IsiTatimende soHlelo lweziFundo
lukaZwelonke (uTAHFUZWE)
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA
IsiTatimende seNqubomgomo
yoHlelo lweziFundo nokuHlola
IsiGaba esiPhakeme
AmaBanga 7-9
Skip to contentCAPS document
CAPS sp HOME ISIZULU GR 7 9 web
Grades 7, 8, 9 Isizulu HL CAPS document, 160 pages. Read online or get the free PDF download.
Isizulu HL · Grades 7, 8, 9 · zu. CAPS document, 160 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isizulu HL
- Grade
- Grades 7, 8, 9
- Language
- Zu
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 160
- File size
- 890.5 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 160
Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO
LOKUFUNDA NOKUHLOLA
AMABANGA 7-9
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout
to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents
placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been
translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are
correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0500-5
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
2 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
OKUQUKETHWE
Ingxenye yOku-1: isingeniso sesitatimende senqubomgomo yohlelo lokufunda
nokuhlola 3
1.1 Isendlalelo 3
1.2 Ukubuka ngamafuphi. .................................................................................................................................... 3
1.3 Izinhloso ezivamile zohlelo lwezifundo lwaseNingizimu Afrika....................................................... 4
1.4 Ukwabiwa kwesikhathi................................................................................................................................... 6
1.4.1 Isigaba esiyisisekelo............................................................................................................................... 6
1.4.2 Isigaba esiphakathi nendawo. ................................................................................................................ 7
1.4.3 Isigaba esiphakeme................................................................................................................................ 7
1.4.4 Ibanga le-10 kuya kwele-12.................................................................................................................... 8
Ingxenye yesi- 2: ukWEThula ulimi lwasekhaya emaBAngeni aphakEME. ..................... 9
2.1 Izilimi esitatimendeni senqubomgomo yohlelo lwezifundo nokuhlola...................................................... 9
2.1.1 Amazinga olimi. ...................................................................................................................................... 9
2.1.2 Amakhono olimi.................................................................................................................................... 10
2.1.3 Izindlela zokufundisa ulimi.................................................................................................................... 10
2.2 Ukwabiwa kwesikhathi solimi lwaseKhaya................................................................................................ 13
2.3 Izinsiza zokufunda nokufundisa.................................................................................................................. 14
Ingxenye yesi-3: uhlelo lokufundisa oluqukethwe lwamakhono olimi.................. 16
3.1 Ukubuka kafuphi amakhono olimi – inqubo namasu emibhalo eyehlukene kanye nobude . ............... 16
3.2 Ithebula lokundlaleka kombhalo . ............................................................................................................... 58
3.3 Ithebula lokundlaleka kombhalo . ............................................................................................................... 59
3.3.1 Ihlanganiswa kanjani imibhalo ndawonye emjikelezweni wamasonto amabili . ................................... 59
3.3.2 Ilandelaniswe kanjani imibhalo/imisebenzi esikhathini somjikelezo wamasonto amababili . ............... 60
3.3.3 Izinhlobo zemibhalo ezinconyiwe nezinikeziwe ................................................................................... 60
3.3.4 Ukuhlanganiswa kwawowonke amakhono olimi emjikelezweni wamasonto amabili . ......................... 60
3.3.5 Zibhekelelwe kanjani izakhiwo nezimiso zolimi ................................................................................... 61
3.4 Ithebula Yohlelo Lokufundisa . ...................................................................................................... 62
1
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ingxenye yesi-4: ukuhlola.......................................................................................................... 135
4.1 Isingeniso .................................................................................................................................................. 135
4.2 Ukuhlola okungahlelekile noma kwansukuzonke.................................................................................... 136
4.3 Ukuhlola okuhlelekile................................................................................................................................. 136
4.3.1 Izidingo zokuhlola okuhlelekile zolimi lwasekhaya. ............................................................................ 137
4.3.2 Izinhlobo zemisebenzi ngethemu. ...................................................................................................... 138
4.4 Uhlelo lokuhlola. ......................................................................................................................................... 139
4.5 Ukuqopha kanye nokubika. ....................................................................................................................... 145
4.6. Ukumodareytha imisebenzi yokuhlola...................................................................................................... 146
4.7 Okujwayelekile............................................................................................................................................ 146
Izincazelo zamagama. .................................................................................................................. 147
2 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ingxenye yOku-1: ISINGENISO SESITATIMENDE
SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
1.1. Isendlalelo
IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (uTaHFuZwe) sikhombisa inqubomgomo
yezinhlelo zezifundo kanye nezokuhlola emkhakheni wokufunda esikoleni.
Ukuze kwenziwe ngcono ukusetshenziswa kwaso, kwadingeka ukuthi kube nezichibiyelo ezithile ezizoqala ukusebenza
ngoMasingana ngonyaka wezi-2012. Kwabe sekubhalwa umqulu owodwa odidiyele IsiTatimende SeNqubomgomo
YoHlelo LweziFundo NokuHlola saleso naleso sifundo, okuwumqulu othatha isikhundla seziTatimende zesiFundo,
umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola Izifundo eBangeni-R kuya kwele-12.
1.2 Ukubuka ngamafuphi
(a) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (kuMasingana ngonyaka wezi-
2012) simele inqubomgomo yokufunda nokufundisa ezikoleni zaseNingizimu Afrika futhi siqukethe lokhu:
(i) NesiTatimende seNqubomgomo yoHlelo LweziFundo nokuHlola kuleso naleso sifundo esifundwayo.
(ii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye
(iii) Nomqulu weNqubomgomo, i-National Protocol for Assessment IBanga-R kuya kwele-12 kuMasingana
ngonyaka we-2012).
(b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R-12 (kuMasingana 2012), sithatha indawo
yeziTatimende zoHlelo LweziFundo lukaZwelonke ezimbili ezikhona njengamanje; okuyilezi
(i) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke Olubukeziwe IBanga-R kuya kwelesi-9, IGazethi
KaHulumeni ye-23406 zingama-31 kuNhlaba ngonyaka wezi -2002 kanye
(ii) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke IBanga le-10 kuya kwele-12, IGazethi KaHulumeni
ye-25545 ziyi-6 kuMfumfu ngonyaka we-2003 neye-27594 ziyi-17 kuNhlaba ngonyaka we-2005.
(c) IsiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke esibekwe sacaciswa esigabeni u-b (i) kanye no- (ii) siqukethe
le miqulu yenqubomgomo elandelayo esizomiswa ukusetshenziswa kuthi esikhundleni sayo kungene
isiTatimende soHlelo LweziFundo IBanga-R kuya kwele -12 kusuka ngonyaka wezi-2012 kuya kowezi-2014:
(i) Isifundo/isiTatimende sesiFundo, umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola
kwesiFundo IBanga-R kuya kwelesi-9 kanye neBanga le-10 kuya kwele -12;
(ii) Umqulu wenqubomgomo, iNational Policy on Assessment and Qualification for Schools in the
General Education and Training Band okwashicilelwa kwaba umthetho kuGovernment Notice No.124
kuGovernment Gazette No. 29626 mhla ziyi-12 kuNhlolanja ngonyaka wezi-2007.
(iii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational
Qualifications Framework (NQF), elishicilelwa laba semthethweni kuGovernment Gazette No. 27819
mhla zingama- 20 kuNtulikazi ngonyaka wezi-2005;
3
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
(iv) Umqulu weNqubomgomo, isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate:
iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela izingane
ezinezidingo eziyisipesheli, elethulwa kuGovernment Gazette, No. 29466 mhla ziyi-11 kuZibandlela
ngonyaka wezi-2006, lifakiwe nalo kulo mqulu wenqubomgomo, i-National Policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12;
kanye;
(v) Nomqulu wenqubomgomo, isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate:
iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela i-National
Protocol for Assessment (IBanga-R kuya kwele-12), elashicilelwa laba semthethweni kuGovernment
Notice No. 1267 kuGovernment Gazette No. 29467 mhla ziyi-11 kuZibandlela ngonyaka wezi-2006;
(d) Umqulu wenqubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye nezigaba ezitholakala esiTatimendeni
seNqubomgomo soHlelo lweziFundo nokuHlola njengoba kubekiwe ezahlukweni kusuka kwesesi-2, 3 kanye
nesesi-4 kulo mqulu kuyingxenye yemithetho nemigomo yesiTatimende soHlelo lweziFundo IBanga-R kuya
kwele-12. Ngalokho-ke, ngokuka Section 6 A weSouth African Schools Act, 1996 (Act No.84 of 1996,) kwakha
isisekelo sokuthi uNgqongqoshe weMfundo esemaZingeni aPhansi akwazi ukunquma imiphumela kanye
nemigomo emincane nje okungasukelwa kuyo, kanye nenqubo, nendlela yokwenza ukuhlola kokuphumelela
komfundi ukuba kusetshenziswe ezikoleni zomphakathi nalezo ezizimele.
1.3 Izinhloso ezivamile zohlelo lwezifundo lwaseNingizimu Afrika
(a) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke IBanga-R kuya kwele-12 sikhombisa lokho okuthathwa
ngokuthi kungulwazi, amakhono namagugu adinga ukufundwa ezikoleni zaseNingizimu Afrika. Lolu Hlelo
lweziFundo luhlose ukuqinisekisa ukuthi abafundi bathola babuye basebenzise ulwazi namakhono njengendlela
ahambisana ngayo nezimpilo zabo. Ngale ndlela uHlelo lweziFundo lukhulisa ulwazi lwezimo abaphila kuzona,
babenozwelo kuzibopho zomhlaba jikelele.
(b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose lokhu:
• Ukuhlomisa abafundi, noma ngabe bavela kuziphi izimo zenhlalo yomphakathi nezomnotho, ubuzwe,
ubulili, ukukwazi ukusebenzisa umzimba nengqondo/ukuhlakanipha, ngolwazi, amasu nokungamagugu
adingekayo ukuze bakwazi ukuzenelisa, nokubamba iqhaza elibonakalayo emphakathini njengezakhamuzi
zezwe elikhululekile.
• Ukuvumela abafundi ukuba bangene emikhakheni yemfundo ephakeme.
• Ukwenza kube lula kubafundi ukwedlulela ezikhungweni zemisebenzi ngemuva kokuqeda esikoleni/
imfundo yamabanga aphakeme; kanye
• Nokwedlulisela kubaqashi ulwazi oluphelele ngamakhono nakwazi ukukwenza ngempumelelo umfundi.
(c) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R kuya kwele -12 sesekwe yile migomo elandelayo:
• Ukuguquka kwezenhlalo yomphakathi; ukubhekelela ukungalingani kwezemfundo ngesikhathi esedlule
ukuze kulungiswe, nokuthi amathuba okufunda alinganayo atholwe yiwo wonke umphakathi;
• Ukufunda ngokuphapheme nangokuhlolisisa; ukukhuthaza indlela yokufunda ngokuphapheme
nangokuhlolisisa ekufundeni , kunokuthi abafundi bamane bagxishe emakhanda lokho abanikwe khona
bebe bengayiqondi incazelo yakho;
4 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Ulwazi oluphakeme namakhono aphakeme, ubuncane obemukelekile umthetho wokulinganisa ulwazi
okumele luzuzwe ebangeni ngalinye kumele bucaciswe, kubekwe nemigomo ephezulu okumele izuzwe
kuzo zonke izifundo;
• Inqubekela phambili yolwazi; okuqukethwe nengqikithi yalelo nalelo banga kukhombise inqubekela phambili
ukusuka kokulula kuya kokulukhuni.
• Amalungelo esintu, ukudidiyela, ubulungiswa bezemvelo nezenhlalo yomphakathi; ukufaka imigomo
nenkambiso yobulungiswa bezemvelo nezenhlalo kanye namalungelo esintu njengoba echaziwe
kumThethosisekelo waseNingizimu Afrika. IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R
kuya kwele-12 (Jikelele) sinozwela ezindabeni zokwehlukahlukana kwesintu njengobuphofu, ukungalingani,
ubuzwe, ubulili, ulimi, ubudala nokukhubazeka kanye nezinye izimo;
• Ukwazisa ngezinhlelo zolwazi lwendabuko, ukwazisa ukunotha komlando namasiko aleli zwe, nomthelela
obalulekile wokufundisa ngamagugu aqukethwe ngumThethosisekelo okube nawo njengomsuka
wenguquko ukusiza ekuguquleni amagugu abafundi; kanye
• Nokukholakala, uhlonze kanye nokwenza ngempumelelo, ukuhlinzeka ngohlobo lwemfundo
olungaqhathaniseka ngokuqeqesheka nangazo zonke ezinye izindlela njengakwamanye amazwe.
(d) Isitatimende Sohlelo LweziFundo Lukazwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose ukukhiqiza abafundi
abazokwazi:
• Ukubona baxazulule izinkinga, bakwazi nokwenza izinqumo besebenzisa ukucabanga ngokuhlaziya
nangobuchule;
• Ukusebenza ngokuzinikela nabanye njengamalungu eqembu;
• Ukulungiselela, bakwazi ukuziphatha bona baphathe nemisebenzi yabo ngokuyikho;
• Ukuqoqa, bahlaziye, bahlele, bahlanganise, bahlolisise ngokucubungula ulwazi.
• Ukuxoxisana ngempumelelo besebenzisa izinto ezibukwayo, ukufanekisa ngezimpawu kanye namanye
amakhono olimi ezimweni ezahlukene;
• Ukusebenzisa isayensi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokuhlolisisa bekhombisa nokuzinikela
kwezemvelo kanye nempilo yabanye; kanye
• Nokukhombisa ukuqondisisa umhlaba njengenkundla yezinhlelo ezihlobene ngokubona ukuthi izimo
zokuxazulula izinkinga azenzeki ngazodwana.
(e) Ukuhlanganisa izinhlobo zabafundi yikho okumele kube ngumgogodla wokuhlela, ukulungiselela, nokufundisa
kuleso naleso sikole. Lokhu kungenzeka kuphela uma bonke othisha bekuqonda kahle ukuthi bazobabona
futhi babasize kanjani abafundi abanezihibe ekufundeni, nokuthi bazokuhlelela kanjani ukwehlukahlukana
kwabafundi.
Okusemqoka ngokuhlanganisa izinhlobo zabafundi, ukuqinisekisa ukuthi zonke izithiyo ziyabonwa zigudluzwe ngayo
yonke indlela ezikoleni, kumbandakanya othisha, amakomidi asemahhovisi ezemfundo, amakomidi ezikoleni, abazali
kanye nezikole ezikhethekile ezisetshenziswa njengemithombo yolwazi. Ukugudluza izithiyo emakilasini, othisha
bangasebenzisa amaqhinga ahlukene ezinhlelo zezifundo njengalezo ezitholakala eMnyangweni wezeMfundo
eyisisekelo: Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010).
5
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
1.4 Ukwabiwa kwesikhathi
1.4.1 IsiGaba esiyisiSekelo
(a) Isikhathi sokufundisa emkhakheni weSigaba Esiyisekelo sinjengoba sikhonjisiwe kuleli thebula elingezansi:
IBANGA
IBANGA-R LOKU-1 KUYA IBANGA LESI-3
ISIFUNDO KWELESI-2
(AMAHORA) (AMAHORA)
(AMAHORA)
ULimi lwaseKhaya 10 7/8 7/8
ULimi lokuQala lokwEngeza 2/3 3/4
Izibalo 7 7 7
Amakhono Empilo: 6 6 7
• Ulwazi lokuqala (1) (1) (2)
• Ubuciko bokusungula (2) (2) (2)
• Isifundo sokuzivocavoca (2) (2) (2)
• Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila (1) (1) (1)
emphakathini
ISAMBA 23 23 25
(b) Isikhathi sokufundisa seBanga-R, 1 neBanga lesi-2, amahora angama-23 kuthi IBanga lesi-3 kube ngamahora
angama-25.
(c) Izilimi zabelwe amahora ayi-10 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora ayi-11 eBangeni lesi-3.
Isibalo esiphezulu samahora ayisi-8 nesibalo esiphansi esingamahora ayi-7 sabelwe ULimi lwaseKhaya
kanye nesibalo esiphansi esingamahora ama-2 nesibalo esiphezulu esingamahora ama-3 soLimi lokuQala
lokwEngeza eBangeni loku-1 kuya kwelesi-2. EBangeni lesi-3 isibalo esiphezulu esingamahora ayisi-8
nobuncane obungamahora ayisi-7 sabelwe iziLimi zaseKhaya kanye nobuncane obungamahora ama-3
nobuningi obungamahora ama-4 oLimini lokuQala lokwEngeza.
(d) Esifundweni samakhono olwazi lokuqala, kwabiwe Ihora eli-1 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora
ama-2 njengoba kukhonjisiwe ngamahora akubakaki ethebulini eBangeni lesi-3:
6 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
1.4.2 IsiGaba esiPhakathi neNdawo (iBanga lesi-4 kuya kwelesi-6)
(a) Leli thebula elingezansi likhombisa izifundo nesikhathi sokufundisa esibekiwe sesigaba esiphakathi
nendawo:
ISIFUNDO AMAHORA
ULimi lwaseKhaya 6
ULimi lokuQala lokwEngeza 5
Izibalo 6
Isayensi nobuchwepheshe 3, 5
Isayensi yezokuhlalisana kwabantu 3
Amakhono Empilo
4
• Ubuciko bokusungula
(1.5)
• Isifundo sokuvocavoca umzimba
(1)
• Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila
(1.5)
emphakathini
ISAMBA 27, 5
1.4.3 IsiGaba esiPhakeme
(a) Isikhathi sokufundisa IsiGaba EsiPhakeme simi ngale ndlela:
ISIFUNDO AMAHORA
ULimi LwaseKhaya 5
ULimi lokuQala lokwEngeza 4
Izibalo 4.5
Isayensi yezemvelo 3
Isayensi yokuhlalisana komphakathi 3
Ezobuchwepheshe 2
Isayensi yokuphathwa komnotho 2
Ukwazi ngamakhono empilo 2
Ubuciko bokusungula 2
ISAMBA 27, 5
7
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
1.4.4 IBanga le-10 kuya kwele-12
(a) Isikhathi sokufundisa eBangeni le 10 kuya kwele-12 simi ngale ndlela:
ISIFUNDO UKWABIWA KWESIKHATHI NGESONTO (AMAHORA)
ULimi LwaseKhaya 4.5
ULimi lokuQala lokwEngeza 4.5
Izibalo 4.5
Ukwazi amakhono empilo 2
Okungenani kungakhethwa izifundo ezintathu eqoqweni 12 (3xAmahora ama-4)
B Isengezelelo B, Ithebula B1 kuya ku-B8 kumqulu
wenqubomgomo, National policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12,
isifundo ngenkombandlela ebhalwe esigabeni sama-28
kumqulu weNqubomgomo obhalwe ngenhla.
ISAMBA 27, 5
Ukwabiwa kwesikhathi ngesonto kungasetshenziswa kuphela esibalweni esiphansi esidingekayo sezifundo
zesiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke (TAHFUZWE) njengoba kukhonjisiwe ngenhla, akumele
kusetshenziswe kunoma yiziphi izifundo ezengeziwe ohlwini lwenani lezifundo ezivunyelwe. Uma umfundi efisa
ukwengeza ezinye izifundo, isikhathi kumele sandiswe ukwenelisa lezo zifundo.
8 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
INGXENYE YESI-2: UKWETHULWA KOLIMI LWASEKHAYA
EMABANGENI APHAKEME
2.1 Izilimi esiTatimendeni seNqubomgomo yoHlelo lokuFunda nokuHlola
Ulimi yisikhali sokucabanga nokuxhumana. Luphinde lube okusetshenziswayo kwamasiko nobuhle okwabelwana
ngakho emphakathini othile, okwenza lowo mphakathi uqondisise indawo ohlala kuyo. Ukufunda ukusebenzisa
ulimi ngempumelelo kwenza kube lula kubafundi ukuba bathole ulwazi, ukusho imvelaphi yabo, imizwa nemibono,
nokuxhumana nabanye nokulawula indawo yabo. Ulimi lwenza impilo ibe ngcono kunalokhu eyikho, ibe ngokunye
kunalokhu eyikho futhi icace kunalokhu eyikho. Ulimi luphinde lwenze ukuthi ukwehlukana ngamasiko nobudlelwano
nokuhlalisana kwesintu kuvezwe kuphinde kwakheke, futhi yilona ulimi olwenza ukuthi lokho okusuke sekwakhiwe
kuguqulwe, kunwetshwe kuphinde kucolisiswe
2.1.1 Amazinga Olimi
Ukufundwa kolimi emaBangeni aPhakeme kumbandakanya zonke izilimi ezisemthethweni, okuyi-Afrikaans, i-English,
isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, i-Sepedi (Sesotho sa Leboa), i-Sesotho, i-Setswana, i-Siswati, i-Tshivenda, i-Xitsonga
kanye nezilimi ezingekho emthethweni. Lezi zilimi zingafundiswa emazingeni ehlukene.
ULimi lwaseKhaya yilo abafundi abalufunda kuqala. Noma kunjalo izikole eziningi eNingizimu Afrika azilufundisi
ULimi lwaseKhaya kubo bonke abafundi ababhalise kuleso naleso sikole, kunalokho abafundi kufundiswa ulimi
olulodwa noma izilimi ezimbili ngezinga loLimi lwaseKhaya. Ngakho-ke uma kushiwo ULimi lwaseKhaya noLimi
lokuQala lokwEngeza, kushiwo kuphela impumelelo yokufundisa ngalelo zinga, akusho ulimi abafundi abaluncela
noma abalufunda (njengoba kwenzeka ezilimini ezengeziwe). Ukuze kungabi bikho ukudideka kulo mqulu, uma
kukhulunywa ngoLimi lwaseKhaya kushiwo izinga okufundiswa ngalo, hhayi ulimi uqobo.
Ezingeni loLimi lwaseKhaya kunikezwa ithuba lokuqhakambisa ukusetshenziswa kolimi ngempumelelo, okuyikhona
okukhombisa ikhono lokuxhumana nabanye abantu okudingekayo empilweni kanye namakhono okuhlakanipha
kwezemfundo nokusetshenziswa kulo lonke uHlelo lweziFundo. Kuleli zinga kugcizelelwa ukufundisa amakhono
okulalela, okukhuluma, okufunda nokubhala. Leli zinga liphinde linike abafundi ikhono lezombhalo yobuciko,
lokuncoma, lokucabangela nokwakha umfanekisomqondo ozobasiza ukuthi bakwazi ukuqamba kabusha, ukwakha
umfanekiso nokubahlomisa nokuqonda umphakathi abahlala kuwo. Ngakolunye uhlangothi, kusukela eBangeni lesi-
7 kuya phezulu ukugcizelela nokwabiwa kwesisindo sokulalela nokukhuluma kwenziwe kwaba ngaphansi kwaleso
samakhono okufunda nokubhala.
ULimi Lokuqala Lokwengeza lususelwa olimini okungelona ulimi lwebebe kodwa olusetshenziselwa imicimbi
ethile yokuxhumana emphakathini, okusho indlela yokufunda elandelayo emfundweni. Izinhlelo zezifundo zinikeza
ukwesekela okuqinile kulabo bafundi abazosebenzisa ulimi lwabo lokwengeza lokuqala njengolimi lokufunda
nokufundisa. Ngasekupheleni kweBanga lesi-9, abafundi kumele ukuba sebekwazi ukusebenzisa ulimi lwasekhaya
kanye nolimi lokuqala lokwengeza ngempumelelo nangokuzethemba ezinhlosweni ezehlukene okufaka kuzo
nokufunda.
ENingizimu Afrika, abafundi abaningi basebenzisa ulimi lokwengeza, oluyi-English, njengoLimi lokulokuFunda
nokuFundisa (LoLT). Okuchaza ukuthi kufanele kube sebefinyelele emazingeni aphezulu okukwazi ukusebenzisa
uLimi lwe-English. Kumele bakwazi ukufunda nokubhala kahle nge-English.
ULimi Lokuqala Lokwengeza kucatshangwa ukuthi abafundi bafika bengazi lutho ngalo uma befika esikoleni.
Eminyakeni yokuqala yokufunda kugxilwa kakhulu ekuthuthukiseni ikhono lomfundi ekuthuthukiseni ukuqonda
9
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
nokukhuluma ulimi-okungamakhono ayisisekelo somuntu sokuxhumana. EmaBangeni esi- 2 nawesi-3 abafundi
baqala ukwakha ukuqonda ukufunda nokwazi ukuzwa nokukhuluma okuyisizinda. Baphinde basebenzise amakhono
okuzwa nokukhuluma abawafunde oLimini lwaseKhaya
EmaBangeni aphakathi nasemaBangeni aphezulu, abafundi baqhubeka nokuqinisa amakhono okulalela,
okukhuluma, okufunda nokubhala. Kulelizinga abafundi abaningi bafunda kusetshenziswa uLimi Lokuqala
Lokwengeza, okuyi-English nokufanele bathole ithuba lokulisebenzisa kakhulu. Ngakhoke ukugcizelela okukhulu
kubhekiswe ekusebenziseni uLimi Lokuqala Lokwengeza ngenhloso yokugcizelela ukucabanga nokucabangisisa.
Loku kusimamisa amakhono okufunda ngokomqondo, okudingeka ngako ukuba kufundwe izifundo ezifana
neScience, izibalo njll. nge-English. Baphinde bazimbandakanye kakhulu nemibhalo yobuciko ekusimamiseni ikhono
lokucabanga nokuzenzela umfanekisomqondo ngoLimini Lokwengeza.
Ngesikhathi laba bafundi befika emaBangeni aPhakeme, kumele bebe sebelukhuluma kahle uLimini lokuQala
lokwEngeza lapho bexhumana nabanye kanye nasemakhonweni okuhlakanipha emfundo. Nokho-ke okuhlalukayo,
ukuthi kuleli zinga baningi abafundi abasuke bengakakwazi ukusebenzisa uLimi lokuQala lokwEngeza ekuxhumaneni
ngempumelelo. Inselelo yeZinga eliphakeme ukuthi laba bafundi balekelelwe futhi kuphinde kwethulwe uhlelo
lokubeseka, ukuze bakwazi ukufinyelela emazingeni adingeka emaBangeni alandelayo.Lawo mazinga kumele
kube yilawo angenza ukuthi abafundi bakwazi ukusebenzisa uLimi lokuQala lokwEngeza ngempumelelo ezingeni
eliphezulu lokukhuluma ngenhloso yokubalungiselela imfundo ephakeme noma izikhungo zemisebenzi. Ngakhoke
kuyanconywa ukuthi, lapho kungenzeka khona, abafundi emaBangeni aPhakeme bethulwe kokuqukethwe
emjikelezweni wamasonto amabili kuwona omabili amazinga olimi.
2.1.2 Amakhono olimi
Uhlelo lokufunda loLimi lwaseKhaya lubekwe ngalendlela elandelayo:
1 Ukulalela nokukhuluma
2 Ukufunda nokubukela
3 Ukubhala nokwethula
4 Izakhiwo nezimiso zolimi
2.1.3 Izindlela zokufundisa ulimi
Izindlela zokufundisa ulimi kulo mqulu; Inqubo esekwe emibhalweni, inqubo yokufunda ulimi ngokulusebenzisa,
ukudidiyela kanye nokuhlola inqubo.
Inqubo esekwe embhalweni, nenqubo yokufunda ulimi ngokulusebenzisa, zeyeme kakhulu ekusebenziseni
ulimi nasemibhalweni ekhiqiziwe. Inqubo esekwe embhalweni inenhloso yokwenza ukuba abafundi bakwazi
ukuzenzela, bazethembe nokuba abafundi abahlolisisayo, abalobi, ababukeli nabaqambi bemibhalo. Imbandakanya
ukulalela, ukufunda, ukubukela nokuhlaziya amibhalo ukuze baqonde ukuthi imibhalo ikhiqizwa kanjani nokuthi yini
imiphumela yawo. Ngalokhu kusebenzisa imibhalo, abafundi bafunda ngokuhlolisisa imibhalo. Indlela yokubheka
imibhalo kumbandakanya ukukhiqiza imibhalo enhlobonhlobo, ngenhloso ethile, nezethameli ezithile engqondweni.
Le nqubo yeyeme olwazini lokuthi imibhalo yakhiwa kanjani.
Indlela egxile ekuxhumaneni isitshela ukuthi uma umfundi efunda ulimi kufanele athole amathuba amaningi
okulukhuluma ulimi ngokuthi axhumane nabantu emphakathini. Ukufundiswa kolimi kufanele kwenzeke ekilasini
lapho amakhono okufunda/nokubukela/nokubhala/nokwethula efundiswa ngokuchitha isikhathi esiningi kufundwa
futhi kubhalwa.
10 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ukufundiswa kolimi kwenzeka ngendlela ehlanganisile, lapho uthisha eba yisibonelo eveza amakhono akhe amahle
okufundisa, abafundi banikwa amathuba okuziqeqesha emakhonweni ayiwo/afanele emaqenjini ngaphambi kokuba
bakwazi ukuzisebenzisela wona la makhono ngokwabo. Ukwakheka kwesifundo ngasinye kufanele kube yiloko
okumbandakanya bonke abafundi ekilasini ngaphambi kokuthi baye emaqenjini ukuze baveze amakhono abo
ngamunye.
Indlela yokufundisa ulimi ngokulandela inqubo ethile isetshenziswa uma abafundi bekhiqiza imibhalo ebhaliwe.
Abafundi bazimbandakanye ezigabeni ezihlukene zokulalela, ukukhuluma, ukufunda, nezinqubo zokubhala. Kumele
bacabange ngezethameli kanye nenhloso ngesikhathi kuqhutshekwa nokufunda. Lokhu kuzobasiza bakwazi
ukuxhumana babeke nemibono yabo ngokukhululeka. Isibonelo. Ukufundiswa kokubhala akugxili emkhiqizweni
kuphela, kodwa kubhekwa inhloso kanye nenqubo yokubhala. Ngesikhathi senqubo yokubhala, abafundi bafundiswa
ukuhlanganisa imibono, ukucabanga ngenhloso nezethameli, ukubhala uhlaka, ukulungisa umsebenzi wabo,
nokwethula osekubhaliwe, okubonakalisa ukucabanga kwabo.
Izindlela zokufundisa imibhalo
Ukufundiswa kwemibhalo kufanele kugxile ekufundiseni ukufunda ngokuqondisisa, kufaka amasu enqubo yokufunda
(ukulungiselela ukufunda, ngenkathi kufundwa, emumva kokufunda).isizathu esisemqoka sokufunda imibhalo
ekilasini ukuthuthukisa kubafundi uzwela ekusebenziseni ulimi ngokukhethekile, oluhluzekile, ngumqondo osobala,
ngezifenqo, ngezimpawu, nangokuqonda okujulile ngaphezu kwanoma yini abangayifunda. Ngenkathi imibhalo
yobuciko eminingi kuyindlela yokuzithokozisa, ukuhlekisa, noma ukubonisa, ababhali abazimisele babhala amanoveli,
imidlalo nezinkondlo ngoba banemibono, imicabango nezinto, imigomo, imfundiso nenkolelo abafuna ukwabelana
noma ukuyibonisa abafundi babo.ukusebenza kwemicabango yabo yolimi kuyindlela eyengeziwe yokubonisa,
gcizelela, nokugqamisa imibono yabo.
Ukufundisa imibhalo akulula, kodwa ngeke kwenzeka ngaphandle kobubona, imicabango nencasiselo ethembekile
nokuphawula kwabafundi ngokwabo.ngaphandle ke uma befunda ukuthi baqonde imibhalo yobuciko ngokwabo,
abangekafundi kakhulu ngayo. Othisha kufanele bazame ukuzikhuza ekusebenziseni incasiselo nemibono yabo
yemibhalo yobuciko, abavumele abafundi ukuthi babambe iqhaza ngokwamukelekile. Incasiselo akungabi ukuthi
ilungile noma ayilungile, ngaloko ke kuwukufuna okwakha umqondo kofundayo.
Izindlela ezingcono zokuhlangabezana nokufundisa imibhalo zingafaka ezinye noma zonke lezi ezilandelayo.
• Yenza yonke imizamo ufunde imibhalo eminingi okungenzeka ekilasini ngaphandle kokuyeka wenze omunye
umsebenzi.lokhu akumele kuthathe ngaphezu kwamasonto amabili.kusemqoka ukuthi abafundi babe
nombono ocacile wokwenzekayo ezingeni eliyisisekelo sombhalo. Ukuthatha isikhathi eside ufunda umbhalo
kulimaza ukuqonda okucacile komugqa noma isisinda esilandayo. Amanye amakilasi angafunda imibhalo
ngaphandle kwalokho kwesekwa. Lokho kufanele kugqugquzelwe. Ubunkondlo kufanele bufundiswe hhayi
izinkondlo.Makufundwe kaningi okungenzeka bese uqinisekisa ukuthi abafundi bayazibhala izinkondlo.
• Ukuhumusha kumqondo osobala kuwumsebenzi ofuneka ezingeni lasenyuvesi, ngakho ke abafundi
kulesisigaba akudingeki bafunde ukuhumusha okusezingeni elihambele phambili, ngakho ke inhloso
yokufundisa imibhalo yobuciko ukukhombisa abafundi ukuthi lungasetshenziswa kanjani ulimi lwabo
lwasekhaya ngobuhlakani, ukukhalipha, umcabango nangamandla okulandela umkhondo.lokhu kuchaza
ukubhekisisa indlela umbhalo owenziwe ngayo, kwashintshwa kanjani ubuqiniso bawo, nokuhlelwa kabusha
ukucacisa nokugcizelela okushiwoyo. Umsebenzi onjalo ungafaka ukuhlola ubukhona noma ukungabikho
bokuzicabangela emqondweni, kuwumcabango onjani okhethwe umbhali nokuthi kungani, izakhiwo
zemisho nezigaba, noma uhlaka lwenkondlo, ukukhethwa kwamagama, umqodo oqhubekayo wombhalo,
11
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ukusetshenziswa kwezimpawu, umsindo nombala lapho kufanele, omningi walomsebenzi kufanele usekelwe
embhalweni, kodwa ukuhlaziywa komugqa ngomugqa kwanoma imuphi umbhalo kuyabuchitha ubuhlakani
bawo.
• Imibhalo yokuziqambela kufanele inamatheliswe kakhulu kwisifundo sanoma imuphi umbhalo wobuciko.
imisebenzi ebhalwayo edinga ukuqonda kakhulu kombhalo ofundwayo ingaqinisa ekubeni usizo olukhulu
ekufinyeleleni emazingeni okwazisa ukuqamba engxenyeni yabafundi. Ingxoxo yekilasi ingaba nezithelo uma
nje wonke umfundi embandakanyiwe. Kepha ingxoxo yekilasi eholela emsebenzini wokubhala obhalwayo
unikeza inhloso ecacile futhi zibe nomphumela.
• Ekugcineni, kubalulekile ukukhomba ukuthi imibhalo ayive ingezimpendulo ezilungile/eziyizo: umbhalo
uwonke uchaza okuthile, hhayi nje izingxenye ezithile, ukufundwa okulungile kombhalo kuhlanganisa
ukuhumusheka kombhalo wonke, ukuqamba, ubuwona, nokwenziwa ngokuhlola.
Ezinye izindlela imibhalo engahlanganiswa ngayo nokufundiswa kwesifundo sokuqondisisa nokuqonda izimpawu
ezisemqoka zemibhalo ihlelo lezikhathi zemilando, umbhali, indikimba nezinhlobo zemibhalo.lezi zindlela
zingahlanganiswa.
Kwindlela yehlelo lezikhathi zemilando abafundi bangacwaninga bahlanganise isikhathi semibhalo nezigameko
zomlando ngesikhathi esisodwa abanqunyelwe sona.
Kwindlela yombhali, abafundi bangazimbhandakanya esifundweni esibanzi nesijulile sombhali kakhulu kubunkondlo
bangahlanganisa izinkondlo zakhe nenkathi ethize yomlando.
Kwindlela yendikimba abafundi bangabheka izindikimba ezinjengo- bulungiswa, impumelelo, uthado, njll.
Kuzinhlobo eziningi zezinkondlo noma izinhlobo zemibhalo ehlukene bakuhlobanise nezigameko zangempela
zempilo. Bangenza izinqumo ngokwenziwa balingisi babuye benze izethulo ngendikimba.
Okumayelana nendlela yezinhlobo zemibhalo, abafundi bangahlela, baqhathanise nokwehluka izinhlobo ezihlukene
yezinhlobo zemibhalo isib. umehluko phakathi kwezizinda kwinoveli/indaba emfishane/umdlalo/inganekwane.
Inqubo yokufundisa ukusetshenziswa kolimi
Ukufundiswa kwezakhiwo zolimi kufanele kugxile ekutheni lusetshenziswa kanjani ulimi nokuthi kungenziwa njani
ngolimi isib. uwenza kanjani umqondo, ubhekana kanjani nezinkinga nothando, umthelela kubangani nosebenzisana
nabo, nokuthi ungayakha kanjani impilo enhlalweni enothile.ukufundiswa kwezakhiwo zolimi kumele kube indlela
yokwenza izinto zenzeke.
Ukufundiswa kwezakhiwo zolimi/izakhiwo zohlelo lolimi kufanele zisekelwe embhalweni, nasekuhlanganiseni
nasekuxhumaneni.
Lemigomo elandelayo kufanele ifakwe emcabangweni/ibhekelelwe uma kufundiswa izakhiwo zolimi:
• Uhlelo lolimi kumele lufindiselwe ukwakha imibhalo engqikithini ekuyo- ngamanye amagama, kumayelana,
nolimi langempela.
• Ukusetshenziswa kohlelo lolimi akumele kubekelwe umgomo wokuhlaziya imisho ezimele-kufanele ichaze
indlela imisho ehlelwe ngayo ukwakha umbhalo ophelele njenge- zindaba, ama-eseyi, izincwadi, imibiko
efundwa futhi ibhalwe ngabafundi esikoleni.
• Ukusetshenziswa kwezinto zoqobo njenge- nkulumo yababili, inhlolokhono, kufanele kugqugquzelwe.
12 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Xhumanisa izakhiwo zolimi nemisebenzi yokusetshenziswa kolimi ezimweni ezihlukene zenhlalo, isib.
Ukuzwakalisa imicabango nemizwa yakho, ukwethula abantu, ukukhuluma noma ukubika ngezinto,
iminyakazo, izigameko noma abantu bendawo, enkathini edlule noma ezayo, ukwenza izicelo, ukubeka
imibono, ukunikeza ukudla noma isiphuzo nokwamukela noma ukwenqaba ngokuzithoba, ukunika
nokulandela imiyalelo, izinto eziqhathanisekayo neziphikisanayo.
• Sebenzisa imisebenzi yasekilasini yixhumanise nezindlela zokusebenzisa ulimi, isib. inkathi edlule kwi-eseyi
elandayo nokubhalwa kombiko, indlela encikile/eyamile esetshenziswa embhalweni we-eseyi ejeqezayo.
• Gxila emisebenzini eyenza umqondo. Ukwazi imithetho yohlelo lolwimi akwenzi umfundi asebenzise ulimi
ngendlela ecacile nenomqondo. Okusihehayo okuphathelene nesakhiwo nemisebenzi ngaphezu kwezinga
lomusho, isib. indlela abantu abasebenzisa ngayo noma nga- ulimi olukhulunywayo noma ulimi olubhaliwe
(umbhalo) ngendlela ecacile elandelanayo neyenza umqondo.
2.2 UKWABIWA KWESIKHATHI SOLIMI LWASEKHAYA
Isikhathi sokufundisa uLimi Lwasekhaya kanye noLimi Lokuqala Lokwengeza amahora ama-4 nama-5 ngokulandelana
ngesonto njengoba kunqunyiwe kwiNqubomgomo.ngakho ke emaBangeni Aphezulu, kuyanconywa ukuthi amahora
ama-5 abelwe ulimi lokufunda nokufundisa bese namahora ama-4 olunye ulimi oluphoqayo.izikole esisebenzisa
uLimi Lokuqala Lokwengeza njengolimi lokufunda nokufundisa kufanele zilwabele amahora ama-5.
Konke okuqukethwe wulimi kufundiswa emjikelezweni wamasonto ama-2 (amahora ayi-10 (8)). Othisha
abaphoqelekile ukuthi balandele lomzungezo kodwa kumele baqiniseke ukuthi amakhono olimi, ikakhulu
ukufunda nokubhala kuyafundelwa. Ukwabiwa kwesikhathi kwamakhono olimi ahlukene emaBangeni lesi-7-9
ngamasonto angama- 36. Amasonto amane ngawokuhlola- amabili awesivivinyo samaphakathi nonyaka amanye
amabili wesivivinyo sokuphela konyaka.
Uhlelo lwesikhathi sokufundisa kufanele lwenze umhlinzeko wamaphiriyodi amabili aqhubekayo ngesonto.
Emjikelezweni wamasonto amabili kuyanconywa ukuthi isikhathi sokufundisa amakhono olimi sabiwe ngale ndlela
elandelayo:
Isikhathi esinconyiwe soLimi lokufunda nokufundisa
Amakhono Ukwabiwa kwesikhathi emjikelezwni wamasonto amabili (amahora)
iBanga lesi-7 iBanga lesi-8 iBanga lesi-9
*ukulalela nokukhuluma Amahora ama-2
(Okukhulunywayo)
*ukufunda nokubukela Amahora ama-3 nemizuzu engama-30 (ihora eli-1 imizuzu- 45 yesifundo sokuqondisisa ne-
ihora eli-1 imizuzu- 45 yemibhalo yobuciko)
*ukubhala nokwethula Amahora ama-3 imizuzu-30 min
Izakhiwo nezimiso zolimi Ihora eli-1
*Izakhiwo nezimiso zolimi nokusetshenziswa kwazo kudidiyelwe kulezi zikhathi zokufundisa
ezabelwe lamakhono amane olimi. Kunesikhathi esabelwe ukuzilolonga okuhlelekile.amakhono
okucabanga nokwenza umqondo adidiyelwe kumakhono namasu adingekayo okulalela
nokukhuluma, ukufunda nokubukela, ukubhala nokwethula.
13
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Isikhathi esinconyiwe solunye uLimi oluphoqayo
Amakhono Ukwabiwa kwesikhathi emjikelezweni wamasonto amabili (amahora)
iBanga lesi-7 iBanga lesi-8 iBanga lesi-9
*ukulalela nokukhuluma
Amahora ama-2
(Okukhulunywayo)
Amahora ama-3
*ukufunda nokubukela
(ihora eli-1 imizuzu- 30 yesifundo sokuqondisisa ne- ihora eli-1 imizuzu- 30 yemibhalo yobuciko)
*ukubhala nokwethula Amahora ama- 2
Ihora eli-1
*Izakhiwo nezimiso zolimi nokusetshenziswa kwazo kudidiyelwe kulezi zikhathi zokufundisa
Izakhiwo nezimiso zolimi ezabelwe lamakhono amane olimi. Kunesikhathi esabelwe ukuzilolonga okuhlelekile.amak-
hono okucabanga nokwenza umqondo adidiyelwe kumakhono namasu adingekayo okulalela
nokukhuluma, ukufunda nokubukela, ukubhala nokwethula.
2.3 IZINSIZA ZOKUFUNDA NOKUFUNDISA
Abafundi kufanele babe nalokhu okulandelayo ukufunda uLimi lwasEkhaya emaBangeni 7 – 9:
AMABANGA 7 – 9
Izinsiza eziqondene ngqo nilimi
Izincwadi ezihlelelwe ulimi – incwadi ehola uthisha nencwadi yomfundi √
Inoveli √
Izindaba ezimfishane √
izinganekwane √
Imidlalo √
izinkondlo √
isichazamazwi √
Izinsiza zemithombo yabezindaba
Amaphephandaba √
Amaphephabhuku √
Izinkulumo zomsakazo/imidlalo √
Imibukiso yamabonakude/umdlalo/izinhlelo ezikhuluma ngokwenzekayo √
Othisha abafundisa ulimi Lwasekhaya kufanele babe nalokhu:
a) IsiTatimende seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola.
b) iNqubomgomo yokuFundisa iziLimi
c) Incwadi ehlelelwe ukusetshenziswa ngabafundi kanye nezincwadi zezinsiza mayelana nomsebenzi
owengezelelwe.
d) Isichazamazwi (esilimi-lunye, esilimi-mbili, esilimi-ningi nethesorasi)
e) Izincwadi zemibhalo ezinhlobonhlobo ezihlelelwe ukufunda
f) Izinhlobonhlobo zemibhalo yabezindaba: amaphephandaba, amaphephabhuku, amabrosha, njll.
14 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
g) Ukukwazi ukuthola izinsizakufunda ezibonakalayo/ezizwakalayo ezingasetshenziswa ekilasini
h) Eminye imithombo yabezindaba (izinhlobo ezehlukene zamaphephandaba, amaphephabhuku namabhurosha)
Izinsizakufundisa zasekilasini
a) Izinhlobo ezehlukene zemibhalo ukuhlelela wonke amazinga okufunda, isib. iqoqo lezincwadi zokufunda
ezinemibhalo efanele izinga ngalinye ekilasini.
b) Izinhlobonhlobo zemibhalo yabezindaba: amaphephandaba, amaphephabhuku, iziqeshana zokukhangisa,
amaphosta, izaziso, njll.
c) Izinsiza ezilalelwayo nezibukwayo
15
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ingxenye yesi-3: uhlelo lokufundisa oluqukethwe
lwamakhono olimi
3.1 Ukubuka kafuphi amakhono olimi – inqubo namasu emibhalo eyehlukene
kanye nobude
3.1.1 Ukulalela nokukhuluma
Ukulalela nokukhuluma ngamakhono ahlukene kodwa angakwazi ukuzimele, elinye lincike kwelinye. Womabili la
makhono ethulwa ngohlelo olungamiselwe migomo ekilasini, abafundi bathola ulwazi bese beyaluxoxa.. Amakhono
okulalela nokucophelela asiza abafundi ukuthola okungamagugu nendlela yokubuka izinto eziqukethwe embhalweni
kanye nokufaka nezinselele nolimi olukhohlisayo. Kukhona izinhlobo zokulalela ezimiselwe imigomo, isib. Inkulumo-
mpikiswano, isidingo sokuqaphela umyalelo. Ukulalela nokukhuluma okumiselwe imigomo nokungamiselwe migomo
kudidiyelwa nokufunda, nokubhala kanye nokusetshenziswa kolimi, kanti ukukhuluma kunganika imbhalo abhaliwe
uhlobo lokukhulunywayo (isib. ukufunda kuzwakale).
Inqubo yokulalela kanye namasu
Ukulalela imiyalelo kungambandakanya ukusebenzisa izingxenye zenqubo yokulalela. Lona umsebenzi onezinyathelo
ezintathu ezenza amasu okulalela ngokuzimele, ukuhumusha amazwi nokuqonda inkulumo kanye nokunye
okulalelwayo. Akuwona wonke AmaBanga enqubo yokulalela azosetshenziswa kuyo yonke imicimbi. Isibonelo,
uma abafundi bezolalela incazelo eqoshiwe bazodinga umsebenzi wokulungiselela ukulalela ozobaqwashisa
esidingweni sokulalela ngokucophelela kanye nokukwazi ukuyamanisa lolo lwazi nalolo abanalo empilweni yabo.
Imisebenzi yokulalela ibasiza ekukhumbuleni imininingwane nokuhlaziya umbiko oqukethwe inkulumo. Ngemva
kokulalela kungambandakanya abafundi ukuthi baphendule kulokho abakuzwile ngenkathi bexoxa.
Ukulalelela ukuqondisisa ngokujwayelekile ukumbandakanya imisebenzi kanye nokuhlola ukulalela ngokuqondisisa
kunikeza ithuba lokufundisa abafundi ukuthi kulalelwa kanjani.
Ukulungiselela ukulalela kwethula abafundi ezimweni zokulalela. Kubavumela ukuba bavuselele ulwazi lwabo
lwakudala ngesihloko, nokulungiselela ukulalela
• Kuvuselelwa/kukhuthazwe ukwendulela ulwazi ukulungiselela ukulalela
• Ukuqagela ukuthi umbhalo umayelana nani ngokubuka isihloko
• Ukusebenza ngolwazimagama awumongo angajwayelekile kubafundi
• Uthisha angakha imibuzo ukulungiselela ukulalela ukuze abafundi bagxile ekulaleleni
• Abafundi kufanelel babe nemizimba ekulungele ukufunda, isibonelo, ukuthatha amanothi ngepepha
nepensela
Ngesikhathi sokulalela – ukubuza, ukukhumbula, ukufanisa, ukuthatha amanothi, ukuhumusha
• Ukuhlaziya
-- umyalezo,
-- isikhulumi kanye
16 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
-- ubufakazi besikhulumi.
• Ukuxhumanisa ngokomqondo.
• Ukuthola incazelo.
• Ukubuza imibuzo.
• ukucabanga kanye nendlela esiveza ngayo imizwa yaso
• Bayabuyekeza baphinde bahlolisise lokho abakuzwile
Ngemuva kokulalela Kubuzwa imibuzo ngabakwaziyo abafundi.
• Ukubuza imibuzo
• bakhuluma ngalokhu okwethulwe isikhulumi
• Ukubuyekeza amanothi
• baxoxa kafuphi ngobekwethulwa
• Ukudlulisela ulwazi lokukhulunywayo kuya kokubhalwayo, isib. kusetshenziswa imibhalo efakelwa
emdwebeni
• Ukuhlola kanye nokuhlaziya ngokucubungula loko abakuzwile
• Ukuhlela imiqondo emisha yemiyalelo ngolwazi oludala
• Ukwenza isiphetho; ukuhlola; ukunikeza umbono; ukuphendula ngokucubungula
17
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo ezehlukene zokulalela
Ukulalela umyalelo Emhlabeni wonke jikelele abantu abalalelayo yibona abakwazi ukunikeza izimpendulo eziphusile
okhethekile kunalabo abezwayo nje. Njengoba umhlaba sewaphathwa ubuchwepheshe obuningi obuveza
imisindo, umculo kanye nokunye, ukuzinikela ekulaleleni kubaluleke kakhulu. Okuningi
okubhalwe ngezansi, okuvela ngamazinga ehlukene ngokwenqubo yokulalela ebhalwe ngenhla,
kakujwayelekile kubafundi abakuleli banga, nothisha kumele basebenzise lokhu ababona ukuthi
abafundi babo bakudinga kakhulu.
• Ukuqubula ulwazi lwaphambilini ngaphambi kokulalela
• Ukuqinisekisa inhloso yesikhulumi
• Ukuzinikela ngokugcwele ekulaleleni ukhombise intshisekelo
• Ukuhlwaya incazelo
• Ukubheka ukuqonda kwakho umyalezo ngokuxhumanisa, ngokwenza nokugcizelela
ukuqagula, ukwenza, okuqondiswayo, ngokulinganisa kanye nokujeqeza emuva
• ukuphinda okushiwoyo ngamagama akho, ukuphinda uxoxe okushiwoyo, ukuchaza.
• Ukuqonda umyalezo wesikhulumi
• Ukuqaphela isimo somqondo kanye nencazelo yamagama
• Ukubona, ukuhlaziya kanye nokuhlolisisa imiyalezo.
• Ukuqonda umyalelo, inkombandlela kanye nendlela yokwenza
• Ukwazi ukubona imibonongqangi kanye nemibono esekelayo.
• Ukuqhuba ulwazi ngoku: qhathanisa, hlonipha imiyalelo, gcwalisa ezikhaleni, thola umehluko,
beka uphawu, dlulisela ulwazi, landelanisa, qhathanisa, hlaziya incazelo
• Ukulandela kokwethuliwe ngoku: phendula imibuzo, buyekeza amanothi, hlobanisa imibono,
fingqa, cacisa, buyekeza, khuluma noma ngokubhala
Ukulalela • Ukuphinde axoxe indaba
ngokuqondisisa kanye
• Ukukhumbula imininingwane embhalweni
ukukhuluma
• Ukuphinde ubheke okungamagugu nomyalezo embhalweni
• Ukuphinde ubheke imicabango engashintshi nechemile
• Ukuxoxa ngabalingiswa, uhlaka kanye nesizinda
• Ukuveza imibono
• Ukucacisa imibuzo
Ukulalela ngenhloso Yonke le nqubo ebhalwe ngezansi ziwusizo ekufundeni umbhalo wobuciko, wezikhangiso
yokuhlaziya nemiqulu yezepolitiki. Emva komsebenzi wokulalela, othisha bajwayele ukunikeza amathuba
nokuhlolisisa ngokuxoxisana, kodwa-ke kuyasebenza ukuphendula lemisebenzi ibe ngeyokubhala. Nokusho
kafishane ngomculo ozwakala embukisweni wesithombe, isibonelo, ingasetshenziswa endabeni
exoxwayo (“Yini ngempela oyizwayo? Awakhe umqondo ngako.”). ukukhethwa kwamagama
athile ‘achukuluza imizwa’enkulumweni, noma ekufunda inkondlo kungahlanganiswa kwakhe
indikimba. Ukufakwa kwamagama aphikisanayo esitatimende salokho obekukhulunywa ngakho;
noma ukusetshenziswa kwamagama asenkondlweni ukuzwe amagama ezwakale ngokucacile.
• Ukukhomba ubuye uhlaziye ulimi oluthinta imizwa isib. olukhombisa intukuthelo, ukujabula
oluchemile, olucwasayo noluveza inkolelo engaguquki.
• Ukwahlukanisa phakathi kokuyiko kanye nemibono
• Ukukhombisa ukuqaphela kanye nokuhumusha iphimbo, isivinini kanye nokusetshenziswa
kolimi.
• Ukuphendula ubhekise esitayeleni, iphimbo nerejista kanye nokuhlolisisa kahle
• Ukuqonda ukuhleleka kahle kolwazi
• Ukuthatha izinqumo kanye nokunikeza ubufakazi.
• Ukuqagula kanye nokucabangela imiphumela.
• Ukuphendula ekusetshenzisweni kolimi, ukukhethwa kwamagama, isakhiwo kanye
nokuphinyiswa kwamagama.
18 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo ezehlukene zokulalela
Ukulalela ukuze Lo msebenzi wokulalela usetshenziswa kakhulu uma kunenkulumompikiswano, kunokuxoxa
uncome futhi kwamaqembu kanye nezinye izakhiwo noma izimo zokuxoxisana. Ukubukela izingxenye ezithile
uxhumane nabanye zombukiso wezithombe kungasiza ukuhlaziya izimpawu ezithile ngokohlu olulandelayo:
• Ukuphendula ezimweni zokukhulumisana
• Ukunikezelana amathuba lapho kuxoxwa.
• Ukuvikela isikhundla
• Ukubuza imibuzo ukuze indaba iqhubekele phambili.
• Ukuphendula uqaphela ukunyakaza komzimba, ukukhuluma ngamehlo/ngomzimba.
• Ukukhombisa ukuqonda ubudlelwano phakathi kolimi kanye nesiko ngokukhombisa inhlonipho
yokugcinwa kwamasiko.
• Ukukwazi ukubona ubuhle kanye nekhwalithi yombhalo okhulunywayo, isib. Isigqi,
isivinini, umthelela womsindo, imifanekisomqondo, ukusebenzisa izitho zomzimba ezithile
kuhambisana nombhalo
Ubude bombhalo ongasetshenziselwa ukulalelwa ngokuqondisisa
Umsebenzi Ibanga lesi - 7 Ibanga lesi - 8 Ibanga lesi - 9
Ukulalela isikhathi eside
ngokuqondisisa imbhalo 150-200/kufinyelele 200-250/kufinyelele 250-300/kufinyelele
isib. indaba, inhlolokhono, emizuzwini emi-5. emizuzwini emi-5. emizuzwini emi-5.
imidlalo, imibiko yezindaba
Ukulalela isikhathi
esifishane ngokuqondisisa 60-70 amagama/umzuzu 70-80 amagama/umzuzu 80-100 amagama/umzuzu
imibhalo isib. izimemezelo, o-1-2 o-1-2 o-1-2
imiyalelo, izinkomba
Ukufunda isifundo
sokuqondisisa/ukufunda 150-200 amagama 200-250 amagama 250-300 amagama
ngokuqaphelisisa umbhalo
Ukukhuluma
Uma abafundi bengaqeda leli banga lemfundo yabo sebekwazi ukukhuluma kalula, belunge kahle, bangabe
bazuze okubaluleke kakhulu ezimpilweni zabo, nasezindaweni zemisebenzi. Ukwakha ukuzethemba ekukhulumeni
kungabavulela amasango amaningi ikakhulukazi uma bezokhuluma phambi kwabantu. Abafundi kumele bazi
ukuthi uma sebekhuluma abazukuba inhlekisa, futhi kumele bathole ukwelekeleleka nokugqugquzeleka kuthisha
obafundisayo ngaso sonke isikhathi.
Abafundi sebefundisiwe amasu amaningi okwethula inkulumo enohlonze ngaphambi kokuba bafike kulelibanga.
Kumele kufundiswe abafundi okumele bakufunde. Izinga loku kufanele likhonjiswe abafundi ngokubhekelela
izinselelo zokuxhumana ngenkulumo.
Inqubo kanye namasu okukhuluma
Ukufundiswa kokukhuluma kufanele kukhombise ukuqonda inqubo yokukhuluma kanye namasu (okuphinde
kukhonjiswe, ukuphinde ubeke ngamanye amagama, ukufaka okumbambela okunye, ukukhombisa, iminyakazo,
ukukhuluma buthule, imisindo kanye nokucela usizo). Inqubo yokufundisa ukukhuluma inalezigaba ezilandelayo:
• Ukulungiselela ukubhala - ukucwaninga nokuhlela
• Ukwenza nokwethula
19
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ukulungiselela ukubhala - ukucwaninga nokuhlela
Abafundi kumele bakwazi ukukhombisa ukuhlela, namakhono okucwaninga okuzothulwa okukhulunywayo ngoku:
• Sebenzisa irejista nesitayela, nephimbo (imibono/imizwa) ukuze kuhambelane nenhloso, nezethameli
nesimo.
• Sebenzisa amagama anembayo. (ukukhetha amagama) ngoku
-- Ukusebenzisa izenzo ezisho umnyakazo, nezinhlobo ezehlukene zesichasiso nezandiso ukunikeza
umyalezo okhethekile, imininingwane nencazelo ecacile uma ukhuluma isib. inkulumo, ukuxoxa indaba,
nenkulumompikiswano
-- Ukusebenzisa ulwazi lwamagama angomqondofana nangomqondophika, omabizwafane, ophimbohluka
negama elilodwa lebinzana lamagama
-- Ukusebenzisa amagama athekelwe, awesigodi, namasha
-- Ukusebenzisa ulimi lwesifengqo (izifengqo, izisho, izaga), iphimbo, imizwa
-- Ukusebenzisa izifinyezo
-- Ukusebenzisa umsuka, iziqalo nezijobelelo
-- Ukusebenzisa ubulili, ubuningi nezinciphiso
-- Ukusebenzisa ukuqhathanisa nezikhuliso nezichasiso kanye nezandiso
• Ukukhombisa ukuqaphela ulimi oluhlaziyayo ngoku:
-- Ukunikeza amaqiniso kanye nokuveza imibono
-- Ukuveza okukhonjwa incazelo eqondiwe
-- Ukuveza okungamagugu, indlela ababuka ngayo izinto, ukuchema, inkolelo engaguquki, okuchukuluza
imizwa, ukunxenxa nolimi olukhohlisayo isib. enkulumweni enxenxayo
• Ukusetshenziswa kwemithombo/izinsiza nezinto okuthathelwa kuzo njengezichazamazwi namathesauruses
ukukhetha ulwazimagama olushaya emhlolweni nokwethula inkulumo kusebenzisa amanothi, okulalelwayo,
nokubukwayo ukulekelela ukwethula ngokucophelela.
Ukuzilolonga nokwethula inkulumo
Abafundi kumele bakwazi ukukhombisa amakhono okwethula okukhulunywayo ngoku:
• Khuluma bebhekise ngqo ezethamelini
• Bhekisa emithonjeni ehlukene ngokubanzi efanele ithintiwe, kumbandakanya amaqiniso ehlukene
nezibonelo
• ngokwezidingo zomsebenzi owenziwayo.
20 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Sebenzisa isingeniso kanye nesiphetho esinembayo; (isib. ngokusebenzisa ukucaphuna okuqonde ngqo,
nokusebenzisa izinsiza ezigunyaziwe ukusekela, indaba eyake yavelela umuntu oyizekayo)
• Ukuthuthukisa imibono nokuphikisana – okuyikona okuqukethwe, ukusungula, ukulandelanisa, kukhonjiswa
ukuqhubeka okulandelanayo nokulandelana kwamaqiniso, izibonelo kanye nemibono
• Ukusebenzisa izingxenye zenkulumo (isib. ukwethula, ushintsho lokuqala nolwesibili, indikimba, nesiphetho)
ukwakha impikiswano eyamukelekayo nokusebenzisa ubuciko bokunxenxa nenkulumompikiswano
• Ukusebenzisa izakhiwo zokuhlela ezinjengokulandelana, okusematheni, imbangela, ukuqhathanisa
okuphikisanayo, isixazululo senkinga ukwazisa nokunxenxa
• Ukusebenzisa iphimbo elifanele
• Ukwethula nokuqhubeka nempikiswano nokukhetha izinhlobo ezifanele zobufakazi (isib. istathistiksi,
ubufakazi, izimo ezikhethekile) loku kuhlangabezana namazinga ezivivinyo ukwakha ubufakazi, okufaka
ukukholeka, okuneqiniso, nokuqonde ngqo
• Ukusebenzisa izindlela eziveza ukugcizelela: bafowethu nodadewethu; ngifisa ukugcizelela ukuthi …
• Ukusebenzisa izakhiwo zolimi ezifanelekile kanye nezimiso ezinjenge:
-- Izakhiwo zenzo kanye nezinsiza ukuveza inkathi nezindlela zesenzo ngokucophelela
-- Ukusebenzisa izakhi zenkulumo ukuveza ukuxhumana ngenkulumo kwansukuzonke
• Ukusebenzisa ubuciko bokubuza, ukuphumula, ukugcizelela,
• Ukusebenzisa amaqhinga okukhuluma kuzwakale nokungezwakali (isib. iphimbo, ukuqondiswa kwezwi/
ukwehliswa, ukuzwakala kwezwi, isivinini/imvumelwano, indlela yokubeka inkulumo, indlela yokubuka,
okutshengiswa ubuso, inkulumo ngokunyakazisa amalunga omzimba) ukwethula
21
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA
Inkulumo elungiselelwe Ukwazisa/ukunxenxa/ukwabelana nokuchaza iphuzu noma umbono.
• Ukukhetha isihloko socwaningo esifanele
-- Olunye uhlobo locwaningo kumele lufakazise
-- Isakhiwo esifanele (ukwethula, indikimba nesiphetho)
-- Ukuxhumana okucacile nokulandela isihloko
-- Impikiswano noma iphuzu elingachukuluza imicabango abanye
-- Umqondo ophinyiswe ngokucacile ukukhombisa ukuqaphela izethameli nenhloso
Inkulumo Ukwethula inkulumo ngaphandle kokulungiselela/ukuhlela ukulandelana kwemibuzo/
engalungiselelwe ukusebenzisa amaqhinga okukhuluma esikhathini esifishane sokwazi
• Sebenzisa isakhiwo esifanele (ukwethula, indikimba nesiphetho)
• Okuqondene nenhloso
• Sebenzisa iphimbo, ukuqondiswa kwezwi, isivinini, indlela yokubuka, indlela yokuma
nokuhlala nokusebenzisa ukunyakaza komzimba
• Uhla kanye nephimbo elifanele izethameli
• Sebenzisa ulwazimagama olufanele kanye nesakhiwo solimi esifanele
• Emfishane futhi ibe nohlonze
Ukufunda • Ukukhombisa ukuqonda isiqephu
okulungiselelwe
• Isiqephu sifundwe ngokugeleza
(ukufunda kuzwakale)
• Ukuphuma nokuzwakala kwephimbo
• Ukuphimisa amagama ezwakale
• Ukusebenza kweziphumuzi kahle
• Ukugcina ubudlelwane nezithameli
• Ukukhethwa kwesiqeshana esibhekelele nezithameli
• Isiqeshana esinobude obufanalekile
Ukufunda Ukwabelana ngombhalo obhalwe nguwe noma abanye; ukuzijabulisa
okungalungiselelwe
• Ukukhombisa ukuqonda isiqephu
(ukufunda kuzwakale)
• Isiqephu sifundwe ngokugeleza
• Ukuphuma nokuzwakala kwephimbo
• Ukuphimisa amagama ezwakale
• Ukusebenza kweziphumuzi kahle
• Ukugcina ubudlelwane nezithameli
• Ukukhethwa kwesiqeshana esibhekelele nezithameli
• Isiqeshana esinobude obufanalekile
22 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA
Inkulumompikiswano Impikiswano ngamaphuzu esihloko esikhethiwe. Loku kungaba incwadi ehloniphekile
ekhulumela okumbandakanya umphakathi
Inqubo yenkulumompikiswano:
• Amaqembu amabili ezikhulumi, ngokujwayelekile abantu abathathu eqenjini ngalinye,
ukuphikisa nokuvumela okushiwoyo. Kwenziwa izincomo noma okwaziwayo ngokushiwoyo,
isib. ‘Indebe yomhlaba yaba nobuhle emnothweni wethu’, ukunokuba ‘Indebe yomhlaba ’.
• Ukuqhubeka kwenkulumompikiswano kulawulwa usihlalo osuke:
-- Ethula okuzokhulunywa ngakho anikeze nesandulelo sakho
-- Ethula isikhulumi ngasinye
-- Agcine imigomo
-- Agcine isikhathi - izikhulumi zinikezwa isikhathi esibekiwe
-- Ukugada ingxoxo ngesikhathi okukhulunywa ngakho kuvulelwe abazokhuluma ngakho
(bheka ngezansi)
-- Ukugada amavoti (bheka ngezansi)
• Usihlalo wethula okuzokhulunywa ngako abese etshela isikhulumi sokuqala ukuthi senze
isethulo sokuthi (iqembu liyavumelana noma liyaphikisana nokushiwoyo) uma kukhulunywa
• Isikhulumi sokuqala senza isethulo ngempikiswano evumelana nokukhulunywa ngako
• Isikhulumi sokuqala esiphikisa okushiwoyo (labo abaphikisana nokukhulunywa ngako)
ukwethula impikiswano ephikisa okushiwoyo aphinde enze nemizamo yokuvimbela
(ngokuhlasela) impikiswano yesikhulumi sokuqala
• Isikhulumi sesibili sesithulo sizokwakhela kuloko okushiwe isikhulumi sokuqala
ngempikiswano eqenjini labo, sethula okuphikisayo okusha, bese sivimbela amaphuzu
esikhulumi esedlule.
• Isikhulumi sesibili ohlangothini oluphikisayo senza okufanayo
• Okukhulunywayo kuvuleleke kuzozonke izikhulumi (izethameli) ukuze kuxoxwe ngayo
kuphindwe kubuzwe nemibuzo
• Ukulandela inkulumo yonke abaphikisanayo bathula inkulumo ngokufingqiwe kuqala.
Isikhulumi sesithathu siphinda amaphuzu angumongo empikiswano bese sizama ukunxenxa
izethameli ukuthi zingabavoteli labo abaphikisana nabo, banikeze nezizathu. Lesisikhulumi
sizophinda sivimbele impikiswano uthulwe odlule.
• Isikhulumi sesithathu esiza nesethulo senza okufanayo.
• Inkulumo mpikiswano isingaphethwa bese kutholakala umphumela ngezindlela ezehlukene,
isib. ngokuyekelela inkulumo ihlolisiswe abahluleli (inikezwa amaphuzu), noma kunikezelwe
loko okushiwo ukuba kuvotelwe.
Inkulumompendulwano • Ukubhekisa engxoxweni ephakathi kwabantu ababili noma ngaphezulu.
• Ukuqala nokugcina zingxoxo ziqhubeka
• Ukusebenzisa inkulumo okunikezelwana kuyo amathuba, ukuyigcina iqhubeka
• Ukuvikela indawo omi kuyo
• Ukulalelana, nokubonisana
• Ukugcwalisa izikhala nokugqugquzela isikhulumi
• Ukucacisa izinto
• Ukwabelana ngemibono nolwazi ukukhombisa ukuqonda ulwazi
23
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA
Inhlolokhono Ukutholisisa umyalelo noma umbono ovezwa omunye umuntu osesigungwini
• Ukusebenzisa imibuzo, ukunxenxa, ukuthatha amanothi, ukufingqa, ukulalela amakhono
ngokukhuluma noma buthule
• Ukuhlela noma ukulungiselela: ukuhlonza umphumela, , isendulelo umyalelo, isendlalelo,
imibuzo, isikhathi, izandiso zendawo, ukulandelanisa, indawo ekuyo (bheka izimpawu
zombhalo)
• Ukusebenzisa amaqhinga enhlolokhono ngokwezigaba:
-- Ukwethulwa (ukuziveza ubuwena, ukuchaza isizathu)
-- Ubuhlobo (ukwakha isimo sokwethembana)
-- Imibuzo (buza okuvulelekile kuya kokukhethekile, imibuzo eqonde ngqo ; ukusebenzisa
ubuhlakani, uzwelo, ulimi olunxenxayo nolunenhlonipho; ukulalelisisa; ukubhekisisa
impendulo, ukuphendula ngokuyiko ukukhombisa ulwazi)
-- Ukufingqa (ukubhala izimpendulo ngokuthatha amanothi; ukufingqa; ukulandelanisa
nokuhlela izimpendulo nemininingwane ebalulekile ngokulandelana)
-- Ukuvala (ukubonga umuntu obenziwa inhlolokhono, anikezwe nemininingwane
yokuxhumana)
Umbiko (incwadi • Nikeza umbiko oqonde ngqo ngesimo, isib. ingozi, nokunye nje okutholakele
ehloniphekile nencwadi
• Ukuveza isihloko, ukwethula (isendulelo, inhloso nengqikithi), indikimba (Ubani? Ngobani?
yobungani)
Laphi? Nini? Yini? Kanjani?), isiphetho, izincomo, amarifarensi
• Ukuhlela: qoqa bese uhlela umyalelo bese unikeza amaqiniso
• Sebenzisa ulimi oluhambelana nencwadi ehloniphekile nohla kanye nendlela ethile
yokubhala
• Sebenzisa
-- Ukwethula inkathi (ngaphandle kombiko wakudala)
-- Amabizo qho
-- Umuntu wesithathu
-- Ukuchaza okungamaqiniso
-- Amagama obuchwepheshe nebinzana lamagama
-- Incwadi ehloniphekile, ulimi olungaphathelene nabantu
Ukunikeza izinkomba Ukuyalela umuntu ukuthi angafika kanjani endaweni ethile.
• Sebenzisa izinkomba uma utshela omunye umuntu ukuthi kufinyelelwa kanjani endaweni
ethile
• Sebenzisa kakhulu indlela ephoqayo
• Ukusebenzisa umuntu wesibili ukumela ukuxhumana phakathi kwesikhulumi nolalele.
• Ukubheka loku okulandelayo uma unikeza inkomba:
-- Sebenzisa imisho ecacile neshaya esikhonkosini
-- Sebenzisa ukulandelanisa ngendlela
-- Ukubhekisa ngqo endleleni ethile.
-- Ukuveza ubude bebanga.
-- Nikeza ngokuhlawumbisela ubuningi bemigwaqo ezokweqiwa ukufinyelela
ohambweni
-- Ukunikeza ulwazi ngezimpawu ezigqamile ezitholakala endleleni.
-- Sebenzisa amagama akhombisa isizinda noma isikhundla
-- Sebenzisa amagama akhombisa inkomba
-- Sebenzisa amagama okubuza izinkomba
24 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA
Imiyalelo Ukuchazelwa ukuthi izinto ezithile ungazisebenzisa kanjani njengamathuluzi, imishini
ukulungisa ukudla, ukukhanda okufile njll.
• Ukuchaza ngokusebenzisa noma ukusebenza kwanoma isiphi isiqeshana esisebenzayo;
ukulungisa ukudla, ukulungisa noma imaphi amaphutha njll.
• Ukuhlela noma ukulungiselela (bheka izimpawu zombhalo)
-- Ukuqonda isimo nokuthi imuphi umphumela wokunikeza imiyalelo/okukhombisayo kumele
kwenziwe
-- Ukuchaza ngokusebenzisa noma ukusebenza kwanoma isiphi isiqeshana
-- Ukuveza ngokucacile, ngendlela efanele, nangokulandelana ngendlela kwemiyalelo
-- Sebenzisa okufundisayo, imiyalelo, kanye nezimpawu
-- Ukusebenzisa ulwazimagama, okwethulwayo noma ulimi oludidayo olunembayo.
• Ukwethula
Ukunikeza isethulo • Ukwethula okukhulunywayo izinto ezenzekile isib. emsakazweni nakumabonakude noma
ngokukhuluma/umbiko kokutholakale ekwenziweni kwenhlolokhono
• Ukuhlela noma ukulungiselela
-- Ukwethula okukhulunywayo ukuthi imuphi umphumela wencwadi ehloniphekile olindelekile
-- Ukuqagela ukuthi iluphi ulwazimagama, ukusetshenziswa kolimi nezisho noma izaga
ezisetshenzisiwe
-- Ucwaningo lukuthola umyalelo oqondile otholakala esikhulumini nolimi oludingekayo
ukuveza umyalelo
• Ukwethula; bheka loku okulandelayo:
-- Olunye uhlobo locwaningo kumele lufakazise
• Isakhiwo (ukwethula, indikimba nesiphetho) kumele ibe khona
• Ukuxhumana okucacile nokulandela isihloko nokubheka ukulandelana ngendlela
kwamaqiniso
• Impikiswano noma iphuzu elichukuluza ukuvezwa kwemicabango yabanye
• Umqondo ophinyiswe ngokucacile ukukhombisa ukuqaphela izethameli nenhloso;
• Ukwethula encwadini ehloniphekile, ukungachemi (okuyalelayo) nendlela ethile yokubhala,
Ethulelwe uhlobo olufanele lwezethameli
• Abafundi kumele bagqugquzelwe ukusebenzisa ngokuyiko inkulumo ngokunyakazisa
amalunga omzimba kodw kumele kugwenywe ukusetshenziswa kokuchithwa kwezandla
ngendlela engenanhlonipho. kusetshenziswe ulimi olunemiphumela eqondile.
• Ukuhlela izethulo zomlomo zibe izigaba ezintathu:
-- Isethulo: Ukuheha ukuthatheka kwezethameli; ukuphendula ukuthi Ubani? Yini? Kuphi?
Nini?
-- Indikimba: Hlela amaphuzu angumongo ombiko ngokulandelana. Ukusebenzisa umyalelo
ngokucophelela; ukusekela iphuzu elingumongo lomyalezo otholakale ocwaningweni;
sebenzisa imininingwane nemisho echazayo endabeni ukwenza umbiko uhehe
-- Isiphetho: Ukufingqa nokudlula kuwowonke amaphuzu abalulekile. Ukubhala isiphetho
esifishane. Ukugoqa nokugcizelela amaphuzu. Hlala kakhulu emaphuzwini angumongo
ukwakha umbono okungowakho mayelana nesihloko sombiko
• Sebenzisa izinsiza ezibonakalayo, ezifana namaphosta, umshini okhombisa odongeni loko
okubhaliwe, nokuzilungiselela ukusebenzisa lezozinto
• Sebenzisa amanothi ukwakha isendlalelo sokugcina sombiko
• Sebenzisa amanothi ukwethula umbiko
25
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA
Ingxoxo yesigungu/ Ukwabelana ngemibono ehlukene noma umyalelo othalakale emthonjeni eyehlukene
yomkhandlu
Isikhulumi kumele:
• ukubheka imibono eminingi
• ukulalelana
• ukuvuma/ukunqaba amaphuzu uma kunesidingo
• ukungaphazamisi ezinye izikhulumi
• yakha ukuxhumana okulandelana kahle kwamaphuzu
• namathela esihlokweni
• zama ukufaka nabanye abantu engxoxweni
-- ukuphazamisa ngokuzithoba
-- ukuveza imibono nezizathu zokwesekela
• Isikhulumi ngasinye sikhuluma ngengxenye ethile esihlokweni
• Sebenzisa ibinzana lamagama esiko
• Imisebenzi kasihlalo
-- Ukugcina ukuhleleka kwezinto
-- Ukugada isikhathi
-- Ukunamathela ohlelweni
-- Ukugqugquzela ukuzimbandakanya
-- Ukuhlala engachemile
-- Ukucela izethulo namavoti
Ukulingisa Abafundi bethulelwa isimo, ikakhulukazi kuba inkinga noma isehlakalo, okufanele baphendule
ngokucabangela ingxenye ethile. Okungumthetho omisiwe akulungiselelwa ngokuzijwayeza,
noma umfundi kuzomele bachazelwe ngengxenye okumele bayidlale. Njengokuhlola
okuvulelekile namayelana nokungabo abantu
Ingxoxo engahlelekile/ Ukwabelana kwemibono, ukwabelana imibono kanye namaphuzu nabantu namaqembu
inkulumo angabodwana
• Ukuqala nokugcina zingxoxo ziqhubeka
• Izimiso zokunikezelana amathuba
• Ukuvikela indawo omi kuyo
• Ukubhunga
• Ukugcwalisa izikhala nokugqugquzela isikhulumi
• Ukwabelana ngemibono nolwazi ukukhombisa ukuqonda ulwazi
Ukwethula isikhulumi Ukunikeza izethameli umyalezo ngesikhulumi/isimenywa
• Ukuthola umyalezo ovela kusikhulumi
• Sebenzisa a incwadi ehloniphekile nendlela ethile yokubhala noma uhla
• Ukwakha isimo esihehayo nokungalindelwa izethameli, isib. ngokuxoxela izethameli
ngesandulelo esifanele semiyalelo nokungahlonyulwa
• Ukwakha okulindelekile ngokusebenzisa, isib.ngokuphumula nokuguquka
• Ukuqenda ngokuzethemba nangesigqi
Amazwi okubonga • Ukubonga isikhulumi emva kokubeka inkulumo ezethamelini
• Ukusebenzisa amagama ahloniphekile
• Ukulalela ngokucophelela isikhulumi, ukuveza obekuqavile enkulumweni ethuliwe
• Ukuveza amaphuzu anohlonze enkulumweni
• Ukuqenda ngokuzethemba nangesigqi
26 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Isikhathi esiphakanyisiwe somkhiqizo wokuxhumana okukhulunywayo
Isikhathi
Umbhalo
Ibanga lesi - 7 - 9
Ingxoxo, inkulumompikiswano, isigungu/iqembu/ingxoxo
10 – 15 wemizuzu
yomkhandlu, ingxoxo yeqembu
Inkulumompendulwano 4 – 6 wemizuzu
Izinkomba kanye imiyalelo 2 – 4 wemizuzu
Inhlolokhono 8 – 10 wemizuzu
Ukufunda okulungiselelwe 2 – 3 wemizuzu
Inkulumo elungiselelwe, umbiko, ukubuyekeza 2 – 3 wemizuzu
Inkulumo elungiselelwe 2 – 3 wemizuzu
Ukuxoxa indaba 5 – 7 wemizuzu
Umhlangano nenqubo yawo 7 – 10 wemizuzu
Okushiwoyo engxoxweni yolimi lwesiZulu - uhla okuthathelwe kulo
UKUCELA IMVUME UKUPHAZAMISA
• Nginga....? • Uxolo, nginga...?
• Ngicela uku...? • Ngiyaxolisa, ucabanga ukuthi nginga...?
• Ngabe kungenzeka ukuthi ngi...? • Uxolo, uyakwazi uku.../uyamazi u...?
• Kungalunga uma nginga...? • Uxolo, ungangisiza?
• Ungaphatheka kabi uma ngi...?
• Ngicela ungivumele ngi...?
• Ungavuma ukuthi ngi...?
UKUNIKEZA USIZO UKUFUNA USIZO
• Ngicela ukukusiza. • Ngicela usizo e...?
• Ngingakusiza? • Ungangisiza uku...?
• Kukhona okufunayo? • Ngicela usizo nge...?
• Ungathanda ngikusize? • Ngiyakucela, ngisize nge...?
• Uyaludinga usizo? • Ngicela ungisize.
• Ngingakwenzelani?
UKUXOLISA UKUKHONONDA
• Uxolo. • Ngiyaxolisa ukuthi ngikhulume kanje, kodwa...
• Ngiyaxolisa ngoku... • Ngiyaxolisa ukukuhlupha, kodwa...
• Ngiyazisola ngoku... • Mhlawumbe ulibele/ukhohliwe uku...
• Ungixolele ngoku... • Ungixolele uma ngiphaphalaza, kodwa...
• Ngixolele. • Kungenzeka ukuthi kube nokungaboni ngaso linye nge...
• Ngiyaxolisa. • Ungangizwa kabi, kodwa...
27
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
UKUNIKEZA ISELULEKO UKUSHO INTO OYINCAMELAYO
• Angicabangi ukuthi kumele u... • Ungathanda uku...
• Kumele u... • Ngingamane ngi...
• Akumele u... • Kungani singa...?
• Ukube bengiwuwe, bengi... • Ngincamela uku... Ucabangani?
• Ubube bengisesi mweni sakho, bengi... • Ucabanga ukuthi kumele senzeni?
• Bekumele u... • Ukube bekuya ngami bengi...
• Bekungamele u... • Ngicabanga ukuthi kumele si...
• Noma ngabe wenzani, ungalokothi u...
UKUQAGELA/UKUCABANGELA UKUNIKEZA ULWAZI ONEQINISO LWALO
• Ngingathi ukulungele uku... • Banga/bayi...
• Kungadinga u... • Bacishe babe...
• Kubukeka sengathi... • Kunenani elikhulu la...
• Mhlawumbe udinga uku... • Uhlobo lwe...
• Mhlawumbe bafuna uku... • Uhlobo olu...
• Kunzima ukusho, kodwa ngicabanga ukuthi...
• Anginaqiniso kahle, kodwa ngicabanga ukuthi...
UKUVALELISA UKUZIHLOLA/UKUZAHLULELA
Uhambo olude, amaholidi, njll. • Lokhu kusebenze kahle ngoba...
• Ube/nibe nohambo oluhle. • Ngikwenze kahle lokhu ngoba...
• Nilithokozele iholide. • Bekuyokuba ngcono uku...
• Nibe namaholide amnandi. • Lokhu bekungathuthukiswa ngoku...
• Nithokoze. • Inqubekela phambili iyacaca/ayicaci.
• Nibe nesikhathi esimnandi e... • Lokhu kuphumelela ngoba...
UKUBINGELELANA NGEMUVA KOHAMBO/
KWAMAHOLIDE
• Abe njani amaholide...?
• Usithokozele isikhathi obe naso?
• Lube njani uhambo lwakho?
3.1.2 Ukufunda nokuBukela
Amakhono okufunda nokubukela athuthuke ayisizinda sokufunda okuyimpumelelo kuzozonke izinhlelo zokufunda
nokufundisa. Abafundi bathuthukisa ukufunda nokubukela kangcono kuzozonke izinhlobo zombhalo wobuciko
nakuleyo okungeyona eyobuciko, okufaka umbhalo wokubonakalayo. Abafundi bakhumbula ukuthi uhla nohlobo
luveza kanjani inhloso yombhalo, yezethameli kanye nengqikithi yombhalo. Ngokufunda ngokuzimela nokwasekilasini,
abafundi bakwazi ukucubungula nokuba abantu abakwazi ukuqamba.
Ukufunda nokubukela kuhlanganisa izinto ezimbili: (1). Ukufunda kanye nokusebenzisa amasu okuhumusha
nokuqonda imbhalo. (2). Ukufunda kanye nokusebenzisa ulwazi lwezimpawu zimbhalo. Zombili lezi zingxenye kumele
zibe khona emiyalelweni yokufunda nokubukela emibhalweni yobuciko nasemibhalweni okungeyona eyobuciko.
Okuqukethwe ekufundeni nokubukela kuhlelwe kanje: (1). Ukufundela ukuqondisisa. (2). Ukufundela ukuhlaziya
imibhalo yobuciko. (3). Ukuzifundela okwengeziwe.
28 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Inqubo namasu okufunda
Ukufundisa imiyalelo kufaka amakhono okufunda kuzombandakanya ukusetshenziswa kwenqubo yokufunda. Lona
umsebenzi, onamabanga amathathu onesifanekiso samasu okufunda ngokuzimela ukuhumusha nokuqondisisa
imbhalo. Akuwona wonke amabanga okufundisa angasetshenziswa njalo. Isibonelo, uma abafundi befunda
uhlobo lombhalo olungejwayelekile, kuyodingeka ukuba benze umsebenzi wokulungiselela ukufunda ozobasiza
ekubaqwashiseni ngezimpawu ezingavela kulolo hlobo lombhalo, bese kubasiza ekukwazini ukukweyamanisa
nolwazi abaluthole empilweni yabo. Ngesikhathi sokufunda imisebenzi yokufunda izobasiza ekuhlaziyeni izakhiwo
nezimpawu zolimi kabanzi. Emva kokufunda kungaba ukuthi abafundi benza imizamo yokubuye babhale lo mbhalo
abebewufunda ngokwabo.
• Ukulungiselela ukufunda
• Ngesikhathi sokufunda
• Imisebenzi yangemumva kokufunda
Ukulungiselela ukufunda
Abafundi bengalungiselelwa ukufunda umbhalo ngezindlela ezehlukene kuncike ezinhlotsheni zombhalo nasezingeni
lomfundi akulo. Kukhuthaza ukuxhumanisa nolwazi oludala.
• Abafundi bakhuthazwa ukuzakhela okulindelekile ngombhalo okususelwa ezithombeni ezihambisana nawo
noma izithombe, inhlobo yombhalo, uhlaka, ikhasi lesihloko, amathebula okuqukethwe, izahluko, igilosari
nokunye.
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile kanye ukufunda ngokudlulisa amehlo
izimpawu zombhalo: izihloko, izihlokwana, izithombe, imidwebo, amagrafu amashadi, imidwebo, ithaliksi,
izihlokwana, ukonombola, izithombe, imidwebo, amagrafu amamephu, nokunye
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile nokunikeza imibono okungeyakho
ukulungiselela ingxoxo ngokufunda
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukubona imininingwane esekelayo
• Ukuqagela ngokusebenzisa umyalelo onikeziwe ube ufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu
abalulekile
Ngesikhathi sokufunda
• Ukubona incazelo yamagama kanye nezithombe ezingajwayelekile ngokusebenzisa amakhono okuhlakaza
amagama nolunye ulwazi olungasebenza
• Ukuphinda ufunde/ukubuyekeza
• Ukusebenzisa isithombe sengqondo
• Ukuthola incazelo (ngokuhlaziya, ukuncika kombhalo, ukwakheka kwamagama njll)
• Ukubuza
• Ukwenza amanothi (umqondo obalulekile, nowesekelayo)
29
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Ukufingqa umqondo obalulekile, nephuzu elisekelayo/isigaba esinobude obubekiwe
• Ukuchaza izinto
• Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela
• Ukuchaza/Ukuhlola ukubona kombhali kanye nesiphetho
Emva kokufunda
• Ukuphendula imibuzo esembhalweni kusukela kosezingeni eliphansi kuya emibuzweni yezinga eliphezulu
• Ukwenza isiphetho/ngombono okungowakho
• Ukulhlola/ukuxoxa ngezindlela ezihlukene zokuhumusha umbhalo
• Okuqhathanisekayo nokuphikisanayo
• Ukuhlanganisa/ukubhala ukufingqa
• Ukuphenduphendula umbhalo ukubona ukusetshenziswa kolimi nokufunda ngolwazimaga, isib. ukuphinda
kubhale kusetshenziswa inkathi ehlukile
• Kuphinde kukhiqizwe uhlobo lombhalo okungawabo (lapho kungenzeka khona)
• Ukuqikelela ulimi olucubungulayo:
-- okungamaqiniso kanye nemibono
-- inkulumo eqonde ngqo neqondwe incazelo
-- okushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo
-- umbhalo omayelana nezokulawulwa komphakathi nesethulo sombhali
-- umthelela wencazelo ekhethiwe neyeqekile
-- ubudlelwano phakathi kolimi namandla
-- ulimi oluchukuluza imizwa kanye nelikhohlisayo, ukuchema, ukubandlulula, ukwahlulela, ukucwasa,
ukucabanga okungaguquki, izinhlobonhlobo zolimi, ukuzibonela, ukucabangela, impikiswano, inhloso
yokumbandakanya nokukhetha ulwazi
-- ukwakha umbhalo omusha, njengokuthi okushintsha ukulanda kube idrama, inkulumompendulwano;
okushintsha umbhalo wokusetshenziswa kolimi nokufunda ulwazimagama, isib. ukuphinda kubhalwe
kube senkathini ehlukile
30 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ukuhumusha umbhalo obanakalayo (imidwebo enhlobonhlobo nemibhalo ebonakalayo):
Kubafundi abaningi, umbhalo obukwa odongeni ubasebenzela njengomthombo ongcono ukunalowo obhalwe
ephepheni ukuba bathole umyalelo. Ukufunda nokubhala okubonakalayo nako kuyingxenye ebalulekile yokufunda,
nanye namakhompiyutha angumthombo onothile wokuthola ulwazi. Ukuhlola ukuthi indlela yokwakheka kohlaka
kubaluleke kangakanani kuwebusayithi ethandwa kakhulu; kutholakala kanjani ukunakwa kwabakhangisayo;
iminyakazo nemibala kubamba liphi iqhaza ukunxenxa kwabayisebenzisayo ukudlulela kwenye isayithi
• Amasu okunxenxa: Ulimi oluchukuluza imizwa, ukunxenxa , ukuchema, ulimi olukhohlisayo
• Lusetshenziswe kanjani ulimi nezithombe kanye nesakhiwo namagugu
• Umthelela wohlobo oluthile lombhalo kanye nobukhulu bawo, izihlokwana kanye izithombe
• Ukuhlaziya, ukuhumusha, ukuhlola nokwenza okumayelana namakhathuni ayizinhlobo eziningi/imidweshu
yekhomikhi
Yokufunda imisebenzi nenhlobo yencwadi yokufunda elindelekile
Ukufunda okulungiselelwe (ukufunda kuzwakale)
• Ukusebenzisa iphimbo, ukuqondiswa kwezwi, isivinini, indlela yokubuka, umumo womzimba nokudlulisa
inkulumo ngokunyakaza komzimba
• Ukubiza amagama ngaphandle kokuphambanisa loko akuchazayo
Ukufunda okungalungiselelwe (ukufunda kuzwakale)
• Ukufunda ngokugeleza ukulandela inhloso
• Ukubiza amagama ngaphandle kokuphambanisa loko akuchazayo
• Sebenzisa iphimbo, ukuqondiswa kwezwi, isivinini, indlela yokubuka, umumo womzimba nokudlulisa
inkulumo ngokunyakaza komzimba ngendlela efanele
Ukufunda isifundo sokuqondisisa
• Ukufundwa kombhalo ovalekile nocubungulayo (ukufunda isifundo sokuqondisisa)
• Ukuqonda umbhalo kabanzi - izimpawu zombhalo – izihloko, imidwebo, amagrafu amashadi, imidwebo,
izihlokwana, ukonombola, izithombe, izihloko zezindaba, isakhiwo, isib. ikholamu yephephandaba, njll.
• Ukukhombisa ukufunda ngokuzimela (ukufunda ngokuvuleka nangentokozo, ulwazi nokufunda)
• Ukuqikelela ulimi olucubungulayo (ukuqaphela okushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo amagama kanye
aphethe izincazelo ezifihlakele nomyalezo, isib. inkolelo engaguquki, izinhloso nokwahlulela kwesikhulumi)
31
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
UKUFUNDA NGOKUQAPHELISISA
a) Ukufunda ngokuqaphelisisa kwemibhalo emifishane YOKUQONDISISA okusezingeni lamagama
Abafundi basebenzisa amasu anhlobonhlobo ukuhumusha amazwi ombhalo. Bakha ulwazimagama
ngokusebenzisa amakhono okuhlakaza nokuveza obala amagama.
• Sebenzisa izichazamazwi, izichazamazwi, nesiqoqela ndawonye amazwi neminye imithombo
esebenza ukusho okuchazwayo, upelomagama, ukubizwa kwamagama nezakhi zenkulumo zamagama
angajwayelekile
• Ukubona okuchazwa iziqalo ezijwayelekile, (isib. Um-/umu-) nezijobelelo ezejwayelekile, (isib. – kazi, -ana).
• Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela kanye nokuxhumana kwamagama abela esigabeni esisodwa
ngokusebenzisa umsuka nesijobelelo.
• Sebenzisa indikimba yombhalo (isib. ekuchazweni komusho), igama lokugcina elishiwo umuntu elivumela
omunye ukuba aqhubeke nowakhe umugqa (isib. okhefana, nabacaphuni) nokusamidwebo (isib. ubuso
obusho okuthile) ukuqagula okushiwo amagama angajwayelekile
• Ukubona nokusebenzisa izisho ezivamile nezaga, isib. ngibambe elentulo.
• Ukwehlukanisa phakathi kokushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo
• Ukubona isisusa nokusebenza kwamagama amasha, isib. inkulumo yohlobo oluthile lwabantu, isib. tsotsi
taal, ulimi lwezigodi, amagama atshelekiwe, (isib. isitulo, ingilazi)
• Ukwehlukanisa phakathi kwamagama adidayo: omabizwafane, ophimbohluka, omqondofana, isib. isife/isifo;
inyanga/inyanga; ukuceba/ukuceba; ukubhunga/ukubonisana
• Ukusebenzisa zonke izinhlobo zezifinyezo kanye nezifingqo isib. Mnumzane-Mnu. Democratic Alliance-DA
• Ukusebenzisa ulwazi lokusetshenziswa kolimi ukuveza incazelo. Bheka iZakhiwo zoLimi - ohleni
olungezansi.
b) Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo emifishane ebhaliwe YOKUQONDISISA okusezingeni lomusho
nelesigaba
Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lokusetshenziswa kolimi ukuqonda ukwakheka kwemisho nokuhleleka
kwemibhalo. Isifundo sombhalo kulelizinga unikeza ithuba lokufundisa ngokudidiyela izakhiwo zolimi.
• Ukubona nokusebenzisa incazelo nemisebenzi yezakhiwo nezimiso zolimi embhalweni. Bheka iZakhiwo
zoLimi - ohleni olungezansi.
• Ukubona izakhiwo zombhalo ezesebenza ngezinhloso ezehlukene, (isib. ukuchaza, ukucacisa, imbangela
nomthelela) kukho konke okufundwayo nokuhlobene nenguquko amagama/amagama akhombisayo/
izihlanganiso, (isib. okusesandleni, okokuqala, ngoba). Bheka Ukubhala/Ukwethula uhlobo lombhalo
olufanele.
32 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
c) Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo emifiishane ebhaliwe UKUQONDISISA ezingeni lombhalo wonke
Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo imibhalo ewuhlobo nehlelekile abayifundile ukuqonda incazelo,
okuhlosiwe nomthelela wombhalo wonke
• Ukuhlobanisa ulwazi abanalo nombhalo
• Ukubona uhlobo lombhalo nenhloso yawo, isib. impikiswano efuna ukunxenxa
• Ukubona nokuchaza izinhloso zombhali nendlela abona ngayo izinto
• Hlela umqondo wezingxenye zombhalo moma umbhalo wonke ukufinyelela esiphethweni
• Ukwakha isiphetho; akha wesekele umbono ongowakho
d) Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo omfishane wokuFINGQA NOKUTHATHA AMANOTHI
Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lokuqonda izimpawu zombhalo ukuwufingqa. Bheka amasu okufunda
ngenhla
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukubheka amaphuzu angumongo wendikimba
• Ukuhlukanisa umqondo ongumongo nemininingwane esekelayo
• Ukubeka ngamagama ehlukile imiqondo engumongo (wabhale ngawakho amagama)
• Landelanisa imisho ngokusebenzisa izihlanganiso namagama okuxhumanisa ukuwenza abe umbhalo
e) Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo omfishane NGOKUQIKELELA ULIMI OLUCUBUNGULAYO.
Abafundi basebenzisa ukuqonda kwabo ukuthi ulimi lingakha kanjani futhi ligcine amandla obudlelwane
phakathi kokhiqize umbhalo nofundayo. Bahlaziya umbono wombhalo.
• Ukubona nokuxoxa ngolimi oluchukuzayo nolukhohlisayo
• Ukubona nokuxoxa ngolimi noluchemile noluthatha uhlangothi ngokwahlulela, nokucabanga okungaguquki
• Ukubona nokuxoxa ngemicabango nokuchaza umthelela
• Ukubona nokuxoxa ngokuqondwe incazelo nendlela okubonakala ngayo
• Ukubona nokuxoxa ngokushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo
• Nikeza umbono ngenhloso yokumbandakanya nokukhetha ulwazi
• Ukuqaphela umbono wombhali/womkhiqizi
33
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
f) Ukufunda ngokuqaphelisisa IZINDLELA EZEHLUKENE ZEMIBHALO NEMIBHALO EBONAKALAYO
(Izindlela ezehlukene zembhalo zisebenzisa izinto ezibonakalayo nezibhaliwe ezitholakala embhalweni
owodwa, isib. izikhangiso, amakhathuni. Bangaphinde bahlanganise loku nolimi ulukhulunywayo noma
ngokwenza.)
Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lwemifanekiso nezinye izinto ezibonakalayo ukwazi ukuthi lezizinto
zikusekela kanjani ukubhala ezindleleni ezehlukene zombhalo. Abafundi basebenzisa ulimi olusetshenziswa
kulesosifundo njengolimi olusetshenziswa esifundweni sefilimu ukuqonda nokuncoma izinto ezisembhalweni
obonakalayo nemithelela yazo
• Ukubona nokuxoxa ngendlela izinto ezibonakalayo ezihlanganiswe ngayo embhalweni wezindlela
ezehlukene zembhalo, isib. ukuhleleka, imidwebo, umbhalo osazithombe
• Ukubona nokuxoxa ngenhloso nomyalezo embhalweni womyalelo, isib. Amagrafu, amathebula, izinhlelo
zengxoxo, amashadi, amamephu
• Ukubona nokuxoxa ngomyalezo nomthelela wezinto ezinokala ezikhangisweni nobudlelwano phakathi
kokubhaliwe kanye nezinto ezibonakalayo
• Ukubona nokuxoxa ngenhloso nomyalezo embhalweni obonakalayo okhombisa ubudlelwano, isib.
Amamephu esithombe sengqondo, imidwebo, amamephu, izinhlelo
• Ukubona nokuxoxa ngenhloso, yokuvuselela umoya nokudweba umbhalo obonakalayo ngenhloso
yokuvuselela umoya, isib. Izithombe, ifilimu, nezinto zomdwebo
• Ukubona nokuxoxa ngenhloso nomyalezo yombhalo obonakalayo owakhelwe ukuzithokozisa, isib. ifilimu,
amakhathuni, amavidiyo omculo, imidweshu yekhomikhi
• Ukubona nokuxoxa ngomyalezo nomthelela wombhalo wokubonakalayo osekela ukukhuluma, isib.
Amaphosta, imidwebo, umshini wokukhombisa umbhalo nesithombe odongeni
• (isifundo sefilimu – sokuzinothisa ngolwazi kuphela) Ukubona, ukuqonda, ukuhlaziya kanye ukuhlola
ubudlelwane phakathi kwemisindo, inkulumo, umnyakazo nezinto ezibonakalayo efilimini nezinye izinhlobo
zezinto ezibukwayo zilalelwe
KUFUNDA OKUHLELEKILE KWEMIBHALO YOBUCIKO
Abafundi bafunda, bahlole bese bephendula ukuvuseleleka komoya embhalweni wobuciko. Basebenzisa
ulimi ululi olusetshenziswa olimini lwesifundo sombhalo wobuciko ukuqonda nokuncoma umbhalo
wobuciko. Kukhethwe okungenani izinhlobo EZIMBILI ezizofundwa zihlolwe ngokuhlelekile ngonyaka.
Eziningi zafundwa emabangeni aka-GET: izinkondlo ne/noma izindaba ezimfishane/izinganekwane ne/
noma inoveli ne/noma idrama, njll. Bheka “Imibhalo efudwa ngokuhlanganisa namakhono olimi” ekupheleni
kwalengxenye
QAPHELA: Okugcizelelwayo embhalweni ehlelekile uzoshintsha kuncike emsebenzini wombhalo obekiwe/
okhethiwe.
• Ukuqonda isimo esingaba umehluko phakathi kwezinhlobo zemibhalo yobuciko, isib. inkondlo inezinto
ezehlukile kunoveli
34 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Ukubona nokuchaza ulimi olucacile nezimpawu ezivela ezinhlobeni ezehlukene, isib. isifaniso, isingathekiso,
ukwenzasamuntu, ifuzamsindo, ifanamsindo, ihaba, ukuphikisana, umbhinqo, ukubhuqa, ibohlololo,
inkomba, isihlonopho, uteku, isifenyiso
• Ukubona nokuchaza inhloso yomlobi
• Ukuchaza nokukhethwa kwamagama nomthelela enkondlweni otholakala ngokulekelela ukuveza umyalezo/
endikimbeni. Izimo zesakhiwo zombhalo ezifaka nezifengqo, izithombemagama/imifanekiso mqondo,
izakhiwo zolimi nokulandelana kwemisindo, isib.imvumelwano, impinda, isigqi, ifanamsindo
• Ukuchaza nokukhethwa kwamagama nomthelela kwidrama/emdlalweni otholakala ngokulekelela ukuveza
umyalezo/endikimbeni. Ngokwengeza izifengqo nezithombemagama/imifanekiso mqondo, izakhiwo
zombhalo ezifaka nezifengqo, izithombemagama/imifanekiso mqondo, izimo zesakhiwo somdlalo, isib.
uhlaka, uvuthondaba, izinhlobo zabalingiswa, ukulawulwa kwaseshashalazini, ulimi lombhinqo lomdlalo,
isizinda
• Ukuchaza nokukhethwa kwamagama nomthelela emdlalweni emifishane/emanovelini/efilimini otholakala
ngokulekelela ukuveza umyalezo/endikimbeni. Izakhiwo zombhalo ezifaka nezifengqo, izithombemagama/
imifanekiso mqondo, izakhiwo eziveza idima yomxoxi, izimo zesakhiwo, isib. uhlaka, isithelo sendaba,
ukukhula kwendaba udweshu, uvuthondaba, ibohlololo/ipholavuthondaba, ibohlololo/isixazululo, isizinda
UKUFUNDA OKWENGEZIWE NGOKUZIMELA/UKUBUKELA
Abafundi basebenzisa amasu abawafundisiwe ngesikhathi sesifundo sombhalo ofundwe ngokuhlelekile
ngesikhathi sokufunda ngokungalawulwa ngokwabo bezijabulisa noma benza ucwaningo. Ukululeka
okwenziwa uthisha ngokutholakala kanye nezinga elifanele kulengxenye yokufunda
• Ukufinyelela emtapweni wolwazi nokwazi izimiso zokugcina incwadi
• Ukunikeza ubufakazi bokufundwa okwengeziwe/ukubuka ngendlela yendlela yezinkulumo, izingxoxo
nencwadi/ifilimu/ukubuyekeza izinhlelo
• Ukufunda/ukubheka ngokuvulelekile umbhalo wonke, isib. izincwadi, amaphephabhuku, iphephandaba,
iwebusayithi, ifilimu, izinhlelo zengxoxo, Uchungechunge lezinhlelo zikamabonakude ngesikhathi sekilasi
noma sekuphunyiwe
Izibonelo zezinhlobo zemibuzo
Imibuzo edinga ulwazi Kwenzekani emva koku …? Ungasho igama lalo … chaza ukuthi kwenzekani … ubani
owakhuluma no …? Yini incazelo yalokhu ….?
Imibuzo edinga Ubani owabe engumlingiswa omkhulu …? Unganika isibonelo salokhu …?Ungachaza
ukuqondisisa ngamagama akho ….?
Imibuzo edinga Ungacabanga okunye...kuphi lapho ….? Uyakhumbula ukuthi sibheka isingathekiso -
asebenzise ulwazi analo ungasichaza uthini isingathekiso kulo mugqa?
Imibuzo edinga Lokhu kufana ngani nalokhu …? Lokhu kwehluke ngani kulokhu …? Indikimba …? Kungani
ukuhlaziya ucabanga ukuthi …..?
Imibuzo edinga ukuhlela Sifunde umehluko izinto ezahlukene ngoJohn - ungakubeka konke ndawonye bese uchaza
imiqondo ubunjalo bakhe? Uwuhlobo olunjani lo muntu?
Imibuzo edinga Kunamisebenzi mini ……? Ungacabanga indlela engcono yoku ….? Iyiphi Inkondlo oyikhethayo
ukuhlolisisa phakathi kwalezi ezimbili ? kungani?
35
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ukukhetha uhlobo lombhalo
Othisha kumele benze isiqineko sokuthi abafundi bafunda izinhlobo ezehlukene zombhalo ngonyaka. Kumele kube
nokulingana phakathi kombhalo omfishane nomude ukufeza izinhloso ezehlukene, isib. Ngenhloso yokuvuseleleka
komoya (isifundo sombhalo ohlelekile osuselwa emsebenzini omiselwe ukwenziwa) umbhalo wokuhlukanisa
isisindo kokufundwayo, umbhalo obonakalayo wokuzithokozisa (bheka “Umbhalo osetshenziselwa osetshenziselwa
ukufundisa ukuhlanganisa amakhono olimi”).
Izinhlobo zombhalo eokufunda
Ubunkondlo Kunemibuzo emibili ebalulekile okumele umfundi ayibuze ngenkondlo: Kuthiweni? Ngazi kanjani?
Umbuzo wesibili wengeza ngokwenza okuthile ukuphendula owokuqala; eyokuqala inquma ukuthi
umbuzo wesibili uzovezani. Bonke ababhali bombhalo wobuciko babhala ngoba kukhona okuthile
abasuke befuna ukukusho— into abasuke beyibona njengehehayo, ngokujwayelekile okubalulekile
osikweni labantu abasuke bebhalelwa. Kufundwa umbhalo ukusekela, ukucacisa nokuveza loko
umbhali afuna ukukusho. Iphinde ifake ukubheka ukusetshenziswa kwezimo zenkulumo; imisho;
imigqa yestanza nenkondo ethulwayo ngokuphelele; ukukhethwa kwemifanekisomqondo, isigqi,
isivinini, nomsindo; nokuchukuluzeka kwemizwa okuvuswa umfanekisomqondo.konke loku kuyimizamo
yokufinyelela esiphethweni sokuhlola ukuthi ikuphi okungcono imbongi ephokophele ukukwembula
okungachaza umbhalo. Akuvamile ukuba nesiphetho esifundweni senkondlo ebhaleke kahle.
Lezinto ezilandelayo zingabhekwa ukwenza ukuqonda umyalezo ohloswe ukudluliswa kubengcono
• Umyalezo oqonde ngqo
• incazelo engaqondile loko okushiwoyo
• Umuzwa.
• Indikimba nomyalezo
• izithombemagama/imifanekiso mqondo
• izifengqo/izithombemagama/imifanekiso mqondo, ukukhetha amagama, umsindo ukuzwakala,
iphimbo, izindlela zokuhaya, ukuvezwa kwemizwa, imigqa, amagama, izitanza, , imvumelwano,
ukuxhumana, isigqi, izimpawu zokuloba, impinda, ifanamsindo (imvumelwano ngwaqa
nemvumelwano nkamisa), i-enjambamenti/ukuthelelana komqondo
36 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zombhalo eokufunda
Idrama Idrama ayikho kuphela mayelana namagama kanye nolimi: imayelana neminyakazo, izwi, ukukhanya
nokufiphala, ; ukuxhumana; ukwethulela ishashalazi. Indlela abenza ngayo iminyakazo (isivinini)
kudingekile; ukuthi baxhumana kanjani abalingiswa, benzani uma bengakhulumi; ukubuso bushintsha
kanjani ukuveza umyalezo womugqa —konke loku kungalahleka uma umdlalo ufundwa sengathi
kufundwa inoveli. Nokho-ke, akukaze kube umqondo ophusile ukukhombisa ‘ividiyo’ yomdlalo kuze
kube yisikhathi lapho umdlalo lowo usufundiwe kwaphinde kwaxoxwa ngawo ngokuphelele ‘okwethulwe
eshashalazini’ kwenziwa ikilasi. Ngaphandle kwaloko, ‘ividiyo’ iphenduka ibe ubuqiniso bomdlalo, futhi
kuncane okungakhipha ukuchaza okufanele kwalowo mkhiqizo.
Ukusebenza ngomcabango kudlala indima enkulu ukufunda idrama. Ukucabanga ishashalazi nokuthi
abalingisi babukeka kanjani, nokuthi zingaki ezinye izindlela umugqa noma inkulumo engashiwo ngazo
kuyingxenye ebaluleke kakhulu ukusebenza ngedrama ekilasini. Uhlaka nezinhlaka ezincikile; indlela
umdlalo oveza ngayo abalingiswa, nokuthi bakhula kanjani emdlalweni; isizinda kanye nokwendlalelayo
(kuphela lapho kudingeke khona ngempela ukuqonda umdlalo); isivinini, ukusebenzisa zithombe
nezimpawu; amaqhinga asetshenziswa kudrama afana nokukhuluma wedwa; ulimi lombhinqo lomdlalo,
ukulawulwa kwaseshashalazini, ukwakhiwa kwengcindezi, noma isehlo esikhomba ukuthi kumele
sifundwe ngesikhathi umdlalo ufundiswa.
Lezinto ezilandelayo zingabhekwa ukwenza abafundi baqonde umbhalo:
• uhlaka kanye nohlaka oluncikile (isethulo, ukukhula kwendaba udweshu, uvuthondaba, ibohlololo/
ipholavuthondaba, ibohlololo/isixazululo, ukubikezela nokujeqeza
• ukuvezwa kwabalingiswa
• iqhaza lomxoxi/umlingiswa wemicabango oxoxa indaba/ukuvela kombono
• indikimba nomyalezo
• isendulelo nesizinda – esihambisana nomlingiswa otholakala endikimbeni
• isakhiwo somdlalo: uhlaka, uhlaka oluncikile (isethulo, novuthondaba)
• umuzwa nokuzwakala
• ukuphenduka kombhinqo/isiphetho
• ukulawulwa kwaseshashalazini
• ukuxhumana phakathi kwenkulumompendulwano/inkulumo yomuntu oyedwa/inkulumo yomuntu
oyedwa eyimcabango/imidlinzo
• ulimi lombhinqo lomdlalo
• ukulandelana kwezehlo ngokulandela isikhathi esithile
Isifundo sefilimu Isifundo sefilimu asifani nokufunda inoveli. Yize izindlela ezisetshenziswayo efilimini zingalandela
(ukuzinothisa iphethini lokufundisa okuningi okufana nokwedrama nenoveli, amasu okuveza isithombe seshashalazi’
ngolwazi) engezansi idinga ukunakwa ngokwehlukile. ‘Ukufunda’ ifilimu enokubhekelela ukuzwela nokucophelela
incika esilinganisweni esikhulu sokufinyelela kuloko okungatholwa umbukeli ngendlela zokululungisa
amaphutha, ukusika, ukuthatha ngekhamera, ukwakhela, umculo, okugqokwayo, ukukhanyisa
nomsindo. Ukukwazi ukufunda ifilimu kulelizinga akulinganiseki ukunothisa umuntu ukubuka ifilimu:
izibukeli ziyakubalekela ukulandela okujwayele ukuchaza ukuthi kulandelwa indawana exoxayo;
ukufinyelela ‘informed attending’’ loko kwengeza ukuqonda okujulile kobukelayo, nokuqonda kangcono
ukuthi uqondisi, nomlungisi wamaphutha nabanye bawusebenze kanjani lefilimu ukuba izibukeli zizizwe
futhi zizibone zihambisana ngendlela ethile nefilimu.
• inkulumompendulwano kanye umnyakazo, nokuhlobana okuhambisana nomlingiswa nendikimba;
• uhlaka, uhlaka oluncikile, ukuvezwa komlingiswa, udweshu, inhloso yomdlalo nomdlalo
• Ukubhinqa, ukuphenduka kombhiqo nesiphetho;
• isakhiwo somdlalo nokulawulwa kwaseshashalazini
• umyalezo nendikimba nokuthi kuhlanganiswe kanjani nazozonke izingxenye zombhalo;
• Amasu okwenza isithombe seshashalazi (okubonakalayo, kanye nokulalelwayo -nokubonakalayo)
okunjengokusebenzisa umbala, ukuqamba, inkulumompendulwano, umculo, umsindo, ukukhanyisa,
ukulungisa amaphutha, indlela okuthathwe ngayo isithombe, ukuveza, amasu ekhamera, ukunyakaza
kwekhamera, okuzungizile nokuvele obala.
37
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zombhalo eokufunda
Inoveli, izindaba Ezilandayo (inoveli, indaba emfishane nenganekwane) zidinga ukufundwa, kuxoxwe ngazo futhi
ezimfishane, zithokozelwe. Ukufunda umbhalo kuzwakale noma udlalwe ekilasini kuyasiza kakhulu, ikakhulukazi
izinganekwane kubafundi abangakukhuthalele kangako ukufunda noma abangakuthandi. Ukufunda ngokushesha,
nokugcina ukulangazelela kukhona ngokufunda ngokulingisa okungase kwenzeke noma okwenzekayo:
ukulinganisa, noma ukuncoma. Imisebenzana elula efana nokucabanga ngokufingqa (ukufingqa
indaba kumngani wakho umxoxela ngamagama abaliwe; ngokugcina isithombe sibonakala ekilasini;
opening dossiers of key characters; ukubheka nokuqaphela, ukuvela kwamagama nezithombemagama
ukugcizelela ukugcizelela umqondo noma izindikimba ezikunoveli) kungasiza ukwugcina umfundi
esesivininini esifanele. Emva kokufunda kokuqala, abafundi badinga ukaqephela umehluko phakathi
kokulandisa (kwenzekani ngokulandelayo?) nohlaka (kwenzekelani loko?); ukuthola izincazelo
ezingashaya emhloleni ezingatholakala endabeni; ukubheka ukuthi umbhali ukusebenzise kanjani ulimi
ukwakha umlingiswa (ukuchaza nenkulumo ngqo); ukuthi baxhumana kanjani abalingiswa; isizinda
(indaba echazayo ulimi, nokucaphuna kwezinye izindawo inoveli yonke); lapho kudingeka khona
imizamo yokusumbulula imibono eyendulele, imicabango nezimfundiso ezilawula lapho kuqondwe
khona kunoveli yonke. Wonke amasiko, nabantu abaningi, ukuphila izimpilo imbued ngezindaba. Noma
yini uthisha ayenzayo ngenoveli nezindaba ekilasini, loko kuthokozela indaba kuhlale kuyinto enkulu
kuye.
Lezinto ezilandelayo zingabhekwa ukwenza abafundi baqonde umbhalo:
• uhlobo
• uhlaka, uhlaka oluncikile (isethulo, ukukhula kwendaba udweshu, uvuthondaba, ibohlololo/
ipholavuthondaba, ibohlololo/isixazululo, ukubikezela nokujeqeza
• udweshu
• abalingiswa
• ukuvela kwabalingiswa
• iqhaza lomxoxi
• umyalezo nendikimba
• isendulelo, isizinda nokuhlangana nabalingiswa nendikimba
• umoya, ingwijikhwebu/isiphetho
• ukuhlala ulindele okuthile nokumangazayo
Eminye imibhalo Amaphosta, amashadi, amamephu, amagrafu amakhathuni, amaphephabhuku, iphephandaba,
yokufundwa iwebusayithi, ifilimu, izinhlelo zengxoxo, Uchungechunge lezinhlelo zikamabonakude ngesikhathi
sekilasi noma sekuphunyiwe
Ubude bombhalo okumele ofundwe
Umbhalo Ibanga lesi - 7 Ibanga lesi - 8 Ibanga lesi - 9
Umbhalo wokufunda kuzwakale 5 – 6 imisho 5 – 8 imisho 5 – 10 imisho
isigaba esi-1 izigaba ezi-2 izigaba ezi-3
Ukufunda isifundo
sokuqondisisa/ukufunda 350-400 amagama 400-450 amagama 450-500 amagama
ngokuqaphelisisa umbhalo
Ukufunda ngokuzimela Ubunkondlo, indaba Ubunkondlo, indaba Ubunkondlo, indaba
emfishane, inganekwane, emfishane, inganekwane, emfishane, inganekwane,
inoveli kanye nedrama inoveli kanye nedrama inoveli kanye nedrama
njengoba kuchazwe njengoba kuchazwe njengoba kuchazwe
ku CAPS nombhalo ku CAPS nombhalo ku CAPS nombhalo
onobuqiniso onobuqiniso onobuqiniso
Ukufingqa 70-80 amagama kusukela 70-80 amagama kusukela 70-80 amagama kusukela
embhalweni onamagama embhalweni onamagama embhalweni onamagama
angama- 250 angama- 260 angama- 280
38 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IMIBHALO ESETSHENZISELWA UKUFUNDISA AMAKHONO OLIMI NGOKUHLANGANISA EMABANGENI APHAKEME
Ukwengeza esifundweni sombhalo wobuciko ohlelekile, imibhalo okumele yenziwe emaBangeni aPhakeme kufaka
nokubhalwayo, okubonakalayo nemibhalo eyizinhlobo eziningi yezinhloso ezezehlukene. Eminye imibhalo izofundelwa
ukuvuselela umoya; eminye izofundelwa ukukhombisa nokwenza izibonelo uma kubhalwa
Umbhalo wobuciko wesifundo Umbhalo obhalelwa ulwazi Imibhalo eyizinhlobo eziningi/imibhalo
esihlelekile. Izinhlobo ezingafundwa yolwazi ebonakalayo
Izichazamazwi
emaBangeni aPhakeme.
Amashadi, amamephu
Enisayikilophediya
Izinhlobo zemibhalo (yobuciko)
Amagrafu, amathebula,
Amasheduli
Ubunkondlo (Ibanga lesi-7 – Izinkondlo
Umbhalo osabulwembu, imidwebo
ezi-10) (Ibanga lesi-8 – Izinkondlo ezi-15) Ibhuku locingo
(Ibanga lesi-9 – Izinkondlo ezi-15) Amaphosta
Izincwadi
Inoveli (Ibanga lesi-7 – amakhasi Eziqeshana zokukhangisa,
angama-30-40) (Ibanga lesi-8 – amakhasi Amathebula esikhati
amaphamfulethi, amabhurosha
angama-40-50) (Ibanga lesi-9 – amakhasi Iziqondiso ngomabonakude
angama-50-60) Izimpawu
Imibhalo yabe zindaba
Izindaba ezimfishane izinhlelo zikamabonakude zengxoxo
Isiqeshana sephephabhuku
[Ibanga lesi-7 – Izindaba ezimfushane amakhasi ewebu, i-internet, amablogi
ezi-4 kuya kwezi-5 (amakhasi ama-3-5 Iziqeshana zephephandaba
Facebook nezinye izindlela zokuxhumana
endabeni ngayinye) ] Izaziso
Umshini wokukhombisa umbhalo
[Ibanga lesi-8 – Izindaba ezimfushane Izikhangiso nesithombe odongeni
ezi-5 kuya kwezi-7 (amakhasi ama-3-5
endabeni ngayinye) ] Izinhlobo ezibhalwayo zemibhalo Amatransparensi
elalelwayo
[Ibanga lesi-9 – Izindaba ezimfushane Imibhalo eyizinhlobo eziningi/
ezi-7 kuya kwezi-10 (amakhasi ama-3-5 Inkulumompendulwano umbhalo obonakalayo ngenhloso
endabeni ngayinye) ] yokuvuseleleka umoya
Izinkulumo
Inganekwane Ifilimu
Amaculo
[Ibanga lesi-7 – Izinganekwane ezi-4 kuya Izithombe
Amahlaya
kwezi-5 (amakhasi ama-3-5 inganekwane Imidwebo
ngayinye) ] Imibhalo yabantu nombhalo
wokuxhumana Imibhalo eyizinhlobo eziningi/umbhalo
[Ibanga lesi-8 – Izinganekwane ezi-5 kuya obonakalayo wokuzithokozisa
kwezi-7 (amakhasi ama-3-5 inganekwane Izincwadi
ngayinye) ] Ifilimu
Amadayari
[Ibanga lesi-9 – Izinganekwane ezi- Izinhlelo zikamabonakude
Izimemo
7 kuya kwezi-10 (amakhasi ama-3-5
Amavidiyo omculo
inganekwane ngayinye) ] Ama-imeyili
Amakhathuni, caricatures
Umdlalo sms’s, twitter
Imidweshu yekhomikhi
[Ibanga lesi-7 – Umdlalo onkundla-1 kuya amanothi
konkundla-2 (amakhasi ayi-10-20) ] Amahlaya
imibiko
[Ibanga lesi-8 – Umdlalo onkundla-2 kuya iGraffiti
konkundla-3 – amakhasi angama-20-30) ] Imibhalo yabantu kwezohwebo
Umbhalo olalelwayo
[Ibanga lesi-9 – Umdlalo onkundla-3 kuya Incwadi ehloniphekile izincwadi
Izinhlelo zomsakazo
konkundla-5 – amakhasi angama-30-50) ] Uhlelo namanithi omhlangano
Ukunothisa ulwazi Ukufundwa kwedrama
Ifilimu Ukufundwa kwenoveli noma indaba
emfishane
Uchungechunge lezinhlelo
zikamabonakude ezikhethiwe/izinhlelo Izinkulumo eziqoshiwe
zengxoxo
Izikhangiso emsakazweni,
Imidlalo yomsakazo kumabonakude, ephephandabeni
nasemaphephabhukwini
Ama-iseyi
3.1.3 Ukubhala nokwethula
Ukubhala yisikhali esikhulu sokuxhumana esivumela abafundi ukuthi bahlanganise baphinde bedlulisele
kwabanye imicabango kanye nemibono yabo ngendlela ehleleke kahle. Ukuhlala njalo bezilolongela ukubhala
izinhlobo ezehlukene zemibhalo, amathaskhi kanye nezifundo, kwenza abafundi bakhulume ngokwenhloso kanye
nokuzisungulela. Ukubhala okuhleleke kahle kusetshenziswa uhlelo, kukhiqiza ababhali abanekhono, abakwazi
39
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ukuhambisana nezimo ezehlukene, abazokwazi ukusebenzisa amakhono abo okubhala kanye nokwethula imibhalo
efanelekile, imibhalo abukwayo kanye nemibhalo anhlobonhlobo asetshenziselwa izinhloso ezehlukahlukene.
Ukubhala kubalulekile ngoba kwenza abafundi bacabange ngohlelo kanye nesipelingi. Lokhu kugqugquzela abafundi
ukuthi bahlunge ulimi, kubenze basheshe ukufunda ulimi kuphinde kunciphise amaphutha abo. Emabangeni edlule
abafundi bafunda ukubhala imibhalo yokuziqambela kanye nemibhalo engabekelwe migomo, besebenzisa izakhiwo
zombhalo njengesisekelo. EsiGabeni esiPhakeme kulindeleke ukuthi abafundi bazibhalele ngokwabo imibhalo
ehlukahlukene. Bayophinde basebenzise inqubo yokubhala ukukhiqiza imibhalo enohlelo lolimi oluhleleke kahle.
Inqubo yokubhala kanye namasu
Ukubhala umbhalo omuhle kuyikhono elifuna ukuthuthukiswa kanye nokwesekelwa. Noma ukufunda kuyisisekelo
esibalulekile, amakhono okubhala athuthuka kuphela lapho kubhalwa. Imiyalelo yokubhala ivame ukumbandakanya
ukusebenza ngenqubo yokubhala. Noma kunjalo, lokho akusho ukuthi amazinga enqubo yokubhala ayohlale
esetshenziswa wonke njalo lapho kubhalwa imibhalo. Isibonelo, uma abafundi bebhala umbhalo owejwayelekile,
akudingekile ukuthi bahlaziyisise isakhiwo sawo kanye nezakhiwo zolimi. Kungenzeka futhi kube nezimo lapho
othisha kudingeka ukuthi bagxile ekwakhiweni kwemisho noma ekwakhiweni kwezigaba noma abafundi babhale
imibhalo ngale kokubhala izinhlaka zemibhalo yokuqala lapho bezilungiselela ukuhlola. Inqubo yokubhala inamazinga
alandelayo:
• Ukuhlela/Ngaphambi kokubhala
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukubuyekeza
• Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa amaphutha
• Ukwethula
Ukuhlela/Ukulungisela ukubhala
• Hlaziya uhlaka, ulimi kanye nerejista yombhalo okhethiwe.
• Khetha inhloso kanye nalabo umbhalo obhekiswe kubo/ohlelelwe bona.
• Cabanga ngezidingo zohlobo lombhalo, isitayela kanye nombono wombhali.
• Thola, uhlele, uqophe ulwazi usebenzisa umbhalo osabulembu noma uhla lozobhala ngakho
• Sebenzisa imithombolwazi enhlobonhlobo uhlele ulwazi-ngqo.
Ukubhala uhlaka
• Sebenzisa kahle imiqondo ewumongo kanye naleyo eyesekelayo usukela ekuhleleni
• Bhala umzamo wokuqala oveza inhloso, labo umbhalo obhekiswe kubo, isihloko kanye nohlobo lombhalo.
• Khetha kahle amagama achazayo, amagama aveza imizwa, amabinzana kanye nezimo zokukhuluma
ukwenza umbhalo ucace kahle.
40 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Veza umbono ngokuchaza izinto ezingamagugu, izinkolelo kanye nolwazi.
• Khetha izwi kanye nesitayela ngokwenza ulimi kanye nephimbo kuhambisane nalabo abazofunda umbhalo
kanye nehloso yombhalo.
• Fundisisa umbhalo owumzamo wokuqala uphinde uthole uvo lwabanye abafundi mayelana nombhalo
owubhalile.
• Faka yonke imininingwane edingekayo kulolo hlobo lombhalo (usebenzisa osokucaphuna, ukuqhubezela
phambili impikiswano, njll.)
Ukubuyekeza, ukulungisa amaphutha, ukufunda ngenhloso yokubheka amaphutha nokwethula
• Sebenzisa indlela ebekiwe yokuhlola umsebenzi wakho kanye nowabanye ngenhloso yokuwenza kangcono.
• Colisisa indlela okhethe ngayo amagama, imisho, izigaba (engeza ulwazi, sebenzisa ngendlela amagama
akhomba ukuguka kwezinto).
• Lungisa indlela okulandelana ngayo izigaba nendlela ezixhumana ngayo.
• Ukususa okuyindida, ukukhulumela futhi, ukunkanta, nolimi oluhlaselayo
• Hlaziya okuqukethwe, isitayela kanye nerejista.
• Sebenzisa izimpawu zokuloba, isipelingi kanye nohlelo kahle/ngendlela efanele.
• Lungisa umbhalo owumkhiqizo wokugcina, kumbandakanya indlela umbhalo ohlelwe ngayo, isib.
Izihlokwana kanye nefonti.
• Yethula umbhalo owumkhiqizo wokugcina.
Izakhiwo zolimi kanye nezimiso zokusetshenziswa kolimi ngesikhathi kubhalwa
Abafundi bazokwazi ukuthi ulimi lusetshenziswa kanjani futhi bazokwazi ukusebenzisa ulimi ukuluchaza ukuze
bakwazi ukuhlaziya izincazelo, ukufaneleka kanye nokunemba kwemibhalo yabo kanye neminye. Bazobuye bakwazi
ukusebenzisa lolu lwazi ukwakha umqondo kusukela egameni nasezingeni lomusho kuye embhalweni ophelele
kanye nokubona ukuthi umbhalo nesimo osetshenziswa kuso kuxhumana kanjani. Ngokuhlangana nemibhalo
enhlobonhlobo, abafundi bakhulisa ulwazimagama lwabo babuye basebenzise ukuqonda izakhiwo nezimiso
zokusetshenziswa kolimi ngendlela efanele.
Ulwazi lwezakhiwo kanye nezimiso zolimi luzokwenza abafundi bakhiqize imibhalo ehlelekile nenokuxhumana okuhle.
Izakhiwo zolimi kumele zifundiselwe ukwakha imibhalo ezisetshenziswe kuyo. Ukusetshenziswa kwezakhiwo zolimi
akumele kufundiswe ngokuzimela. Kumele kuchaze indlela imisho ehlelwe ngayo ukwakha umbhalo ophelele ofana
nezindaba, ama-eseyi, izincwadi kanye nemibiko abafundi abafunda ukuyiifunda kanye nokuyibhala esikoleni.
Izimiso zokusetshenziswa kolimi (isipelingi kanye nezimpawu zokuloba)
• Sebenzisa ukuqhelelana kahle, osonhlamvukazi, amakhoma, osokucaphuna, amakholoni, ukudwebela
umbhalo olukeke, ukubhala ngokugqamile, amasemikholoni, abakaki, njll.
• Sebenzisa ulwazi lwesipelingi kanye nemithetho yokupela kahle amagama:
41
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
-- Ulwazi lwamagama ahambisanayo.
-- Ulwazi lweziqu, iziqalo kanye nezijobelelo.
-- Ulwazi lokwehlukanisa kahle amagama.
• Sebenzisa izichazamazwi.
• Sebenzisa izifinyezo ezifanelekile nezemukelekile kwabenzindaba kanye nalabo abazofunda umbhalo.
Ukukhethwa kwamagama
• Sebenzisa izinhlobo zezenzo ezehlukene, izichasiso kanye nezandiso ukuveza umbono othile kanye
nemininingwane kanye nencazelo ecacile lapho kubhalwa ama-eseyi afana nendaba elandisayo, echazayo,
njll.
• Sebenzisa amagama amqondofana, amqondophika, omabizwafane, ophimbohluka, kanye negama elilodwa
elimela amaningi.
• Sebenzisa ngendlela eyiyo ulimi olumiselwe imigomo kanye nolimi olukhululekile olufana nesilenge, nezinye.
• Sebenzisa amagama abolekwe kwezinye izilimi kanye namagama emvelo.
• Nikeza iqiniso kanye nemibono.
• Sebenzisa amagama anezincazelo eziqondile, ezicashile kanye namagama anezincazelo eziqondiwe.
• Bazenza ababhali ngokubhala imiyalezo ecace bha kanye nemiyalezo ecashile.
• Baveza izinto ezingamagugu, izindlela ababuka ngazo izinto, ukuchema, izinkolelo ezingaguquki, ulimi
oluvusa imizwa, ulimi olunxenxayo nolimi olukhohlisayo. Isibonelo, emibhalweni enxenxayo efana nezindaba
ezidaza inkani kanye neziqeshana amaphephandaba.
• Khombisa inhlonipho ngokusebenzisa amagama athile lapho ubhala umbhalo ofana nenkulumo-
mpendulwano, i-inthavyu, njll.
• Sebenzisa izinsiza kanye nezichazamazwi ukukhetha ulwazimagama olunembayo.
Irejista, isitayela kanye nezwi
• Sebenzisa irejista emiselwe imigomo noma engamiselwe migomo, isib. Ukusebenzisa isitayela sengxoxo
engamiselwe migomo kanye nomuntu okhulumayo encwadini yobungani, ulimi olufanele/olusemthethweni
lapho kubhalwa incwadi esemthethweni
• Sebenzisa ulimi olunencazelo egudliselayo (izifengqo, izisho nezaga), iphimbo, umoya noma ulimi
oluhlekisayo ngendlela efanele.
• Khuluma ubhekise ngqo kofundayo.
• Khombisa uthando lwento okhuluma ngayo (umyalezo).
• Sebenzisa imibono eyehlukahlukene.
42 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ukwakhiwa kwemisho
• Bhala izinhlobo ezehlukene zemisho (ngokwenhloso) kanye nemisho eyehlukahlukene ngobude.
• Sebenzisa izingcezu zenkulumo ngendlela efanele.
• Sebenzisa umenzi, isenzo, umenziwa, izinkathi zesenzo, izindlela zesenzo, ukuphika, izinsizasenzo, imisho
lapho omenziwa beba yizinhloko zemisho kanye nemisho lapho omenziwa beba yizinhloko zemisho,
inkulumo-ngqo kanye nemisho ewumbiko.
• Sebenzisa amagama okubuza afana nalawa: kungani, nini, kanjani, ini, njll.
• Sebenzisa izinhlobo ezehlukene zemisho: imisho eyizitatimende, imisho eyimibuzo, imisho eqondile, imisho
embaxa kanye nemisho emagatshagatsha.
• Sebenzisa izihlanganiso, izabizwana, izandiso kanye nezenzo ukwenza imisho ixhumane kahle.
• Sebenzisa izinhlobo zesabizwana ezehlukene ukukhombisa ukugcizelela, inhloso kanye nokususa
amagama angadingekile.
• Sebenzisa/landelanisa kahle amagama emishweni ukukhombisa ugqozi kanye nokugcizelela.
• Sebenzisa izivumelwano ngokuyikho/kahle.
Ukubhala izigaba
• Bhala izinhlobo zezigaba ezehlukene: umusho owumongo, imisho eyesekelayo kanye nemibono ewumongo,
isingeniso esihehayo, umzimba kanye nesiphetho kanye nomusho osongayo.
• Bhala izinhlobo ezehlukene zezigaba nemibhalo usebenzisa izimpawu noma amazwi kanye namabinzana
afana nalawa:
-- Ukulandelanisa ngezinombolo: okokuqala, okwesibili, okwesithathu, ngaphambi, ngemuva, ngenkathi,
ngemuva kwesikhathi, kuze, ekugcineni, kulandele, kungekudala, ngaphambilini, ngemuva kwalokho,
njll.
-- Ukunikeza incazelo/isisusa nomphumela: ngakho-ke, ngenxa yalokho, ngoba, ngaleso sizathu, nakuba,
kubangelwa ukuthi, ekugcineni, ngakho, kuchaza ukuthi, uma … ngakho-ke, njll.
-- Inqubo: okokuqala, okwesibili, okwesithathu, njll.
-- Ukuqhathanisa/ukuqophisana: fana, ncane kuna…, khulu kuna…, ngakolunye uhlangothi, kodwa, njll.
-- Ukulandelana ngokubaluleka: njalo, ekugcineni, njll.
-- Ukulandelanisa ngokwendawo: ngaphezulu, ngezansi, ngakwesokunxele, ngakwesokudla, njll.
-- Ukubhala okuvamile: ngokwejwayelekile, ekugcineni.
-- Isigaba esikhomba ukukhetha uhkangothi: ngokwami ukubona, umbono wami, ngokucabanga kwami,
ngokwami ukuqonda, ngicabanga ukuthi, ngicabanga ngakho, ngikholwa ukuthi..., kubukeka sengathi,
ngikhetha uku..., ngithanda uku..., angithandi uku..., ngethemba uku..., ngizwa, njll.
43
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
-- Isigaba esehlukanisayo: uhlobo olu, lungehlukaniswa ka..., kungena ngaphansi, kuyingxenye ye...,
kungena nga..., kuhlanganiswe ne..., kuhlobene ne..., kusondelene ne, njll.
-- Isigaba esichazayo: phezulu, ngaphansi, eceleni, eduze, enyakatho, empumalanga, eningizimu,
entshonalanga, usayizi, umbala, umumo, ubude, ukuvuleka, isisindo, kufana na…, njll. Isigaba
esihlaziyayo: kuhle/kubi, kulungile/akulungile, kwamukelekile/akwamukelekile, kubalulekile/
akubalulekile, kukhomba, ncoma, aluleka, phikisana, njll.
-- Isigaba esinikeza incazelo: isigaba esichaza umbono ngale kokuchema.
-- Isigaba esisongayo: ukuphetha, ukusonga, ngmafuphi, njengoba ubona, njll.
Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo
Ama-eseyi
Indaba elandisyao Imibhalo elandisayo yethula izehlakalo/izigameko ngokulandelana kwazo. Lokhu
okulandelayo kuyizimpawu zendaba elandisayo:
• Ukubhala indaba/isigameko esedlule/indaba eqanjiwe
• Ukulandisa indaba ekholekayo
• Kujwayeleke ukuthi kusetshenziswe inkathi edlule
• Kusetshenziswa isingeniso esihehayo
• Ukubheka kafuphi iphuzu olethulile
• Ukusebenzisa isiphetho esingajwayelekile nesimnandi
• Ukusebenzisa isitayela esizogcina indaba imnandi, ubuciko kanye nesenzeko
• Gqamisa imininingwane ethinta imizwa
• Ukusebenzisa izinto ezichazayo
Indaba echazayo Ukuchaza kusetshenziswa kakhulu ukwakha isimo; amafilimu akwenza lokhu
ngokuwabuka; ababhali bakwenza ngokusebenzisa amagama, lapho ukukhethwa
kwamagama kuhambisana nencazelo egudliselayo kunokusebenzisa incazelo eqondile.
• Ukuchaza umuntu othile/into ethile ukwenzela umfundi ukuthi acaciseleke kahle
• Ukwakha isithombe usebenzisa amagama
• Ukukhetha amagama kanye nemishwana kahle ukuze kufezeke umthelela obuhlosiwe
• Ukusebenzisa imifanekisomqondo obonakalayo, ozwakalayo, onambithekayo kanye
nothintekayo
• Ukusebenzisa izimo zokukhuluma
44 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo
Indaba edaza inkani Indaba edaza inkani yethula uhlangothi oluphikisana noma oluhambisana nesihloko
(‘kungani ngikholelwa ukuthi amadoda anamandla ukwedlula abesifazane’).
• Indaba edaza inkani ihambisana nendlela obona ngayo izinto; indlela ovikela ngayo
umbono wakho noma ohlaba ngakhona ongahambisani nacho kuhleleke kahle; kodwa
kuba uhlangothi olulodwa, isiphethi sicacisa bha ukuthi umbhali ungakuluphi uhlangothi
noma umi kuphi futhi kungani.
-- Veza umbono othile bese udaza inkani uzama ukuwuvikela noma uveze ukuthi kungani
uthathe lolo hlangothi
-- Gcina umbono wakho ucacile kuze kube sekugcineni
-- Zama ukwenza umfundi ukuthi abeke owakhe umbono ngokungachemi ebheka indlela
abona ngayo
-- Qalisa ngombono wombhali ngesihloko ngendlela ethatha amehlo
-- Beka amaphuzu amaningi ahlukene ukusekela kanye nokugcizelela umbono wakho
-- Gxila kumaphuzu ahambisana nesitatimende noma aphikisana naso
-- Yethula imibono iqinile ngendlela obona ngayo
-- Sebenzisa izindlela ezahlukene zobuciko kanye namasu akhomba ukukhohlisa
-- Sebenzisa ulimi oluthinta amazwi
-- Phetha ngesitatimende esiqinile, esicacile nesingenza babheke ngendlela obona
ngayo njengombhali.
Indaba eqhathanisayo Indaba eqhathanisayo ibheka izinhlangothi ezimbili ngokulingana; isakhiwo sihlelwa
kahle futhi sicacile; imvamisa kusuke kungezukuveza indlela obona ngayo izinto, kepha
umbhali angaveza uvo lwakhe; nakuba ulimi oluthinta imizwa lungaetshenziswa, ,
uhlangothi olugcina luphumelele yilolo olunamaphuzu aphusile. Isiphethi sishiya umfundi
engenakho ukungabaza ukuthi umbhali ungakuliphi uhlangothi.
• Inhloso kuwubeka amaphuzu ngokulingana nhlangothi zombili kungachemiwe
• Ukubhekelela zonke izinto ezithinta isihloko okukhulunywa ngaso
• Ukubeka amaphuzu aphikisayo ngokungakhethi
• Ukubeka ngokulinganayo zombili izinhlangothi, oluphikayo kanye noluvumayo
• Umbhalo kumele ucace, ulandeleke, unganciki ohlangothini oluthile
• Kwakhiwe izitatimende eziphisile futhi ezisekelekayo
• Usebenzisa ithoni engahambisani nemizwa kanye neyenza babuke ngendlela obona
ngayo ungakhombisanga ukuzazi
• Phetha ngokuveza umbono othile
Indaba ejeqeza emuva/ Indaba ejeqeza emuva yethula imibono yombhali, imicabango kanye nemizwa ngesihloko
eningayo esithile, kuvamise ukuba yinto esondelene kakhulu nemizwa yakhe. Kuvamise ukuba
yinto emthinta ngqo kunokuba aveze indlela abona ngayo; kudingeka isakhiwo
esihleleke kahle, nakuba kungeke kwaphoqeleka ukuba kube nesiphetho esicacile. Futhi
akuphoqelekile ukuba kuvezwe izinhlangothi ezimbili, nakuba kungenzeka. Kungaba
kuwukuhlekisa noma kuba okubalulekile impela.
• Cabangisisa isu
• Ukwethula okukuwe ngaphakathi kanye nemizwa yakho
• Bheka ngokungachemi lapho ingaphakathi lakho kanye nemizwa kudlala indima enkulu
• Yenza imizamo yokuphinda wenze umfundi abuke noma abe nemizwa efana nombhali.
• Yethula imibono, imicabango noma imizwa ngokweqiniso kanye nokuzimbandakanya.
45
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo
Indaba eyethula amaqiso • Ukwethaula imibono noma ulwazi ngendlela elandelekayo
(eyokuzinothisa ngolwazi)
• Ukuchaza imibono noma ukunikeza amaqiniso ngendlela ehlelekile
• Yenza ucwaningo ngombono kanye nokusekela ngamaqiniso nezibalo
• Cacisa izihloko ezingajwayelekile
• Hlela kahle ngokusukelwa kokwaziwa umfundi kuye kangwazi
• Bhala usebenzise inkathi yamanje.
Amathekisthi adlulisa umyalezo
Incwadi yomsebenzi/ Nakuba isikhala sokubhalwa kwencwadi yobungane/yomsebenzi sesathathwa
yobungane ezokuxhumana zesimanje okubalwa ama-emeyili, izihlanzandaba kanye noma-sms,
kepha abafundi kusamele bafundiswe ukubhalwa kwencwadi. Izincwadi zingehluka
kusuka kwezejwayelekile, ebhalelwa isihlobo kanye nomngani kanye neziya
ephephandabeni, ukubalwa ezimbalwa.
Abafundi kumele babhle izincwadi zangempela bazithumele, uma kwenzeka
bangalinda nezimpendulo. Izincwadi ezidinga ulwazi oluthile ngomkhiqizo, amanyuvesi,
ezokuvakasha noma ngimsebenzi othile zingaba nezimpendulo ezitholakalayo.
ukubaluleka kwencwadi yomsebenzi kungaba nomphumela obonakalayo.
• Ukulolongwa ngokubhala izinhlobo ezahlukene zencwadi yomsebenzi, isibonelo.
Incwadi yokucela umsebenzi, incwadi eya kuMhleli wephephandaba, incwadi
yekukhalaza, njll.
• Ukubhekelela ukuhambisana nezinhlobo ezahlukene zencwadi yomsebenzi
njengokubhaka isitayela kanye nesakhiwo
• Bhala ngolimi oluqondile nolusobala
• Kumele ukhumbule ukuthi labo obabhalelayo kumele bezwe ukuthi ubufuna ukuthini
ukuze bakwazi ukukuphendula
• Umbhalo kumele uqonde ngqo futhi ube sobala ulandeleke
• Kumele ube nesingeniso, umzimba kanye nesiphetho
• Uba namakheli amabili, elobhalayo kanye nelalelo obhalelwayo
• Kuba nesibingelelo emva kwekheli lesibili
• Kuba nesihloko emva kwesibingelelo
• Kusetshenziswa irejista ebekelwe imigomo
• Uphetha ngozithoba kulandelwa yisibongo kanye namagama aphelele/izinhlamvu
zokuqala zamagama ombhali
Incwadi yobungane/ Nakuba isikhala sokubhalwa kwencwadi yobungane/yomsebenzi sesathathwa
yobuhlobo ezokuxhumana zesimanje okubalwa ama-emeyili, izihlanzandaba kanye noma-sms,
kepha abafundi kusamele bafundiswe ukubhalwa kwencwadi. Izincwadi zingehluka
kusuka kwezejwayelekile, ebhalelwa isihlobo kanye nomngani kanye neziya
ephephandabeni, ukubalwa ezimbalwa.
• Ubhalela abantu osondelene nabo, isib. Abangane noma izihlobo
• Ubhalela ukudlulisa imizwa yakho, isib. Ukubongela, ukuzwelana, ukuxwayisa
• Usebenzisa ulimi olukhululekile kanye nerejista nesitayela
• Ubhala ukhombisa impilo kanye nolimi olulula
• Ubhala ngokuhleleka ulandelanisa kanye nokunamathela kokuqondiwe
• Kuba nesingeniso, umzimba kanye nesiphetho
• Kuba nekheli elilodwa lombhali, usuku
• Kuba nesibingelelo esikhombisa ubuhlobo
• Isiphetho siveza ubuhlobo bese kuba negama lobhalile.
46 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo
i-ajenda kanye namaminithi Ukubhala indabambiko, i-ajenda kanye namaminithi kungaba into ebalulekile uma
omhlangano kwenziwe ngendlela. Indlela yokukwenza kube lula ukuthi abafundi babukiswe ividiyo
eqoshiwe lapho kunomhlangnano. Noma babe yingxenye yomhlangano othile bese
benziwa ukuba babhale amaminithi alowo mhlangano. Bese bekhanda i-ajenda. Emva
kwalokho bese beqhathanisa eyabo kanye naleyo yangempela yalowo mhlangano.
Ngalwe kwalokho kumele abafundi bafundiswe into okumele bayicabange nje.
Yakha i-ajenda yekomiti oziqambele lona, bese uyalela abafundi ukuba ababhale
amaminithi abacanga angahambisana naleyo ajenda. Qaphela ukuthi banamathela kwi-
ajenda.
• Chaza kafushane ukuthi yini ezobe idingidwa kulo mhlangano
• Thumela kubantu abazoba ingxenye yalo mhlangano ngaphambi kokuba beze
emhlanganweni
• Kujwayeleke ukuba kube uSihlalo kanye noNobhala abahlela umhlangano, okuyibona
aba…
-- Ukubheka amaminithi angomhlangano odlule ukuthi azikho yini ezivukayo
-- Ukwakha uhlu lwezinto ezizodingeka emhlanganweni kanye nokuzoxoxwa ngakho
-- Ukuhlela izinto ngokubaluleka kwazo ngaphambi komhlangano
-- Ukubheka ukuthi iphuzu ngalinye lizothatha isikhathi esingakanani
Amaminithi • Ukurekhoda lokho okwenzeka emhlanganweni
• Ukwamukela ukuthi amaminithi alungile futhi ayiqiniso. Ngakho-ke konke okutholakala
kulwao maminithi kuba isibopho kuwo wonke umuntu.
• Ukubheka lokhu okulandelayo:
-- Igama lenhlangano
-- Usuku; indawo kanye nesikhathi okwakubanjwe ngaso umhlangano;
-- Irejista yababekhona;
• Ucaphuna izinqumo njengoba zinjalo
• Ukufingqa iziphakamiso okugcina kuvunyelwene ngazo.
• Kubhalwa ngenkathi edlule
• Akubhalwa okungadingekile njengamahlaya
• Kuba semthethweni uma sekusayiniwe kwabhalwa usuku okufundwe ngalo
kwavunyelwana ukuthi alungile emhlanganweni olandelayo..
Inkulumo • Qala ubuye uthathe isitayela ozosisebenzisa, kuphi, nini, kungani (inhloso) kanye
nokuthi kungani
• Indlela yokuvula iheha abalaleli
• Hlela amaphuzu kahle zama ukugwema ukuphindaphinda into eyodwa
• Usebenzise iphimbo eyehlukene (kanye namaphuzu) kepha ukugcine ukuzwakala.
• Sebenzisa imisho emifushane enemibono esobala, usebenzise nezibonelo
ezejwayelekile
• Linganisa ukugxeka ngokusebenzisa ezinye izindlela okungaxazululwa ngayo
• Bheka isiphetho esihlabahlosile, shiya izethameli zicabanga
• Sebenzisa izinsiza ezibonwayo noma ezithintekayo kodwa akube uqalise ngamagama
• Ukusebenzisa amanothi akuphoqekile
• Sebenzisa ulimi olukhombisa ukuvthwa ngomqondo kanye nokubhekelela amagugu
47
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo
i-imeyili/ne- sms Ukwazisa kanye nokugcina ubudlelwano
Ikheli lobhalelwayo – isikhathi esiningi liye lakhiwe kususela egameni lakhe, igama
lewebhusayidi, kanye nokuthi ley webhusayidi itholakala kuphi nezwe. isibonelo, moloiq
(igama) @ webmail. (iseva) za (izwe). Moloi.q@webmail.co.za
• CC: lokhu kungaba okwalona othunyelelwa i- email.
• isihloko: Lapha kufingqwa ngesihloko okuzokhunywa ngaso.
• umbiko
• igama lalona othumele umbiko.
Qaphela: ikheli lalo othumela umbiko lizivelela lona kulona othunyelwelwa umbiko.
Othumelayo angaveza eminye imininingwane uma ethanda ngasekugcineni. Lokhu
kubizwa ngokuthi isignisha
Inhlolokhono • Kubuzwa imibuzo kulowo ohlolwayo
• Kwethula uhlangothi lalo ohlolwayo oluhle kanye nalolo olungeluhle kanye
namathalente anawo, njll.
• Ukunikeza igama lesikhulumi ngasohlangothini lwesinxele lwekhasi
• Ukusebenzisa ikholoni emva kwegama lesikhulumi
• Ukusebenzisa umugqa omusha kuleso sikhulumi esisha.
Umbiko (omiselwe imigomo Umbiko ungumqulu obalulekile kanti usebenza kangcono uma abafundi bezoboniswa
nongamiselwe mgomo) obekucwaningwa okuyiqinisso futhi kungokwangempela. Ayikho into embi ukwedlula
ukubhala umbiko ngento engekho, noma ngesihloko esingenayo intshisekelo kumbhali.
• Nikeza okuyikon ngempela ngaleso simo, isibonelo njengengozi nokutholakele
• Bheka isihloko, isingeniso (ulwazi lwangaphambili, inhloso kanye nokuthi
kuzokhulunywa ngani), umzimba (Ubani? Kuphi? Nini? Yini? Kanjani?), isiphetho,
iziphakamiso, amareferensi nama-phendiksi
• Uhlelo: qoqa kanye nokuhlela ulwazi; bhala amaqiniso
• Sebenzisa ulimi olusemthethweni noluqondile, irejist kanye nesitayela
• Sebenzisa
-- Inkathi yamanje (ngaphandle kombiko okhuluma ngomlando)
-- Amabizo ajwayelekile
-- Kubhalwa kube ngumuntu wesithathu
-- Ukuchaza amaqiniso
-- Amagama kanye nezigejana zamagama eziqondene nalokho okhuluma ngakho Ulimi
olusemthethweni nolungancengi
Ikharikhulamu vithaye (CV) Njangoba abantu abaningi kulezi zinsuku basebenzisa ithempulethi ukugcwalisa,
kungakuhle ukuthola ukuthi iyiphi ithempulethi engcono kunamanye, nanokuthi
singayenza kanjani ihambisane nesimo sethu bese siyigcwalisa. Kubalulekile ukuthi iCV
kumele ibheke isimo esithile, isibonelo iCV ebhalelwe ukucela umsebenzi othile. Kumele
ibhalwe iqondane ngqo nalolo hlobo lomsebenzi.
• Ukuzethula ngokusebenzisa umqulu emhlabeni
• Ukuzethula ngokugcwele, kanye nokuzithengisa
• Yethula ngokucacile ulwazi, kanye nokungankanti
• Bhala ubhekise kuleso sikhala somsebenzi ofaka kuwo isicelo.
• Nikeza:
-- Imininingwane yakho
-- Amazing emfundo
-- Imisebenzi osuke wayenza (uma kufanelekile)
-- Abantu okuqinisekiswa kubo okubhalile
48 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo
Ukubhalwa kwedayari • Idayari iveza izehlakala zansuku zonke
• Yethula ukuhlaziya okwenzekile okwenziwa umbhali usuku nosuku
• Umbhali ubhala ngendlela abona ngayo.
• Umbhali kuba ngumuntu wokuqala okhulumayo
• Ulimi olukhethiwe kuba olusobala nolulula
• Ithoni obhala ngayo ihambisana nalokho okubhalayo noma okhuluma ngakho
Ukunikeza inkomba • Ukunikeza indlela ukuze usize umuntu ukuthi uyaphi Sebenzisa indlela ebalulekile
kakhulu
• Kuye kubhekiswe kumuntu wesibili okukhulunywa naye. Umuntu wesibili wenza kube
khona ukuxoxisana phakathi kwakhe kanye nalo nesikhulumi
• Ungakholwa yilokhu uma uyalela indlela:
-- Ungankanti futhi beka ngokucacile
-- Inkomba ayihleleke ngokulandelana
-- Kanikisa ubude bebanga
-- Kanekisa isibalo semigwaqo azoyedlula ngaphambi kokuba afike lapho eya
khona.
-- Nikeza izinto eziyizinkomba ezitholakala endleleni
-- Sebenzisa amagama ukuchaza indawo akuyona
-- Sebenzisa amagama ukuchaza indlela
Ukunikeza umyalelo Ukuchaza ukuthi ithuluzi lisetshenziswa kanjani noma ukulungisa ukudla, ukulungisa
obekulimele/kwephukile, njll.
• Chaza ukusebenza kwaleyo nto okukhulunywa ngayo, ukulungisa ukudla, ukukhanda
okwephukile/okonakele, njll.
• Hlela bese uyalungiselela: (bheka izimpawu zokubhala)
-- Yazi isimo/izimo kanye nomphumela wokunikeza umyalelo/ukukanekisa/
ukulingisa kungenziwa
-- Bhekisisa kahle, ukulunga kanye nokulandelana kwemiyalelo
-- Sebenzisa amabhukwana achazayo, anikeza umyalelo kanye nokwenza okuthile.
-- Qaphela ulwazimagama, uhlelo, izigejana zamagama kanye nolimi olungasetshenziswa
oluhambisana nalokho
• Kuyethulwa
Isikhangisi • Ukugcina umfundi ehehekile- ukuqinisekisa ukuthi amagama okuyiwona abalulekile
aba sobala
• Yakha ilukuluku lokufisa ukuthenga lo mkhiqizo noma ukuwusebenzisa.
• Yenza umfundi ukuthi aphume ayowuthenga lo mkhiqizo/asebenzise umkhiqizo.
• Ungaqaphela lokhu uma udizayina:
-- Obani okubhekiswe kubo lesi sikhangisi
-- Sizokhishwa kuphi lesi sikhangisi (ephephandabeni/ephephabhukwini/ezinhlweni
zomsakazo?)
-- Sxhusani isikhangisi?
-- Ukuhleleka kanye nobungako befonti
-- Indlela izinto ezibhekwe ngayo kanye nokuthi bungaki ubuqiniso uma ubauqhathanisa
nombono
-- Ukubaluleka kokusebenzisa imibala
-- Ukubheka indlela ulimi olusetshenziswe ngayo (olukhohlisayo, olunothile,
ukuphindaphinda, imibuzo mbumbulu)
49
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo
Amaphosta/iziqeshana • Ingathatha izimo ezingefani
zokukhangisa
• Isebenzisa kakhulu iziqubulo kanye namalogo
• Ivamise ukuba nokusamdwebo
• Isebenzisa amasu okukhangisa
• Isebenzisa idizayini ukwenza isikhangisi sibukeke futhi singakhohlakali
• Kusetshenziswa ukufengqa kanye nolunkondlozisayo ukuze kube nomphumela
• Akha ulimi oluzokhumbuleka, isibonelo. Izingathekiso, izifaniso, imvumelwano, isigqi
Ukugcwalisa ifomu • Ukugcwalisa ifomu kuba nezizathu ezahlukene, isibonelo. Ukucela isikhala
somsebenzi, ukungenela umncintiswano, ukucela ukubika ukuthi uzobe ungekho
emsebenzini
• Ukunikeza ulwazi olungadingwa isikhungo esithile ngokugcwalisa ifomu.
• Yisho okudingekayo kulandelwe ikholoni, isibonelo Isibongo:
Umlando ngomufi Ukukwazisa abanye ngomufi:
• Amagama akhe aphelele, indawo azalelwe kuyo, uhlala kuphi, usuku azalwe ngalo,
usuku adlule ngalo emhlabeni, abashiyile kanye namagama abo, isikhathi, usuku,
indawo lapho ezofihlwa khona, ukuchaza kafushane ngomufi, njll.
• Nalokhu okulandelayo kungafakwa: isizathu sokushona kwakhe, ulwazi ngomlando
wakhe, ulwazi ngenkonzo yesikhumbuzo
Isivumelwano Isivumelwano esiba phakathi kwabantu ababili noma ngaphezulu. Inhloso yokungena
sokuzibophezela kulesi sivumelwano kuwukuzibophezela. Lesi sivumelwano singenziwa okukhulunywayo
(kuyanconywa ukuthi isivumelwani senziwe okukhulunywayo noma sibhalwe phansi
ukuze kubonakale umonakalo kanye nokulapheka ngokufanele)
Izinto ezidingeka kule sivumelwano:
• Amagama (awabantu abangena kulesi sivumelwano kanye nelikafakazi)
• Izivumelwano (okuqukethwe yilesi sivumelwano- ukumbandakanya okumele kwenziwe
kanye nemali uma iyingxenye yalesi sivumelwano)
• Ukusayina (bonke abathintekayo)
• Usuku kanye nendawo (kukuphi lapho nenze khona lesi sivumelwano futhi nisenze
nini)
incwadi yefa/ithestamente Incwadi yokwabiwa kwefa iveza ukuthi izinto zomfufi zikwabiwa kanjani. Incwadi
(ukwabiwa kwefa) yokwabiwa kwamafa yenza isiqiniseko sokuthi izifiso zomufi ziyagcinwa uma eseshonile.
Incwadi yokwabiwa kwamafa kumele idazane ibuyezwa futhi igcinwe endaweni
ephephile.
Kumele ibe nalokhu okulandelayo:
• Igama lomnikazi wencwadi yokwabiwa kwefa
• Usuku okwenziwe ngalo le ncwadi
• Imali, izindlu kanye nokunye obekungokwakhe
• Okumele bazuze/babelwe
• Ozokwaba (umngane, ilunga lomndeni, ummeli)
50 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo
Umthethosisekelo kanye Uhlu lwemigomo ebekiwe okumele lulandelwe yinhlangano, amazwe ahlukene,
nenqubo umasingcwabisane, inhlangano yentsha, isitokofela, iqembu lebhola.
• Imithetho kumele kube nokuvumelana kubantu ababandakanyekayo
• Imithetho iyabophezelana
• ingachitshiyelwa
• isakhiwo singafaka igama lenhlangano noma isikhungo, ubulungu, okumele
kulandelwe, usuku okwavunyelwana ngalo, ukusayina, njll.
Imibhalo yobuciko nemibhalo yabezindaba
Ukubhala ngawe/ukuxoxa Ukuxoxa ngokuzuzile empilweni
ngawe
Ukufunda indlela mafuphi: ukuhlela inkundla noma ukwakha isimo okuzobhekwa kuso,
isibonelo. Kwakuyisikhathi samahloidi okuvalwa kwezikole
Ukulandelana kwezigameko njengokwenzeka kwazo, isibonelo. Ngahamba ngaya
kuSIpho...kwase....
Eminye imininingwane eyengeziwe ngezezahlakalo, isibonelo wamangala uma engibona.
Ukuphinda ufunde indlela ngamafuphi – isitatimende sokuphetha esingenaba, isibonelo.
Ngiyathemba ukuthi ngingachitha isikhathi eside noSipho. bekumnandi...
Ivamise ukubhalwa ngenkathi edlule
Kuxoxwa kube sengathi umuntu wokuqala noma wethathu okhulumayo
Kungasebenziswa amagama axhumanisa ingxoxo, isibonelo. Okokuqala, kwase,
okulandelayo, emva kwalokho, ngaphambi kwalokho, ekugcineni, kusenjalo
Kuyaye kubhekiswe kumuntu oyedwa noma eqoqweni
Ingasebenzisa isitayela esingabekelwe mgomo
Inkulumompendulwano • ibheka ingxoxo yabantu ababili noma ngaphezulu
• Ubhala inkulumo yezikhulumi njengoba injalo.
• Ubhala amagama abalingiswa ngasesandleni sobunxele
• Sebenzisa ikholoni emva kokubhala igama labalingiswa
• Inkulumo yomlingiswa olandelayo ayiqale emgqeni omusha
• Ukuyalela ukuthi abalingiswa kumele bayethule kanjani inkulumo yabo ngokusebenzisa
inkulumo ekubakaki
• Yendlalela ngokubhala isimo esisendabeni
51
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo
Isibuyekezo Isibuyekezo sivamise ukulandela indlela ethile. Akuphoqelekile ukuthi zithinte izingxenye
ezithile zencwadi, ifilimu noma i-CD. Ngokujwayelekile, ababuyekezayo bayaye
babheke ukuthi yini le abayibuyekezayo, ubani othintekayo bese kuthi emva kwalokho
bese beyabuyekeza. Ababuyekezi abalungile abachemi futhi baba nokwethembeka;
ababuyekezi abangathembekile bayaye basebenzise imizwa yabo.ukuba namancoko
akuyona into ejwayelekile uma kubuyekezwa: kwabanye ababuyekezi kuba into abaziwa
ngayo.
Yethula umsebenzi osuyekeziwe othinta iminxa eyehlukene yempilo ukuze abafundi
babone ukuthi lo mbhalo wehlukene kanjani.
• Ukbheka izimpendulo zomuntu ngayedwana ngomsebenzi wobuciko, ifilimu, incwadi,
umcimbi, njll.
• Ukubeka isinqumo sakhe ngomsebenzi obuwethulwa
• Umfundi wesibuyekezo kungenzeka angavumelani nalo obebuyekeza
• Ukubuyekeza kungahambisana nokuthi umuntu ubona kanjani. Abantu ababili
ababuyekezayo bangabuyekeza umbhalo eyodwa ngendlela engafani
• Ukunikeza amaqiniso, isibonelo, igama lombhali/uprojusa/ama-athisti, igama lencwadi/
umsebenzi, igama lephablisha/inkampani ekhiqizayo, kanye nentengo (lapho
kudingeka khona) kubalulekile.
Umbhalo wobunkondlo • Bhala ngezinto ozibonile kanye nalezo ohlangabezana nazo empilweni
-- Abantu
-- Imvelo
-- Ezokuhlalisana kwabantu
-- Ezobuchwepheshe, njll.
• Landela isakhiwo
-- Isihloko
-- Amavesi
• Sebenzisa ulimi lobunkondlo
• Vumela inkululeko yokunkondloza, isib. ungazinaki izimpawu zokuloba noma izakhiwo
zolimi
Isiqeshana sephephandaba • Yethula amaphuzu kafuphi kodwa ashaye emhlolweni.
• Zama ukusho okushoyo ngale kokucashela ofundayo.
• Fingqa kahle, ngaphandle kokuguqula iqiniso.
• Nikeza isihloko esifushane ubuye wengeze ngesihlokwana esicashile.
• Qala ngamaphuzu abaluleke kakhulu: ubani, ini, kanjani, nini, kuphi, kungani nokuthi
kangakanani
52 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo
Isiqeshana sephephabhuku Ngokuvamile ku-athikhili yephephabhuku ukuthanda nokuzonda kanye nendlela
yokuphila yombhali yikhona okugqamile. Lokhu kumele kukhuthazwe kubafundi. Abafundi
kumele futhi babhale ama-athikhili amaphephabhuku angempela mayelana nanoma
yini abayibona ibalulekile kanye neziqeshana ahlekisayo lapho kugconwa, kugxekwa,
kuhlekiswa, noma ngasiphi isihloko. Ama-athikhili amaningi afundwa ngabafundi
angawalolu hlobo.
I-intanethi igcwele ama-athikhili futhi njengoba isitayela sawo kanye nokuqukethwe
akwehlukile kulawo abhalwayo, kubalulekile ukuwahlaziya, ikakhulukazi njengoba evela
kumabhlogi, okuyindlela yokubhala eseyemukelekile. Uma abafundi benamabhlogi abo
(ephepheni, noma kungangabazisi ukuthi abafundi asebevele benamabhlogi) banikeza
okuqukethwe okubhaliwe, behlanganisa ngokucophelela ugqozi lwalabo abafundayo,
kuba seduze kokuqukethwe kanye nokufaneleka kwephimbo.
Gcina lokhu okulandelayo emqondweni:
• Isihloko kumele sihehe.
• Sebenzisa isitayela lapho obhalile ekhuluma ngqo nofundayo
-- Kungabhalwa ngesitayela esichazayo futhi sibe nolimi olunencazelo ecashile,
oluthandwa ngabafundi.
-- Amagama, izindawo, izikhathi, isimo kanye neminye imininingwane engafakwa ku-
athikhili.
-- I-athikhili kumele yakhe intshisekelo (njengesikhangiso) futhi ikhuthaze umfundi
ukuba ayifunde.
-- Izigaba kumele zingabi zinde kakhulu futhi kumele zikhuthaze ukufundwa kwe-
athikhili.
-- Ifonti yombhalo kumele igqame futhi ihehe.
Umlando ogcinwe • Imininingwane yophenyo lwalokho okukhulunywa ngakho, isib. iqhawe (kwezemidlalo,
ngezithombe ezemfundo, kwezenkolo) kanye nombiko walokho okutholakele.
(zikamabonakude)
• Lokhu kungambandakanya izinto eziyohlala zikhunjulwa kanye nezinselelo
ezabhekana nalowo owabe enza uphenyo ngaphambi kokuthi afinyelele esiphethweni
socwaningo.
• Amagama, izindawo, izikhathi, isimo kanye neminye imininingwane engafakwa kulo
mlando ophenywayo.
• Qala ngamaphuzu abaluleke kakhulu: ubani, ini, kanjani, nini, kuphi, kungani nokuthi
kangakanani.
53
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ubude bemibhalo oLimini LwaseKhaya (okumele ukhiqizwe abafundi)
Umsebenzi IBanga le-7 IBanga lesi-8 IBanga lesi-9
Amagama ayi-100 kuya Amgama ayi-120 kuya Amagama ayi-140 kuya
Isigaba
kwayi-120 kwayi-140 kwayi-160
• Amagama
Imisho eyisi-8 kuya kweyi-10 Imisho eyisi-8 kuya kweyi-12 Imisho eyisi-8 kuya kweyi-12
• Imisho
Izigaba ezi-4 kuya kweziyisi-6 Izigaba ezi-5 kuya kweziyisi-8 Izigaba ezi-5 kuya kweziyisi-8
Amagama ayi-150 kuya Amagama angama-200 kuya Amagama angama-250 kuya
Izindaba/ama-eseyi kwangama-200 kwangama-250 kwangama-300
Izigaba ezi-4 kuya kweziyisi-6 Izigaba ezi-5 kuya kweziyisi-8 Izigaba ezi-5 kuya kweziyisi-8
Amavesi ama-2 kuya Amavesi ama-3 kuya Amavesi ama-4 kuya
Izinkondlo
kwama-3 kwama-4 kwayisi-8
Izindaba ezimfushane Amakhasi amabili Amakhasi amathathu+/izigaba
kanye nobuciko Ikhasi+/izigaba eziyisi-6
+/izigaba eziyi-12 ezingama-24
bomlomo
Inkulumo-
mpendulwano (umdlalo Ikhasi Ikhasi Amakhasi ama-3
onkundlalnye)
Imibhalo emide edlulisa Amgama ayi-120 kuya Amgama ayi-140 kuya Amgama ayi-160 kuya
imiyalezo, isib, izicwadi kwayi-140 kwayi-160 kwayi-180
Imibhalo emifushane Amagama angama-80 kuya Amagama angama-90 kuya Amagama ayi-100 kuya
kwangama-90 kwayi-100 kwayi-110
Ukufingqa Amagama angama-50 kuya Amagama angama-60 kuya Amagama angama-70
kwangama-60 umbhalo kwangama-70 umbhalo kuya kwanga-80 umbhalo
ongamagama angama-240 ongamagama angama-260 ongamagama angama-280
Ubude bemibhalo oLimini LwaseKhaya (ukuze abafundi babugcine)
Umsebenzi IBanga lesi-7 IBanga lesi-8 IBangalesi-9
Isifundo sokulalelela ukuqondisisa umbhalo Amagama Amagama
Amagama ayi-150
ende, isib. indaba, i-inthavyu, imidlalo angama-200 kuya angama-250 kuya
kuya kwangama-200/
emifushane, imibiko yabezindaba kwangama-250/ kwangama-300/
kufika emizuzwini
kufika emizuzini kufika emizuzwini
emihlanu
emihlanu emihlanu
Isifundo sokulalelela ukuqondisisa umbhalo Amagama Amagama
Amagama
esifushane, isib. izimemezelo, imibhalo angama-60 kuya angama-70 kuya
angama-80 kuya
equkethe ulwazi, imiyalelo, izinkombandlela, kwangama-70/ kwangama-80/
kwayi-100/umzuzu
njll. umzuzu kuya umzuzu kuya
kuya kwemibili
kwemibili kwemibili
Indatshana efundwayo/umbhalo wokufundela Amagama Amagama
Amagama ayi-150
ukufunda ngokuqaphelisisa angama-200 kuya angama-250 kuya
kuya kwangama-200
kwangama-250 kwangama-300
Ubude bombhalo wokuzifundela abunqunyiwe njengoba kuya nohlobo lombhalo, ubunzima bolimi kanye nezinga
labafundi lokufunda.
3.1.4 Izimiso nezakhiwo zolimi
Izakhiwo zolimi nezimiso zithathelwa emithethweni eyengamele ukusetshenziswa kwezimpawu zokuloba,
osonhlamvukazi, izinhlamvu, imisindo, amagama, imisho kanye nezigaba emsebenzini okhulunywayo nobhalwayo.
Lemithetho ifaka upelomagama, ukuphinyiswa kwamagama, ukusetshenziswa kolimi, ukuqikelela ulimi
olucubungulayo, njll.
54 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amakhono okulalela, ukukhuluma, ukufunda nokubhala ngeke kubesesimweni sokwenzeka ngaphandle
kokukusebenzisa. Abafundi baphinde badinage ulwazimagama olubanzi, okungenye yezinto ezibaluleke kakhulu
ezenza umuntu akwazi ukuxhumana nabanye kahle. Ulwazimagama olunzulu ludingekile kuwona wonke amakhono
olimi, ikakhulukazi ukufunda kanye nokubhala. Indlela ebaluleke kubafundi ukuthuthukisa ukusetshenziswa kolimi
nokuthuthukiswa kolwazimagama kwenzeka kokuwasebenzisa kakhulu phakathi nangaphandle kwekilasi.
Abafundi bazofunda ukuthi Izimiso neZakhiwo Zolimi zisetshenziswa kanjani, futhi kuzothuthukisa/kuzokwakha
ulimi lokuchaza ulimi ngolunye ulimi khuluma ukuze bakwazi ukuhlolisisa ulimi lwabo nakweminye imibhalo
ngokucubungula loko ekuchazayo, ukusebenza nokucophelela. Bazophinde bakwazi ukusebanzisa ulwazi bokubona
okuthile olimini nokwakha umqondo emagameni nasezingeni lemisho embhalweni yonke, nokubona ukuthi umbhalo
nendikimba kuhlangana kanjani, ngokusebenza ngezinhlobo eziningi zemibhalo, abafundi babesebeqhubela
ukusebenza kolwazimagama ngendlela eyiyonayona ekuqondeni kwabo Izimiso neZakhiwo Zolimi.
Kulindeleke ukuthi Izimiso neZakhiwo Zolimi zifundiswe ngokwengqikithi njengoba kwenziwa kwamanye amakhono
olimi uma efundiswa noma ethuthukiswa. Izinhlelo zokufundisa ziqukethe Izakhiwo nezimiso zolimi okufanele zenziwe
ebangeni ngalinye. Uma kukhethwa umbhalo wokulalela nokufunda womjikelezo ngamunye wamasonto amabili,
ukwenza isiqiniseko sokuthi kuqukethe izinto okumele zenziwe. Ukwenza umsebenzi oxhumana naleyombhalo
ezovumela abafundi ukuba basebenzise lezozinto, ngokwengqikithi. Ngokufanayo abafundi bombhalo obhalwayo
bazobhala bafake lezo zingxenye zolimi. Ukunikeza abafundi ukuqondiswa ngokusetshenziswa okuqondile nokufanele
kwalezozingxenye. Ukukhetha ezinye zalezozingxenye ezinikeza abafundi ubunzima ukuba bazenze ngokuhlelekile.
EmaBangeni aPhakeme, ihora elilodwa kumjikelezo ngamunye wamasonto amabili libekelwe ukwenza umsebenzi
womyalelo ohlelekile ukwenza Izimiso neZakhiwo Zolimi.
Ithebula elingezansi likhombisa izimimiso nezakhiwo zolimi okulindeleke ukuba abafundi bazifunde ngesikhathi
sokufunda ukulalela, ukukhuluma, ukufunda noma kwenziwa inqubo yokubhala. Lezizakhiwo kumele zifundiswe
engqikithini ngendlela yokuhlanganisa izinhlobo ezehlukene zomsebenzi wokukhulunywayo, imibhalo ebonakalayo
nebhalwayo, kumele futhi ifundiswe kahle ngesikhathi esibekelwe kona njengoba kufuneka.
IZIBONELO ZEZAKHIWO NEZIMISO ZOLIMI
Izimpawu zokuloba Ungqi, umbabazi, umbuzi, ukhefana, ikholoni, ukhefungqi, isibambelihlamvu, izicaphunimazwi,
ikhongco, abakaki, ogaxekile
Upelomagama Amaphethini esipelilingi, imithetho yesipelingi, izivumelwano, izifingqo, ukusetshenziswa
kwesichazamazwi
Izingxenye zegama Iziqalo, umsuka, isiqu, nezijobelelo
Amabizo Iziqalo zamabizo (okufaka izingasenzo, izenzo eziphundulekile,/izigaba zamabizo
Amabizo abonakalayo (isib. umuntu, isicathulo, njll)
Amabizo angabonakaliyo (ukufa, umoya, inzondo, njll)
Amabizo anobunye nobuningi (isib. umuntu/abantu, isihlalo/izihlalo, njll)
Amabizo angehlukanisi ubunye nobuningi (isib. amanzi, ububi, ukudla, njll)
Amabizomvama (isib. isihlahla, indlela, njll)
Amabizoqoqa (isib. iqulo lezinyosi, umhlambi wezinkomo, njll)
Amabizoqho (isib. uSipho, iTheku, uZwane, njll)
Amabizombaxa (igejambazo, imbuzimawa, njll)
Amabizo ajwayelekile ezwakala njengezinciphiso engezona (intombazana, imbijana)
Amabizo ezwakala njengezikhuliso engezona (ufakazi, unkosikazi, iNhlangakazi)
55
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IZIBONELO ZEZAKHIWO NEZIMISO ZOLIMI
Isabizwana Isabizwana soqobo (isib. mina, wena, thina, yona, bona, yena, njll)
Isabizwana sokukhomba (isib. lona, lowo, lowaya, njll)
Isabizwana sokubala (isib. -nke, -dwa, -bili, thathu, njll)
Izichasiso Iziphawulo zonke (isib. omuhle, okhulu, njll)
Isibaluli (isib. oqatha, oqotho, njll)
Ongumnini (isib. lami, kababa, wami, njll)
Inani (isib. mumbe, muni, muphi, munye, njll)
Izenzo Eziqala ngonkamisa (isib. elula, aba, akha, njll)
Eziphundulekile (isib. azi, ithi, isho)
Ezinhlamvumbili (isib. hamba, hleka, vuka, njll)
Ezinhlamvuntathu (isib. khuluma, khululeka, xukuza, njll)
Izindlela zesenzo
• Indlela eyamile: uma ungasebenza kanzima, uzophumelela
• Indlela ephoqayo: hlala phansi!
• Indlela eyesimo: ingane ihamba ikhala.
Izingasenzo kanye nezenzo eziphundulekile
Izingasenzo, isib. –simze, -damane, -vele, -qede njll.
Izenzo eziphundulekile, isib. –azi, -thi, -sho.
Isenzo nenkathi
Inkathi yamanje (isib. Ngifunda isiZulu)
Inkathi yamanje eqhubekayo (isib. Ngisapheka ukudla)
Inkathi edlule (isib. Ngafunda isiZulu)
Inkathi ezayo (isib. Ngizofunda isiZulu)
Izindlela zesenzo (isib. Eqondile, eyamandla, eyamile/encikile, esabizo, eyenhloso, ephoqayo)
Izindlela zesenzo (isib. Eqondile, eyamandla, eyamile/encikile/ekhonzile, esabizo, eyenhloso,
ephoqayo)
Izandiso Isandiso sendawo (isib. phandle, kuye, kude, njll)
Isandiso sesimo (kahle, kabi, kanje, njll)
Isandiso senkathi (isib. izolo, emini, ekuseni, njll)
Izimpambosi Eyokwenzana ibonakala ngesakhi –ana.
Eyokwenzeka ibonakala ngesakhi –eka.
Eyokwenzela ibonakala ngesakhi –ela.
Eyokwenzisa ibonakala ngesakhi –isa.
Eyokwenzisisa ibonakala ngesakhi –isisa.
Eyokwenzayenza ibonakala ngokuphindwa kwesiqu sesenzo.
Eyokwenziwa ibonakala ngesakhi u-wa.
Isikhanyiso Isenzukuthi: isib. muhlu, phihli, saka, njll.
Isandiso: isib. esenkathi, esesimo, esendawo, njll.
56 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IZIBONELO ZEZAKHIWO NEZIMISO ZOLIMI
Ukuthuthuka Omqondofana, omqondophika, ophimbohluka, omabizwafane, ifanamsindo (imvumelwano
kolwazimagama nolimi ngwaqa nemvumelwano nkamisa), negama elilodwa elimele ibinzana lamagama
lokufengqa
Izifengqo (isifaniso, isingathekiso, ukwenzasamuntu, okzimoroni, isimeleli, ifuzamsindo,
ihaba, okuphikisana, umbhinqo, ukubhuqa, ipholavuthondaba, uphawu, isihlonipho, ukuvuma
ngokuphika, indida, uteku, isifenyiso, isihlanekezelo
Izisho/izaga/isiphicaphicwano
Atshelekiwe, amagama athathwe enjengoba enjalo kolunye ulimi, amagama amasha, nomsuka
wamagama.
Okuyindida, amaklishe (amagama asetshenziswe ngokweqili), ukuzungeza ngamagama
(ukungayihlabi esikhonkosini) ukuphinda into eyodwa ngamagama ahlukene, inkulumo yohlobo
oluthile lwabantu, isib. tsotsi taal, ulimi olusebenza ohlotsheni oluthile lomsebenzi, indlela
ethile yokuphuma kwephimbo nokuphimisa, inkolelo engaguqukiyo, ukuthatha uhlangothi
ngokwahlulela, ukuchema, ulimi olunodweshu, okuchukuluza imizwa, ulimi lobulili njll
Ukusebenzisa ulimi lusetshenziselwa inhloso ekhethekile, njengokuthi ulimi lwasebukhosini isib.
Ndabezitha, olwabasesikhundleni esiphezulu emphakathini isib. Mhlonishwa, olokuhlonipha
imantshi noma ijaji, isib. Nkosi yenkantolo
Ukushinntsha kwencazelo, isib. i-coke (isiphuzo, isidakamizwa), inja (isilwane, umuntu owaziwa
ngokwazi konke – inkulumo yokuzijabulisa), njll.
Imishwana Umshwana ozimele: Isib. Sizovakashela eThekwini kusasa.
Umusho okhonzile: Isib. Savakashela ePitoli ngonyaka odlule sasesidlulela
eMpumalanga ukuyobona isiqiwi.
Umshwana okhomba isandiso: Savakashela eThekwini ngoJune ngoba ngoba kufudumele
ebusika.
Umshwana okhomba isichasiso: Yilo leli dolobha esalivakashela ngonyaka odlule.
Umshwana okhomba ibizo: Lokhu esakubona entabeni yetafula kwasijabulisa.
Umshwana okhomba umbandela: Uma ngikubona namuhla kusihlwa, ngizokunikeza imali
yakho.
Umshwana wokuqala okhomba umbandela wento engenzeka: Uma lina, sizoluhlehlisa
uhambo lwethu.
Umshwana wesibili okhomba umbandela wento engahle ingenzeki: Uma ngiwina ilotho,
ngizothengela umama nobaba indlu enamakamelo alishumi.
Umshwana wesithathu okhomba umbandela womcabango ovezwa ukubonakala
kwezinto ezikhona: Ukube ngangisebenze ngokuzikhandla esikoleni, ngabe ngaphumelela
ngamalengiso.
Amabinazana Umshwana ozimele: UShaka wazalwa esizweni sakwaZulu.
Ibinzana elimele ibizo: IYunivesithi yaseKapa ingenye yalawo amakhulukazi e-Afrika.
Ibinzana lezenzo: Ukhetho lokuqala lwentando yeningi lwaba ngonyaka we-1994.
Imisho Oqondile, ombaxa kanye nomagatshagatsha
Imisho lapho omenziwa Inkathi yamanje: Amasi adliwa ngumntwanai.
beba izinhloko zemisho
Inkathi yamanje eqhubekayo: Amasi asadliwa ngumntwana.
Inkathi yamanje obekwenzeka: Amasi adliwe ngumntwana..
Inkathi edlule: Amasi adliwa ngumntwana.
Inkathi edlule eqhubekayo: Amasi abe edliwa ngumntwana..
Inkathi edlule okwabe kwenzekile: Amasi abe edliwe ngumntwana.
Inkathi ezayo: Amasi azodliwa/ayodliwa ngumntwana.
Inkulumo-mbiko Inkulumo-mbiko (eqondile): USenzo wathi uzongibona ngeSonto ekuseni.
Inkulumo-mbiko ewumbuzo: Umama wabuza ukuthi ngiyawuthanda yini umculo wokholo
57
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
3.2 Ithebula lokundlaleka kombhalo
Amasonto Ibanga lesi - 7 Ibanga lesi - 8 Ibanga lesi - 9
Ithemu yoku-1
Indaba Indaba Umbhalo oqukethe ulwazi –
1&2
isikhangiso, iphosta
Inkondlo Umbhalo oqukethe ulwazi Inoveli, idrama, indaba
3&4
nenkulumo emfishane, ubunkondlo
Inkondlo, idrama Inoveli, idrama, indaba emfishane Umbhalo oqukethe ulwazi -
5&6
umbhalo wenkontileka
Indaba emfishane, inganekwane Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Inoveli, idrama, indaba
7&8 iphephandaba - noma esiqeshini emfishane, ubunkondlo
esicashunwe ephephabhukwini
Indaba emfishane, inkondlo Umbiko wocwaningo umbhalo Umbhalo oqukethe ulwazi isib.
9 & 10 iphephandaba - noma umbiko
wephephabhuku
Ithemu yesi-2
Inoveli encane, idrama, Umbhalo oqukethe ulwazi Inoveli, idrama, indaba
ubunkondlo onokubonakalayo, isib. emfishane, ubunkondlo
1&2 Amamephu/izimpawu
ezikhombisa indawo/izikali/
amashadi/izithombe
Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo oqukethe ulwazi, Ukubuyekeza umbhalo - inoveli,
onokubonakalayo, isib. isib. Okulalelwayo/imibhalo idrama, indaba emfishane,
Isikhangiso imidwebo/izithombe/ ebonakalayo – ukulingisa/ ubunkondlo
3&4
amagrafu; iphosta; ukuchaza isigungu/ingxoxo yomkhandlu
into, imibhalo ebonakalayo/
Inkondlo
esazithombe/inoveli
Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo oqukethe ulwazi, isib. Inoveli, idrama, indaba
isib. Inqubo, imiyalelo, Inhlolokhono emfishane, ubunkondlo - izaziso,
umbhalo oqukethe ulwazi uhlelo namaminithi omhlangano
5&6 Inkondlo
onokubonakalayo, isib.
Amashadi/amathebula/imidwebo/
izithombe/amagrafu/inkondlo
Inoveli/idrama Ukubuyekeza indaba Umbhalo oqukethe ulwazi
7&8 onokubonakalayo, isib.
Isikhangiso - ukubuyekeza
9 & 10 UKUHLOLA OKUQOQAYO
Ithemu yesi-3
Umbhalo oqukethe ulwazi, isib. Idrama Umbhalo oqukethe ulwazi –
1&2 iphepha lemibuzo noma ifomu onesitatimende
Inkondlo
Inkondlo
Idrama, inkondlo Umbhalo oqukethe ulwazi - Inoveli, idrama, indaba
iphephandaba -/isiqeshana emfishane, ubunkondlo–
3&4 sephephabhuku ukubhala umbhalowokuxhumana
– incwadi ehambisana neCV ne
CV
Umbhalo wokwazisa, uhlelo Inoveli, idrama, indaba Inoveli, idrama, indaba
5&6 namaminithi omhlangano emfishane; inkondlo – incwadi emfishane, ubunkondlo–
ehloniphekile/incwadi yobungani ukubhalwa kwe-eseyi
58 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ibanga lesi - 7 Ibanga lesi - 8 Ibanga lesi - 9
Iphephandaba -/esiqeshini Inoveli, idrama, indaba Inoveli, idrama, indaba
esicashunwe ephephabhukwini emfishane; inkondlo – ukubhala emfishane, ubunkondlo–
7&8 sezindaba ezisematheni indaba ukubhala umbhalo
wokuxhumana – ikhadi lesimemo
nelokwamukela
Umbhalo oqukethe ulwazi – Umbhalo olandisayo – inoveli, Idrama – ukubhala
9 & 10
izinkomba indaba emfishane; ubunkondlo inkulumompendulwano
Ithemu yesi-4
Idrama/inoveli/indaba emfishane Umbhalo oqukethe ulwazi: Inoveli, indaba emfishane –
1&2 iphephabhuku/iphephandaba ukubhala incwadi yesicelo
-isiqeshana esicashuniwe
Umbhalo oqukethe ulwazi Inoveli, idrama, indaba Inoveli, indaba emfishane,
nedayari, i-imeyili, isms, emfishane, inkondlo ubunkondlo– ukubhala kwe ama-
3&4
iziqeshana zamaphepha imeyili
akhangisayo
Inoveli, idrama, indaba Idrama/umdlalo, inkondlo – Inoveli, indaba emfishane,
emfishane, inganekwane umbiko ngokwezehlakalo ubunkondlo– ukubhala uhlelo
5&6
lomngcwabo, ukubhala idayari,
ikhadi lesimemo
Ukubukeza imibhalo – Ukubukeza imibhalo – Ukubukeza imibhalo –
7&8
ukulungiselela isivivinyo ukulungiselela isivivinyo ukulungiselela isivivinyo
9 & 10 UKUHLOLA OKUQOQAYO
3.3 Izinhlelo zokufundisa
AmaBanga aPhakeme ayisiphetho semfundo ephoqayo kubafundi abangenanhlanhla. Emva kweBanga lesi-9 , kuke
kube sekyfanele babheke imisebenzi noma bayokwenza izifundo zamakhono. Kunngaleso sizathu ukuthi izinga
lemfundo lifinyelele ezingeni eliphezulu amaBangeni aPhezulu. Abafundi kufanele bethulwe olwazini oluvulelekile,
izimpawu ezizobashiya belungele ukubhekana nekusasa labo.
Ukukhuphuka koLimi Lokwengeza Lokuqala, ezilimini kucishe kufane nokoLimi Lwasekhaya. Ukuhlukana kuba
sekujuleni kwemibhalo/ukufunda nokukhiqiza umbhalo. Abafundi emaBangeni kufanele bethulwe ezinhlotsheni
zemibhalo yobuciko eziningi nezehlukene, kanye nezinhlobo okumele bazikhiqize. Ukuthulwa kuzokwenza abafundi
bakwazi ukubhekana namathuba angabavulekela, nokulekelela ukubamba ulwazi lokuqukethwe.
Uhlelo lokufundisa luveza ubuncane bokuqukethwe okungenziwa njalo esikhathini esingamasonto amabili ngethemu.
Othisha abaphoqekile ukuqeda konke okunikeziwe esikhathini somjikelezo esingamasonto amabili. Ukulandelana
kohla lokuqukethwe okunikeziwe kulinganiselwe ukuveza ukuthi kungathatha isikhathi esingakanani ukuqeda
okuqukethwe. Akufanele ilandelwe injengoba injalo. Othisha kufanele benze futhi babhale amalungiselelo esifundo
besusela ezincwadini zabo zokufundisa bafundise okuqukethwe ngethemu ngayinye kusetshenziswa ukulandelana
nesivinini esifanele. Othisha bayakhuthazwa ukuthi baphinde basebenzise okuqukethwe nokufundiswayo ukuba
bakuxhumanise nendawo abaphila kuyo.
3.3.1 Ihlanganiswa kanjani imibhalo ndawonye emjikelezweni wamasonto amabili
Imibhalo eyehlukene esetshenziswa ekwakhiweni nasekuhlelweni komsebenzi womjikelezo wamasonto amabili.
Ikhethwe isuselwa ekutheni ixhumana kanjani yonke ukuze yakhe into eyodwa ehlangene, isiboneleo abafundi
bangalalela indaba bese beyifunda. Bayalelwe ukuba babhale ukuchaza okufishane okungashiwo uma kuchazwa
indawo nomuntu (okungancika endabeni) noma bengayalelwa ukuba babhale incwadi babhalele umlingiswa
osendabeni. Khetha indikimba yomjikelezo wamasonto amabili ngamunye ukuze ukwazi ukuxhumanisa
59
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
imisebenzi ngempumelelo. Isizathu sokusebenzisa lezizindikimba ukwenza kubelula ukusebenzisa ulwazimagama
ngokulishintshashintsha nezakhiwo zolimi ngendlela eyakha umqondo.
Izakhiwo zolimi eziphakanyisiwe emjikelezweni ngamunye zenzelwe ukwakha uhlonze embhalweni ozokwakhiwa
emjikelezweni. Uthisha angengeza ezinye izakhiwo zolimi ezingaba usizo kulesifundo.
3.3.2 Ilandelaniswe kanjani imibhalo/imisebenzi esikhathini somjikelezo wamasonto amababili
Imibhalo akufanele ifundiswe ngendlela elandela uhlelo oluthile. Ezimweni eziningi, kufanele kube nemisebenzi/
imibhalo yokulungiselela ukfunda noma umsebenzi obhalwayo. Ngezinye izikhathi, umsebenzi wokulalela
nokukhuluma kufanele ususelwe embhalweni ofundiwe. Abafundi kufanele bazimbandakanye ngokuxoxa izinhlobo
ezehlukene zemibhalo ngaphambi kokuba bayalelwe ukuba babhale leyombhalo. Ngokuvamile, umbhalo okufanele
ulalelwe, isib. Indaba noma umbiko wabezindaba kuzohluka futhi ube sezingeni eliphezulu ukunalowo abafundi
abazowufunda. Loku kubangelwa ukuthi amakhono abo okulalela athuthuke kakhulu ukunamakhono okufunda.
3.3.3 Izinhlobo zemibhalo ezinconyiwe nezinikeziwe
Kunezinhlobo zemibhalo ezinikeziwe ukuba zifundiswe kuyoyonke imijikelezo yamasonto amabili. Lezi izinhlelo
ezibaluliwe ohlelweni lokufundisa okufanele zibekhona encwadini efundwayo. Ngokuvamile, alukho uhlobo oluthile
lwendaba enikeziwe. Ukukhetha kungenziwa ezinhlotsheni zezindaba ezenzeka ngesikhathi esifanayo okuyisikhathi
sasendulo noma esamanje, izindaba ezisuselwa emcabangweni (isib. ezingejwayelekile ezijabulisayo noma
ezethusayo, eziphathelene nesayensi) izindaba zomlando (isib. Ezimayelana nezimpilo zabantu) neziphathelene
namasiko (isib. izinsumo, izinganekwane, izinkolelo) ezitholakalayo. Okufanayo nobuqiniso bezinkondlo nemidlalo.
Kukhona nesinye isigaba esibizwa ngokuthi ‘imibhalo yokubuyisa imicabango efundwe ngesikhathi sokufunda
ngokuzimela noma ngababili’. Lena imibhalo ekhethwe encwadini yokufunda/ezincwadini zokufunda/ezinye
izincwadi zizosekela imibhalo efundwe esigabeni esinikeziwe. Kungaba yinhlobo yombhalo ofanayo (ukugcizelela
ukuqonda isakhiwo sombhalo) noma inhlobo yombhalo ehlukile (ukuqhubeka nokugqugquzela uthando nokwandisa
amakhono okufunda). Kuzozonke izimo, lokufunda okungeziwe kufanele kuxhumane nezihloko nengqikithi ekhethiwe
ezincwadini ezinikeziwe kulowo mjikelezo wamasonto amabili
3.3.4 Ukuhlanganiswa kwawowonke amakhono olimi emjikelezweni wamasonto amabili
Yize amakhono ezinhlelweni zokufundisa zethulwe ngokuhlukana, zingafundiswa ngendlela yokuhlanganisa lapho
kungalunga khoba. Isibonelo, ekufundiseni ngenhlolokhono eyenziwa okukhulunywayo, abafundi bangafunda
umbhalo emva kwaloko kudingeke ukuba bakhiqize umbhalo wenhlolokhono. Ukukhethwa kwezakhiwo zolimi
ezingafundiswa emjikelezweni othile ukuqinisekisa ukukhiqiza nokuqonda umbhalo obhalwayo ngalowo mjikelezo.
Isib, izichasiso, omqondofana, omqondohluka, izingasenzo kanye nezenzo eziphundulekile, nenkathi edlule,
kulungiselela abafundi ukuba babhale i-eseyi elandayo noma echazayo. Indlela yesenzo isebenza kangcono uma
abafundi bebhala i-eseyi ejeqezayo.
Umasu okufundisa okukhulunywayo nokubhalwayo ngomjikelezo wamasonto amabili ulawulwa uhlobo lombhalo
okumele ukhiqizwe. Isib. Uma kufundiswa i-eseyi elandayo abafundi kumele bafundiswe ukuthi kubhalwa kanjani
ngokulandelanisa amphuzu ngendlela ezwakalayo. Kodwa uma bebhala i-eseyi eveza imininingwane ethile kumele
bafundiswe ukuthi sibhalwa kanjani isigaba esilandela inqubo ethile.
60 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
3.3.5 Zibhekelelwe kanjani izakhiwo nezimiso zolimi
Okuqukethwe esigabeni ‘ezakhiweni nezimiso zolimi’ ngokuvamile ziyaxhumana nezinhlobo zemibhalo enikeziwe
ngaphansi kwezihloko ukuLalela nokuKhuluma, ukuFunda nokuBukela, nokuBhala kanye nokweThula, nesizonikwa
ngokwemvelo ukuqashelwa ngokuqhubeka kokumbandakanya umbhalo nangesikhathi esabelwe ukuLalela
nokuKhuluma, ukuFunda nokuBukela, ukuBhala nokweThula. isibonelo, uma indaba isiyenziwe, abafundi
ngokwemvelo bazovele basebenzise inkathi edlule baphinde bafunde imibhalo besebenzisa lenkathi. Noma
kunjalo, kuphinde kubaluleke ukuthi umsebenzi wakhiwe ugxile izakhiweni ezithile zolimi, engqikithini. Khetha izinto
engxenyenyeni ezezakhiwo nezimiso zolimi’ ukufundisa abafundi izinto ezivela ngokwemvelo zigxile enhlotsheni
yombhalo ukuze kusekelwe indlela elandelelanayo yemvelo ekuthuthukeni nasekwazini ulimi. Akuzona zonke izinto
okufanele zifundiswe ngesikhathi esinikeziwe kodwa kuqinisekiswe ukuthi zonke izinto ezisohlwini kulosomqulu
zenziwe zonke ngokuphela konyaka. Eminye imijikelezo izoba nenani elikhudlwana elenziwa ngeZakhiwo neZimiso
zoLImi. Loku akusho ukuthi zonke lezozingxenye kumele zibe zenziwe kulowomjikelezo. Kulindeleke ukuthi eziningi
zalezo zingxenye kumele ukube zenziwe ngemijikelezo edlule noma emaBangeni aPhakathi ngakhoke ukufundiswa
kwalezi zingxenye kuwukubuyekeza.
Yenza imisebenzi enikeza enikeza umqondo kubafundi futhi exhumana nemisebenzi abayifundayo emjikelezweni
wamasonto amabili. Imisebenzi eminingi yaloluhlobo kumele yenziwe njengoba abafundi beqhubeka namaBanga
kusukela eBangeni 7 kuya kwele-9. Khetha ngokukhulu ukucophelela ukuthi imiphi imigomo oyichazela abafundi
uzame ukuyigcina imibalwa ngokungenzeka. Ukusebenzisa iZakhiwo neZimiso zoLimi kuzololonga lamakhono.
Ukufundisa kufanele kuhlanganiswe nawowonke amakhono oLimi kanye nezakhiwo zolimi njengoba zinokuhlobana.
Konke lokhu kufanele kufundiswe engqikithini. Qaphela ukuthi kukhona isikhathi esabelwe imiyalelo ehlelekile
ezakhiweni nezimiso zolimi.
61
3.4 Ithebula Yohlelo Lokufundisa
62 IBANGA LESI- 7 ITHEMU YOKU- 1 OKUQUKETHWE
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
Amasu okulalela nokukhuluma Imibhalo yobuciko: Izindaba Ukubhala isigaba asilandisayo Umsebenzi ezingeni lamagama:
ezimfishane amabizo ajwayelekile, amabizoqho,
Ukulalela indaba emfishane Isigaba sezimiso zolimi:
amabizo ezinto ezibalekayo nezinto
• Izimpawu ezisemqoka zemibhalo:
• Ukubona umqondo osemqoka • Umongo womusho wesigaba ezingabaleki amabizo ezinto
yobuciko njengomlingiswa, izinhlobo
nosekelayo endabeni emfishane. ezingabonakali
zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • umqondo osemqoka nosekelayo
• Ukuthatha amanothi indaba ngamafuphi, isizinda, Ezingeni lemisho: imisho elula,
• ukusebenzisa izihlanganiso
umlandi, indikimba izitatimende,
• Ukwabelana ngemibono ngezinto ukuxhumanisa
ezakwehlela uveze ukuzwisisa Inqubo yokufunda inkathi yamanje elula, inkathi edlule
• Ukuchaza izidingo zombhalo njengo-
umqondo elula
• Ukulungiselela ukufunda (yethula ukuxoxa indaba
Ukuphinda uxoxe indaba. umbhalo) Isipelingi nezimpawu zokuloba:
• Ukusebenzisa amagama nesitayela
ungqi, ukhefane, ikholoni, isemi
• Phinda uxoxe ngezigameko • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu okufanele
kholoni, osonhlamvukazi
ngokulandelana kwazo. zombhalo)
• Ukubhala ngenkathi edlule
• Ukubalula abalingiswa ngendlela • Emumva kokufunda (phendula
Ukubheka inqubo yokubhala
eyiyo. imibuzo, qhathanisa, hlukanisa, hlola
• ukuhlela
• Ukusho umudwa wesikhathi Amasu okulungiselela ukufunda
1&2 • ukubhala kokuqala
• Ukubona izimpawu zombhalo
njenge-izihloko nemidwebo
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• ukubuyekeza
• Ukubona izingxenye zencwadi • ukulungisa amaphutha
njenge-ikhava, isihloko, uhla,
izifundo, okuchaza amagama • ukufunda ngokuqaphelisisa
nokwethula
Ukufunda isifundo sokuqondisisa
namasu okufunda Ubhala izindaba ngezehlakalo
zempilo yakhe.
• Ukufunda ngokushesha
nangokuhambisa amehlo
• Ukufunda ngokujulile
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
• Umfanekisomqondo
• Ukucabangela incazelo nesiphetho
• Iqiniso nombono
• Ukuchaza amagama
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko: izinkondlo Umbhalo wokuziqambela: Inkondlo Ezingeni lamagama: amabizongxube,
yakhe isenzo, izabizwana soqobo, isabizwana
Ukulalela uphinde uxoxe Inqubo yokufunda
sobumnini
ngenkondlo. Isitanza sezimiso zolimi:
• Ukufunda ngokuzimela
Incazelo magama: uvumelwano,
• Ukwabelana ngemibono ngezinto • Ukwakheka kwesitanza
Amasu okulungiselela ukufunda imifakela, izisho, izaga, ifanamsindo,
ezakwehlela uveze ukuzwisisa
• ukusebenzisa izihlanganiso isifaniso, izingathekiso, izibabazo,
umqondo • Ukubona izimpawu zombhalo
ukuxhumanisa omqondofana, omqondophika,
njenge-izihloko nemidwebo
• Ukuphendula imibuzo
• ukusebenzisa izinhlobonhlobo Izimpawu zokuloba: ukuhlukanisa
• Ukubona izingxenye zencwadi
• Ukuchazela umngane ukuthi zemisho, ubude, nokwakheka amagama, ungqi, ukhefane
njenge-ikhava, isihloko, uhla,
uyithandelani inkondlo.
izifundo, okuchaza amagama • ukukhethwa kwamagama
Ukufunda kuzwakale okuhleliwe
3&4 Ubunkondlo • izifenqo
• Isimo sephimbo, ukukhipha izwi,
• Izimpawu eziqavile zenkondlo Ukubheka inqubo yokubhala
ukuphimisa, ukubheka ngqo
izethameli • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu • ukuhlela
zenkulumo, imvumelwano nesigqi
• Ukunaka izimpawu zokukhanyisa. • ukubhala kokuqala
• Ingaphandle lenkondlo, olayini,
• Usebenzisa ingxoxo ngomzimba • ukubuyekeza
izitanza, isitayela/indlela okubhalwe
ngayo • ukulungisa amaphutha
• ulimi lokufengqa • ukufunda ngokuqaphelisisa
nokwethula
• umuzwa
Ukubhala inkondlo
• Indikimba nomyalezo.
63
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
64 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko umdlalo (umdlalo Ukubhala ingxoxo ephakathi Ezingeni lamagama: amabizo
onkundlanye) kwababili, ukulingisa umdlalo ajwayelekile, izabizwana, izenzo,
Ingxoxo ngomdlalo wokulingisa:
• Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: ongumnini
• izidingo zesakhiwo, isitayela, iphuzu
• Ukuba ingxenye yengxoxo njengomlingiswa, izinhlobo Ezingeni lemisho: imisho elula,
engahlelekile ngezihloko ezilula. zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • Izithameli ezihlosiwe, inhloso
izitatimende, inkathi yamanje
indaba ngamafuphi, isizinda, nengqikithi
• Ukusebenzisa iregista efanele elula, inkathi edlule elula inhloko,
umlandi, indikimba • Ukukhetha amazwi isivumelwano senhloko
• Ukugcina ingxoxo
Inqubo yokufunda • Ukufaneleka kokuthize okushiwoyo Incazelo yamagama: omqondofana,
• Ukubona umqondo osemqoka
• Ukulungiselela ukufunda (yethula omqondophika, izisho, izaga
nosekelayo endabeni emfishane. • Ukuveza okushoyo ngokukhululeka
umbhalo) Izimpawu zokuloba: ikholoni,
• Ukuthatha amanothi Ukubheka inqubo yokubhala
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu osokucaphuna, umbabazi, umbuzi
• Ukuphendula imibuzo zombhalo) • ukuhlela
Sebenzisa inkulumompendulwano • Emumva kokufunda (phendula • ukubhala kokuqala
ingaphelele kubafundi imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana,
• ukubuyekeza
hlola)
inkulumompendulwano
• ukulungisa amaphutha
Ubunkondlo
• Ubamba iqhaza engxoxweni
• Izimpawu eziqavile zenkondlo • ukufunda ngokuqaphelisisa
inkulumompendulwano
nokwethula
• Usebenzisa ulimi olufanele • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu
5&6
zenkulumo, uvumelwano nesigqi
• Uphendula ngokufanele
• Ingaphandle lenkondlo, olayini,
• Qaphela izimiso zolimi engxoxweni izitanza, isitayela/indlela okubhalwe
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
yababili, isib. ukushintshana ngayo
• Ukusebenzisa ngendlela izitho • ulimi lokufengqa
zomzimba
• umuzwa
• Indikimba nomyalezo.
Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde
ngokuqondisisa (amasu)
• Ukufunda ngokushesha
nangokuhambisa amehlo
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
• Ukufunda ngokujulile
• ukuqagela
• Ukucabangela okuchazwa amagama
angajwayelekile ngokusebenzisa
indlela yokuhlasela amagama
• Ukuqwashisa ngobumqoka bolimi
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko: izinganekwane Ukubhala incwadi Ezingeni lamagama: ubunye
nobuningi, izichasiso, izikhuliso
Ukulalela indaba emfushane/ • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • Izidingo zesakhiwo, isitayela
inganekwane njengomlingiswa, izinhlobo Ezingeni lemisho: inkathi yamanje
• Izithameli ezihlosiwe, inhloso
zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, elula, inkathi edlule elula
Ukulalela ngokuqondisisa nengqikithi
indaba ngamafuphi, isizinda,
Incazelo magama: omabizwafane,
• Ukubona umqondo osemqoka umlandi, indikimba • Ukuxhumana kwezigaba
omphimbohluka, iziphicaphicwano,
nosekelayo endabeni emfishane.
Inqubo yokufunda • Ukukhetha amagama izisho, izaga
• Ukuthatha amanothi
• Ukulungiselela ukufunda (yethula Ukubheka inqubo yokubhala
• Ukwabelana ngemibono ngezinto umbhalo)
• ukuhlela
ezakwehlela uveze ukuzwisisa
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
umqondo • ukubhala kokuqala
zombhalo)
• Ukukhomba amaqhinga okunxenxa • ukubuyekeza
• Emumva kokufunda (phendula
nokukhohlisa lapho kufanele
imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukulungisa amaphutha
• Ukuphendula imibuzo hlola
• ukufunda ngokuqaphelisisa
Ingxoxo yamaqembu ukulalela Ubunkondlo nokwethula
inkondlo bese usho ekuchazayo
• Izimpawu eziqavile zenkondlo Ukubhala incwadi/ukubukeza
7&8 Baxoxa ngendatshana/inganekwane ulandela inqubo yokubhala
• Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu
abayithole ezifundweni ezidlule.
zenkulumo, imilolozelo nesigqi
• Ukubona abalingiswa
• Ingaphandle lenkondlo, olayini,
• Ukuxoxa ngengqikithi izitanza, isitayela/indlela okubhalwe
ngayo
• Ukuxoxa ngemibono
• ulimi lokufengqa
• Ukuveza ukuhlobana phakathi
kwendaba nezehlakalo zempilo • umuzwa
yakho.
• Indikimba nomyalezo.
Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde
ngokuqondisisa (amasu)
• Ukufunda ngokushesha
nangokuhambisa amehlo
• Ukufunda ngokujulile
• Ukucabangela okuchazwa amagama
angajwayelekile ngokusebenzisa
indlela yokuhlasela amagama
65
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
66 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko: Izindaba Bhala i-eseyi echazayo Ezingeni lamagama: isiqalo, isijobelelo,
Ukulalela isifundo sokuqondisisa ezimfishane Isigaba sezimiso zolimi: isiqu, izenzo
• Chaza inqubo yokulalela • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • Umongo womusho wesigaba Ezingeni lemisho: umshwana oyinhloko,
njengomlingiswa, izinhlobo zabalingiswa, umshwana oncikile
• Ukuthatha amanothi isakhiwo, udweshu, indaba ngamafuphi, • Umqondo osemqoka nosekelayo
Incazelo magama: omqondofana
• Ukuphendula imibuzo isizinda, umlandi, indikimba • Ukuhleleka ngendlela kwezigaba
Izimpawu zokuloba nesipelingi:
Ingxoxo yamaqembu Inqubo yokufunda • Isihlanganiso ukuxhumanisa
Ukusebenzisa isichazamazwi,
• Baxoxa ngomqondo osendabeni • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukusebenzisa izinhlobonhlobo amaphethini esipelingi, imithetho
emfishane umbhalo) zemisho, ubude, nokwakheka yesipelingi, ukulungisa amaphutha
• Ukuthatha isinqumo ngemibono • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Ukubheka inqubo yokubhala
babhekise embhalweni ukweseka leso zombhalo) • ukuhlela
sinqumo • Emumva kokufunda (phendula imibuzo, • ukubhala kokuqala
Xhumanisa indikimba nezinto qhathanisa, ukuphikisana, hlola
ezakwehlela • ukubuyekeza
Ubunkondlo
• ukulungisa amaphutha
• Izimpawu eziqavile zenkondlo
• ukufunda ngokuqaphelisisa nokwethula
• Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu
9 & 10 zenkulumo, imilolozelo nesigqi Yethula i-eseyi ezohlolwa
• Ingaphandle lenkondlo, olayini, izitanza,
isitayela/indlela okubhalwe ngayo
• ulimi lokufengqa
• umuzwa
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Indikimba nomyalezo.
Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde
ngokuqondisisa (amasu)
• ukufunda ngokushesha
• ukuhambisa amehlo
• ukufunda ngokuqaphilisisa
• Iqiniso nombono
• Ukucabangela okuchazwa amagama
angajwayelekile ngokusebenzisa
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
indlela yokuhlasela amagama
Ukuhlola iThemu yoku-1
UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo
UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala UMSEBENZI WESI-3: ukuhlola koku- 1
nokulalelwayo
Ukuphinda axoxe indaba/uxoxa ngenkondlo/ I-eseyi echazayo/elandayo Isifundo sokuqondisisa nokusetshenziswa kolimi
inkulumompendulwano/ingxoxo yomkhandlu. Incwadi yobungani/ukubukeza/inkulumompendulwano
IBANGA LESI- 7 ITHEMU YESI-2 OKUQUKETHWE
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
Amasu okulalela nokukhuluma. Umbhalo wobuciko njengenoveli ukubhala: I-eseyi elandisayo Ezingeni lamagama: amabizo
yentsha/umdlalo ambaxa, isilandiso kanye nomenziwa,
Ukulalela isifundo sokuqondisisa Isigaba sezimiso zolimi:
ukusetshenziswa kwamabizo, izenzo,
• Izimpawu ezisemqoka zemibhalo:
• Chaza inqubo yokulalela • Umongo womusho wesigaba izichasiso: iziqhathaniso, izikhuliso
njengomlingiswa, izinhlobo
• Ukuthatha amanothi zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • umqondo osemqoka nosekelayo Ezingeni lemisho: imisho elula,
indaba ngamafuphi, isizinda, umlandi, izitatimende, inkathi yamanje elula,
• Ukuphendula imibuzo • ukuhleleka ngendlela kwezigaba
indikimba inkathi edlule elula
Ukuxoxa indaba • Isihlanganiso ukuxhumanisa
Inqubo yokufunda Incazelo yamagama: omqondofana,
• Izinhlobo zabalingiswa • ukusebenzisa izinhlobonhlobo omqondophika, umqondo osobala,
• Ukulungiselela ukufunda (yethula
zemisho, ubude, nokwakheka izifenqo, ulimi oluchukuluza imizwa
• Ukukhethwa kwamagama umbhalo)
Ukubheka inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba: ungqi, ukhefana,
• Ukusebenzisa izitho zomzimba • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
ikhoma, umbabazi, umbuzi
zombhalo) • ukuhlela
• Humusha umuzwa, iphimbo,
umoya, ukulandelana kwezigameko, • Emumva kokufunda (phendula • ukubhala uhlaka kokuqala
ukuphenduka kombhinqo nesiphetho imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana,
1&2 • ukubuyekeza
hlola
Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde • ukulungisa amaphutha
ngokuqondisisa (usebenzisa • ukufunda ngokuqaphelisisa
imibhalo noma izithombe nokwethula umbhalo
njengamakhathuni)
• ukufunda ngokushesha
• ukufunda ngokuhambisa amehlo
• ukufunda ngokujulile
• Iqiniso nombono
• Ukucabangela okuchazwa amagama
angajwayelekile ngokusebenzisa
indlela yokuhlasela amagama
• Ulimi oluchukuluza imizwa
67
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
68 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde Ukubhala umbhalo odlulisa Ezingeni lamagama: amabizo qho,
ngokuqondisisa (amasu) umyalezo: ubulili, ubuningi,
Ukulalela isifundo sokuqondisisa
(indaba ebhaliwe/izindaba • ukufunda ngokushesha Isikhangiso/iphosta ubunye, isichasiso: sokukhomba,
zamabonakude) esiyamile
• ukuhambisa amehlo • Okudingekayo kwisakhiwo
• Chaza inqubo yokulalela Ezingeni lemisho: inkulumo eqondile
• ukufunda ngokuqaphalisisa • Inhloso, iqembu elihlosiwe nengqikithi
nengaqondile, imisho elula nengxube
• Ukuthatha amanothi
• ukucabangela (abalingiswa, isizinda, • Ukukhethwa kwamagama
Incazelo yamagama: omqondofana,
• Ukuphendula imibuzo umyalezo) nokwakhiwa kwemisho
omqondophika, umqondo osobala,
Izinhlobo ezahlukene zengxoxo: • Ukucabangela okuchazwa amagama • Izinto ezibonakalayo njenge-hlobo nencazelo engaqondiwe
angajwayelekile ngokusebenzisa lwefonti nosayizi, izihloko, izimpawu,
Inkulumompendulwano Isipelingi nezimpawu zokuloba:
indlela yokuhlasela amagama umbala)
(ngezikhangiso) ikholoni, isemi kholoni,
• Ulimi olukhohlisayo • Ulimi olukhohlisayo/olunxenxayo
• Khetha isihloko esifanele Ukusebenzisa isichazamazwi
• Ulimi oluhlelekile/olungahlelekile Ukubheka inqubo yokubhala
• Yethula impikiswano ehlelekile
3&4 Imibhalo yobuciko njengamanoveli • ukuhlela
• Ukusetshenziswa kahle kwamagama
okuxhumanisa Ukusetshenziswa • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • ukubhala uhlaka kokuqala
ngendlela kolwazimagama kanye njengomlingiswa, izinhlobo
• ukubuyekeza
nezakhiwo zolimi zabalingiswa, isakhiwo, udweshu,
indaba ngamafuphi, isizinda, umlandi, • ukulungisa amaphutha
• Sebenzisa amagama afanele,
indikimba
izakhiwo zolimi • ukufunda ngokuqaphelisisa
Inqubo yokufunda nokwethula umbhalo
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Ukusebenzisa ulimi olukhohlisayo
noluchukuluza imizwa • Ukulungiselela ukufunda (yethula
umbhalo)
• Landela inqubo
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
zombhalo)
• Emumva kokufunda (phendula
imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana,
hlola)
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo oyalelayo Imibhalo emifishane edlulisa Ezingeni lamagama:
njengenqubo yokuyalela umyalezo: imiyalelo
Ingxoxo yamaqembu/ikilasi Ondaweni – besikhathi, bendawo
ngokunika imiyalelo noma • ukufunda ngokushesha • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela neminyakazo
ukulandela inqubo • ukuhambisa amehlo • Izethameli ezihlosiwe, inhloso isichasiso: senani
• Khetha isihloko • ukufunda ngokuqaphalisisa nengqikithi
Ezingeni lemisho: Inkulumo ngqo
• Ukwabelana ngemibono • ukucabangela (abalingiswa, isizinda, • Ukuxhumana kwezigaba nempambosi yokwenziwa
umyalezo)
• Ukushintshana balalelisise • Ukukhethwa kwamagama Incazelo yamagama: izisho nezaga
Inqubo yokufunda nokwakhiwa kwemisho
• Ukugcwalisa izikhala Izimpawu zokuloba: ikhonco, isimeli-
• Ukulungiselela ukufunda (yethula Ukubheka inqubo yokubhala nobumba
• ukusebenzisa ukucaphuna emuva umbhalo)
ukugcina inkulumo iqhubeka • ukuhlela
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
Inkulumo ehleliwe/engahleliwe zombhalo) • ukubhala uhlaka kokuqala
5&6 • Ukukhethwa kwamagama • Emumva kokufunda (phendula • ukubuyekeza
• Uksetshenziswa kwephimbo nesivinini imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukulungisa amaphutha
hlolisisa
• Ukusebenzisa izinkomba uma • ukufunda ngokuqaphelisisa
wethula inkulumo Ubunkondlo nokwethula umbhalo
• Ukusebenzisa ngendlela izitho • Izimpawu eziqavile zenkondlo Ukubhala umyalelo
zomzimba • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu
zenkulumo, uvumelwano nesigqi
• Ingaphandle lenkondlo, imigqa,
izitanza, isitayela/indlela okubhalwe
ngayo
• ulimi lokufengqa
• umuzwa
• indikimba nomyalezo
69
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
70 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo wobuciko: Bhala ukubukezwa komdlalo Ezingeni lamagama: izenzo
njengomdlalo/inoveli
Ukulingisa umdlalo Isigaba sezimiso zolimi: Ezingeni lemisho: impambosi
• Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: yokwenziwa, inkathi yamanje
• ukuthatha indima oyinikiwe • Umongo womusho wesigaba
njengomlingiswa, izinhlobo eqhubekayo, inkulumo-ngqo
• Sebenzisa ulimi olufanele zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • umqondo osemqoka nosekelayo nenkulumo-mbiko
indaba ngamafuphi, isizinda, umlandi,
• Qaphela izimiso zolimi • ukuhleleka ngendlela kwezigaba Incazelo yamagama: omqondofana,
indikimba
omqondophika, umqondo osobala,
• Ukusebenzisa ngendlela izitho • Isihlanganiso ukuxhumanisa
Inqubo yokufunda izifenqo
zomzimba
• ukusebenzisa izinhlobonhlobo
• Ukulungiselela ukufunda (yethula Izimpawu zokuloba: ikholoni,
7&8 Umdlalo wokulingisa ophenyayo zemisho, ubude, nokwakheka
umbhalo) osokucaphuna, umbuzi, ukhefane,
• Ukwakha inibuzo ebhaliwe Ukubheka inqubo yokubhala ungqi
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
• Qaphela izimiso zolimi zombhalo) • ukuhlela
• Sebenzisa ulimi olufanele • Emumva kokufunda (phendula • ukubhala uhlaka kokuqala
imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana,
• Bika okutholile hlola • ukubuyekeza
• ukulungisa amaphutha
• ukufunda ngokuqaphelisisa
nokwethula umbhalo
Ukuhlola iThemu yesi-2
UMSEBENZI WOKU-
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
UMSEBENZI WESI-2: Isivivinyo
9 & 10 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-3
sesi- 2
nokulalelwayo
Ukulalela isifundo sokuqondisisa/ imibhalo: imibuzo esuselwa Ukuhlolwa kwaphakathi nonyaka
inkulumompikiswana/ingxoxo/ esengqikithini
Iphepha lesi-2: isifundo sokuqondisisa, ukusetshenziswa kolimi nemibhalo
inkulumo engalungiselelwe/ingxoxo
yobuciko
yeqembu ngokunika imiyalelo.
Iphepha lesi-3: Ukubhala: I-eseyi eyodwa nombhalo odlulisa umyalezo owodwa
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI- 7 ITHEMU YESI-3 OKUQUKETHWE
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo ngokubaluleka Imibhalo edlulisa umyalelo Ezingeni lamagama: amabizo
kwephepha elinamahlelo emibuzo njengokugcwalisa iphepha ajwayelekile, aqoqayo, isandiso sesimo
Ukulalela isifundo sokuqondisisa
nokuthi ligcwaliswa kanjani elinamahlelo emibuzo, noma nesikhathi, izichasiso
gendlela yokugcwalisa ifomu/
amafomu
iphepha elinamahlelo emibuzo • Ulwazi oludingekayo Ezingeni lemisho: imishwana yebizo,
• Ukulandela imiyalelo ibizo imishwana; izigejana zamagama
• ukuzilolongela inqubo yokulalela • Ukusetshenziswa kolimi
esichazayo nesikhanyisayo, imisho
• Ukunikeza ulwazi olufanele
• ukuthatha amanothi • Isiginesha ngxube nemagatshagatsha
ngokusheshayo
• ukuphendula imibuzo Inqubo yokufunda Incazelo yamagama: omqondofana,
• Ukusebenzisa ulimi olufanele
omqondophika, omphimbohluka
Izinhlobo ezihlukene zokuxhumana • Ukulungiselela ukufunda (yethula
Ukubheka inqubo yokubhala
ngokukhuluma ngokusetshenziswa umbhalo) Izimpawu zokuloba: umbuzi;
kwephepha elinamahlelo emibuzo • ukuhlela osonhlamvukazi; ikhonco, njll.
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
noma ifomu
zombhalo) • ukubhala uhlaka kokuqala Izifinyezo – ama-akhronimi
1&2 Ingxoxo yesigungu, yomkhandlu
• Emumva kokufunda (phendula • ukubuyekeza
• ukukhetha isihloko imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana,
• ukulungisa amaphutha
hlolisisa
• ukwabelana ngemibono
• ukufunda ngokuqaphelisisa
Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde
• ukunikezana amathuba ulalelisisise nokwethula umbhalo
ngokuqondisisa
• Ukugcwalisa izikhala
• ukufunda ngokushesha
• Amazwi okukhulunyelwa phezu
• ukufunda ngokuhambisa amehlo
kwawo
• ukufingqa
• umfanekisomqondo
• ukucabangela
• okuchazwa amagama
71
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
72 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko njengomdlalo Imibhalo emide isib. inkulumo Ezingeni lamagama: amabizoqho,
wabantu abasha/umdlalo mpendulwano/i-inthavyu ebhaliwe ubunye nobuningi
Ukulalela umdlalo (inkulumo
womsakazo
mpendulwano/i-inthavyu) • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela isichasiso: esiqathanasiyo, izikhuliso
• Izimpawu ezisemqoka zemibhalo:
• Hlanganisa iphepha elinamahlelo • Izethemeli ezihlosiwe inhloso Ezingeni lemisho: emagatshagatsha
njengomlingiswa, izinhlobo
emibuzo nengqikithi enemishwana encikile; inkulumo-ngqo
zabalingiswa, isakhiwo, udweshu,
nenkulumo-mbiko
• Qaphela izimiso zolimi indaba ngamafuphi, isizinda, • Ukukhethwa kwamagama
umlandi, indikimba Incazelo yamagama: umsuka
• Sebenzisa ulimi olufanele • Ukusetshenziswa kolimi olufanele
wamagama
Inqubo yokufunda
• Thatha amanothi Ukubheka inqubo yokubhala
Izimpawu zokuloba: ikholoni,
• Ukulungiselela ukufunda (yethula
• Bika ngokutholile • ukuhlela abacaphuni, ukhefane, ungqi, isimeli
umbhalo)
nobumba, umbuzi
Izinhlobo ezihlukene zokuxhumana • ukubhala uhlaka kokuqala
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
ngokukhuluma
zombhalo) • ukubuyekeza
Ukulingisa umdlalo
3&4 • Emumva kokufunda (phendula • ukulungisa amaphutha
Ukuguqula uhlobo oluthile lombhalo imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana,
hlolisisa • ukufunda ngokuqaphelisisa
lusiwa kolunye
nokwethula umbhalo
• Ukulingisa inkulumo-mpendulwano Ubunkondlo
• Ukulingisa uveza okwenzeka • Izimpawu eziqavile zenkondlo
emdlalweni
• Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu
• Izinhlobo zabalingiswa ezigqamile zenkulumo, uvumelwano nesigqi
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
kanye nalokho okubelekelelayo
• Ingaphandle lenkondlo, imigqa,
izitanza, isitayela/indlela okubhalwe
ngayo
• izifenqo
• umuzwa
• indikimba nomyalezo
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo ngendlela Imibhalo emide edlulisa umyalezo Ezingeni lamagama: isabizwana:
yokubhala isaziso/i-agenda isib. isaziso/i-agenda namaminithi soqobo, sokukhomba, sobumnini.
izinhlobo ezihlukene zokuxhumana
namaminithi
ngokukhuluma • khomba izethameli ezihlosiwe Ezingeni lemisho: inkathi yamanje
• Abadlala indima esemqoka nenhloso yokubhala; elula, inkathi edlule elula, inkulumo-
ukulingisa: inqubo yomhlangano
ngqo nenkulumo-mbiko, impambosi
• Ukusetshenziswa kolimi • thatha isinqumo ngesitayela, inhloso
• indlela elungile yokuvula/isingeniso yokwenziwa
nesakhiwo sombhalo;
• isakhiwo
• ukusetshenziswa kwezwi isivinini Incazelo yamagama:
• ukukhethwa kwamagama nezakhiwo
nephimbo • Inqubo yomhlangano/ukuqhutshwa
zolimi Izandiso zezenzo
komhlangano
• Ukusetshenziswa kolimi
Ukubheka inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba: isimeli nobumba,
Inqubo yokufunda
• Ukusetshenziswa kwezitho osonhlamvukazi, ukhefane, ngqi;
• ukuhlela
zomzimba ngendlela efanele • Ukulungiselela ukufunda (yethula ikholoni
umbhalo) • ukubhala uhlaka kokuqala
• Isiphetho esilungile
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • ukubuyekeza
Ukulalela isifundo sokuqondisisa
zombhalo)
(umbhalo obhaliwe/ukwethulwa • ukulungisa amaphutha
5&6 kwezindaba zikamabonakude) • Emumva kokufunda (phendula
• ukufunda ngokuqaphelisisa
imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana,
• Ukuchaza inqubo yokulalela nokwethula umbhalo
hlolisisa
• Ukuthatha amanothi
ukufunda/ukubukela ukuze
• Ukuphendula imibuzo uqondisise okubhaliwe/imibhalo
ebonwayo/amagrafu
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu amaphuzu abalulekile
• Ukuhambisa amehlo phezulu
ukuthola amaphuzu esekelayo
• ukucabangela
• ukucabangela okuchazwa amagama
angajwayelekile nemifanekiso
• umqondo osemqoka nowesekelayo
• umbono wakho
73
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
74 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda/ukubukela ukuze uthole Imibhalo edlulisa umyalezo emide/ Ezingeni lamagama: amabizo
ulwazi (sebenzisa umbhalo njenge emifishane: I-thikhili yephephandaba ezinto ezingabonakali, amabizoqobo,
Ukulalela nokuxoxa ngezindaba
athikhili yephephandaba/i-athikhili ondaweni
zamanje ezisemaphephandabeni • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela
yemagazini/izinkulumo ezibhaliwe)
nakumaphephabhuku/imagazini izichasiso: iziqhathaniso, izikhuliso
• Izethemeli ezihlosiwe inhloso
• Ukufunda ngokushesha ukha
• ukusetshenziswa kwezwi, isivinini nengqikithi ezingeni lemisho:
phezulu amaphuzu abalulekile
nephimbo
• Ukukhethwa kwamagama nezakhiwo ukuhlela ngokulandelanisa, ukuhlela
• Ukuhambisa amehlo phezulu
• ukusetshenziswa kolimi zolimi ngokubaluleka; incazelo yesigaba, ulimi
ukuthola amaphuzu esekelayo
olukhohlisayo/oluchukuluza imizwa/ olunxenxayo noluchukuluza imizwa,
Ukubheka inqubo yokubhala
olunxenxayo • ukucabangela ukuchema nokucwasa, inkoleloze,
• ukuhlela izimo zenkulumo
• ukusetshenziswa kwezinkomba • amaphuzu nemibono
• ukubhala uhlaka kokuqala Okuchazwa amagama: omqondofana,
• ukuqaphela izimiso zolimi • umbono wombhali
omqondophika, umqondo osobala,
• ukubuyekeza
• Ukusebenzisa izitho zomzimba • ukucabangela okuchazwa amagama izifenqo
ngendlela angajwayelekile nemifanekiso • ukulungisa amaphutha
7&8 Izimpawu zokuloba: abacaphuni,
• Isingeniso esiheha ukunaka • ulimi oluhlelekile/olungahlelekile • ukufunda ngokuqaphelisisa umbabazi, ukhefane, ungqi, unobuza,
nesiphetho esiqinile nokwethula umbhalo njll.
• incazelo eqondile/egudlayo
• Inhloso, iqembu elihlosiwe ukubhala i-athikhili yephephandaba
• izifengqo
nengqikithi
Ukubhala isivivinyo sesifundo
Ukufunda kuzwakale isiqeshana
sokuqondisisa
sephephandaba okulungiselelwe/
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
okungalungiselelwe
• Ukusetshenziswa kwezwi, isivinini
nephimbo
• Ukuqaphela izimpawu zokuloba
ukuze kuzwakale kahle
• Ukusebenzisa ngendlela izitho
zomzimba
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko njengenoveli Ukubhala i-eseyi elandisayo/ Ezingeni lamagama: amabizo
yentsha/izindaba ezimfishane/ echasisayo izabizwana – zoqobo, esincikile,
Ukulalela isifundo sokuqondisisa
umdlalo/umdlalo womsakazo izenzo,
esisekelwe ekunikezeni izinkomba • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela
• Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: izichasiso, iziqhathaniso; izikhuliso
• ukuzilolongela inqubo yokulalela • Izethemeli ezihlosiwe inhloso
njengomlingiswa, izinhlobo
nengqikithi Ezingeni lemisho: ukuhlolisisa
• ukuthatha amanothi zabalingiswa, isakhiwo, udweshu,
isigaba, imisho elula, izitatimende,
indaba ngamafuphi, isizinda, • Ukukhethwa kwamagama nezakhiwo
• ukubhala izimpendulo inkathi edlule elula, inkathi yamanje
umlandi, indikimba zolimi
elula
Izinhlobo ezahlukene zokuxhumana
Inqubo yokufunda Ukubheka inqubo yokubhala
ngokukhuluma isib. ukunika Okuchazwa amagama: omqondofana,
izinkombandlela/imiyalelo Ukulungiselela ukufunda (yethula • ukuhlela omqondophika, umqondo osobala,
umbhalo) izifenqo
• ukusebenzisa ulimi olufanele • ukubhala uhlaka kokuqala
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Izimpawu zokuloba: ungqi; ukhefane;
• imisho emifishane esebenzayo • ukubuyekeza
zombhalo) ikholoni, isemi-kholoni
• imininingwane • ukulungisa amaphutha
9 & 10 • Emumva kokufunda (phendula
imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukufunda ngokuqaphelisisa
hlolisisa nokwethula umbhalo
Ubunkondlo
• Izimpawu eziqavile zenkondlo
• Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu
zenkulumo, uvumelwano nesigqi
• Ingaphandle lenkondlo, imigqa,
izitanza, isitayela/indlela okubhalwe
ngayo
• ulimi lwezifengqo
• umuzwa
• indikimba nomyalezo
75
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
76 Ukufunda nokubukela ukuze
uqondisise isib.imibhalo ebhaliwe/
nebonwayo
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu amaphuzu abalulekile
• Ukuhambisa amehlo phezulu
ukuthola amaphuzu esekelayo
9 & 10
• ukucabangela
• amaphuzu nemibono
• umbono wombhali
• ukucabangela okuchazwa amagama
angajwayelekile nemifanekiso
• incazelo eqondile/egudlayo
Ukuhlola iThemu yesi-3
UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo
UMSEBENZI WESI-2: Okubhalwayo UMSEBENZI WESI-3: ukuhlola kwesi-3
nokulalelwayo
Umdlalo wokulingisa/inqubo yomhlangano/ukufunda oku I-eseyi echasisayo/elandisayo Isifundo sokuqondisisa nokusetshenziswa kolimi
(nga)lungiselelwe/ukunika izinkomba/ingxoxo yesigungu/
Uhlelo/i-agenda namaminithi NOMA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
umkhandlu.
Umbhalo wobuciko
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA- 7 ITHEMU- 4 OKUQUKETHWE
Izakhiwo kanye nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
Amasu okulalela nokukhuluma Imibhalo yobuciko: imibhalo Imibhalo edlulisa umuyalezo omude/ Ezingeni lamagama: amabizo
efundwayo enjenge: inoveli/izindaba omfishane isib: ukunika inkomba amagatshagatsha; isiphawulo:
Inkulumo engalungiselwe
ezimfishane/imidlalo iziqhathaniso, izikhuliso, ondaweni
• Okudingekayo esakhiweni, isitayela
Ukwethula isikhulumi, amazwi – abalula (igama elilodwa), axubile
• Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: nombono
okubonga/ukuxoxa indaba (amagama amabili), amagatshagatsha
njengomlingiswa, izinhlobo
• Izethameli ezihlosiwe, inhloso, (amagama anathathu nangaphezulu)
• Ukukhetha isihloko esifanele zabalingiswa, isakhiwo, udweshu,
okuqukethwe ondaweni
indaba ngamafuphi, isizinda,
• Ukuhlela imininingwane
umlandi, indikimba • Ukukhetha amagama nezakhiwo Ezingeni lomusho: imisho elula,
evumelanayo
zolimi kolimi imisho engxube, emagatshagatsha,
Inqubo yokufunda:
• Ukubona ulwazimagama nezakhiwo izigejana zamagama ezichazayo
Ukubheka inqubo yokubhala
zolimi • Ukulungiselela ukufunda (Yethula nezikhanyisayo
umbhalo) • Ukuhlela
• Isiqalo kanye nesiphetho esifanele Incazelo magama:
• Ngesikhathi sokufunda (Izimpawu • Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Izimpawu kanye nezimiso (isu omabizwafane; mqondofana, umqondo
zombhalo)
nendlela yokukhuluma phambi • Ukubuyekeza osobala, indikimba; izifenqo; izandiso;
kwabantu, isakhiwo) • Ngemumva kokufunda (phendula
• Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze Izimpawu zokuloba: ukhefana-ngqi,
imibuzo, qhathanisa, hlukanisa,
Ukufunda kakhulu ucacise osokucaphuna, ungqi, isimeli nobumba
hlola)
1&2 • Sebenzisa isimo sephimbo, izwi, • Ukulungisa amaphutha kanye
Ukufunda ukuze ufunde
isivinini, nokwethula
ngokuqondisisa (usebenzisa
• Ukuqikelela izimpawu zokuloba imibhalo ebonakalayo kanye
ngokufaneleyo nebhaliwe)
• Ukusebenzisa izingxenye ezithile • ukufunda ngokushesha ukuze uthole
zomzimba amaphuzu abalulekile
• ukuhambisa amehlo uthole
imininingwane esekelayo
• ukuqagela
• Ukucabangela okuchazwa amagama
angajwayelekile nemifanekiso
• Imibono ebalulekile neyesekayo
• Iqiniso nemibono
• Ukucabangela nesiphetho
• Umbono wakho
77
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo kanye nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
78 Amasu okulalela nokukhuluma Ukufunda imibhalo enjenge diyari, Imibhalo edlulisa umyalezo Ezingeni lamagama: isabizwana –
i-email,/iziqeshana zokukhangisa emide/emifishane isib. i-imeyili, sokubuza, sokukhomba, amabizoqoqa,
Ukulalela ngokuqondisisa (indaba
amaphosta/okubhalwe kudayari/ izenzo, izichasiso: iziqhathaniso,
ebhaliwe kanye nezethulo ze-TV) • Okudingekayo esakhiweni
amadayari] izikhuliso
• Chaza inqubo yokulalela • Ukusetshenziswa kolimi
• Okudingekayo esakhiweni, isitayela Isiqalo, isiqu; umsuka
• Thatha amanothi • Izethameli ezihlosiwe nombono
Ezingeni lomusho: inkulumo-ngqo;
• Bhala izimpendulo Inqubo yokufunda: • Izethameli ezihlosiwe, inhloso, ukubuza imibuzo, isivumelwano
okuqukethwe senhloko/sikamenzi; izitatimende
Izindlela ezihlukene zokuxhumana • Ukulungiselela ukufunda (Yethula
ezifingqiwe; imibuzombumbulu
ngokukhuluma umbhalo) • Ukukhetha amagama, incazelo
esobala Incazelo yamagama: aphikisanayo;
Inkulumo-mpikiswano/ • Ngesikhathi sokufunda (Izimpawu
umqondo osobala; izifenqo; indikimba
ingxoxo yamaqembu: Xoxani zombhalo) Ngemumva kokufunda • Ukwakheka komusho, ubude
ngokusebenzisa i-email/amaphosta (phendula imibuzo, qhathanisa, nohlobo lomusho Izimpawu zokuloba: abacaphuni;
imibhalo yansukuzonke/iziqeshana hlukanisa, hlola) umbuzi, ukhefana, umbabazi, ubukhulu
3&4 Ukubheka inqubo yokubhala
zokukhangisa bamagama
Ubunkondlo/inganekwane
• Ukuhlela
• Izimpawu kanye nezimiso
• Izimpawu eziqavile zenkondlo
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukuhlela, ukucwaninga,
• Ingaphakathi lenkondlo, izingcezu
ukuhlanganisa ngesu elithize kanye • Ukubuyekeza
zenkulumo/umfanekiso mqondo,
nokwethula
imvumelwano siqalo imvumelwano • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
sigcino ucacise
• Ingaphandle lenkondlo, imigqa, • Ukulungisa amaphutha kanye
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
izitanza, isitayela/indlela okubhalwe nokwethula
ngayo
Yenza okukodwa kwaloku
• Umqondo ocashile okungenhla
• Umuzwa
• umyalezo nendikimba
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo kanye nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
Amasu okulalela nokukhuluma Imibhalo yobuciko: imibhalo Ukubuyekeza nokulungiselela Ezingeni lamagama: insiza- senzo;
efundwayo enjenge: inoveli izindaba izivivinyo ama-eseyi izichasiso: iziqhathaniso; izikhuliso
Ukulalela ngokuqondisisa
ezimfishane/imidlalo/inganekwane
Izigaba zokulungiselela: Ezingeni lemisho: ukuchema,
• Chaza inqubo yokulalela
• Izimpawu eziqavile zemibhalo: inkoleloze, ukucwasa, izitatimende
• Okudingekayo esakhiweni, isitayela
• Thatha amanothi njengomlingiswa, izinhlobo ezichukuluza imizwa nezikhohlisayo;
nombono
zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, imibuzombumbulu
• Phendula imibuzo
indaba ngamafuphi, isizinda, • Izethameli ezihlosiwe nokuqukethwe
Incazelo yamagama: mqondofana,
Inkulumo elungiselelwe umlandi, indikimba
• Ukukhetha amagama mqondophika, indikimba
• Sebenzisa izwi, isimo sephimbo, Ubunkondlo: izinkondlo
Ukubheka inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba: ungqi, ukhefane,
isivinini ezinqunyiwe
umbabazi, umbuzi
• Ukuhlela
• Ukusebenzisa ulimi olukhohlisayo • Izimpawu eziqavile zenkondlo
noluchukuluza imizwa/olunxenxayo • Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ingaphakathi lenkondlo, izingcezu
• Ukusebenzisa izinkomba zenkulumo, umfanekisomqondo, • Ukubuyekeza
5&6 isiqalo, isigqi,
• Ukuqaphela izimiso zolimi • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
• ingaphandle lenkondlo imigqa, ucacise
• Ukusebenzisa izitho zomzimba izitanza, isitayela/indlelwa okubhalwe
ngendlela efanele ngayo, • Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
• Isingeniso esihehayo nesiphetho • okuchazwa izifenqo
esifanele
• umoya wenkondlo
• Inhloso, iqembu elihlosiwe
nengqikithi • indikimba kanye nomyalezo
Ukuhluza inkondlo:
• imigqa, amagama, isitanza,
izimpawu zokuloba isitayela nendlela
okubhalwe ngayo
• Umqondo: osobala nocashile
79
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo kanye nezimiso
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
zokusetshenziswa kolimi
80 Ukubuyekeza nokulungiselela Ukubuyekeza nokulungiselela Ukubuyekeza nokulungiselela Umsebenzi osezingeni lamagama:
izivivinyo: Ukukhuluma izivivinyo: Ukufunda izivivinyo: Ukubhala Amabizoqoqa; izabizwana; iziqu.
• Ingxoxo elungiselelwe/inkulumo • Ukufunda okulungiselelwe Imibhalo edlulisa umyalezo Ezingeni lemisho: imisho elula,
mpikiswano/inhlolokhono/ingxoxo engxube nemagatshagatsha;
• Ukufunda ngokuqondisisa
izitatimende; umenzi, isenzo, inhloko
• Ukufunda okulungiselelwe
• Ukufingqa izivumelwano zezenzo, ukubuza
7&8 • Ukufunda okungalungiselelwe imibuzo, ukuphika; imisho edidayo
• Imibhalo yobuciko
Ukulalela Incazelo yamagama:
-- Inoveli/indaba imfishane/
• Ukulalela ngokuqondisisa izinganekwane mqondofana, mqondophika, umqondo
osobala, indikimba
-- Imidlalo/isifundo sefilimu
Izimpawu zokuloba
-- Inkondlo
Ukuhlola okuhlelekile kokuphela konyaka iThemu yesi-4
9 & 10 UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo nokulalelwayo UMSEBENZI WESI-2: Isivivinyo sokuphela konyaka
Ukufunda kuzwakale/Inkulumo mpikiswano/ingxoxo yeqembu/inkulumo Iphepha -1: Okukhulunywayo
engalungiselelwe.
Iphepha- 2: Isifundo sokuqondisisa, ulimi nemibhalo yobuciko (amahora-2)
Iphepha- 3: Imibhalo (Ihora -1)
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YOKU-1 OKUQUKETHWE
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana nendaba Ukubhala i-iseyi: elandayo/ Ezingeni lamagama:
emfishane yobusha ejeqezayo
Ingxoxo yeqembu-ukwakha Izandiso zesenzo nezendawo
okusabulwembu; ukukhetha imiqondo • Ingxoxo mayelana nezimpawu • Ukukhetha amagama,
Ezingeni lomusho: isivumelwano
efanelekile; ukulandelanisa imiqondo zombhalo ezifana nabalingiswa,
• Izwi lomuntu kanye nohlobo senhloko eyisenzo; isakhiwo somusho;
esemqoka izinhlobo zabalingiswa, uhlaka,
ibinzana lamagama kanye nemishwana
udweshu, isendulelo, isizinda, • Incazelo ecacile
Ukulalela ngokuqondisisa eyingxenye yenkulumo
umxoxi, indikimba
• Iphimbo
• ukubhala imiqondo ebalulekile Incazelo yamagama: omqondofana,
Inqubo yokufunda
neyesekelyo ngokwenza amanothi, • Umqondo obalulekile, nowesekelayo omqondophika, okuqonde ngqo,
Amasu okulungiselela ukufunda ukufengqa
• ukwabelana ngemibono nolwazi • Umbhalo osabulwembu ukuhlela
ukukhombisa ukuqonda ulwazi Yethula kubafundi umqondo ngendlela elandelanayo Izimpawu zokuloba: ungqi; ukhefana;
umbuzi; abacaphuni; isibabazi
• ukubona amasu okunxenxa/olimi • Izimpawu zombhalo – izihloko, • Ukwethula i-iseyi ngenhloso
olukhohlisayo izihlokwana, izithombe, imidwebo, yokuhlola
1&2
• ukuphendula imibuzo • Izingxenye zencwadi – ikhasi Ukubheka inqubo yokubhala
lesihloko, amathebula okuqukethwe,
• Ukulungiselela ukubhala
izahluko, igilosari indeksi,
i-aphendiksi, njll. • Ukwakha uhlaka
Inqubo yokufunda: • Ukubukeza
• Ukulungiselela ukufunda (ukwethula • Ukulungisa amaphutha
umbhalo)
• Ukufunda ngenhloso yokulungisa
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu amaphutha nokwethula umbhalo
zombhalo)
Ukubhala i-iseyi ngokulandela
• Emumva kokufunda (kuphendulwa inqubo yokubhala uma kubhalwa
imibuzo, ukuqhathanisa,
ukuphikisana, ukuhlola
81
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda inkulumo Ukubhala inkulumo Ezingeni lamagama: Amabizongxube
82 izingasenzo, izenzo eziphundulekile, ,
Ukulalela inkulumo elungiselelwe • Ukuhlaziya nokuxoxa ngezimpawu Ukubheka inqubo yokubhala
kamongameli/yelungu lomphakathi ezingumongo izinciphiso, izandiso, izenzo
• Ukulungiselela ukubhala
elenza umthelelela othile • Ukuhlaziya ukusetshenziswa kolimi Ondaweni, isiphawulo: ukuqhathanisa,
• ukwakha uhlaka izikhuliso
• ukuxoxa ngezimpawu zenkulumo • Ukubona nokuxoxa ngolimi
elungiselelwe • Ukubukeza Ezingeni lomusho: ibinzana lezenzo;
oluchukuluza imizwa nolukhohlisayo
• ukubona nokuchaza Ukusetshenziswa • ukulungisa amaphutha imishwana yezenzo; imisho eyizihloko;
• Ukuhlaziya isethulo nesiphetho ibinzana lamabizo; ibizo, isigejana
kolimi • ukufunda ngenhloso yokulungisa
Inqubo yokufunda: samagama esichazayo nesikhanyisayo;
• ukubona nokuxoxa ngezimpawu amaphutha nokwethula umbhalo
ezisenkulumweni • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula izihlanganiso; okuchukuluza imizwa
Ukubhala inkulumo:
umbhalo) kanye nolimi olukhohlisayo
Inkulumo elungiselelwe • Ukuchaza okudingeka kutholakale
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Incazelo yamagama: omqondofana,
• ukukhetha isihloko esifanelekile embhalweni ukubhala i-iseyi echazayo
zombhalo) omqondophika, okuqonde ngqo,
• ukuhlela ulwazi ngokulandelana • Ukuchaza izethameli okuqondiswe ukufengqa
• Emumva kokufunda (kuphendulwa kuzo
• ukubona ulwazimagama okuyilo kanye imibuzo, ukuqhathanisa, ukuphikisana, Izimpawu zokuloba: isibabazi; umbuzi;
nezakhiwo zolimi ukuhlola • Ukuqoka nendlela ethile yokubhala, ukhefana; ungqi
inhloso kanye nokuhleleka
• ukulungiselela isethulo esinohlonze Amasu okufunda: Izifinyezo – ama-akhronimi
kanye nesiphetho • Ukusebenzisa amagama afanele
Ukufunda okulawulwayo, Ukufunda
• ukuzilungiselela kwamaqembu, Ukufunda ngokuzimela • Ukwendlalela ukuqhubeka,
3&4 novuthondaba
• ukwethula Ukufunda/ukubukela okubhalwayo/
imibhalo ebonakalayo/yokuqondisisa • Isiphetho
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha
amaphuzu abalulekile
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Inhloso kanye neqembu eliqondwe
ngqo
• Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela
ukwakha isiphetho
• Ukubona ulimi olukhohlisayo
• Umthelelela wokukhetha kanye
nokweqeka kwencazelo yombhalo
• Lusetshenziswe kanjani ulimi
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
nezithombe kanye nesakhiwo
namagugu
• Umthelela wokusetshenziswa kohlobo
oluthile lombhalo kanye nobukhulu
bawo, izihlokwana kanye nesithombe
esisencazelweni
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko onjenge noveli/ Umbhalo wokudlulisa umyalezo Ezingeni lamagama: izandiso
izindaba ezimfishane/idrama zesenzo, isikhathi; izenzo, isiphawulo:
Ingxoxo yeqembu ngokubonakalayo, Incwadi (Eyobungani/incwadi
ukuqhathanisa, izikhuliso
okulalelwayo kubekubonakala/ • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala ehloniphekile)
nombhalo oxubile embhalweni: ezifana nabalingiswa, Ezingeni lomusho: isakhiwo somusho;
• Izimpawu zombhalo
izinhlobo zabalingiswa, uhlaka, isigejana samagama esichazayo
• Ukusebenzisa ulwazi oluwumsuka
udweshu, isendulelo, isizinda, • Ukusetshenziswa kolimi nesikhanyisayo; ukuphika; isitatimende
• Ukuqagela inhloso yombhalo umxoxi, indikimba
• Uhla kanye nendlela ethile yokubhala Incazelo yamagama: omqondofana,
• Ukubheka incazelo Inqubo yokufunda: omqondophika, okuqonde ngqo,
• Isethulo nesiphetho
ukufengqa
• Ukuqonda umbhalo • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula
Ukubhala incwadi encike
umbhalo) Izimpawu zokuloba: ungqi, ukhefana
• Ukuthatha amanothi kokuvuselelwe okubonile
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
• Ukuqonda umyalezo Ukubheka inqubo yokubhala
zombhalo)
Ukulalela ngokuqondisisa (umsindo • Ukulungiselela ukubhala
• Emumva kokufunda (kuphendulwa
kuphela)
imibuzo, ukuqhathanisa, • Ukwakha uhlaka
5&6
• ukubhala imiqondo ebalulekile ukuphikisana, ukuhlola
• Ukubukeza
neyesekelayo ngokwenza amanothi,
Ubunkondlo
uhla, ukufingqa, ukubeka ngamanye • Ukulungisa amaphutha
amagama nokuphinda kuphinda • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• Ukufunda ngenhloso yokulungisa
usho
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo
Ukwakha kabusha izigameko: izifenqo/izithombemagama,
imvumelwano
• ukuvumelana nohlangothi oluthile
lwenkulumo/incazelo ebonakalayo • isigqi isakhiwo sangaphandle
senkondlo, imigqa, izitanza, indlela
• ukulingisa okwenzakele
okubhalwe ngayo
ezigamekweni njll.
• incazelo engaqondile loko
okushiwoyo
• umuzwa
• indikimba nomyalezo
83
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
NOMA
84
Ukufunda/ukubukela ukuze
uqondisise (amasu)
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo
ukhetha amaphuzu abalulekile
• Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukunikeza incazelo
5&6 ngokuzicabangela ukwakha isiphetho
• Ukubona ulimi olukhohlisayo
• Umthelelela wokukhetha kanye
nokweqeka kwencazelo yombhalo
• Ukunikeza incazelo yamagama
ngokuzicabangela kusetshenziswa
amakhono okuhlakaza amagama
• Okuyiqiniso nokungumbono ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda isiqeshana Umbhalo wokudlulisa umyalezo Ezingeni lamagama: /izenzukuthi/
sephephandaba - noma esiqeshini izibabazo
Inkulumo engalungiselelwe Umbiko/isiqeshana sephephabhuku
esicashunwe ephephabhukwini
esembhalweni wephephandaba Ezingeni lomusho: imisho eqondile;
• Izimpawu zombhalo
noma wephephabhuku • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala inkathi yamanje; inkathi esanda
embhalweni: ezifana nabalingiswa, • Ukusetshenziswa kolimi kudlula; izichasiso kanye izandiso;
• ukuhlela ulwazi ngokulandelana
izinhlobo zabalingiswa, uhlaka, ukuchema; ukuthatha ngokwahlulela;
• Uhla kanye nendlela ethile yokubhala
• ukubona ulwazimagama okuyilo udweshu, isendulelo, isizinda, inkolelo engaguquki
kanye nezakhiwo zolimi umxoxi, indikimba • Isethulo nesiphetho
Incazelo yamagama: izaga; umongo;
• ukwenza okuthile mayelana Inqubo yokufunda: Ukubhala umbiko/esiqeshini okuqonde ngqo; izinciphiso; incazelo
nombhalo esicashunwe ephephabhukwini eqondile
• Ukulungiselela ukufunda (ukwethula
kubhekiswe ezinweni zokubona
• isethulo esinohlonze kanye umbhalo) Izimpawu zokuloba: ukhefana; ungqi;
nesiphetho Ukubheka inqubo yokubhala abacaphuni; izibabazi; ikhongco; njll
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
Ingxoxo yesigungu/ingxoxo zombhalo) • Ukulungiselela ukubhala
yeqembu esetshenziselwa
• Emumva kokufunda (kuphendulwa • ukwakha uhlaka
embhalweni wephephandaba noma
7&8 imibuzo, ukuqhathanisa,
wephephabhuku • Ukubukeza
ukuphikisana, ukuhlola
• izimpawu zombhalo • ukulungisa amaphutha
Ubunkondlo
• izimiso nezakhiwo zombhalo • ukufunda ngenhloso yokulungisa
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
amaphutha nokwethula umbhalo
• Ukukhethwa kwamagama
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo,
• Indlela yokubiza amagama izifenqo/izithombemagama,
imvumelwano, isigqi
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo,
imigqa, amagama, indimana/istanza
• Indlela okubhalwe ngayo
• Incazelo engaqondile loko
okushiwoyo
• Umuzwa
• Indikimba nomyalezo
85
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda umbiko wocwaningo Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Ezingeni lamagama:
86 umbiko wocwaningo
Okukhulunywayo: inhlolokhono/ • Izimpawu ezibalulekile zombiko Izinhlobo zezenzo nezinsizasenzo
ukugcwalisa umbiko ngokubuziwe/ • Inhloso, iqembu elisophiwe kanye
• Ukuhleleka Ezingeni lomusho: isitatimende;
ingxoxo yeqembu nesakhiwo
isakhiwo somusho; ukwethulakanye
• Ukusetshenziswa kolimi
• Isihloko socwaningo • Izakhiwo zezigaba past izinkathi; ukuchema; ukuthatha
Inqubo yokufunda: ngokwahlulela kanye inkolelo
• Ukuhlela izinto ngokulandelana – • Izihlanganiso ezenza ukuxhumana
engaguquki;
kwesekelwa ngezibonelo. • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula okufanele
umbhalo) Incazelo yamagama: amamgama
• ukubona nokukhetha ulwazimagama • Sebenzisa izinhlobonhlobo zemisho
amqondofana, amagama
okuyilo, ulimi kanye nezimiso zalo • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu ezehlukene, ngobude nangezakhiwo
amqondophika, umongo; izinciphiso;
zombhalo)
• ukulungiselela isethulo esinohlonze • Incwadi ehloniphekile nendlela ethile incazelo esobala
kanye nesiphetho • Emumva kokufunda (kuphendulwa yokubhala
Izimpawu zokuloba
imibuzo, ukuqhathanisa,
Ukulalela ngokuqondisisa Ukubheka inqubo yokubhala
9 & 10 ukuphikisana, ukuhlola
• Ukuqopha umqondo obalulekile, • Ukulungiselela ukubhala
Ubunkondlo
nowesekelayo ngokwakha amanothi,
• Ukwakha uhlaka
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• ukwabelana ngemibono nolwazi
• Ukubukeza
ukukhombisa ukuqonda ulwazi • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo,
izifenqo/izithombemagama, • Ukulungisa amaphutha
• ukubona amasu okunxenxa/ulimi
imvumelwano, isigqi
olukhohlisayo • Ukufunda ngenhloso yokulungisa
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo
• ukuphendula imibuzo
imigqa, amagama, indimana/istanza
Bhala umbiko ngocwaningo
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Incazelo engaqondile loko
okushiwoyo
• Izindlela zesenzo
• Indikimba nomyalezo
Ukuhlola kweThemu yoku-1
UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo
UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola koku-1
nokulalelwayo
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Ingxoxo yeqembu – imibhalo ebonwayo/ukulalela isifundo Umbiko wephephandaba/isiqeshana Ulimi nokuqondisisa
sokuqondisisa/inkulumo engalungiselelwe/ingxoxo
Indaba elandisayo/ejeqeza emuva
yeqembu/inhlolokhono.
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YESI-2OKUQUKETHWE
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda umbhalo womyalelo Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Umsebenzi osezingeni lamagama:
onezithombe, isib. amabalazwe, Izinkomba/Imiyalelo Isiphawulo: ukuqhathanisa, izikhuliso;
Ukulalela ngokuqondisisa:
izinto ezikhombisa okuthile, kanye amabizomvama kanye namabizo qho;
• Ukulalela imiyalelo/izinkomba • Uhlaka olushaya emhloleni
nezikali izihlanganiso
• Ukuthatha amanothi • Ukuhlela okuqukethwe (umbhalo
• Isakhiwo Ezingeni lomusho: imisho eyizihloko;
osabulwembu)
• Ukuphendula imibuzo isitatimende; izinkathi; izitatimende
• Ukusetshenziswa kolimi
• Umqondo obalulekile, nowesekelayo eziwumongo kanye nezisekelayo;
Izinhlobo ezehlukene zokuxhumana • Izimpawu imisho elula kanye nemisho embaxa
okukhulunywayo isib. ukwethulwa • Izimiso zesigaba
Inqubo yokufunda: Incazelo yamagama: amagama
kwezindaba ezingalungiselelwe/ • Ukuqhubeka ngendlela kwezigaba
inkulumo • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula ukuqinisekisa ukuxhumana amqondofana; amagama
umbhalo) amqondophika; umongo;
Ukunikeza izinkomba: • Izihlanganiso ukuze kube
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu nokuxhumana okufanele Izimpawu zokuloba nopelomagama:
• Izimpawu zombhalo amaphethini opelomagama: ungqi,
zombhalo)
• Ulimi nezimiso • Izimiso zolimi ukhefana, njll
• Emumva kokufunda (kuphendulwa
• Inkulumo ngokunyakazisa amalunga Ukubheka inqubo yokubhala
imibuzo, ukuqhathanisa,
omzimba ukuphikisana, ukuhlola • Ukulungiselela ukubhala
Ubunkondlo • Ukwakha uhlaka
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubukeza
1&2 • isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukulungisa amaphutha
izifenqo/izithombemagama, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa
imvumelwano, isigqi amaphutha nokwethula umbhalo
• isakhiwo sangaphandle senkondlo, Ukubhala umbhalo womyalelo
imigqa, amagama, indimana/istanza
• indlela okubhalwe ngayo
• incazelo engaqondile loko
okushiwoyo
• umuzwa
• indikimba nomyalezo
Ukufunda/Ukubukela imibhalo
ebonakalayo/esazithombe
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo
• Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukwenza umqondo osobala
87 ngokuzicabangela
• Bhala ngokufingqa (sebenzisa
umbhalo osabulwembu)
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko oqoshiwe Ukubhala inkulumompendulwano Umsebenzi osezingeni lamagama:
88 onjengomabonakude/umsakazo/ Izenzo
Ingxoxo yesigungu/ingxoxo Izakhiwo zezigaba
ukulingisa ingxoxo yesigungu
yomkhandlu: Ezingeni lomusho: inkathi
• Isakhiwo
• Izimpawu ezibalulekile zombhalo yamanje; inkathi esanda kudlula;
• Ukuveza iqhaza
• Ukwethulwa kwemisho ulimi oluchukuluza imizwa kanye
• Ukusetshenziswa kolimi
• Izikhulumi zinikezelana ithuba nolukhohlisayo sebenzisa; isakhiwo
• Umqondo obalulekile, nowesekelayo
• Isakhiwo somusho; ukuphika; indlela yokubuza
• Ukuchaza imibono ukuze kufikwe
• Ukuhleleka nokuxhumana
esivumelelwaneni • Ababambe iqhaza Incazelo yamagama: okuqonde
• Ukukhetha amagama kanye ngqo; omqondofana; omqondophika;
• Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela Inqubo yokufunda:
nezimpawu zokuloba nezimiso zolimi omabizwafane; ophimbohluka;
kanye nohla Inkulumompikiswano
• Ukulungiselela ukufunda (ukwethula
Ukubheka inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba nopelomagama:
• Ukuveza iqhaza umbhalo)
imithetho yopelomagama kanye
• Ukulungiselela ukubhala nezimiso
• Ukufunda izimiso zombhalo • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
zombhalo) • Ukwakha uhlaka
• Izikhulumi zinikezelana ithuba
• Emumva kokufunda (kuphendulwa • Ukubukeza
• Ukuchaza imibono ukuze kufikwe
3&4 imibuzo, ukuqhathanisa,
esivumelelwaneni • Ukulungisa amaphutha
ukuphikisana, ukuhlola
• Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela • Ukufunda ngenhloso yokulungisa
Ubunkondlo
kanye nendlela yokubiza amagama amaphutha nokwethula umbhalo
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
Ukubhala inkulumompendulwano
• isakhiwo sangaphakathi senkondlo,
izifenqo/izithombemagama,
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
imvumelwano, isigqi
• isakhiwo sangaphandle senkondlo,
imigqa, amagama, indimana/istanza
• indlela okubhalwe ngayo
• incazelo engaqondile loko
okushiwoyo
• izindlela zesenzo
• indikimba nomyalezo
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Ukufunda/ukubukela ukuze
uqondisise (sebenzisa okubhalwayo
kanye/noma imibhalo ebonakalayo/
esazithombe efana namakhathuni/
imidweshu)
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo
ukhetha amaphuzu abalulekile
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo
3&4 • Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukwenza umqondo osobala
ngokuzicabangela (abalingiswa,
isizinda, umyalezo)
• Ukunikeza incazelo yamagama
angajwayelekile ngokuzicabangela
ngokusebenzisa amakhono
okuhlakaza
• Ulimi oluchukuluza imizwa
Amasu okulalela nokukhuluma: Imibhalo yobuciko enjengomdlalo/ Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Umsebenzi osezingeni lamagama:
umdlalo Okubhalwayo inhlolokhono izandiso zendawo kanye nezokuvamile
Ukulalela ngokuqondisisa
• Izimpawu ezibalulekile ezitholakala • Uhlaka olushaya emhloleni kanye Ezingeni lomusho: uhla olufanele
• Inqubo yokulalela
embhalweni: ezifana nabalingiswa, nezimpawu lwamagama; izindlela zokubuza;
• Ukwenza okulindelekile uma umnyakazo, inkulumompendulwano, inhlonipho; isakhiwo semisho; izindlela
• Ukuhlela okuqukethwe (umbhalo
kubhalwa uhlaka, udweshu, isendulelo, zesenzo; izwi
osabulwembu)
isizinda, umxoxi, indikimba
Inhlolokhono Incazelo yamagama: incazelo ecashile
• Umqondo obalulekile, nowesekelayo
5&6 Inqubo yokufunda: kanye nencazelo esobala; umongo;
• Ukufundisa izimpawu nezimiso
• Izimiso zesigaba uteku
• Ukulungiselela ukufunda (ukwethula
• Ukwenza uhlelo nocwaningo
umbhalo) • Ukuqhubeka ngendlela kwezigaba Izimpawu zokuloba nopelomagama:
• Ukukhetha uhlobo, uhla ukuqinisekisa ukuxhumana izifinyezo; imibuzi; izibabazi; ungqi;
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
nolwazimagama ukhefana
zombhalo) • Izihlanganiso ukuze kube
• Ukunikezelana ithuba nokuxhumana okufanele
• Emumva kokufunda (kuphendulwa
• Amasu okunxenxa imibuzo, ukuqhathanisa, • Izimiso zolimi
ukuphikisana, ukuhlola
89
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Ubunkondlo Ukubheka inqubo yokubhala Umsebenzi osezingeni lamagama:
90 izandiso zendawo kanye nezokuvamile
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukulungiselela ukubhala
Ezingeni lomusho: uhla olufanele
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukwakha uhlaka
lwamagama; izindlela zokubuza;
izifenqo/izithombemagama,
• Ukubukeza inhlonipho; isakhiwo semisho; izindlela
imvumelwano, isigqi
zesenzo; izwi
• Ukulungisa amaphutha
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo,
Incazelo yamagama: incazelo ecashile
imigqa, amagama, indimana/istanza, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa
kanye nencazelo esobala; umongo;
indlela okubhalwe ngayo amaphutha nokwethula umbhalo
uteku
• Incazelo engaqondile loko Ukubhala inhlolokhono
Izimpawu zokuloba nopelomagama:
okushiwoyo
izifinyezo; imibuzi; izibabazi; ungqi;
• Umuzwa ukhefana
• Indikimba nomyalezo
Ukufunda isifundo sokuqondisisa:
5&6
Inhlolokhono
• ukufunda ngokudlulisa amehlo
ukhetha amaphuzu abalulekile
• ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukuqagela
• Ukuzakhela incazelo
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ngokuzicabangela incazelo
yamagama angajwayelekile
nezithombe ngokusebenzisa isu
lokuhlakaza amagama
• okungamaqiniso kanye nemibono
• ukubona iphuzu lombhali
• incazelo eqondiwe
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko njenjendaba Ukubhala ubuyekeze indaba/inoveli Umsebenzi osezingeni lamagama:
Ukulalela ngokuqondisisa (imbhalo emfishane • Isakhiwo sombhalo Iziqalo nezijobelelo
yokungamaqiniso isib. iziqeshana • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala • Izimpawu kanye nezimiso Ezingeni lomusho: isakhiwo
zephephandaba) embhalweni: ezifana nabalingiswa, somusho; izinhlobo zemisho; izinkathi;
umnyakazo, inkulumompendulwano, • Ukukhethwa kwamagama
• Ukulalelela ukuqondisisa isitatimende; ukuhlanekezela; izaga
uhlaka, udweshu, isendulelo, • Indlela yokubiza amagama
• Ukuthatha amanothi isizinda, umxoxi, indikimba Incazelo yamagama: omqondofana,
• Izethameli omqondophika; ophimbohluka;
• Ukuphendula imibuzo Inqubo yokufunda: • Iphimbo Izimpawu zokuloba nopelomagama:
Ingxoxo yeqembu: • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Ukubheka inqubo yokubhala izifinyezo
• Ukuveza iqhaza umbhalo)
• Ukulungiselela ukubhala
• Izikhulumi zinikezelana ithuba • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
• Ukwakha uhlaka
• Ukuchaza imibono ukuze kufikwe zombhalo)
esivumelelwaneni • Ukubukeza
• Emumva kokufunda (kuphendulwa
• Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela imibuzo, ukuqhathanisa, • Ukulungisa amaphutha
kanye nendlela yokubiza amagama ukuphikisana, ukuhlola • Ukufunda ngenhloso yokulungisa
Ubunkondlo amaphutha nokwethula umbhalo
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo,
7&8 izifenqo/izithombemagama,
imvumelwano, isigqi
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo,
imigqa, amagama, indimana/istanza
• Indlela okubhalwe ngayo
• Incazelo engaqondile loko
okushiwoyo
• Umuzwa
• Indikimba nomyalezo
Amasu okufunda ngokuqondisisa
• Inhloso kanye neqembu eliqondwe
ngqo
• Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela
• Ukunikeza umbono
• Ukwahlukanisa phakathi kokuyiko
kanye nemibono
• Inkulumo eqonde ngqo neqondwe
incazelo
91
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Ukuhlola kweThemu yesi-2
92
UMSEBENZI WOKU-
9 & 10 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo samaphakathi nonyaka
nokulalelwayo
Ukulalela ngokuqondisisa Inhlolokhono/umbhalo oyalelayo/ Iphepha loku-1: Okukhulunywayo
ukubuyekeza indaba
/ukunika izinkomba/isigungu/ingxoxo Iphepha lesi-2: Ukuqondisisa, Ukusetshenziswa kolimi nemibhalo yobuciko
yomkhandlu/inkulumo mpikiswano.
Iphepha lesi-3: Ukubhala
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YESI-3 OKUQUKETHWE
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Imibhalo yobuciko enjengomdlalo Umbhalo wokudlulisa umyalezo Umsebenzi osezingeni lamagama:
isib. inkulumompendulwano/
Ukulalela ngokuqondisisa • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala Isiphawulo: ukuqhathanisa, izikhuliso;
ukubuyekeza
(ukusebenzisa benzisa embhalweni: ezifana nabalingiswa, amabizomvama kanye namabizo qho
inkulumompendulwano eqoshiwe) umnyakazo, inkulumompendulwano, Izimiso zesigaba
Ezingeni lomusho: inkathi yamanje;
uhlaka, udweshu, isendulelo,
• Ukulalela inkulumompendulwano Uhlaka olushaya emhloleni izindlela zokubuza; isitatimende;
isizinda, umxoxi, indikimba
inkulumo-ngqo nenkulumo mbiko;
• Ukuthatha amanothi • Inhloso kanye neqembu eliqondwe
Inqubo yokufunda: inkathi esanda kudlula
ngqo
-- Ulimi namandla
Amasu okulungiselela ukufunda Incazelo yamagama: omqondophika;
• Ukulandelana ngendlela efanele
-- Iphimbo omqondofana; umongo; okuqonde
• Izimpawu zombhalo – izihloko, kwemisho
-- Umuzwa ngqo
izihlokwana, izithombe, imidwebo,
• Ukusebenzisa izihlanganiso
-- Isethulo nesiphetho Izimpawu zokuloba nopelomagama:
• Izingxenye zencwadi – ikhasi ukuxhumanisa umusho ngendlela
amaphethini opelomagama: ungqi,
• Ukuphendula imibuzo lesihloko, amathebula okuqukethwe, efanele
ukhefana; abacaphuni
izahluko, igilosari, i-indeksi,
Ingxoxo yeqembu/ • Ukusebenzisa imisho ehlukene,
i-aphendiksi, njll.
inkulumompendulwano: ngobude nangokwakheka
Ubunkondlo
• Ukuveza iqhaza Ukubheka inqubo yokubhala
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• Izikhulumi zinikezelana ithuba • Ukulungiselela ukubhala
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo,
• Ukuchaza imibono ukuze kufikwe • Ukwakha uhlaka
izifenqo/izithombemagama,
1&2 esivumelelwaneni imvumelwano, isigqi • Ukubukeza
• Ukusebenzisa ulimi olufanele, • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, • Ukulungisa amaphutha
nendlela yokubiza amagama imigqa, amagama, indimana/istanza • Ukufunda ngenhloso yokulungisa
• Ukwethula • Incazelo engaqondile loko amaphutha nokwethula umbhalo
okushiwoyo
• Umuzwa
• Indikimba nomyalezo
Amasu okufunda ngokuqondisisa
• Inhloso kanye neqembu eliqondwe
ngqo
• Ukunikeza incazelo
ngokuzicabangela
• Ukunikeza umbono
• Ukwahlukanisa phakathi kokuyiko
kanye nemibono
93
• Inkulumo eqonde ngqo neqondwe
incazelo
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda isiqeshana Umbhalo wokudlulisa umyalezo: Umsebenzi osezingeni lamagama:
94 esisephephandabeni -/esiqeshini incwadi eya ephepheni Izandiso zesenzo, izandiso zendawo
Ukulalela ngokuqondisisa:
esisephephabhukwini esimayelana Izimiso zesigaba Ezingeni lomusho: imisho eqondile;
• Ukulalela incwadi eya ephepheni
nezinto ezenzekayo/nezenhlalo imisho embaxa ; isakhiwo somusho;
• Ukuthatha amanothi • Uhlaka olushaya emhloleni
• Isakhiwo okuchukuluza imizwa kanye
-- Ukusetshenziswa kolimi • Inhloso
• Izimpawu zombhalo nokukhohlisayo Ukusetshenziswa
-- Uhla • Ukusemqoka kanye nokwesekela kolimi; okuyiqiniso nokungumbono;
• Ukusetshenziswa kolimi iqembu eliqondwe ngqo
-- Izimiso ukuchema, ukuthatha ngokwahlulela
• Iphimbo • Ukulandelana ngendlela efanele kanye nenkolelo engaguquki.
• Ukwabelana ngamanothi
• Iukulandelanisa kwemisho Incazelo yamagama: omqondofana;
Ingxoxo yeqembu
Inqubo yokufunda: • Ukusebenzisa izihlanganiso ophimbohluka
• Ukuhlobanisa nokwenzeka empilweni ukuxhumanisa umusho ngendlela
• Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Izimpawu zokuloba nopelomagama:
yakho efanele
umbhalo) amaphethini opelomagama; ukhefana;
• Ukusebenzisa ulwazi olutholakala • Ukusebenzisa imisho ehlukene, ungqi
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
embhalweni ukuphendula imibuzo ngobude nangokwakheka
zombhalo)
• Ukuxoxa ngenhlalo, ngenkulumo Ukubheka inqubo yokubhala
• Emumva kokufunda (kuphendulwa
nangokubaluleka kwesiko
imibuzo, ukuqhathanisa, • Ukulungiselela ukubhala
okutholakala embhalweni
ukuphikisana, ukuhlola • Ukwakha uhlaka
• Ukubamba iqhaza engxoxweni
Ubunkondlo • Ukubukeza
yeqembu
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukulungisa amaphutha
-- Ukunikezelana ithuba
3&4 • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa
-- Ukunamathela esihlokweni
izifenqo/izithombemagama, amaphutha nokwethula umbhalo
-- Ukubuza imibuzo imvumelwano, isigqi
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ukubhala incwadi eya ephepheni
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo,
imigqa, amagama, indimana/istanza
• Incazelo engaqondile loko
okushiwoyo
• Umuzwa
• Indikimba nomyalezo
NOMA
Umdlalo onomlingiswa oyedwa
Sebenzisa okungenani
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
• isifundo sokuqondisisa esithathelwe
encwadini yokufunda
• umbhalo owodwa
-- Ukuchaza uhlaka, ukuvezwa
komlingiswa, udweshu kanye
ukuvezwa kwedrama
-- Ukubonakala kwezindikimba,
umuzwa kanye nephimbo
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana inoveli Umbhalo wokudlulisa umyalezo: Umsebenzi osezingeni lamagama:
yentsha/indaba emfishane/idrama incwadi ehloniphekile/Incwadi Izichasiso; izandiso; izifinyezo;
Inkulumo engalungiselelwe
yobungani umsuka, iziqalo nezijobelelo
• Izimpawu ezibalulekile ezitholakala
• Amakhono okukhuluma
embhalweni: ezifana nabalingiswa, • Uhlaka olushaya emhloleni Ezingeni lomusho: imisho
esidlangalaleni
umnyakazo, inkulumompendulwano, eqondile; imisho embaxa ; inkathi
• Inhloso
• Ukulungiselela, ukucwaninga, uhlaka, udweshu, isendulelo, edlule esaqhubeka; inkathi ezayo
nokuhlela isizinda, umxoxi, indikimba • Umqondo obalulekile, nowesekelayo eqhubekayo; isakhiwo somusho;
ulimi oluchukuluza imizwa kanye
• Ukwethula: iphimbo, ukulungisa Inqubo yokufunda: • Ukulandelana ngendlela efanele
nolukhohlisayo Ukusetshenziswa
iphimbo, ukuphinyiswa kwamagama, kwemisho
• Ukulungiselela ukufunda (ukwethula kolimi; okuyiqiniso nokungumbono;
indlela yokubuka abantu,
umbhalo) • Ukusebenzisa izihlanganiso ukuchema, ukuthatha ngokwahlulela
ukunyakaza komzimba, izinsiza
ukuxhumanisa umusho ngendlela kanye nenkolelo engaguquki.
ezingadinge kuchazwa • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu
efanele
zombhalo) Izimpawu zokuloba nopelomagama:
• Ukusetshenziswa kolimi:
• Ukusebenzisa imisho ehlukene, imithetho yopelomagama kanye
ulwazimagama • Emumva kokufunda (kuphendulwa
ngobude nangokwakheka nezimiso
5&6 imibuzo, ukuqhathanisa,
• Uhlobo nohla
ukuphikisana, ukuhlola Ukubheka inqubo yokubhala
Inkulumo elungiselelwe
Ubunkondlo • Ukulungiselela ukubhala
• Ukuzilungiselela amakhono angenhla
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukwakha uhlaka
• Ukuveza ngenkulumo yomunye
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukubukeza Ukulungisa amaphutha
• Ukulalela inkulumo eyethulwa ilungu izifenqo/izithombemagama,
• Ukufunda ngenhloso yokulungisa
lopmphakathi eliqavile imvumelwano, isigqi
amaphutha nokwethula umbhalo
• Ukuveza ngenkulumo • Isakhiwo sangaphandle senkondlo,
Ukubhala incwadi
imigqa, amagama, indimana/istanza
• Incazelo engaqondile loko
okushiwoyo
• Umuzwa
• Indikimba nomyalezo
95
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Ukufunda/ukubukela ukuze
96 uqondisise (sebenzisa okubhalwayo
kanye/noma imibhalo ebonakalayo/
esazithombe efana namakhathuni/
imidweshu)
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo
ukhetha amaphuzu abalulekile
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo
5-6 • Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukwenza umqondo osobala
ngokuzicabangela (abalingiswa,
isizinda, umyalezo)
• Ukunikeza incazelo yamagama
angajwayelekile ngokuzicabangela
ngokusebenzisa benzisa amakhono
okuhlakaza
• Ulimi oluchukuluza imizwa
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Ukubhala umbhalo wobuciko: Umsebenzi osezingeni lamagama:
Ukulalelela ulwazi ezimfushane kanye nenoveli indaba emfishane Amabizomvama kanye namabizoqho
• Izimpawu ezibalulekile ezitholakala • Uhlaka olushaya emhloleni ondaweni nezenzo
• Ukulalela umbhalo onika ulwazi
embhalweni: ezifana nabalingiswa, • Inhloso Ezingeni lomusho: izinkathi; imisho;
• Ukulalela isethulo, Ukusetshenziswa
umnyakazo, inkulumompendulwano, izaga kanye izisho; isichasiso kanye
kolimi, imvumelwano nokulungiswa • Umqondo obalulekile, nowesekelayo
uhlaka, udweshu, isendulelo, nondaweni
kwephimbo • Ukulandelana ngendlela efanele
isizinda, umxoxi, indikimba Incazelo yamagama: omqondofana;
• Ukulalela ukhondolo lwendaba kwemisho
Inqubo yokufunda: omqondophika; ophimbohluka;
• Ukuxoxa nomlingani • Ukusebenzisa izihlanganiso
• Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Izimpawu zokuloba nopelomagama:
• Ukuxoxa indaba ukuxhumanisa umusho ngendlela
umbhalo) amaphethini opelomagama; izimpawu
efanele
• Ukukhetha indaba • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu zokuloba ezisebenza emagameni
• Ukusebenzisa imisho ehlukene, ayizifinyezo
• Ukwenza uhlelo nocwaningo zombhalo)
ngobude nangokwakheka
• Ukukhetha uhlobo, uhla • Emumva kokufunda (kuphendulwa
Ukubheka inqubo yokubhala
nolwazimagama imibuzo, ukuqhathanisa,
ukuphikisana, ukuhlola) • Ukulungiselela ukubhala
• Ukwethula indaba
Ubunkondlo • Ukwakha uhlaka
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubukeza
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukulungisa amaphutha
izifenqo/izithombemagama, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa
imvumelwano, isigqi amaphutha nokwethula umbhalo
7&8 • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, Ukuziqambela indaba ngokulandela
imigqa, amagama, indimana/istanza inqubo echaziwe
• Incazelo engaqondile loko Indaba ezehlula zonke ‘eshicilelwe ’/
okushiwoyo esifundiwe ekilasini
• Umuzwa
• Indikimba nomyalezo
Ukufunda isifundo sokuqondisisa:
(umbhalo othathelwe encwadini
yombhalo eqokiwe)
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo,
ukufunda ngokuqikelela amaphuzu
athile, ukufunda ngokwakha
imifanekiso
• Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukunikeza incazelo
ngokuzicabangela
• Ukunikeza incazelo yamagama
97 • Ukubona iphuzu lombhali
• Okuyiqiniso nokungumbono
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Incazelo eqondiwe
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda umbhalo wobuciko Ukubhala i-iseyi: Indaba edaza Umsebenzi osezingeni lamagama:
98 nezindaba ezimfushane kanye inkani/indaba echazayo essay Amabizoqho namabizombaxa,
Ukulalela umbhalo ofundwe
nenoveli ondaweni kanye nezenzo
kwezwakala othathelwe endabeni • Ukukhetha amagama,
emfishane • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala Ezingeni lomusho: isigaba
• Izwi lomuntu kanye nohlobo
embhalweni: onjenge, isendulelo, esethulayo; isigaba esichazayo,
• Kudlalwe umbhalo oqoshiwe
isikhathi, umxoxi, • Incazelo ecacile isigaba esiphethayo; isakhiwo semisho;
• Amakhono afanele okufunda izinhlobo zemisho
Inqubo yokufunda: • Iphimbo
aphawuliwe kubafundi
Incazelo yamagama: omqondofana,
• Ukulungiselela ukufunda (ukwethula • Umqondo obalulekile, nowesekelayo
• Ukusetshenziswa kwezimpawu omqondophika; ophimbohluka;
umbhalo)
zokuloba embhalweni ofundiwe • ukubhala i-iseyi ngokulandela inqubo
Izimpawu zokuloba nopelomagama:
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu yokubhala okubhalwayo
• Ukuvula nokuvala amaphethini opelomagama; izimpawu
zombhalo)
• Ukwethula umbhalo we-iseyi ezinhlobonhlobo zokuloba
Ukufunda kuzwakale
• Emumva kokufunda (kuphendulwa ngenhloso yokuhlola
okulungiselelwe
imibuzo, ukuqhathanisa,
9 & 10 Ukubheka inqubo yokubhala
• Ukukhetha umbhalo ozofundwa ukuphikisana, ukuhlola
kuzwakale • Ukulungiselela ukubhala
Ubunkondlo
• ukusebenzisa amakhono okufunda • Ukwakha uhlaka
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
afana nephimbo, ukuzwakala, isigqi,
• Ukubukeza
ukulungisa izwi, ukubiza kahle • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo,
amagama, ukugeleza izifenqo/izithombemagama, • Ukulungisa amaphutha
imvumelwano, isigqi
• Ukuzilungiselela • Ukufunda ngenhloso yokulungisa
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo
• Ukufunda umbhalo
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
imigqa, amagama, indimana/istanza
Ukubhala i-iseyi ngokulandela
• Incazelo engaqondile loko inqubo yokubhala okubhalwayo
okushiwoyo
• Umuzwa
• Indikimba nomyalezo
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Ukufunda/ukubukela ukuze
uqondisise (sebenzisa okubhalwayo
kanye/noma imibhalo ebonakalayo/
esazithombe efana namakhathuni/
imidweshu)
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo
ukhetha amaphuzu abalulekile
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo
9 & 10 • Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukwenza umqondo osobala
ngokuzicabangela (abalingiswa,
isizinda; umyalezo)
• Ukunikeza incazelo yamagama
angajwayelekile ngokuzicabangela
ngoksebenzisa amakhono
okuhlakaza amagama
• Ulimi oluchukuluza imizwa
Ukuhlola kweThemu yesi-3
UMSEBENZI WOKU-1: okukhulunywayo
UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola koku-1
nokulalelwayo
Inkulumo mpendulwano/Ukufunda okungalungiselelwe/ I-eseyi echazayo/indaba edazayo Ukuqondisisa kanye noksebenzisa tshenziswa kolimi
ukuxoxa indaba/ukufunda okulungiselelwe.
Incwadi yobungani/inkulumompendulwano
99
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YESI-4 OKUQUKETHWE
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
100
Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda isiqeshana Umbhalo omude wokudlulisa Umsebenzi osezingeni lamagama:
esisephephandabeni/esiqeshini umyalezo isib. isiqeshana Ubunye nobuningi; ubulili; izinciphiso
Ukulalela ngokuqondisisa
esicashunwe ephephabhukwini esisephephandabeni/esiqeshini
(njengokulalela okubhaliwe/ Umsebenzi osezingeni lemisho:
esicashunwe ephephabhukwini
nombhalo olalelwayo nobonakalayo) • Ukuhleleka
Inkulumo ngqo nenkulumo mbiko;
• Uhlaka olushaya emhloleni
• ukubona imqondo ebalulekile • Ukusetshenziswa kolimi izindlela zokubuza; okuyiqiniso
nesekelayo • Inhloso nokungumbono; isakhiwo somusho;
• Izimpawu zombhalo
imisho; okuyindida; izwi
• ukubhala amanothi • Umqondo obalulekile, nowesekelayo
• Iukulandelanisa
Incazelo yamagama: omqondofana;
• ukwabelana ngemibono nolwazi • Ukulandelana ngendlela efanele
Inqubo yokufunda: omqondophika; inhlonipho;
ukukhombisa ukuqonda ulwazi kwemisho
ophimbohluka; incazelo eqonde ngqo
• Ukulungiselela ukufunda (ukwethula
• ukubona amasu okunxenxa/amasu • Ukusebenzisa izihlanganiso kanye nencazelo engaqondile loko
umbhalo)
okuphoqa isimo uma kukhona ukuxhumanisa umusho ngendlela okushiwoyo
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu efanele
• ukuphendula imibuzo Izimpawu zokuloba nopelomagama:
zombhalo)
• Ukusebenzisa imisho ehlukene, abacaphuni; amaphethini
Ingxoxo: Ingxoxo encike
• Emumva kokufunda (kuphendulwa ngobude nangokwakheka opelomagama
ephephandabeni/esiqeshini
1&2 imibuzo, ukuqhathanisa,
esicashunwe ephephabhukwini Ukubheka inqubo yokubhala
ukuphikisana, ukuhlola
• Ukuveza iqhaza • Ukulungiselela ukubhala
Ubunkondlo
• Izikhulumi zinikezelana ithuba • Ukwakha uhlaka
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• Ukuchaza imibono ukuze kufikwe • Ukubukeza
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo,
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
esivumelelwaneni
izifenqo/izithombemagama, • Ukulungisa amaphutha
• Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela imvumelwano, isigqi
• Ukufunda ngenhloso yokulungisa
kanye nohla
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo
imigqa, amagama, indimana/istanza
Ukubhala isiqeshana
• Indlela okubhalwe ngayo esisephephandabeni/isiqeshana
sephephabhuku
• Incazelo engaqondile loko
okushiwoyo
• Umuzwa
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
• Indikimba nomyalezo
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Ukufunda/Ukubuka okunikeza ulwazi
(okubhalwayo/imibhalo ebonakalayo/
esazithombe/imibhalo exubile)
• Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukunikeza incazelo
ngokuzicabangela
1&2
• Ukuqagela
• Imifanekisomqondo
• Incazelo yamagama
• Okuyiqiniso nokungumbono
Ukubhala ngokufingqa
Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana/inoveli/ Ukubhala umbhalo wokudlulisa Umsebenzi osezingeni lamagama:
inkulumompikiswano indaba emfishane/umdlalo umyalezo: ukubhala idayari
Isabizwana soqobo nesesichasiso
• Ukuveza iqhaza • Izimpawu ezibalulekile • Uhlaka olushaya emhloleni
Izindlela zesenzo -
ezitholakala embhalweni: ezifana
• Ukufunda izimiso zombhalo • Inhloso
nabalingiswa, umnyakazo, Indlela eyamile
• Izikhulumi zinikezelana ithuba inkulumompendulwano, uhlaka, • Umqondo obalulekile, nowesekelayo
Indlela ephoqayo
udweshu, isendulelo, isizinda,
• Ukuchaza imibono ukuze kufikwe • Ukulandelana ngendlela efanele
umxoxi, indikimba Indlela yamandla
esivumelelwaneni kwemisho
Inqubo yokufunda: Indlela yesimo
• Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela • Ukusebenzisa izihlanganiso
kanye nohla • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula ukuxhumanisa umusho ngendlela Umsebenzi osezingeni lemisho:
3&4 umbhalo) efanele
• ukuzilungiselela Izinkathi; izinhlobo zemisho; inkulumo;
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Ukusebenzisa imisho ehlukene, izwi; isakhiwo somusho; inkulumo
Ingxoxo yeqembu:
zombhalo) ngobude nangokwakheka ngqo nenkulumo mbiko; izindlela
• ukuveza iqhaza zokubuza; okuyiqiniso nokungumbono;
• Emumva kokufunda (kuphendulwa
okuyindida; izwi
• izikhulumi zinikezelana ithuba imibuzo, ukuqhathanisa,
ukuphikisana, ukuhlola Incazelo yamagama: incazelo eqonde
• ukuchaza imibono ukuze kufikwe
ngqo kanye encazelo engaqondile loko
esivumelelwaneni
okushiwoyo
• ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela
Izimpawu zokuloba nopelomagama:
kanye nohla
amaphethini opelomagama; izimpawu
zokuloba
101
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Ubunkondlo Ukubheka inqubo yokubhala
102
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukulungiselela ukubhala
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukwakha uhlaka
izifenqo/izithombemagama,
• Ukubukeza
imvumelwano, isigqi
• Ukulungisa amaphutha
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo,
imigqa, amagama, indimana/istanza • Ukufunda ngenhloso yokulungisa
amaphutha nokwethula umbhalo
• Incazelo engaqondile loko
okushiwoyo Ukubhala kudayari
• Umuzwa
• Indikimba nomyalezo
Ukufunda isifundo sokuqondisisa:
(umbhalo othathelwe encwadini
3&4 yokufunda)
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo,
ukufunda ngokuqikelela amaphuzu
athile, ukufunda ngokwakha
imifanekisomqondo
• Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukunikeza incazelo
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ngokuzicabangela
• Ukunikeza incazelo yamagama
• Ukubona iphuzu lombhali
• Okuyiqiniso nokungumbono
• Incazelo eqondiwe
Bhala isigaba noma ukufingqa
okwenziwe ngamaphuzu
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Amasu okulalela nokukhuluma Umbhalo wobuciko ofana nomdlalo Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Umsebenzi osezingeni lamagama:
ukulalela umbhalo ofundwa umbiko ngokwezehlakalo ubunye nobuningi
Inqubo yokufunda:
kuzwakale
• Uhlaka olushaya emhloleni Umsebenzi osezingeni lemisho:
• Ukulungiselela ukufunda (ukwethula
• Kudlalwe umbhalo oqoshiwe
umbhalo) • Inhloso Inqubo; ukuqophisana/ukuphikisana
• Amakhono okufunda afanele avezwa
• Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Ukuchema nokuthatha uhlangothi Isigaba esichazayo; izigaba zokwethula
obala kubafundi
zombhalo) ngokwahlulela nezokuvala; imisho; inkulumo; izwi
• Ukusetshenziswa kwezimpawu ukuchema nokuthatha uhlangothi
• Emumva kokufunda (kuphendulwa • Ukukhohlisa
zokuloba embhalweni ofundiwe ngokwahlulela
imibuzo, ukuqhathanisa,
• Inkolelo engaguquki
• Ukuvula nokuvala ukuphikisana, ukuhlola Incazelo yamagama: amagama asho
• Umqondo obalulekile, nowesekelayo izinto ezifanafanayo, amagama asho
Inkulumompendulwano encike Ubunkondlo
izinto eziphikisanayo
embhalweni ofundwa kuzwakale • Ukulandelana ngendlela efanele
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
kwemisho Izimpawu zokuloba nopelomagama:
• Ukwenza isinqumo ngesihloko
• isakhiwo sangaphakathi senkondlo, abacaphuni; amaphethini
• Ukusebenzisa izihlanganiso
• Ukubukeza izimiso izifenqo/izithombemagama, opelomagama; izimpawu
ukuxhumanisa umusho ngendlela
imvumelwano, isigqi eziyiziphumuzi
• Izigameko eziyinkomba yokhondolo efanele
endabeni ezenza inkulumo- • isakhiwo sangaphandle senkondlo,
• Ukusebenzisa imisho ehlukene,
mpendulwano iqhubeke imigqa, amagama, indimana/istanza
ngobude nangokwakheka
5&6 • Okwenziwa ababambe iqhaza • incazelo engaqondile loko
Ukubheka inqubo yokubhala
okushiwoyo/eyisifenqo
• Ukuvula nokuvala
• Ukulungiselela ukubhala
• Umuzwa
• ukuzilungiselela
• Ukwakha uhlaka
• indikimba nomyalezo
• ukwethula
• Ukubukeza
Ukufunda isifundo sokuqondisisa:
isib. (inkulumo-mpendulwano) • Ukulungisa amaphutha
• Inhloso, iqembu okubhekiswe kulo • Ukufunda ngenhloso yokulungisa
nesimo amaphutha nokwethula umbhalo
• Ukuchaza indikimba/umyalezo Ukubhala umbiko ngezinto
ezenzekile kulandelwa inqubo
• Ukwenza umqondo osobala
yokubhala
ngokuzicabangela
• Ukunikeza umbono
• Inkulumo eqonde ngqo neqondwe
incazelo
• Isimo senhlalolo nokwenzekayo
okuthinta amasiko ombhalo
103 nombhali
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi
Ukulungiselela isivivinyo Ukulungiselela isivivinyo Ukulungiselela isivivinyo Umsebenzi osezingeni lamagama:
104 Ukukhuluma: ukukhuluma: ukukhuluma: ukubukeza
• inkulumo elungiselelwe/ Ukufunda Ukubhala: Umsebenzi osezingeni lemisho:
inkulumompikiswano/inhlolokhono/
• Ukufunda isifundo sokuqondisisa • Ama-iseyi ukubukeza
ingxoxo
• Ukufingqa • Imibhalo emide edlulisa umyalezo Incazelo yamagama: ukubukeza
7&8 • ukufunda okulungiselelwe
• Imibhalo: yobuciko • Imibhalo emifishane edlulisa Izimpawu zokuloba nopelomagama:
• ukufunda okungalungiselelwe
umyalezo ukubukeza
-- Inoveli/izindaba ezimfishane/
Ukulalela
izinganekwane
• Ukulalela ngokuqondisisa
-- Umdlalo/isifundo sefilimu
-- Izinkondlo
Imisebenzi Yokuhlola Okuhlelekile neyokuphela Konyaka yeThemu yesi-4
9&0 UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo nokulalelwayo UMSEBENZI WESI-2: ISIVIVINYO Sokuphela konyaka
Inkulumo mpikiswano/ingxoxo/ingxoxo yamaqembu/inkulumompendulwano. Iphepha loku-1: Okukhulunywayo
Iphepha lesi-2: Ukuqondisisa, ulimi kanye nemibhalo yobuciko (amahora ama-2)
Iphepha lesi-3: Ukubhala (ihora)
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI-9 ITHEMU YOKU-1 OKUQUKETHWE
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okukhuluma kanye Ukufunda/ukubukela ngenhloso Imibhalo edlulisa imiyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama:
nokulalela yokuqondisisa (imibhalo ebukwayo Izikhangiso/amaphosta • Isipelingi kanye nezinhlobo
afana nezikhangiso/amaphosta/
Ingxoxo yeqembu: Ingxoxo: • Isakhiwo sombhalo zesipelingi
amakhathuni/imidweshu amafilimu)
Kulalelwa/kubukelwa isikhangiso • Izifinyezo
bese kuxoxwa ngaso kulandelwa lezi • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Inhloso yombhalo
zihlokwana: • Ukufunda ngokukha phezulu • Izimpawu zombhalo Umsebenzi ezingeni lemisho:
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukusetshenziswa kolimi • Ukwakhiwa kwemisho
• Iphimbo
• Ukufunda ngokuqaphelisisa • Amabizo
• Isivinini • Irejista
• Ukuzitholela (abalingiswa, isizinda; • Izabizwana
• Ulimi oluchukuluza imizwa/ umlayezo) Gxila kulokhu okulandelayo:
olukhohlisayo Inqubo yokubhala • Izichasiso
• Ukufuna izincazelo zamagama
• Ifonti angejwayelekile kusetshenziswa isu • Ukuhlela • Izivumelwano
• Ukukhombisa ngomzimba lokuhlasela amagama • Imisho eqondile
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
Isifundo sokuqondisisa: Isikhangiso • Ulimi oluchukuluza imizwa Ulwazimagama esimweni
• Ukubuyekeza
• Ukuqopha imibono-ngqangi • Ukukhombisa ngomzimba olusetshenziswe kuso
• Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
kwenziwa amanothi • Ukusetshenziswa kwezimpawu ucacise
zokuloba kanye nefonti
• Ukwabelana ngemibono nesipiliyoni • Ukulungisa amaphutha
kuphindwe kukhonjiswe ukuqonda • Ukulungiselela ukufunda
• ngenkathi kufundwa (izimpawu • Ukwethula
amagama asetshenziswayo
• Ukutomula ulimi olunxenxayo/ zombhalo) Kubhalwa isikhangiso/iphosta
1&2
oluvumisayo • Emuva kokufunda (kuphendulwa
imibuzo, ukuqhathanisa, ukuhlola)
• Ukuphendula imibuzo
Imibhalo yobuciko: Inoveli/izindaba
ezimfushane/imidlalo
• Ukulungiselela ukufunda (yethula
umbhalo wobuciko)
-- Kubhekwa izimpawu zohlobo
lombhalo wobuciko ezifana
nesihloko, izihlokwana, imifanekiso
nezithombe, ubukhulu nobuncane
befonti, uhlobo lwefonti.
-- Kubhekwa izingxenye zencwadi
ezifana nengaphandle lencwadi,
ikhasi elinesihloko sencwadi,
izahluko; iglosari
• Ngesikhathi kufundwa (phawula
ngezimpawu zombhalo)
• Ngemumva kokufunda
105 (akuphendulwe imibuzo,
kuqhathaniswe, kwehlukaniswe,
ukuhlolisisa)
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okufunda
106
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu
• Ukufunda ngokukha phezulu
uqaphela okuthile
• Ukufunda ngokuqaphelisisa
1&2
• Ukufingqa
• Ukuzakhela isithombe esithile
ukhombisa ngomdwebo nangokunye
• Ukucabangela izincazelo zamagama
angejwayelekile ngokusebenzisa
amasu okufuna izincazelo
zamagama kanye nesiphetho
Amasu okukhuluma nokulalela Imibhalo yobuciko: Inoveli/izindaba Ukubhala incwadi (yobungani) Umsebenzi ezingeni lamagama:
ezimfushane/imidlalo yokuncoma usizo oluthile/
Ukulalela umbhalo ofundwayo • Isipelingi kanye nezinhlobo
yeseluleko esithile
• Ingxoxo emayelana nezimpawu zesipelingi
• Akukhonjwe kuphinde kuphawulwe
ezisemqoka zombhalo ezifana • Isakhiwo sencwadi
ngalokhu: • Izifinyezo; ama-akhronimi
nabalingiswa, ukwehlukaniswa
• Inhloso
-- Ukusetshenziswa kwezwi kwabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • Iziqalo, iziqu, izijobelelo
isizinda, umxoxi; indikimba • Amaphuzu awumongo kanye
-- Ukusetshenziswa kwephimbo Umsebenzi ezingeni lemisho:
namaphuzu asekelayo
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
nesivinini Inqubo yokufunda
• Amabizo, izabizwana; izichasiso
• Ukusetshenziswa kolimi
-- Ukusetshenziswa kweziphumuzi • Ukulungiselela ukufunda (yethula
• Izimpawu zokuloba
uhlobo lombhalo/qagela izigameko) • Irejista
-- Ukuqala kanye nokuphetha
• Izinkathi zesenzo, inkulumo-ngqo
-- Indaba ngamafuphi/isizinda • Ukuhleleka kahle kwemisho
3&4 • Kuxoxa ngezimpawu ezibalwe nenkulumo ewumbiko, ukwakhiwa
ngenhla -- Imibono eyehlukene ngesizinda • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso kwemisho; izivumelwano
ukuqinisekisa ukuxhumana kahle
Ukufunda kuzwakale/uphimisele • Ngesikhathi kufundwa (phawula Ukuhlolisisa indlela ulimi
kwemisho
okulungiselelwe ngezimpawu zombhalo/zombhalo) olusetshenziswa ngayo:
• Ukusetshenziswa kwezinhlobo
• Sebenzisa amakhono okukhuluma • Ngemumva kokufunda Izisho, zaga; inhlonipho
zemisho ezehlukene (ubude
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
afana nephimbo, ukwehla (akuphendulwe imibuzo,
nezakhiwo) Ulwazimagama esimweni
nokwenyuka kwezwi, isivinini, kuqhathaniswe, kwehlukaniswe,
olusetshenziswe kuso
ukukhishwa kwezwi, ukuphimisa ukuhlolisisa)
amagama, ukufunda kugeleze
• Abafundi bakhetha imibhalo
abazozifundela wona maqede
bawethule ekilasini
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Ubunkondlo Gxila kulokhu okulandelayo:
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Inqubo yokubhala
• Isakhiwo sangaphakathi: izifengqo, • Ukuhlela
imifanekisomqondo, imvumelwano,
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Isakhiwo sangaphandle: amagama,
• Ukubuyekeza
imigqa, izitanza
• Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
• Isitayela
ucacise
• Incazelo ecashile
• Ukulungisa amaphutha, ukwethula
• Umoya
Kubhalwa incwadi (yobungani)
• Indikimba kanye nomlayezo yokuncoma usizo oluthile/
yeseluleko esithile
Ukufunda/ukubukela
okubonakalayo/imbhalo
3&4 enhlobonhlobo
Amasu okufunda
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu
• Ukufunda ngokukha phezulu
uqaphela okuthile
• Ukukhombisa ngomzimba
• Ukucabangela izincazelo zamagama
angejwayelekile ngokusebenzisa
amasu okufuna izincazelo
zamagama
-- ukuchaza
-- ukuqagela
107
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda incwadi yesivumelwano Imibhalo edlulisa imiyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama:
108 phakathi komdayisi kanye ukubhala umbiko ngokutholakele izihlanganiso
Ukulalela ingxoxo ocingweni/
inkulumo-mpendulwano ephakathi nomthengi ngengxabano phakathi komdayisi Umsebenzi ezingeni lemisho:
komuntu omele inkampani ethile • Isakhiwo sencwadi kanye nomthengi
Ukwakhiwa kwemisho, izinhlobo
kanye nomthengi mayelana • Ukusetshenziswa kolimi • Isakhiwo sombiko zemisho, inkulumo-ngqo kanye
nengxabano ngesivumelwano • Inhloso nenkulumo ewumbiko, ukubuza
esithile esephuliwe • Isivumelwano uqobo
• Amaphuzu awumongo kanye imibuzo, imisho lapho omenzi
• Iphimbo • Ukubaluleka kokusayina beyizinhloko zemisho kanye nemisho
namaphuzu asekelayo
• Ukusetshenziswa kolimi • Isixazululo uma kuqubuka ingxabano lapho omenziwa beyizinhloko zemisho
• Ukusetshenziswa kolimi
• Irejista Ubunkondlo Izincazelo:
• Irejista
• Izimiso • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Izisho kanye nezaga
• Ukuhleleka kahle kwemisho
Ukulingisa ingxabano ephakathi • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: Izimpawu zokuloba kanye
izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso nesipelingi:
komuntu omele inkampani ethile ukuqinisekisa ukuxhumana kahle
kanye nomthengi mayelana imvumelwano nesigqi Izinhlobo zesipelingi, izifinyezo; ama-
kwemisho
nengxabano ngesivumelwano • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: akhronimi
esithile esephuliwe imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukusetshenziswa kwezinhlobo
zemisho ezehlukene (ubude Ulwazimagama:
• Ukusetshenziswa kolimi • Isitayela sombhali nezakhiwo) Ulimi olusetshenziswa emqulwini
• Iphimbo • Ukufengqa Gxila kulokhu okulandelayo: yomthetho neziphezelo.
5&6 • Ukukhombisa ngomzimba • Umoya wenkondlo Inqubo yokubhala
• Ukwethula ubufakazi • Indikimba kanye nomyalezo • Ukuhlela
Ukwethulwa Amasu okufunda/okubukela
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
incwadi yesivumelwano yesifundo
sokuqondisisa • Ukubuyekeza
Amasu okufunda • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
ucacise
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu • Ukulungisa amaphutha, ukwethula
• Ukufunda ngokukha phezulu Kubhalwa umbiko kulandelwa
uqaphela okuthile inqubo yokubhala
• Ukukhombisa ngomzimba
• Isivumelwano uqobo, isibonelo,
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
umbhalo, ingxabano kanye
nesikhathi esizothathwa
yisivumelwano
• Ukuzitholela izincazelo zamagama
angejwayelekile kusetshenziswa
amasu okuzitholela izincazelo
zamagama.
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Ukubhala i-eseyi: elandisayo/ Umsebenzi ezingeni lamagama:
ezimfusahane, inoveli echazayo/eningayo (ecabangisisayo)
Ukufundela ukuqondisisa (Inkulumo- Izenzo
mpendulwano) • Izimpawu ezigqamile zombhalo • Ukukhethwa kwamagama
Umsebenzi ezingeni lemisho:
wobuciko: abalingiswa, okwenziwa
• Ukulalela inkulumo-mpendulwano • Izwi kanye nesitayela
ngabalingiswa, inkulumo- Inkulumo-ngqo kanye nenkulumo
• Qaphela lokhu: mpendulwano, isakhiwo, udweshu, • Ukuchaza kuzwakale ewumbiko
okwenzeka endabeni, isizinda,
-- Ulimi kanye namandla • Iphimbo Izincazelo:
umlandi kanye nendikimba
-- Iphimbo • Amaphuzu awumongo kanye Izisho kanye nezaga
Inqubo yokufunda
namaphuzu asekelayo
-- Umoya Izimpawu zokuloba kanye
• Ukulungiselela ukufunda (yethula
• Ukubhala umbhalo osabulembu nesipelingi:
-- Isingeniso kanye nesiphetho uhlobo lombhalo)
ukuze kuhleke kahle imibono/
Izinhlobo zesipeling; ama-akhronimi.
• Ukuphendula imibuzo • Ngesikhathi kufundwa (phawula amaphuzu
ngezimpawu zombhalo)
Okukhulunywayo: Inkulumo • Ukwethula i-eseyi izohlolwa
engalungiselwe • Ngemumva kokufunda
Gxila kulokhu okulandelayo:
7&8 (akuphendulwe imibuzo,
Khetha isihloko esifanele kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, Inqubo yokubhala
• Hlela ulwazi luhleleke kahle kuhlaziywe)
• Ukuhlela
• Khetha ulwazimagama kanye nohlelo Ubunkondlo
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
lolimi • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• Ukubuyekeza
• Khetha isingeniso esihle kanye • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo:
nesiphetho (esihle) izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
imvumelwano nesigqi ucacise
• Uma kunesidingo, sebenzisa izinsiza
ezibukwayo kanye nalezo ezilalelwa • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Ukulungisa amaphutha
ziphinde zibukwe imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukwethula
• Isitayela sombhali Kubhalwa i-eseyi kulandelwa inqubo
• Ukufengqa yokubhala okubhalwayo
• Umoya wenkondlo
• Indikimba kanye nomyalezo
109
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Isifundo sokuqondisisa: (umbhalo
110 ocashunwe embhalweni wobuciko
ofundwa kulesi sigaba)
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu, ukufunda ngokukha phezulu
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile
• Ukufundela ukuqondisisa
7&8
• Ukuzitholela (abalingiswa, isizinda;
umlayezo)
• izincazelo zamagama
• Umbono wombhali.
• Iqiniso kanye nombono.
• Incazelo eqondiwe.
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda amaphephandaba/umbiko Imibhalo emade edlulisa imiyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama:
wephephabhuku
Kulalelwa umbiko wephephandaba Umbiko/i-inthavyu Izindlela zesenzo -
Amasu okufunda
• Isakhiwo • Izidingo zombhalo kanye nohlobo Indlela encikayo (encikile)
• Ukufunda ngokuqaphelisisa lombhalo
• Izimpawu Indlela ephoqayo
• izimpawu zombhalo, isib. Isakhiwo, • Isakhiwo, isitayela; umbono
• Ukusetshenziswa kolimi Indlela yamandla
abalingiswa, isizinda, kanye wombhali
• Iphimbo nombono womlandi. Indlela eqondisayo
• Abafundi abaqondiwe, inhloso kanye
• Irejista • Ukuzitholela izincazelo zamagama nokuqukethwe Indlela yesimo
angejwayelekile kusetshenziswa
• Isingeniso kanye nesiphetho • Ukukhethwa kwamagama Umsebenzi ezingeni lemisho:
amasu okuzitholela izincazelo
Kuxoxwa ngalokho okutholakele zamagama • Ukusetshenziswa kwezinhlobo Imisho eqondile, imisho embaxa;
zemisho ezehlukene (ubude imisho emagatshagatsha, izinkathi
Ukwethula umbiko (okukhulunywayo) • Incazelo okuyiyona kanye
nezakhiwo) nesenzo; imisho lapho omenzi
neqondiwe.
• Uksetshenziswa kolimi beyizinhloko zemisho kanye nemisho
• Imithetho yokubhala izigaba
Inqubo yokufunda lapho omenziwa beyizinhloko zemisho
• Irejista
Gxila kulokhu okulandelayo:
• Ukulungiselela ukufunda (yethula Izincazelo:
• Iphimbo umbhalo) Inqubo yokubhala
Izisho kanye nezaga, izincazelo
• Ukukhombisa ngomzimba • Ngesikhathi kufundwa (phawula
9 & 10 • Ukuhlela ezisobala, izincazelo ezigudliselayo,
• Isingeniso kanye nesiphetho ngezimpawu zombhalo) ifanamsindo; ukwenzasamuntu
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ngemumva kokufunda Izimpawu zokuloba kanye
• Ukubuyekeza
(akuphendulwe imibuzo, nesipelingi:
kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
Amaphethini esipelingi, osokucaphuna,
kuhlaziywe) ucacise
apholostofi
Ubunkondlo • Ukulungisa amaphutha, ukwethula
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Kubhalwa umbiko kulandelwa
inqubo yokubhala
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo:
izifengqo, imifanekisomqondo,
imvumelwano nesigqi
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo:
imigqa, amagama nezigaba/izitanza
• Isitayela sombhali
• Ukufengqa
• Umoya wenkondlo
• Indikimba kanye nomyalezo.
111
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Ukufunda/ukubukela ukuze
112 uqondisise (sebenzisa)
amaphephandaba/umbiko
wephephabhuku
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu
• Ukufunda ngokukha phezulu
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile
9 & 10 • Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukuzitholela (abalingiswa, isizinda;
umlayezo)
• Ukuzitholela izincazelo zamagama
angejwayelekile kusetshenziswa
amasu okuzitholela izincazelo
zamagama.
• Ulimi oluchukuluza imizwa.
• Ukuphendula imibuzo.
Ukuhlola Ithemu yoku-1
UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO
UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO SOKU-1
NOKULALELWAYO
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ukufunda okulungiselelwe/ingxoxo I-eseyi/elandisayo Isifundo sokuqondisisa kanye nokusetshenziswa kolimi
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA Incwadi yobungani/ukubuyekeza/inkulumo-mpendulwano
IBANGA LESI-9 ITHEMU YESI-2 OKUQUKETHWE
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Ukulalelela ukuqondisisa Umbhalo wobuciko ofana Imibhalo edlulisa imiyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama:
nomdlalo/izindaba ezimfusahane ukugcwalisa idayari, Isiqu, iziqalo, izijobelelo kanye
Ukulalela indaba
inganekwane/inoveli umthethosisekelo/inqubomgomo nezabizwana
• Bona umqondo owumongo kanye
Amasu okufunda • Isakhiwo sombhalo Umsebenzi ezingeni lemisho:
naleyo eyesekelayo
• Ukufunda ngokuqaphelisisa. • Inhloso yombhalo Izinhlobo zemisho,
• Ukusetshenziswa kolimi
• Izimpawu ezigqamile zombhalo • Amaphuzu awumongo kanye Inkulumo-ngqo, inkulumo ewumbiko,
• Irejista
wobuciko: isakhiwo, abalingiswa, namaphuzu asekelayo izwi kanye nezinkathi zesenzo
• Ukubuza imibuzo isizinda kanye nombono womlandi.
• Ukusetshenziswa kolimi Izincazelo zamagama:
Ingxoxo yesigungu/ingxoxo • Ukuzitholela izincazelo zamagama
• Irejista Izisho kanye nezaga, inkulumo
yeqembu: usiko angejwayelekile kusetshenziswa
enencazelo eqondile kanye nenkulumo
amasu okuzitholela izincazelo • Ukuhleleka kahle kwemisho
• Veza iqhaza lababambe iqhaza enencazelo ecashile
zamagama
• Ukusetshenziswa kwezihlanganiso
• Izikhulumi zikhuluma zidedelane Izimpawu zokuloba kanye
• Ukusetshenziswa kolimi kanye ukuqinisekisa ukuxhumana kahle
nesipelingi:
• Chaza imibono yalabo ababambe nesitayela. kwemisho
iqhaza bese kufinyelelwa Osokucaphuna, amaphethini esipelingi
Inqubo yokufunda • Ukusetshenziswa kwezinhlobo
esivumelwaneni kanye nezifinyezo
zemisho ezehlukene (ubude
• Ukulungiselela ukufunda (yethula
• Sebenzisa ulimi olufanele, isitayela nezakhiwo)
umbhalo)
kanye nerejista
1&2 Gxila kulokhu okulandelayo:
• Ngesikhathi kufundwa (phawula
• Yethula
ngezimpawu zombhalo) Inqubo yokubhala
• Ngemumva kokufunda • Ukuhlela
(akuphendulwe imibuzo,
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
kuqhathaniswe, kwehlukaniswe,
kuhlaziywe) • Ukubuyekeza
Ubunkondlo • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
ucacise
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• Ukulungisa amaphutha
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo:
izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukwethula
imvumelwano nesigqi
Kubhalwa (kugcwaliswa) idayari/
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo: umthethosisekelo/Inqubomgomo
imigqa, amagama nezigaba/izitanza kusetshenziswa inqubo yokubhala
• Isitayela sombhali
• Ukufengqa
113 • Umoya wenkondlo
• Indikimba kanye nomyalezo.
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Ukufunda/ukubukela umbhalo ukuze
114 uthole kutholakale ulwazi: Incwadi
yefa kanye nesitatimende
• Ukufunda ngokuqaphelisisa kanye
nokubukisisa.
• Inhloso yombhalo.
• Ukusetshenziswa kolimi.
• Abalingiswa kanye nesithombe.
1&2 • Ulwazi ngokuqhubekayo kanye
newili.
• Umlayezo kanye nendikimba
• Ukufingqa umbhalo
Ukufingqa
• Isakhiwo
• Ukusetshenziswa kolimi
• Isakhiwo
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okukhuluma nokulalelal Ukufunda umbhalo wobuciko, isib. Ukubhala: Ukubuyekeza umbhalo Umsebenzi ezingeni lamagama:
Umdlalo/izindaba ezimfushane/ (umbhalo engalungiselelwe
Ukulalelala ukuqondisisa: Izenzo, iziqu, iziqalo kanye nejobelelo
inganekwane efundiwe) ebhaliwe
Ibhayografi/ukulingisa inkulumo
Umsebenzi ezingeni lemisho:
ekuqoshiwe • Izimpawu zombhalo wobuciko • Isakhiwo sombhalo
Imisho emagatshagatsha,
• Chaza amasu enqubo yokulalela • Ukukhombisa ukukhula kwesakhiwo • Inhloso yombhalo
kanye nodweshu, ukuvezwa inkulumo-ngqo kanye nekulumo
• Phendula imibuzo ngokuyibhala • Amaphuzu awumongo kanye
kwabalingiswa, uguquko endabeni, ewumbiko
phansi namaphuzu asekelayo
isizinda, iqhaza lomlandi, indikimba
Izincazelo zamagama:
Ukufunda okungalungiselelwe kanye isiphetho. • Ukusetshenziswa kolimi
Izisho nezaga
• Ukusetshenziswa kwezwi, iphimbo Inqubo yokufunda • Irejista
kanye nesivinini Izimpawu zokuloba kanye
• Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukuhleleka kahle kwemisho
nesipelingi: Osokucaphuna, izinhlobo
• Izimpawu zokuloba uhlobo lombhalo)
• Ukusetshenziswa kwezihlanganiso zesipelingi kanye nezifinyezo
• Ukukhombisa ngomzimba • Ngesikhathi kufundwa (phawula ukuqinisekisa ukuxhumana kahle
ngezimpawu zombhalo) kwemisho
• Ukuxhumana nezethameli
• Ngemumva kokufunda • Ukusetshenziswa kwezinhlobo
3&4
(akuphendulwe imibuzo, zemisho ezehlukene (ubude
kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, nezakhiwo)
kuhlaziywe)
Gxila kulokhu okulandelayo:
Izinkondlo
Inqubo yokubhala
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• Ukuhlela
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo:
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
izifengqo, imifanekisomqondo,
imvumelwano nesigqi • Ukubuyekeza
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
imigqa, amagama nezigaba/izitanza ucacise
• Isitayela sombhali • Ukulungisa amaphutha, ukwethula
• Ukufengqa Kubhalwa isibuyekezo/umbhalo
obhaliwe kulandelwa inqubo
• Umoya wenkondlo
yokubhala
• Indikimba kanye nomyalezo.
115
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Ukufunda/ukubukela imibhalo
116 isib. neziqeshana zephephandaba/
ama-athikhili ephephabhuku
ngenhloso yokuthola ulwazi kanye
nokuqondisisa
Amasu okufundela ukuqondisisa
indatshana ecashunwe encwadini
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu, ukufunda ngokukha phezulu
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile
• Ukufundela ukuqondisisa
3&4
• Inhloso kanye nabafundi abaqondiwe
• Ukuzitholela izincazelo kanye
nesiphetho
• Iqiniso kanye nombono
• Ukunikeza/ukuvezwa umbono wakho
• Ukuzitholela izincazelo zamagama
angejwayelekile
• Ukukhomba ulimi oluchukuluza
imizwa
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ukufingqa umbhalo
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Ukubhala imibhalo edlulisa Umsebenzi ezingeni lamagama:
nomdlalo/izindaba ezimfushane/ imiyalezo: i-ajenda kanya
Ukulalela umbhalo ofana ne- Iziqu, iziqalo, izijobelelo kanye
inganekwane namaminithi omhlangano
inthavyu/inkulumo/ukuxoxa indaba izichasiso
ukuze iqondisiswe • Izimpawu zombhalo wobuciko • Ukukhethwa kwamagama
Umsebenzi ezingeni lemisho:
• Ukubhala amanothi ngesikhathi • Ukukhombisa ukukhula kwesakhiwo • Izwi kanye nesitayela
Incazelo yesigaba, isigaba
ulalele kanye nodweshu, ukuvezwa
• Ukuchaza kuzwakale esiyisingeniso, isigaba esiyisiphetho,
kwabalingiswa, uguquko endabeni,
• Ukulalela ngokuhlolisisa izinkathi zesenzo, izakhiwo zemisho
okuqhubeka endabeni, isizinda, • Iphimbo
kanye nezinhlobo zemisho
Ingxoxo yeqembu/ingxoxo iqhaza lomlandi, indikimba kanye
• Amaphuzu awumongo kanye
yesigungu nesiphetho. Izincazelo zamagama:
namaphuzu asekelayo
• Ukubamba ingxoxo emayelana Inqubo yokufunda Izisho nezaga
• Ukubhala umbhalo osabulembu
nombhalo olaleliwe
• Ukulungiselela ukufunda (yethula ukuze kuhleke kahle imibono/ Izimpawu zokuloba kanye
• Ukunikezelana amathuba lapho umbhalo) amaphuzu nesipelingi:
kukhulunywa
• Ngesikhathi kufundwa (phawula • Ukwethula indaba ukuze imakwe amaphethini esipelingi
• Ababambe iqhaza ngezimpawu zombhalo) uthisha
5&6 • Izimiso • Ngemumva kokufunda Gxila kulokhu okulandelayo:
(akuphendulwe imibuzo,
Inqubo yokubhala
kuqhathaniswe, kwehlukaniswe,
kuhlaziywe) • Ukuhlela
Ubunkondlo • Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubuyekeza
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
izifengqo, imifanekisomqondo, ucacise
imvumelwano nesigqi
• Ukulungisa amaphutha, ukwethula
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo:
imigqa, amagama nezigaba/izitanza Kubhalwa isimemo somhlangano,
i-ajenda namaminithi omhlangano
• Isitayela sombhali kulandelwa inqubo yokubhala
• Ukufengqa
• Umoya wenkondlo
• Indikimba kanye nomyalezo.
117
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Ukufunda/ukubukelela ukuqondisisa
118 (Sebenzisa okubhaliwe kanye
noma imibhalo ebukelwayo
efana namakhathuni/izithombe
zamafilimu)
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu
• Ukufunda ngokukha phezulu
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile
5&6 • Ukufundela ukuqondisisa
• Ukuzitholela izincazelo (abalingiswa,
isizinda kanye nendikimba)
• Ukuzitholela izincazelo zamagama
angajwayelekila kusetshenziswa
amakhono okuhlakaza amagama
• Ukukhomba ulimi oluchukuluza
imizwa
Ukubukeza isakhiwo sokufingqa
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda/ukubukela imibhalo efana Umbhalo omfushane odlulisa Umsebenzi ezingeni lamagama:
nezikhangiso/amakhathuni/amagrafu umyalezo: ukubuyekeza isikhangiso Amabizo (abonakalayo
Ukulalela isikhangiso esiqoshiwe/
nangabonakaliyo) kanye nezabizwana
isikhangiso somsakazo Sebenzisa izindlela zokufunda/ • Isakhiwo sombhalo
zokubukelela ukuthola ulwazi kanye Umsebenzi ezingeni lemisho:
• Ukusetshenziswa kolimi • Inhloso yombhalo
nokuqondisisa.
Izinkathi zesenzo, izigaba,
• Iphimbo • Amaphuzu awumongo kanye
• Ukufunda ngokushesha ukha izivumelwano, izakhiwo zemisho,
namaphuzu asekelayo
• Isivinini phezulu, ukufunda ngokukha phezulu imisho lapho omenzi beyizinhloko
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukusetshenziswa kolimi zemisho kanye nemisho lapho
• Izimiso
omenziwa beyizinhloko zemisho,
• Ukufundela ukuqondisisa • Irejista
• Ukubhala amanothi inkulumo-ngqo kanye nenkulumo
• Inhloso kanye nabafundi abaqondiwe • Ukuhleleka kahle kwemisho ewumbiko
Ukwethula okukhulunywayo:
ukuhlaziya isikhangiso • Ukuzitholela izincazelo kanye • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso Izincazelo zamagama:
nesiphetho ukuqinisekisa ukuxhumana kahle
• Chaza izinkomba ezifana nefonti, Omabizwafane kanye nophimbohluka
kwemisho
ubukhulu bombhalo kanye • Ukukhomba ulimi olukhohlisayo
Izimpawu zokuloba kanye
nezithombe • Ukusetshenziswa kwezinhlobo
7&8 • Umphumela wokukhetha kanye nesipelingi:
zemisho ezehlukene (ubude
• Chaza ukusetshenziswa kolimi nokweqa encazelweni yegama
nezakhiwo) Izinhlobo zesipelingi kanye nezifinyezo
olukhohlisayo
• Ukuthola ukuthi ulimi kanye
Gxila kulokhu okulandelayo:
• Chaza ukuthi ukweqiwa kolwazi nemifanekisomqondo kuzilolonga
oluthile, ukufinyeza kanye nokuthi kanjani izinkolelo kanye nezindlela Inqubo yokubhala
ulimi lusetshenziswa kanjani abantu abacabanga ngazo.
• Ukuhlela
ukukhohlisa labo abalalele
• Umphumela wokusetshenziswa
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
kwezinhlobo ezehlukene zefonti,
izihlokwana kanye nemibhalo • Ukubuyekeza
emincane echaza okuthile
encazelweni • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
ucacise
Ukufingqa:
• Ukulungisa amaphutha, ukwethula
Ukubukeza
Kubhalwa isibuyekezo sesikhangiso
Umbhalo wobuciko:
Ukubukeza
119
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ukuhlola kwethemu yesi-2
UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-3: IZIVIVINYO ZAPHAKATHI
UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA
120 NOKULALELWAYO NONYAKA
Ukufunda okungalungiselelwe/inkundla/ingxoxo yeqembu Ukubuyekeza/umbhalo/uhlelo lwengxoxo/isimemo/i- Iphepha 1: Okukhulunywayo nokulalelwayo
ajenda yomhlangano/namaminithi/izaziso
Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa, ukusetshenziswa
9 & 10 kolimi (Amahora ama-2)
Iphepha 3: Ukubhala (Ihora)
Iphepha 4: Inganekwane (Ihora)
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI-9 ITHEMU YESI-3 OKUQUKETHWE
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Inkulumo-mpendulwano/ingxoxo Ukufunda incwadi yefa efingqiwe Umbhalo odlulisa umyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama:
yokwenza isivumelwano kanye nesitatimende Ukubhala i-wili/isitatimende
Amabizo abonakalayo
Ukulalela ingxoxo yokwenza • Ababambe iqhaza • Isakhiwo sombhalo nangabonakaliyo kanye nezichasiso
isivumelwano phakathi kwabantu
• Usuku • Inhloso yombhalo Umsebenzi ezingeni lemisho:
ababili (inkulumo-mpendulwano)
• Oyigcinile/ehlelile kuye • Amaphuzu awumongo kanye Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko,
• Isakhiwo kanye nokuthuthukiswa
namaphuzu asekelayo izinkathi zesenzo, izinhlobo zemisho,
kwemiqondo (kwemibono) • Umnikazi
izinhlobo zezigaba, imisho lapho
• Ukusetshenziswa kolimi
• Ukusebenzisa amakhono engxoxo • Ulimi ebhalwe ngalo omezi beba yiznhloko zemisho kanye
yokwenza isivumelwano ukuze • Irejista nemisho lapho omenziwa beba
• Indlela eyokhishwa ngayo
kufinyelelwe esivumelwaneni yizinhloko zemisho, amabinzana kanye
• Ukuhleleka kahle kwemisho
Inqubo yokufunda nemishwana
Ingxoxo ebhekiswe ekuqondeni
• Ukusetshenziswa kwezihlanganiso
incwadi yefa kanye nesitatimende • Ukulungiselela ukufunda (yethula Izincazelo zamagama:
ukuqinisekisa ukuxhumana kahle
umbhalo)
• Ukusetshenziswa kolimi kwemisho Omabizwafane kanye nophimbohluka
• Ngesikhathi kufundwa (phawula
• Ukukhohlisa • Ukusetshenziswa kwezinhlobo Izimpawu zokuloba kanye
ngezimpawu zombhalo)
zemisho ezehlukene (ubude nesipelingi:
• Ukunikezelana ngethuba
1&2 • Ngemumva kokufunda nezakhiwo)
lokukhuluma Izinhlobo zesipelingi
(akuphendulwe imibuzo,
Gxila kulokhu okulandelayo:
• Ukuvula kanye nokuvala kuqhathaniswe, kwehlukaniswe,
kuhlaziywe) Inqubo yokubhala
• Isinqumo
Ubunkondlo • Ukuhlela
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukubuyekeza
izifengqo, imifanekisomqondo,
• Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
imvumelwano nesigqi
ucacise
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo:
• Ukulungisa amaphutha, ukwethula
imigqa, amagama nezigaba/izitanza
Kubhalwa i-wili/isitatimende
• Isitayela sombhali
• Ukufengqa
• Umoya wenkondlo
• Indikimba kanye nomyalezo.
121
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Ukufundela ukuqondisisa kanye
122 namasu okufunda: imibhalo
ebukelwayo - amakhathuni
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu
• Ukufunda ngokukha phezulu
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile
• Ukuqagula
• Ukuzitholela izincazelo
zamagama angejwayelekile kanye
1&2
nemifanekisomqondo
• Ukubuyekeza ngenhloso
yokuqondisisa
• Umphumela wokukhetha kanye
nokweqa encazelweni yegama
• Umphumela wenqubo
yokusebenzisa ukufengqa kanye
nemibuzombumbulu
• Umphumela wokusebenzisa isu
lezinto ezibonakalayo
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Imibhalo edlulisa imiyalezo: i-CV Umsebenzi ezingeni lamagama:
nenoveli/izindaba ezimfushane kanye nencwadi ehambisana nayo
Ukulalela i-inthavyu Izichasiso
• Ukubheka ngokukhethekile izimpawu • Izidingo zesakhiwo kanye nesitayela
• Ukuchaza iqhaza lalabo ababambe Umsebenzi ezingeni lemisho:
zombhalo wobuciko
iqhaza • Abafundi abaqondiwe, inhloso kanye
Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko,
• Ukukhombisa ukukhula kwesakhiwo nokuqukethwe
• Ukusetshenziswa kolimi izinkathi zesenzo, izinhlobo zemisho,
kanye nodweshu, ukuvezwa
• Ukukhethwa kwamagama, izinhlobo zezigaba, imisho lapho
• Ulimi kanye namandla kwabalingiswa, uguquko endabeni,
ukufengqa, uphawu, umbala; indawo omenzi beba yizinhlokoo zemisho
okuqhubeka endabeni, isizinda,
Ukuxoxa nge- CV njengenye kanye nemisho lapho omenziwa beba
iqhaza lomlandi, indikimba kanye • Izakhiwo zemisho, ubude nezinhlobo
yezidingo zokufuna umsebenzi/ yizinhloko zemisho, amabinzana kanye
nesiphetho.
ukwemukelwa • Ukubukeka kwayo nemishwana
Inqubo yokufunda
• Ulwazi Inqubo yokubhala Izincazelo zamagama:
• Ukulungiselela ukufunda (yethula
• Ukufaneleka/ukuqondana • Ukuhlela Omabizwafane kanye nophimbohluka
uhlobo lombhalo)
• Abantu abangaphawula ngomuntu • Ukubhala izinhlaka zokuqala Izimpawu zokuloba kanye
• Ngesikhathi kufundwa (phawula
(ofuna umsebenzi) nesipelingi:
ngezimpawu zombhalo) • Ukubuyekeza
• Ukuxhumana kwe-CV kanye Izinhlobo zesipelingi
3&4 • Ngemumva kokufunda • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
nencwadi ehambisana nayo
(akuphendulwe imibuzo, ucacise
kuqhathaniswe, kwehlukaniswe,
kuhlaziywe) • Ukulungisa amaphutha ukwethula
Ubunkondlo Kubhalwa i-CV kanye nencwadi
ehambisana nayo
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo:
izifengqo, imifanekisomqondo,
imvumelwano nesigqi
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo:
imigqa, amagama nezigaba/izitanza
• Isitayela sombhali
• Ukufengqa
• Umoya wenkondlo
• Indikimba kanye nomyalezo.
123
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okufundela ukuqondisisa
124 (Sebenzisa imibhalo eabhaliwe kanye
nebukelwayo)
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu
• Ukufunda ngokukha phezulu
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile
• Ukuqagula
3&4 • Ukuzitholela izincazelo zamagama
angejwayelekile kanye nemifanekiso
• Umphumela wokukhetha kanye
nokweqa encazelweni yegama
• Umphumela wesu lokusebenzisa
ulimi olunezincazelo ezicashile kanye
nemibuzombumbulu
• Umphumela wesu lokusebenzisa
izinto ezibonakalayo
Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Ukubhala indaba: elandisayo/ Umsebenzi ezingeni lamagama:
nenoveli/izindaba ezimfushane/ echazayo/eningayo (ecabangisisayo)
Ukulalela inkulumo-mpikiswano Izihlanganiso kanye nezenzo
inganekwane (inganeko-zilwane,
emsakazweni/kuthelevishini • Ukukhethwa kwamagama
umzekeliso, inganeko-zilwane, Umsebenzi ezingeni lemisho:
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Ababambe iqhaza insumo kanye nensumansumane) • Izwi kanye nesitayela
Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko,
• Ukusetshenziswa kwezwi • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Ukuchaza kuzwakale izinkathi zesenzo, izinhlobo zemisho,
isakhiwo, abalingiswa, isizinda, imisho lapho omenzi beba yizinhloko
• Isivinini • Iphimbo
udweshu, uphawu, ukubaluleka zemisho kanye nemisho lapho
• Ukwethula isiphakamiso kanye kwemisindo, imifanekisomqondo • Amaphuzu awumongo kanye omenziwa beba yizinhloko zemisho
5&6 nokusisekela/nokusivikela namaphuzu asekelayo kanye nezinhlobo zezigaba
Inqubo yokufunda
• Ukwethula amaphuzu aphikisayo • Ukubhala umbhalo osabulembu Izincazelo zamagama:
• Ukulungiselela ukufunda (yethula
ukuze kuhleke kahle imibono/
• Isinqumo uhlobo lombhalo/qagela izigameko) Incazelo esobala, incazelo
amaphuzu
• Ukubhala amanothi ecashile, ifanamsindo (ifanangwaqa
• Ngesikhathi kufundwa (phawula
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
• Ukwethula indaba ukuze imakwe nefanangwaqa), inhlonipho,
• Ukuxoxa kanye nokwabelana ngezimpawu zombhalo)
uthisha ifuzamsindo kanye noteku
ngamanothi • Ngemumva kokufunda
Izimpawu zokuloba kanye
(akuphendulwe imibuzo,
nesipelingi:
kuqhathaniswe, kwehlukaniswe,
kuhlaziywe) Izinhlobo zesipelingi
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Ukubamba iqhaza kunkulumo- Ubunkondlo Gxila kulokhu okulandelayo:
mpikiswano
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Inqubo yokubhala
• Ukuxoxisana ngezimiso
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukuhlela
• Ukusetshenziswa kolimi izifengqo, imifanekisomqondo,
imvumelwano nesigqi • Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukwethula isiphakamiso kanye
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Ukubuyekeza
nokusisekela/nokusivikela
imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
• Ukwethula amaphuzu aphikisayo
• Isitayela sombhali ucacise
• Ababambe iqhaza
• Ukufengqa • Ukulungisa amaphutha, ukwethula
• Isinqumo
• Umoya wenkondlo Kubhalwa indaba kulandelwa inqubo
yokubhala
• Indikimba kanye nomyalezo.
Ukufunda/ukubukelela ukuqondisisa
(Imibhalo ebhaliwe kanye
nebukelwayo)
Amasu
• Ukufunda ngokushesha ukha
5&6 phezulu
• Ukufunda ngokukha phezulu
ngenhloso yokuthola amaphuzu
asekelayo
• Ukufunda ngokuquphelisisa
• Ukuqagula
• Ukuzitholela izincazelo
zamagama angejwayelekile kanye
nemifanekisomqondo
• Imibono ewumongo kanye
neyesekelayo
• Umphumela wokukhetha kanye
nokweqa encazelweni yegama
• Umphumela wokusebenzisa izifenqo
nezakhiwo zenkulum o ecashile
• Ukucabangela umbhali kanye
nesiphetho
125 Ukufingqa umbhalo
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo odlulisa umyalezo: ikhadi Umsebenzi ezingeni lamagama:
126 ezimfushane kanye nenoveli lesimemo
Ukulalela inkulumo eyethulwa izichasiso
yilunga lomphakathi elihloniphekile • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Izidingo zesakhiwo kanye nesitayela
Umsebenzi ezingeni lemisho:
abalingiswa, okwenzekayo,
• Ukusetshenziswa kolimi • Abafundi abaqondiwe, inhloso kanye
inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, Isigaba esichazayo
nokuqukethwe
• Echemayo nebandlululayo udweshu, okwenzeka endabeni
Isigaba umuntu asibhala ngendlela
isizinda, umlandi kanye nendikimba • Ukukhethwa kwamagama,
• Izinkolelo ezingaguquki ethandwa nguyena
ukufengqa; ukuchaza okucacile
Inqubo yokufunda
• Iphimbo Isigaba esehlukanisayo
• Izinhlobo zemisho (ubude
• Ukulungiselela ukufunda (yethula
• Ulimi kanye namandla nezakhiwo) Izincazelo zamagama:
uhlobo lombhalo)
• Ukuphendula imibuzo Gxila kulokhu okulandelayo: Igama elilodwa elimele amaningi
• Ngesikhathi kufundwa (phawula
Inkulumo elungiselelwe ngezimpawu zombhalo) Inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba kanye
nesipelingi:
Abafundi benza ucwaningo • Ngemumva kokufunda • Ukuhlela
noma uphenyo njengomsebenzi (akuphendulwe imibuzo, Izinhlobo zesipelingi
7&8 • Ukubhala izinhlaka zokuqala
wokuzilungiselela. kuqhathaniswe, kwehlukaniswe,
kuhlaziywe) • Ukubuyekeza
• Izimiso zokwethula inkulumo
Ubunkondlo • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
• Ukukhombisa ngomzimba
ucacise
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• Isingeniso kanye nesiphetho
• Ukulungisa amaphutha, ukwethula
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo:
• Ukusetshenziswa kolimi izifengqo, imifanekisomqondo, Kubhalwa ikhadi lesimemo
imvumelwano nesigqi
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo:
imigqa, amagama nezigaba/izitanza
• Isitayela sombhali
• Ukufengqa
• Umoya wenkondlo
• Indikimba kanye nomyalezo.
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Ukufunda/ukubukela/ukuqondisisa
(Imibhalo ebhaliwe kanye
nebukelwayo)
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu
• Ukufunda ngokukha phezulu
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile
• Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukuqagula
• Ukuzitholela izincazelo zamagama
angejwayelekile kanye nemifanekiso
• Imibono ewumongo kanye
7&8
neyesekelayo
• umbono ongowakho
• Ukufingqa
• Umphumela wokukhetha kanye
nokweqa encazelweni yegama
• Umphumela wesu lokusebenzisa
ulimi olunezincazelo ezicashile kanye
nemibuzombumbulu
• Umphumela wesu lokusebenzisa
izinto ezibonakalayo
• Ukucabangela umbhali kanye
nesiphetho
127
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Umbhalo odlulisa umyalezo; Umsebenzi ezingeni lamagama:
128 nomdlalo inkulumo-mpendulwano
Ukuxoxa indaba Izenzo, ukubuza imibuzo kanye
• Izimpawu zombhalo wobuciko: • Ukukhethwa kwamagama nesabizwana sokukhomba
• Qaphela lokhu: amakhono
abalingiswa, okwenzekayo,
okukhuluma, iphimbo, ukuphimisa • Izwi kanye nesitayela Umsebenzi ezingeni lemisho:
inkulumo-mpendulwano, isakhiwo,
kahle amagama, isivinini, indlela
udweshu, okwenzeka endabeni • Ukuchaza kucace Inqubo, ukulandelana kwezinto
yokubiza amagama, ukubheka
isizinda, umlandi kanye nendikimba ngokubaluleka kwazo kanye nesigaba
izethameli, indlela yokuma kanye • Iphimbo
esisongayo
nokusebenzisa izitho zomzimba Inqubo yokufunda
• Amaphuzu awumongo kanye
Izincazelo zamagama:
• Izimiso kanye nezimpawu zendaba • Ukulungiselela ukufunda (yethula namaphuzu asekelayo
uhlobo lombhalo) Igama elilodwa elimela amaningi
Inkulumo-mpendulwano: ukulingisa • Ukubhala umbhalo osabulembu
inkulumo-mpendulwano • Ngesikhathi kufundwa (phawula ukuze kuhleke kahle imibono/ Izimpawu zokuloba kanye
ngezimpawu zombhalo) amaphuzu nesipelingi:
• Ukusetshenziswa kolimi
• Ngemumva kokufunda • Ukwethula indaba ukuze imakwe Izinhlobo zesipelingi
• Ukunikezelana amathuba lapho
(akuphendulwe imibuzo, uthisha
9 & 10 kukhulunywa
kuqhathaniswe, kwehlukaniswe,
Gxila kulokhu okulandelayo:
• Ukukhombisa ngmzimba kuhlaziywe)
Inqubo yokubhala
• Izimpawu zombhalo Ubunkondlo
• Ukuhlela
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo:
izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukubuyekeza
imvumelwano nesigqi
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo: ucacise
imigqa, amagama nezigaba/izitanza
• Ukulungisa amaphutha, ukwethula
• Isitayela sombhali
Kubhalwa i-ajenda namaminithi
• Ukufengqa kulandelwa inqubo yokubhala
• Umoya wenkondlo
• Indikimba kanye nomyalezo.
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi
Isifundo sokuqondisisa (umbhalo
ocashunwe embhalweni wobuciko
ofundwayo)
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu, ukufunda ngokukha phezulu
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile
9 & 10 • Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukuzitholela okuqondiwe
• Izincazelo zamagama
• Umbono wombhali
• Iqiniso kanye nombono
• Incazelo eqondiwe
Ukuhlola kwethemu yesi-3
UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO
UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO SESIBILI
NOKULALELWAYO
Inkulumo elungiselelwe/umdlalo wokulingisa/inkulumo Indaba echazayo/elandisayo/ejeqezayo/edaza inkani Isifundo sokuqondisisa kanye nokusetshenziswa kolimi
mpendulwano/ingxoxo ye-CV/incwadi yefa/isitatimende.
I-CV kanye nencwadi ehambisana nayo
129
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI-9 ITHEMU YESI-4 OKUQUKETHWE
130 Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi
Ukulalelela ukuqondisisa Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo omude odlulisa umyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama:
ezimfushane kanye nenoveli incwadi yokucela isikhala
• Phawula ngokuhlaziyisisa imibhalo Izenzo
ehlukahlukene • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Isakhiwo sombhalo
Umsebenzi ezingeni lemisho:
abalingiswa, okwenzekayo,
• Ukulalela ngenhloso yokuthola/ • Inhloso yombhalo
inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko,
yokuzuza ulwazi oluthile
udweshu, okwenzeka endabeni • Amaphuzu awumongo kanye imisho lapho omenzi beba yizinhloko
• Ukulalela kanye nokuthokozela isizinda, umlandi kanye nendikimba namaphuzu asekelayo zemisho kanye nemisho lapho
imizekeliso kanye nezihloko omenziwa beba yizinhloko zemisho
Inqubo yokufunda • Ukuhleleka kahle kwemisho
• Ukuphendula imibuzo Izincazelo zamagama:
• Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso
Inqubo yomhlangano uhlobo lombhalo) ukuqinisekisa ukuxhumana kahle Amagama angacacile, amagama
kwemisho asetshenziswa ngokweqile,
• Ababambe iqhaza • Ngesikhathi kufundwa (phawula
ukuphindaphinda, ulimi olukhulunywa
ngezimpawu zombhalo) • Ukusetshenziswa kwezinhlobo
• Izimiso zomhlangano ikakhulukazi yintsha, yasemalokishini
zemisho ezehlukene (ubude
• Ngemumva kokufunda kanye nolimi oluqondwa kuphela yilabo
• Ukunikezana amathuba okukhuluma nezakhiwo)
(akuphendulwe imibuzo, abalusebenzisayo
1&2 • Ukusetshanziswa kolimi kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, Gxila kulokhu okulandelayo:
Izimpawu zokuloba kanye
kuhlaziywe)
• Indlela yokuphikisana Inqubo yokubhala nesipelingi:
emhlanganweni Ubunkondlo
• Ukuhlela Izinhlobo zesipelingi.
• Isingeniso kanye nesiphetho • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo:
• Ukubuyekeza
izifengqo, imifanekisomqondo,
imvumelwano nesigqi • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
ucacise
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo:
imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukulungisa amaphutha, ukwethula
• Isitayela sombhali Kubhalwa incwadi yokufaka
isikhalazo
• Ukufengqa
• Umoya wenkondlo
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
• Indikimba kanye nomyalezo.
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi
Isifundo sokuqondisisa (umbhalo
ocashunwe embhalweni wobuciko
ofundwayo)
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu, ukufunda ngokukha phezulu
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile
1&2 • Ukufunda ngokuqaphelisisa
• Ukucabangela
• Izincazelo zamagama
• Umbono wombhali
• Iqiniso kanye nombono
• Incazelo eqondiwe
Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo edlulisa umyalezo: i-imeyili Umsebenzi ezingeni lamagama:
ezimfushane kanye nenoveli
Ukulalelela ukuqondisisa • Isakhiwo sombhalo Amabizoqho kanye namabizongxube
(Akusetshenziswe inkulumo- • Izimpawu zombhalo wobuciko:
• Inhloso yombhalo Umsebenzi ezingeni lemisho:
mpendulwano eqoshiwe) abalingiswa, okwenzekayo,
inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, • Amaphuzu awumongo kanye Inqubo, ukulandelana kwezinto
• Ukulalela inkulumo-mpendulwano
udweshu, okwenzeka endabeni namaphuzu asekelayo ngokubaluleka kwazo kanye nesigaba
• Ukubhala amanothi isizinda, umlandi kanye nendikimba esisongayo
• Ukusetshenziswa kolimi
-- Ulimi kanye namandla Inqubo yokufunda Izincazelo zamagama:
• Irejista
-- Iphimbo • Ukulungiselela ukufunda (yethula Izinkolelo ezingaguquki, ukubandlulula
• Ukuhleleka kahle kwemisho
uhlobo lombhalo) kanye nolimi oluchukuluza imizwa
-- Umoya
• Ukusetshenziswa kwezihlanganiso
-- Isingeniso kanye nesiphetho • Ngesikhathi kufundwa (phawula ukuqinisekisa ukuxhumana kahle
3&4 ngezimpawu zombhalo) kwemisho
• Ukuphendula imibuzo
• Ngemumva kokufunda • Ukusetshenziswa kwezinhlobo
Ingxoxo yesigungu/ingxoxo (akuphendulwe imibuzo, zemisho ezehlukene (ubude
yeqembu kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, nezakhiwo)
• Ababambe iqhaza kuhlaziywe)
• Izimiso zengxoxo yesigungu
• Ukunikezana amathuba okukhuluma
• Ukusetshenziswa kolimi
• Indlela yokuphikisana engxoxweni
• Isingeniso kanye nesiphetho
Iqembu lixoxa ngezihloko ezisematheni
131
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi
Ubunkondlo Gxila kulokhu okulandelayo: Izimpawu zokuloba kanye
132 nesipelingi:
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Inqubo yokubhala
Izinhlobo zesipelingi kanye izifinyezi
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukuhlela
ezi-4:
izifengqo, imifanekisomqondo,
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
imvumelwano nesigqi 1. Izifinyezo ezejwayelekile
• Ukubuyekeza
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Mnumzane - Mnu.
imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
• Isibonelo - isib.
ucacise
• Isitayela sombhali
2. I-akhronimi I-Acquired
• Ukulungisa amaphutha, ukwethula
• Ukufengqa
• Immuno Deficiency Syndrome - AIDS
Kubhalwa i-imeyili kulandelwa
• Umoya wenkondlo
inqubo yokubhala 3. Izifinyezo ezisebenzisa uhlamvu
• Indikimba kanye nomyalezo. lokuqala lwegama ngalinye
3&4
Isifundo sokuqondisisa (umbhalo • Thulani Amos Nene - T.A.N
ocashunwe embhalweni wobuciko
• African National Congress - ANC
ofundwayo)
• Ukufunda ngokushesha ukha 4. Izifinyezo ezisuselwa emagameni
phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngokuthatha ingxenye ethile egameni
ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile ngalinye
• Ukufunda ngokuqaphelisisa • Thandiwe – Thandi
• Ukucabangela • Bongumusa - Musa
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
• Izincazelo zamagama
• Umbono wombhali
• Iqiniso kanye nombono
• Incazelo eqondiwe
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi
Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo odlulisa umyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama:
ezimfushane kanye nenoveli umlando kamufi/ukugcwalisa
Ababambe iqhaza baveza isimo Izenzo kanye namabizo
idayari/ikhadi lesimemo
esithile • Izimpawu zombhalo wobuciko:
Umsebenzi ezingeni lemisho:
abalingiswa, okwenzekayo, • Isakhiwo sombhalo
• Isimo sivezwe ngokucacile
inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, Ukuchaza: imbangela nomthelela
• Inhloso yombhalo
• Ababambe iqhaza behlukaniswa udweshu, okwenzeka endabeni
Izincazelo zamagama:
kahle isizinda, umlandi kanye nendikimba • Amaphuzu awumongo kanye
namaphuzu asekelayo Ukuguquka encazelweni, ukusebenzisa
• Ulimi kumele luhambisane nesimo Inqubo yokufunda
ulimi ngezinhloso ezithile; igama
esivezwayo • Ukusetshenziswa kolimi
• Ukulungiselela ukufunda (yethula elilodwa elimele amaningi
• Ukulingisa kuvezwa into ethile uhlobo lombhalo) • Irejista
Izimpawu zokuloba kanye
esimweni ezithile
• Ngesikhathi kufundwa (phawula • Ukuhleleka kahle kwemisho nesipelingi:
ngxoxo ngezimpawu zombhalo)
• Ukusetshenziswa kwezihlanganiso Amaphethini zesipelingi
• Khetha izimo kanye nezihloko • Ngemumva kokufunda ukuqinisekisa ukuxhumana kahle
ezifanelekile (akuphendulwe imibuzo, kwemisho
kuqhathaniswe, kwehlukaniswe,
5&6 • Izimiso zokukhuluma • Ukusetshenziswa kwezinhlobo
kuhlaziywe)
zemisho ezehlukene (ubude
• Ulimi kanye namandla
Ubunkondlo nezakhiwo)
• Ababambe iqhaza
• Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Gxila kulokhu okulandelayo:
• Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: Inqubo yokubhala
izifengqo, imifanekisomqondo,
• Ukuhlela
imvumelwano nesigqi
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Isakhiwo sangaphandle senkondlo:
imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukubuyekeza
• Isitayela sombhali • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze
ucacise
• Ukufengqa
• Ukulungisa amaphutha, ukwethula
• Umoya wenkondlo
Kubhalwa umlando kamufi/idayari/
• Indikimba kanye nomyalezo.
ikhadi lesimemo kulandelwa inqubo
yokubhala
133
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi
Ukufundela ukuqondisisa (umbhalo
134 ocashunwe embhalweni wobuciko
enikiziwe)
• Ukufunda ngokushesha ukha
phezulu, ukufunda ngokukha
phezulu ngenhloso yokuthola
umfanekisomqondo
• Ukufunda ngokuqaphelisisa
5&6
• Ukucabangela
• Izincazelo zamagama
• Umbono wombhali
• Iqiniso kanye nombono
• Incazelo eqondiwe
Ukubhala iphuzu noma isigaba
(ipharagrafu)
Amasu okulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela: Ukubhala: Umsebenzi ezingeni lamagama:
Kuyabukezwa Kuyabukezwa: izimpawu Kuyabukezwa: ukubhalwa Kuyabukezwa
ezisemqoka zemibhalo kwemibhalo Umsebenzi ezingeni lemisho:
yobuciko, izimpawu nezimiso Inqubo yokubhala imibhalo
zokusetshenziswa kolimi Kuyabukezwa
Izincazelo zamagama:
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
7&8
Igama elilodwa elimele amagama
amaningi
Izimpawu zokuloba kanye
nesipelingi:
Amaphathini zesipelingi.
Imisebenzi Yokuhlola Okuhlelekile neyokuphela Konyaka yeThemu yesi-4
UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO NOKULALELWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUHLOLA KOKUPHELA KONYAKA
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Inkulumo-mpikiswano/i-inhlolokhono/ingxoxo/inkulumo elungiselelwe/inkulumo Iphepha 1: Okukhulunywayo
engalungiselewe. Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa; Ukusetshenziswa kolimi (Amahora ama-2)
9 & 10 Inkundla/ingxoxo yomkhandlu/ukulalela isifundo sokuqondisisa/inqubo Iphepha 3: Ukubhala (ihora)
yomhlangano.
Iphepha 4: Inganekwane (Ihora)
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
ISIGABA SESI-4: UKUHLOLA ULIMI LWASEKHAYA
4.1 ISINGENISO
Ukuhlola inqubo ehleliwe eqhubekayo yokuhlonza, yokuqoqa, nokuhumusha ulwazi lokuthi abafundi basebenze
kanjani.Kufaka izigaba ezine: ukwakha nokuqoqa ubufakazi bomphumela, ukulinganisa ngenhloso yokuhlola
ubufakazi, ukubhala okutholakele kanye nokusetshenziswa kolwazi ukuqonda nokukwazi ukusiza ukuthuthuka
komfundi ukuze kwenziwe ngcono inqubo yokufunda nokufundisa.
Ukuhlola kumele kwenzeke ngazo zombili lezindlela, okuhlelekile (ukuhlola ukuze kufundwe) nokungahlelekile
(ukuhlola kokufunda). Kukho kokubili lokhu kuhlola kubalulekile ukuthi abafundi baziswe njalo indlela abenze ngayo
ekuhlolweni kwabo ukuze kukhule ubungcweti ekufundeni.
Ukuhlola izilimi kuyinto eqhubekayo, kweseka ukukhula nokuthuthuka kwabafundi.kuyingxenye esemqoka
yokufundisa nokufunda inikeza indlela okufundiswe nokufundwe ngayo.kumele kuhlanganiswe ekufundiseni
nasekufundeni kunokuthi kusetshenziswe njengento ezimele.Ukuhlola okuhlanganisiwe kwezinhlaka ezihlukene
zolimi kumele kwenziwe.Isibonelo, singaqala ngokufunda isiqephu bese senza isifundo sokuqondisisa.Kungenziwa
imibuzo ngolwazi lolimi ethathelwe endabeni efundiwe.Emumva kokufunda abafundi kumele baphendule umbhalo/
indaba, isibonelo, ngokubhala incwadi ngezinto eziphakanyisiwe embhalweni/endabeni noma babhale izimpendulo
abaziqambele zona ngokuqukethwe umbhalo/indaba.Ukusonga lomsebenzi, kungenziwa ingxoxo ngesihloko ngale
ndlela kungenziwa wonke amakhono olimi emsebenzini owodwa ogelezayo, ohlanganisiwe.
Ukuhlola amakhono olimi ahlukene akufanele kubukwe njengomsebenzi ozimele kodwa njengomsebenzi owodwa
ohlanganisiwe.Irubriki yokuhlola kumele ihlangabezane namakhono olimi ahlukene kumsebenzi ohlolwayo.
Amakhono okulalela abafundi, ikhono lokukhuluma, ukukwazi ukuphendula imibuzo, ukuhlanganyela engxoxweni
kanye namakhono okubhala kumele abhekwe nsukuzonke lapho kunesidingo.
Kubalulekile futhi ukuthi ukuqonda kwabafundi abakufundayo kuhlolwe hhayi nje ukukwazi ukubona nokuhlukanisa
amagama.Ukuhlolwa kokufunda kufanele kwenziwe njalo kungabi ukuhlola okwenziwa kanye. Ukuhlola kokufunda
okuhlelekile kumele kugxile ekufundeni kuzwakele nasemisebenzini esiza uthisha ukuthola ukuthi umfundi uqonda
kangakanani, isibonelo, ukuphinda axoxe indaba noma aphendule imibuzo.
Ukuhlolwa komsebenzi obhaliwe kuzogxila kuqala kwikhono lomfundi lokudlulisa ukuqonda, nokubheka ukuthi
babhale ngokuyikho, isibonelo. ukusetshenziswa kwezakhiwo zolimi ngokufanele, ukupela kanye nezimpawu
zokubhala.Konke ukuhlola kumele kuqonde ukuthi ukufundwa kolimi kuyinto eqhubekayo abafundi ngeke bakhiphe
isiqephu somsebenzi oyikho/oqondile ngesihlandla sokuqala.Ngakho ke izigaba ezihlukene zenqubo yokubhala
kumele zihlolwe.
Uma kwenziwa umsebenzi ohlelekile, kuzogxilwa kwikhono elithize, isibonelo Ukulalela nokukhuluma, Ukufunda
noma Ukubhala.ngoba ukufundwa kolimi kuyinqubo ehlanganisiwe, kuzosetshenziswa ngaphezu kwekhono elilodwa.
Izakhiwo zolimi kumele zihlolwe engqikithini.uthisha kumele aqinisekise ukuthi ukuhlola akwenziwa ngemisebenzi
ebhalwayo kuphela, kepha nangemisebenzi eyenziwayo nangokukhuluma.Kubalulekile ukuhlola lokho abafundi
abakuqondayo kungabi abakufake ekhanda nje, ngakho ke hlola amakhono engqikithini, isib. Abafundi bangawapela
wonke amagama ngokuyikho uma kuhlolwa ngoLwesihlanu, kepha bayakwazi yini ukuwasebenzisa lawomagama
ngokuyikho uma bebhala izindaba zabo noma indaba?
Ukufundisa nokuhlola izilimi kumele kubhekelele ukufakwa kwabo bonke abafundi, kumele kutholwe amasu okusiza
bonke abafundi ukufinyelela noma ukukhipha imibhalo yolimi. Uhlelo lokuhlola livumela ukuhlola okuqoqayo,
135
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
okungaba ukubhala isivivinyo ekupheleni kwethemu ngayinye. Umsebenzi ohlolwayo kumele kube umsebenzi
owenziwe kuleyothemu.Umsebenzi ohlolwayo kumele ube semazingeni okuqonda ahlukene ukuqinisekisa ukuba
semthethweni kwawo.
4.2 UKUHLOLA OKUNGAHLELEKILE NOMA KWANSUKUZONKE
Ukuhlolela ukufunda kunenjongo yokuqoqa ulwazi lokuphumelela kwabafundi olungasetshenziswa ekwenzeni
ngcono ukufunda kwabo.
Ukuhlola okungahlelekile kuwukubheka nsukuzonke inqubekelaphambili yabafundi. Lokhu kwenzeka ngokuthi,
kubhekwe, kukhulunywe, ukubonakalisa ngokuxoxisana kukathisha nomfundi, Ukuxhumana kwasekilasini
okungahlelekile, njll. Ukuhlola okungahlelekile kwenziwa kube lula ngangokuba uthisha uyakwazi ukumisa abafundi
maphakathi nesifundo abheke abafundi noma axoxe nabo ngenqubekelaphambili yokufunda. Ukuhlola amakhono
olimi kwenziwa ngokubheka, imisebenzi ebhalwayo, imisebenzi ekhulunywayo neyenziwayo, izivivinyo ezibhalwayo,
ukufunda kakhulu uphimisela nezinye izindlela zokuhlola.Ukuhlola okungahlelekile kumele kusetshenziselwe
ukubonisa abafundi indlela abenze ngayo nokwazisa indlela ukufundisa okumele kuhlelwe ngayo, kodwa
akuphoqelekile ukuba kubhalwe phansi.Kumele kungahlukaniswa nemisebenzi yokufunda eyenzeka ekilasini futhi
ungasebenzisa imisebenzi yakho eminingi yokufunda ukuhlola ukwenza/ukusebenza kwabafundi okungahlelekile.
Ngezinye izikhathi ungafuna ukwenza uhlobo oluthize lwemisebenzi yokuhlola ukugqugquzela abafundi ukuthi
bafunde, njengemibhalo yesipelingi.Abafundi noma uthisha bangawumaka lomsebenzi wokuhlola.
Kuphakanyiswa ukuthi uthisha usebenzise amaviki amabili okuqala ethemu ukwenza ukuhlola okuyisisekelo
kubafundi. Uthisha Kufanele asebenzise imisebenzi enikeziwe yamaviki okuqala ethemu kuhlelo lokufundisa
ukwenza lokhu kuhlola.
Ukuzihlola nokuhlolana kontanga kwenza abafundi bazimbandakanye ekuhloleni. Lokhu kubalulekile ngoba kwenza
abafundi bafunde babuye bazibheke ukusebenza kwabo. Imiphumela yokuhlola okungahlelekile kwansukuzonke
ayibhalwa phansi ngokuhlelekile ngaphandle uma uthisha ezithandela yena. Kepha othisha bangathanda ukugcina
amarekhodi okubhaliwe ngenqubekela phambili yomfundi ngamunye ngokwezinhlaka ezihlukene zesifundo
ukusiza ukuhlela nokuqinisekisa ukuthi umfundi ngamunye uyathuthuka kumakhono adingekayo kanye nokuqonda.
Imiphumela etholakala ekuhlolweni okungahlelekile kwansukuzonke akumele isetshenziselwe ukubheka ukuthi
umfundi uyadlulela yini ebangeni elilandelayo nenhloso yokukhipha izitifiketi.
4.3 UKUHLOLA OKUHLELEKILE
Yonke imisebenzi yokuhlola eyenza uhlelo lokuhlola okuhlelekile ngonyaka ithathwa njengokuhlola okuhlelekile.
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile imakwa othisha babhale phansi ukuze kubonakale ukuthi umfundi uyaqhubekela
yini ebangeni elilandelayo.Yonke imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kumele imodareyithwe ukuqinisekisa ukuba
sezingeni nokugcinwa kwemigomo efanele.
Ukuhlola okuhlelekile kunikeza uthisha amasu okubheka nokuhlola inqubekela phambili yabafundi ebangeni
nasesifundweni esithile. Izibonelo zokuhlola okhlelekile kufaka izivivinyo, ukuhlola, imisebenzi eyenziwayo,
amaprojethi, okwethulwa ngokukhuluma, ukubonisa, ukutshengisa, (njengokuphinda uxoxe indaba, ukuqondanisa),
okwenziwayo (njengokulingisa), inkulumo elotshiwe, ukuhlanganyela emisebenzini ekhulunywayo (njengengxoxo
yababili, izingxoxo) imisebenzi ebhalwayo (njengokuqedela iphepha lokusebenzela, ukubhala isigaba noma ezinye
izinhlobo zemibhalo) njll.
Inhloso yokwenza Uhlelo lokuHlola ukuqinisekisa ukuba neqiniso, ukuthembeka, ukulunga nokwanela kokuhlola
ngokuhola okucacile ezinhlotsheni zemisebenzi kanye nephesenti elabelwe ikhono ngalinye lolimi elisemsebenzini.
136 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Kuphinde kwethule lokho ukuhlola okugxile kuko, isib.indlela okufanele wethulwe ngayo imisebenzi.
Kumsebenzi wokuhlola okuhlelekile, sebenzisa uhla lwezimpendulo, irubriki, ichecklist kanye nerating scale namanye
amathuluzi afanele okuhlola ukubheka, ukuhlola nokubhala amazinga abafundi okuqonda kanye namakhono.
Khetha ithuluzi lokuhlola elifanele leyonhlobo yomsebenzi.Isibonelo, irubrikhi iyona efanele kunohla lwezimpendulo
kwisiqephu sombhalo wokuziqambela.uhla lwezimpendulo ilona olufanele isivivinyo sesipelingi noma umsebenzi
wesi-fundo sokuqondisisa.
4.3.1 Izidingo zokuhlola okuhlelekile zolimi lwasekhaya
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kumele ihlole uhlu lwezinhlaka zamakhono olimi ukuze izinhlaka esisemqoka
zihlolwe ngokuqhubeka kwethemu kanye nonyaka.othisha kufanele baqiniseke ukuthi lezi zinhlaka zihloliwe
ngokungahlelekile abafundi baziswa ngendlela abasebenze ngayo ngaphambi kokuthi zihlolwe ngokuhlelekile.
Konke ukuhlola emaBangeni aphakeme kwenziwa isikole, ngokohlelo lwangaphakathi lwesikole.
Uhlelo lokuhlola okuhlelekile kwamaBanga 7- 9 kuhlanganisa imisebenzi yokuhlola okuhlelekile eyishumi nanye (11),
okwenza u- 100%.ukuhlola okwenziwa isikole u- 40% kanti okokuphela konyaka u-60%
Ukuhlola okwenziwa isikole (40%)
Amabanga aphakeme anemisebenzi yokuhlola okuhlelekile eyishumi (10) ehlelwe ngalendlela elandelayo:
• IBanga lesi-7 – imisebenzi yokukhulunywayo emi-4, imisebenzi ebhalwayo emi-2, izivivinyo ezi-3 nokuhlola
kwaphakathi nonyaka (June) oku-1.
• IBanga lesi - 8 – imisebenzi yokukhulunywayo emi-4, imisebenzi ebhalwayo emi-3, izivivinyo ezi-2 nokuhlola
kwaphakathi nonyaka (June) oku-1.
• IBanga lesi - 9 – imisebenzi yokukhulunywayo emi-4, imisebenzi ebhalwayo emi-3, izivivinyo ezi-2 nokuhlola
kwaphakathi nonyaka (June) oku-1.
Izivivinyo zokuphela konyaka (60%)
Isivivinyo sokuphela konyaka siqukethe imisebenzi ekhulunywayo nebhalwayo.umsebenzi okhulunywayo,
okuliphepha loku-1 u-20.8%.iphesenti kufanele livele kulemisebenzi emine ekhulunywayo eyenziwe onyakeni.
imisebenzi ebhalwayo, okufanele yenziwe ngaphansi kwezimo eziqhashelwe, kufaka aphepha ama- (2) nama- (3)
ngokulandelana kwiBanga lesi – 7 nelesi-8 kanye neBanga lesi-9.
AmaBanga lesi-7 nelesi-8
• Iphepha lesi - 2 – isifundo sokuqondisisa, ulimi engqikithini kanye nezimpendulo emibhalweni yobuciko
• Iphepha lesi - 3 – okubhalwayo (imibhalo yobuciko, i-Eseyi nemibhalo edlulisa umyalezo)
IBanga lesi - 9
• Iphepha lesi - 2 – isifundo sokuqondisisa kanye nolimi engqikithini
• Iphepha lesi - 3 – okubhalwayo (imibhalo yobuciko, i-Eseyi nemibhalo edlulisa umyalezo)
• Iphepha lesi - 4 – izimpendulo emibhalweni yobuciko
137
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
4.3.2 Izinhlobo zemisebenzi ngethemu
Izinhlobo zokuhlola ezisetshenzisiwe kumele zibe sezingeni elifanele ngokweminyaka nangokokukhula. Isimo
salemisebenzi kumele siphathe okuqukethwe isifundo, kubuye kufake izinhlobonhlobo zemisebenzi ezakhelwe
ukufeza injongo yesifundo.kumelwe isekelwe kulwazi namakhono enziwe ngaleyo themu.Sebenzisa uhla lokufundisa
lwethemu lebanga ngalinye ukukhetha izinhlobo zemisebenzi kanye namakhono adingekayo kwingxenye ngayinye
yonsebenzi wokuhlola ohlelekile.Isibonelo, uma uhlela isiqephu sokubhala ngokuziqambela ebangeni lesi-7, ithemu
yoku-1 ufuna abafundi babhale inkondlo, ungalindela ukuthi ‘babhale imisho elinganayo evumelanayo’kumele kube
yilokho okufundisile.Uma uhlela umbhalo wolwazi ngethemu yokuqala, kuyofanele babhale besebenzisa uhlaka
olufanele.Ngokufanayo ekulaleleni nasekukhulumeni, angekhe ucele abafundi ukuthi banike ingxoxo emfishane
ebangeni lesi-7, kuthemu yoku-1, ngoba lokho kufundiswa kamuva.
Ukuhlola okuhlelekile kumele Kubhekelele amazinga abafundi okuhlakanipha ahlukahlukene njengoba kubonisiwe
lapha ngezansi. Kungasetshenziswa izinhlobo ezahlukene zemibuzo njengaleyo efuna impendulo eyodwa (multiple
choices), imibuzo evalekile (cloze), eqhathanisayo kanye naleyo eqondile.
Ithebula loku-1
Amazing
Iphesenti
okusebenzisa Umsebenzi
lomsebenzi
umqondo
Umqondo osobala Imibuzo eqondene nokutholakala kolwazi olusobala olutholakala embhalweni
(izinga loku-1)
• Gagula izinto/abantu/izindawo/ingxenye yokuphelele.
• Yethula amaqiniso/izizathu/amaphuzu/imibono
• bona izizathu/abantu/imbangela …
Ukulungisa
• nika uhla lwamaphuzu/amaqiniso/amagama/izizathu …
kabusha (izinga
lesi-2) • chaza indawo/abantu/umlingiswa...
• yamanisa isigameko/isigcawu/ulwazi olutholakala ngokukhula nokwenzeka Amazinga
kwezinto … eloku-1 nelesi
- 2: 40%
Imibuzo edinga ukuhlaziya, ukuhlelwa kwemiqondo noma ukuhlelwa kolwazi
olubekwe ngokusobala olutholakala emibhalweni.
• finqa amaphuzu asemqoka/imibono/okwenziwayo/okungenziwa/hlanganisa
ndawonye okufanayo...
• Hlanganisa izinto ezifanayo
• nikeza okufanayo/okungumehluko…
• nikeza ngokusamfanekiso…
ukucabangela Imibuzo edinga umhlolwa akwazi ukubhekisisa ulwazi olwethulwe emibhalweni
(izinga lesi-3) labekwa ngokusobala ngokusebenzisa ulwazingqangi lwakhe.
• Chaza umbonongqangi …
• Qhathanisa imibono/indlela okubukwa ngayo izinto/izenzeko …
• •Iyini inhloso yombhali (noma umlingiswa) okuhlosiwe/indlela abuka ngayo
izinto/isizathu … Izinga lesi-3:
• Chaza imbangela/umthelela we… 40%
• Ngabe isenzo/ukuphawula/indlela abuka ngayo (njll) kuvezani ngomxoxi/
umbhali/umlingisi …
• Ngabe isifaniso/isingathekiso/imifanekisomqondo kunamthelela muni
ekuqondeni kwakho
• ucabanga ukuthi uzoba yini umphumela/umthelela njll wesenzo/isimo …
138 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amazing
Iphesenti
okusebenzisa Umsebenzi
lomsebenzi
umqondo
Ukuhlolisisa (izinga Le mibuzo imayelana nezinqumo ezithinta ubugugu nokunohlonze. Lokhu
lesi-4) kufaka izinqumo mayelana nokuqinisekisa ubukhona bento, iqiniso nombono,
nokukholeka, ukukwazi ukucabanga nokuqonda, ukuphikisana, kanye nezinto
ezifana nokuthandeka, nokwamukeleka kwezinqumo nezenzo nokwaziswayo
emphakathini:
• Ucabanga ukuthi lokhu okwenzekile kuyakholeka/kungenzeka?
• Ingabe impikiswano yombhali inobuqiniso/ukucabanga nokuhluzeka/
nomnqamula juqu …
• xoxa/phawula ngokuhlolisisa ngezezo/inhloso/indlela okubonwa ngayo izinto/
iziphakamiso/isiqondiso …
• Uyavumelana nombono/isitatimende/okubonile/ukuhumusha..?
• Ngokwakho ukubona, ngabe umbhali/umlandi/umlingiswa ufanele yini ukubeka
umbono/ukuphakamisa lokhu? (sekela impendulo yakho/nikeza isizathu
sempendulo yakho).
• Ngabe ukuziphatha/ukwenza izinto ngendlela enza ngayo umlingiswa ifanele
yini/kwamukelekile kuwena? Nikeza isizathu sempendulo yakho. Amazinga ele-
• Ngabe izenzo zomlingiswa/indlela enza ngayo izinto/isisusa kumveza kanjani 4 nele-5: 20%
ngokwesimo esamukelekile ngokwamagugu?
• Xoxa ngokucophelela/phawula ngokwezinqumo zamagugu ezitholakala
embhalweni.
Le mibuzo ihlose ukuhlola umthelela wokomqondo nokokuncoma Umbhalo
kohlolwayo. Kugxilwa kakhulu endleleni aphendula ngayo ebheka ukuphakama
komoya ngokuqukethwe, ukukhonjwa kwabalingiswa noma izehlakalo nendlela
aphendula ngayo ekusetshenzisweni kolimi ngumbhali (njengokukhethwa
kwamagama nemifanekisomqondo)
• Xoxa ngempendulo yakho uyibhekise embhalweni/isehlakalo/isimo/udweshu/
ukuncoma (izinga ungqingetshe.
lesi-5) • Uyazwelana nomlingiswa? Yikuphi ongakwenza uma ungahle ubhekane nalesi
simo?
• Phawula ngolimi olusetshenziswa ngumbhali.
• Xoxa ngokuphumelela kwesitayela sombhali/isingeniso/isiphetho/
imifanekisomqondo/ukusetshenziswa kwamasu obunkondlo/amasu emibhalo.
4.4 UHLELO LOKUHLOLA
Uhlelo lokuhlola lwakhelwe ukusabalalisa imisebenzi ehlelekile kuzona zonke izifundo esikoleni ngokwethemu.Uhlelo
lokuhlola kumelwe ludwetshwe isikole lukhombise izinsuku okuzokwenziwa ngazo umsebenzi.
Izidingo zezifundo
Izidingo ezifanele ukufeza imisebenzi zinikwe ngokwamaphesenti. Lapho uhlelo lubonisa amaphesenti angamashumi
amabili (20) ekhono lolimi, kusho ukuthi amamaki alelo khono lolimi anikeziwe ekugcineni kufanele kube
ngamaphesenti angamashumi amabili (20) esamba samamaki hayi amamaki angamashumi amabili (20). Izikole
kazinqunyelwe amamaki athile abekelwe ikhono lolimi inkani nje uma ukukalwa kwalelo nalelo khono kuhlonishwa
emsebenzini ngamunye ngendlela yamaphesenti anikiwe ohlelweni lokuhlola. Ake senze isibonelo ngebanga lesi-8,
lapha isivivinyo solwazi lolimi singahlelelwa amamaki angamashumi amahlanu (50) noma ngaphezulu, inkani nje
uma isikalo sokugcina singadluli isikalo esivezwe ohlelweni lokuhlola.
Lelithebula elilandelayo linika izidingo zokuhlola okuhlelekile oLimini Lwasekhaya:
139
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amathebula ohlelo lokuhlola okuhlelekile
IBANGA LESI- 7
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yoku-1
UMSEBENZI WOKU-
UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola
1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala
koku-1
nokulalelwayo
Ukuphinda axoxe indaba/uxoxa I-eseyi echazayo/elandayo Isifundo sokuqondisisa
ngenkondlo/inkulumompendulwano/ nokusetshenziswa kolimi
Incwadi yobungani/ukubukeza/
eyeqembu/ingxoxo yomkhandlu.
inkulumompendulwano
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-2
UMSEBENZI WOKU-
1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala UMSEBENZI WESI-3:
nokulalelwayo
Ukulalela isifundo sokuqondisisa/ imibhalo yobuciko: imibuzo Ukuhlolwa kwaphakathi nonyaka
ingxoxo/inkulumo engalungiselelwe/ esengqikithini
Iphepha lesi-2: isifundo sokuqondisisa,
ingxoxo yeqembu ngokunika
ukusetshenziswa kolimi nemibhalo
imiyalelo.
yobuciko
Iphepha lesi-: 3 Ukubhala: I-eseyi
eyodwa nombhalo odlulisa umyalezo
owodwa
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-3
UMSEBENZI WOKU-
UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo
1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala
sesi - 3
nokulalelwayo
Umdlalo wokulingisa/inqubo I-eseyi echasisayo/elandisayo Isifundo sokuqondisisa
yomhlangano/ukufunda nokusetshenziswa kolimi
Uhlelo/i-agenda namaminithi
okungalungiselelwe/ukunika
NOMA
izinkomba/ingxoxo yesigungu/
umkhandlu. Umbhalo wobuciko
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-4
UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI- – 2: Isivivinyo sokuphela
nokulalelwayo konyaka
Ukufunda kuzwakale/Inkulumo mpikiswano/ingxoxo Iphepha -1: Okukhulunywayo
yeqembu/inkulumo enga/elungiselelwe
Iphepha- 2: Isifundo sokuqondisisa, ulimi nemibhalo yobuciko
(amahora-2)
Iphepha- 3: Imibhalo (Ihora -1)
140 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI - 8
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yoku-1
UMSEBENZI WOKU-
UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola
1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala
koku-1
nokulalelwayo
Ingxoxo yeqembu – imibhalo umbiko wephephandaba/isiqeshana Ulimi nokuqondisisa
ebonwayo/ukulalela isifundo
Indaba elandisayo/ejeqeza emuva
sokuqondisisa/inkulumo
engalungiselelwe/ingxoxo yeqembu/
inhlolokhono.
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-2
UMSEBENZI WOKU-
UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo
1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala
samaphakathi nonyaka
nokulalelwayo
Ukulalela ngokuqondisisa/ukunika Inhlolokhono/umyalelo umbhalo/ Iphepha loku-1: Okukhulunywayo
izinkomba/isigungu/ingxoxo ukubuyekeza indaba
Iphepha lesi-2: Ukuqondisisa,
yomkhandlu/inkulumo mpikiswano.
Ukusetshenziswa kolimi kanye imibhalo
yobuciko
Iphepha lesi-3: Ukubhala
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-3
UMSEBENZI WOKU-
UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola
1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala
koku-1
nokulalelwayo
Inkulumo mpendulwano/Inkulumo enga/ Indaba echazayo/indaba edazayo Ukuqondisisa kanye nokutshenziswa
elungiselelwe/ukuxoxa indaba/ukufunda kolimi
Incwadi yobungani/
okulungiselelwe.
inkulumompendulwano
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-4
UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo sokuphela
nokulalelwayo konyaka
Inkulumo mpikiswano/ingxoxo/ingxoxo yamaqembu/ Iphepha loku-1: Okukhulunywayo
inkulumompendulwano.
Iphepha lesi-2: Ukuqondisisa, ulimi kanye nemibhalo yobuciko
(amahora ama-2)
Iphepha lesi-3: Ukubhala (ihora)
141
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI - 9
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yoku-1
UMSEBENZI WOKU-
UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola
1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala
koku-1
nokulalelwayo
Ukufunda okulungiselelwe/ingxoxo Indaba echazayo/elandisayo Isifundo sokuqondisisa kanye
nokusetshenziswa kolimi
Incwadi yobungani/ukubuyekeza/
inkulumo-mpendulwano
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-2
UMSEBENZI WOKU-
UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo
1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala
samaphakathi nonyaka
nokulalelwayo
Ukufunda okungalungiselelwe/inkundla/ Ukubuyekeza/umbhalo/uhlelo Iphepha 1: Okukhulunywayo
ingxoxo yeqembu. lwengxoxo/isaziso/i-ajenda
Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa,
yomhlangano namaminithi
ukusetshenziswa kolimi (Amahora ama-
2)
Iphepha 3: Ukubhala (Ihora)
Iphepha 4: Inganekwane (Ihora)
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-3
UMSEBENZI WOKU-
UMSEBENZI WESI-3: isivivinyo
1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala
sesibili
nokulalelwayo
Inkulumo elungiselelwe/umdlalo Indaba echazayo/elandisayo/eveza Isifundo sokuqondisisa kanye
wokulingisa/inkulumo mpendulwano/ amaqiniso/edaza inkani nokusetshenziswa kolimi
ingxoxo ye-CV/incwadi yefa/
I-CV kanye nencwadi ehambisana nayo
ithestamente.
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-4
UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo sokuphela
nokulalelwayo konyaka
Inkulumo-mpikiswano/i-inthavyu/ingxoxo/inkulumo Iphepha 1: Okukhulunywayo
elungiselelwe/inkulumo enga/elungiselewe/iqembu.
Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa, ukusetshenziswa kolimi
Inkundla/umkhandlu/ukulalela isifundo sokuqondisisa/inqubo (Amahora ama-2)
yomhlangano
Iphepha 3: Ukubhala (Ihora)
Iphepha 4: Inganekwane (Ihora)
142 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ngokwamaBanga
Ithebula loku-1: ibanga lesi-7
Ukuhlola okuhlelekile
Maphakathi nonyaka Isivivinyo sokuphela konyaka
40% 60%
Ukuhlola kwesikole (SBA) Amaphepha esivivinyo sokuphela konyaka
40% 39.2% 20.8%
Imisebenzi yokuhlola eyi-10 Izivivinyo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola
okukhulunywayo:
• Imisebenzi yokukhulunywayo Iphepha lesi - 2: isifundo sokuqondisisa,
emi-4 ukusetshenziswa kolimi nobuciko Iphepha loku - 1
bomlomo
• Imisebenzi ebhalwayo emi - 2 Ukulalela
Iphepha lesi - 3: ukubhala
• Izivivinyo ezi -3 Ukukhuluma
• Isivivinyo esi -1 examination Ukufunda
(maphakathi nonyaka)
Imisebenzi ekhulunywayo eyenziwe
enyakeni yenza ukuhlola kokuphela
konyaka.
Ithebula lesi - 2: iBanga lesi - 8
Ukuhlola okuhlelekile
Maphakathi nonyaka Isivivinyo sokuphela konyaka
40% 60%
Ukuhlola kwesikole (SBA) Amaphepha esivivinyo sokuphela konyaka
40% 39.2% 20.8%
Imisebenzi yokuhlola eyi-10 Izivivinyo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola
okukhulunywayo:
• Imisebenzi yokukhulunywayo Iphepha lesi - 2: isifundo sokuqondisisa,
emi-4 ukusetshenziswa kolimi nobuciko Iphepha loku - 1
bomlomo
• Imisebenzi ebhalwayo emi - 3 Ukulalela
Iphepha lesi - 3: ukubhala
• Izivivinyo ezi -2 Ukukhuluma
• Isivivinyo esi -1 examination Ukufunda
(maphakathi nonyaka)
Imisebenzi ekhulunywayo eyenziwe
enyakeni yenza ukuhlola kokuphela
konyaka.
143
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ithebula lesi - 3: iBanga - 9
Ukuhlola okuhlelekile
Maphakathi nonyaka Isivivinyo sokuphela konyaka
40% 60%
Ukuhlola kwesikole (SBA) Amaphepha esivivinyo sokuphela konyaka
40% 39.2% 20.8%
Imisebenzi yokuhlola eyi-10 Izivivinyo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola
okukhulunywayo:
• Imisebenzi yokukhulunywayo Iphepha lesi - 2: isifundo sokuqondisisa,
emi-4 ukusetshenziswa kolimi Iphepha loku - 1
• Imisebenzi ebhalwayo emi - 3 Iphepha lesi - 3: ukubhala Ukulalela
• Izivivinyo ezi -2 Iphepha lesi-4: inganekwane Ukukhuluma
• Isivivinyo esi -1 (maphakathi Ukufunda
nonyaka)
Imisebenzi ekhulunywayo eyenziwe
enyakeni yenza ukuhlola kokuphela
konyaka.
Isimo samaphepha esivivinyo – amaBanga 7-9
Isimo samaphepha esivivinyo (isivivinyo samaphakathi nokuphela konyaka)
iBanga lesi -7 % iBanga lesi - 8 % iBanga lesi - 9 %
Iphepha loku-1: Iphepha loku-1: Iphepha loku-1:
Okukhulunywayo Okukhulunywayo Okukhulunywayo
nokulalelwayo: 30 nokulalelwayo: 30 nokulalelwayo: 30
Ukufunda kuzwakale, ukulalela Ukufunda kuzwakale, ukulalela Ukufunda kuzwakale, ukulalela
nokukhuluma nokukhuluma nokukhuluma
Iphepha lesi - 2: okubhalwayo Iphepha lesi - 2: okubhalwayo Iphepha lesi - 2: okubhalwayo
Ukufunda isifundo Ukufunda isifundo Ukufunda isifundo
sokuqondisisa (15) sokuqondisisa (15) sokuqondisisa (10)
40 30
Ulimi olususelwe engqikithini 40 Ulimi engqikithini (15) Ulimi engqikithini (15)
(15)
ukuphendula umbhalo ukufingqa (amamaki ayi -10
ukuphendula umbhalo wobuciko (10) aguqulwe aba ngamaphesenti
wobuciko (10) ama - 5%)
Iphepha lesi - 3: okubhalwayo Iphepha lesi - 3: okubhalwayo Iphepha lesi - 3: okubhalwayo
30 30 30
ukubhala – i-eseyi (20) ukubhala – i-eseyi (20) ukubhala – i-eseyi (20)
nemibhalo edlulisa umyalezo nemibhalo edlulisa umyalezo nemibhalo edlulisa umyalezo
(10) (10) (10)
Iphepha lesi - 4: ukuphendula
umbhalo wobuciko (10)
• Ubunkondlo
• izinganekwane
• indaba emfishane
10
• inoveli
• umdlalo
• (amamaki angama -20
ngayinye kulezinhlobo
zombhalo aguqulwe aba
ngamaphesenti ayi -10%)
144 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izinhlobo zokulalela ezisetshenzisiwe kumele zibe sezingeni elifanele ngokweminyaka nangokukhula. Isimo
salemisebenzi kumele siphathe okuqukethwe isifundo, kubuye kufake izinhlobonhlobo zemisebenzi eyakhelwe
ukufeza injongo yesifundo.
Ukuhlola okuhlelekile kumele kubhekelele amazinga abafundi okuhlakanipha okuhlukene njengoba kukhonjisiwe
lapha ngezansi:
4.5 UKUReKHODA NOKUBIKA
Ukurekhoda kuyinqubo lapho uthisha egcina khona indlela abafundi abesebenze ngayo emisebenzini abebehlolwa
kuyo. Iveza ukuphumelela kwabafundi ekuzuzeni ulwazi njengalokhu kubekiwe eSitatimendeni Senqubomgomo
Yohlelo lokuFunda Nokuhlola. Amarekhodi okusebenza kwabafundi kumele anikeze ubufakazi bokukhula komqondo
wabafundi ebangeni nokuveza ukuthi sebekulungele ukukhushulelwa ebangeni elilandelayo. Amarekhodi okusebenza
kwabafundi kumele abuye asetshenziswe ukuqinisekisa inqubekela-phambili eseyenziwe uthisha kanye nabafundi
enqubweni yokufunda nokufundisa
Ukubika kuyinqubo yokwazisa ngokusebenza kwabafundi kubazali, esikoleni kanye nabanye abambandakanyekayo
kwezemfundo. Ukusebenza kwabafundi kungabikwa ngezindlela eziningi ezahlukene. Lokhu kumbandakanya
amariphoti, umhlangano wabazali, izinsuku zokuzobona imisebenzi yabafundi esikoleni, ukuxoxisana kukathisha
nomzali, ukushaya izingcingo, ukubhalelana izincwadi, inyuziletha yekilasi noma yesikole, njll. Othisha bawo
wonke amabanga babika besebenzisa uhlelo lwamaphesenti ngokwezifundo zabo emaBangeni R – 12. Amazinga
okuphumelela anhlobonhlobo kanye namaphesenti ahambisana nawo atshengisiwe kuleli thebula elingezansi:
AMAKHODI AMAPHESENTI OKUREKHODA NOKUBIKA
AMAKHODI INCAZELO MAKHONO AMAPHESENTI
7 Impumelelo ngamalengiso 80 – 100
Impumelelo eseqophelweni eliphezulu
6 70 – 79
kakhulu
5 Impumelelo eseqopheleni eliphezulu 60 – 69
4 Impumelelo ngokwanelisayo 50 – 59
3 Impumelelo ngokufanele 40 – 49
2 Impumelelo ngokuyingxenye 30 – 39
1 Impumeleo ngokungenele 0 – 29
Othisha bazorekhoda uqobo lwamamaki maqondana nemisebenzi, ngokusebenzisa iphepha lokurekhoda nokubika
amaphesenti amamaki esifundweni ngasinye eripotini lomfundi.
145
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
4.6 UKUMODAREYTHA IMISEBENZI YOKUHLOLA
Ukumodareytha kuyinqubo eqinisekisa ukuthi imisebenzi yokuhlola ilungile, inobuqiniso, ithembekile. Ukumodareyitha
kumele kwenziwe esikoleni, kusiyingi, nakusifundazwe. Ukumodareytha ezingeni likazwelonke kungenziwa
kuzifundazwe, kwiziyingi nezikole ezikhethiwe.Izindlela zokumodareyitha ngokugcwele nangokufanele kumele
zenziwe ukukhulisa izinga lokwethembeka ekuhlolweni kwazo zonke izifundo.
4.6.1 Ukuhlola okuhlelekile (SBA)
• Ukuhlola nezivivinyo zamabanga elesi -7 nelesi – 8 zimodareythwa esikoleni ngaphakathi. Abeluleki
bezifundo kumele bamodareythe eminye yalemisebenzi uma bevakashele izikole ukuqinisekisa izinga
elifanele lemisebenzi nokumodareythwa kwasesikoleni.
• Ukuhlola nezivivinyo zebanga lesi – 9 kumele zimodareythwe ezingeni lesiyingi nesifundazwe. Lenqubo
izophathwa umnyango wezemfundo wesifundazwe.
• Abeluleki bezifundo kumele bamodareythe isampula yamaphepha okuhlola nezivivinyo ngaphambi
kokubhalwa ngabafundi ukuqinisekisa izinga elifanele nokubonisa othisha indlela yokusetha lemisebenzi.
4.6.2 Imisebenzi yokuhlola ekhulunywayo nelalelwayo
• Amabanga 7 - 9: umsebenzi ngamunye wokukhulunywayo ozosetshenziswa njengengxenye yohlelo
lokuhlola kufanele ufakwe kwinhloko yesifundo umodareythwe ngaphambi kokuthi abafundi bawuzame
umsebenzi.othisha kufanele bahlole imisebenzi yokuhlola ekhulunywayo.
• Umeluleki wesifundo noma umhloli wesifundazwe okhethiwe kumele amodareythe isampula lemisebenzi
yokuhlola ekhulunywayo ngenkathi evakashele esikoleni ukuqinisekisa izinga lomsebenzi nokumodareythwa
kwasesikoleni.
• Umhloli othunywe umnyango wezemfundo eyisisekelo angamodareytha isampula lemisebenzi yokuhlola
okukhulunywayo kwebanga lesi – 9.
4.7 OKUJWAYELEKILE
Lo mqulu kumele ufundwe umbandakanywa nale miqulu elandelayo:
4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum
Statement Grades R – 12; kanye ne-
4.7.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R – 12.
146 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IZINCAZELO ZAMAGAMA
I - akhronimi/igamamfingqwa - igama eliphimisekayo elakhiwa ngokusebenzisa uhlamvu/izinhlamvu zokuqala
zalelo gama noma lowo mushwana (e.g. uTHAFUZWE).
ULimi lokwEngeza (bheka noLimi LwaseKhaya) - ulimi olufundwayo kwengezwa kolwasekhaya lomfundi.
Ubuliminingi obengezayo - nxa umuntu efunda ulimi (noma izilimi) ukwengeza olimini lwakhe lwasekhaya. Lolu limi
aluthathi isikhundla solimi lwasekhaya kodwa lufundwa kanye nalo. Ohlelweni lokufunda ubuliminingi obengeziwe,
ULimi LwaseKhaya liyaqiniswa lugcinwe, ngenkathi olunye ulimi olufundwayo luthathwa njengolimi olwengezwayo
nje (isib. Zonke izilimi ezengeziwe, kumbandakanya uLimi lokuFunda nokuFundisa, zifundiswa zihambisana noLimi
lwasEkhaya, kodwa azithathi isikhundla salo.
Amagama asho okufanayo - (Njengoba eqhathaniswa nalawo asho okuphikisanayo), amagama amqondofana.
I - anekhdothi - lokhu yindatshana ngesehlakalo esake senzeka empilweni yokhulumayo, exoxwa kuphela ngenhloso
yokucacisa okuthile noma - ke ukujabulisa, ukuhlekisa noma ukuqgamisa umlingiswa othile.
Amagama aphikisanayo - yigama eliphikisa elinye kulolo limi (isib. khala - hleka) ukufaneleka - ulimi lusuke
lufanelekile uma lusetshenziswe ngendlela ehambisana nesimo
Ukuhlola - indlela ehlelekile neqhubekayo yokuthola ulwazi ngamakhono omfundi okwenzeka ngezindlela
ezehlukene.
Umsebenzi wokuhlola – umsebenzi osetshenziselwa ukuhlola abafundi onenani elithize lemisetshenzana noma
izingxenye
Isihloko esichaza indaba - lesi yisihloko noma ukuveza esinanyekwe ngenhla noma ngezansi kwe - athikili,
kwesithombe njll.
Ifanankamisa - 1. lisho ukuphinda (ngokuvamile), umsindo wonkamisa abafanayo emagameni amabili noma
ngaphezulu (Isib. Yashosholoza intinginono ewumcondo).
Izethameli - (1). Umfundi, umlaleli, umbukeli oqondiwe umbhalo othize, lapho kwenziwa uhlaka lwesiqeshana
esilotshwayo izikhulumi/abalobi kumele bacabange ngenhloso nezethameli lapho bekhetha uhlobo lokubhalwayo.
(2) empeleni izethameli yilabo bantu abeze ukuzobukela umdlalo noma umculo.
Imibhalo eyiqiniso - imibhalo ekwaziyo ukuhambisana nempilo ephilwayo, nokwenzeka kwezinto. (Isib.
amaphephabhuku, ama - athikili, amaphephandaba, okuqoshiwe emsakazweni nakumabonakude, izikhangiso,
amalebuli emikhiqizo, amabhrosha okuvakasha, amafomu akwahulumeni, izibonelo zezincwadi zangempela).
Ukuchema - (1) Umkhuba wokuthanda into noma umbono ngaphezu komunye, lokho bese kuholela ekuthini umuntu
angabe esakwazi ukuthatha isahlulelo esifanele.
Isihloko esichaza indaba - lesi yisihloko noma ukuveza esinanyekwe ngenhla noma ngezansi kwe - athikili,
kwesithombe njll.
Isisusa - (bheka nomphumela) - yilokho okudala udweshu nesimo.
Ukucacisa - ukwenza ukuthi umqondo wetheksthi uzwakale kofundayo.
147
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Umushwana - isibonelo “indoda eyayigqoke ihembe elibomvu yabaleka” Umushwana oyinhloko - “indoda yabaleka”.
Amagama athi “ eyayigqoke ihembe elibomvu”, umushwana okhonzile. Awukwazi ukuzimela wodwa nanxa sikhona
isenzo kuwona. Imishwana ekhonzile iqala ngesihlanganiso (uma kuwumushwana okhonzile omele isizathu).
Eminye imishwana ekhonzile iqala ngezivumelwano zesichasiso; isib. (e.) “eyayigqoke… ” (u “ e ” isiv. sesibaluli).
Isihlanganiso sihlanganisa umushwana nomusho, siphinde sihlanganise imisho emibili ephelele.
Uvuthondaba –ingxenye ejabulisayo, ephumelelayo noma esemqoka yendaba.lengxenye esemqoka ayichazi
isiphetho.
Imibuzo evalekile – imibuzo edinga impendulo eqondile. Isibonelo, ‘Uyalithanda itiye?’ Impendulo kumele kube
‘yebo’ noma ‘cha’. ‘Uneminyaka emingakhi?’ Impendulo kumele kube, isib. ‘Ishumi’.
Ukuzwakala - (1) ikhono lokwazi ukuqonda nokweneka ngohlelo izindaba, yikho okwenza ubudlelwano obuhlanganisa
kahle imibono ukuze isigaba sinikeze umqondo ozwakalayo nobumbene. (2) Kungabuye kusho ukuba nolwazi
olwenele lohlelo, ukuze kwedluliswe kahle umlayezo, noma - ke isakhiwo esihle somusho. Uma uhlelo luxovekile,
umusho awuzwakali kahle.
Ukulandelana - ukuhlanganiswa kwemisho noma izigaba ngezihlanganiso, izabizwana nokuphindaphinda.
Fanisa (bheka no - qhathanisa) - ukubheka lokho okwenza ukuthi izinto zifane.
Udweshu - ukungqubuzana noma ukwehluka kwemibono yabalingiswa endabeni kanye nezimo zabo; udweshu
emibhalweni lungabangwa nawukungqubuzana kwezifiso noma lokho umuntu akwazisayo noma akukhonzile.
Isihlanganiso - igama elisetshenziswa ukuhlanganisa imisho (Isib. UNoxolo ungumdlali ovelele esikoleni futhi
uzimisele nasezifundweni zakhe).
Amaklishe - amagama asetshenziswa ngokweqile, afakwe nje noma kungasafanele (Isib. Izingane uma zikhuluma
ziyathanda ukuphindaphinda la magama: “Kusho ukuthi.., “ nalapho kungasadingekile).
Izimo - ngaso sonke isikhathi, imibhalo ibhalwa isetshenziswe ezimweni ezithile, isimo simbandakanya indawo
eyendlalekile kanye neqoqekile, kuhambisana nezimo zasekuhlaleni, isikompilo kanye nezepolitiki, isimo singabuye
sisho lokhu okuza kuqala noma ngemuva kwegama noma kombhalo.
Izinkomba kwindikimba –ukusetshenziswa kwamagama azungeze igama elingaziwa ukuthola okushiwo igama.
lelisu lokufunda lingafundisa ngokuhlanganyela nolwazimagama.
Ukufanisa (bheka nokuqhathanisa) - ukubheka indlela izinto ezehluke ngayo.
Izimiso - imithetho nemikhuba eyamukelekile olimini. Ezinye izimiso ziyasiza ukwedlulisa umlayezo (isib. imithetho
yohlelo, izimpawu zokukhuluma, uhlobo oluthile lokubhala izinhlamvu nosonhlamvukazi.); ezinye zisiza ekwethuleni
okuphethwe (isib. okuqukethwe, isimo sombhalo, izihloko, izenezezelo, amashadi, izihloko ezichaza indaba, izinhlu,
izithombe nezinamba, ezinye izimiso zikhombisa amaphethini olimi asaphenduka umthetho okumele ulandelwe (isib.
ukubingelela nokunye).
Ukuhlola okuqhubekayo - ukuhlola imisebenzi yabafundi okwenziwa kusukela unyaka uqala uze uyophela.
Ukuqwashisa ngobumqoka bolimi - ngokuhlolisisa ukuthi umqondo wakhiwa kanjani, ukukhumbula amandla
obudlelwano obukhona phakathi kwezilimi, kwenza umfundi aqine angavumi ukukhohliseka, futhi asebenzise ulimi
ngokuqaphela.
148 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Inkulumo - mpikiswano - lapha amaqembu amabili ayaqophisana. Bonke bahlose ukuheha abehlulelayo kanye
nezethameli ukuthi icala labo yilo elizwakala kangcono kunalelo lelinye iqembu.
Incazelo eqondile (bheka negudliselayo) – incazelo eqondile yegama.
Igama elisuselwe kwelinye - leli yigama elisuselwe kwelinye, noma emsukeni; ngokwejwayelekile lakhiwa
ngokuphongoza nangokujobelela izakhi
Ulimi lwesifunda/lwesigodi - ulimi olusetshenziswa ngumphakathi othile, luyehluka kwezinye izinhlobo zalo lona
lolo limi ngokwamagama, isakhiwo nokuphinyiswa kwamagama.
Isakhiwo esisusa usinga - (1) indlela elandela izwi nezwi okubhalwa ngayo imidlalo. (2) ukuhleleka kwesakhiwo
izigcawu nezinkundla, abadlali kanye nezimpawu zolimi emdlalweni.
Ukwakha isiphetho – ukusebenzisa umkhondo obhaliwe noma obukwayo ukuthola lokho okungagagulwanga
embhalweni.
Ukulungisa amaphutha - inqubo yokuphindaphinda ubhala uhlaka lombhalo, kuhlangene nokulungisa uhlelo
kanye nokusetshenziswa kolimi, izimpawu zokubhala, ukulungisa upelomagana, ubuye ubheke nokubhala imibono
ngendlela ezwakalayo nesakhiwo silandelane kahle.
Umphumela (bheka isisusa) - umphumela wesehlakalo noma isimo.
Ulimi oluthinta imizwa - ulimi oluvusa imizwa kolalele/kofundayo.
Umlayezo osobala (uma uqhathaniswa nocashile) - umlayezo oqondile nosobala.
Hluza: nikeza uvo lwakho, thatha isinqumo, yakha imibono ngokufundile.
Izifengqo (njengoba kuqhathaniswa nolimi olubheka ukulandelana nje kwamagama) - amagama noma imishwana
esetshenziswa ngendlela engabeki izinto obala (isib. isifaniso, isenzasamuntu, isingathekiso njalonjalo).
Ukugeleza - leli yigama elathathelwa ekugelezeni komfula elisho ukunamathelana nokulandelana okunikeza ulimi
ubunjalo balo ngokwemvelo, ukusetshenziswa nokuhunyushwa kwalo kalula.
Inkundla - iqembu lingakhuluma noma liqophisane nelinye lakwesinye isikole, noma ekilasini, ngokwehlukanisa
abafundi ngamaqembu amane, kube yilowo nalowo akhulume ngengxenye ethile yesihloko. Owahlulelayo
usezobheka ukuthi yiliphi eliphuma phambili.
Izinhlobo zemibhalo - imbhalo yehlukaniswa ngezinhlobo zawo; kungaba inoveli, umdlalo, izinkondlo, incwadi
yomsebenzi noma incwadi yobungani
Ukukhuluma ngezitho zomzimba - kulapho okhulumayo esesebenzisa ubuso noma isitho esithile somzimba
ukucacisa lokho akushoyo (isib. anganqekuzisa ikhanda ekhombisa ukuvumelana nokushiwoyo).
Umbhalomdwebo - umbhalo owethulwe ngemidwebo (ukudweba noma ukubumba okuthile).
Ukufunda okuholwayo – umhlangano weqembu wokufunda lapho bonke abafundi besezingeni elifanayo uthisha
ngokufunda ukufunda ukuze kuye ngokukhula ukuzimela abafunda.
149
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ukubhala okuholwayo –kufaka umuntu oyedwa noma amaqembu amancane abafundi bebhala izinhlobo ezihlukene
zemibhalo emuva kwesifundo esifishane esenziwe nguthisha ngezinhlaka zokubhala njenge: simo, izimpawu
zokukhanyisa, ukusetshenziswa kolimi noma upelomagana
Imibuzo esezingeni eliphezulu – imibuzo edinga ukuthi umfundi ahlanganise ulwazi oluvela ezingxenyeni ezihlukene
zombhalo (sbi. Ukuhlela umqondo), ukucabangela (isib. Ukuthola lokho okungagagulwanga), ukuhlolisisa okwenzekile
(sib. Nika umbono) kanye/noma ukuncoma umbhalo (isib. Shono ukuthi ukuthandile noma awukuthandanga nokuthi
kungani)
ULimi LwaseKhaya (bheka noLimi lokuQala lokwEngeza) - ulimi olufundwa yingane ngokulingisa ekhaya, ulimi
esicabanga ngalo.
Omabizwafane – amagama abizwa, apelwe ngendlela efanayo kodwa achaza okuhlukene (isib. inyanga’)
Umfanekiso –isithombe noma okumele into ethile
Umfanekiso - mqondo - amagama, imishwana nemisho eyakha izithombe engqondweni; isib. Isifaniso, isingathekiso,
nesenzasamuntu.
Okushiwoyo (uma kuqhathaniswa nokucacisiwe) yilokho okuqondiwe etheksthini kodwa kube kungabekiwe
kwagqama.
Okusobala (uma kuqhathaniswa nokufihlekile) - ukubeka inkulumo ngendlela elula neqondile kusetshenziswa
amagama njengoba enjalo.
Uhlanganisa – lo umthetho wemfundo othi umuntu unelungelo lokufunda. Okuncane okudingekayo kubafundi bonke
kucacisiwe ukuze labo abanezidingo ezingavamile, izidingo ngokwemizwa nangokomzimba balungiselelwe.
Izinga lokufunda ngokuzimela – izinga lapho umfundi engafunda umbhalo ngama-95% ngokuyikho (isib. Kungabi
namaphutha angaphezu kwelilodwa emagameni angama-20 afundiwe).
Ukucabangela - ukusebenzisa umkhondo obhaliwe noma obukwayo ukuthola lokho okungagagulwanga embhalweni.
Ukuhlongoza - ukuqala ukwenza into (isib. ukuqala ingxoxo)
Ukuxoxisana kwababili - umsebenzi wokuqoqa ulwazi noma ingxoxo yabantu yobuso nobuso ngenhloso ethile.
Ubuviyoviyo - (1) (ukusho ngephimbo lokucula) - iphethini lephimbo lenkulumo elibonisa izakhiwo zohlelo
njengemisho nemishwana. (2) Lokhu kuphinda kusize ukwehlukanisa phakathi kwesitatimende nombuzo, kuveze
nemizwa nesimo sokhulumayo.
Izindlela ezahlukene zokusetshenziswa kolimi - lokhu kwenzeka uma kukuncane kakhulu okuzuziwe olimini
maqondana nolwazimagama, ukwakhekha nokuphinyiswa kwawo, lokhu - ke kuyehluka ngokwezindawo lapho ulimi
lukhulunywa khona.
Amalitheresi - izinhlobo ezehlukene zemibhalo (isib. ehlolisisayo, ebukwayo, amagrafu).
Ukwazi ukufunda nokubhala - ikhono lokwazi ukufunda nokubhala nokusebenzisa ulwazi ezimweni nangezinhloso
ezehlukene, nokubhalela izinhloso ezehlukene. Ukwazi ukuguqula Imibhalo ebhalwe ngamagama angejwayelekile
kube ajwayelekile, ukuze umuntu oqonde ngendawo aphila kuyo.
150 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Incazelo eqondile (bheka negudliselayo) - incazelo yegama ngokulandelana kwamazwi
Imibuzo eszingeni eliphansi – imibuzo efuna umfundi akhumbule imininingwane, isib.obani abalingiswa abasemqoka
endabeni? Ubani igama lomlingiswa osemqoka ?
Ulimi olukhohlisayo - ulimi olunamandla lokuthi umuntu akholwe futhi ebe engaboni ukuthi uyakhohliswa, isib.
Inkulumo yezepolitiki, inkulumo yokuthengisa, isikhangiso njll.
Ulimi lwemibhalo - ulimi olusetshenziswa lapho kukhulunywa ngemibhalo kumbandakanya amagama afana nesimo,
isitayela, isakhiwo nenkulumompendulwano.
Amasu obuciko bokukhuluma - amasu afana nokusebenzisa ikhefu, ukuphindaphinda okusetshenziswa isikhulumi
sibeke inkulumo ngendlela ezwakalayo nevumisayo. Amanye amasu kungaba akhohlisayo, ukuze umuntu avumelame
nawe.
Imibhalo esebenzisa izinhlobo eziningi zokuxhumana - izinhlobo zezilinganiso okungaba ezibhaliwe, ezibonwayo,
imisindo amavidiyo njll.
Ifuzamsindo - lapha kusetshenziswa igama elimsindo walo ufana nomsindo lowo uchazwayo. Lilingisa umsindo
owenziwa yinto ethile ephilayo noma engaphili. Lowo umsindo ofuze umsindo owenziwa enye into (Isib. UMelusi
wavuswa ubugodlogodlo besitmela).
Umoya - isimo somoya embhalweni, ukhombisa imizwa noma isimo senqondo yomlingiswa, kuphinda kusho nesimo
esivezwa imibhalo abonwayo, azwakalayo kanye nalawo esebenzisa izinhlobo eziningi zokuxhumana.
Ifonti - uhlobo nobungako bezinhlamvu ezisetshenziswa lapho kubhalwa ngomshini (isib. I - 12pt (ubungako) iTimes
New Roman (uhlobo nesitayela sezinhlamvu).
Ukulanda - ukusho izehlakalo ezihlangene ezikhulunywayo noma ezibhaliwe zishiwo ngokulandelana kwazo,
endabeni.
Isifanekiso - (1). ukuthola ukufana ezintweni ezibukeka zihlukile. (2) ukuthola ukufana ezintweni ezibukeka zihlukile,
indlela yokuchaza okuthile, kodwa akusibona ubufakazi. Qaphela isifanekiso okungesona. Kumele kube nokuqondana
okucacile phakathi kwento echazwayo kanye nemininingwane yaleyo okufanekiswa nayo.
Indida - ukubeka inkulumo ngendlela ephicayo engqondweni.
Imibuzo evulelekile – imibuzo engaphendulwa ngezindlela ezihlukene; umfundi kufanele aphendule imibuzo
ngawakhe amagama.Isibonelo, ucabanga ukuthi kungani umfana ebalekile? Ucabanga ukuthi bokumele enze njani?
Okzimoroni - ukusetshenziswa kwamazwi ndawonye amqondo wawo uphikisanayo, asetshenziswa ngehloso
yokuveza okuthile, ngokwejwayelekile asetshenziswa nezichasiso ezichaza ibizo elimumethe umqondo oliphikisayo.
(Isib. UJabulani ukhathazwa ubugqili benkululeko).
Izingxoxo zamapheneli - kwakhiwa amaqembu azoxoxisana ngesihloko, kuphendulwe imibuzo ngomsebenzi.
Isihlonipho - igama elisetshenziswa endaweni yelinye elihlambalazayo. (Isib. Ukudakwa - ukusutha, ukuhlanza -
ukubuyisa).
Izwi lomxoxi - yizwi lomuntu oxoxa indaba (isib. kuyabonakala uma kungumuntu wokuqala “ngi…” okunguyena
mlingiswa endabeni, noma umuntu wesithathu lapho umxoxi ekhuluma ngo “u…”, no “ba…”.
151
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Isingathekiso - ukukhuluma ngokufanekisa izinto ezingafani ubiza into ngenye (Isib. USinenhlanhla akamuhle
yilanga liphuma).
Ukuhalamuza - Ukufunda ngesivinini esikhulu, ukha phezulu, ufunda izihloko ngenhloso yokuthola masishane ukuthi
kuthiwani.
Ukufunisela - ukusho okuqondiwe kodwa kungacacisiwe etheksthini, uze usho nokuthi kungahle kwenzekeni
ngemuva kwalokho.
Ukucwasana - ukungabekezelelani nokwahlulela umuntu noma iqembu labantu, umbono noma umbango.
Ukuzwakala - ukukhipha izwi ngokukhulumela phezulu, ngendlela ezwakalayo, ecacile nexhumana kahle
nezethameli.
Ukushicilela– uma abafundi beshicilela umsebenzi wabo, bawenza waziwe ngokwabelana ngawo, isib. Ngokuwunika
uthisha, ngokuwuphanyeka odongeni noma kwibhodi yezaziso.
Uteku - ukudlala ngamagama aphimiseka ngokufanayo ukuze kuhlekwe noma ukwethula izimo nezinto ngendlela
ehlekisayo nekitazayo.
Irejista - ukusetshenziswa kwamagama ehlukene, isitayela, uhlelo iphimbo ithoni ezimweni ezihlukene (isib. imiqulu
yakomkhulu ibhalwa kusetshenziswa irejista esemthethweni, ebekelwe izimiso).
Ukubika - (okuhlelekile nokungahlelekile), ukunikeza ulande ngokwenzekile (isib. ngengozi eyenzeke ubhekile).
Ukuphinda ufunde - ukuphinda ufunde yisu elipha nofundayo ithuba lokuthi agcine eseqonda lokho okubhalwe
etheksthini.
Ukuphinda usho - leli yisu lokufunda lapho umfundi exoxa futhi, afingqe umqondo wesahluko noma wesiqephu,
angakwenza okukhulunywayo noma ngokubhala.
Umkhondosimo - ukusetshenziswa kwegama elincike kulelo elingaziwa ukuze kufuniselwe umqondo. Leli lisu
lokufunda lingasetshenziswa kanye nesifundo solwazimagama.
Imvumelwano - amagama noma imigqa esebenzisa ukuvumelana kwephimbo ekugcineni kwemigqa.
Ukubhuqa - inkulumo esebenzisa amazwi aziswana ngenhloso yokucasula noma yokuhlekisa ngomuntu.
Umbhinqo - ukusebenzisa amazwi achaza okuthile kepha kube kuqondwe okuphambene nawo. Kusuke
kusetshenziswe amazwi okuncoma kuqondwe ukugxeka (Isib. Kuyabonakala ukuthi bekuhlala inono kule ndlu yiko
kungcolile: kuqondwe ukuthi bekuhlala inuku).
Ukufunda ngokukha phezulu - ukuhambisa embhalweni ukuze uthole imininingwane ebalulekile yokwesekela (isib.
ukufunda ngokushesha umqulu wamagama nezinombolo zezingcingo).
Ukufunda ngokuhlanganyela – umsebenzi lapho abafundi befunda ngokuhlanganyela umbhalo okhulisiwe
nothisha. Lesi isifundo sekilasi lonke.umbhalo osetshenziswayo uqonde iqembu eliphezulu ekilasini.abanye abafundi
bazoba sezingeni lokulalela, abanye bazobe beqala ukufunda kanti abaningi bazobe befunda ngokuphelele. Lo
mbhalo uzosetshenziswa izinsuku eziningana.njalo ngosuku uthisha uzokhetha okusha okuzogxilwa kuko. umbhalo
usetshenziselwa ukwethula isimo sombhalo, imisindo, ukusetshenziswa kolimi kanye namakhono okufunda
engqikithini.
152 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Isifaniso - lapha kuqhathaniswa izinto ezimbili ezingafani ngoba kukhona okuthile okunobudlelwane phakathi kwazo.
Sandulelwa yizakhi zokufanisa o - njenga -, fana, kuhle, okwe -, - sa - (UThuthukile muhle kuhle kwelanga liphuma).
Ukufunda ngokushesha - ukufunda umbhalo ngesivivinini esikhulu ukuze kutholakale umqondo osemqoka (isib.
ukufunda izihloko, izingeniso nezigaba zokuqala zephephandaba ukuze wazi izindaba ezisemqoka).
Inkolelo engaguquki - lena yinkolelo esezimpandeni maqondana neqhaza okumele libanjwe ngumuntu othile.
Icebo - indlela ethile yokwenza noma yokulungiselela ukuxazulula inkinga.
ukugcizelela (egameni noma emushweni) – ukugcizelela ilunga elithize egameni noma igama emushweni.e
Isitayela - indlela umbhali ahlela ngayo amagama ukuze afeze izinhloso ezithile. Isitayela sihlanganisa ubunjalo
bombhali nombono afuna ukuwubeka. La malungiselelo ambandakanya ukukhethwa kwamagama wumbhali kanye
nezakhiwo nobungako bemisho, iphimbo, nokusetshenziswa kombhinqo.
Uphawu - igama elithatha noma limela indawo yenye into
Omabizwafane - amagama abhalwa ngokufana aphinyiswe ngokufana, kodwa asho izinto ezingefani. (isib.
Ibala - igceke, ibala - isibazi).
Ukuhlelwa kwemiqondo - ukuhlanganisa imiqondo/imibono ethathwe emithonjeni yolwazi eyahlukene. Isifengqo
saleyo mibono ehlanganisiswe.
Umbhalo - isitatimende noma okuqanjiwe okwethulwa okukhulunywayo, okulotshiwe noma okubukelwayo ngenhloso
yokuxhumana.
Indikimba - umongo walokho okuxhunywana ngakho. Umbhalo ingaba nomongo ongaphezulu kowodwa, futhi
kungenzeka ungabi sobala.
Iphimbo - iphimbo ledlulisa umyalezo wimibhalo ethulwa okukhulunywayo. Ematheksthini alotshiwe iphimbo
lizwakala ngamagama awakhethile umlobi ukuze aveze isimo sakhe. Ezithombeni zebhayisikobho iphimbo lingakhiwa
ngomculo noma indlela umdlalo ohleleke ngayo esiteji.
Imibhalo edlulisa imiyalezo – imibhalo yomsebenzi (isib. izincwadi, amaminiti emihlangano, imibiko, imibhalo
eyenziwe ngezikhahlamezi)
Ukunikezelana amathuba - izinqubo ezizimase ukunganqamuki kokuxhumana kwabantu ababili, njengokunikeza
abanye ithuba lokubeka imibono yabo, ukuphinda okushoyo ukuze okuqondiwe kucace, ukungena nxa kusaxoxwa
ukuze kubuyiswe abedukayo, ukwenanela ngemibuzo ukuze kucaciswe okuthile.
Imibhalo ebonwayo - izinto ezibonakalayo ezedlulisa umlayezo (isib. imifanekiso yamafilimu, izithombe,
okugqanyiswa ngekhompyutha, izilinganiso amakhathuni kanye nemidwebo yokupendiwe).
Izwi - indawo yomlobi, ngenkathi kufundwa kubukelwe, ofundayo uyakwazi ukuthola umbono wombhali kanye
nenhloso yakhe.
Isu lokuhlasela amagama - isu elisetshenziswa uma kufundwa amagama angaziwa (isib. Ukulinqamula igama
ngamalunga kuphinde kubhekwe iziphongozo nezijobelelo zalo, kufuniselwa incazelo).
153
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
154 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Isizulu HL.