi
uluse kolunye • Iimpawu eziphambili zombongo • Ukuhlela,
• Ukulinganisa ingxoxo yababini • Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukulungisa iziphene
nangaphezulu izigaba zentetho, umfanekiso • Nokunikezela
• Ukulinganisa kugcinwe umoya ntelekelelo, imvano-siphelo,
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
nenjongo yetekisi yentsusa isingqisho
• Ukuveliswa kwabalinganisa • Isakhiwo sangaphandle zombongo,
usebenzisa isinxibo esithile imigca, izitanza, ubuchule
bokushicilela
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Ukusebenzisa isinxibo esifanelekileyo
ukuyila isimo sentlalo • Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula Funda itekisi ngendlela yokubhala Imihlathi emide yonxibelelwano umz Inqanaba lokusebenza ngamagama
nokuthetha isaziso/i-ajenda nemizuzu isaziso/i-ajenda nemizuzu
Izimelabizo: ezoquko
Iindlela ezahlukileyo zonxibelelwano • Abadlali • Ukuchonga abaphulaphuli nenjongo
Izimnini.
ngomlomo yokubhala;
• Ukusetyenziswa kolwimi
Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
Ukulinganisa: inkqubo yentlanganiso • Ukwenza isigqibo ngesimbo, imbono
• Uyilo ixesha langoku, ixesha elidlulileyo;
noyilo nendlela yokubhala;
• Ukuvula okuncomekayo/intshayelelo intetho ngqo nengxelo-ntetho; izixando
• Ukudlala indima
• Ukukhetha amagama nezakhi zolwimi
• Ukusebenzisa ithoni, isantya Intsingiselo yamagama:
Inkqubo yokufunda:
nemvakalozwi Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
Izibizo ezakhiwe kwizenzi
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi)
• Ukusebenzisa ulwimi • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu Iimpawu zokubhala: isimeli-nobumba;
• Intshukumo yamalungu omzimba zeetekisi) • Ukuyila/ukwenza iidrafti, oonobumba abakhulu; ikoma; isingxi;
olufanelekileyo ikholonii
• Emva kokufunda (ukuphendula • Ukuhlaziya,
• Isiphelo esincomekayo imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
• Ukuhlela,
ukuphonononga)
Isicatshulwa esiphulaphulwayo
5-6 Ukufundela/ukubukelela ukuqonda • Ukulungisa iziphene
(itekisi ebhaliweyo/iindaba itekisi ebhaliweyo/itekisi ebonwayo/ • Nokunikezela
zikamabonakude) igrafu
• Ukucacisa inkqubo yokuphulaphula • Ukufunda ngokukhawuleza
• Ukuthatha amanqaku • Ukukrwaqula/ukufuna iinkcukacha
• Ukuphendula imibuzo ezixhasayo
• Ukufunda ngokucokisekileyo
• Ukwenza intelekelelo
• Ukuthelekelela iintsingiselo
zamagama angaqhelekanga
nemifanekiso
• Ukuchonga ingcinga engundoqo
nexhasayo
• Ukuveza izimvo zakhe
71
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
72 Ubuchule bokuphulaphula Ukufundela/ukubukelela ukufumana Imihlathi emide/nemifutshane Inqanaba lokusebenza ngamagama:
nokuthetha ulwazi (ukusebenzisa iitekisi ezifana: yonxibelelwano: inqaku
Iindidi zezibizo
inqaku lephephandaba/lemagazini/ lephephandaba
Ukuphulaphula nokuxoxa
iintetho ezibhaliweyo) Izichazi
iindaba zanamhla ezisekelwe • Iimfuno zoyilo, isimbo sokubhala
kumaphephandaba namanqaku • Ukufunda ngokukhawuleza Inqanaba lesivakalisi:
• Injongo, abaphulaphuli ekujoliswe
emagazini
• Ukukrwaqula ukufuna iinkcukacha kubo nemeko Ukulandelelanisa izinto
• Ukusebenzisa ithoni, isantya ezixhasayo ngokokubaluleka; umhlathi ochazayo,
• Ukukhethwa kwamagama nezakhi
nemvakalozwi ulwimi olucengayo, ulwimi oluvuselela
• Ukuqikelela zolwimi
umxhelo, ukuxhasa icala elinye,
• Ukusebenzisa ulwimi oluvuselela
• Ukuchonga inyani nezimvo Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala ingcinga okanye intetho esoloko
umxhelo
isetyenziswa njalo ebonisa abantu
• Ukuchonga izimvo zombali • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Ukusebenzisa imikhondo abathile nohlobo oluthile, intetho
• Ukuthelekelela amagama • Ukuyila/ukwenza iidrafti, esetyenziswa ngumbhali ukuvuselela
• Ukulandela imigaqo
nokucenga abaphulaphuli umz. izafobe.
• Angaqhelekang a nemifanekiso • Ukuhlaziya,
• Intshukumo yamalungu omzimba
Intsingiselo yegama
7-8 elufanelekileyo • Ukusebenzisa ulwimi olusesikweni • Ukuhlela,
nolungekho sesikweni Izithethantonye, izichasi, intsingiselo
• Ukusebenzisa intshayelelo nesiphelo • Ukulungisa iziphene
ecacileyo nefihlakeleyo
esisiso ukutsala umdla • Intsingiselo ecacileyo necetyiswayo
• Nokunikezela
ngaphandle kokuba ixelwe ngqo Iimpawu zokubhala: iimpawu
• Injongo, abaphulaphuli nemeko.
Ukubhala inqaku lephephandaba zocaphulo; uphawu lokhuzo isingxi;
• Ukuqaphela izigaba zentetho
Ukufunda ngokuvakalayo uphawu lombuzo
okulungiselelweyo Ukubhala uvavanyo lokuqonda
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
nokungalungiselelwanga kwenqaku
lephepha
• Ukusebenzisa imvakalozwi nesantya
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
esifanelekileyo, ukusebenzisa ithoni,
isantya nemvakalozwi
• Ukuqaphela iimpawu zokubhala
• Intshukumo yamalungu omzimba
efanelekileyo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula Itekisi yoncwadi enjengenoveli Ukubhala isincoko esibalisayo/ Inqanaba lokusebenza ngamagama:
nokuthetha yolutsha/amabali amafutshane/ esichazayo Izibizo ezimbaxa
umdlalo/umdlalo kanomathotholo
Isicatshulwa esiphulaphulwayo • Iimfuno zoyilo, isimbo sokubhala, Izimelabizo: esoqobo sokugxininisa
esisekelwe ekunikeni izalathisi • Iimpawu eziphambili zetekisi ezifana imbono
Izichazi
nezi: abalinganiswa ukwakhiwa
• Ukuziqhelanisa nenkqubo • Injongo, abaphulaphuli ekujoliswe
kwabalinganiswa, isakhiwo, impixano, Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
yokuphulaphula kubo nemeko
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, umhlathi, izivakalisi ezilula, izivakalisi
• Ukuthatha amanqaku umxholo • Ukukhethwa kwamagama nezakhi ezimbaxa, ixesha langoku, ixesha
zolwimi elidlulileyo, ixesha elizayo, isihlomelo
• Ukuphendula imibuzo Inkqubo yokufunda:
sendawo nesexesha
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
Iindlela ezahlukileyo zonxibelelwano
Intsingiselo yamagama:
ngomlomo • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
isithethantonye, isichasi, intsingiselo
• Ukusebenzisa ulwimi olufanelekileyo zeetekisi) • Ukuyila/ukwenza iidrafti, ecacileyo, intsingiselo efihlakeleyo
• Emva kokufunda (ukuphendula
• Ukusebenzisa izivakalisi ezifutshane • Ukuhlaziya, Iimpawu zokubhala: isingxi; ikoma;
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
9-10 ezinefuthe ikholonii, isemi kholonii, iimpawu
ukuphonononga) • Ukuhlela,
zocaphulo
• Ukulandela iinkcukacha Isihobe • Ukulungisa iziphene
• Iimpawu eziphambili zombongo • Nokunikezela
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
izigaba zentetho, umfanekiso
ntelekelelo, imvano-siphelo,
isingqisho
• Isakhiwo sangaphandle zombongo,
imigca, izitanza, ubuchule
bokushicelela
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
73
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
74 Ukufundela/ukubukelela ukuqonda
ulwazi umz itekisi ebhaliweyo/itekisi
ebonwayo
• Ukufunda ngokukhawuleza
• Ukukrwaqula ukufumana iinkcukacha
ezixhasayo
• Ukuqikelela
• Ukuchonga inyani nezimvo
• Ukuchonga izimvo zombali
• Ukuthelekelela amagama
• Nemifanekiso
• Ukusebenzisa ulwimi olusesikweni
nolungekho sesikweni
• Intsingiselo ecacileyo necingelwayo
• Ngaphandle kokuba ixelwe ngqo.
Ukuhlola: Ikota yesi-3
Umsebenzi woku- 1: Orali Umsebenzi wesi-2: Uvavanyo lwesi-2 Umsebenzi wesi-3
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ukulinganisa - imigaqo yentlanganiso/ukufunda Isincoko esibalisayo/esichazayo Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
okungalungiselelwanga/izalathisi/ingxoxo yeforam/
I-ajenda nemizuzu OKANYE
ingxoxo yephaneli
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Uncwadi
IBANGA LEsi-7 IKOTA YESI-4
UMXHOLO
IZakhi nemiGaqo
CAPS
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
Ubuchule bokuphulaphula Itekisi yoncwadi enjengenoveli Imihlathi emide/emifutshane Umz. Inqanaba lokusebenza ngamagama:
nokuthetha yolutsha/amabali amafutshane/umdlalo/ ukunika izalathisi Izibizo ezimbaxa
umdlalo kanomathotholo
Intetho engalungiselelwanga • Iimfuno zoyilo, isimbo sokubhala Izichazi: iziphawuli, izibaluli
• Iimpawu eziphambili zetekisi ezifana
Ukwazisa isithethi/ukwenza umbulelo/ • Abaphulaphuli ekujoliswe kubo, Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
nezi: abalinganiswa ukwakhiwa
ukubalisa ibali Injongo, nemeko
kwabalinganiswa, isakhiwo, impixano, Izivakalisi ezilula, izivakalisi ezimbaxa
• Ukukhetha isihloko ngokufanelekileyo imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, • Ukukhethwa kwamagama nezakhi
Izivakalisi ezixananazileyo amagatya,
umxholo zolwimi
• Ukucwangcisa ulwazi ngokuvakalayo obalulo
Inkqubo yokufunda: Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ukuchonga isigama, izakhi zolwimi Intsingiselo yegama:
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi/ • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Ukusebenzisa intshayelelo nesiphelo Ngeli xesha ufundayo) Izithethantonye, izichasi
esinefuthe • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• (iimpawu zeetekisi) Intsingiselo ecacileyo, intsingiselo
• Iimpawu nemigaqo (ubuchule • Ukuhlaziya, efihlakeleyo, izichazi,
• Emva kokufunda (ukuphendula
bokwenza intetho, isakhiwo.)
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuhlela, Izihlomelo
Ukufunda ngokuvakalayo ukuphonononga)
• Ukulungisa iziphene Iimpawu zokubhala: isemikholonii;
1-2 Ithoni, imvakalozwi, ukubiza-magama Ukufundela/ukubukelela ukuqonda iimpawu zocaphulo; isingxi; isimeli-
• Nokunikezela
(sebenzisa itekisi ebhaliweyo/itekisi nobumba
• Ukuthathela ingqalelo iimpawu
ebonwayo)
zokubhala
• Ukufunda ngokukhawuleza
• Intshukumo yamalungu omzimba
efanelekileyo • Ukukrwaqula ukufuna iinkcukacha
ezixhasayo
• Ukuqikelela
• Ukuthelekelela amagama
angaqhelekanga nemifanekiso
• Ukuchonga ingcinga engundoqo
nexhasayo
• Ukuchonga inyani nezimvo
• Ukwenza iintelekelelo nezigqibo
• Ukuvakalisa izimvo zakhe
75
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
76 Ubuchule bokuphulaphula Ukufunda itekisi enedayari/i-imeyile/ Imihlathi emide/emifutshane Inqanaba lokusebenza ngamagama
nokuthetha iiflaya yonxibelelwano: umz. I-imeyile, izimelabizo – sokwalatha, izibizo
ipowusta/idayari/iflaya
Isicatshulwa esiphulaphulwayo • Uyilo Izenzi
• Iimfuno zoyilo, isimbo sokubhala,
(itekisi ebhaliweyo/ufundo lweendaba • Ulwimi olusetyenzisiweyo Izichazi
imbono
zikamabonakude)
• Abaphulaphuli Izimaphambili, izimamva neengcambu.
• Injongo, abaphulaphuli ekujoliswe
• Ukucacisa inkqubo yokuphulaphula
Inkqubo yokufunda: kubo nemeko Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukuthatha amanqaku Intetho ngqo, imibuzo, isivumelanisi
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) • Ukukhethwa kwamagama, iinkcazelo
sentloko, intetho
• Ukuphendula imibuzo • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu ezingathanga gca
zeetekisi) Intsingiselo yegama: izichasi;
Iindlela ezahlukileyo zonxibelelwano • Ukwakhiwa kwezivakalisi, ubude
intsingiselo ecacileyo nefihlakeleyo
ngomlomo • Emva kokufunda (ukuphendula neentlobo.
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, Iimpawu zokubhala iimpawu
Ingxoxo-mpikiswano/ingxoxo yeqela: Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
3-4 ukuphonononga) zocaphulo, iimpawu zemibuzo; ikoma;
xoxa ngokusetyenziswa kweimeyile/
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala, iimpawu zokhuzo; ifonti
iipowusta/idayari/iiflaya Isihobe/uncwadi lwemveli
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Iimpawu nemigaqo • Iimpawu eziphambili zombongo
• Ukuhlaziya,
• Ukucwangcisa, uphando, • Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
ukulungiselela nokunikezela izigaba zentetho, umfanekiso • Ukuhlela,
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Ukulungisa iziphene
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imigca, izitanza, ubuchule • Nokunikezela
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
bokushicelela Velisa enye yezi tekisi zikhankanywe
• Intsingiselo efihlakeleyo ngasentla.
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula Ukufunda itekisi yoncwadi umz Ukuhlaziya nokulungiselela uviwo Inqanaba lokusebenza ngamagama
nokuthetha inoveli yolutsha/ibali elifutshane/
Izincoko Izenzi
umdlalo/intsomi
Isicatshulwa esiphulaphulwayo:
Inqanaba lokulungiselela Izichazi
• Iimpawu eziphambili zetekisi ezifana
• Ukucacisa inkqubo yokuphulaphula
nezi: abalinganiswa ukwakhiwa • Iimfuno zoyilo, isimbo, imbono Inqanaba lokusebenza
• Ukuphendula imibuzo kwabalinganiswa, isakhiwo, impixano, ngezivakalisi: Ukulandelelanisa
• Abaphulaphuli, injongo nemeko
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, izinto ngokokubaluleka; umhlathi
Intetho elungiselelweyo
umxholo • Ukukhetha amagama ochazayo, ulwimi olucengayo, ulwimi
• Ukusebenzisa ithoni/isandi, isantya oluvuselela umxhelo, ukuxhasa icala
Isihobe: imibongo emiselweyo • Iimfuno zoyilo, isimbo sokubhala,
nemvakalozwi elinye, ingcinga okanye intetho esoloko
imbono
• Iimpawu eziphambili zombongo isetyenziswa njalo ebonisa abantu
• Ukusebenzisa ulwimi olucengayo
• Abaphulaphuli, injongo nemeko abathile nohlobo oluthile, intetho
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
• Ukusebenzisa imikhondo esetyenziswa ngumbhali ukuvuselela
izigaba zentetho, umfanekiso • Ukukhethwa kwamagama nokucenga abaphulaphuli umz. izafobe.
• Ukulandela imigaqo ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
5-6 Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala Inqanaba lokusebenza ngamagama:
• Intshukumo yamalungu omzimba • Isakhiwo sangaphandle sombongo,
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala, isithethantonye, isichasi
ngokufanelekileyo imigca, izitanza, ubuchule
bokushicelela • Ukuyila/ukwenza iidrafti, Iimpawu zokubhala: isingxi; ikoma;
• Ukusebenzisa intshayelelo nesiphelo iimpawu zokhuzo; uphawu lombuzo
esitsala umdla • Intsingiselo efihlakeleyo • Ukuhlaziya,
• Ukuthathela ingqalelo injongo, • Isimo • Ukuhlela,
abaphulaphuli, imeko.
• Umxholo nomyalezo • Ukulungisa iziphene
Ukuhlalutya umbongo: • Nokunikezela
• Imigca, amagama, izitanza,
iqhagamshela, ukuphindaphindo,
ubuchule bokushicelela, iimpawu
zokubhala.
• Intsingiselo: efihlakeleyo necacileyo
77
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
78 Uhlaziyo nokulungiselela uviwo Uhlaziyo nokulungiselela uviwo Uhlaziyo nokulungiselela uviwo Uhlaziyo
Ukuthetha: Ukufunda Ukubhala: Inqanaba lokusebenza ngamagama:
izimelabizo, izibizo, izenzi, izihlomelo,
• Intetho elungiselelweyo/ingxoxo • Ukufunda okulungiselelweyo • Imihlathi/iitekisi zonxibelelwano
izichazi
mpikiswano/udliwano-ndlebe/incoko
• Isicatshulwa
Umangatho wesivakalisi:
• Ukufunda okulungiselelweyo
7-8 • Isishwankathelo
Izivakalisi ezilula nezimbaxa; intetho;
• Ukufunda okungalungiselelwanga
• Uncwadi: izivumelanisi zentloko, imibuzo
Ukuphulaphula
-- Inoveli /amabalana/intsomi Intsingiselo yamagama:
• Isicatshulwa esiphulaphulwayo izithethantonye, izichasi, intsingiselo
-- Umdlalo/ukufunda ngefilim
ecacileyo nentsingiselo efihlakeleyo
-- Imibongo
Iimpawu zokubhala
Ukuhlola okusesikweni nokuhlola kwasekupheleni konyaka: Ikota yesi-4
9-10 Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Uviwo lasekupheleni konyaka
Ukufunda ngokuvakalayo/ingxoxo-mpikiswano/ingxoxo yeqela/intetho Iphepha loku-1: I-orali
engalungiselelwanga/udliwano-ndlebe
Iphepha lesi-2: Ukubhala (iyure e-1)
Iphepha lesi-3: Isicatshulwa, ukusetyenziswa kolwimi noncwadi (iiyure ezi-2)
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IBANGA LESI-8 IKOTA YOKU-1
UMXHOLO
IZakhi nemiGaqo
CAPS
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
Ubuchule bokuphulaphula Itekisi yoncwadi enjengamabali Ukubhala isincoko: Inqanaba lokusebenza ngamagama:
nokuthetha: amafutshane olutsha Iindidi zezibizo, izakhi zezibizo:
Esibalisayo/isincoko esicamngcayo
• Ingxoxo gabalala kwiimpawu isimaphambili, ingcambu, isimamva
Ingxoxo yeqela – Ukuqokelela/ • Ukhetho lwamagama
eziphambili, njengomlinganiswa, Isinye, isininzi
ukujula izimvo; ukukhetha iingcinga
iimpawu, isakhiwo, impixano, • Ilizwi lakhe nesimbo sokubhala
ezifanelekileyo; ukulandelelanisa imvelaphi yebali, Isimo sentlalo, Umsebenzi wezinga lwezivakalisi:
• Inkcazeloo ecacileyo
iingcinga eziphambili unobalisa, umxholo Intloko, isivisa, injongosenzi
• Ithoni
Isicatshulwa esiphulaphulwayo Inkqubo yokufunda Isivumelanisi sentloko nesenzi,
• Iingcinga eziphambili nezixhasayo ukwakhiwa kwesivakalisi,
• Ukurekhodisha iingcinga eziphambili Ubuchule baphambi kokufunda
nezixhasayo ngokuthatha amanqaku • Iimephu zengqondo yokulungelelanisa Intsingiselo yamagama
Ukufundisa abafundi: iingcinga ezinamatheleyo
• Ukwabelana ngeengcinga nangamava izithethantonye, izichasi
nokubonakalisa ukuqonda iingqiqo • Iimpawu zetekisi – igama lencwadi, • Ukunikezela isincoko ukulungisela
ukuhlolwa Iimpawu zokubhala nopelo
izihloko, izihloko, imifanekiso
1-2 • Ukuchonga ubuchule bokucenga nokufunda:
nobokuqhatha • Izahlulo zencwadi – iphepha lokuqala Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
Uqhawulo-magama, ukusebenzisa
encwadini, uluhlu leengongoma,
• Ukuphendula imibuzo • Ukucwangcisa/phambi kokubhala, isichazi-magama,
izahlulo, uluhlu lweenkcazelo,
isalathiso sencwadi, isihlomelo, • Ukuyila/ukwenza iidrafti, Isingxi,
imibhalo ebhalwe emazantsi ephepha,
njl njl. • Ukuhlaziya, Ikoma,
• Ukuhlela, Ikholoni, isemi-kholoni
Inkqubo yokufunda:
• Ukulungisa iziphene Uphawu lokubuza,
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi/
• Nokunikezela Uphawu lokhuzo
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu
zeetekisi) Ukubhala isincoko ulandela inkqubo
• Emva kokufunda (ukuphendula yokubhala
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
ukuphonononga)
79
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
80 Ubuchule bokuphulaphula Ukufunda intetho Ukubhala intetho Inqanaba lokusebenza ngamagama:
nokuthetha: • Ukuchonga nokuxoxa ngeempawu Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala Izibizo: isimaphambili, isimamva, Izibizo
eziphambili ezimbaxa, izikhankanyi, izinciphiso,
Ukuphulaphula intetho (kapresidenti/ • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Ukuhlela ukusetyenziswa kolwimi isandiso, isiduna nesikhomokazi
ilungu elinempembelelo ekuhlaleni) • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Ukuchonga nokuxoxa ukusetyenziswa Izenzi: ezithatha injongosenzi
• Ukuxoxa ngeempawu zentetho • Ukuhlaziya,
kolwimi oluchukumisayo okanye
elungiselelweyo • Ukuhlela, nezingathathi njongosenzi
ukusetyenziswa kolwimi ngobuchule
• Ukuchonga nokucacisa • Ukulungisa iziphene
• Ukuhlela intshayelelo nesiphelo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
ukusetyenziswa kolwimi
• Nokunikezela Amabinzana ezenzi, amagatya ezenzi:
• Ukuchonga nokuxoxa ngeempawu Inkqubo yokufunda
ezikwintetho • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) Ukubhala intetho isivakalisi esiyintloko, amabinzana
Intetho elungiselelweyo • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu • Ukucacisa okulindelekileyo kwitekisi ezibizo, izihlanganisi, ulwimi
zeetekisi) xa kubhalwa isincoko esichazayo oluchukumisayo noluqhathayo
• Ukukhetha isihloko esifanelekileyo
• Emva kokufunda (ukuphendula • Ukuchonga abantu ekujoliswe kubo
• Ukulungiselela ulwazi ngokucacileyo Intsingiselo yamagama:
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukwenza isigqibo ngesimbo
• Ukuchonga isigama esisiso nezakhi ukuphonononga) izithethantonye, izichasi, izafobe
sokubhala, injongo nesakhiwo
zolwimi Iimpawu zokubhala nopelo: uphawu
Ubuchule bokufunda • Ukusebenzisa amagama afanelekileyo
• Ukulungisa intshayelelo nesiphelo lokhuzo, uphawu lombuzo, ikoma, isingxi
esifanelekileyo • Ukufunda ngokukhokhelwa, ukufunda • Ukubonisa ukukhula, uvutho ndaba
3-4 ngamaqela, ukuzifundela ngokwakhe • Isiphelo Izifinyezo, izishunqulelo
• Ukuziqhelanisa
• Ukunikezela Ukufunda/ukubukela itekisi
ebhaliweyo/ebonwayo ngenjongo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
yokuqonda
• Ukufunda ngokukhawuleza
nokukrwaqula
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Ukufunda ngokunzulu
• Injongo neqela ekujoliswe kulo
• Ukuthelekelela intsingiselo nezigqibo
• Ukuchonga intetho esetyenziswa
ngobuchule
• Ifuthe kukhetho noshiyo lwentsingiselo
yetekisi
• Ukubonakalisa indlela ulwimi
nemifanekiso ezibumba ngayo
ukuxabiseka nokuziphatha
• Impembelelo yokusetyenziswa
kweendidi nobukhulu befonti nezihloko
kwintsingiselo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi enjengenoveli/ Imihlathi/itekisi zonxibelelwano Inqanaba lokusebenza ngamagama:
amabali amafutshane/umdlalo Izihlomelo sobunjani, esexesha,
Ingxoxo zamaqela ngetekisi Iileta (ezobuhlobo/ezingekho sesikweni)
• Iimpawu eziphambili zetekisi esendawo
ebonwayo, eviwa ibonwa/ • Iimpawu zetekisi
yoncwadi: njengomlinganiswa,
imalthimidiya Izichazi
ukuphawula umlinganiswa, isakhiwo • Ukusetyenziswa kolwimi
• Ukuvuselela ulwazi lemvelaphi sebali, impixano, imvelaphi, Isimo Izihlanganisi
• Irejista nesimbo sokubhala
sentlalo, unobalisa, umxholo
• Ukuthelekelela injongo yetekisi
• Intshayelelo nesiphelo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukukhangela intsingiselo Ubuchule bokufunda
Izivakalisi ezilula, izivakalisi ezimbaxa
Ukubhala ileta esekelwe kwitekisi
• Ukuthatha amanqaku • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi)
ebonwayo Intsingiselo yamagama:
• Ukuqonda umyalezo • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu
izithethantonye, izichasi, izafobe:
zeetekisi) Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
Isicatshulwa esiphulaphulwayo isifaniso, isikweko, isimntwiso, ubaxo/
• Emva kokufunda (ukuphendula • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
(isandi sodwa) ubabazo
5-6 imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
ukuphonononga) • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Ukurekhodisha iingcinga eziphambili Iimpawu zokubhala nokufunda:
nezixhasayo ngokuthatha amanqaku, • Ukuhlaziya,
Isihobe Isingxi, ikoma, ikholoni
ukwenza iitsheklisti, ukushwankathela, • Ukuhlela,
ukwenza inkcazelo-ntetho nokuphinda • Iimpawu eziphambili zombongo
ubalise • Ukulungisa iziphene
• Ulwakhiwo lwaphakathi kombongo,
Ukuphinda uyile imiboniso izafobe/izigaba zentetho, umfanekiso • Nokunikezela
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Ukuvumelana ngenguqulelo/
ngentsingiselo eboniweyo • Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imigca, izitanza zombongo,
• Ukulinganisa ukwenzekileyo ukushicilela
kwimiboniso yomibini
• Izafobe
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
81
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
82 OKANYE
Ukufunda/ukubukela isicatshulwa
ngenjongo yokuqonda (ubuchule)
• Ukufunda ngokukhawuleza
nokukrwaqula
• Ukufunda ngokunzulu
• Ukuthelekelela intsingiselo neziphelo
5-6
• Ukuchonga ulwimi olusetyenziswe
ngobuchule
• Ifuthe lokhetho nokushiyiwa
kwintsingiselo yetekisi
• Ukuthelekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga ngokusebenzisa
izakhono zokugxininisa amagama
• Inyani noluvo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda inqaku lephephandaba Imihlathi/itekisi zonxibelelwano Inqanaba lokusebenza ngamagama:
okanye imagazini Ingxelo/inqaku lemagazini: izikhuzo, izichazi: iziphawuli, izimelabizo:
Intetho engalungiselelwanga
• Iimpawu eziphambili zetekisi esoqobo, esoqobo sokugxininisa
kwinqaku lephephandaba okanye Iimpawu zetekisi
yoncwadi: njengomlinganiswa,
imagazini Ukusetyenziswa kolwimi Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
ukwakhiwa/ukubunjwa komlinganiswa,
• Ukulungisa ulwazi ngokucacileyo isakhiwo, impixano, imvelaphi, isimo Irejista nesimbo sokubhala izivakalisi ezilula, izivakalisi ezimbaxa,
sentlalo, unobalisa, umxholo ixesha langoku, ixesha eladlulayo,
• Ukuchonga isigama esisiso nezakhi Intshayelelo nesiphelo
zolwimi ixesha elizayo, ukuxhasa icala elinye,
Inkqubo yokubhala Ukubhala ingxelo/inqaku lemagazini ulwimi olucengayo nolwimi oluvuselela
• Ukuphendula itekisi • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) elisekelwe kwimpembelelo
yokubonwayo umxhelo, ingcinga okanye intetho
• Intshayelelo nesiphelo esinefuthe • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu esoloko isetyenziswa njalo ebonisa
zeetekisi) Ifuthe kwinkqubo yokubhala
Ingxoxo yeforam/ingxoxo yeqela abantu abathile ngohlobo oluthile.
• Emva kokufunda (ukuphendula • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
ngenqaku lephephandaba okanye Intsingiselo yamagama:
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
7-8 lemagazini
ukuphonononga)
• Ukuhlaziya, Izafobe, isigama ngokusemxholweni,
• Iimpawu zetekisi
Isihobe ngokwentsingiselo yegama, intsingiselo
• Izakhi nemigaqo yetekisi • Ukuhlela,
• Iimpawu eziphambili zombongo ecacileyo, engundoqo,
• Ukubiza amagama • Ukulungisa iziphene
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, Intsingiselo ecingelwayo/efihlakeleyo
• Irejista nesimbo • Nokunikezela
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso Iimpawu zokubhala nopelo:
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
Iimpawu zocaphulo, ikoma, isingxi,
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imigca, amagama, izitanza zombongo uphawu lokhuzo, isimeli-nobumba,
ukushiywa kwamagama kwisivakalisi
• Ukushicilela
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
83
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
84 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda ingxelo yophando Itekisi emfutshane umz. Ingxelo Inqanaba lokusebenza ngamagama:
• Iimpawu eziphambili zengxelo yophando izenzi, izikhankanyi, izimelabizo:
I-orali: udliwano-ndlebe/ukuzalisa
• Injongo, iqela ekujoliswe kulo esokwalatha, esoquko
uxwebhu lwemibuzo yengxelo/ • Isakhiwo
nesakhiwo
ingxoxo yeqela • Ukusetyenziswa kolwimi Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Imigaqo yomhlathana Intetho ngqo nengxelo-ntetho, intetho,
• Ukuphanda ngesihloko
Inkqubo yokufunda
• Izihlanganisi ukucacisa imibuza, ixesha langoku neladlulayo,
• Ukulungiselela/ukulungisa imatheriyeli
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi/ ukuxhasa icala elinye, ingcinga okanye
– uxhasa ngemizekelo ngokucacileyo • Ukusebenzisa iintlobo zezivakalisi,
Ngeli xesha ufundayo intetho esoloko isetyenziswa njalo
ubude nezakhiwo
• Ukuchonga nokukhetha isigama
• (iimpawu zeetekisi) ebonisa abantu abathile nohlobo oluthile.
esisiso, ulwimi nemigaqo • Isimbo esisesikweni sokubhala
• Emva kokufunda (ukuphendula Intsingiselo yamagama:
• Ukulungisa intshayelelo nesiphelo Ukubhala ingxelo yophando
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
ngokufanelekileyo izithethantonye, izichasi, iintsingiselo
ukuphonononga)
9 – 10 zamagama ngokusemxholweni,
Isicatshulwa esiphulaphulwayo
Isihobe
• Ukurekhodisha iingcinga eziphambili Intsingiselo ecingelwayo/efihlakeleyo
• Iimpawu eziphambili zombongo
nezixhasayo ngokuthatha amanqaku
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, Iimpawu zokubhala nopelo
• Ukwabelana ngeengcinga namava
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso
nokuqonda ingqiqo
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Ukuchonga ubuchule bokucenga/
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
bokuqhatha
imigca, amagama, Izitanza zombongo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ukuphendula imibuzo
• Ukushicilela
• Intsingiselo efihlakeleyo
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
Ukuhlola ikota yoku - 1
Umsebenzi woku–1: I-orali Umsebenzi wesi–2: Ukubhala Umsebenzi wesi–3: Uvavanyo loku-1
Ingxoxo yeqela – iitekisi ezibonwayo/isicatshulwa Isincoko esibalisayo/esicamngcayo Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
esiphulaphulwayo/intetho engalungiselelwanga//ingxoxo
Ingxelo yephephandaba/Inqaku
yeforam/udliwano-ndlebe
IBANGA LESI -8 IKOTA YESI -2
UMXHOLO
IZakhi nemiGaqo
CAPS
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda itekisi ebonwayo enika Ukubhala iitekisi ezimfutshane, umz. Inqanaba lokusebenza ngamagama:
Isicatshulwa esiphulaphulwayo: ulwazi, umz. Iimephu, iindawo Izalathisi/Ukunika imiyalelo, iziphawuli, izibizo, izihlanganisi izibaluli
eziqaphelekayo ezisisikhokelo, isikali • Imo/ifomathi efanelekileyo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukuphulaphula imiyalelo/izalathisi
• Isakhiwo • Ukulungiselela umxholo (isazobe intloko, intetho, ephambili nexhasayo,
• Ukuthatha amanqaku
• Ukusetyenziswa kolwimi sokucinga (mind map)) amaxesha, izivakalisi ezilula nezimbaxa
• Ukuphendula imibuzo
• Iimpawu • Iingcinga eziphambili nezixhasayo
Iintlobo ezahlukileyo Intsingiselo yamagama:
• Imigaqo yemihlathana
zokuqhagamshelana ngomlomo, Inkqubo yokubhala: izithethantonye, izichasi, izafobe
• Ukukhulisa imihlathana ngengqiqo
umz. Ukufundwa kweendaba • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) Iimpawu zokubhala nopelo: iipateni
ukuqinisekisa ukunamathelana
okungalungiselelwanga/intetho • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu yopelo, isingxi, ikoma
• Ukusebenzisa izihlanganisi
zeetekisi)
Ukunika izalathisi: ukunamathelanisa
• Emva kokufunda (ukuphendula
• Iimpawu zetekisi • Imigaqo yolwimi
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
• Ulwimi nemigaqo ukuphonononga) Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ukusebenzisa amalungu omzimba Isihobe • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Iimpawu eziphambili zombongo • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
1-2 • Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukuhlaziya,
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso • Ukuhlela,
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Ukulungisa iziphene
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imigca, amagama, izitanza • Nokunikezela
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule Ukubhala itekisi enika imiyalelo
bokubhala
• Intsingiselo zekelisayo/efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
Ukubhala/ukubukela itekisi
yezibonwayo
• Ukukrwaqula
• Ukufunda ngokunzulu
85 • Ukwenza uthelekelelo
• Ukushwankathela (ukusebenzisa
imephu yengqondo)
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
86 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi enjengengxoxo Ukubhala ingxoxo yababini Inqanaba lokusebenza ngamagama:
erekhodiweyo kamabonakude/ Izenzi, izimelabizo, izichazi: isimnini
Ingxoxo foram/yephaneli Imigaqo yemihlathana
kanomathotholo/yeforam
• Izithethi zinikana amathuba • Isimo sentlalo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Iimpawu eziphambili zetekisi ixesha langoku, ixesha elidlulileyo,
• Ukucacisa iindlela ababona ngazo • Izivakalisi zentshayelelo
nokufikelela kwisivumelwano • Ukusetyenziswa kolwimi ukusebenzisa izivakalisi ezichukumisayo
• Iingcinga eziphambili nezixhasayo
ekuvunyelwana ngaso • Isakhiwo nezinobuchule, ulwakhiwo lwezivakalisi,
• Ukulandelelana nokunamathelana imo evumayo nelandulayo, imibuzo,
• Ukusebenzisa ulwimi, isimbo neregista • Abalinganisi
ngokufanelekileyo • Ukhetho lwamagama neempawu intetho, izivakalisi ezimbaxa
Inkqubo yokufunda zokufunda nokubhala
Ingxoxo Iintsingiselo yamagama: Intsingiselo
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) • Imigaqo yolwimi efihlakeleyo, intsingiselo ecacileyo
• Ukubonisa iindawo ezilinganiswayo
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala yamagama, amagama akwitekisi,
• Ukufunda imigaqo yetekisi zeetekisi) ukudlala ngamagama, izafobe
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Izithethi zinikana amathuba • Emva kokufunda (ukuphendula
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuyila/ukwenza iidrafti, Iimpawu zokubhala nokupela: imigaqo
3-4 • Ukucacisa iindlela ababona ngazo
nokufikelela kwisivumelwano ukuphonononga) nemithetho yopelo
• Ukuhlaziya,
ekuvumelwana ngaso
Isihobe • Ukuhlela,
• Ukusebenzisa ulwimi, isimbo nerejista
• Iimpawu eziphambili zombongo • Ukulungisa iziphene
ngokufanelekileyo
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Nokunikezela
• Ukuziqhelanisa
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho Ukubhala ingxoxo yababini
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
imigca, amagama, izitanza zombongo
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ukufunda/ukubukela isicatshulwa
(ukusebenzisa itekisi ebhaliweyo
okanye/nebonwayo njengeekhathuni)
• Ukukrwaqula
• Ukufunda ngokukhawuleza
• Ukufunda ngokunzulu
• Ukuthelekelela (abalinganiswa, Isimo
sentlalo, imeko bume, umyalezo)
• Ukuthelekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga ngokusebenzisa
isakhono sokukwazi ukuthelekelela
intsingiselo yegama kwetekisi
• Ulwimi oluchukumisayo
87
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
88 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi enjengedrama/ Umhlathi umz. Udliwano-ndlebe Inqanaba lokusebenza ngamagama:
umdlalo olubhaliweyo izihlomelo: esendawo, esexesha,
Isicatshulwa esiphulaphulwayo
• Iimpawu eziphambili zetekisi • Isakhiwo neempawu ezifanelekileyo esobunjani
• Inkqubo yokuphulaphula
yoncwadi: njengomlinganiswa,
• Ukulungiselela umxholo (imephu Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukubhala iimpendulo intshukumo, ingxoxo yababini,
yengqondo) Ulwakhiwo lezivakalisi, isimo,
isakhiwo, impixano, imvelaphi, isimo
Udliwano-ndlebe sentlalo, unobalisa, umxholo • Iingcinga eziphambili nezixhasayo izivakalisi ezilula nezimbaxa, amagatya
• Ukufundisa iimpawu nemigaqo • Imigaqo yemihlathana namabinzana
Inkqubo yokufunda:
• Ukwenza ucwangciso/isicwangciso • Ukulandelelanisa imihlathi Intsingiselo yamagama:
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi)
nophando ngokwengqiqo ukuqinisekisa Izafobe, amagama ngobunjalo,
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu ukunamathelana
• Ukukhetha isimbo, irejista nesigama ngokusemxholweni, ukudlala
zeetekisi)
• Ukunikana amathuba • Ukusebenzisa izihlanganisi ngamagama
• Emva kokufunda (ukuphendula ukulungiselela ukunamathelana
• Iindlela zokucenga imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, Iimpawu zokubhala nopelo: izifinyezo;
5-6 ukuphonononga) • Imigaqo yolwimi
iimpawu zokubuza, iimpawu zokhuzo,
Isihobe Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala isingxi, ikoma
• Iimpawu eziphambili zombongo • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso • Ukuhlaziya,
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ukuhlela,
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imigca, amagama, izitanza zombongo • Ukulungisa iziphene
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule • Nokunikezela
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
bokubhala
Ukubhala udliwano-ndlebe
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Isicatshulwa esifundwayo:
Udliwano-ndlebe
• Ukukrwaqula nokufunda
ngokukhawuleza
• Ukufunda ngokunzulu
• Ukuthelekelela
5-6 • Ukuthelekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga nemifanekiso
ngokusebenzisa isakhono sokukwazi
ukuthelekelela intsingiselo yegama
kwetekisi
• Inyani noluvo
• Uluvo lombhali/Indlela umbhali abona
ngayo
• Intsingiselo efihlakeleyo/ecingelwayo
Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi enjengenoveli Ukubhala irivyu yebali/inoveli Inqanaba lokusebenza ngamagama:
yolutsha/ibali elifutshane • Isakhiwo setekisi Izixando, izichazi: isibaluli
Isicatshulwa esiphulaphulwayo
(itekisi eyinyani umz. Inqaku • Iimpawu eziphambili zetekisi • Iimpawu nemigaqo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
yoncwadi: ezifana nabalinganiswa,
lephephandaba) • Ukubizwa kwamagama ulwakhiwo lwezivakalisi, iintlobo
intshukumo, ingxoxo yababini,
• Ukuphulaphulela ukuqonda isakhiwo, impixano, imvelaphi,isimo zezivakalisi, amaxesha ezenzi, intetho,
• Irejista
sentlalo, unobalisa, umxholo isihlonipho, izaci namaqhalo, igatya
• Ukuthatha amaqaku • Abaphulaphuli/ababukeli lobalulo, iintsingiselo zamagama,
• Ukuphendula imibuzo Inkqubo yokufunda:
• Ithoni/imvakalo-zwi izafobe: isimntwiso, isikweko, ubaxo/
7-8 • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi)
Ingxoxo yemaqela Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala ubabazo, isihlonipho, isifanadumo
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu
• Ukubonisa inxaxheba • Ukucwangcisa/phambi kokubhala, Oomabizwafane noomabizwahluke
zeetekisi)
• Izithethi zinikana amathuba • Ukuyila/ukwenza iidrafti, Iimpawu zokubhala nopelo
• Emva kokufunda (ukuphendula
• Ukucacisa indlela abona ngayo ze imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuhlaziya,
kufikelelwe kwisivumelwano ukuphonononga), ukuvavanya Oonobumba abakhulu, isingxi, ikoma
• Ukuhlela,
• Ukusebenzisa ulwimi, isimbo nerejista
ngokufanelekileyo • Ukulungisa iziphene
• Nokunikezela
89
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
90 Isihobe
• Iimpawu eziphambili zombongo
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imigca, amagama, Izitanza zombongo
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala
7-8 • Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
Iindlela zokufunda isicatshulwa
• Injongo neqela ekujoliswe kulo
• Ukwenza uthelekelelo
• Ukunika uluvo lwakho
• Ukwahlula phakathi kwenyani namava
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Intsingiselo etsolileyo necingelwayo
Ukuhlola ikota yesi-2
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Umsebenzi wesi–3: Uviwo lwaphakathi
Umsebenzi woku–1: I-orali Umsebenzi wesi: Ukubhala
konyaka/uviwo lukajuni
Isicatshulwa esiphulaphulwayo/izalathisi/iingxoxo Udliwanondlwbe/itekisi enika imiyalelo/irivyu yebali Iphepha loku – 1: I-orali
9-10 yeforam/ingxoxo yephaneli/ingxoxo-mpikiswano
Iphepha lesi – 2: Ukubhala
Iphepha lesi – 3: Isicatshulwa, ukusetyenziswa kolwimi
noncwadi
IBANGA LESI-8 IKOTA YESI-3
UMXHOLO
IZakhi nemiGaqo
CAPS
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi enjengedrama Imihlathi emide/iitekisi ezinde Inqanaba lokusebenza ngamagama:
Isicatshulwa esiphulaphulwayo nomdlalo zoxibelelwano umz ingxoxo yababini/ izibizo
(sebenzisa ingxoxo yababini • Iimpawu zetekisi yoncwadi: ezifana nerivyu Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
nomlinganiswa, intshukumo, ingxoxo
erekhodiweyo) Imigaqo yemihlathi: ukusebenzisa ixesha langoku, ixesha elimiyo, ixesha
yababini, isakhiwo, impixano,
• Ukuphulaphula ingxoxo yababini imvelaphi, Isimo sentlalo, unobalisa, Imo/ifomathi efanelekileyo eladlulayo, intetho ngqo, ingxelo-ntetho,
• Ukuthatha amanqaku umxholo • Injongo neqela ekujoliswe kulo ixesha langoku nelidlulileyo, izivakalisi
• Ulwimi namandla Inkqubo yokufunda: • Ukulandelelanisa izivakalisi ngokukuko ezimbaxa
• Ithoni/imvakalozwi • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) • Ukusebenzisa izihlanganisi Intsingiselo yamagama:
ukuqinisekisa unamathelwano
• Isimo • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu Izichasi, izithethantonye, amagama
zeetekisi) • Ukusebenzisa iintlobo ezahlukileyo
• Intshayelelo nesiphelo akwitekisi intsingiselo ecacileyo
zezivakalisi, ubude nesakhiwo
• Ukuphendula imibuzo • Emva kokufunda (ukuphendula nefihlakeleyo
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
Ingxoxo yeqela/ingxoxo yababini ukuphonononga) Iimpawu zokubhala nepelo: iindlela
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Ukubonisa inxaxheba zokupela, isingxi, ikoma, uphawu
Ubuchule baphambi kokufunda: • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Izithethi zinikana amathuba lokubuza
• Iimpawu zetekisi – amagama encwadi, • Ukuhlaziya,
• Ukucacisa indlela ababona ngayo izihloko, imifanekiso
1-2 • Ukuhlela,
nokufikelela kwisivumelwano • Izahlulo zencwadi – iphepha lokuqala,
uluhlu lweziqulatho, izahluko, uluhlu • Ukulungisa iziphene
• Ukusebenzisa ulwimi, isimbo nerejista
lwamagama, isalathiso sencwadi, • Nokunikezela
• Ukunikezela
amanqaku abhalwe emazantsi
ephepha, njl njl.
Isihobe
• Iimpawu eziphambili zombongo
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imigca, amagama, izitanza zombongo
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala
91 • Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
92 Iindlela zokufundela ukuqonda
• Injongo neqela ekujoliswe kulo
• Ukwenza uthelekelelo
1-2
• Ukunika uluvo lwakho
• Ukwahlula phakathi kwenyani namava
• Intsingiselo engqalileyo necingelwayo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda inqaku lephephandaba/ Umhlathi/itekisi yonxibelelwano: Inqanaba lokusebenza ngamagama:
inqaku lemagazini elingemibandela izihlomelo: esobunjani, esendawo
Isicatshulwa esiphulaphulwayo: Ileta ebhalelwe umhleli
yokwenzekayo kwilizwe/imibandela nesobungakanani
• Ukuphulaphula ileta ebhalelwe Imigaqo yemihlathi:
yezentlalo
iintatheli Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Isakhiwo • Imo/ifomathi efanelekileyo
• Ukuthatha amanqaku isivakalisi esilula, isivakalisi esimbaxa,
• Iimpawu zetekisi • Injongo ulwakhiwo lwesivakalisi, ulwimi
• Ukusetyenziswa kolwimi
• Ukusetyenziswa kolwimi • Iingcinga eziphambili nezixhasayo oluchukumisayo nolusetyenziswa
• Irejista neqela ekujoliswe kulo ngobuchule/ngokuqhathayo, inyani
• Ithoni
• Imigaqo • Ukusebenzisa izihlanganisi noluvo, ukuxhasa icala elinye,
• Ukulandelelanisa ukuqinisekisa ukunamathelana ukuqal'ugwebe
• Ukwabelana ngamanqaku
Inkqubo yokufunda: • Ukusebenzisa iintlobo ezahlukileyo Intsingiselo yamagama:
Ingxoxo ngamaqela
zezivakalisi, ubude nolwakhiwo
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi)
• Ukunxulumanisa namava akhe Izithethantonye, omabizwafane
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ukusebenzisa ulwazi olusuka kwitekisi Iimpawu zokubhala nopelo:
zeetekisi) • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
ukuphendula imibuzo
3-4 • Emva kokufunda (ukuphendula Iindlela zopelo, ikoma, isingxi, ukushiywa
• Ukuxoxa ngokuxabiseka kwezentlalo, • Ukuyila/ukwenza iidrafti, kwamagama
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
imfundiso nezenkcubeko ezikwitekisi • Ukuhlaziya,
ukuphonononga)
• Ukuthatha inxaxheba kwingxoxo • Ukuhlela,
yamaqela Isihobe
• Ukulungisa iziphene
-- Ukunikana amathuba • Iimpawu eziphambili zombongo
• Nokunikezela
-- Ukunamathela emxholweni • Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso Ukubhalela umhleli ileta
-- Ukubuza imibuzo ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imigca, amagama, izitanza zombongo
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo/ezekelisayo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
93
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
94 OKANYE
Ukudlala indima enye
Ukusebenzisa ubuncinane:
• Isicatshulwa esinye esiphuma
kwincwadi yokufunda
3-4
• Itekisi enye yoncwadi
-- Ukucacisa isakhiwo, ukuzoba
abalinganiswa, impixano
nempendulo ngokomdlalo
-- Ukuchonga imixholo, isimo
nemvakalo zwi
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi enjengenoveli Ukubhala ileta esesikweni/yobuhlobo Inqanaba lokusebenza ngamagama:
yolutsha/ibali elifutshane/umdlalo • Isakhiwo esifanelekileyo izichazi, izimelabizo
Intetho engalungiselelwanga
• Iimpawu eziphambili zetekisi • Injongo Izifinyezo, ingcambu izimaphambili
• Izakhono zokuthetha esidlangalaleni
yoncwadi: njengomlinganiswa,
• Iingcinga eziphambili nezixhasayo nezimamva
• Ukucwangisa, ukuphanda intshukumo, ingxoxo yababini,
nokulungiselela isakhiwo, impixano, imvelaphi, Isimo • Ukulandelelanisa izivakalisi Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
sentlalo, unobalisa, umxholo ngokwengqiqo
• Ukunikezela, imvakalo zwi, izivakalisi ezilula, izivakalisi ezimbaxa,
ukuvakalisa ilizwi, indlela yokubiza Inkqubo yokufunda: • Ukusebenzisa izihlanganisi ixesha eladlulayo, ixesha elizayo
amagama, ukunamathela kweliso, ukuqinisekisa ukunamathelana
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) elidlulileyo, ulwakhiwo lwesivakalisi,
izijekulo, izixhobo zokuthetha
ngobuciko • Ukusebenzisa iintlobo zezivakalisi, ulwimi oluchukumisayo nolusetyenziswa
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu
ubude nesakhiwo ngobuchule/oluqhathayo, inyani noluvo,
• Ukusetyenziswa kolwimi: isigama zeetekisi)
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala umtsalane bucala, ukuqal’ugwebe
• Isimbo nerejista • Emva kokufunda (ukuphendula
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, nengcinga esoloko isetyenziswa njalo,
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
5–6 Intetho elungiselelweyo ukuphonononga) iintsingiselo zamagama, izafobe
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Ukuziqhelanisa nezakhono Isihobe Iimpawu zokubhala nopelo: imithetho
ezingasentla • Ukuhlaziya,
• Iimpawu eziphambili zombongo yopelo nemigaqo
• Ukuvakalisa izimvo ngeentetho zabo • Ukuhlela,
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
• Ukuphawula intetho izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso • Ukulungisa iziphene
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho • Nokunikezela
• Isakhiwo sangaphandle sombongo, Ukubhala ileta
imigca, amagama, Izitanza zombongo
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
95
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
96 Ukufunda/ukubukela isicatshulwa
(ukusebenzisa itekisi ebhaliweyo/
ebonwayo njengekhathuni)
• Ukukrwaqula
• Ukufunda ngokukhawuleza
• Ukufunda ngokunzulu
5–6 • Ukwenza intekelelo (abalinganiswa,
isimo sentlalo, imeko bume, umyalezo)
• Ukuthelekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga ngokusebenzisa
isakhono ngokusebenzisa isakhono
sokukwazi ukuthelekelela intsingiselo
yegama kwetekisi
• Ulwimi oluchukumisayo IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi enjengebali Ukubhala itekisi yoncwadi: ibali Inqanaba lokusebenza ngamagama:
elifutshane, inoveli elifutshane izibizo ezakhiwe kwezinye izigaba
Ukuphulaphulela ulwazi
• Iimpawu eziphambili zetekisi • Ukusebenzisa Imo/ifomathi zentetho, izenzi
• Ukuphulaphula itekisi enika ulwazi
yoncwadi: njengomlinganiswa, efanelekileyo
Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukuphulaphula unikezelo, intshukumo, ingxoxo yababini,
• Injongo Amaxesha ezenzi
ukusetyenziswa kolwimi, isantya isakhiwo, impixano, imvelaphi, isimo
nokusetyenziswa kwelizwi sentlalo, unobalisa, umxholo • Iingcinga eziphambili nezixhasayo
Intsingiselo yamagama:
• Ukuphulaphula isakhiwo sebali Inkqubo yokufunda: • Ukulandelelanisa izivakalisi izithethantonye, izichasi, omabizwafane,
ngokwengqiqo
• Ukuxoxa nomlingane • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) izafobe: umbuzo-buciko
• Ukusebenzisa izihlanganisi
Ukubalisa ibali • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu ukuqinisekisa ukunamathelana Iimpawu zokubhala nopelo: iindlela
zeetekisi) zopelo, ukushiywa kwamagama,
• Ukukhetha ibali • Ukusebenzisa iintlobo zezivakalisi,
• Emva kokufunda (ukuphendula ubude nolwakhiwo izifinyezo
• Ukucwangcisa nokuphanda
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
7-8 • Ukukhetha isimbo, irejista nesigama ukuphonononga) Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ukunikezela ibali Isihobe • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Iimpawu eziphambili zombongo • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukuhlaziya,
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso
• Ukuhlela,
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Ukulungisa iziphene
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imigca, amagama, izitanza zombongo • Nokunikezela
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule Ukuyila elakhe ibali elandela inkqubo
bokubhala
echaziweyo
• Intsingiselo efihlakeleyo
Ibali eliphume phambili liyapapashwa/
• Isimo
lifundwe eklasini
• Umxholo nomyalezo
97
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
98 Isicatshulwa esifundwayo: (itekisi
ethathwe kwincwadi yoncwadi
emiselweyo)
• Ukukrwaqula, ukufunda
ngokukhawuleza, ukuzakhela
umfanekiso ngqondweni
7-8 • Ukufunda ngokunzulu
• Ukwenza uthelekelelo
• Ukunika intsingiselo yamagama
• Indlela umbhali abona ngayo
• Inyani noluvo
• Intsingiselo ecingelwayo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda itekisi yoncwadi Ukubhala isincoko: Inqanaba lokusebenza ngamagama:
enjengebali elifutshane/inoveli izibizo, izenzi: izixando zezenzi
Ukuphulaphula itekisi efundwa Isincoko esiphikisayo/esichazayo
ngokuvakalayo evela kwibali • Iimpawu eziphambili zetekisi Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukukhetha amagama
yoncwadi: njengomlinganiswa,
elifutshane umhlathi oyintshayelelo, umhlathi
intshukumo, ingxoxo yababini, • Ukuvalisa ilizwi lakhe nesimbo
• Itekisi erekhodiweyo iyadlalwa isakhiwo, impixano, imvelaphi, Isimo onika inkcazelo, umhlathi osisiphelo,
• Inkcazelo ecacileyo
sentlalo, unobalisa, umxholo ukwakhiwa kwesivakalisi, iintlobo
• Izakhono ezifanelekileyo zokufunda
• Ukusebenzisa ithoni zezivakalisi
ziyabonakaliswa kubafundi Inkqubo yokufunda:
• Ukusebenzisa iingcinga eziphambili Intsingiselo yamagama:
• Ukusetyenzuswa kweempawu • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi/ nezixhasayo
zokubhala kwitekisi efundwayo Ngeli xesha ufundayo Izithethantonye, izichasi,
• Ukusebenzisa iimephu zengqondo oomabizwafane, izafobe
• Ukuvula nokuvala • (iimpawu zeetekisi) ukucwangcisa iingcinga
Ukufunda ngokuvakalayo • Emva kokufunda (ukuphendula ezinamatheleneyo Iimpawu zokubhala nopelo:
okulungiselelweyo imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukunikezela isincoko ngenjongo
ukuphonononga) Iindlela zopelo, iindidi zeempawu
9-10 zokuhlolwa
• Ukukhetha itekisi yokufunda zokubhala
ngokuvakalayo Isihobe Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ukusebenzisa izakhono • Iimpawu eziphambili zombongo • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
ezifanelekileyo zokufunda njenge:
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
thoni/mvakalozwi, ukuhla nokunyuka
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso
kwelizwi, isantya, ukuvakalisa • Ukuhlaziya,
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
ilizwi, ukubiza amagama, ukufunda
ngokuqhabalaka • Isakhiwo sangaphandle sombongo, • Ukuhlela,
imigca, amagama, izitanza • Ukulungisa iziphene
• Ukuziqhelanisa
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule • Nokunikezela
• Ukufunda itekisi
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo Ukubhala isincoko elandela inkqubo
yokubhala
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
99
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
100 Ukufundela/ukubukelela ukuqonda
(sebenzisa itekisi ebhaliweyo/
ebonwayo njengekhathuni/izicwili
ezihlekisayo)
• Ukukrwaqula
• Ukufunda ngokukhawuleza
9-10 • Ukufunda ngokunzulu
• Ukwenza uthelekelelo (abalinganiswa,
isimo sentlalo, imeko bume, umyalezo)
• Ukunika intsingiselo yamagama
angaqhelekanga ngokusebenzisa
isakhono sokukwazi ukuthelekelela
intsingiselo yegama kwetekisi
• Ulwimi oluchukumisayo
Ukuhlola ikota yesi - 3
Umsebenzi woku – 1: I-orali Umsebenzi wesi – 2: Ukubhala Umsebenzi wesi – 3: Uvavanyo loku-1
Ingxoxo yababini/ntetho engalungiselelwanga/ukubalisa Isincoko esichazayo/esixoxayo Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ibali/ukufunda okulungiselelweyo
Ileta yobuhlobo/ingxoxo yababini
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IBANGA LESI-8 IKOTA YESI-4
UMXHOLO
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
CAPS
yokuSetyenziswa koLwimi
Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda inqaku lephephandaba/ Umhlathi omde umz inqaku Inqanaba lokusebenza ngamagama:
Isicatshulwa esiphulaphulwayo lemagazini lephephandaba/lemagazini Isinye nesininzi, isini, isinciphiso
(njengokuphulaphula itekisi • Isakhiwo • Isakhiwo esifanelekileyo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
ebhaliweyo/eviwa-ibonwa) • Ukusetyenziswa kolwimi • Injongo Intetho ngqo, ingxelo-ntetho, iindidi
• Ukuchonga iingcinga eziphambili • Iimpawu zetekisi • Ukusebenzisa iingcinga eziphambili zemibuzo, inyani noluvo, isakhiwo
nezixhasayo nezixhasayo sezivakalisi, ubumbolo-mbini bezivakalisi,
• Ukulandelelanisa
• Ukubhala amanqaku • Ukulandelelanisa izivakalisi ilizwi, izikhankanyi
Inkqubo yokufunda
• Ukwabelana ngeengcinga namava ngokwengqiqo Iintsingiselo yamagama:
nokubonakalisa ukuqonda ingqiqo • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) izithethantonye, izichasi, isihlonipho,
• Ukusebenzisa izihlanganisi
• Ukuchonga iindlela ezicengayo/ • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu ukuqinisekisa ukunamathelana amabizwafane, intsingiselo ecacileyo
ezisetyenziswa ngobuchule apho zeetekisi) nefihlakeleyo/ezekelisayo
• Ukusebenzisa iintlobo zezivakalisi,
kufaneleke khona • Emva kokufunda (ukuphendula ubude nolwakhiwo Iimpawu zokubhala nopelo: iimpawu
• Ukuphendula imibuzo imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, zocaphulo, iindlela zopelo
ukuphonononga) Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
Incoko: • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
Isihobe
Ingxoxo esekelwe kwinqaku • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
lephephandaba/lemagazini • Iimpawu eziphambili zombongo
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukuhlaziya,
• Ukubonisa inxaxheba
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso • Ukuhlela,
1-2 • Izithethi zinikana amathuba ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho • Ukulungisa iziphene
• Ukucacisa indlela ababona ngayo • Isakhiwo sangaphandle sombongo,
nokufikelela kwisivumelwano • Nokunikezela
imigca, amagama, Izitanza zombongo
• Ukusebenzisa ulwimi, isimbo nerejista Ukubhala inqaku lephephandaba/
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule lemagazini
ngokufanelekileyo bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
Ukufunda/ukubukela ngenjongo
yokufumana ulwazi ngokusebenzisa
(itekisi ebhaliweyo/ebonwayo/iitekisi
zemalthimidiya)
• Ukufunda ngokunzulu
• Ukuqikelela
• Intsingiselo yamagama
101 • Inyani noluvo
Ukubhala isishwankathelo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
102 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi: enjengenoveli, ibali Ukubhala umhlathi/itekisi Inqanaba lokusebenza ngamagama:
Ingxoxo-mpikiswano elifutshane/idrama yonxibelelwayo: ingeniso kwidayari Izihlomelo, izichazi ezakhiwe kwezinye
• Ukwalatha iindawo ezilinganiswayo • Iimpawu eziphambili zetekisi yoncwadi: • Imo/ifomathi efanelekileyo izigaba zentetho
njengomlinganiswa, intshukumo, • Injongo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukufunda imigaqo yetekisi
ingxoxo yababini, isakhiwo, impixano, Amaxesha ezenzi, iintlobo zezivakalisi,
• Izithethi zinikana amathuba • Ukusebenzisa iingcinga eziphambili
imvelaphi, Isimo sentlalo, unobalisa, intetho, ulwakhiwo lwezivakalisi, intetho
nezixhasayo
• Ukucacisa indlela babona ngayo umxholo nengxelo-ntetho, ukubuza imibuzo, inyani
nokufikelela kwisivumelwano • Ukulandelelanisa izivakalisi
Inkqubo yokufunda noluvo, ubumbolo-mbini bezivakalisi
ngokwengqiqo
• Ukusebenzisa ulwimi, isimbo • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) Intsingiselo yamagama: intsingiselo
noxinzelelo ngokufanelekileyo • Ukusebenzisa izihlanganisi
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu ecacileyo nefihlakeleyo, izafobe
ukuqinisekisa ukunamathelana
• Ukuziqhelanisa zeetekisi) Iimpawu zokubhala/ukufunda: iindlela
• Ukusebenzisa iintlobo zezivakalisi,
Ingxoxo-mpikiswano • Emva kokufunda (ukuphendula zopelo
ubude nolwakhiwo
ngokwamaqela imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ukwalatha iindawo ezilinganiswayo ukuphonononga)
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Izithethi zinikana amathuba Isihobe
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Ukucacisa indlela babona ngayo • Iimpawu eziphambili zombongo
• Ukuhlaziya,
nokufikelela kwisivumelwano • Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso • Ukuhlela,
• Ukusebenzisa ulwimi, isimbo
noxinzelelo ngokufanelekileyo ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho • Ukulungisa iziphene
• Isakhiwo sangaphandle sombongo, • Nokunikezela
3-4
imigca, amagama, izitanza Ukubhala incwadi yezehlo zemihla
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule ngemihla
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Umxholo nomyalezo
Ukufunda isicatshulwa: (itekisi evela
kwincwadi yokufunda)
• Ukukrwaqula, ukufunda
ngokukhawuleza, ukubonakalisa
ngokucingela
• Ukufunda ngokunzulu
• Ukwenza uthelekelelo
• Ukusebenzisa intsingiselo yamagama
• Indlela umbhali abona ngayo
• Ukusebenzisa inyani noluvo
• Intsingiselo ecingelwayo
Ukubhala umhlathi okanye
isishwankathelo ngamanqaku
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi enjengomdlalo Ukubhala ingxelo yokuntathela Inqanaba lokusebenza ngamagama:
isinye nesininzi, izihlomelo, izichazi,
CAPS
Ukuphulaphula itekisi efundwa Inkqubo yokufunda • Imo/ifomathi efanelekileyo
izimelabizo
ngokuvakalayo
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi/ • Injongo
Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukuphulaphula itekisi erekhodiweyo Ngeli xesha ufundayo
• Umtsalane bucala nokuqal’ugwebe Inkqubo, ukuthelekisa, ukwahlula,
• Ukwalatha izakhono ezifanelekileyo • (iimpawu zeetekisi) umhlathi ochazayo, umhlathi wokuvula/
• Ukusebenzisa ulwimi ngobuchule
zokufunda • Emva kokufunda (ukuphendula oyintshayelelo nowesiphelo, izivakalisi
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Intetho esetyenziswa rhoqo ebonisa ezimbaxa, intetho, umtsalane
• Ukusebenzisa iimpawu zokufunda/
ukuphonononga) abantu abathile ngohlobo oluthile othambekele bucala nokuqal’ugwebe
ukubhala kwitekisi efundwayo
Isihobe • Iingcinga eziphambili nezixhasayo Intsingiselo yamagama: izithethantonye
• Ukuvula nokuvala
nezichasi
• Iimpawu eziphambili zombongo • Ukulandelelanisa izivakalisi
Ingxoxo yababini isekelwe kwitekisi
ngokufanelekileyo Iimpawu zokubhala nopelo: iimpawu
efundwa ngokuvakalayo • Isakhiwo sangaphakathi sombongo, zocaphulo, iindlela zopelo, iimpawu
izafobe, izigaba zentetho, umfanekiso • Ukusebenzisa izihlanganisi zokufunda
• Ukugqiba ngesihloko
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho ukuqinisekisa ukunamathelana
• Ukuqwalasela imigaqo kwakhona
• Isakhiwo sangaphandle sombongo, • Ukusebenzisa iintlobo zezivakalisi,
• Ukusebenzisa amagama azimeleyo imigca, amagama, izitanza zombongo ubude nesakhiwo
5–6 ukugcina ingxoxo
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Inxaxheba yabaphulaphuli bokubhala
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Ukuvula nokuvala ingxoxo yababini • Intsingiselo efihlakeleyo
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Ukuziqhelanisa • Isimo
• Ukuhlaziya,
• Ukunikezela • Umxholo nomyalezo
• Ukuhlela,
Isicatshulwa esifundwayo: umz.
• Ukulungisa iziphene
Ingxoxo yababini
• Nokunikezela
• Injongo, iqela ekujoliswe kulo nomxholo
Ukubhala ingxelo ulandela inkqubo
• Ukucacisa umxholo/umyalezo
yokubhala
• Ukuthelekelela
• Ukunika uluvo lwakhe
• Intsingiselo ecacileyo nefihlakeleyo
• Imvelaphi yepolitiki, yezentlalo
neyenkcubeko yetekisi neyombhali
103
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
104 Ukulungiselela uviwo Ukulungiselela uviwo Ukulungiselela uviwo Inqanaba lokusebenza ngamagama:
Ukuthetha: Ukufunda: Ukubhala: Ukuhlaziya
• Intetho elungiselelweyo/ingxoxo- • Isicatshulwa esifundwayo • Izincoko Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
mpikiswano/udliwano-ndlebe/incoko
• Ushwankathelo • Imihlathi emide/itekisi ezinde Ukuhlaziya
7– 8 • Ukufunda okulungiselelweyo zonxibelelwano
• Uncwadi Intsingiselo yamagama: Ukuhlaziya
• Ukufunda okungalungiselelwanga • Imihlathi/itekisi ezimfutshane
-- Inoveli/amabali amafutshane/uncwadi Iimpawu zokubhala nopelo:
zonxibelelwano
Ukuphulaphula lwemveli
Ukuhlaziya
• Isicatshulwa esiphulaphulwayo -- Idrama/ukufunda ngefilim
-- Imibongo
Imisebenzi yokuhlola esesikweni neemviwo zokuphela konyaka Ikota yesi - 4
Umsebenzi woku – 1: I-orali Umsebenzi wesi – 2: Iimviwo zokuphela konyaka
Ingxoxo mpikiswano/incoko/ingxoxo yeqela/ingxoxo yababini Iphepha loku – 1: I-orali
9-10
Iphepha lesi – 2: Ukubhala (iyure e-1)
Iphepha lesi – 3: Isicatshulwa, ukusetyenziswa kolwimi noncwadi (iiyure ezi – 2)
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IBANGA LE-9 IKOTA YOKU-1
UMXHOLO
IZakhi nemiGaqo
CAPS
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda/ukubukelela ukuqonda Imihlathi/itekisi zonxibelelwano Inqanaba lokusebenza ngamagama:
(iitekisi ezibonwayo ezifana ezimfutshane: Izibizo: izakhi
Ingxoxo yeqela/incoko:
nezibhengezo/ipowusta/iikhathuni/
(ukuphulaphula/ukubukela isibhengezo Isibhengezo/ipowusta Iindidi zezenzi, iziphawuli, izimelabizo
izicwili)
ze nixoxe)
• Imo/ifomathi efanelekileyo
• Ukufunda ngokukhawuleza
• Ithoni
• Injongo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukufunda ngokukrwaqula
• Isantya
• Iimpawu zetekisi Izakhi zezivakalisi: intloko, isivisa,
• Ukufunda ngokuzulu
• Ukusetyenziswa kolwimi injongosenzi
• Ukusetyenziswa kolwimi
oluchukumisayo noluqhathayo • Ukwenza intelekelelo (abalinganiswa,
Isivumelanisi sentloko nesenjongosenzi
nolurheshayo isakhiwo, imekobume, umyalezo) • Irejista
Izivakalisi ezilula, ixesha langoku
• Ubungakanani befonti • Ukuthelekelela iintsingiselo zamagama Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
angaqhelekanga ngokusebenzisa Intsingiselo yamagama:
1-2 • Intshukumo yamalungu omzimba • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
isakhono sokukwazi ukuthelekelela
Izafobe, iintsingiselo zamagama
Isicatshulwa esiphulaphulwayo: intsingiselo yegama kwetekisi • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
isibhengezo Iimpawu zokubhala nopelo:
• Ulwimi oluchukumisayo • Ukuhlaziya,
• Ukubhala iingongoma eziphambili Upelo nendlela yopelo, izifinyezo,
• Ukusetyenziswa kwamalungu • Ukuhlela,
nezixhasayo ngokuthatha amanqaku uphawu lombuzo, uphawu lokhuzo,
omzimba
• Ukulungisa iziphene iimpawu zocaphulo
• Ukwabelana ngeengongoma
• Ukusetyenziswa iimpawu zokubhala
namava nokubonisa ulwazi olunzulu • Nokunikezela.
ngeengqiqo. • Phambi kokufunda
Ukubhala isibhengezo/ipowusta
• Ukuchonga ubuchule obucengayo • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu
nobuqhathayo zetekisi)
• Ukuphendula imibuzo • Emva kokufunda (phendula imibuzo,
thelekisa, chasanisa, xabisa)
105
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
106 Itekisi yoncwadi enjengenoveli
yolutsha/amabali amafutshane/idrama
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi)
-- ukuphicotha iimpawu zoncwadi
ezifana: igama lencwadi zihlokwana,
imifanekiso, ubungakanani befonti,
ubunjani befonti,
-- ukuphicotha iindawo zencwadi
ezifana noqweqwe, iphepha
lesihloko, isalathiso, izahluko, uluhlu
1-2
lwenkcazelo
Ubuchule bokufunda
• Ukufunda ngokukhawuleza
• Ukufunda ngokukrwaqula
• Ukufunda ngokunzulu
• Ukushwankathela
• Ukucinga/ukuthelekelela
• Ukuthekelela intsingiselo nesiphelo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi enjengenoveli Ukubhala ileta yovakalelo/ukuphicotha Inqanaba lokusebenza ngamagama:
yolutsha/amabali amafutshane/idrama ngokunzulu uncedo/icebiso
Ukuphulaphula itekisi efundwayo Izibizo, izichazi: iziphawuli izimelabizo,
ubulufumene
• Ingxoxo gabalala ngempawu isiqu, izimaphambili nezimamva, izibizo
• Chonga ze unike uluvo:
eziphambili ezifana nabalinganiswa, • Imo/ifomathi efanelekileyo ezilula nezimbaxa
• Ukusetyenziswa kwelizwi ukwakhiwa kwabalinganiswa,
• Injongo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
isakhiwo, impixano, imvelaphi, isimo
• Ukusetyenziswa kwemvakalo-zwi
sentlalo, unobalisa, umxholo • Iimpawu zetekisi Amaxesha ezenzi, intetho ngqo
nesantya
nengxelo-ntetho, izakhi zezivakalisi,
Inkqubo yokufunda: • Ukusetyenziswa kolwimi
• Iimpawu zokubhala xa ufunda izivumelanisi
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi/ • Irejista
• Intshayelelo nesiphelo/ukuvula Ukusetyenziswa okunzulu kolwimi:
iziganeko
nokuvala • Ukulandelelana okufanelekileyo
Izaci namaqhalo; izafobe: isihlonipho
-- imvelaphi/isimo sentlalo/ kwezivakalisi
• Xoxa ngezimpawu zingentla
ukucamngca ngomxholo/ Isigama ngokusemxholweni
• Ukusebenzisa izihlanganisi ukubonisa
Ukufunda ngokukwaza ukuqokelela izimvo ngomxholo
ukunamathelana Izifinyezo/izishunqulelo
okulungiselelweyo
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu
• Ukusebenzisa iindidi zezivakalisi, iimpawu zokubhala nopelo
• Ukusebenzisa izakhono zokuthetha zeetekisi)
ubude nesakhiwo
ezifanelekileyo ezifana nethoni,
• Emva kokufunda (ukuphendula
isantya, umthamo, ukusetyenziswa Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
3-4 imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
kwelizwi, ukubizwa kwamagama,
ukuphonononga) • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
ukufunda ngokuqhabalaka
Isihobe • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Abafundi bazikhethela iitekisi zabo
zokufunda ze bazifunde eklasini. • Iimpawu eziphambili zemibongo • Ukuhlaziya,
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukuhlela,
izigaba zentetho, imifanekiso
ngqondweni, imvano-siphelo, • Ukulungisa iziphene
isingqisho • Nokunikezela.
• Isakhiwo sangaphandle sombongo, Bhala ileta yovakalelo ngoncedo/
imiqolo, amagama izitanza ngecebiso ubulufume
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Izafobe
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
107
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
108 Ukufunda/ukubukela iitekisi
ezibonwayo/zemalthimidiya
(ubuchule)
• Ukufunda ngokukhawuleza
• Ukufunda ngokukrwaqula
• Ukusetyenziswa kwamalungu
3-4 omzimba
• Ukuthelekelela iintsingiselo zamagama
angaqhelekanga ngokusebenzisa
isakhono sokukwazi ukuthelekelela
intsingiselo yegama kwetekisi
-- Ukucacisa
-- Ukuqikelela
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda usivumelwano phakathi Umhlathi/itekisi yonxibelelwano: Inqanaba lokusebenza ngamagama:
Ukuphulaphula incoko yefowuni/ komthengisi nomthengi bhala ingxelo ngokufumanise Izihlanganisi, izichazi, izihlomelo:
Ingxoxo yababini phakathi • Ubume kwimpikiswano phakathi komthengisi esendawo, esexesha, esobunjani
komsebenzi weziko lonxibelelwano nomthengi
• Ukusetyenziswa kolwimi Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi
nalowo uncedwayo malunga • Imo/ifomathi efanelekileyo
ngokungaboni ngasonye • Okuthethwa sisivumelwano Izakhi zezivakalisi; iindidi zezivakalisi
• Izimvo eziphambili nezixhasayo bemibuzo, amagatya namabinzana
ngombandela wesivumelwano • Ukubaluleka kwentsayino
• Ukusetyenziswa kolwimi Intsingiselo yamagama:
• Ithoni • Uncedo xa kunokuphikiswana
• Irejista Izaci namaqhalo, izafobe
• Ukusetyenziswa kolwimi Isihobe
• Ukulandelelana okufanelekileyo Isigama ngokusemxholweni: ulwimi
• Irejista • Iimpawu eziphambili zemibongo kwezivakalisi lwesivumelano noloxwebhu lomthetho
• Imigaqo • Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukusebenzisa izihlanganisi ukubonisa
izigaba zentetho, imifanekiso Iimpawu zokubhala nepelo:
Ukulinganisa incoko phakathi uthungelwano
komthengisi nomthengi nokungaboni ngqondweni, imvano-siphelo, Iipateni zopelo, izifinyezo, izishunqulelo,
isingqisho • Ukusebenzisa iindidi zezivakalisi, oonobumba bokuqala begama lomntu,
ngasonye okulandela isivumelwano ubude nesakhiwo
somlomo esiye sangahambi kakuhle • Isakhiwo sangaphandle sombongo, uphawu lombuzo, ikholoni
imiqolo, amagama izitanza Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ukusetyenziswa kolwimi
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Ithoni
bokubhala • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Ukusetyenziswa kwamalungu
5-6 omzimba • Intsingiselo efihlakeleyo • Ukuhlaziya,
• Ubunyani • Izafobe • Ukuhlela,
Ukunikezela • Isimo • Ukulungisa iziphene
• Umxholo nomyalezo • Nokunikezela
Ukufunda/ukuphonononga Bhala ingxelo ulandela inkqubo
isivumelwano ngenjongo yokuqonda elandelwayo yokubhala
(ubuchule)
• Ukufunda ngokukhawuleza
• Ukufunda ngokukrwaqula
• Ukusetyenziswa kolwimi
• Okuthethwa sisivumelwano
• Umzekelo: ibhalwe kakuhle,
impikiswano, ixesha elimiselwe
isivumelwano
• Ukuthelekelela iintsingiselo zamagama
angaqhelekanga ngokusebenzisa
109 izakhono zokusebenzisa ulwazi
lwamalungu amagama, zokulijonga
ulibize igama
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
110 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi enjengenoveli Ukubhala isincoko: esibalisayo/ Inqanaba lokusebenza ngamagama:
yolutsha/amabali amafutshane/idrama esichazayo/esicamngcayo
Isicatshulwa esiphulaphulwayo Izenzi, izichazi, izimelabizo, izihlanganisi
• Iimpawu eziphambili zoncwadi • Ukhetho lwamagama,
(Ingxoxo yababini/) Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
ezifana: abalinganiswa, intshukumo,
• Ilizwi lakho nesimbo
• Ukuphulaphula ingxoxo yababini ingxoxo yababini, isakhiwo, impixano, Intetho ngqo nengxelo-ntetho, izivakalisi
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, • Inkcazelo ecacileyo ezimbaxa, imihlathi
• Ukuthatha amanqaku
umxholo
• Ithoni Intsingeselo yamagama:
-- Ulwimi namandla
Inkqubo yokufunda:
• Imephu yengqondo/ubungqina boyilo Izaci namaqhalo, izafobe
-- Ithoni
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) bezimvo eziphambili nezixhasayo
Iimpawu zokubhala nopelo:
-- Isimo
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu • Isazobe/Ubungqina boyilo/isazobe
• Iindlela zopelo, isingxi, unobumba
-- Intshayelelo nesiphelo zeetekisi) sokucinga ukulandelelanisa
omkhulu, ikoma, iimpawu zocaphulo
iingcinga/izimvo ngokucacileyo
• Ukuphendula imibuzo • Emva kokufunda (ukuphendula
nangokuvakalayo .
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
I-orali: Intetho engalungiselelwanga ukuphonononga) • Ukunikezela ngesincoko ukuze
Khetha isihloko esifanelekileyo sihlolwe
7-8 Isihobe
• Ukulandelelaninsa ulwazi Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Iimpawu eziphambili zemibongo
ngokufanelekileyo
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
• Ukuchonga isigama nezakhi zolwimi izigaba zentetho, imifanekiso • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
ezifanelekileyo ngqondweni, imvano-siphelo,
• Ukuhlaziya,
• Intshayelelo nesiphelo esifanelekileyo isingqisho
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ukuhlela,
• Ukusebenzisa izixholo ezibonwayo • Isakhiwo sangaphandle sombongo,
neziviwa-zibonwa apho kuyimfuneko imiqolo, amagama, izitanza • Ukulungisa iziphene
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule • Nokunikezela
bokubhala
Bhala isincoko ulandela inkqubo
• Intsingiselo efihlakeleyo elandelwayo yokubhala
• Izafobe
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Isicatshulwa esifundwayo: (itekisi
ethatyathwe kuncwadi oluvunyiweyo)
• Ukufunda ngokukhawuleza
• Ukufunda ngokukrwaqula
• Ukufunda ngokuzulu
7-8
• Ukuthekelela
• Intsiingiselo yamagama
• Uluvo lombhali
• Inyani noluvo
• Intsingielo efihlakeleyo/ecingelwayo
Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda ingxelo yephephandaba/ Umhlathi omde/ itekisi Inqanaba lokusebenza ngamagama:
UKUPHULAPHULA ingxelo yemagazini yonxibelelwano ende: Iintlobo zezenzi -
yephephandaba Ubuchule bokufunda Ofana nengxelo/udliwano-ndlebe Uhlobo lokuyalela
• Isakhiwo • Ukufunda ngokunzulu iimpawu zetekisi • Iimfuno zomsebenzi nohlobo lwetekisi Uhlobo lokuqondisa
• Iimpawu umz isakhiwo, abalinganiswa, isimo • Ubume, isimbo, uluvo lwakho
sentlalo, unobalisa, umxholo, isimo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukusetyenziswa kolwimi sikanobalisa. • Abantu ekujoliswe kubo, injongo Izivakalisi ezilula; izivakalizi ezimbaxa;
• Ithoni nemeko isivakalisi esixananazileyo, imibuzo,
• Ukuthelekelela iintsingiselo zamagama
• Irejista angaqhelekanga ngokusebenzisa • Amagama akhethiweyo intetho, amaxesha ezenzi.
• Intshayelelo nesiphelo isakhono sokukwazi ukuthelekelela • Isakhiwo sesivakalisi, ubude, nohlobo Intsingeselo yamagama:
intsingiselo yegama kwetekisi • Imigaqo yomhlathi Izaci namaqhalo
Ingxoxo ngokufunyanisiweyo
• Intsingiselo engqalileyo nefihlakeleyo/ Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala Intsingiselo yentsusa nefihlakeleyo,
Ukunikezela ngengxelo yeoral
ecingelwayo imfano-zandi, isimntwiso, ukudlala
• Ukusetyenziwsa kolwimi • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
9-10 Inkqubo yokufunda: ngamagama
• Irejista • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) Iimpawu zokubhala nopelo:
• Ithoni • Ukuhlaziya,
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu • Iindlela zopelo;
• Ukusetyenziswa kwamalungu • Ukuhlela,
zeetekisi) Iimpawu zocaphulo, isimela-nobumba,
omzimba • Ukulungisa iziphene ikholoni, isingxi, ikoma, oonobumba,
• Emva kokufunda (ukuphendula
• Intshayelelo nesiphelo imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Nokunikezela ifonti
ukuphonononga) Ukubhala ingxelo ulandela inkqubo
Isihobe elandelwayo yokubhala
• Iimpawu eziphambili zemibongo
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
izigaba zentetho, imifanekiso
111 ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imiqolo, amagama izitanza
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
112 • Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Izafobe
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
Ukufundela/ukubukelela
ukuqonda (ukusebenzisa ingxelo
yephephandaba)
• Ukufunda ngokukhawuleza
9-10
• Ukufunda ngokukrwaqula
• Ukufunda ngokuzulu
• Ukuthekelela (abalinganiswa, isimo
sentlalo, imekobume, umyalezo)
• Ukuthelekelela iintsingiselo zamagama
angaqhelekanga ngokusebenzisa
isakhono sokukwazi ukuthelekelela
intsingiselo yegama kwetekisi
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ulwimi oluchukumisayo
• Ukuphendula imibuzo
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Ukuhlola ikota - 1
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala Umsebenzi wesi-3: Uvavanyo loku-1
Ukufunda okulungiselelweyo/incoko Isincoko esichazayo/esibalisayo Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
Ileta engekho sesikweni/irivyu/Ingxoxo yababini
IBANGA LE-9 IKOTA YEsi-2
UMXHOLO
IZakhi nemiGaqo
CAPS
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
Ukuphulaphulela ukuqonda Ukufunda itekisi yoncwadi umz Umhlathi: Inqanaba lokusebenza ngamagama:
Ukuphulaphula ibali idrama/ibali elifutshane/uncwadi Ungeniso kwidayari/imithetho Izichazi: izimnini, izibaluli, iziphawuli
lwemveli/intsomi yolawulo/umgaqo-siseko/ipolisi
• Chonga izimvo eziphambili Izimelabizo
nezixhasayo Ubuchule bokufunda • Imo/ifomathi efanelekileyo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukusetyenziswa kolwimi • Ukufunda ngokunzulu • Izimvo eziphambili nezixhasayo Iindidi zezivakalisi;
• Irejista • Iimpawu zetekisi umz isakhiwo, • Ukusetyenziswa kolwimi
abalinganiswa, isimo sentlalo, Intetho ngqo/ingxelo-ntetho; amaxesha
• Ukuphendula imibuzo unobalisa, umxholo, isimo • Irejista ezenzi
Ingxoxo yeforam/ingxoxo yeqela: sikanobalisa. • Ukulandelelana okufanelekileyo Intsingiselo yamagama:
inkcubeko • Ukuthelekelela iintsingiselo zamagama kwezivakalisi Izaci namaqhalo
• Ukubonisa inxaxheba angaqhelekanga ngokusebenzisa • Ukusebenzisa izihlanganisi Intsingiselo yentsusa nefihlakeleyo,
• Izithethi zinikana amathuba okuthetha isakhono sokukwazi ukuthelekelela ukuqinisekisa ukunamathelena izafobe
intsingiselo yegama kwetekisi • Ukusebenzisa iindidi zezivakalisi,
• Chaza izimvo ze kufikelelwe Iimpawu zokubhala nopelo:
esigqibeni • Izakhi zolwimi nesimbo ubude nesakhiwo
Iindlela zopelo;
• Ukusebenzisa ulwimi, isimbo, nerejista Inkqubo yokufunda: Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
Iimpawu zocaphulo, izifinyezo
efanelekileyo • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Ukunikezela • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
1-2 zeetekisi) • Ukuhlaziya,
• Emva kokufunda (ukuphendula • Ukuhlela,
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
• Ukulungisa iziphene
ukuphonononga)
• Nokunikezela
Isihobe
Ukubhala ingeniso kwidayari/
• Iimpawu eziphambili zemibongo
imithetho yolawulo/umgaqo-siseko/
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, ipolisi ulandela inkqubo elandelwayo
izigaba zentetho, imifanekiso yokubhala
ngqondweni, imvano-siphelo,
isingqisho
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imiqolo, amagama izitanza
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Izafobe
113
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
114 Ukufunda/ukubukela itekisi
ngenjongo yokufumana ulwazi: ilifa
nomyolelo
• Ukufunda nokubukela ngokunzulu
• Injongo yetekisi
• Ukusetyenziswa kolwimi
• Abalinganiswa, ikhathuni
1-2 • Imvelaphi nesimo sentlalo
• Umyalezo nomxholo
• Ukushwankathela itekisi
Isishwankathelo
• Ubume
• Ukusetyenziswa kolwimi
Isakhiwo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda itekisi umz idrama/ibali Ukubhala: irivyu yetekisis (itekisi Inqanaba lokusebenza ngamagama:
elifutshane/uncwadi lwemveli engalungiselelwanga yokufunda)/
Ukuphulaphulela ukuqonda: ibali Izenzi ezithatha injongosenzi
idotyhumentari
ngobomi bomntu/ukushicilelwa • Ukugxininisa kwiimpawu zetekisi nezingathathi njongosenzi
kokulinganiswa kwentetho yoncwadi • Uyilo olufanelekileyo
Iintlobo zezenzi: oluqhubekayo,
• Chaza ubuchule benkqubo • Ukubonakalisa ukuqonda ukukhula • Izimvo eziphambili nezixhasayo ololandelelwano/
yokuphulaphula kwesakhiwo nempixano, iimpawu olokuqoshelisaInqanaba lokusebenza
• Ukusetyenziswa kolwimi
zabalinganiswa, ukujiya kwezinto, ngezivakalisi
• Phendula imibuzo ngokubhala phantsi/
imvelaphi, imeko bume, ixhaxheba • Irejista
encwadini Izivakalisi ezixananazileyo;
kanobalisa, umxholo, isiphelo
• Ukulandelelana okufanelekileyo
Ukufunda okungalungiselelwanga Intetho ngqo/ingxelo-ntetho
Inkqubo yokufunda: kwezivakalisi
• Ukusetyenziswa kwelizwi • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) Intsingiselo yamagama:
• Ukusebenzisa izihlanganisi ukubonisa
okufanelekileyo, ithoni, nesantya
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu uthungelwano Izaci namaqhalo, izafobe
• Iimpawu zokubhala xa ufunda zeetekisi) • Ukusebenzisa iindidi zezivakalisi, Iimpawu zokubhala nopelo:
• Ukusebenzisa amalungu omzimba • Emva kokufunda (ukuphendula ubude nesakhiwo
Iindlela zopelo;
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
• Unxibelelwano nabaphulaphuli Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
3-4 ukuphonononga) Iimpawu zocaphulo, izifinyezo
Isihobe • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Iimpawu eziphambili zemibongo • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukuhlaziya,
izigaba zentetho, imifanekiso • Ukuhlela,
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Ukulungisa iziphene
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imiqolo, amagama izitanza • Nokunikezela
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule Ukubhala irivyu/idotyhumentari
bokubhala ulandela inkqubo elandelwayo
yokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Izafobe
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
115
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
116 Ukufunda/ukubukela itekisi umz
inqaku lephephandaba/lemagazini
ngenjongo yokufumana ulwazi
nokuqonda
Ubuchule bokufunda
Isicatshulwa esithathwe kwincwadi
emiselweyo
• Ukufunda ngokukhawuleza nokufunda
ngokukrwaqula
• Ukufunda ngokunzulu
• Injongo nabantu ekujoliswe kubo
• Ukuthelekelela intsingiselo nesiphelo
• Inyani noluvo
• Ukunika olwakho uluvo
• Intsingiselo yamagama
angaqhelekanga
• Chonga ulwimi oluqhathayo
Ukushwankathela itekisi
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda itekisi umz idrama/ibali Ukubhala umhlathi/itekisi Inqanaba lokusebenza ngamagama:
elifutshane/uncwadi lwemveli zonxibelelwano: isaziso, iagenda
Ukuphulaphula itekisi yeorali efana: Isihlomelo sexesha, sendawo
nemizuzu
udliwano-ndlebe/intetho/ukubalisa • Ukugxininisa kwiimpawu zetekisi
Izixando, izichazi
ibali ngenjongo yokuqonda yoncwadi • Ukhetho lwamagama,
Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi;
• Ukuthatha amanqaku ngexesha • Bonakalisa ukuqonda ukukhula • Ilizwi lakho nesimbo
uphulaphule kwesakhiwo nempixano, ukubunjwa Umhlathi ochazayo; umhlathi
• Inkcazelo ecacileyo
kwabalinganiswa, ukujiya kwezinto, oyintshayelelo, umhlathi wesiphelo;
• Ukuphulaphula ngokukhwencayo
imvelaphi, imeko bume, ixhaxheba • Iingcinga/izimvo eziphambili
Intetho ngqo nengxelo-ntetho
Ingxoxo yeqela/yeforam kanobalisa, umxholo, isiphelo nezixhasayo
Amaxesha ezenzi; izakhi zezivakalisi;
• Ukwenza ingxoxo esekelwe kwetekisi Inkqubo yokufunda: • Imephu yengqondo ukucwangcisa
iindidi zezivakalisi: izivakalisi ezimbaxa
yeorali • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) izimvo ezicacileyo
Intsingiselo yamagama:
• Ukunikana amathuba okuxoxa • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu • Ukunikezela ngesincoko ukuze
zeetekisi) sihlolwe Izaci namaqhalo, izafobe
• Ukusebenzisa amagama azimeleyo
umz. izihlanganisi • Emva kokufunda (ukuphendula Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala Iimpawu zokubhala nopelo:
5-6 imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
• Imigaqo • Ukucwangcisa/phambi kokubhala, Iindlela zopelo, oonobumba abakhulu,
ukuphonononga)
isingxi, ikoma
Isihobe • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Iimpawu eziphambili zemibongo • Ukuhlaziya,
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukuhlela,
izigaba zentetho, imifanekiso • Ukulungisa iziphene
ntelekelelo, imvano-siphelo, isingqisho
• Nokunikezela
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imiqolo, amagama izitanza Ukubhala isaziso, iagenda nemizuzu
ulandela inkqubo elandelwayo
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule yokubhala
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
117
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
118 Ukufundela/ukubukelela ukuqonda
(sebenzisa itekisi ebhaliweyo/
ebonwayo efana nekhathuni)
• Ukufunda ngokukhawuleza nokufunda
ngokukrwaqula
• Ukufunda ngokunzulu
• Injongo nabantu ekujoliswe kubo
• Ukuthelekelela intsingiselo
(abalinganiswa, isimo sentlalo, imeko-
bume, umyalezo)
5-6
• Intsingiselo yamagama
angaqhelekanga
• Ukuthelekelela iintsingiselo
zamagama angaqhelekanga
ngokusebenzisa isakhono sokukwazi
ukuthelekelela intsingiselo yegama
kwetekisi
• Ulwimi oluchukumisayo
Ukuhlaziya isakhiwo
sesishwankathelo
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda itekisi umz. Isibhengezo/ Umhlathi omfutshane/iitekisi Inqanaba lokusebenza ngamagama:
ikhathuni/iigrafu ezibonwayo umz irivyu yesibhengezo
Ukuphulaphula izibhengezo Izibizo: ezakhiwe kwezinye izigaba
esishicilelweyo/isibhengezo serediyo Sebenzisa ubuchule bokufunda/ • Imo/ifomathi efanelekileyo zentetho, ezimbaxa
bokubukela ngenjongo yokuqonda
• Ukusetyenziswa kolwimi • Izimvo eziphambili nezixhasayo Izimelabizo: esokukhomba, esokukumbi,
nokufumana ulwazi
• Ithoni • Ukusetyenziswa kolwimi Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukufunda ngokukhawuleza nokufunda
• Isantya ngokukrwaqula • Irejista Amaxesha ezenzi; imihlathi;
izivumelanisi; izivakalisi ezimbaxa,
• Imigaqo • Ukufunda ngokunzulu • Ukulandelelana okufanelekileyo
intetho, imibuzo
kwezivakalisi
• Ukuthatha amanqaku • Injongo nabantu ekujoliswe kubo
Intsingiselo yamagama:
• Ukusebenzisa izihlanganisi
Unikezelo lweorali: ukucazulula • Ukuthelekelela intsingiselo nesiphelo
ukuqinisekisa ukunamathelana Izithethantonye, isichasi, izafobe,
isibhengezo
• Chonga ulwimi oluqhathayo imfanozandi, izafanadumo, imvano-
• Ukusebenzisa iindidi zezivakalisi,
7-8 • Ukuchaza indlela ekusetyenziswe siphelo
• Impembelelo yokukhetha nokushiya ubude nesakhiwo
ngayo: ifonti, ubungakanani
kwintsingiselo yetekisi Iimpawu zokubhala nopelo:
boshicelelo, indlela ekuthathwe ngayo Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
imifanekiso • Ingaba ulwimi nemifanekiso zibonaka Iindlela zopelo
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
lisa ze ziyibumbe njani indlela
• Ukuchaza indlela elusetyenziswe Iimpawu zocaphulo, izifinyezo, uphawu
yokuziphatha nendlela yokucinga • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
ngayo ulwimi oluqhathayo lokhuzo
• Ifuthe lokusetyenziswa kohlobo • Ukuhlaziya,
• Ukuchaza ukuba ushiyo lwamagama .
nobungakanani befonti, izihloko,
ufinyezo lwezivakalisi, uthelekiso • Ukuhlela,
ikhapshini kwintsingiselo
nokusetyenziswa kolwimi lubaqhatha
• Ukulungisa iziphene
njani abo kujoliswe kubo Isiswankathelo:
• Nokunikezela
Uhlaziyo
Ukubhala irivyu yesibhengezo
Uncwadi:
Uhlaziyo
Ukuhlola ikota yesi 2
9-10 Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala Umsebenzi wesi-3: Iimviwo zaphakathi enyakeni/iimviwo zikajuni
Ukufunda okungalungiselelwanga/ Irivyu/Idotyhumentari/Isaziso/I-ajenda Iphepha loku-1: I-orali
ingxoxo yeforam/ingxoxo yeqela nemizuzu
Iphepha lesi-2: Ukubhala (iyure e-1)
Iphepha lesi-3: Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi (iiyure ezi-2)
Iphepha lesi-4: Uncwadi (iyure e-1)
119
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IBANGA LE-9 IKOTA YEsi-3
UMXHOLO
120
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
Ingxoxo yababini/uthethwathethwano Ukufunda umyolelo Umyolelo Umhlathi: ukubhala umyolelo Inqanaba lokusebenza ngamagama:
ofinyenziweyo nesingqinisiso nesingqinisiso
Ukuphulaphula umboniso Iindidi zezibizo: ezakhiwe kwezinye
wothethwathethwano phakathi kwabantu • Abathathi nxaxheba • Imo/ifomathi efanelekileyo izigaba zentetho
ababini (Ingxoxo yababini)
• Umhla • Injongo Izichazi: isimnini, isichazi sokukumbi
• Isakhiwo nokukhula kwezimvo
• Umnikazi-lifa (estate) • Izimvo eziphambili nezixhasayo Izihlanganisi
• Ukusebenzisa izakhono
• Abafumana uncedo • Ukusetyenziswa kolwimi Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
zothethathethwano ukuze kufikelelwe
esigqibeni. • Ulwimi loxwebu • Irejista Intetho; amaxesha ezenzi; iindidi
zezivakalisi; iindidi zemihlathi; amagatya;
Ingxoxo ngokuphathelele ekwenzeni • Ukwabiwa kwelifa • Ukulandelelana okufanelekileyo
namabinzana.
ilifa nomyolelo kwezivakalisi
Inkqubo yokufunda:
Intsingiselo yamagama
• Ukusetyenziswa kolwimi • Ukusebenzisa izihlanganisi
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi)
ukuqinisekisa unamathelwano Oomabizwahluke omabizwafane, izafobe
• Ukuqhatha • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu
zeetekisi) • Ukusebenzisa iindidi zezivakalisi, Iimpawu zokubhala nopelo:
• Ukunikana amathuba okuthetha
ubude nesakhiwo
• Emva kokufunda (ukuphendula Iindlela zopelo;
• Ukuvula nokuvala ingxoxo
1-2 imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Izigqibo ukuphonononga)
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
Isihobe
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
• Iimpawu eziphambili zemibongo
• Ukuhlaziya,
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
• Ukuhlela,
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
izigaba zentetho, imifanekiso
ngqondweni, imvano-siphelo, • Ukulungisa iziphene
isingqisho
• Nokunikezela
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imiqolo, amagama, izitanza Ukubhala ilifa nomyolelo
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
Ukufundela ukuqonda nobuchule
bokufunda: itekisi ebonwayo -
CAPS
ikhathuni
• Ukufunda ngokukhawuleza ukufumana
izimvo ephambili
• Ukufunda ngokukrwaqula ukufumana
iinkcukacha ezixhasayo
1-2 • Ukuqikelela
• Ukuthekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga nemifanekiso
• Ukunika uluvo lwakhe ngetekisi
ukukhulisa ukuqonda
• Ifuthe lentsingiselo efihlakeleyo
nombuzobuciko
• Ifuthe lokubonwayo
121
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
122 Iimpawu zokubhala nopelo: Ukufunda itekisi umz idrama/ibali Umhlathi/itekisi zonxibelelwano: umz. Inqanaba lokusebenza ngamagama:
elifutshane/uncwadi lwemveli
Iindlela zopelo; Ileta ekhaphayo nesivi izichazi, izimelabizo, izibizo, iintlobo
• Ukugxininisa kwiimpawu zetekisi zezenzi: olokunathiza
Ukuphulaphula udliwano-ndlebe • Iimfuno zesimo, isimbo
zoncwadi
Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ukucacisa ngendima • Abantu ekujoliswe kubo, injongo
• Bonakalisa ukuqonda ukukhula
nemeko Intetho; amaxesha ezenzi; iindidi
• Ukusetyenziswa kolwimi kwesakhiwo nempixano, iimpawu
zezivakalisi; iindidi zemihlathi; amagatya;
zabalinganiswa, ukujiya kwezinto, • Ukhetho lwamagama, ulwimi
• Ulwimi namandla namabinzana
imvelaphi, imeko bume, inxaxheba olufihlakeleyo, imiqondiso, umbala,
Ukuxoxa ngesivi njengenye kanobalisa, umxholo, isiphelo Intsingiselo yamagama:
• Izakhiwo zezivakalisi, ubude neendidi
yeemfunozokuqeshwa/kwamkelwa
Inkqubo yokufunda: Izithethantonye
• Ukukhetha izinto ezibonwayo
• Ulwazi • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) nezenziweyo Izichasi
• Unxulumaniso • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala Omabizwafane
• Umntu ekunokwenzewa kuye zeetekisi)
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala, Oomabizwahluke
isingqinisiso • Emva kokufunda (ukuphendula
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuyila/ukwenza iidrafti, Izafobe
3-4 • Uthungelwano neleta ekhaphayo ukuphonononga)
• Ukuhlaziya, Iimpawu zokubhala nopelo:
Isihobe
• Ukuhlela, Iindlela zopelo
• Iimpawu eziphambili zemibongo
• Ukulungisa iziphene
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
izigaba zentetho, imifanekiso • Nokunikezela
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ngqondweni, imvano-siphelo, Ukubhala ileta ekhaphayo nesivi
isingqisho
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
imiqolo, amagama izitanza
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Isicatshulwa esifundwayo (ubuchule)
(sebenzisa iitekisi ezibonwayo
nezibhaliweyo)
Ubuchule
• Ukufunda ngokukhawuleza ukufumana
izimvo ephambili
• Ukufunda ngokukrwaqula ukufumana
iinkcukacha ezixhasayo
• Ukuqikelela
3-4
• Ukuthekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga nemifanekiso
• Ukunika uluvo ngetekisi ukukhuthaza
ukuqonda
• Ifuthe lokukhetha nokushiya
kwintsingiselo
• Ifuthe lentsingeselo efihlakeleyo
nemibuzo buciko
• Ifuthe lobuchule lokubonwayo
123
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
124 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda itekisi umz idrama/ibali Ukubhala isincoko: esibalisayo/ Inqanaba lokusebenza ngamagama:
elifutshane/uncwadi lwemveli esichazayo/esicamngcayo Izichazi, izibizo, izimelabizo, izihlomelo
Ukuphaluphula ingxoxo-mpikiswano
kunomathotholo/umabonakude Umz amavo, iintsomi • Ukhetho lwamagama, Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Abathabathi nxaxheba • Iimpawu zetekisi yoncwadi ezifana: • Ilizwi lakho nesimbo Intetho; amaxesha ezenzi; iindidi
isakhiwo, umlinganiswa, imeko-bume, zezivakalisi; iindidi zemihlathi;
• Ukusetyenziswa kwelizwi • Inkcazelo ecacileyo
isakhiwo, impixano, imiqondiso,
Intsingiselo yamagama:
• Isantya ukukhula kwesandi, umfanekiso- • Iingcinga/izimvo eziphambili
ngqondweni ukuqwalasela izimvo nezixhasayo Intsingiselo yentsusa nefihlakeleyo,
• Ukunikezela ngesindululo ze
usikhusele Inkqubo yokufunda: • Isazobe sokucinga, ukucwangcisa Izafobe: isimntwiso, isifanadumo, ubaxo/
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) izimvo ezicacileyo/ezivakalayo ubabazo
• Ukuphikisa isindululo
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu • Ukunikezela ngesincoko ukuze Imfano-zandi, ukudlala ngamagama
• Isigqibo
zeetekisi) sihlolwe
Iimpawu zokubhala nopelo:
• Ukuthatha amanqaku
• Emva kokufunda (ukuphendula Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
Iindlela zopelo
• Ukuxoxa ze nabelane ngamanqaku imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
5-6 ukuphonononga)
Ukuthatha inxaxheba kwingxoxo-
Isihobe • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
mpikiswano
• Iimpawu eziphambili zemibongo • Ukuhlaziya,
• Imigaqo yengxoxo-mpikiswano
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukuhlela,
• Ulwimi olusetyenzisiweyo
izigaba zentetho, imifanekiso • Ukulungisa iziphene
• Ukunikezela ngesindululo ze ngqondweni, imvano-siphelo,
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
usikhusele isingqisho • Nokunikezela
• Ukuphikisa isindululo • Isakhiwo sangaphandle sombongo, Ukubhala isincko ulandela inkqubo
imiqolo, amagama izitanza elandelwayo yokubhala
• Abathabathi nxaxheba
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Isigqibo • Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ukufundela/ukubukelela ukuqonda
(iitekisi ezibonwayo nezibhaliweyo
Ubuchule
• Ukufunda ngokukhawuleza ukufumana
izimvo ephambili
• Ukufunda ngokukrwaqula ukufumana
iinkcukacha ezichasayo
• Ukuqikelela
5-6 • Ukuthekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga nemifanekiso
• Izimvo eziphambili nezixhasayo
• Ifuthe lokukhetha nokushiya
kwintsingiselo
• Ifuthe lentsingeselo efihlakeleyo
nombuzobuciko
• Intelekelelo yombhali nezigqibo
Ukushwankathela itekisi
125
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
126 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi efana nebali Umhlathi/itekisi yonxibelelwano umz Inqanaba lokusebenza ngamagama:
elifutshane/inoveli yolutsha/inoveli ikhadi lesimemo, isivumo izichazi, izibizo, izimelabizo, izihlomelo,
Ukuphulaphula intetho yomntu
izikhuzo
obalulekileyo ekuhlaleni • Iimpawu eziphambili zoncwadi: • Iimfuno zoyilo, isimbo, uluvo
ezifana: umlinganiswa, intshukumo, Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
• Ulwimi olusetyenzisiweyo • Abantu ekujoliswe kubo, injongo
Ingxoxo yababini, isakhiwo, impixano,
nemeko Umhlathi ochazayo; umhlathi
• Ukuxhasa icala elinye ukugweba imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa,
okhethiweyo; umhlathi ohleliweyo;
phambi kokuva umxholo • Ukhetho lwamagama
amaxesha ezenzi
• Ingcinga okanye intetho esoloko Inkqubo yokufunda: • Inkcazelo ecacileyo
Intsingiselo yamagama:
isetyenziswa njalo ebonisa abantu • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) • Izakhiwo zezivakalisi, ubude neendidi
abathile nohlobo oluthile. Igama elinye endaweni yebinzana,
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala izafobe
• Ithoni zeetekisi)
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala, Iimpawu zokubhala nopelo:
• Ulwimi namandla • Emva kokufunda (ukuphendula
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, • Ukuyila/ukwenza iidrafti, Iindlela zopelo, uphawu lokhuzo
• Ukuphendula imibuzo
ukuphonononga)
7-8 • Ukuhlaziya,
Intetho elungiselelweyo Isihobe
• Ukuhlela,
Abafundi baza kwenza uphando • Iimpawu eziphambili zemibongo
ngengomsenenzi wokulungiselela. • Ukulungisa iziphene
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
• Imigaqo yokunikezela izigaba zentetho, imifanekiso • Nokunikezela
• Ukusetyenziswa kwamalungu ngqondweni, imvano-siphelo, Ukwenza ikhadi lesimemo nesivumo
omzimba isingqisho simemo ngaxeshanye
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Intshayelelo nesiphelo • Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imiqolo, amagama, izitanza
• Ukusetyenziswa kolwimi
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
bokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ukufundela/ukubukelela ukuqonda
(iitekisi ezibonwayo nezibhaliweyo)
• Ukufunda ngokukhawuleza ukufumana
izimvo ephambili
• Ukufunda ngokukrwaqula ukufumana
iinkcukacha ezichasayo
• Ukuqikelela
• Ukuthekelela intsingiselo yamagama
angaqhelekanga nemifanekiso
• Izimvo eziphambili nezixhasayo
• Uluvo lwakho
• Ukushwankathela
• Ifuthe lokukhetha nokushiya
kwintsingiselo
• Ifuthe lentsingiselo efihlakeleyo
nombuzobuciko
• Ifuthe lokubonwayo
• Intelekelelo yombhali nesiphelo
127
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
128 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukufunda itekisi yoncwadi efana Umhlathi/itekisi yonxibelelwano umz Inqanaba lokusebenza ngamagama:
nedrama Ingxoxo yababini
Ukubalisa ibali Izenzi, iintlobo zezenzi, izibizo ezimbaxa
• Iimpawu eziphambili zoncwadi: • Ukhetho lwamagama,
• Qwalasela: izakhono zokuthetha, Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
ezifana: umlinganiswa, intshukumo,
ithoni, ukubizwa kwamagama; isantya, • Ilizwi nesimbo
ingxoxo yababini, isakhiwo, impixano, Inkqubo ukulandelelana ngokwesithuba,
imvakalo-zwi, indlela yokuma, izijekulo
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, • Inkcazelo ecacileyo ukulandelelana ngokubaluleka, umhlathi
• Imigaqo neempawu zebali umxholo wesiphelo/wokuphetha
• Ithoni
Ingxoxo yababini: Ukulinganisa Inkqubo yokufunda: Intsingiselo yamagama:
• Iingcinga/izimvo eziphambili
Ingxoxo yababini • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) nezixhasayo Igama elinye endaweni yebinzana
• Ukusetyenziswa kolwimi • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu • Imephu yenqondo ukucwangcisa Iimpawu zokubhala nopelo:
• Ukunikana amathuba okuthetha zeetekisi) izimvo ezicacileyo/ezivakalayo
Iindlela zopelo; ikholoni
• Emva kokufunda (ukuphendula
• Ukusebenzisa intshukumo yomzimba • Ukunikezela ngesincoko ukuze
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
sihlolwe
• Iimpawu zetekisi ukuphonononga)
9-10 Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
Isihobe
• Iimpawu eziphambili zemibongo • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukuyila/ukwenza iidrafti,
izigaba zentetho, imifanekiso • Ukuhlaziya,
ngqondweni, imvano-siphelo,
isingqisho • Ukuhlela,
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Isakhiwo sangaphandle sombongo, • Ukulungisa iziphene
imiqolo, amagama izitanza • Nokunikezela
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule Ukubhala i-ajenda nemizuzu ulandela
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
bokubhala inkqubo elandelwayo yokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Isicatshulwa esifundwayo: (itekisi
ethatyathwe kwincwadi yoncwadi
emiselweyo)
• Ukufunda ngokukhawuleza ukwakha
umfanekiso-ngqondweni
• Ukufunda ngokunzulu
• Ukuthekelela
• Intsingiselo yamagama
• Uluvolombhali
• Inyani noluvo
• Intsingiselo efihlakeleyo/ecingelwayo
Ukuhlola ikota yesi-3
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala Umsebenzi wesi-3: Uvavanyo lwesi-2
Intetho elungiselelweyo/ukulinganisa/ingxoxo-mpikiswano/ Isincoko; esichazayo/esibalisayo/esicamngcayo/esixoxayo Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
ingxoxo ngesivi/umyolelo/isingqinisiso
Ileta ekhaphayo nesivi
129
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IBANGA LE-9 IKOTA YEsi-4
UMXHOLO
130
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
Isicatshulwa esiphulaphulwayo Itekisi yoncwadi efana nebali Umhlathi/itekisi yonxibelelwano Inqanaba lokusebenza ngamagama:
elifutshane/inoveli yolutsha/inoveli ende umz ileta yesicelo
• Ukuphendula ngokuzulu iindidi Izenzi , izichazi, izimelabizoInqanaba
(yaseburhulumenteni)
ngeendidi zetekisi • Iimpawu eziphambili zoncwadi: lokusebenza ngezivakalisi:
ezifana: umlinganiswa, intshukumo, • Imo/ifomathi efanelekileyo
• Ukuphulaphulela ulwazi oluthile Intetho ngqo nengxelo-ntetho
Ingxoxo yababini, isakhiwo, impixano,
• Injongo
• Phulaphula ze wonwabele iintsomi imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, Intsingiselo yamagama:
nezihloko umxholo • Izimvo eziphambili nezixhasayo
Intsingiselo ecacileyo, izithethantonye,
• Phendula imibuzo Inkqubo yokufunda: • Ukusetyenziswa kolwimi izafobe
Imigaqo yentlanganiso • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) • Irejista Iimpawu zokubhala nopelo:
• Abathabathi nxaxheba • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu • Ukulandelelana okufanelekileyo Iindlela zopelo, oonobumba
zeetekisi) kwezivakalisi
• Imigaqo yentlanganiso
• Emva kokufunda (ukuphendula • Ukusebenzisa izihlanganisi ukubonisa
• Banikana amathuba okuthetha
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, unamathelwano
• Ulwimi olusetyenzisiweyo ukuphonononga)
• Ukusebenzisa iindidi zezivakalisi,
1-2 • Ukungavumelani/ukungaboni Isihobe ubude nesakhiwo
ngosolinye entlanganisweni
• Iimpawu eziphambili zemibongo Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Intshayelelo nesiphelo
• Isakhiwo sangaphakathi sombongo, • Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
izigaba zentetho, imifanekiso
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
ngqondweni, imvano-siphelo,
isingqisho • Ukuhlaziya,
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Isakhiwo sangaphandle sombongo, • Ukuhlela,
imiqolo, amagama izitanza
• Ukulungisa iziphene
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala • Nokunikezela
• Intsingiselo efihlakeleyo Ukubhala ileta yesicelo
• Izafobe
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Isicatshulwa esifundwayo: (itekisi
ethatyathwe kwincwadi yoncwadi
emiselweyo)
• Ukufunda ngokukhawuleza,
ukuzakhela umfanakiso-ngqondweni
• Ukufunda ngokunzulu
1-2
• Ukuthekelela
• Intsingiselo yamagama
• Uluvolombhali
• Inyani noluvo
• Intsingiselo efihlakeleyo
131
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
132 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi efana nebali Umhlathi umz i-imeyile Inqanaba lokusebenza ngamagama:
elifutshane/inoveli yolutsha/inoveli
Isicatshulwa esiphulaphulwayo • Imo/ifomathi efanelekileyo Izibizo, izikhankanyi, isinye nesininzi,
(sebenzisa ingxoxo yababini • Iimpawu eziphambili zoncwadi: isiduna nesikhomokazi
• Injongo
eshicilelweyo) ezifana: umlinganiswa, intshukumo,
Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
ingxoxo yababini, isakhiwo, impixano, • Izimvo eziphambili nezixhasayo
• Ukuphulaphula ingxoxo yababini
imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, Inkqubo, ukulandelelana ngokwesithuba,
• Ukusetyenziswa kolwimi
• Ukuthatha amanqaku/inowuthsi umxholo ukulandelelana kwezimvo
• Irejista ngokokubaluleka, umhlathi wesiphelo/
-- Ulwimi namandla Inkqubo yokufunda:
wokuphetha
• Ukulandelelana okufanelekileyo
-- Ithoni • Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi)
kwezivakalisi Intsingiselo yamagama:
-- Isimo • Ngeli xesha ufundayo (iimpawu
• Ukusebenzisa izihlanganisi ukubonisa ingcinga okanye intetho esoloko
zeetekisi)
-- Intshayelelo nesiphelo unamathelwano isetyenziswa njalo ebonisa abantu
• Emva kokufunda (ukuphendula abathile nohlobo oluthile, intetho
• Ukuphendula imibuzo • Ukusebenzisa iindidi zezivakalisi,
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa, esetyenziswa ngumbhali, ukugweba
ubude nesakhiwo
Ingxoxo yeforam/yephaneli/yeqela ukuphonononga) ngaphandle kokuva, ukukhetha icala
3-4 Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala elinye,uluvo oluchukumisayo
• Abathabathi nxaxheba Isihobe
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala, Iimpawu zokubhala nopelo:
• Imigaqo yengxoxo yeforam • Iimpawu eziphambili zemibongo
• Ukuyila/ukwenza iidrafti, Iindlela zopelo
• Banikana amaathuba okuxoxa • Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
izigaba zentetho, imifanekiso • Ukuhlaziya, Izifinyezo
• Ukusetyenziswa kolwimi ngqondweni, imvano-siphelo,
isingqisho • Ukuhlela,
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ukungavumelani/ukungaboni
ngosolinye engxoxo • Isakhiwo sangaphandle sombongo, • Ukulungisa iziphene
• Intshayelelo nesiphelo imiqolo, amagama izitanza • Nokunikezela
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Amaqela athetha malunga nezinto • Ubuchule bokushicilela/ubuchule Ukubhala i-imeyile ulandela inkqubo
ezisematheni nezitsala umdla. bokubhala elandelwayo yokubhala
• Intsingiselo efihlakeleyo
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ukufunda/ukubukela isicatshulwa:
(itekisi ebonwayo okanye
eyemalthimidiya efana nekhathuni
okanye isibhengezo)
• Ukufunda ngokukhawuleza ukwakha
umfanekiso-ngqondweni
3-4 • Ukufunda ngokunzulu
• Ukuthekelela
• Intsingiselo yamagama
• Uluvo lombhali
• Inyani noluvo
• Intsingiselo efihlakeleyo/ecingelwayo
133
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
134 Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Itekisi yoncwadi efana nebali Umhlathi/itekisi yonxibelelwano umz Inqanaba lokusebenza ngamagama:
elifutshane/inoveli yolutsha/inoveli iobhitshuwari/ungeniso kwidayari/
Ukwenza umdlalo ulinganisa imeko Izenzi, izibizo, izimelabizo, izihlomelo,
ikhadi lesimemo
ethili • Iimpawu eziphambili zoncwadi: izichazo
ezifana: umlinganiswa, intshukumo, • Imo/ifomathi efanelekileyo
• Imeko iboniswe kakuhle Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
ingxoxo yababini, isakhiwo, impixano,
• Injongo
• Abalinganiswa/abadlali bahlulwe imvelaphi, isimo sentlalo, unobalisa, Inkcazelo: unobangela nefuthe
kakuhle umxholo • Izimvo eziphambili nezixhasayo
Iimpawu zokubhala nopelo:
• Ulwimi olusetyenzisiweyo Inkqubo yokufunda: • Ukusetyenziswa kolwimi
Ukutshintsha kwentsingiselo,
luyahambelana ncakasana nemeko
• Phambi kokufunda (ukwazisa itekisi) • Irejista ukusebenzisa ulwimi ngenjongo ethile,
leyo iboniswayo
igama elinye endaweni yebinzana
• Ngeli xesha ufundayo (iimpawu • Ukulandelelana okufanelekileyo
• Umdlalo ubonisa isenzeko sisenzeka
zeetekisi) kwezivakalisi Iimpawu zokubhala nopelo:
njengoko sinjalo kuloo meko
• Emva kokufunda (ukuphendula • Unamathelwano Iindlela zopelo
Incoko
imibuzo, ukuthelekisa, ukuchasanisa,
• Ukusebenzisa iindidi zezivakalisi,
• Khetha imeko efanelekileyo nesihloko ukuphonononga)
ubude nesakhiwo
5-6 • Imigaqo yencoko Isihobe
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala
• Ulwimi namandla • Iimpawu eziphambili zemibongo
• Ukucwangcisa/phambi kokubhala,
• Amagama azimeleyo umz. • Isakhiwo sangaphakathi sombongo,
• Ukuyila/ukwenza iidrafti,
izihlanganisi izigaba zentetho, imifanekiso
ngqondweni, imvano-siphelo, • Ukuhlaziya,
isingqisho
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
• Ukuhlela,
• Isakhiwo sangaphandle sombongo,
imiqolo, amagama, izitanza • Ukulungisa iziphene
• Nokunikezela
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Ubuchule bokushicilela/ubuchule
bokubhala Ukubhala iobhitshuwari/ungeniso
• Intsingiselo efihlakeleyo kwidayari/ikhadi lesimemo ulandela
inkqubo elandelwayo yokubhala
• Izafobe
• Isimo
• Umxholo nomyalezo
IZakhi nemiGaqo
Iiveki UkuPhulaphula nokuThetha UkuFunda nokuBukela UkuBhala nokuNikezela
yokuSetyenziswa koLwimi
CAPS Ukufunda/ukubukela isicatshulwa:
(itekisi ebonwayo okanye
eyemalthimidiya efana nekhathuni
okanye isibhengezo)
• Ukufunda ngokukhawuleza ukwakha
umfanekiso ngqondweni
• Ukufunda ngokunzulu
5-6
• Ukuthekelela
• Intsingiselo yamagama
• Uluvo lombhali
• Inyani noluvo
• Intsingiselo efihlakeleyo/ecingelwayo
Ukubhala umhlathi oshwankathelayo
Ubuchule bokuphulaphula nokuthetha Ukubhala nokubukela: Ukubhala: Inqanaba lokusebenza ngamagama:
Uhlaziyo Uhlaziyo lweempawu eziphambili, Uhlaziyo lweetekisi ezibhalwayo. Uhlaziyo
imigaqo nezakhi
Uhlaziyo lwenkqubo elandelwayo Inqanaba lokusebenza ngezivakalisi:
yokubhala
7-8 Uhlaziyo
Iimpawu zokubhala nopelo:
Igama elinye endaweni yebinzana
Iindlela zopelo
Imisebenzi yokuhlola esesikweni nemviwo zokuphela konyaka Ikota yesi-4
9-10 Umsebenzi 1: I-orali Umsebenzi 2: Iimviwo zokuphela konyaka
Ingxoxo-mpikiswano/udliwano-ndlebe/incoko/intetho elungiselelweyo/intetho enga- Iphepha 1: I-orali
lungiselelwanga/ingxoxo yeforam/ingxoxo yephaneli/ingxoxo yeqela/isicatshulwa
Iphepha 2: Ukubhala (iyure e-1)
esiphulaphulwayo/iinkqubo zentlanganiso
Iphepha 3: Isicatshulwa nolwimi (iiyure ezi-2)
Iphepha 4: Ukuphendula ngoncwadi (Response to Literature) (iyure e-1)
135
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ICANDELO LESI-4: UKUHLOLA KULwimi lwaseKhaya
4. 1 INTSHAYELELO
Ukuhlola yinkqubo eqhubekayo ecwangcisiweyo yokuchonga, ukuqokelela nokutolika ulwazi malunga nendlela
abaqhuba ngayo abafundi, usebenzisa iindlela ezahlukeneyo zokuhlola. Oku kubandakanya amanqanaba
amane: Ukwenza nokuqokelela ubungqina bokuphumelela komfundi; ukuphonononga obu bungqina; ukurekhoda
okufunyanisiweyo nokusebenzisa olo lwazi ukuqondisisa nokuncedisa uphuhliso lwabafundi ukuphucula inkqubo
yokufunda nokufundisa.
Ukuhlola kufuneka kube kokungekho sesikweni (ukuhlola ulungiselela ukufunda) nokusesikweni (ukuhlola oko
sekufundisiwe). Kuzo zombini ezi ndidi abafundi kufuneka banikwe ingxelo ukwenzela ukuphucula ulwazi lwabo.
Ukuhlola kwiilwimi kuyaqhubeka kwaye kuxhasa uhlumo nophuhliso lwabafundi. Luyinto ebalulekileyo kakhulu
ekufundiseni nasekufundeni kuba kunika abafundi ingxelo malunga nokufundisa nokufunda. Kufuneka kubandakanywe
ekufundiseni nasekufundeni kunokuba kwenziwe kodwa njengento esecaleni. Ngapha koko ukuhlola kufuneka
kwenziwe okulunxulumaniso lwemiba eyahlukileyo yolwimi. Umzekelo, singaqalisa ngetekisi efundwayo size senze
uvavanyo lwesicatshulwa. Imibuzo yolwazi lolwimi nayo ingenziwa isekelwe kwakule tekisi inye.
Emva kokuba befunde itekisi abafundi bangabhala ileta ngemiba ephakanyiswe kwitekisi okanye bangayila itekisi
ebhekisele kumxholo wetekisi. Ukuqukumbela lo msebetyenzana, kungaxoxwa ngeso sihloko kube ngaloo ndlela
kuchatshazelwe zonke izakhono zolwimi kumsetyenzana omnye onxulumanisa izakhono.
Ukuhlola izakhono ezahlukileyo zolwimi makungabonwa njengemisebenzi eyahlukeneyo kodwa njengomsebenzi
omnye onxulumeneyo (Ukuhlolwa kwezakhono zolwimi makuhlanganiswe.) Iirubrikhi zokuhlola kufanele zibonise
izakhono zolwimi ezahlukileyo kumsebenzi wokuhlola.
Izakhono zabafundi zokuphulaphula, ubuchule bokuthetha ngomlomo (ubuchule beorali), ubuchule lokuphendula
imibuzo, ukuthatha inxaxheba kwingxoxo nezakhono zokubhala apho kukho imfuneko kufuneka ziqwalaselwe imihla
ngemihla.
Kukwabalulekile ukuba abafundi bahlolwe ukuqonda oko bakufundileyo hayi ulwazi lwabo lokuqonda amagama
nokwahlula amagama ngokwezandi. Ukufunda nako makuhlolwe rhoqo kwaye ingabi kukuhlola okwenziwa ngelo
xesha kuphela. Ukuhlolwa kokufunda ngoko ke makwenzeke rhoqo kungabi luhlolo olwenzeka kube kanye, makube
yinto eqhubekayo. Ukuhlola ukufunda okusesikweni makugqale ekufundeni ngokuvakalayo nakwimisetyenzana
eza kunceda ukuqonda ukuba umfundi uqonde kangakanani, umzekelo, ukuphinda abalise ibali okanye aphendule
imibuzo.
Ukuhlolwa komsebenzi obhalwayo kuya kugqala okokuqala kulwazi lomfundi lokunika intsingiselo, nasekubhaleni
ngendlela echanelekileyo, umzekelo, ukusetyenziswa kwezakhi nemigaqo yolwimi ngokufanelekileyo, iimpawu
zokubhala nopelo. Konke ukuhlola kufuneka kuqaphele ukuba ukufunda ulwimi yinkqubo kwaye abafundi abanakuze
bavelise umsebenzi owenziwe ngendlela efanelekileyo xa beqala. Ngoko ke amanyathelo ahlukeneyo enkqubo
yokubhala nawo mawahlolwe.
Xa kunikwa umsebenzi wokuhlola ngokusesikweni, kuya kubakho ugqaliso kwisakhono esithile, umzekelo
ukuphulaphula nokuthetha okanye ukufunda okanye ukubhala. Naxa kunjalo, ukufunda ulwimi kuyinkqubo
enxulumeneyo, kuza kusetyenziswa izakhono ezingaphezulu kwesinye. Izakhi zolwimi mazihlolwe ngokusemxholweni.
Makuqinisekiswe ukuba ukuhlola akwenziwa njengomsebenzi obhalwayo kuphela, kodwa ukwavumela umsebenzi
136 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
owenziwayo nesincoko somlomo. Kubalulekile ukuhlola okuqondwa ngabafundi hayi abakukhumbula ngentloko, ngoko
ke makuhlolwe izakhono kwimeko ethile kangangoko umz. Abafundi bangapela onke amagama ngokuchanekileyo
kuvavanyo ngoLwesihlanu, kodwa ngaba bayakwazi ukuwasebenzisa la magama enopelo oluchanekileyo xa
bebhala/barekhoda iindaba okanye ibali labo?
Ukufundisa nokuhlola iilwimi makunike ithuba lokuquka bonke abafundi, kufunyanwe ubuchule/iindlela zokubanceda
bonke ukufumana okanye ukuvelisa iitekisi zolwimi.
Inkqubo yokuhlola ivumela ukuhlola okusesikweni okunokuba luvavanyo okanye uviwo lokuphela konyaka okanye
ekupheleni kwekota nganye. Umsebenzi oza kuhlolwa mayibe ngumsebenzi wekota owenziwe wagqitywa. Izinga
lezinto eziza kuhlolwa malonyuswe ngokwamazinga okuqonda awohlukileyo ukuqinisekisa ukuba ukuhlola kuhlola
oko kufanele ukuba kukuhlole.
4. 2 UKUHLOLA OKUNGEKHO SESIKWENI OKANYE KWEMIHLA NGEMIHLA
Ukuhlola ulungiselela ukufunda kunenjongo yokuthi gqolo ukuqokelela ulwazi malunga nokuphumelela komfundi
ukwenzela ukuba akwazi ukuphucula umsebenzi wakhe wokufunda.
Ukuhlola okungekho sesikweni kusekelwe ekubekeni esweni inkqubela yabafundi yemihla ngemihla. Oku kwenziwa
ngokuqwalasela, ngokuxoxa, ngokwenza imisebenzi eboniswayo (yeprakthikhali), ngeenkomfa zabafundi nootitshala,
incoko zaseklasini ezingekho sesikweni, eklasini, njalo njalo. Ukuhlola okungekho sesikweni kungathetha ukumana
unqumamisa isifundo ukuqwalasela indlela abaqhuba ngayo abafundi okanye ukuxoxa nabafundi malunga nendlela
ukufunda okuqhubeka ngayo. Ukuhlolwa ubuchule bolwimi buyangema ngolu hlobo: ingqwalaselo, imisebenzi
ebhaliweyo, imisebenzi yeorali/yomlomo nokunikezela, imvavanyo ezibhaliweyo, ukufunda ngokukwaza nezinye
indlela zokuhlola. Ukuhlola okungekho sesikweni makusetyenziselwe ukunika ingxelo kubafundi nokukhokelela
ekuxhobiseni isicwangciso sokufundisa kodwa akukho mfuneko yokuba oku kurekhodishwe. Makungabonwa oku
njengokwahlukileyo kwimisebenzi yokufunda eqhubeka eklasini kwaye ungasebenzisa imisebenzi yakho emininzi
yokufundisa ukuhlola inkqubo yabafundi ngokungekho sesikweni.
Ngamanye amaxesha utitshala angafuna/angathanda ukuseta uhlobo oluthile lomsebenzi wokuhlola ukukhuthaza
abafundi ukuba bafunde, umsebenzi ofana novavanyo lopelo olwenziwa rhoqo. Abafundi okanye ootitshala
banokumakisha le misebenzi yokuhlola.
Kuyacetyiswa ukuba utitshala asebenzise iiveki ezimbini zokuqala kwekota ukwenza uvavanyo lolwazi abanalo
abafundi ngomba othile (baseline assessment). Angasebenzisa imisebenzi enikwe kwiveki ezimbini zesicwangciso
sokufundisa ukwenza olu hlolo. Oku kuyakwenza ukuba afumanise ukuba abafundi bafuna oluphi uncedo njengokuba
eqhuba ebheka phambili.
Ukuzihlola nokuhlolwa ngumlingane wakho kubandakanya abafundi ekuhloleni. Oku kubaluleke kakhulu kuba
kuvumela abafundi bakwazi ukufunda kolu hlolo, bakwazi nokubonakalisa inkqubo yabo. Iziphumo zemisebenzi
yokuhlola ngokungekho sesikweni akurekhodishwa ngokusesikweni ngaphandle kokuba utitshala ufuna ukwenza
njalo. Kodwa ootitshala abanganqwenela ukugcina iirekhodi ngenkqubo yomntwana othile kwimiba eyahlukileyo
yesifundo ukuze oku kumncede ekucwangciseni isifundo nokuqinisekisa ukuba umfundi ngamnye uphuhlisa
izakhono ezifunekayo nokuqonda. Iziphumo zemisebenzi yemihla ngemihla azithathelwa ngqalelo ekunyuselweni
nasekufumaneni isatifikethi (isiqinisekiso sokupasa).
CAPS 137
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
4. 3 UKUHLOLA OKUSESIKWENI
Yonke imisebenzi yokuhlola iyinxalenye yenkqubo esesikweni yokuhlola yonyaka ithatyathwa njengokuHlola
okusesikweni. Imisebenzi yokuhlola okusesikweni iyamakishwa ize irekhodishwe ngokusesikweni ngutitshala
elungiselela ukudluliselwa phambili komfundi. Yonke imisebenzi yokuhlola okusesikweni kufuneka iphononongwe/
imodareyithwe ngenjongo zokuqwalaselisisa nokuqinisekisa ukuba isemgangathweni ofanelekileyo/umgangatho
ofanelekileyo ufikelelwe.
Ukuhlola okusesikweni kuxhobisa ootitshala ngendlela eyondeleleneyo yokuphonononga inkqubela phambili yabafundi
kwibanga elo ngakumbi isifundo eso asifundisayo umz isiXhosa. Imizekelo yokuhlola okusesikweni iquka iimvavanyo,
iimviwo, imisebenzi yeprakthikhali, iiprojekthi, imisebenzi yeorali/yentetho yomlomo, imiboniso, (enjengokubalisa
ibali, ukutshatisa izinto), ukulinganisa, izincoko, ukuthatha inxaxheba kwimisebenzi yeorali/yomlomo (njengencoko
yababini, iincoko, iingxoxo), imisebenzi ebhaliweyo (njengokugcwalisa uxwebu lokusebenzela, ukubhala imihlathi/
iitekisi zonxibelelwano okanye ezinye iindidi zeetekisi), njalo-njalo.
Injongo yokuyila inkqubo yokuhlola kukuqinisekisa ukuba inkqubo yokuhlola ihlola oko ifanele ukuba ikuhlole,
iziphumo azinakuguquguquka ukuba zisetyenzisiwe kwakhona, aludleleleli kwaye lwanele ngokuthi lunike isikhokelo
esicacileyo kwiindidi zemisebenzi nepesenti enikwe isakhono ngasinye solwimi esikumsebenzi wokuhlola. Ikwabonisa
ugqaliso lokuhlola, oko kukuthi indlela imisebenzi yokuhlola mayenziwe ngayo.
Xa kusenziwa ukuhlola ngokusesikweni, makusetyenziswe iimemorandam, iirubriki, iitsheklisti nezikali zokuhlela
nezinye izixhobo zokuhlola ezifanelekileyo ukuqwalasela, ukuhlola nokurekhoda umngangatho wabafundi wokuqonda
nesakhono. Khetha isixhobo sokuhlola esifanelekileyo ukuhlola loo msebenzi. Umzekelo, irubriki ilungelele kakhulu
ukuhlola umsebenzi wokubhala kunememorandam. Imemorandam ilungelele kakhulu ukuhlola upelo okanye
umsebenzi wesicatshulwa esifundwayo.
4. 3. 1 Iimfuno zokuhlola okusesikweni kuLwimi lwaseKhaya
Imisebenzi yokuhlola okusesikweni mayihlole imiba emininzi yezakhono zolwimi ukuze imiba ephambili ihlolwe
ebudeni bekota nasebudeni bonyaka. Ootitshala mabaqinisekise ukuba le miba ihloliwe ngokungekho sesikweni, ize
ingxelo ngendlela abaqhube ngayo abafundi bayinikwe phambi kokuba bahlolwe ngokusesikweni. Konke ukuhlola
kwisigaba esiphezulu kuqhutywa ngaphakathi.
Inkqubo yokuhlola ngokusesikweni yamabanga 7 - 9 iqulathe imisebenzi yokuhlola okusesikweni eli-11 eyenza
iipesenti ezili-100. Ukuhlola okwenziwa esikolweni (SBA) kwenza iipesenti ezingama-40, ngelixa okokuphela konyaka
kuziipesenti ezingama-60.
Ukuhlola okwenziwa esikolweni (SBA) 40%
IsiGaba esiPhezulu sinemisebenzi yokuhlola okusesikweni eli-10. Imisebenzi yokuhlola okusesikweni icwangciswe
ngolu hlobo lulandelayo: -
• IBanga lesi-7: 4 - imisebenzi ye-orali, 2- imisebenzi yokubhala, 3 - iimvavanyo kunye noviwo lukaJuni.
• IBanga lesi-8: 4 - imisebenzi ye-orali, 3 - imisebenzi yokubhala, 2- iimvavanyo kunye noviwo lukaJuni.
• IBanga le-9: 4- imisebenzi ye-orali, 3 - imisebenzi yokubhala, 2 - iimvavanyo kunye noviwo lukaJuni.
Uviwo lokuphela konyaka (60%)
138 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Uviwo lokuphela konyaka luquka imisebenzi ye-orali kunye neyokubhala. Umsebenzi we-orali, oliphepha loku-1,
uziipesenti ezingama-20. 8. Le pesenti mayivele kwimisebenzi ye-orali emine eyenziwe ebudeni bonyaka. Imisebenzi
ebhalwayo, emayiqhutywe phantsi kweliso elibanzi, iquka amaphepha amabini namathathu ngokufanayo kumabanga
elesi-7 nelesi-8 kunye nele-9.
Amabanga lesi-7 nelesi-8
• Iphepha lesi-2: Isishwankathelo, ukusetyenziswa kolwimi noncwadi.
• Iphepha lesi-3: Ukubhala (Isincoko kunye nemihlathi)
Ibanga le-9
• Iphepha lesi-2: Isishwankathelo, ukusetyezniswa kolwimi noncwadi.
• Iphepha lesi-3: Ukubhala (Isincoko kunye nemihlathi)
• Iphepha lesi-4: Impendulo kuncwadi.
4. 3. 2 Iintlobo zemisebenzi yekota
Iintlobo zokuhlola ezisetyenziswayo kufanele zihambelane nobudala kwanezinga lophuhliseko lwabafundi. Uyilo lwalo
msebenzi kufuneka lubandakanye umxholo wesifundo kunye neendidi zemisebenzi ezenzelwe ukufezekisa iinjongo
zesifundo. Mayixhomekeke kulwazi nezakhono ezenziweyo kuloo kota. Sebenzisa isicwangciso sekota sebanga
ngalinye ukukhetha uhlobo lwemisebenzi kwanengqokelela yezakhono ezifunekayo kwicandelo ngalinye lokuhlola
okusesikweni. Umzekelo, xa uhlola umhlathana wobugcisa bokubhala kwibanga lesi-7, ikota yoku-1, kwaye ufuna
abafundi babhale umbongo, ungabalindela ukuba ‘babhale kuphela izivakalisi zobude obulinganayo ezinemfano-
zandi’, njengoko iyinto obumele ukuba uyifundisile kakade. Ukuba uhlola itekisi yolwazi kwikota yokuqala, baya
kubhala besebenzisa Isimo sentlalo esifanelekileyo. Ngokufanayo kukuPhulaphula nokuThetha awunakutsho ukuba
abafundi mabenze intetho emfutshane kwibanga lesi-7, kwikota yoku-1, njengoko oku kuza kufundiswa kamva.
Imisebenzi yokuhlola okusesikweni mayilungiselele uludwe lwamazinga okuqonda njengokuba kubonisiwe apha
ngezantsi Makusetyenziswe iintlobo ngeentlobo zemibuzo ezifana nemibuzo apho abafundi kufuneka bekhethe
eyona mpendulo ichanekileyo, vala izikhewu, thelekisa, nemibuzo ethe ngqo.
CAPS 139
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ITHEYIBHILE YAMAZINGA OKUQIQA
Ipesenti
Amazinga okuqiqa Umsebenzi
Yomsebenzi
Izinga lokuqonda Imibuzo ejoliswe kwingcombolo yolwazi ecaciswe gca kwitekisi.
usebenzisa • Nika amagama ezinto/abantu/eendawo/eempawu …
intsingiselo
• Xela izinto eziyinyani/izizathu/iingongoma/iimbono …
yentsusa/engqalileyo/
• Chonga izizathu/abantu/izizathu …
elisisiseko
• Dwelisa izinto eziyinyani/izizathu/iingongoma/amagama …
(Izinga loku-1)
• Chaza indawo/umntu/umlinganiswa …..
• Balisa isiganeko/isenzeko/amava … Izinga loku-1
Ukucwangcisa
ngokutsha Imibuzo efuna kuhlalutywe, kuyondelelaniswe okanye kucwangciswe nelesi-2: 40%
(Izinga lesi-2) ingcombolo yolwazi ecaciswe gca kwitekisi.
• Shwankathela iingongoma eziphambili/iimbono ezingundoqo/izinto
eziluncedo/izinto ezingeloncedo …
• Qukanisa imiba engundoqo/iimeko eziphambili …
• Xela izinto ezifanayo/ezahlukeneyo …
• Nika amagqabantshinshi/yithi gqabagqaba….....
Ukuthatha izigqibo Imibuzo efuna umfundi acacise imiyalezo engabekwanga ngokuselubala
usebenzisa izigqibo/ Ngokudibanisa iinkcukacha ezivela kwiindawo ezahlukeneyo zetekisi
ukuzicingela
okanye ngokunxulumanisa izinto ezikrobisa kwimiba ethile ekwitekisi
(Izinga lesi-3)
nolwazi asele enalo okanye amava akhe aze athathe izigqibo.
• Cacisa indlela ingongoma ephambili enxulumana ngayo nomxholo/
Nomyalezo …
• Thelekisa iimbono/iindlela zokucinga/iziganeko …
Izinga lesi-3
• Ithini injongo yombhali (okanye yomlinganiswa)/ucinga njani/uqhutywa
Yintoni/unika sizathu sini … 40%
• Cacisa unobangela/ifuthe …
• Intshukumo/indlela yokucinga/indlela aphawula ngayo (njalo njalo) ityhila
ntoni ngombalisi/umbhali/umlinganiswa …
• Isikweko/isifaniso/umfanekiso-ntelekelelo uyichaphazela njani indlela
oyiqonda ngayo …
• Ucinga ukuba siza kuba yintoni isiphumo/ifuthe lesiganeko (njalo njalo)
lesenzo/lemeko …
140 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ipesenti
Amazinga okuqiqa Umsebenzi
Yomsebenzi
Ukuphonononga Le mibuzo ingendlela abona ngayo umfundi ngokunxulumene nexabiso
(Izinga lesi-4) nokubaluleka kwento leyo kuthethwa ngayo. Oku kuquka indlela abona
ngayo ngokunxulumene nobunyani, ukukholeleka, into eyinyani nezimvo,
ukungqinisiseka, ukucinga ngombandela nokuqiqisisa ngayo kunye nemiba
efana nokufuneka ndawonye nokwamkeleka kwezigqibo neziganeko
ngokwasentlalweni.
• Ucinga ukuba okwenzeka apho kokukholelekayo/kuyinyani/Kunokwenzeka
…?
• Ingaba ingxoxo yombhali ichanekile/iyakholeleka/igqibelele …?
• Xoxa/Phawula ngokunzulu ngesiganeko/injongo ethile/unobangela/Indlela
acinga ngayo/icebo/isiphumo/okucingelwayo …
• Ingaba uyavumelana nolu luvo/inkcazelo/indlela abona ngayo othile?
• Ngokoluvo lwakho, ngaba umfundi/unobalisa/umlinganiswa ufanelekile
Ukuba acebise kanje/athathe eli cala elithi………. ? (Xhasa impendulo
Yakho/Nika izizathu ngempendulo oyinikileyo.)
• Ingaba indlela acinga ngayo umlinganiswa/indlela aziphethe ngayo/
Intshukumo asenzileyo silungile okanye samkelekile kuwe? Nika isizathu Izinga lesi-4
Sempendulo yakho.
Nelesi-5: 20%
• Ingaba izenzo/i (i)ndlela yokucinga/izizathu zomlinganiswa ….. zibonisa
• Ntoni ngaye ngokwemeko yentlalo?
• Xoxa kuvokotheke/Phawula ngokubalulekileyo okukhankanywe kwitekisi
oyifundileyo.
Ukuncoma ugxeka Le mibuzo ijoliswe ekuhloleni ifuthe lezengqondo (lesayikholoji) nempembelelo
yothando lobuhle betekisi kumfundi. Kugxininiswa kwiimpendulo zomfundi
(Izinga lesi-5) ezingeemvakalelo ezimalunga nomxholo,
Ekuzichongeleni abalinganiswa okanye iziganeko azithandayo nendlela
ayibona ngayo indlela alusebenzise ngayo ulwimi umbhali (njengokuchongwa
kwamagama nemifanekiso-ntelekelelo).
• Xoxa ngempendulo yakho kwitekisi/kwisiganeko/kwimeko/kwimpixano...
• Ingaba uyavelana kusini na nomlinganiswa? Wawunokwenza ntoni ukuba
yayinguwe owawunokuzibona ukule meko?
• Xoxa/Phawula ngendlela umbhali alusebenzise ngayo ulwimi... Xoxa
ngokugqibelela kwesimbo sokubhala sombhali/intshayelelo/isiphelo/
imifanekiso-ntelekelelo/izihlonipho/ukusetyenziswa kolwimi
lwesihobe/izikrweqe zohlalutyo………..
4. 4 INKQUBO YOKUHLOLA OKUSESIKWENI
Inkqubo yokuhlola iyilwe ngenjongo yokunabisa imisebenzi yokuhlola okusesikweni kuzo zonke izifundo esikolweni
apha enyakeni. Inkqubo yokuhlola okusesikweni kufuneka yenziwe sisikolo ukubonisa imihla eyakuthi yenziwe ngayo
imisebenzi.
Iimfuno zesifundo
Iimfuno zokwenziwa komsebenzi zinikwe ngokweepesenti. Apho kuboniswa khona ama-20 eepesenti kweso sakhono
solwimi, kuthetha ukuba ulwabiwo lokugqibela lwamanqaku eso sakhono malube ngama-20 eepesenti yaxa ewonke,
ingabi ngamanqaku angama-20. Izikolo azibekelwanga mda kwinani lamanqaku abelwe isakhono solwimi kodwa
ke ziqaphele umlinganiselo owabelwe isakhono ngasinye solwimi somsebenzi ngamnye ngokwepesenti eyabelwe
CAPS 141
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
sona kwinkqubo yokuhlola. Umz. Kwibanga lesi-4 uvavanyo lokuqonda lolwimi lungasetelwa amanqaku angama-50
okanye ngaphezulu, kwaye oku kungenziwa ukuba ulwabiwo lamanqaku aluwudluli umlinganiso wokugqibela
obekiweyo kwinkqubo yokuhlola.
Kwicandelo lokubhala lenkqubo yokucwangcisela ukubhala okanye inkqubo yonke mayihlolwe ubuncinane kube
kanye ngekota. Ubude beetekisi ezibhalwayo njengoko kubonisiwe kwicandelo lwesi-3. 3 kunyanzelekile lulandelwe.
Le theyibhile ilandelayo inika iimfuno zokuhlola okusesikweni zoLwimi lwaseKhaya:
Iitheyibhile zenkqubo yemisebenzi yokuhlola ngokusesikweni
IBANGA LESI-7
IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUSESIKWENI KWIKOTA YOKU-1
Umsebenzi wesi-3: Uvavanyo
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala
loku- 1
Ukufunda okulungiselelweyo/incoko Isincoko esichazayo/esibalisayo Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi.
Ileta yobuhlobo/irivyu/ingxoxo yababini
IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUSESIKWENI KWIKOTA YESI-2
Umsebenzi wesi-2: Uvavanyo
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-3
lwesi - 2
Isicatshulwa esiphulaphulwayo/ Uncwadi: Imibuzo emifutshane Uviwo lwaphakathi enyakeni/lukaJuni
ukwenza uphando/ulinganiso/iitekisi Iphepha lesi-2: Isicatshulwa
ezibonisa inkqubo enemiyalelo ukusetyenziswa kolwimi kunye
noncwadi (iiyure ezi- 2)
Iphepha lesi-3: Ukubhala: Isincoko
esinye kunye nomhlathi (iyure inye)
IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUSESIKWENI KWIKOTA YESI-3
Umsebenzi wesi-3: Uvavanyo
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala
lwesi-3
Isicatshulwa esiphulaphulwayo/ Isincoko esichazayo/esibalisayo Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
ukufunda okulungiselelweyo/ukufunda I-agenda nemizuzu OKANYE
okungalungiselelwanga/ingxoxo
yababini Uncwadi
IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUSESIKWENI NEYOKUPHELA KONYAKA: IKOTA YESI - 4
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Uviwo lokuphela konyaka
Ingxoxo-mpikiswano/Udliwano-ndlebe/incoko/Intetho Iphepha loku-1: I-orali
elungiselelweyo/Intetho engalungiselelwanga. Iphepha lesi-2: Isicatshulwa, ukusetyenziswa kolwimi
noncwadi (iiyure ezi-2)
Iphepha lesi-3: Ukubhala (iyure inye)
142 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ibanga lesi-8
IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUSESIKWENI KWIKOTA YOKU-1
Umsebenzi wesi-3: Uvavanyo
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala
loku-1
Ingxoxo yeqela/intetho Isincoko esibalisayo/esicamngcayo Ulwimi nesicatshulwa
engalungiselelwanga/Ingxoxo yeforam
Ingxelo yephephandaba/inqaku
lephephandaba
IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUSESIKWENI KWIKOTA YOKU-2
Umsebenzi wesi-3: Iimviwo
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala zaphakathi enyakene/
zikaJuni
Isicatshulwa esiphulaphulwayo/ Udliwano-ndlebe/imiyalelo/irivyu yebali Iphepha loku-1: I-orali
izalathisi/ingxoxo yeforam/ingxoxo
Iphepha lesi-2: Isicatshulwa,
yephaneli
ukusetyenziswa kolwimi noncwadi
(iiyure ezi-2)
Iphepha lesi-3: Ukubhala (iyure enye)
IMISEBENZI YOKUHLOLA OKUSESIKWENI KWIKOTA YOKU-3
Umsebenzi wesi-3: Uvavanyo
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala
loku-1
Ukufunda okulungiselelweyo/Incoko Isincoko esichazayo/esixoxayo Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
Ileta yobuhlobo/Ingxoxo yababini
Imisebenzi yokuhlola okusesikweni neyokuphela konyaka kwikota yesi-4
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Uviwo lokuphela konyaka
Ingxoxo-mpikiswano/udliwano-ndlebe/incoko/Intetho Iphepha loku-1: I-orali
elungiselelweyo/Intetho engalungiselelwanga
Iphepha lesi-2: Isicatshulwa, ukusetyenziswa kolwimi
noncwadi (iiyure ezi-2)
Iphepha lesi-3: Ukubhala (iyure enye)
CAPS 143
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
IBANGA LE-9
Imisebenzi yokuhlola okusesikweni kwikota yoku-1
Umsebenzi wesi-3: Uvavanyo
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala
loku-1
Ukufunda okulungiselelweyo/incoko Isincoko esichazayo/esibalisayo Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
Ileta yobuhlobo/irivyu/Ingxoxo yababini
Imisebenzi yokuhlola okusesikweni kwikota yesi-2
Umsebenzi wesi-3: Uviwo
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala
lwaphakathi enyakeni
Ukufunda okulungiselelweyo/incoko Irivyu/Idotyhumentari/Isaziso/I-Ajenda Iphepha loku-1: I-orali
nemizuzu.
Iphepha lesi-2: Isicatshulwa,
ukusetyenziswa kolwimi (iiyure ezi-2)
Iphepha lesi-3: Ukubhala (iyure enye)
Iphepha lesi-4: Iimpendulo kuncwadi
(iyure enye)
Imisebenzi yokuhlola okusesikweni kwikota yesi-3
Umsebenzi wesi-3: Uvavanyo
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Ukubhala
lwesi-2
Ukufunda okulungiselelweyo/incoko Isincoko esichazayo/esibalisayo/ Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
esicamngcayo/esixoxayo
Ileta ekhaphayo nesivi
Imisebenzi yokuhlola okusesikweni neyokuphela konyaka kwikota yesi-4
Umsebenzi woku-1: I-orali Umsebenzi wesi-2: Uviwo lokuphela konyaka
Ingxoxo-mpikiswano/Udliwano-ndlebe/Intetho Iphepha loku-1: I-orali
elungiselelweyo/Intetho engalungiselelwanga
Iphepha lesi-2: Isicatshulwa, ukusetyenziswa kolwimi (iiyure
ezi-2)
Iphepha lesi-3: Ukubhala (iyure enye)
Iphepha lesi-4: Iimpendulo kuncwadi (iyure enye)
ImiSebenzi yokuHlola okuseSikweni ngokweBanga
Itheyibhile yoku-1: iBanga lesi-7
Ukuhlola okusesikweni
Enyakeni Uviwo lokuphela konyaka
40% 60%
Ukuhlola okwenziwa esikolweni
Amaphepha oviwo lokuphela konyaka
(SBA)
40% 39. 2% 20. 8%
Imisebenzi yokuhlola okusesikweni Iimviwo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola yeorali:
eli-10 Iphepha loku-1
Iphepha lesi-2: Isicatshulwa,
• Imisebenzi yeorali emi-4 ukusetyenziswa kolwimi noncwadi Ukuphulaphula
• Imisebenzi yokubhala emi-2 Iphepha lesi-3: Ukubhala Ukuthetha
• Imisebenzi yovavanyo emi-3 Ukufunda
• Uviwo (phakathi enyakeni/ngoJuni) Imisebenzi yeorali eyenziwe apha
enyakeni iyinxalenye yokuhlola
ukuhlola kwangaphakathi
kwasekuphelini konyaka.
144 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Itheyibhile yesi-2: ibanga lesi-8
Ukuhlola okusesikweni
Enyakeni Uviwo lokuphela konyaka
40% 60%
Ukuhlola okwenziwa esikolweni
Amaphepha oviwo lokuphela konyaka
(SBA)
40% 39. 2% 20. 8%
Imisebenzi yokuhlola okusesikweni Iimviwo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola I-orali:
eli-10 Iphepha loku-1
Iphepha lesi-2: Isicatshulwa,
• Imisebenzi yeorali emi-4 ukusetyenziswa kolwimi noncwadi Ukuphulaphula
• Imisebenzi yokubhala emi-3 Iphepha lesi-3: Ukubhala Ukuthetha
• Imisebenzi yovavanyo emi-2 Ukufunda
Uviwo (phakathi enyakeni/ngoJuni) Imisebenzi yeorali eyenziwe apha
enyakeni iyinxalenye yokuhlola
ukuhlola kwangaphakathi
kwasekuphelini konyaka.
Itheyibhile yesi-3: ibanga le-9
UKUHLOLA OKUSESIKWENI
Enyakeni Uviwo lokuphela konyaka
40% 60%
Ukuhlola okwenziwa esikolweni Amaphepha oviwo lokuphela konyaka
(SBA)
40% 39. 2% 20. 8%
Iimviwo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola I-orali:
Iphepha loku-1
Imisebenzi yokuhlola okusesikweni Iphepha lesi-2: Isicatshulwa,
eli-10 ukusetyenziswa kolwimi noncwadi Ukuphulaphula
• Imisebenzi yeorali emi-4 Iphepha lesi-3: Ukubhala Ukuthetha
• Imisebenzi yokubhala emi-3 Iphepha lesi-4: Iimpendulo kuncwadi Ukufunda
• Imisebenzi yovavanyo emi-2 Imisebenzi yeorali eyenziwe apha
enyakeni iyinxalenye yokuhlola
Uviwo (phakathi enyakeni/ngoJuni)
ukuhlola kwangaphakathi
kwasekuphelini konyaka.
CAPS 145
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ifomathi yamaphepha eemviwo – amabanga 7-9
Ifomathi yamaphepha eemviwo (Iimviwo zaphakathi nokuphela konyaka
Ibanga lesi-7 % Ibanga lesi-8 % Ibanga le-9 %
Iphepha loku-1: Iphepha loku-1: I-orali: Ukufunda Iphepha loku- 1: I-orali:
30 ngokuvakalayo, ukuphulaphula 30 Ukufunda ngokuvakalayo, 30
I-orali: Ukufunda
nokuthetha ukuphulaphula nokuthetha
ngokuvakalayo, ukuphulaphula
nokuthetha
Iphepha lesi-2: Iphepha lesi-2: Iphepha lesi-2:
Okubhalwayo: Okubhalwayo: Okubhalwayo:
Isicatshulwa esifundwayo Isicatshulwa esifundwayo 30 Isicatshulwa esifundwayo 30
isicatshulwa (15) 30 isicatshulwa (15) isicatshulwa (15)
Ukusetyenziswa kolwimi Ukusetyenziswa kolwimi Ukusetyenziswa kolwimi
ngokusemxholweni. (15) ngokusemxholweni. (15) ngokusemxholweni. (15)
Impendulo kuncwadi (10) Impendulo kuncwadi (10) Impendulo kuncwadi (10)
Iphepha lesi-3: Iphepha lesi-3: Iphepha lesi-3:
Okubhalwayo: Okubhalwayo: Okubhalwayo:
40 40 30
Ukubhala-Isincoko (20) Ukubhala-Isincoko (20) Ukubhala-Isincoko (20)
Imihlathi / iitekisi zonxibelelwano Imihlathi / iitekisi zonxibelelwano Imihlathi / iitekisi zonxibelelwano
(10) (10) (10)
Iphepha lesi-4: Impendulo
kuncwadi (10)
• Isihobe
• Uncwadi lwemveli
• Amabali amafutshane
10
• Inoveli
• Idrama
(Amanqaku ngama-20 kuhlobo
loncwadi ngalunye, aze
aguqulelwe kwiipesenti ezili- 10)
Iindidi zokuhlola ezisetyenziswayo kufuneka zihambelane nobudala babafundi nezinga labo lophuhliseko. Uyilo
lwale misebenzi kufuneka lubandakanye umxholo wesifundo kunye neendidi zemisebenzi ezenzelwe ukufezekisa
iinjongo zesifundo.
Ukuhlola okusesikweni makuhambelane ncakasana nala mazinga okucinga nezi zakhono banazo abafundi
eziboniswe apha ngasezantsi:
4. 5 UKUREKHODA NOKUNIKA INGXELO NGOMSEBENZI
Ukurekhoda yinkqubo apho utitshala abhala phantsi izinga lokusebenza lomfundi ngamnye kumsebenzi othile
ohlolwayo. Kubonisa inkqubela-phambili yomfundi ekuzixhobiseni ngolwazi oluxeliweyo ngokweeNkcazelo zePolisi
yeKharityhulam nokuHlola. Iirekhodi zomsebenzi womfundi kufanele zinike ubungqina ngenkqubela-phambili
yomfundi ngokwebanga kunye nokulungela kwakhe ukuqhubela phambili xa epasile ukuya kwibanga elilandelayo.
Iirekhodi zomsebenzi womfundi kufanele zisetyenziswe ukungqinisisa inkqubela-phambili eyenziwe ngootitshala
nabafundi kwinkqubo yokufundisa nokufunda.
146 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ukukhupha iripoti okanye ingxelo yinkqubo yokwazisa abafundi, abazali babo, isikolo nabanye abachaphazelekayo
malunga nendlela asebenza ngayo umfundi ezifundweni zakhe gabalala. Zininzi iindlela ezisetyenziswayo ukunika
iripoti okanye ingxelo ngomsebenzi womfundi. Ziquka amakhadi eripoti okanye engxelo, ukubiza iintlanganiso
nabazali, iintsuku zokutyelela esikolweni, iinkomfa zabazali nootitshala, ukufonela abazali, ukuthumela iileta
kubazali, ukuthumela imbalelwano yesikolo okanye yeklasi kubazali, njalo-njalo. Ootitshala kumabanga onke banika
iripoti okanye ingxelo ngokweepesenti ngesifundo ngasinye. Amazinga ahlukileyo empumelelo kunye neepesenti
ahambelana nazo adweliswe kuli Theyibhile ingasezantsi.
IIKHOWUDI NEEPESENTI ZOKUREKHODA NOKURIPOTA (NOKUNIKA INGXELO NGOMSEBENZI)
Inkcazelo ngendlela aqhube
Ikhowudi ngayo Ipesenti
Kumsebenzi wakhe umfundi
7 Uphumelele ngokugqwesileyo 80 – 100
6 Uphumelele emagqabini 70 – 79
5 Uphumelel ngokuqaqambileyo 60 – 69
4 Uphumelele ngokwanelisayo 50 – 59
3 Uphumelele ngokufanelekileyo 40 – 49
2 Uphumelele ngokuyinxalenye 30 – 39
1 Akaphumelelanga 0 – 29
Ootitshala besiXhosa mabarekhode amanqaku achanekileyo kumsebenzi ngamnye ohlolwayo besebenzisa iphepha
lokurekhoda elisemthethweni; banike iripoti ngokweepesenti kwisiXhosa kumakhadi eeripoti zabafundi.
4. 6 UPHONONONGO LOKUHLOLA
Uphononongo okanye imodareyishini yinkqubo yokuqinisekisa ukuba imisebenzi ehlolwayo ichanekile, yamkelekile
kwaye isemgangathweni ochanekileyo. Uphononongo lwenziwa esikolweni, esithilini, nasephondweni. Umgagatho
wophononongo weSizwe/kaNdlunkulu ungenziwa kumaphondo, izithili nezikolo ezikhethiweyo. Zonke iinkqubo
ezichanekileyo neziqingqiweyo zokuphonononga okanye zokumodareyitha kufuneka zimiliselwe ukungqinisisa
yonke imisebenzi yesiXhosa ehlolwayo.
4. 6. 1 Ukuhlola okusesikweni/ukuhlola okwenziwa esikolweni (SBA)
• Iimvavanyo noviwo kwibanga lesi-7 nelesi-8 ziphononongwa okanye zimodareyithwa esikolweni.
Umcebisi wesiXhosa wesithili/iphondo unoxanduva olusemthethweni lokuphonononga/ukumodareyitha
isampuli yemisebenzi ehlolwayo yeorali kanye xa endwendwele okanye etyelele esikolweni ukungqinisisa
umgangatho owamkelekileyo wemisebenzi yeorali kunye nophononongo/imodareyishini eyenziwe yintloko
yesiXhosa.
• Iimvavanyo kunye neemviwo zebanga le-9 kufuneka ziphononongwe okanye zimodareyithwe kwiphondo. Le
nkqubo isingathwa lisebe lezemfundo lephondo.
• Abacebisi besiXhosa kufuneka baphonononge okanye bamodareythe iisampuli zeemvavanyo namaphepha
eemviwo phambi kokuba abhalwe ngabafundi ukungqinisisa imigangatho nokunika ootitshala besiXhosa
isikhokelo sokuyiseta ngokusemgangathweni le misebenzi yokuhlolwa imiselweyo.
CAPS 147
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
4. 6. 2 Imisebenzi yokuhlola ye-orali
• Kwibanga lesi-7 - 9: Umsebenzi ngamnye weorali oyinxalenye yenkqubo yokuhlola kufuneka ungeniswe
ngutitshala kwintloko yesifundo (HOD) ukuze iwuphonononge (iwumodareyithe) phambi kokuba wenziwe
ngabafundi. Ootitshala bahlola imisebenzi yokuhlolwa yeorali.
Umcebisi esithilini okanye kwiphondo kufuneka aphonononge okanye amodareyithe isampulu yemisebenzi
yokuhlola ye-orali xa etyelele esikolweni esenzela ukungqinisisa umgangatho wemisebenzi leyo
nophononongo okanye imodareyishini eyenziwe esikolweni.
Umthunywa wokuphonononga/wokumodareyitha kandlunkulu (DBE) angaphonononga isampulu
yemisebenzi yokuhlola yeorali yeBanga le-9.
4. 7 ULWAZI GABALALA
Olu xwebhu kufanele lusetyenziswe nalaa alandelayo:
4. 7. 1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grade R-12; kunye.
4. 7. 2 Noxwebhu lwepolisi oluthi, National Protocol of Assessment Grades R-12
148 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
ULUHLU LWAMAGAMA
Abantu abafumana ulwazi (abaphulaphuli, ababukeli) - aba ngabantu ekujoliswe kubo xa kunikezwa ulwazi
oluthile; xa beza kuphulaphula okuthethwayo, babuke okukwisicatshulwa ke ngoko, ababhali kufuneka basoloko
becinga ngenjongo kwanabantu abamkela ulwazi abaza kufunda, babuke ezo zinxibelelanisi
litherasi - apha kubhekiswa kwiindidi ngeendidi zelitherasi (umz. ukukwazi ukubona uqonde izinto ozibona ngeliso
lenyama, imizobo, ukubala, kunye nokulandela izinto ezinxulumene norhwebo).
Iindlela ngeendlela zokusebenzisa ulwimi - ezi ndlela ngeendlela zibakho xa kukho ukulungelelaniswa okukhoyo
kwisigama, kwiimo zezivakalisi namagama kunye nendlela igama elibizwa ngayo; oku ke kuyahluka kwingingqi
nengingqi/kwisizwana nesizwana.
Iitekisi ezibonwayo neziviwayo- iindlela ezinxulumeneyo zokunxibelelana ezinokuquka iitekisi ezibhaliweyo,
ezibonwayo, isandi, ividiyo, njl njl
Ijenra (genre)-iintlobo iitekise ezihlanganiswe ngayo, umz. Inoveli, umdlalo, isihobe, ileta yoburhulumente, ileta
yobuhlobo
Iitekisi ezimfutshane-umz. Iileta, imizuzu yentlanganiso, iingxelo, iifeksi
Ilitherasi - ilitherasi lulwazi lokufunda nokubhala, ukwazi ukusebenzisa amanani, ulwazi lwekhompyutha, ukuqonda
indlela izixhobo ezibonwa ngeliso lenyama ezisetyenziswa ngayo njalo-njalo; eli gama lisenokusetyenziselwa
ukubonisa ukukwazi ukulungisa nokusebenzisa ulwazi oluthile, kwanokubhalela iinjongo ezahlukeneyo,
kukwabonakalisa ukukwazi ukuvumbulula iintsingiselo
Imbali - kubhekiswa kwibali elibaliswa ngomlomo okanye elibhaliweyo, elinezimvo ezilandelelana kakuhle
ngokwendlela iziganeko ezenzeke ngayo
Imephu yengqondo –ukubonisa isihloko apho amagama angundoqo neengcinga zicwangciswe khona ngokuzotywa
Imfano-zandi –amagama anezandi eziphindaphindayo
Imibuzo ekwiqondo eliphezulu- abafundi baqokelela ulwazi kwiziqendu ezahlukileyo zetekisi (ukubumba amagama
adityanisiweyo), ukuthelekelela (ukufunda phakathi kwemigca), ukunika ubukhulu bokwenzekayo (nika uluvo)
nokuxabisa itekisi (ukuchaza ukuba uyithandile okanye hayi nesizathu)
Imibuzo ekwiqondo elisezantsi- yimibuzo apho abafundi bakhumbula izinto ezenzekileyo, umz. Bangobani
abalinganiswa abaphambili ebalini? igama lomlinganiswa ophambili ngubani? Ebefunda phi?
Imibuzo evalekileyo-yimibuzo efuna impendulo enye, umz. ’ Ewe’ okanye ‘hayi’
Imibuzo evulekileyo- imibuzo enokuphendulwa ngeendlela ezahlukileyo; umfundi makaphendule imibuzo
esebenzisa amagama aphuma kuye. Umz. Ucinga ukuba inkwenkwe yayi baleka ntoni? Ucinga ukuba ebefanele
kukwenza ntoni?
Impixano-ingxabano phakathi kwabalinganiswa ebalini
Impoxo - kusetyenziswa esi sagwelo kuthi kubekho ukuncoma okuphoxayo/yintetho eveza into echasene nale nto
ubani ayithethayo; apha kuphoxiswa ngomntu (umz. xa usithi kumntu ofike mva kunani: ‘Ndiva kakubi ukuba sifike
CAPS 149
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
phambi kwakho’), ube wena umphoxela le nto efike emva kwexesha; sukube apha uphoxisa ngomntu.
Imvakalo-zwi-1. ipateni yokuphakama kwelizwi okanye isandi sokuthetha ukubonakalisa izakhiwo. zokusetyenziswa
kolwimi njenge zivakalisi
2. Ikwabonisa umahluko phakathi kweentetho nemibuzo ibonakalise nemvakalelo yesithethi
Imvano-siphelo- amagama okanye imigca yesihobe ephela ngesandi esifanayo nonobumba
Ingxoxo- mpikiswano -kwingxoxo kuphikisana amaqela amabini. Lamaqela anenjongo yokuqinisekisa kumgwebi
nabaphulaphuli ukuba umbono wabo kwisihloko esinikiweyo unentsingiselo nokusabeleka ngaphezu kowelinye iqela
eliphikisayo.
Inkqubo yolongezelelo lweelwimi ezininzi (additive multilingualism) - xa umntu efunda ulwimi (iilwimi) ukongeza
kulwimi lwakhe lwasekhaya; oku akuthethi ukuba olu lwimi luthatha indawo yoLwimi lwaseKhaya, koko lufundwa
kunye nalo.
Intsingiselo efihlakeleyo. umz. Amaqhalo nezaci, isikweko, isimntwiso, isifaniso
Intsingiselo yentsusa/eqhelekileyo - yile ntsingiselo icacileyo yegama kuloo meko likuyo. umz. Eli bhastile lam lihle;
uthetha ngebhastile eli lihle liligungqu lokudlala, kanti xa intsingiselo ibifihlakele ngesithetha ngobuhle mhlawumbi
bentombi.
Irejista/Ulwimi oluthethwa ngabantu abathile - amagama asetyenziswa kwimiba neemeko ezahlukeneyo.
Umz. amagama asetyenziswa ngumfundi xa ethetha nomnye umfundi ongumhlobo wakhe ahlukile kumagama
awasebenzisa xa ethetha notitshala amhloniphileyo. La ngamagama, okanye isimbo, igrama okanye indlela ubani
alinyusa ngayo ilizwi; la magama asetyenziswa ngabantu abathile, okanye ababhali abathile kwiimo okanye iimeko
ezahlukeneyo, umz:- xa kubhalwa ileta yobuhlobo okanye yasebuRhulumenteni, ulwimi olusetyenziswayo alufani;
kanti naxa uthetha nomntu omdala kunawe, awusebenzisi lwimi lunye njengaxa uthetha nontanga wakho.
Isakhiwo sebali - esi sisicwangciso somsebenzi woncwadi ngakumbi kwiidrama neenoveli; isakhiwo sebali
sibandakanya indlela le ilula yokulandelelana kweziganeko, ebonisa uzalwano phakathi kweziganeko, kubonakale
futhi ukuba le into yenzeka ngenxa yaleya.
Isifanadumo -kukusebenzisa amagama ukwenza izandi ezizichazayo (umz. Ukuchaphaza kwemvula)
Isifaniso - kuxa ufanisa into ethile nenye; apha kusetyenziswa amagama afana noo “njenge-”, “nqwa ne-”,
“oku kwe”, umz. Uhambisa oku kukanina.
Isikweko - sisafobe apho kuthi kusetyenziswe enye into xa kuchazwa enye into, oko kusenziwa kuba ezo zinto
zineempawu ezifanayo, umz. UThemba lo yinyoka (kuba enobungozi njengenyoka).
Isimbo – indlela ecacileyo neyodwa umbhali acwangcisa amagama ngayo ukufumana ifuthe elithile. Isimbo sidibanisa
kakhulu ingcinga echazwayo nobubodwa bombhali. Ezi zicwangciso ziquka ukhetho lwamagama olulodwa nemiba
yobude nesakhiwo sezivakalisi, ithoni nokusebenzisa ukugqebela
Isimntwiso - sisafobe esithi sifanise into engemntu siyifanisa nomntu; kuxa kuthathwe iimpawu zomntu zanikwa
izinto ezingengobantu, umz. Tywala ungumlahlekisi (utywala apha benziwe baneempawu zobuntu kwathiwa
150 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
buyalahlekisa).
Isingqisho – ipateni eqhelekileyo ephindaphindayo yesandi
Isithetha-ntonye/isithethantonye - ngamagama athetha into enye umz. ukurhala/ukubawa, umtshakazi/umakoti.
Itekisi- intetha okanye uyilo ngokubhala, ukuthetha okanye okubonwayo
Izijekulo- ukushukuma kobuso okanye umzimba ukubonisa intsingiselo (umz. Ukunqwala ngentloko ukubonisa
ukuvuma)
Ithoni/imvakalo-zwi - apha kunokubhekiswa kuqala kwindlela ubani abiza ngayo igama; eli gama “ithoni” xa
lisetyenziswe nzulu likwabhekisa kwindlela igama elithile elisetyenziswe nzulu ngayo kwisivakalisi; kwisicatshulwa
ithoni yegama ibhekisa kwindlela igama elisetyenziswe ngayo kuloo mo, nentsingiselo eliyizisayo; kwifilim ithoni
ingaphunyezwa ngohlobo lomculo odlalwayo, kungenjalo imo-ntlalo.
Izicatshulwa ezinobunyaniso – izicatshulwa ezisetyenziswa kwihlabathi (amanqaku amaphepha-ndaba
Izichasi-amagama achasanayo
Udliwano-ndlebe-umsebenzi wokuqokelela ulwazi okanye ingxoxo phakathi kwabantu ubuso ngobuso, kubhekiselwe
kwinjongo ethile.
Uhlolo –yinkqubo ecwangcisiweyo eqhubekayo yokuqokelela ulwazi lomfundi ngeendlela ezahlukileyo.
Uhlolo oluqhubekayo-luhlolo lwemisebenzi enziwayo unyaka wonke
Ukuhlela-inkqubo yokwenza uyilo lokuqala letekisi nokuliphinda, kuquke nokulungisa ukusetyenziswa kolwimi,
iimpwu zokubhala nokufunda neziphoso zopelo, ukukhangela ukubhala okuneengcinga ezinamathelananyo
nokwakhiwa kokunamathelana; kwimidiya, ukuhlela kuquka isakhiwo, ukhetho nokuyila iitekisi
Ukukrwaqula - kuxa ubani ebalekisa amehlo xa efunda nokuba sisinxibelelanisi mhlawumbi, esenzela nje ukufumana
ulwazi oluthile, umz. ukubalekisa nje amehlo ujonga igama elithile nenombolo yemfonomfono yomntu, okanye
ukufumana ixesha emka ngalo ibhasi okanye uloliwe, xa ukrwaqula isicwangcisi-maxesha senkampani yeebhasi
Ukuqal’ugwebe-ukuqala ugwebe umntu, iqela, ingcinga okanye unobangela
Ukuqhawula amagama ngokwezandi- yenye yeendlela zokufunda igama ongalaziyo.
Ukuquka – umthetho-siseko othi imfundo mayifikeleleke kubo bonke abafundi nokuba bafunda njani, imvelaphi yabo
nolwazi labo
Ukushicilela- xa abafundi beshicilela umsebenzi wabo, bawenza waziwe ngokwabelana ngawo, umz. Ngokuwunika
utitshala, ngokuwuxhoma edongeni leklasi okanye ibhodi yezaziso, okanye ngokuwufakela kwingqokelela
yezicengcelezo
ULwimi lwaseKhaya - olu lulwimi abantwana abalufunda ekhaya besakhula, belufunda ngokulinganisa; olu lulwimi
abafunda ngalo ukucinga; uLwimi lwaseKhaya lomfundi ongumXhosa sisiXhosa.
Ulwimi olongezelelweyo – lulwimi olufundwayo olongezwe kuLwimi lwaseKhaya.
CAPS 151
IsiXhosa uLwimi lwaseKhaya iBANGA 7-9
Ulwimi oluchukumisayo - lulwimi olusetyenziswe ngendlela apha ebanga usizi de ubani athi azive enosizi efuna
ukulila, abe novakalelo.
Ulwimi oluqhathayo - kuxa ubani esebenzisa ulwimi oluthile ngendlela yokuqhatha umntu, ezama mhlawumbi
ukumphembelela ukuba makawele kweli lakhe icala; umzekelo uyafumaneka kwizibhengezo, apho kusetyenziswa
ulwimi olunobuqhetseba ngamanye amaxesha; umz:- Thenga nazi izisulu, zikho namhlanje kuphela.
Ulwimi olusetyenziselwa ukuthetha ngolunye ulwimi - kukho isigama esisetyenziswayo xa sithetha ngolwimi; oku
kubandakanya isigama esifana nala magama asetyenziswa ngabantu abafundisa ulwimi: “imeko”, “isimbo sombhali”,
“isakhiwo sebali”, “incoko yababini” nesinye isigama.
Umabizwafane - ligama elibizwa, lipelwe ngokufana nelinye, kodwa libe lahlukile ngentsingiselo umz. idolo, eli
siguqa ngalo; idolo eliligobe kwindlela yemoto
Umfanekiso-ntelekelelo - kuxa kusetyenziswa amagama adala imifanekiso ezingqondweni zethu njengokusebenzisa
izifaniso, izikweko, izimntwiso namanye amagama adala umfanekiso engqondweni yomntu.
Umngangatho wokuzifundela- umngangatho apho umfundi anakho ukufunda itekisi ngocoselelo lwe-95%
(kungabikho mpazamo engaphezu kwenye kumagama a -20). Umngangatho wokuzifundela yitekisi enobulula
kumfundi.
Umqondiso/isimboli - yinto esetyenziswa imele into ethile, umz:- ihobe ngumqondiso woxolo.
Umsebenzi wokuhlola-umsebenzi wokuhlola abafundi onemisetyenzana okanye iziqingatha.
Umxholo - yeyona mbono ingundoqo kubhalo loncwadi; isicatshulwa singanemixholwana emininzi, eminye kuyo
ingacaci gca ibe selubala.
Unobangela (nefuthe)-ukunyuka kwesenzeko okanye isimo
Uvutho-ndaba – elona nqanaba libalulekileyo kwibali apho zonke iziganeko zisencochoyini kwaye ibali liya
ngokukhula.
152 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA