Skip to content
CAPS document

CAPS sp HOME ISIZULU GR 7 9 web

Grades 7, 8, 9 Isizulu HL CAPS document, 160 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Isizulu HLGrades 7, 8, 9160 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke (uTAHFUZWE) ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA IsiTatimende seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola IsiGaba esiPhakeme AmaBanga 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA AMABANGA 7-9 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 DISCLAIMER In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0500-5 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works 2 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 OKUQUKETHWE Ingxenye yOku-1: isingeniso sesitatimende senqubomgomo yohlelo lokufunda nokuhlola 3 1.1 Isendlalelo 3 1.2 Ukubuka ngamafuphi. .................................................................................................................................... 3 1.3 Izinhloso ezivamile zohlelo lwezifundo lwaseNingizimu Afrika....................................................... 4 1.4 Ukwabiwa kwesikhathi................................................................................................................................... 6 1.4.1 Isigaba esiyisisekelo............................................................................................................................... 6 1.4.2 Isigaba esiphakathi nendawo. ................................................................................................................ 7 1.4.3 Isigaba esiphakeme................................................................................................................................ 7 1.4.4 Ibanga le-10 kuya kwele-12.................................................................................................................... 8 Ingxenye yesi- 2: ukWEThula ulimi lwasekhaya emaBAngeni aphakEME. ..................... 9 2.1 Izilimi esitatimendeni senqubomgomo yohlelo lwezifundo nokuhlola...................................................... 9 2.1.1 Amazinga olimi. ...................................................................................................................................... 9 2.1.2 Amakhono olimi.................................................................................................................................... 10 2.1.3 Izindlela zokufundisa ulimi.................................................................................................................... 10 2.2 Ukwabiwa kwesikhathi solimi lwaseKhaya................................................................................................ 13 2.3 Izinsiza zokufunda nokufundisa.................................................................................................................. 14 Ingxenye yesi-3: uhlelo lokufundisa oluqukethwe lwamakhono olimi.................. 16 3.1 Ukubuka kafuphi amakhono olimi – inqubo namasu emibhalo eyehlukene kanye nobude . ............... 16 3.2 Ithebula lokundlaleka kombhalo . ............................................................................................................... 58 3.3 Ithebula lokundlaleka kombhalo . ............................................................................................................... 59 3.3.1 Ihlanganiswa kanjani imibhalo ndawonye emjikelezweni wamasonto amabili . ................................... 59 3.3.2 Ilandelaniswe kanjani imibhalo/imisebenzi esikhathini somjikelezo wamasonto amababili . ............... 60 3.3.3 Izinhlobo zemibhalo ezinconyiwe nezinikeziwe ................................................................................... 60 3.3.4 Ukuhlanganiswa kwawowonke amakhono olimi emjikelezweni wamasonto amabili . ......................... 60 3.3.5 Zibhekelelwe kanjani izakhiwo nezimiso zolimi ................................................................................... 61 3.4 Ithebula Yohlelo Lokufundisa . ...................................................................................................... 62 1
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ingxenye yesi-4: ukuhlola.......................................................................................................... 135 4.1 Isingeniso .................................................................................................................................................. 135 4.2 Ukuhlola okungahlelekile noma kwansukuzonke.................................................................................... 136 4.3 Ukuhlola okuhlelekile................................................................................................................................. 136 4.3.1 Izidingo zokuhlola okuhlelekile zolimi lwasekhaya. ............................................................................ 137 4.3.2 Izinhlobo zemisebenzi ngethemu. ...................................................................................................... 138 4.4 Uhlelo lokuhlola. ......................................................................................................................................... 139 4.5 Ukuqopha kanye nokubika. ....................................................................................................................... 145 4.6. Ukumodareytha imisebenzi yokuhlola...................................................................................................... 146 4.7 Okujwayelekile............................................................................................................................................ 146 Izincazelo zamagama. .................................................................................................................. 147 2 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ingxenye yOku-1: ISINGENISO SESITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA 1.1. Isendlalelo IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (uTaHFuZwe) sikhombisa inqubomgomo yezinhlelo zezifundo kanye nezokuhlola emkhakheni wokufunda esikoleni. Ukuze kwenziwe ngcono ukusetshenziswa kwaso, kwadingeka ukuthi kube nezichibiyelo ezithile ezizoqala ukusebenza ngoMasingana ngonyaka wezi-2012. Kwabe sekubhalwa umqulu owodwa odidiyele IsiTatimende SeNqubomgomo YoHlelo LweziFundo NokuHlola saleso naleso sifundo, okuwumqulu othatha isikhundla seziTatimende zesiFundo, umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola Izifundo eBangeni-R kuya kwele-12. 1.2 Ukubuka ngamafuphi (a) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (kuMasingana ngonyaka wezi- 2012) simele inqubomgomo yokufunda nokufundisa ezikoleni zaseNingizimu Afrika futhi siqukethe lokhu: (i) NesiTatimende seNqubomgomo yoHlelo LweziFundo nokuHlola kuleso naleso sifundo esifundwayo. (ii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye (iii) Nomqulu weNqubomgomo, i-National Protocol for Assessment IBanga-R kuya kwele-12 kuMasingana ngonyaka we-2012). (b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R-12 (kuMasingana 2012), sithatha indawo yeziTatimende zoHlelo LweziFundo lukaZwelonke ezimbili ezikhona njengamanje; okuyilezi (i) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke Olubukeziwe IBanga-R kuya kwelesi-9, IGazethi KaHulumeni ye-23406 zingama-31 kuNhlaba ngonyaka wezi -2002 kanye (ii) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke IBanga le-10 kuya kwele-12, IGazethi KaHulumeni ye-25545 ziyi-6 kuMfumfu ngonyaka we-2003 neye-27594 ziyi-17 kuNhlaba ngonyaka we-2005. (c) IsiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke esibekwe sacaciswa esigabeni u-b (i) kanye no- (ii) siqukethe le miqulu yenqubomgomo elandelayo esizomiswa ukusetshenziswa kuthi esikhundleni sayo kungene isiTatimende soHlelo LweziFundo IBanga-R kuya kwele -12 kusuka ngonyaka wezi-2012 kuya kowezi-2014: (i) Isifundo/isiTatimende sesiFundo, umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola kwesiFundo IBanga-R kuya kwelesi-9 kanye neBanga le-10 kuya kwele -12; (ii) Umqulu wenqubomgomo, iNational Policy on Assessment and Qualification for Schools in the General Education and Training Band okwashicilelwa kwaba umthetho kuGovernment Notice No.124 kuGovernment Gazette No. 29626 mhla ziyi-12 kuNhlolanja ngonyaka wezi-2007. (iii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), elishicilelwa laba semthethweni kuGovernment Gazette No. 27819 mhla zingama- 20 kuNtulikazi ngonyaka wezi-2005; 3
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 (iv) Umqulu weNqubomgomo, isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela izingane ezinezidingo eziyisipesheli, elethulwa kuGovernment Gazette, No. 29466 mhla ziyi-11 kuZibandlela ngonyaka wezi-2006, lifakiwe nalo kulo mqulu wenqubomgomo, i-National Policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12; kanye; (v) Nomqulu wenqubomgomo, isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela i-National Protocol for Assessment (IBanga-R kuya kwele-12), elashicilelwa laba semthethweni kuGovernment Notice No. 1267 kuGovernment Gazette No. 29467 mhla ziyi-11 kuZibandlela ngonyaka wezi-2006; (d) Umqulu wenqubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye nezigaba ezitholakala esiTatimendeni seNqubomgomo soHlelo lweziFundo nokuHlola njengoba kubekiwe ezahlukweni kusuka kwesesi-2, 3 kanye nesesi-4 kulo mqulu kuyingxenye yemithetho nemigomo yesiTatimende soHlelo lweziFundo IBanga-R kuya kwele-12. Ngalokho-ke, ngokuka Section 6 A weSouth African Schools Act, 1996 (Act No.84 of 1996,) kwakha isisekelo sokuthi uNgqongqoshe weMfundo esemaZingeni aPhansi akwazi ukunquma imiphumela kanye nemigomo emincane nje okungasukelwa kuyo, kanye nenqubo, nendlela yokwenza ukuhlola kokuphumelela komfundi ukuba kusetshenziswe ezikoleni zomphakathi nalezo ezizimele. 1.3 Izinhloso ezivamile zohlelo lwezifundo lwaseNingizimu Afrika (a) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke IBanga-R kuya kwele-12 sikhombisa lokho okuthathwa ngokuthi kungulwazi, amakhono namagugu adinga ukufundwa ezikoleni zaseNingizimu Afrika. Lolu Hlelo lweziFundo luhlose ukuqinisekisa ukuthi abafundi bathola babuye basebenzise ulwazi namakhono njengendlela ahambisana ngayo nezimpilo zabo. Ngale ndlela uHlelo lweziFundo lukhulisa ulwazi lwezimo abaphila kuzona, babenozwelo kuzibopho zomhlaba jikelele. (b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose lokhu: • Ukuhlomisa abafundi, noma ngabe bavela kuziphi izimo zenhlalo yomphakathi nezomnotho, ubuzwe, ubulili, ukukwazi ukusebenzisa umzimba nengqondo/ukuhlakanipha, ngolwazi, amasu nokungamagugu adingekayo ukuze bakwazi ukuzenelisa, nokubamba iqhaza elibonakalayo emphakathini njengezakhamuzi zezwe elikhululekile. • Ukuvumela abafundi ukuba bangene emikhakheni yemfundo ephakeme. • Ukwenza kube lula kubafundi ukwedlulela ezikhungweni zemisebenzi ngemuva kokuqeda esikoleni/ imfundo yamabanga aphakeme; kanye • Nokwedlulisela kubaqashi ulwazi oluphelele ngamakhono nakwazi ukukwenza ngempumelelo umfundi. (c) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R kuya kwele -12 sesekwe yile migomo elandelayo: • Ukuguquka kwezenhlalo yomphakathi; ukubhekelela ukungalingani kwezemfundo ngesikhathi esedlule ukuze kulungiswe, nokuthi amathuba okufunda alinganayo atholwe yiwo wonke umphakathi; • Ukufunda ngokuphapheme nangokuhlolisisa; ukukhuthaza indlela yokufunda ngokuphapheme nangokuhlolisisa ekufundeni , kunokuthi abafundi bamane bagxishe emakhanda lokho abanikwe khona bebe bengayiqondi incazelo yakho; 4 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Ulwazi oluphakeme namakhono aphakeme, ubuncane obemukelekile umthetho wokulinganisa ulwazi okumele luzuzwe ebangeni ngalinye kumele bucaciswe, kubekwe nemigomo ephezulu okumele izuzwe kuzo zonke izifundo; • Inqubekela phambili yolwazi; okuqukethwe nengqikithi yalelo nalelo banga kukhombise inqubekela phambili ukusuka kokulula kuya kokulukhuni. • Amalungelo esintu, ukudidiyela, ubulungiswa bezemvelo nezenhlalo yomphakathi; ukufaka imigomo nenkambiso yobulungiswa bezemvelo nezenhlalo kanye namalungelo esintu njengoba echaziwe kumThethosisekelo waseNingizimu Afrika. IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (Jikelele) sinozwela ezindabeni zokwehlukahlukana kwesintu njengobuphofu, ukungalingani, ubuzwe, ubulili, ulimi, ubudala nokukhubazeka kanye nezinye izimo; • Ukwazisa ngezinhlelo zolwazi lwendabuko, ukwazisa ukunotha komlando namasiko aleli zwe, nomthelela obalulekile wokufundisa ngamagugu aqukethwe ngumThethosisekelo okube nawo njengomsuka wenguquko ukusiza ekuguquleni amagugu abafundi; kanye • Nokukholakala, uhlonze kanye nokwenza ngempumelelo, ukuhlinzeka ngohlobo lwemfundo olungaqhathaniseka ngokuqeqesheka nangazo zonke ezinye izindlela njengakwamanye amazwe. (d) Isitatimende Sohlelo LweziFundo Lukazwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose ukukhiqiza abafundi abazokwazi: • Ukubona baxazulule izinkinga, bakwazi nokwenza izinqumo besebenzisa ukucabanga ngokuhlaziya nangobuchule; • Ukusebenza ngokuzinikela nabanye njengamalungu eqembu; • Ukulungiselela, bakwazi ukuziphatha bona baphathe nemisebenzi yabo ngokuyikho; • Ukuqoqa, bahlaziye, bahlele, bahlanganise, bahlolisise ngokucubungula ulwazi. • Ukuxoxisana ngempumelelo besebenzisa izinto ezibukwayo, ukufanekisa ngezimpawu kanye namanye amakhono olimi ezimweni ezahlukene; • Ukusebenzisa isayensi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokuhlolisisa bekhombisa nokuzinikela kwezemvelo kanye nempilo yabanye; kanye • Nokukhombisa ukuqondisisa umhlaba njengenkundla yezinhlelo ezihlobene ngokubona ukuthi izimo zokuxazulula izinkinga azenzeki ngazodwana. (e) Ukuhlanganisa izinhlobo zabafundi yikho okumele kube ngumgogodla wokuhlela, ukulungiselela, nokufundisa kuleso naleso sikole. Lokhu kungenzeka kuphela uma bonke othisha bekuqonda kahle ukuthi bazobabona futhi babasize kanjani abafundi abanezihibe ekufundeni, nokuthi bazokuhlelela kanjani ukwehlukahlukana kwabafundi. Okusemqoka ngokuhlanganisa izinhlobo zabafundi, ukuqinisekisa ukuthi zonke izithiyo ziyabonwa zigudluzwe ngayo yonke indlela ezikoleni, kumbandakanya othisha, amakomidi asemahhovisi ezemfundo, amakomidi ezikoleni, abazali kanye nezikole ezikhethekile ezisetshenziswa njengemithombo yolwazi. Ukugudluza izithiyo emakilasini, othisha bangasebenzisa amaqhinga ahlukene ezinhlelo zezifundo njengalezo ezitholakala eMnyangweni wezeMfundo eyisisekelo: Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010). 5
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 1.4 Ukwabiwa kwesikhathi 1.4.1 IsiGaba esiyisiSekelo (a) Isikhathi sokufundisa emkhakheni weSigaba Esiyisekelo sinjengoba sikhonjisiwe kuleli thebula elingezansi: IBANGA IBANGA-R LOKU-1 KUYA IBANGA LESI-3 ISIFUNDO KWELESI-2 (AMAHORA) (AMAHORA) (AMAHORA) ULimi lwaseKhaya 10 7/8 7/8 ULimi lokuQala lokwEngeza 2/3 3/4 Izibalo 7 7 7 Amakhono Empilo: 6 6 7 • Ulwazi lokuqala (1) (1) (2) • Ubuciko bokusungula (2) (2) (2) • Isifundo sokuzivocavoca (2) (2) (2) • Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila (1) (1) (1) emphakathini ISAMBA 23 23 25 (b) Isikhathi sokufundisa seBanga-R, 1 neBanga lesi-2, amahora angama-23 kuthi IBanga lesi-3 kube ngamahora angama-25. (c) Izilimi zabelwe amahora ayi-10 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora ayi-11 eBangeni lesi-3. Isibalo esiphezulu samahora ayisi-8 nesibalo esiphansi esingamahora ayi-7 sabelwe ULimi lwaseKhaya kanye nesibalo esiphansi esingamahora ama-2 nesibalo esiphezulu esingamahora ama-3 soLimi lokuQala lokwEngeza eBangeni loku-1 kuya kwelesi-2. EBangeni lesi-3 isibalo esiphezulu esingamahora ayisi-8 nobuncane obungamahora ayisi-7 sabelwe iziLimi zaseKhaya kanye nobuncane obungamahora ama-3 nobuningi obungamahora ama-4 oLimini lokuQala lokwEngeza. (d) Esifundweni samakhono olwazi lokuqala, kwabiwe Ihora eli-1 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora ama-2 njengoba kukhonjisiwe ngamahora akubakaki ethebulini eBangeni lesi-3: 6 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 1.4.2 IsiGaba esiPhakathi neNdawo (iBanga lesi-4 kuya kwelesi-6) (a) Leli thebula elingezansi likhombisa izifundo nesikhathi sokufundisa esibekiwe sesigaba esiphakathi nendawo: ISIFUNDO AMAHORA ULimi lwaseKhaya 6 ULimi lokuQala lokwEngeza 5 Izibalo 6 Isayensi nobuchwepheshe 3, 5 Isayensi yezokuhlalisana kwabantu 3 Amakhono Empilo 4 • Ubuciko bokusungula (1.5) • Isifundo sokuvocavoca umzimba (1) • Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila (1.5) emphakathini ISAMBA 27, 5 1.4.3 IsiGaba esiPhakeme (a) Isikhathi sokufundisa IsiGaba EsiPhakeme simi ngale ndlela: ISIFUNDO AMAHORA ULimi LwaseKhaya 5 ULimi lokuQala lokwEngeza 4 Izibalo 4.5 Isayensi yezemvelo 3 Isayensi yokuhlalisana komphakathi 3 Ezobuchwepheshe 2 Isayensi yokuphathwa komnotho 2 Ukwazi ngamakhono empilo 2 Ubuciko bokusungula 2 ISAMBA 27, 5 7
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 1.4.4 IBanga le-10 kuya kwele-12 (a) Isikhathi sokufundisa eBangeni le 10 kuya kwele-12 simi ngale ndlela: ISIFUNDO UKWABIWA KWESIKHATHI NGESONTO (AMAHORA) ULimi LwaseKhaya 4.5 ULimi lokuQala lokwEngeza 4.5 Izibalo 4.5 Ukwazi amakhono empilo 2 Okungenani kungakhethwa izifundo ezintathu eqoqweni 12 (3xAmahora ama-4) B Isengezelelo B, Ithebula B1 kuya ku-B8 kumqulu wenqubomgomo, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, isifundo ngenkombandlela ebhalwe esigabeni sama-28 kumqulu weNqubomgomo obhalwe ngenhla. ISAMBA 27, 5 Ukwabiwa kwesikhathi ngesonto kungasetshenziswa kuphela esibalweni esiphansi esidingekayo sezifundo zesiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke (TAHFUZWE) njengoba kukhonjisiwe ngenhla, akumele kusetshenziswe kunoma yiziphi izifundo ezengeziwe ohlwini lwenani lezifundo ezivunyelwe. Uma umfundi efisa ukwengeza ezinye izifundo, isikhathi kumele sandiswe ukwenelisa lezo zifundo. 8 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 INGXENYE YESI-2: UKWETHULWA KOLIMI LWASEKHAYA EMABANGENI APHAKEME 2.1 Izilimi esiTatimendeni seNqubomgomo yoHlelo lokuFunda nokuHlola Ulimi yisikhali sokucabanga nokuxhumana. Luphinde lube okusetshenziswayo kwamasiko nobuhle okwabelwana ngakho emphakathini othile, okwenza lowo mphakathi uqondisise indawo ohlala kuyo. Ukufunda ukusebenzisa ulimi ngempumelelo kwenza kube lula kubafundi ukuba bathole ulwazi, ukusho imvelaphi yabo, imizwa nemibono, nokuxhumana nabanye nokulawula indawo yabo. Ulimi lwenza impilo ibe ngcono kunalokhu eyikho, ibe ngokunye kunalokhu eyikho futhi icace kunalokhu eyikho. Ulimi luphinde lwenze ukuthi ukwehlukana ngamasiko nobudlelwano nokuhlalisana kwesintu kuvezwe kuphinde kwakheke, futhi yilona ulimi olwenza ukuthi lokho okusuke sekwakhiwe kuguqulwe, kunwetshwe kuphinde kucolisiswe 2.1.1 Amazinga Olimi Ukufundwa kolimi emaBangeni aPhakeme kumbandakanya zonke izilimi ezisemthethweni, okuyi-Afrikaans, i-English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, i-Sepedi (Sesotho sa Leboa), i-Sesotho, i-Setswana, i-Siswati, i-Tshivenda, i-Xitsonga kanye nezilimi ezingekho emthethweni. Lezi zilimi zingafundiswa emazingeni ehlukene. ULimi lwaseKhaya yilo abafundi abalufunda kuqala. Noma kunjalo izikole eziningi eNingizimu Afrika azilufundisi ULimi lwaseKhaya kubo bonke abafundi ababhalise kuleso naleso sikole, kunalokho abafundi kufundiswa ulimi olulodwa noma izilimi ezimbili ngezinga loLimi lwaseKhaya. Ngakho-ke uma kushiwo ULimi lwaseKhaya noLimi lokuQala lokwEngeza, kushiwo kuphela impumelelo yokufundisa ngalelo zinga, akusho ulimi abafundi abaluncela noma abalufunda (njengoba kwenzeka ezilimini ezengeziwe). Ukuze kungabi bikho ukudideka kulo mqulu, uma kukhulunywa ngoLimi lwaseKhaya kushiwo izinga okufundiswa ngalo, hhayi ulimi uqobo. Ezingeni loLimi lwaseKhaya kunikezwa ithuba lokuqhakambisa ukusetshenziswa kolimi ngempumelelo, okuyikhona okukhombisa ikhono lokuxhumana nabanye abantu okudingekayo empilweni kanye namakhono okuhlakanipha kwezemfundo nokusetshenziswa kulo lonke uHlelo lweziFundo. Kuleli zinga kugcizelelwa ukufundisa amakhono okulalela, okukhuluma, okufunda nokubhala. Leli zinga liphinde linike abafundi ikhono lezombhalo yobuciko, lokuncoma, lokucabangela nokwakha umfanekisomqondo ozobasiza ukuthi bakwazi ukuqamba kabusha, ukwakha umfanekiso nokubahlomisa nokuqonda umphakathi abahlala kuwo. Ngakolunye uhlangothi, kusukela eBangeni lesi- 7 kuya phezulu ukugcizelela nokwabiwa kwesisindo sokulalela nokukhuluma kwenziwe kwaba ngaphansi kwaleso samakhono okufunda nokubhala. ULimi Lokuqala Lokwengeza lususelwa olimini okungelona ulimi lwebebe kodwa olusetshenziselwa imicimbi ethile yokuxhumana emphakathini, okusho indlela yokufunda elandelayo emfundweni. Izinhlelo zezifundo zinikeza ukwesekela okuqinile kulabo bafundi abazosebenzisa ulimi lwabo lokwengeza lokuqala njengolimi lokufunda nokufundisa. Ngasekupheleni kweBanga lesi-9, abafundi kumele ukuba sebekwazi ukusebenzisa ulimi lwasekhaya kanye nolimi lokuqala lokwengeza ngempumelelo nangokuzethemba ezinhlosweni ezehlukene okufaka kuzo nokufunda. ENingizimu Afrika, abafundi abaningi basebenzisa ulimi lokwengeza, oluyi-English, njengoLimi lokulokuFunda nokuFundisa (LoLT). Okuchaza ukuthi kufanele kube sebefinyelele emazingeni aphezulu okukwazi ukusebenzisa uLimi lwe-English. Kumele bakwazi ukufunda nokubhala kahle nge-English. ULimi Lokuqala Lokwengeza kucatshangwa ukuthi abafundi bafika bengazi lutho ngalo uma befika esikoleni. Eminyakeni yokuqala yokufunda kugxilwa kakhulu ekuthuthukiseni ikhono lomfundi ekuthuthukiseni ukuqonda 9
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 nokukhuluma ulimi-okungamakhono ayisisekelo somuntu sokuxhumana. EmaBangeni esi- 2 nawesi-3 abafundi baqala ukwakha ukuqonda ukufunda nokwazi ukuzwa nokukhuluma okuyisizinda. Baphinde basebenzise amakhono okuzwa nokukhuluma abawafunde oLimini lwaseKhaya EmaBangeni aphakathi nasemaBangeni aphezulu, abafundi baqhubeka nokuqinisa amakhono okulalela, okukhuluma, okufunda nokubhala. Kulelizinga abafundi abaningi bafunda kusetshenziswa uLimi Lokuqala Lokwengeza, okuyi-English nokufanele bathole ithuba lokulisebenzisa kakhulu. Ngakhoke ukugcizelela okukhulu kubhekiswe ekusebenziseni uLimi Lokuqala Lokwengeza ngenhloso yokugcizelela ukucabanga nokucabangisisa. Loku kusimamisa amakhono okufunda ngokomqondo, okudingeka ngako ukuba kufundwe izifundo ezifana neScience, izibalo njll. nge-English. Baphinde bazimbandakanye kakhulu nemibhalo yobuciko ekusimamiseni ikhono lokucabanga nokuzenzela umfanekisomqondo ngoLimini Lokwengeza. Ngesikhathi laba bafundi befika emaBangeni aPhakeme, kumele bebe sebelukhuluma kahle uLimini lokuQala lokwEngeza lapho bexhumana nabanye kanye nasemakhonweni okuhlakanipha emfundo. Nokho-ke okuhlalukayo, ukuthi kuleli zinga baningi abafundi abasuke bengakakwazi ukusebenzisa uLimi lokuQala lokwEngeza ekuxhumaneni ngempumelelo. Inselelo yeZinga eliphakeme ukuthi laba bafundi balekelelwe futhi kuphinde kwethulwe uhlelo lokubeseka, ukuze bakwazi ukufinyelela emazingeni adingeka emaBangeni alandelayo.Lawo mazinga kumele kube yilawo angenza ukuthi abafundi bakwazi ukusebenzisa uLimi lokuQala lokwEngeza ngempumelelo ezingeni eliphezulu lokukhuluma ngenhloso yokubalungiselela imfundo ephakeme noma izikhungo zemisebenzi. Ngakhoke kuyanconywa ukuthi, lapho kungenzeka khona, abafundi emaBangeni aPhakeme bethulwe kokuqukethwe emjikelezweni wamasonto amabili kuwona omabili amazinga olimi. 2.1.2 Amakhono olimi Uhlelo lokufunda loLimi lwaseKhaya lubekwe ngalendlela elandelayo: 1 Ukulalela nokukhuluma 2 Ukufunda nokubukela 3 Ukubhala nokwethula 4 Izakhiwo nezimiso zolimi 2.1.3 Izindlela zokufundisa ulimi Izindlela zokufundisa ulimi kulo mqulu; Inqubo esekwe emibhalweni, inqubo yokufunda ulimi ngokulusebenzisa, ukudidiyela kanye nokuhlola inqubo. Inqubo esekwe embhalweni, nenqubo yokufunda ulimi ngokulusebenzisa, zeyeme kakhulu ekusebenziseni ulimi nasemibhalweni ekhiqiziwe. Inqubo esekwe embhalweni inenhloso yokwenza ukuba abafundi bakwazi ukuzenzela, bazethembe nokuba abafundi abahlolisisayo, abalobi, ababukeli nabaqambi bemibhalo. Imbandakanya ukulalela, ukufunda, ukubukela nokuhlaziya amibhalo ukuze baqonde ukuthi imibhalo ikhiqizwa kanjani nokuthi yini imiphumela yawo. Ngalokhu kusebenzisa imibhalo, abafundi bafunda ngokuhlolisisa imibhalo. Indlela yokubheka imibhalo kumbandakanya ukukhiqiza imibhalo enhlobonhlobo, ngenhloso ethile, nezethameli ezithile engqondweni. Le nqubo yeyeme olwazini lokuthi imibhalo yakhiwa kanjani. Indlela egxile ekuxhumaneni isitshela ukuthi uma umfundi efunda ulimi kufanele athole amathuba amaningi okulukhuluma ulimi ngokuthi axhumane nabantu emphakathini. Ukufundiswa kolimi kufanele kwenzeke ekilasini lapho amakhono okufunda/nokubukela/nokubhala/nokwethula efundiswa ngokuchitha isikhathi esiningi kufundwa futhi kubhalwa. 10 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ukufundiswa kolimi kwenzeka ngendlela ehlanganisile, lapho uthisha eba yisibonelo eveza amakhono akhe amahle okufundisa, abafundi banikwa amathuba okuziqeqesha emakhonweni ayiwo/afanele emaqenjini ngaphambi kokuba bakwazi ukuzisebenzisela wona la makhono ngokwabo. Ukwakheka kwesifundo ngasinye kufanele kube yiloko okumbandakanya bonke abafundi ekilasini ngaphambi kokuthi baye emaqenjini ukuze baveze amakhono abo ngamunye. Indlela yokufundisa ulimi ngokulandela inqubo ethile isetshenziswa uma abafundi bekhiqiza imibhalo ebhaliwe. Abafundi bazimbandakanye ezigabeni ezihlukene zokulalela, ukukhuluma, ukufunda, nezinqubo zokubhala. Kumele bacabange ngezethameli kanye nenhloso ngesikhathi kuqhutshekwa nokufunda. Lokhu kuzobasiza bakwazi ukuxhumana babeke nemibono yabo ngokukhululeka. Isibonelo. Ukufundiswa kokubhala akugxili emkhiqizweni kuphela, kodwa kubhekwa inhloso kanye nenqubo yokubhala. Ngesikhathi senqubo yokubhala, abafundi bafundiswa ukuhlanganisa imibono, ukucabanga ngenhloso nezethameli, ukubhala uhlaka, ukulungisa umsebenzi wabo, nokwethula osekubhaliwe, okubonakalisa ukucabanga kwabo. Izindlela zokufundisa imibhalo Ukufundiswa kwemibhalo kufanele kugxile ekufundiseni ukufunda ngokuqondisisa, kufaka amasu enqubo yokufunda (ukulungiselela ukufunda, ngenkathi kufundwa, emumva kokufunda).isizathu esisemqoka sokufunda imibhalo ekilasini ukuthuthukisa kubafundi uzwela ekusebenziseni ulimi ngokukhethekile, oluhluzekile, ngumqondo osobala, ngezifenqo, ngezimpawu, nangokuqonda okujulile ngaphezu kwanoma yini abangayifunda. Ngenkathi imibhalo yobuciko eminingi kuyindlela yokuzithokozisa, ukuhlekisa, noma ukubonisa, ababhali abazimisele babhala amanoveli, imidlalo nezinkondlo ngoba banemibono, imicabango nezinto, imigomo, imfundiso nenkolelo abafuna ukwabelana noma ukuyibonisa abafundi babo.ukusebenza kwemicabango yabo yolimi kuyindlela eyengeziwe yokubonisa, gcizelela, nokugqamisa imibono yabo. Ukufundisa imibhalo akulula, kodwa ngeke kwenzeka ngaphandle kobubona, imicabango nencasiselo ethembekile nokuphawula kwabafundi ngokwabo.ngaphandle ke uma befunda ukuthi baqonde imibhalo yobuciko ngokwabo, abangekafundi kakhulu ngayo. Othisha kufanele bazame ukuzikhuza ekusebenziseni incasiselo nemibono yabo yemibhalo yobuciko, abavumele abafundi ukuthi babambe iqhaza ngokwamukelekile. Incasiselo akungabi ukuthi ilungile noma ayilungile, ngaloko ke kuwukufuna okwakha umqondo kofundayo. Izindlela ezingcono zokuhlangabezana nokufundisa imibhalo zingafaka ezinye noma zonke lezi ezilandelayo. • Yenza yonke imizamo ufunde imibhalo eminingi okungenzeka ekilasini ngaphandle kokuyeka wenze omunye umsebenzi.lokhu akumele kuthathe ngaphezu kwamasonto amabili.kusemqoka ukuthi abafundi babe nombono ocacile wokwenzekayo ezingeni eliyisisekelo sombhalo. Ukuthatha isikhathi eside ufunda umbhalo kulimaza ukuqonda okucacile komugqa noma isisinda esilandayo. Amanye amakilasi angafunda imibhalo ngaphandle kwalokho kwesekwa. Lokho kufanele kugqugquzelwe. Ubunkondlo kufanele bufundiswe hhayi izinkondlo.Makufundwe kaningi okungenzeka bese uqinisekisa ukuthi abafundi bayazibhala izinkondlo. • Ukuhumusha kumqondo osobala kuwumsebenzi ofuneka ezingeni lasenyuvesi, ngakho ke abafundi kulesisigaba akudingeki bafunde ukuhumusha okusezingeni elihambele phambili, ngakho ke inhloso yokufundisa imibhalo yobuciko ukukhombisa abafundi ukuthi lungasetshenziswa kanjani ulimi lwabo lwasekhaya ngobuhlakani, ukukhalipha, umcabango nangamandla okulandela umkhondo.lokhu kuchaza ukubhekisisa indlela umbhalo owenziwe ngayo, kwashintshwa kanjani ubuqiniso bawo, nokuhlelwa kabusha ukucacisa nokugcizelela okushiwoyo. Umsebenzi onjalo ungafaka ukuhlola ubukhona noma ukungabikho bokuzicabangela emqondweni, kuwumcabango onjani okhethwe umbhali nokuthi kungani, izakhiwo zemisho nezigaba, noma uhlaka lwenkondlo, ukukhethwa kwamagama, umqodo oqhubekayo wombhalo, 11
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ukusetshenziswa kwezimpawu, umsindo nombala lapho kufanele, omningi walomsebenzi kufanele usekelwe embhalweni, kodwa ukuhlaziywa komugqa ngomugqa kwanoma imuphi umbhalo kuyabuchitha ubuhlakani bawo. • Imibhalo yokuziqambela kufanele inamatheliswe kakhulu kwisifundo sanoma imuphi umbhalo wobuciko. imisebenzi ebhalwayo edinga ukuqonda kakhulu kombhalo ofundwayo ingaqinisa ekubeni usizo olukhulu ekufinyeleleni emazingeni okwazisa ukuqamba engxenyeni yabafundi. Ingxoxo yekilasi ingaba nezithelo uma nje wonke umfundi embandakanyiwe. Kepha ingxoxo yekilasi eholela emsebenzini wokubhala obhalwayo unikeza inhloso ecacile futhi zibe nomphumela. • Ekugcineni, kubalulekile ukukhomba ukuthi imibhalo ayive ingezimpendulo ezilungile/eziyizo: umbhalo uwonke uchaza okuthile, hhayi nje izingxenye ezithile, ukufundwa okulungile kombhalo kuhlanganisa ukuhumusheka kombhalo wonke, ukuqamba, ubuwona, nokwenziwa ngokuhlola. Ezinye izindlela imibhalo engahlanganiswa ngayo nokufundiswa kwesifundo sokuqondisisa nokuqonda izimpawu ezisemqoka zemibhalo ihlelo lezikhathi zemilando, umbhali, indikimba nezinhlobo zemibhalo.lezi zindlela zingahlanganiswa. Kwindlela yehlelo lezikhathi zemilando abafundi bangacwaninga bahlanganise isikhathi semibhalo nezigameko zomlando ngesikhathi esisodwa abanqunyelwe sona. Kwindlela yombhali, abafundi bangazimbhandakanya esifundweni esibanzi nesijulile sombhali kakhulu kubunkondlo bangahlanganisa izinkondlo zakhe nenkathi ethize yomlando. Kwindlela yendikimba abafundi bangabheka izindikimba ezinjengo- bulungiswa, impumelelo, uthado, njll. Kuzinhlobo eziningi zezinkondlo noma izinhlobo zemibhalo ehlukene bakuhlobanise nezigameko zangempela zempilo. Bangenza izinqumo ngokwenziwa balingisi babuye benze izethulo ngendikimba. Okumayelana nendlela yezinhlobo zemibhalo, abafundi bangahlela, baqhathanise nokwehluka izinhlobo ezihlukene yezinhlobo zemibhalo isib. umehluko phakathi kwezizinda kwinoveli/indaba emfishane/umdlalo/inganekwane. Inqubo yokufundisa ukusetshenziswa kolimi Ukufundiswa kwezakhiwo zolimi kufanele kugxile ekutheni lusetshenziswa kanjani ulimi nokuthi kungenziwa njani ngolimi isib. uwenza kanjani umqondo, ubhekana kanjani nezinkinga nothando, umthelela kubangani nosebenzisana nabo, nokuthi ungayakha kanjani impilo enhlalweni enothile.ukufundiswa kwezakhiwo zolimi kumele kube indlela yokwenza izinto zenzeke. Ukufundiswa kwezakhiwo zolimi/izakhiwo zohlelo lolimi kufanele zisekelwe embhalweni, nasekuhlanganiseni nasekuxhumaneni. Lemigomo elandelayo kufanele ifakwe emcabangweni/ibhekelelwe uma kufundiswa izakhiwo zolimi: • Uhlelo lolimi kumele lufindiselwe ukwakha imibhalo engqikithini ekuyo- ngamanye amagama, kumayelana, nolimi langempela. • Ukusetshenziswa kohlelo lolimi akumele kubekelwe umgomo wokuhlaziya imisho ezimele-kufanele ichaze indlela imisho ehlelwe ngayo ukwakha umbhalo ophelele njenge- zindaba, ama-eseyi, izincwadi, imibiko efundwa futhi ibhalwe ngabafundi esikoleni. • Ukusetshenziswa kwezinto zoqobo njenge- nkulumo yababili, inhlolokhono, kufanele kugqugquzelwe. 12 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Xhumanisa izakhiwo zolimi nemisebenzi yokusetshenziswa kolimi ezimweni ezihlukene zenhlalo, isib. Ukuzwakalisa imicabango nemizwa yakho, ukwethula abantu, ukukhuluma noma ukubika ngezinto, iminyakazo, izigameko noma abantu bendawo, enkathini edlule noma ezayo, ukwenza izicelo, ukubeka imibono, ukunikeza ukudla noma isiphuzo nokwamukela noma ukwenqaba ngokuzithoba, ukunika nokulandela imiyalelo, izinto eziqhathanisekayo neziphikisanayo. • Sebenzisa imisebenzi yasekilasini yixhumanise nezindlela zokusebenzisa ulimi, isib. inkathi edlule kwi-eseyi elandayo nokubhalwa kombiko, indlela encikile/eyamile esetshenziswa embhalweni we-eseyi ejeqezayo. • Gxila emisebenzini eyenza umqondo. Ukwazi imithetho yohlelo lolwimi akwenzi umfundi asebenzise ulimi ngendlela ecacile nenomqondo. Okusihehayo okuphathelene nesakhiwo nemisebenzi ngaphezu kwezinga lomusho, isib. indlela abantu abasebenzisa ngayo noma nga- ulimi olukhulunywayo noma ulimi olubhaliwe (umbhalo) ngendlela ecacile elandelanayo neyenza umqondo. 2.2 UKWABIWA KWESIKHATHI SOLIMI LWASEKHAYA Isikhathi sokufundisa uLimi Lwasekhaya kanye noLimi Lokuqala Lokwengeza amahora ama-4 nama-5 ngokulandelana ngesonto njengoba kunqunyiwe kwiNqubomgomo.ngakho ke emaBangeni Aphezulu, kuyanconywa ukuthi amahora ama-5 abelwe ulimi lokufunda nokufundisa bese namahora ama-4 olunye ulimi oluphoqayo.izikole esisebenzisa uLimi Lokuqala Lokwengeza njengolimi lokufunda nokufundisa kufanele zilwabele amahora ama-5. Konke okuqukethwe wulimi kufundiswa emjikelezweni wamasonto ama-2 (amahora ayi-10 (8)). Othisha abaphoqelekile ukuthi balandele lomzungezo kodwa kumele baqiniseke ukuthi amakhono olimi, ikakhulu ukufunda nokubhala kuyafundelwa. Ukwabiwa kwesikhathi kwamakhono olimi ahlukene emaBangeni lesi-7-9 ngamasonto angama- 36. Amasonto amane ngawokuhlola- amabili awesivivinyo samaphakathi nonyaka amanye amabili wesivivinyo sokuphela konyaka. Uhlelo lwesikhathi sokufundisa kufanele lwenze umhlinzeko wamaphiriyodi amabili aqhubekayo ngesonto. Emjikelezweni wamasonto amabili kuyanconywa ukuthi isikhathi sokufundisa amakhono olimi sabiwe ngale ndlela elandelayo: Isikhathi esinconyiwe soLimi lokufunda nokufundisa Amakhono Ukwabiwa kwesikhathi emjikelezwni wamasonto amabili (amahora) iBanga lesi-7 iBanga lesi-8 iBanga lesi-9 *ukulalela nokukhuluma Amahora ama-2 (Okukhulunywayo) *ukufunda nokubukela Amahora ama-3 nemizuzu engama-30 (ihora eli-1 imizuzu- 45 yesifundo sokuqondisisa ne- ihora eli-1 imizuzu- 45 yemibhalo yobuciko) *ukubhala nokwethula Amahora ama-3 imizuzu-30 min Izakhiwo nezimiso zolimi Ihora eli-1 *Izakhiwo nezimiso zolimi nokusetshenziswa kwazo kudidiyelwe kulezi zikhathi zokufundisa ezabelwe lamakhono amane olimi. Kunesikhathi esabelwe ukuzilolonga okuhlelekile.amakhono okucabanga nokwenza umqondo adidiyelwe kumakhono namasu adingekayo okulalela nokukhuluma, ukufunda nokubukela, ukubhala nokwethula. 13
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Isikhathi esinconyiwe solunye uLimi oluphoqayo Amakhono Ukwabiwa kwesikhathi emjikelezweni wamasonto amabili (amahora) iBanga lesi-7 iBanga lesi-8 iBanga lesi-9 *ukulalela nokukhuluma Amahora ama-2 (Okukhulunywayo) Amahora ama-3 *ukufunda nokubukela (ihora eli-1 imizuzu- 30 yesifundo sokuqondisisa ne- ihora eli-1 imizuzu- 30 yemibhalo yobuciko) *ukubhala nokwethula Amahora ama- 2 Ihora eli-1 *Izakhiwo nezimiso zolimi nokusetshenziswa kwazo kudidiyelwe kulezi zikhathi zokufundisa Izakhiwo nezimiso zolimi ezabelwe lamakhono amane olimi. Kunesikhathi esabelwe ukuzilolonga okuhlelekile.amak- hono okucabanga nokwenza umqondo adidiyelwe kumakhono namasu adingekayo okulalela nokukhuluma, ukufunda nokubukela, ukubhala nokwethula. 2.3 IZINSIZA ZOKUFUNDA NOKUFUNDISA Abafundi kufanele babe nalokhu okulandelayo ukufunda uLimi lwasEkhaya emaBangeni 7 – 9: AMABANGA 7 – 9 Izinsiza eziqondene ngqo nilimi Izincwadi ezihlelelwe ulimi – incwadi ehola uthisha nencwadi yomfundi √ Inoveli √ Izindaba ezimfishane √ izinganekwane √ Imidlalo √ izinkondlo √ isichazamazwi √ Izinsiza zemithombo yabezindaba Amaphephandaba √ Amaphephabhuku √ Izinkulumo zomsakazo/imidlalo √ Imibukiso yamabonakude/umdlalo/izinhlelo ezikhuluma ngokwenzekayo √ Othisha abafundisa ulimi Lwasekhaya kufanele babe nalokhu: a) IsiTatimende seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola. b) iNqubomgomo yokuFundisa iziLimi c) Incwadi ehlelelwe ukusetshenziswa ngabafundi kanye nezincwadi zezinsiza mayelana nomsebenzi owengezelelwe. d) Isichazamazwi (esilimi-lunye, esilimi-mbili, esilimi-ningi nethesorasi) e) Izincwadi zemibhalo ezinhlobonhlobo ezihlelelwe ukufunda f) Izinhlobonhlobo zemibhalo yabezindaba: amaphephandaba, amaphephabhuku, amabrosha, njll. 14 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 g) Ukukwazi ukuthola izinsizakufunda ezibonakalayo/ezizwakalayo ezingasetshenziswa ekilasini h) Eminye imithombo yabezindaba (izinhlobo ezehlukene zamaphephandaba, amaphephabhuku namabhurosha) Izinsizakufundisa zasekilasini a) Izinhlobo ezehlukene zemibhalo ukuhlelela wonke amazinga okufunda, isib. iqoqo lezincwadi zokufunda ezinemibhalo efanele izinga ngalinye ekilasini. b) Izinhlobonhlobo zemibhalo yabezindaba: amaphephandaba, amaphephabhuku, iziqeshana zokukhangisa, amaphosta, izaziso, njll. c) Izinsiza ezilalelwayo nezibukwayo 15
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ingxenye yesi-3: uhlelo lokufundisa oluqukethwe lwamakhono olimi 3.1 Ukubuka kafuphi amakhono olimi – inqubo namasu emibhalo eyehlukene kanye nobude 3.1.1 Ukulalela nokukhuluma Ukulalela nokukhuluma ngamakhono ahlukene kodwa angakwazi ukuzimele, elinye lincike kwelinye. Womabili la makhono ethulwa ngohlelo olungamiselwe migomo ekilasini, abafundi bathola ulwazi bese beyaluxoxa.. Amakhono okulalela nokucophelela asiza abafundi ukuthola okungamagugu nendlela yokubuka izinto eziqukethwe embhalweni kanye nokufaka nezinselele nolimi olukhohlisayo. Kukhona izinhlobo zokulalela ezimiselwe imigomo, isib. Inkulumo- mpikiswano, isidingo sokuqaphela umyalelo. Ukulalela nokukhuluma okumiselwe imigomo nokungamiselwe migomo kudidiyelwa nokufunda, nokubhala kanye nokusetshenziswa kolimi, kanti ukukhuluma kunganika imbhalo abhaliwe uhlobo lokukhulunywayo (isib. ukufunda kuzwakale). Inqubo yokulalela kanye namasu Ukulalela imiyalelo kungambandakanya ukusebenzisa izingxenye zenqubo yokulalela. Lona umsebenzi onezinyathelo ezintathu ezenza amasu okulalela ngokuzimele, ukuhumusha amazwi nokuqonda inkulumo kanye nokunye okulalelwayo. Akuwona wonke AmaBanga enqubo yokulalela azosetshenziswa kuyo yonke imicimbi. Isibonelo, uma abafundi bezolalela incazelo eqoshiwe bazodinga umsebenzi wokulungiselela ukulalela ozobaqwashisa esidingweni sokulalela ngokucophelela kanye nokukwazi ukuyamanisa lolo lwazi nalolo abanalo empilweni yabo. Imisebenzi yokulalela ibasiza ekukhumbuleni imininingwane nokuhlaziya umbiko oqukethwe inkulumo. Ngemva kokulalela kungambandakanya abafundi ukuthi baphendule kulokho abakuzwile ngenkathi bexoxa. Ukulalelela ukuqondisisa ngokujwayelekile ukumbandakanya imisebenzi kanye nokuhlola ukulalela ngokuqondisisa kunikeza ithuba lokufundisa abafundi ukuthi kulalelwa kanjani. Ukulungiselela ukulalela kwethula abafundi ezimweni zokulalela. Kubavumela ukuba bavuselele ulwazi lwabo lwakudala ngesihloko, nokulungiselela ukulalela • Kuvuselelwa/kukhuthazwe ukwendulela ulwazi ukulungiselela ukulalela • Ukuqagela ukuthi umbhalo umayelana nani ngokubuka isihloko • Ukusebenza ngolwazimagama awumongo angajwayelekile kubafundi • Uthisha angakha imibuzo ukulungiselela ukulalela ukuze abafundi bagxile ekulaleleni • Abafundi kufanelel babe nemizimba ekulungele ukufunda, isibonelo, ukuthatha amanothi ngepepha nepensela Ngesikhathi sokulalela – ukubuza, ukukhumbula, ukufanisa, ukuthatha amanothi, ukuhumusha • Ukuhlaziya -- umyalezo, -- isikhulumi kanye 16 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 -- ubufakazi besikhulumi. • Ukuxhumanisa ngokomqondo. • Ukuthola incazelo. • Ukubuza imibuzo. • ukucabanga kanye nendlela esiveza ngayo imizwa yaso • Bayabuyekeza baphinde bahlolisise lokho abakuzwile Ngemuva kokulalela Kubuzwa imibuzo ngabakwaziyo abafundi. • Ukubuza imibuzo • bakhuluma ngalokhu okwethulwe isikhulumi • Ukubuyekeza amanothi • baxoxa kafuphi ngobekwethulwa • Ukudlulisela ulwazi lokukhulunywayo kuya kokubhalwayo, isib. kusetshenziswa imibhalo efakelwa emdwebeni • Ukuhlola kanye nokuhlaziya ngokucubungula loko abakuzwile • Ukuhlela imiqondo emisha yemiyalelo ngolwazi oludala • Ukwenza isiphetho; ukuhlola; ukunikeza umbono; ukuphendula ngokucubungula 17
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo ezehlukene zokulalela Ukulalela umyalelo Emhlabeni wonke jikelele abantu abalalelayo yibona abakwazi ukunikeza izimpendulo eziphusile okhethekile kunalabo abezwayo nje. Njengoba umhlaba sewaphathwa ubuchwepheshe obuningi obuveza imisindo, umculo kanye nokunye, ukuzinikela ekulaleleni kubaluleke kakhulu. Okuningi okubhalwe ngezansi, okuvela ngamazinga ehlukene ngokwenqubo yokulalela ebhalwe ngenhla, kakujwayelekile kubafundi abakuleli banga, nothisha kumele basebenzise lokhu ababona ukuthi abafundi babo bakudinga kakhulu. • Ukuqubula ulwazi lwaphambilini ngaphambi kokulalela • Ukuqinisekisa inhloso yesikhulumi • Ukuzinikela ngokugcwele ekulaleleni ukhombise intshisekelo • Ukuhlwaya incazelo • Ukubheka ukuqonda kwakho umyalezo ngokuxhumanisa, ngokwenza nokugcizelela ukuqagula, ukwenza, okuqondiswayo, ngokulinganisa kanye nokujeqeza emuva • ukuphinda okushiwoyo ngamagama akho, ukuphinda uxoxe okushiwoyo, ukuchaza. • Ukuqonda umyalezo wesikhulumi • Ukuqaphela isimo somqondo kanye nencazelo yamagama • Ukubona, ukuhlaziya kanye nokuhlolisisa imiyalezo. • Ukuqonda umyalelo, inkombandlela kanye nendlela yokwenza • Ukwazi ukubona imibonongqangi kanye nemibono esekelayo. • Ukuqhuba ulwazi ngoku: qhathanisa, hlonipha imiyalelo, gcwalisa ezikhaleni, thola umehluko, beka uphawu, dlulisela ulwazi, landelanisa, qhathanisa, hlaziya incazelo • Ukulandela kokwethuliwe ngoku: phendula imibuzo, buyekeza amanothi, hlobanisa imibono, fingqa, cacisa, buyekeza, khuluma noma ngokubhala Ukulalela • Ukuphinde axoxe indaba ngokuqondisisa kanye • Ukukhumbula imininingwane embhalweni ukukhuluma • Ukuphinde ubheke okungamagugu nomyalezo embhalweni • Ukuphinde ubheke imicabango engashintshi nechemile • Ukuxoxa ngabalingiswa, uhlaka kanye nesizinda • Ukuveza imibono • Ukucacisa imibuzo Ukulalela ngenhloso Yonke le nqubo ebhalwe ngezansi ziwusizo ekufundeni umbhalo wobuciko, wezikhangiso yokuhlaziya nemiqulu yezepolitiki. Emva komsebenzi wokulalela, othisha bajwayele ukunikeza amathuba nokuhlolisisa ngokuxoxisana, kodwa-ke kuyasebenza ukuphendula lemisebenzi ibe ngeyokubhala. Nokusho kafishane ngomculo ozwakala embukisweni wesithombe, isibonelo, ingasetshenziswa endabeni exoxwayo (“Yini ngempela oyizwayo? Awakhe umqondo ngako.”). ukukhethwa kwamagama athile ‘achukuluza imizwa’enkulumweni, noma ekufunda inkondlo kungahlanganiswa kwakhe indikimba. Ukufakwa kwamagama aphikisanayo esitatimende salokho obekukhulunywa ngakho; noma ukusetshenziswa kwamagama asenkondlweni ukuzwe amagama ezwakale ngokucacile. • Ukukhomba ubuye uhlaziye ulimi oluthinta imizwa isib. olukhombisa intukuthelo, ukujabula oluchemile, olucwasayo noluveza inkolelo engaguquki. • Ukwahlukanisa phakathi kokuyiko kanye nemibono • Ukukhombisa ukuqaphela kanye nokuhumusha iphimbo, isivinini kanye nokusetshenziswa kolimi. • Ukuphendula ubhekise esitayeleni, iphimbo nerejista kanye nokuhlolisisa kahle • Ukuqonda ukuhleleka kahle kolwazi • Ukuthatha izinqumo kanye nokunikeza ubufakazi. • Ukuqagula kanye nokucabangela imiphumela. • Ukuphendula ekusetshenzisweni kolimi, ukukhethwa kwamagama, isakhiwo kanye nokuphinyiswa kwamagama. 18 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo ezehlukene zokulalela Ukulalela ukuze Lo msebenzi wokulalela usetshenziswa kakhulu uma kunenkulumompikiswano, kunokuxoxa uncome futhi kwamaqembu kanye nezinye izakhiwo noma izimo zokuxoxisana. Ukubukela izingxenye ezithile uxhumane nabanye zombukiso wezithombe kungasiza ukuhlaziya izimpawu ezithile ngokohlu olulandelayo: • Ukuphendula ezimweni zokukhulumisana • Ukunikezelana amathuba lapho kuxoxwa. • Ukuvikela isikhundla • Ukubuza imibuzo ukuze indaba iqhubekele phambili. • Ukuphendula uqaphela ukunyakaza komzimba, ukukhuluma ngamehlo/ngomzimba. • Ukukhombisa ukuqonda ubudlelwano phakathi kolimi kanye nesiko ngokukhombisa inhlonipho yokugcinwa kwamasiko. • Ukukwazi ukubona ubuhle kanye nekhwalithi yombhalo okhulunywayo, isib. Isigqi, isivinini, umthelela womsindo, imifanekisomqondo, ukusebenzisa izitho zomzimba ezithile kuhambisana nombhalo Ubude bombhalo ongasetshenziselwa ukulalelwa ngokuqondisisa Umsebenzi Ibanga lesi - 7 Ibanga lesi - 8 Ibanga lesi - 9 Ukulalela isikhathi eside ngokuqondisisa imbhalo 150-200/kufinyelele 200-250/kufinyelele 250-300/kufinyelele isib. indaba, inhlolokhono, emizuzwini emi-5. emizuzwini emi-5. emizuzwini emi-5. imidlalo, imibiko yezindaba Ukulalela isikhathi esifishane ngokuqondisisa 60-70 amagama/umzuzu 70-80 amagama/umzuzu 80-100 amagama/umzuzu imibhalo isib. izimemezelo, o-1-2 o-1-2 o-1-2 imiyalelo, izinkomba Ukufunda isifundo sokuqondisisa/ukufunda 150-200 amagama 200-250 amagama 250-300 amagama ngokuqaphelisisa umbhalo Ukukhuluma Uma abafundi bengaqeda leli banga lemfundo yabo sebekwazi ukukhuluma kalula, belunge kahle, bangabe bazuze okubaluleke kakhulu ezimpilweni zabo, nasezindaweni zemisebenzi. Ukwakha ukuzethemba ekukhulumeni kungabavulela amasango amaningi ikakhulukazi uma bezokhuluma phambi kwabantu. Abafundi kumele bazi ukuthi uma sebekhuluma abazukuba inhlekisa, futhi kumele bathole ukwelekeleleka nokugqugquzeleka kuthisha obafundisayo ngaso sonke isikhathi. Abafundi sebefundisiwe amasu amaningi okwethula inkulumo enohlonze ngaphambi kokuba bafike kulelibanga. Kumele kufundiswe abafundi okumele bakufunde. Izinga loku kufanele likhonjiswe abafundi ngokubhekelela izinselelo zokuxhumana ngenkulumo. Inqubo kanye namasu okukhuluma Ukufundiswa kokukhuluma kufanele kukhombise ukuqonda inqubo yokukhuluma kanye namasu (okuphinde kukhonjiswe, ukuphinde ubeke ngamanye amagama, ukufaka okumbambela okunye, ukukhombisa, iminyakazo, ukukhuluma buthule, imisindo kanye nokucela usizo). Inqubo yokufundisa ukukhuluma inalezigaba ezilandelayo: • Ukulungiselela ukubhala - ukucwaninga nokuhlela • Ukwenza nokwethula 19
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ukulungiselela ukubhala - ukucwaninga nokuhlela Abafundi kumele bakwazi ukukhombisa ukuhlela, namakhono okucwaninga okuzothulwa okukhulunywayo ngoku: • Sebenzisa irejista nesitayela, nephimbo (imibono/imizwa) ukuze kuhambelane nenhloso, nezethameli nesimo. • Sebenzisa amagama anembayo. (ukukhetha amagama) ngoku -- Ukusebenzisa izenzo ezisho umnyakazo, nezinhlobo ezehlukene zesichasiso nezandiso ukunikeza umyalezo okhethekile, imininingwane nencazelo ecacile uma ukhuluma isib. inkulumo, ukuxoxa indaba, nenkulumompikiswano -- Ukusebenzisa ulwazi lwamagama angomqondofana nangomqondophika, omabizwafane, ophimbohluka negama elilodwa lebinzana lamagama -- Ukusebenzisa amagama athekelwe, awesigodi, namasha -- Ukusebenzisa ulimi lwesifengqo (izifengqo, izisho, izaga), iphimbo, imizwa -- Ukusebenzisa izifinyezo -- Ukusebenzisa umsuka, iziqalo nezijobelelo -- Ukusebenzisa ubulili, ubuningi nezinciphiso -- Ukusebenzisa ukuqhathanisa nezikhuliso nezichasiso kanye nezandiso • Ukukhombisa ukuqaphela ulimi oluhlaziyayo ngoku: -- Ukunikeza amaqiniso kanye nokuveza imibono -- Ukuveza okukhonjwa incazelo eqondiwe -- Ukuveza okungamagugu, indlela ababuka ngayo izinto, ukuchema, inkolelo engaguquki, okuchukuluza imizwa, ukunxenxa nolimi olukhohlisayo isib. enkulumweni enxenxayo • Ukusetshenziswa kwemithombo/izinsiza nezinto okuthathelwa kuzo njengezichazamazwi namathesauruses ukukhetha ulwazimagama olushaya emhlolweni nokwethula inkulumo kusebenzisa amanothi, okulalelwayo, nokubukwayo ukulekelela ukwethula ngokucophelela. Ukuzilolonga nokwethula inkulumo Abafundi kumele bakwazi ukukhombisa amakhono okwethula okukhulunywayo ngoku: • Khuluma bebhekise ngqo ezethamelini • Bhekisa emithonjeni ehlukene ngokubanzi efanele ithintiwe, kumbandakanya amaqiniso ehlukene nezibonelo • ngokwezidingo zomsebenzi owenziwayo. 20 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Sebenzisa isingeniso kanye nesiphetho esinembayo; (isib. ngokusebenzisa ukucaphuna okuqonde ngqo, nokusebenzisa izinsiza ezigunyaziwe ukusekela, indaba eyake yavelela umuntu oyizekayo) • Ukuthuthukisa imibono nokuphikisana – okuyikona okuqukethwe, ukusungula, ukulandelanisa, kukhonjiswa ukuqhubeka okulandelanayo nokulandelana kwamaqiniso, izibonelo kanye nemibono • Ukusebenzisa izingxenye zenkulumo (isib. ukwethula, ushintsho lokuqala nolwesibili, indikimba, nesiphetho) ukwakha impikiswano eyamukelekayo nokusebenzisa ubuciko bokunxenxa nenkulumompikiswano • Ukusebenzisa izakhiwo zokuhlela ezinjengokulandelana, okusematheni, imbangela, ukuqhathanisa okuphikisanayo, isixazululo senkinga ukwazisa nokunxenxa • Ukusebenzisa iphimbo elifanele • Ukwethula nokuqhubeka nempikiswano nokukhetha izinhlobo ezifanele zobufakazi (isib. istathistiksi, ubufakazi, izimo ezikhethekile) loku kuhlangabezana namazinga ezivivinyo ukwakha ubufakazi, okufaka ukukholeka, okuneqiniso, nokuqonde ngqo • Ukusebenzisa izindlela eziveza ukugcizelela: bafowethu nodadewethu; ngifisa ukugcizelela ukuthi … • Ukusebenzisa izakhiwo zolimi ezifanelekile kanye nezimiso ezinjenge: -- Izakhiwo zenzo kanye nezinsiza ukuveza inkathi nezindlela zesenzo ngokucophelela -- Ukusebenzisa izakhi zenkulumo ukuveza ukuxhumana ngenkulumo kwansukuzonke • Ukusebenzisa ubuciko bokubuza, ukuphumula, ukugcizelela, • Ukusebenzisa amaqhinga okukhuluma kuzwakale nokungezwakali (isib. iphimbo, ukuqondiswa kwezwi/ ukwehliswa, ukuzwakala kwezwi, isivinini/imvumelwano, indlela yokubeka inkulumo, indlela yokubuka, okutshengiswa ubuso, inkulumo ngokunyakazisa amalunga omzimba) ukwethula 21
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA Inkulumo elungiselelwe Ukwazisa/ukunxenxa/ukwabelana nokuchaza iphuzu noma umbono. • Ukukhetha isihloko socwaningo esifanele -- Olunye uhlobo locwaningo kumele lufakazise -- Isakhiwo esifanele (ukwethula, indikimba nesiphetho) -- Ukuxhumana okucacile nokulandela isihloko -- Impikiswano noma iphuzu elingachukuluza imicabango abanye -- Umqondo ophinyiswe ngokucacile ukukhombisa ukuqaphela izethameli nenhloso Inkulumo Ukwethula inkulumo ngaphandle kokulungiselela/ukuhlela ukulandelana kwemibuzo/ engalungiselelwe ukusebenzisa amaqhinga okukhuluma esikhathini esifishane sokwazi • Sebenzisa isakhiwo esifanele (ukwethula, indikimba nesiphetho) • Okuqondene nenhloso • Sebenzisa iphimbo, ukuqondiswa kwezwi, isivinini, indlela yokubuka, indlela yokuma nokuhlala nokusebenzisa ukunyakaza komzimba • Uhla kanye nephimbo elifanele izethameli • Sebenzisa ulwazimagama olufanele kanye nesakhiwo solimi esifanele • Emfishane futhi ibe nohlonze Ukufunda • Ukukhombisa ukuqonda isiqephu okulungiselelwe • Isiqephu sifundwe ngokugeleza (ukufunda kuzwakale) • Ukuphuma nokuzwakala kwephimbo • Ukuphimisa amagama ezwakale • Ukusebenza kweziphumuzi kahle • Ukugcina ubudlelwane nezithameli • Ukukhethwa kwesiqeshana esibhekelele nezithameli • Isiqeshana esinobude obufanalekile Ukufunda Ukwabelana ngombhalo obhalwe nguwe noma abanye; ukuzijabulisa okungalungiselelwe • Ukukhombisa ukuqonda isiqephu (ukufunda kuzwakale) • Isiqephu sifundwe ngokugeleza • Ukuphuma nokuzwakala kwephimbo • Ukuphimisa amagama ezwakale • Ukusebenza kweziphumuzi kahle • Ukugcina ubudlelwane nezithameli • Ukukhethwa kwesiqeshana esibhekelele nezithameli • Isiqeshana esinobude obufanalekile 22 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA Inkulumompikiswano Impikiswano ngamaphuzu esihloko esikhethiwe. Loku kungaba incwadi ehloniphekile ekhulumela okumbandakanya umphakathi Inqubo yenkulumompikiswano: • Amaqembu amabili ezikhulumi, ngokujwayelekile abantu abathathu eqenjini ngalinye, ukuphikisa nokuvumela okushiwoyo. Kwenziwa izincomo noma okwaziwayo ngokushiwoyo, isib. ‘Indebe yomhlaba yaba nobuhle emnothweni wethu’, ukunokuba ‘Indebe yomhlaba ’. • Ukuqhubeka kwenkulumompikiswano kulawulwa usihlalo osuke: -- Ethula okuzokhulunywa ngakho anikeze nesandulelo sakho -- Ethula isikhulumi ngasinye -- Agcine imigomo -- Agcine isikhathi - izikhulumi zinikezwa isikhathi esibekiwe -- Ukugada ingxoxo ngesikhathi okukhulunywa ngakho kuvulelwe abazokhuluma ngakho (bheka ngezansi) -- Ukugada amavoti (bheka ngezansi) • Usihlalo wethula okuzokhulunywa ngako abese etshela isikhulumi sokuqala ukuthi senze isethulo sokuthi (iqembu liyavumelana noma liyaphikisana nokushiwoyo) uma kukhulunywa • Isikhulumi sokuqala senza isethulo ngempikiswano evumelana nokukhulunywa ngako • Isikhulumi sokuqala esiphikisa okushiwoyo (labo abaphikisana nokukhulunywa ngako) ukwethula impikiswano ephikisa okushiwoyo aphinde enze nemizamo yokuvimbela (ngokuhlasela) impikiswano yesikhulumi sokuqala • Isikhulumi sesibili sesithulo sizokwakhela kuloko okushiwe isikhulumi sokuqala ngempikiswano eqenjini labo, sethula okuphikisayo okusha, bese sivimbela amaphuzu esikhulumi esedlule. • Isikhulumi sesibili ohlangothini oluphikisayo senza okufanayo • Okukhulunywayo kuvuleleke kuzozonke izikhulumi (izethameli) ukuze kuxoxwe ngayo kuphindwe kubuzwe nemibuzo • Ukulandela inkulumo yonke abaphikisanayo bathula inkulumo ngokufingqiwe kuqala. Isikhulumi sesithathu siphinda amaphuzu angumongo empikiswano bese sizama ukunxenxa izethameli ukuthi zingabavoteli labo abaphikisana nabo, banikeze nezizathu. Lesisikhulumi sizophinda sivimbele impikiswano uthulwe odlule. • Isikhulumi sesithathu esiza nesethulo senza okufanayo. • Inkulumo mpikiswano isingaphethwa bese kutholakala umphumela ngezindlela ezehlukene, isib. ngokuyekelela inkulumo ihlolisiswe abahluleli (inikezwa amaphuzu), noma kunikezelwe loko okushiwo ukuba kuvotelwe. Inkulumompendulwano • Ukubhekisa engxoxweni ephakathi kwabantu ababili noma ngaphezulu. • Ukuqala nokugcina zingxoxo ziqhubeka • Ukusebenzisa inkulumo okunikezelwana kuyo amathuba, ukuyigcina iqhubeka • Ukuvikela indawo omi kuyo • Ukulalelana, nokubonisana • Ukugcwalisa izikhala nokugqugquzela isikhulumi • Ukucacisa izinto • Ukwabelana ngemibono nolwazi ukukhombisa ukuqonda ulwazi 23
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA Inhlolokhono Ukutholisisa umyalelo noma umbono ovezwa omunye umuntu osesigungwini • Ukusebenzisa imibuzo, ukunxenxa, ukuthatha amanothi, ukufingqa, ukulalela amakhono ngokukhuluma noma buthule • Ukuhlela noma ukulungiselela: ukuhlonza umphumela, , isendulelo umyalelo, isendlalelo, imibuzo, isikhathi, izandiso zendawo, ukulandelanisa, indawo ekuyo (bheka izimpawu zombhalo) • Ukusebenzisa amaqhinga enhlolokhono ngokwezigaba: -- Ukwethulwa (ukuziveza ubuwena, ukuchaza isizathu) -- Ubuhlobo (ukwakha isimo sokwethembana) -- Imibuzo (buza okuvulelekile kuya kokukhethekile, imibuzo eqonde ngqo ; ukusebenzisa ubuhlakani, uzwelo, ulimi olunxenxayo nolunenhlonipho; ukulalelisisa; ukubhekisisa impendulo, ukuphendula ngokuyiko ukukhombisa ulwazi) -- Ukufingqa (ukubhala izimpendulo ngokuthatha amanothi; ukufingqa; ukulandelanisa nokuhlela izimpendulo nemininingwane ebalulekile ngokulandelana) -- Ukuvala (ukubonga umuntu obenziwa inhlolokhono, anikezwe nemininingwane yokuxhumana) Umbiko (incwadi • Nikeza umbiko oqonde ngqo ngesimo, isib. ingozi, nokunye nje okutholakele ehloniphekile nencwadi • Ukuveza isihloko, ukwethula (isendulelo, inhloso nengqikithi), indikimba (Ubani? Ngobani? yobungani) Laphi? Nini? Yini? Kanjani?), isiphetho, izincomo, amarifarensi • Ukuhlela: qoqa bese uhlela umyalelo bese unikeza amaqiniso • Sebenzisa ulimi oluhambelana nencwadi ehloniphekile nohla kanye nendlela ethile yokubhala • Sebenzisa -- Ukwethula inkathi (ngaphandle kombiko wakudala) -- Amabizo qho -- Umuntu wesithathu -- Ukuchaza okungamaqiniso -- Amagama obuchwepheshe nebinzana lamagama -- Incwadi ehloniphekile, ulimi olungaphathelene nabantu Ukunikeza izinkomba Ukuyalela umuntu ukuthi angafika kanjani endaweni ethile. • Sebenzisa izinkomba uma utshela omunye umuntu ukuthi kufinyelelwa kanjani endaweni ethile • Sebenzisa kakhulu indlela ephoqayo • Ukusebenzisa umuntu wesibili ukumela ukuxhumana phakathi kwesikhulumi nolalele. • Ukubheka loku okulandelayo uma unikeza inkomba: -- Sebenzisa imisho ecacile neshaya esikhonkosini -- Sebenzisa ukulandelanisa ngendlela -- Ukubhekisa ngqo endleleni ethile. -- Ukuveza ubude bebanga. -- Nikeza ngokuhlawumbisela ubuningi bemigwaqo ezokweqiwa ukufinyelela ohambweni -- Ukunikeza ulwazi ngezimpawu ezigqamile ezitholakala endleleni. -- Sebenzisa amagama akhombisa isizinda noma isikhundla -- Sebenzisa amagama akhombisa inkomba -- Sebenzisa amagama okubuza izinkomba 24 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA Imiyalelo Ukuchazelwa ukuthi izinto ezithile ungazisebenzisa kanjani njengamathuluzi, imishini ukulungisa ukudla, ukukhanda okufile njll. • Ukuchaza ngokusebenzisa noma ukusebenza kwanoma isiphi isiqeshana esisebenzayo; ukulungisa ukudla, ukulungisa noma imaphi amaphutha njll. • Ukuhlela noma ukulungiselela (bheka izimpawu zombhalo) -- Ukuqonda isimo nokuthi imuphi umphumela wokunikeza imiyalelo/okukhombisayo kumele kwenziwe -- Ukuchaza ngokusebenzisa noma ukusebenza kwanoma isiphi isiqeshana -- Ukuveza ngokucacile, ngendlela efanele, nangokulandelana ngendlela kwemiyalelo -- Sebenzisa okufundisayo, imiyalelo, kanye nezimpawu -- Ukusebenzisa ulwazimagama, okwethulwayo noma ulimi oludidayo olunembayo. • Ukwethula Ukunikeza isethulo • Ukwethula okukhulunywayo izinto ezenzekile isib. emsakazweni nakumabonakude noma ngokukhuluma/umbiko kokutholakale ekwenziweni kwenhlolokhono • Ukuhlela noma ukulungiselela -- Ukwethula okukhulunywayo ukuthi imuphi umphumela wencwadi ehloniphekile olindelekile -- Ukuqagela ukuthi iluphi ulwazimagama, ukusetshenziswa kolimi nezisho noma izaga ezisetshenzisiwe -- Ucwaningo lukuthola umyalelo oqondile otholakala esikhulumini nolimi oludingekayo ukuveza umyalelo • Ukwethula; bheka loku okulandelayo: -- Olunye uhlobo locwaningo kumele lufakazise • Isakhiwo (ukwethula, indikimba nesiphetho) kumele ibe khona • Ukuxhumana okucacile nokulandela isihloko nokubheka ukulandelana ngendlela kwamaqiniso • Impikiswano noma iphuzu elichukuluza ukuvezwa kwemicabango yabanye • Umqondo ophinyiswe ngokucacile ukukhombisa ukuqaphela izethameli nenhloso; • Ukwethula encwadini ehloniphekile, ukungachemi (okuyalelayo) nendlela ethile yokubhala, Ethulelwe uhlobo olufanele lwezethameli • Abafundi kumele bagqugquzelwe ukusebenzisa ngokuyiko inkulumo ngokunyakazisa amalunga omzimba kodw kumele kugwenywe ukusetshenziswa kokuchithwa kwezandla ngendlela engenanhlonipho. kusetshenziswe ulimi olunemiphumela eqondile. • Ukuhlela izethulo zomlomo zibe izigaba ezintathu: -- Isethulo: Ukuheha ukuthatheka kwezethameli; ukuphendula ukuthi Ubani? Yini? Kuphi? Nini? -- Indikimba: Hlela amaphuzu angumongo ombiko ngokulandelana. Ukusebenzisa umyalelo ngokucophelela; ukusekela iphuzu elingumongo lomyalezo otholakale ocwaningweni; sebenzisa imininingwane nemisho echazayo endabeni ukwenza umbiko uhehe -- Isiphetho: Ukufingqa nokudlula kuwowonke amaphuzu abalulekile. Ukubhala isiphetho esifishane. Ukugoqa nokugcizelela amaphuzu. Hlala kakhulu emaphuzwini angumongo ukwakha umbono okungowakho mayelana nesihloko sombiko • Sebenzisa izinsiza ezibonakalayo, ezifana namaphosta, umshini okhombisa odongeni loko okubhaliwe, nokuzilungiselela ukusebenzisa lezozinto • Sebenzisa amanothi ukwakha isendlalelo sokugcina sombiko • Sebenzisa amanothi ukwethula umbiko 25
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 IZINHLOBO ZEMIBHALO ENGASETSHENZISELWA UKUKHULUMA NOKULALELA Ingxoxo yesigungu/ Ukwabelana ngemibono ehlukene noma umyalelo othalakale emthonjeni eyehlukene yomkhandlu Isikhulumi kumele: • ukubheka imibono eminingi • ukulalelana • ukuvuma/ukunqaba amaphuzu uma kunesidingo • ukungaphazamisi ezinye izikhulumi • yakha ukuxhumana okulandelana kahle kwamaphuzu • namathela esihlokweni • zama ukufaka nabanye abantu engxoxweni -- ukuphazamisa ngokuzithoba -- ukuveza imibono nezizathu zokwesekela • Isikhulumi ngasinye sikhuluma ngengxenye ethile esihlokweni • Sebenzisa ibinzana lamagama esiko • Imisebenzi kasihlalo -- Ukugcina ukuhleleka kwezinto -- Ukugada isikhathi -- Ukunamathela ohlelweni -- Ukugqugquzela ukuzimbandakanya -- Ukuhlala engachemile -- Ukucela izethulo namavoti Ukulingisa Abafundi bethulelwa isimo, ikakhulukazi kuba inkinga noma isehlakalo, okufanele baphendule ngokucabangela ingxenye ethile. Okungumthetho omisiwe akulungiselelwa ngokuzijwayeza, noma umfundi kuzomele bachazelwe ngengxenye okumele bayidlale. Njengokuhlola okuvulelekile namayelana nokungabo abantu Ingxoxo engahlelekile/ Ukwabelana kwemibono, ukwabelana imibono kanye namaphuzu nabantu namaqembu inkulumo angabodwana • Ukuqala nokugcina zingxoxo ziqhubeka • Izimiso zokunikezelana amathuba • Ukuvikela indawo omi kuyo • Ukubhunga • Ukugcwalisa izikhala nokugqugquzela isikhulumi • Ukwabelana ngemibono nolwazi ukukhombisa ukuqonda ulwazi Ukwethula isikhulumi Ukunikeza izethameli umyalezo ngesikhulumi/isimenywa • Ukuthola umyalezo ovela kusikhulumi • Sebenzisa a incwadi ehloniphekile nendlela ethile yokubhala noma uhla • Ukwakha isimo esihehayo nokungalindelwa izethameli, isib. ngokuxoxela izethameli ngesandulelo esifanele semiyalelo nokungahlonyulwa • Ukwakha okulindelekile ngokusebenzisa, isib.ngokuphumula nokuguquka • Ukuqenda ngokuzethemba nangesigqi Amazwi okubonga • Ukubonga isikhulumi emva kokubeka inkulumo ezethamelini • Ukusebenzisa amagama ahloniphekile • Ukulalela ngokucophelela isikhulumi, ukuveza obekuqavile enkulumweni ethuliwe • Ukuveza amaphuzu anohlonze enkulumweni • Ukuqenda ngokuzethemba nangesigqi 26 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Isikhathi esiphakanyisiwe somkhiqizo wokuxhumana okukhulunywayo Isikhathi Umbhalo Ibanga lesi - 7 - 9 Ingxoxo, inkulumompikiswano, isigungu/iqembu/ingxoxo 10 – 15 wemizuzu yomkhandlu, ingxoxo yeqembu Inkulumompendulwano 4 – 6 wemizuzu Izinkomba kanye imiyalelo 2 – 4 wemizuzu Inhlolokhono 8 – 10 wemizuzu Ukufunda okulungiselelwe 2 – 3 wemizuzu Inkulumo elungiselelwe, umbiko, ukubuyekeza 2 – 3 wemizuzu Inkulumo elungiselelwe 2 – 3 wemizuzu Ukuxoxa indaba 5 – 7 wemizuzu Umhlangano nenqubo yawo 7 – 10 wemizuzu Okushiwoyo engxoxweni yolimi lwesiZulu - uhla okuthathelwe kulo UKUCELA IMVUME UKUPHAZAMISA • Nginga....? • Uxolo, nginga...? • Ngicela uku...? • Ngiyaxolisa, ucabanga ukuthi nginga...? • Ngabe kungenzeka ukuthi ngi...? • Uxolo, uyakwazi uku.../uyamazi u...? • Kungalunga uma nginga...? • Uxolo, ungangisiza? • Ungaphatheka kabi uma ngi...? • Ngicela ungivumele ngi...? • Ungavuma ukuthi ngi...? UKUNIKEZA USIZO UKUFUNA USIZO • Ngicela ukukusiza. • Ngicela usizo e...? • Ngingakusiza? • Ungangisiza uku...? • Kukhona okufunayo? • Ngicela usizo nge...? • Ungathanda ngikusize? • Ngiyakucela, ngisize nge...? • Uyaludinga usizo? • Ngicela ungisize. • Ngingakwenzelani? UKUXOLISA UKUKHONONDA • Uxolo. • Ngiyaxolisa ukuthi ngikhulume kanje, kodwa... • Ngiyaxolisa ngoku... • Ngiyaxolisa ukukuhlupha, kodwa... • Ngiyazisola ngoku... • Mhlawumbe ulibele/ukhohliwe uku... • Ungixolele ngoku... • Ungixolele uma ngiphaphalaza, kodwa... • Ngixolele. • Kungenzeka ukuthi kube nokungaboni ngaso linye nge... • Ngiyaxolisa. • Ungangizwa kabi, kodwa... 27
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 UKUNIKEZA ISELULEKO UKUSHO INTO OYINCAMELAYO • Angicabangi ukuthi kumele u... • Ungathanda uku... • Kumele u... • Ngingamane ngi... • Akumele u... • Kungani singa...? • Ukube bengiwuwe, bengi... • Ngincamela uku... Ucabangani? • Ubube bengisesi mweni sakho, bengi... • Ucabanga ukuthi kumele senzeni? • Bekumele u... • Ukube bekuya ngami bengi... • Bekungamele u... • Ngicabanga ukuthi kumele si... • Noma ngabe wenzani, ungalokothi u... UKUQAGELA/UKUCABANGELA UKUNIKEZA ULWAZI ONEQINISO LWALO • Ngingathi ukulungele uku... • Banga/bayi... • Kungadinga u... • Bacishe babe... • Kubukeka sengathi... • Kunenani elikhulu la... • Mhlawumbe udinga uku... • Uhlobo lwe... • Mhlawumbe bafuna uku... • Uhlobo olu... • Kunzima ukusho, kodwa ngicabanga ukuthi... • Anginaqiniso kahle, kodwa ngicabanga ukuthi... UKUVALELISA UKUZIHLOLA/UKUZAHLULELA Uhambo olude, amaholidi, njll. • Lokhu kusebenze kahle ngoba... • Ube/nibe nohambo oluhle. • Ngikwenze kahle lokhu ngoba... • Nilithokozele iholide. • Bekuyokuba ngcono uku... • Nibe namaholide amnandi. • Lokhu bekungathuthukiswa ngoku... • Nithokoze. • Inqubekela phambili iyacaca/ayicaci. • Nibe nesikhathi esimnandi e... • Lokhu kuphumelela ngoba... UKUBINGELELANA NGEMUVA KOHAMBO/ KWAMAHOLIDE • Abe njani amaholide...? • Usithokozele isikhathi obe naso? • Lube njani uhambo lwakho? 3.1.2 Ukufunda nokuBukela Amakhono okufunda nokubukela athuthuke ayisizinda sokufunda okuyimpumelelo kuzozonke izinhlelo zokufunda nokufundisa. Abafundi bathuthukisa ukufunda nokubukela kangcono kuzozonke izinhlobo zombhalo wobuciko nakuleyo okungeyona eyobuciko, okufaka umbhalo wokubonakalayo. Abafundi bakhumbula ukuthi uhla nohlobo luveza kanjani inhloso yombhalo, yezethameli kanye nengqikithi yombhalo. Ngokufunda ngokuzimela nokwasekilasini, abafundi bakwazi ukucubungula nokuba abantu abakwazi ukuqamba. Ukufunda nokubukela kuhlanganisa izinto ezimbili: (1). Ukufunda kanye nokusebenzisa amasu okuhumusha nokuqonda imbhalo. (2). Ukufunda kanye nokusebenzisa ulwazi lwezimpawu zimbhalo. Zombili lezi zingxenye kumele zibe khona emiyalelweni yokufunda nokubukela emibhalweni yobuciko nasemibhalweni okungeyona eyobuciko. Okuqukethwe ekufundeni nokubukela kuhlelwe kanje: (1). Ukufundela ukuqondisisa. (2). Ukufundela ukuhlaziya imibhalo yobuciko. (3). Ukuzifundela okwengeziwe. 28 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Inqubo namasu okufunda Ukufundisa imiyalelo kufaka amakhono okufunda kuzombandakanya ukusetshenziswa kwenqubo yokufunda. Lona umsebenzi, onamabanga amathathu onesifanekiso samasu okufunda ngokuzimela ukuhumusha nokuqondisisa imbhalo. Akuwona wonke amabanga okufundisa angasetshenziswa njalo. Isibonelo, uma abafundi befunda uhlobo lombhalo olungejwayelekile, kuyodingeka ukuba benze umsebenzi wokulungiselela ukufunda ozobasiza ekubaqwashiseni ngezimpawu ezingavela kulolo hlobo lombhalo, bese kubasiza ekukwazini ukukweyamanisa nolwazi abaluthole empilweni yabo. Ngesikhathi sokufunda imisebenzi yokufunda izobasiza ekuhlaziyeni izakhiwo nezimpawu zolimi kabanzi. Emva kokufunda kungaba ukuthi abafundi benza imizamo yokubuye babhale lo mbhalo abebewufunda ngokwabo. • Ukulungiselela ukufunda • Ngesikhathi sokufunda • Imisebenzi yangemumva kokufunda Ukulungiselela ukufunda Abafundi bengalungiselelwa ukufunda umbhalo ngezindlela ezehlukene kuncike ezinhlotsheni zombhalo nasezingeni lomfundi akulo. Kukhuthaza ukuxhumanisa nolwazi oludala. • Abafundi bakhuthazwa ukuzakhela okulindelekile ngombhalo okususelwa ezithombeni ezihambisana nawo noma izithombe, inhlobo yombhalo, uhlaka, ikhasi lesihloko, amathebula okuqukethwe, izahluko, igilosari nokunye. • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile kanye ukufunda ngokudlulisa amehlo izimpawu zombhalo: izihloko, izihlokwana, izithombe, imidwebo, amagrafu amashadi, imidwebo, ithaliksi, izihlokwana, ukonombola, izithombe, imidwebo, amagrafu amamephu, nokunye • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile nokunikeza imibono okungeyakho ukulungiselela ingxoxo ngokufunda • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukubona imininingwane esekelayo • Ukuqagela ngokusebenzisa umyalelo onikeziwe ube ufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile Ngesikhathi sokufunda • Ukubona incazelo yamagama kanye nezithombe ezingajwayelekile ngokusebenzisa amakhono okuhlakaza amagama nolunye ulwazi olungasebenza • Ukuphinda ufunde/ukubuyekeza • Ukusebenzisa isithombe sengqondo • Ukuthola incazelo (ngokuhlaziya, ukuncika kombhalo, ukwakheka kwamagama njll) • Ukubuza • Ukwenza amanothi (umqondo obalulekile, nowesekelayo) 29
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Ukufingqa umqondo obalulekile, nephuzu elisekelayo/isigaba esinobude obubekiwe • Ukuchaza izinto • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela • Ukuchaza/Ukuhlola ukubona kombhali kanye nesiphetho Emva kokufunda • Ukuphendula imibuzo esembhalweni kusukela kosezingeni eliphansi kuya emibuzweni yezinga eliphezulu • Ukwenza isiphetho/ngombono okungowakho • Ukulhlola/ukuxoxa ngezindlela ezihlukene zokuhumusha umbhalo • Okuqhathanisekayo nokuphikisanayo • Ukuhlanganisa/ukubhala ukufingqa • Ukuphenduphendula umbhalo ukubona ukusetshenziswa kolimi nokufunda ngolwazimaga, isib. ukuphinda kubhale kusetshenziswa inkathi ehlukile • Kuphinde kukhiqizwe uhlobo lombhalo okungawabo (lapho kungenzeka khona) • Ukuqikelela ulimi olucubungulayo: -- okungamaqiniso kanye nemibono -- inkulumo eqonde ngqo neqondwe incazelo -- okushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo -- umbhalo omayelana nezokulawulwa komphakathi nesethulo sombhali -- umthelela wencazelo ekhethiwe neyeqekile -- ubudlelwano phakathi kolimi namandla -- ulimi oluchukuluza imizwa kanye nelikhohlisayo, ukuchema, ukubandlulula, ukwahlulela, ukucwasa, ukucabanga okungaguquki, izinhlobonhlobo zolimi, ukuzibonela, ukucabangela, impikiswano, inhloso yokumbandakanya nokukhetha ulwazi -- ukwakha umbhalo omusha, njengokuthi okushintsha ukulanda kube idrama, inkulumompendulwano; okushintsha umbhalo wokusetshenziswa kolimi nokufunda ulwazimagama, isib. ukuphinda kubhalwe kube senkathini ehlukile 30 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ukuhumusha umbhalo obanakalayo (imidwebo enhlobonhlobo nemibhalo ebonakalayo): Kubafundi abaningi, umbhalo obukwa odongeni ubasebenzela njengomthombo ongcono ukunalowo obhalwe ephepheni ukuba bathole umyalelo. Ukufunda nokubhala okubonakalayo nako kuyingxenye ebalulekile yokufunda, nanye namakhompiyutha angumthombo onothile wokuthola ulwazi. Ukuhlola ukuthi indlela yokwakheka kohlaka kubaluleke kangakanani kuwebusayithi ethandwa kakhulu; kutholakala kanjani ukunakwa kwabakhangisayo; iminyakazo nemibala kubamba liphi iqhaza ukunxenxa kwabayisebenzisayo ukudlulela kwenye isayithi • Amasu okunxenxa: Ulimi oluchukuluza imizwa, ukunxenxa , ukuchema, ulimi olukhohlisayo • Lusetshenziswe kanjani ulimi nezithombe kanye nesakhiwo namagugu • Umthelela wohlobo oluthile lombhalo kanye nobukhulu bawo, izihlokwana kanye izithombe • Ukuhlaziya, ukuhumusha, ukuhlola nokwenza okumayelana namakhathuni ayizinhlobo eziningi/imidweshu yekhomikhi Yokufunda imisebenzi nenhlobo yencwadi yokufunda elindelekile Ukufunda okulungiselelwe (ukufunda kuzwakale) • Ukusebenzisa iphimbo, ukuqondiswa kwezwi, isivinini, indlela yokubuka, umumo womzimba nokudlulisa inkulumo ngokunyakaza komzimba • Ukubiza amagama ngaphandle kokuphambanisa loko akuchazayo Ukufunda okungalungiselelwe (ukufunda kuzwakale) • Ukufunda ngokugeleza ukulandela inhloso • Ukubiza amagama ngaphandle kokuphambanisa loko akuchazayo • Sebenzisa iphimbo, ukuqondiswa kwezwi, isivinini, indlela yokubuka, umumo womzimba nokudlulisa inkulumo ngokunyakaza komzimba ngendlela efanele Ukufunda isifundo sokuqondisisa • Ukufundwa kombhalo ovalekile nocubungulayo (ukufunda isifundo sokuqondisisa) • Ukuqonda umbhalo kabanzi - izimpawu zombhalo – izihloko, imidwebo, amagrafu amashadi, imidwebo, izihlokwana, ukonombola, izithombe, izihloko zezindaba, isakhiwo, isib. ikholamu yephephandaba, njll. • Ukukhombisa ukufunda ngokuzimela (ukufunda ngokuvuleka nangentokozo, ulwazi nokufunda) • Ukuqikelela ulimi olucubungulayo (ukuqaphela okushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo amagama kanye aphethe izincazelo ezifihlakele nomyalezo, isib. inkolelo engaguquki, izinhloso nokwahlulela kwesikhulumi) 31
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 UKUFUNDA NGOKUQAPHELISISA a) Ukufunda ngokuqaphelisisa kwemibhalo emifishane YOKUQONDISISA okusezingeni lamagama Abafundi basebenzisa amasu anhlobonhlobo ukuhumusha amazwi ombhalo. Bakha ulwazimagama ngokusebenzisa amakhono okuhlakaza nokuveza obala amagama. • Sebenzisa izichazamazwi, izichazamazwi, nesiqoqela ndawonye amazwi neminye imithombo esebenza ukusho okuchazwayo, upelomagama, ukubizwa kwamagama nezakhi zenkulumo zamagama angajwayelekile • Ukubona okuchazwa iziqalo ezijwayelekile, (isib. Um-/umu-) nezijobelelo ezejwayelekile, (isib. – kazi, -ana). • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela kanye nokuxhumana kwamagama abela esigabeni esisodwa ngokusebenzisa umsuka nesijobelelo. • Sebenzisa indikimba yombhalo (isib. ekuchazweni komusho), igama lokugcina elishiwo umuntu elivumela omunye ukuba aqhubeke nowakhe umugqa (isib. okhefana, nabacaphuni) nokusamidwebo (isib. ubuso obusho okuthile) ukuqagula okushiwo amagama angajwayelekile • Ukubona nokusebenzisa izisho ezivamile nezaga, isib. ngibambe elentulo. • Ukwehlukanisa phakathi kokushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo • Ukubona isisusa nokusebenza kwamagama amasha, isib. inkulumo yohlobo oluthile lwabantu, isib. tsotsi taal, ulimi lwezigodi, amagama atshelekiwe, (isib. isitulo, ingilazi) • Ukwehlukanisa phakathi kwamagama adidayo: omabizwafane, ophimbohluka, omqondofana, isib. isife/isifo; inyanga/inyanga; ukuceba/ukuceba; ukubhunga/ukubonisana • Ukusebenzisa zonke izinhlobo zezifinyezo kanye nezifingqo isib. Mnumzane-Mnu. Democratic Alliance-DA • Ukusebenzisa ulwazi lokusetshenziswa kolimi ukuveza incazelo. Bheka iZakhiwo zoLimi - ohleni olungezansi. b) Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo emifishane ebhaliwe YOKUQONDISISA okusezingeni lomusho nelesigaba Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lokusetshenziswa kolimi ukuqonda ukwakheka kwemisho nokuhleleka kwemibhalo. Isifundo sombhalo kulelizinga unikeza ithuba lokufundisa ngokudidiyela izakhiwo zolimi. • Ukubona nokusebenzisa incazelo nemisebenzi yezakhiwo nezimiso zolimi embhalweni. Bheka iZakhiwo zoLimi - ohleni olungezansi. • Ukubona izakhiwo zombhalo ezesebenza ngezinhloso ezehlukene, (isib. ukuchaza, ukucacisa, imbangela nomthelela) kukho konke okufundwayo nokuhlobene nenguquko amagama/amagama akhombisayo/ izihlanganiso, (isib. okusesandleni, okokuqala, ngoba). Bheka Ukubhala/Ukwethula uhlobo lombhalo olufanele. 32 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 c) Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo emifiishane ebhaliwe UKUQONDISISA ezingeni lombhalo wonke Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo imibhalo ewuhlobo nehlelekile abayifundile ukuqonda incazelo, okuhlosiwe nomthelela wombhalo wonke • Ukuhlobanisa ulwazi abanalo nombhalo • Ukubona uhlobo lombhalo nenhloso yawo, isib. impikiswano efuna ukunxenxa • Ukubona nokuchaza izinhloso zombhali nendlela abona ngayo izinto • Hlela umqondo wezingxenye zombhalo moma umbhalo wonke ukufinyelela esiphethweni • Ukwakha isiphetho; akha wesekele umbono ongowakho d) Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo omfishane wokuFINGQA NOKUTHATHA AMANOTHI Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lokuqonda izimpawu zombhalo ukuwufingqa. Bheka amasu okufunda ngenhla • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukubheka amaphuzu angumongo wendikimba • Ukuhlukanisa umqondo ongumongo nemininingwane esekelayo • Ukubeka ngamagama ehlukile imiqondo engumongo (wabhale ngawakho amagama) • Landelanisa imisho ngokusebenzisa izihlanganiso namagama okuxhumanisa ukuwenza abe umbhalo e) Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo omfishane NGOKUQIKELELA ULIMI OLUCUBUNGULAYO. Abafundi basebenzisa ukuqonda kwabo ukuthi ulimi lingakha kanjani futhi ligcine amandla obudlelwane phakathi kokhiqize umbhalo nofundayo. Bahlaziya umbono wombhalo. • Ukubona nokuxoxa ngolimi oluchukuzayo nolukhohlisayo • Ukubona nokuxoxa ngolimi noluchemile noluthatha uhlangothi ngokwahlulela, nokucabanga okungaguquki • Ukubona nokuxoxa ngemicabango nokuchaza umthelela • Ukubona nokuxoxa ngokuqondwe incazelo nendlela okubonakala ngayo • Ukubona nokuxoxa ngokushiwo nokuchazwa iloko okufundwayo • Nikeza umbono ngenhloso yokumbandakanya nokukhetha ulwazi • Ukuqaphela umbono wombhali/womkhiqizi 33
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 f) Ukufunda ngokuqaphelisisa IZINDLELA EZEHLUKENE ZEMIBHALO NEMIBHALO EBONAKALAYO (Izindlela ezehlukene zembhalo zisebenzisa izinto ezibonakalayo nezibhaliwe ezitholakala embhalweni owodwa, isib. izikhangiso, amakhathuni. Bangaphinde bahlanganise loku nolimi ulukhulunywayo noma ngokwenza.) Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lwemifanekiso nezinye izinto ezibonakalayo ukwazi ukuthi lezizinto zikusekela kanjani ukubhala ezindleleni ezehlukene zombhalo. Abafundi basebenzisa ulimi olusetshenziswa kulesosifundo njengolimi olusetshenziswa esifundweni sefilimu ukuqonda nokuncoma izinto ezisembhalweni obonakalayo nemithelela yazo • Ukubona nokuxoxa ngendlela izinto ezibonakalayo ezihlanganiswe ngayo embhalweni wezindlela ezehlukene zembhalo, isib. ukuhleleka, imidwebo, umbhalo osazithombe • Ukubona nokuxoxa ngenhloso nomyalezo embhalweni womyalelo, isib. Amagrafu, amathebula, izinhlelo zengxoxo, amashadi, amamephu • Ukubona nokuxoxa ngomyalezo nomthelela wezinto ezinokala ezikhangisweni nobudlelwano phakathi kokubhaliwe kanye nezinto ezibonakalayo • Ukubona nokuxoxa ngenhloso nomyalezo embhalweni obonakalayo okhombisa ubudlelwano, isib. Amamephu esithombe sengqondo, imidwebo, amamephu, izinhlelo • Ukubona nokuxoxa ngenhloso, yokuvuselela umoya nokudweba umbhalo obonakalayo ngenhloso yokuvuselela umoya, isib. Izithombe, ifilimu, nezinto zomdwebo • Ukubona nokuxoxa ngenhloso nomyalezo yombhalo obonakalayo owakhelwe ukuzithokozisa, isib. ifilimu, amakhathuni, amavidiyo omculo, imidweshu yekhomikhi • Ukubona nokuxoxa ngomyalezo nomthelela wombhalo wokubonakalayo osekela ukukhuluma, isib. Amaphosta, imidwebo, umshini wokukhombisa umbhalo nesithombe odongeni • (isifundo sefilimu – sokuzinothisa ngolwazi kuphela) Ukubona, ukuqonda, ukuhlaziya kanye ukuhlola ubudlelwane phakathi kwemisindo, inkulumo, umnyakazo nezinto ezibonakalayo efilimini nezinye izinhlobo zezinto ezibukwayo zilalelwe KUFUNDA OKUHLELEKILE KWEMIBHALO YOBUCIKO Abafundi bafunda, bahlole bese bephendula ukuvuseleleka komoya embhalweni wobuciko. Basebenzisa ulimi ululi olusetshenziswa olimini lwesifundo sombhalo wobuciko ukuqonda nokuncoma umbhalo wobuciko. Kukhethwe okungenani izinhlobo EZIMBILI ezizofundwa zihlolwe ngokuhlelekile ngonyaka. Eziningi zafundwa emabangeni aka-GET: izinkondlo ne/noma izindaba ezimfishane/izinganekwane ne/ noma inoveli ne/noma idrama, njll. Bheka “Imibhalo efudwa ngokuhlanganisa namakhono olimi” ekupheleni kwalengxenye QAPHELA: Okugcizelelwayo embhalweni ehlelekile uzoshintsha kuncike emsebenzini wombhalo obekiwe/ okhethiwe. • Ukuqonda isimo esingaba umehluko phakathi kwezinhlobo zemibhalo yobuciko, isib. inkondlo inezinto ezehlukile kunoveli 34 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Ukubona nokuchaza ulimi olucacile nezimpawu ezivela ezinhlobeni ezehlukene, isib. isifaniso, isingathekiso, ukwenzasamuntu, ifuzamsindo, ifanamsindo, ihaba, ukuphikisana, umbhinqo, ukubhuqa, ibohlololo, inkomba, isihlonopho, uteku, isifenyiso • Ukubona nokuchaza inhloso yomlobi • Ukuchaza nokukhethwa kwamagama nomthelela enkondlweni otholakala ngokulekelela ukuveza umyalezo/ endikimbeni. Izimo zesakhiwo zombhalo ezifaka nezifengqo, izithombemagama/imifanekiso mqondo, izakhiwo zolimi nokulandelana kwemisindo, isib.imvumelwano, impinda, isigqi, ifanamsindo • Ukuchaza nokukhethwa kwamagama nomthelela kwidrama/emdlalweni otholakala ngokulekelela ukuveza umyalezo/endikimbeni. Ngokwengeza izifengqo nezithombemagama/imifanekiso mqondo, izakhiwo zombhalo ezifaka nezifengqo, izithombemagama/imifanekiso mqondo, izimo zesakhiwo somdlalo, isib. uhlaka, uvuthondaba, izinhlobo zabalingiswa, ukulawulwa kwaseshashalazini, ulimi lombhinqo lomdlalo, isizinda • Ukuchaza nokukhethwa kwamagama nomthelela emdlalweni emifishane/emanovelini/efilimini otholakala ngokulekelela ukuveza umyalezo/endikimbeni. Izakhiwo zombhalo ezifaka nezifengqo, izithombemagama/ imifanekiso mqondo, izakhiwo eziveza idima yomxoxi, izimo zesakhiwo, isib. uhlaka, isithelo sendaba, ukukhula kwendaba udweshu, uvuthondaba, ibohlololo/ipholavuthondaba, ibohlololo/isixazululo, isizinda UKUFUNDA OKWENGEZIWE NGOKUZIMELA/UKUBUKELA Abafundi basebenzisa amasu abawafundisiwe ngesikhathi sesifundo sombhalo ofundwe ngokuhlelekile ngesikhathi sokufunda ngokungalawulwa ngokwabo bezijabulisa noma benza ucwaningo. Ukululeka okwenziwa uthisha ngokutholakala kanye nezinga elifanele kulengxenye yokufunda • Ukufinyelela emtapweni wolwazi nokwazi izimiso zokugcina incwadi • Ukunikeza ubufakazi bokufundwa okwengeziwe/ukubuka ngendlela yendlela yezinkulumo, izingxoxo nencwadi/ifilimu/ukubuyekeza izinhlelo • Ukufunda/ukubheka ngokuvulelekile umbhalo wonke, isib. izincwadi, amaphephabhuku, iphephandaba, iwebusayithi, ifilimu, izinhlelo zengxoxo, Uchungechunge lezinhlelo zikamabonakude ngesikhathi sekilasi noma sekuphunyiwe Izibonelo zezinhlobo zemibuzo Imibuzo edinga ulwazi Kwenzekani emva koku …? Ungasho igama lalo … chaza ukuthi kwenzekani … ubani owakhuluma no …? Yini incazelo yalokhu ….? Imibuzo edinga Ubani owabe engumlingiswa omkhulu …? Unganika isibonelo salokhu …?Ungachaza ukuqondisisa ngamagama akho ….? Imibuzo edinga Ungacabanga okunye...kuphi lapho ….? Uyakhumbula ukuthi sibheka isingathekiso - asebenzise ulwazi analo ungasichaza uthini isingathekiso kulo mugqa? Imibuzo edinga Lokhu kufana ngani nalokhu …? Lokhu kwehluke ngani kulokhu …? Indikimba …? Kungani ukuhlaziya ucabanga ukuthi …..? Imibuzo edinga ukuhlela Sifunde umehluko izinto ezahlukene ngoJohn - ungakubeka konke ndawonye bese uchaza imiqondo ubunjalo bakhe? Uwuhlobo olunjani lo muntu? Imibuzo edinga Kunamisebenzi mini ……? Ungacabanga indlela engcono yoku ….? Iyiphi Inkondlo oyikhethayo ukuhlolisisa phakathi kwalezi ezimbili ? kungani? 35
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ukukhetha uhlobo lombhalo Othisha kumele benze isiqineko sokuthi abafundi bafunda izinhlobo ezehlukene zombhalo ngonyaka. Kumele kube nokulingana phakathi kombhalo omfishane nomude ukufeza izinhloso ezehlukene, isib. Ngenhloso yokuvuseleleka komoya (isifundo sombhalo ohlelekile osuselwa emsebenzini omiselwe ukwenziwa) umbhalo wokuhlukanisa isisindo kokufundwayo, umbhalo obonakalayo wokuzithokozisa (bheka “Umbhalo osetshenziselwa osetshenziselwa ukufundisa ukuhlanganisa amakhono olimi”). Izinhlobo zombhalo eokufunda Ubunkondlo Kunemibuzo emibili ebalulekile okumele umfundi ayibuze ngenkondlo: Kuthiweni? Ngazi kanjani? Umbuzo wesibili wengeza ngokwenza okuthile ukuphendula owokuqala; eyokuqala inquma ukuthi umbuzo wesibili uzovezani. Bonke ababhali bombhalo wobuciko babhala ngoba kukhona okuthile abasuke befuna ukukusho— into abasuke beyibona njengehehayo, ngokujwayelekile okubalulekile osikweni labantu abasuke bebhalelwa. Kufundwa umbhalo ukusekela, ukucacisa nokuveza loko umbhali afuna ukukusho. Iphinde ifake ukubheka ukusetshenziswa kwezimo zenkulumo; imisho; imigqa yestanza nenkondo ethulwayo ngokuphelele; ukukhethwa kwemifanekisomqondo, isigqi, isivinini, nomsindo; nokuchukuluzeka kwemizwa okuvuswa umfanekisomqondo.konke loku kuyimizamo yokufinyelela esiphethweni sokuhlola ukuthi ikuphi okungcono imbongi ephokophele ukukwembula okungachaza umbhalo. Akuvamile ukuba nesiphetho esifundweni senkondlo ebhaleke kahle. Lezinto ezilandelayo zingabhekwa ukwenza ukuqonda umyalezo ohloswe ukudluliswa kubengcono • Umyalezo oqonde ngqo • incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa. • Indikimba nomyalezo • izithombemagama/imifanekiso mqondo • izifengqo/izithombemagama/imifanekiso mqondo, ukukhetha amagama, umsindo ukuzwakala, iphimbo, izindlela zokuhaya, ukuvezwa kwemizwa, imigqa, amagama, izitanza, , imvumelwano, ukuxhumana, isigqi, izimpawu zokuloba, impinda, ifanamsindo (imvumelwano ngwaqa nemvumelwano nkamisa), i-enjambamenti/ukuthelelana komqondo 36 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zombhalo eokufunda Idrama Idrama ayikho kuphela mayelana namagama kanye nolimi: imayelana neminyakazo, izwi, ukukhanya nokufiphala, ; ukuxhumana; ukwethulela ishashalazi. Indlela abenza ngayo iminyakazo (isivinini) kudingekile; ukuthi baxhumana kanjani abalingiswa, benzani uma bengakhulumi; ukubuso bushintsha kanjani ukuveza umyalezo womugqa —konke loku kungalahleka uma umdlalo ufundwa sengathi kufundwa inoveli. Nokho-ke, akukaze kube umqondo ophusile ukukhombisa ‘ividiyo’ yomdlalo kuze kube yisikhathi lapho umdlalo lowo usufundiwe kwaphinde kwaxoxwa ngawo ngokuphelele ‘okwethulwe eshashalazini’ kwenziwa ikilasi. Ngaphandle kwaloko, ‘ividiyo’ iphenduka ibe ubuqiniso bomdlalo, futhi kuncane okungakhipha ukuchaza okufanele kwalowo mkhiqizo. Ukusebenza ngomcabango kudlala indima enkulu ukufunda idrama. Ukucabanga ishashalazi nokuthi abalingisi babukeka kanjani, nokuthi zingaki ezinye izindlela umugqa noma inkulumo engashiwo ngazo kuyingxenye ebaluleke kakhulu ukusebenza ngedrama ekilasini. Uhlaka nezinhlaka ezincikile; indlela umdlalo oveza ngayo abalingiswa, nokuthi bakhula kanjani emdlalweni; isizinda kanye nokwendlalelayo (kuphela lapho kudingeke khona ngempela ukuqonda umdlalo); isivinini, ukusebenzisa zithombe nezimpawu; amaqhinga asetshenziswa kudrama afana nokukhuluma wedwa; ulimi lombhinqo lomdlalo, ukulawulwa kwaseshashalazini, ukwakhiwa kwengcindezi, noma isehlo esikhomba ukuthi kumele sifundwe ngesikhathi umdlalo ufundiswa. Lezinto ezilandelayo zingabhekwa ukwenza abafundi baqonde umbhalo: • uhlaka kanye nohlaka oluncikile (isethulo, ukukhula kwendaba udweshu, uvuthondaba, ibohlololo/ ipholavuthondaba, ibohlololo/isixazululo, ukubikezela nokujeqeza • ukuvezwa kwabalingiswa • iqhaza lomxoxi/umlingiswa wemicabango oxoxa indaba/ukuvela kombono • indikimba nomyalezo • isendulelo nesizinda – esihambisana nomlingiswa otholakala endikimbeni • isakhiwo somdlalo: uhlaka, uhlaka oluncikile (isethulo, novuthondaba) • umuzwa nokuzwakala • ukuphenduka kombhinqo/isiphetho • ukulawulwa kwaseshashalazini • ukuxhumana phakathi kwenkulumompendulwano/inkulumo yomuntu oyedwa/inkulumo yomuntu oyedwa eyimcabango/imidlinzo • ulimi lombhinqo lomdlalo • ukulandelana kwezehlo ngokulandela isikhathi esithile Isifundo sefilimu Isifundo sefilimu asifani nokufunda inoveli. Yize izindlela ezisetshenziswayo efilimini zingalandela (ukuzinothisa iphethini lokufundisa okuningi okufana nokwedrama nenoveli, amasu okuveza isithombe seshashalazi’ ngolwazi) engezansi idinga ukunakwa ngokwehlukile. ‘Ukufunda’ ifilimu enokubhekelela ukuzwela nokucophelela incika esilinganisweni esikhulu sokufinyelela kuloko okungatholwa umbukeli ngendlela zokululungisa amaphutha, ukusika, ukuthatha ngekhamera, ukwakhela, umculo, okugqokwayo, ukukhanyisa nomsindo. Ukukwazi ukufunda ifilimu kulelizinga akulinganiseki ukunothisa umuntu ukubuka ifilimu: izibukeli ziyakubalekela ukulandela okujwayele ukuchaza ukuthi kulandelwa indawana exoxayo; ukufinyelela ‘informed attending’’ loko kwengeza ukuqonda okujulile kobukelayo, nokuqonda kangcono ukuthi uqondisi, nomlungisi wamaphutha nabanye bawusebenze kanjani lefilimu ukuba izibukeli zizizwe futhi zizibone zihambisana ngendlela ethile nefilimu. • inkulumompendulwano kanye umnyakazo, nokuhlobana okuhambisana nomlingiswa nendikimba; • uhlaka, uhlaka oluncikile, ukuvezwa komlingiswa, udweshu, inhloso yomdlalo nomdlalo • Ukubhinqa, ukuphenduka kombhiqo nesiphetho; • isakhiwo somdlalo nokulawulwa kwaseshashalazini • umyalezo nendikimba nokuthi kuhlanganiswe kanjani nazozonke izingxenye zombhalo; • Amasu okwenza isithombe seshashalazi (okubonakalayo, kanye nokulalelwayo -nokubonakalayo) okunjengokusebenzisa umbala, ukuqamba, inkulumompendulwano, umculo, umsindo, ukukhanyisa, ukulungisa amaphutha, indlela okuthathwe ngayo isithombe, ukuveza, amasu ekhamera, ukunyakaza kwekhamera, okuzungizile nokuvele obala. 37
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zombhalo eokufunda Inoveli, izindaba Ezilandayo (inoveli, indaba emfishane nenganekwane) zidinga ukufundwa, kuxoxwe ngazo futhi ezimfishane, zithokozelwe. Ukufunda umbhalo kuzwakale noma udlalwe ekilasini kuyasiza kakhulu, ikakhulukazi izinganekwane kubafundi abangakukhuthalele kangako ukufunda noma abangakuthandi. Ukufunda ngokushesha, nokugcina ukulangazelela kukhona ngokufunda ngokulingisa okungase kwenzeke noma okwenzekayo: ukulinganisa, noma ukuncoma. Imisebenzana elula efana nokucabanga ngokufingqa (ukufingqa indaba kumngani wakho umxoxela ngamagama abaliwe; ngokugcina isithombe sibonakala ekilasini; opening dossiers of key characters; ukubheka nokuqaphela, ukuvela kwamagama nezithombemagama ukugcizelela ukugcizelela umqondo noma izindikimba ezikunoveli) kungasiza ukwugcina umfundi esesivininini esifanele. Emva kokufunda kokuqala, abafundi badinga ukaqephela umehluko phakathi kokulandisa (kwenzekani ngokulandelayo?) nohlaka (kwenzekelani loko?); ukuthola izincazelo ezingashaya emhloleni ezingatholakala endabeni; ukubheka ukuthi umbhali ukusebenzise kanjani ulimi ukwakha umlingiswa (ukuchaza nenkulumo ngqo); ukuthi baxhumana kanjani abalingiswa; isizinda (indaba echazayo ulimi, nokucaphuna kwezinye izindawo inoveli yonke); lapho kudingeka khona imizamo yokusumbulula imibono eyendulele, imicabango nezimfundiso ezilawula lapho kuqondwe khona kunoveli yonke. Wonke amasiko, nabantu abaningi, ukuphila izimpilo imbued ngezindaba. Noma yini uthisha ayenzayo ngenoveli nezindaba ekilasini, loko kuthokozela indaba kuhlale kuyinto enkulu kuye. Lezinto ezilandelayo zingabhekwa ukwenza abafundi baqonde umbhalo: • uhlobo • uhlaka, uhlaka oluncikile (isethulo, ukukhula kwendaba udweshu, uvuthondaba, ibohlololo/ ipholavuthondaba, ibohlololo/isixazululo, ukubikezela nokujeqeza • udweshu • abalingiswa • ukuvela kwabalingiswa • iqhaza lomxoxi • umyalezo nendikimba • isendulelo, isizinda nokuhlangana nabalingiswa nendikimba • umoya, ingwijikhwebu/isiphetho • ukuhlala ulindele okuthile nokumangazayo Eminye imibhalo Amaphosta, amashadi, amamephu, amagrafu amakhathuni, amaphephabhuku, iphephandaba, yokufundwa iwebusayithi, ifilimu, izinhlelo zengxoxo, Uchungechunge lezinhlelo zikamabonakude ngesikhathi sekilasi noma sekuphunyiwe Ubude bombhalo okumele ofundwe Umbhalo Ibanga lesi - 7 Ibanga lesi - 8 Ibanga lesi - 9 Umbhalo wokufunda kuzwakale 5 – 6 imisho 5 – 8 imisho 5 – 10 imisho isigaba esi-1 izigaba ezi-2 izigaba ezi-3 Ukufunda isifundo sokuqondisisa/ukufunda 350-400 amagama 400-450 amagama 450-500 amagama ngokuqaphelisisa umbhalo Ukufunda ngokuzimela Ubunkondlo, indaba Ubunkondlo, indaba Ubunkondlo, indaba emfishane, inganekwane, emfishane, inganekwane, emfishane, inganekwane, inoveli kanye nedrama inoveli kanye nedrama inoveli kanye nedrama njengoba kuchazwe njengoba kuchazwe njengoba kuchazwe ku CAPS nombhalo ku CAPS nombhalo ku CAPS nombhalo onobuqiniso onobuqiniso onobuqiniso Ukufingqa 70-80 amagama kusukela 70-80 amagama kusukela 70-80 amagama kusukela embhalweni onamagama embhalweni onamagama embhalweni onamagama angama- 250 angama- 260 angama- 280 38 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 IMIBHALO ESETSHENZISELWA UKUFUNDISA AMAKHONO OLIMI NGOKUHLANGANISA EMABANGENI APHAKEME Ukwengeza esifundweni sombhalo wobuciko ohlelekile, imibhalo okumele yenziwe emaBangeni aPhakeme kufaka nokubhalwayo, okubonakalayo nemibhalo eyizinhlobo eziningi yezinhloso ezezehlukene. Eminye imibhalo izofundelwa ukuvuselela umoya; eminye izofundelwa ukukhombisa nokwenza izibonelo uma kubhalwa Umbhalo wobuciko wesifundo Umbhalo obhalelwa ulwazi Imibhalo eyizinhlobo eziningi/imibhalo esihlelekile. Izinhlobo ezingafundwa yolwazi ebonakalayo Izichazamazwi emaBangeni aPhakeme. Amashadi, amamephu Enisayikilophediya Izinhlobo zemibhalo (yobuciko) Amagrafu, amathebula, Amasheduli Ubunkondlo (Ibanga lesi-7 – Izinkondlo Umbhalo osabulwembu, imidwebo ezi-10) (Ibanga lesi-8 – Izinkondlo ezi-15) Ibhuku locingo (Ibanga lesi-9 – Izinkondlo ezi-15) Amaphosta Izincwadi Inoveli (Ibanga lesi-7 – amakhasi Eziqeshana zokukhangisa, angama-30-40) (Ibanga lesi-8 – amakhasi Amathebula esikhati amaphamfulethi, amabhurosha angama-40-50) (Ibanga lesi-9 – amakhasi Iziqondiso ngomabonakude angama-50-60) Izimpawu Imibhalo yabe zindaba Izindaba ezimfishane izinhlelo zikamabonakude zengxoxo Isiqeshana sephephabhuku [Ibanga lesi-7 – Izindaba ezimfushane amakhasi ewebu, i-internet, amablogi ezi-4 kuya kwezi-5 (amakhasi ama-3-5 Iziqeshana zephephandaba Facebook nezinye izindlela zokuxhumana endabeni ngayinye) ] Izaziso Umshini wokukhombisa umbhalo [Ibanga lesi-8 – Izindaba ezimfushane Izikhangiso nesithombe odongeni ezi-5 kuya kwezi-7 (amakhasi ama-3-5 endabeni ngayinye) ] Izinhlobo ezibhalwayo zemibhalo Amatransparensi elalelwayo [Ibanga lesi-9 – Izindaba ezimfushane Imibhalo eyizinhlobo eziningi/ ezi-7 kuya kwezi-10 (amakhasi ama-3-5 Inkulumompendulwano umbhalo obonakalayo ngenhloso endabeni ngayinye) ] yokuvuseleleka umoya Izinkulumo Inganekwane Ifilimu Amaculo [Ibanga lesi-7 – Izinganekwane ezi-4 kuya Izithombe Amahlaya kwezi-5 (amakhasi ama-3-5 inganekwane Imidwebo ngayinye) ] Imibhalo yabantu nombhalo wokuxhumana Imibhalo eyizinhlobo eziningi/umbhalo [Ibanga lesi-8 – Izinganekwane ezi-5 kuya obonakalayo wokuzithokozisa kwezi-7 (amakhasi ama-3-5 inganekwane Izincwadi ngayinye) ] Ifilimu Amadayari [Ibanga lesi-9 – Izinganekwane ezi- Izinhlelo zikamabonakude Izimemo 7 kuya kwezi-10 (amakhasi ama-3-5 Amavidiyo omculo inganekwane ngayinye) ] Ama-imeyili Amakhathuni, caricatures Umdlalo sms’s, twitter Imidweshu yekhomikhi [Ibanga lesi-7 – Umdlalo onkundla-1 kuya amanothi konkundla-2 (amakhasi ayi-10-20) ] Amahlaya imibiko [Ibanga lesi-8 – Umdlalo onkundla-2 kuya iGraffiti konkundla-3 – amakhasi angama-20-30) ] Imibhalo yabantu kwezohwebo Umbhalo olalelwayo [Ibanga lesi-9 – Umdlalo onkundla-3 kuya Incwadi ehloniphekile izincwadi Izinhlelo zomsakazo konkundla-5 – amakhasi angama-30-50) ] Uhlelo namanithi omhlangano Ukunothisa ulwazi Ukufundwa kwedrama Ifilimu Ukufundwa kwenoveli noma indaba emfishane Uchungechunge lezinhlelo zikamabonakude ezikhethiwe/izinhlelo Izinkulumo eziqoshiwe zengxoxo Izikhangiso emsakazweni, Imidlalo yomsakazo kumabonakude, ephephandabeni nasemaphephabhukwini Ama-iseyi 3.1.3 Ukubhala nokwethula Ukubhala yisikhali esikhulu sokuxhumana esivumela abafundi ukuthi bahlanganise baphinde bedlulisele kwabanye imicabango kanye nemibono yabo ngendlela ehleleke kahle. Ukuhlala njalo bezilolongela ukubhala izinhlobo ezehlukene zemibhalo, amathaskhi kanye nezifundo, kwenza abafundi bakhulume ngokwenhloso kanye nokuzisungulela. Ukubhala okuhleleke kahle kusetshenziswa uhlelo, kukhiqiza ababhali abanekhono, abakwazi 39
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ukuhambisana nezimo ezehlukene, abazokwazi ukusebenzisa amakhono abo okubhala kanye nokwethula imibhalo efanelekile, imibhalo abukwayo kanye nemibhalo anhlobonhlobo asetshenziselwa izinhloso ezehlukahlukene. Ukubhala kubalulekile ngoba kwenza abafundi bacabange ngohlelo kanye nesipelingi. Lokhu kugqugquzela abafundi ukuthi bahlunge ulimi, kubenze basheshe ukufunda ulimi kuphinde kunciphise amaphutha abo. Emabangeni edlule abafundi bafunda ukubhala imibhalo yokuziqambela kanye nemibhalo engabekelwe migomo, besebenzisa izakhiwo zombhalo njengesisekelo. EsiGabeni esiPhakeme kulindeleke ukuthi abafundi bazibhalele ngokwabo imibhalo ehlukahlukene. Bayophinde basebenzise inqubo yokubhala ukukhiqiza imibhalo enohlelo lolimi oluhleleke kahle. Inqubo yokubhala kanye namasu Ukubhala umbhalo omuhle kuyikhono elifuna ukuthuthukiswa kanye nokwesekelwa. Noma ukufunda kuyisisekelo esibalulekile, amakhono okubhala athuthuka kuphela lapho kubhalwa. Imiyalelo yokubhala ivame ukumbandakanya ukusebenza ngenqubo yokubhala. Noma kunjalo, lokho akusho ukuthi amazinga enqubo yokubhala ayohlale esetshenziswa wonke njalo lapho kubhalwa imibhalo. Isibonelo, uma abafundi bebhala umbhalo owejwayelekile, akudingekile ukuthi bahlaziyisise isakhiwo sawo kanye nezakhiwo zolimi. Kungenzeka futhi kube nezimo lapho othisha kudingeka ukuthi bagxile ekwakhiweni kwemisho noma ekwakhiweni kwezigaba noma abafundi babhale imibhalo ngale kokubhala izinhlaka zemibhalo yokuqala lapho bezilungiselela ukuhlola. Inqubo yokubhala inamazinga alandelayo: • Ukuhlela/Ngaphambi kokubhala • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze ucacise • Ukulungisa amaphutha • Ukwethula Ukuhlela/Ukulungisela ukubhala • Hlaziya uhlaka, ulimi kanye nerejista yombhalo okhethiwe. • Khetha inhloso kanye nalabo umbhalo obhekiswe kubo/ohlelelwe bona. • Cabanga ngezidingo zohlobo lombhalo, isitayela kanye nombono wombhali. • Thola, uhlele, uqophe ulwazi usebenzisa umbhalo osabulembu noma uhla lozobhala ngakho • Sebenzisa imithombolwazi enhlobonhlobo uhlele ulwazi-ngqo. Ukubhala uhlaka • Sebenzisa kahle imiqondo ewumongo kanye naleyo eyesekelayo usukela ekuhleleni • Bhala umzamo wokuqala oveza inhloso, labo umbhalo obhekiswe kubo, isihloko kanye nohlobo lombhalo. • Khetha kahle amagama achazayo, amagama aveza imizwa, amabinzana kanye nezimo zokukhuluma ukwenza umbhalo ucace kahle. 40 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Veza umbono ngokuchaza izinto ezingamagugu, izinkolelo kanye nolwazi. • Khetha izwi kanye nesitayela ngokwenza ulimi kanye nephimbo kuhambisane nalabo abazofunda umbhalo kanye nehloso yombhalo. • Fundisisa umbhalo owumzamo wokuqala uphinde uthole uvo lwabanye abafundi mayelana nombhalo owubhalile. • Faka yonke imininingwane edingekayo kulolo hlobo lombhalo (usebenzisa osokucaphuna, ukuqhubezela phambili impikiswano, njll.) Ukubuyekeza, ukulungisa amaphutha, ukufunda ngenhloso yokubheka amaphutha nokwethula • Sebenzisa indlela ebekiwe yokuhlola umsebenzi wakho kanye nowabanye ngenhloso yokuwenza kangcono. • Colisisa indlela okhethe ngayo amagama, imisho, izigaba (engeza ulwazi, sebenzisa ngendlela amagama akhomba ukuguka kwezinto). • Lungisa indlela okulandelana ngayo izigaba nendlela ezixhumana ngayo. • Ukususa okuyindida, ukukhulumela futhi, ukunkanta, nolimi oluhlaselayo • Hlaziya okuqukethwe, isitayela kanye nerejista. • Sebenzisa izimpawu zokuloba, isipelingi kanye nohlelo kahle/ngendlela efanele. • Lungisa umbhalo owumkhiqizo wokugcina, kumbandakanya indlela umbhalo ohlelwe ngayo, isib. Izihlokwana kanye nefonti. • Yethula umbhalo owumkhiqizo wokugcina. Izakhiwo zolimi kanye nezimiso zokusetshenziswa kolimi ngesikhathi kubhalwa Abafundi bazokwazi ukuthi ulimi lusetshenziswa kanjani futhi bazokwazi ukusebenzisa ulimi ukuluchaza ukuze bakwazi ukuhlaziya izincazelo, ukufaneleka kanye nokunemba kwemibhalo yabo kanye neminye. Bazobuye bakwazi ukusebenzisa lolu lwazi ukwakha umqondo kusukela egameni nasezingeni lomusho kuye embhalweni ophelele kanye nokubona ukuthi umbhalo nesimo osetshenziswa kuso kuxhumana kanjani. Ngokuhlangana nemibhalo enhlobonhlobo, abafundi bakhulisa ulwazimagama lwabo babuye basebenzise ukuqonda izakhiwo nezimiso zokusetshenziswa kolimi ngendlela efanele. Ulwazi lwezakhiwo kanye nezimiso zolimi luzokwenza abafundi bakhiqize imibhalo ehlelekile nenokuxhumana okuhle. Izakhiwo zolimi kumele zifundiselwe ukwakha imibhalo ezisetshenziswe kuyo. Ukusetshenziswa kwezakhiwo zolimi akumele kufundiswe ngokuzimela. Kumele kuchaze indlela imisho ehlelwe ngayo ukwakha umbhalo ophelele ofana nezindaba, ama-eseyi, izincwadi kanye nemibiko abafundi abafunda ukuyiifunda kanye nokuyibhala esikoleni. Izimiso zokusetshenziswa kolimi (isipelingi kanye nezimpawu zokuloba) • Sebenzisa ukuqhelelana kahle, osonhlamvukazi, amakhoma, osokucaphuna, amakholoni, ukudwebela umbhalo olukeke, ukubhala ngokugqamile, amasemikholoni, abakaki, njll. • Sebenzisa ulwazi lwesipelingi kanye nemithetho yokupela kahle amagama: 41
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 -- Ulwazi lwamagama ahambisanayo. -- Ulwazi lweziqu, iziqalo kanye nezijobelelo. -- Ulwazi lokwehlukanisa kahle amagama. • Sebenzisa izichazamazwi. • Sebenzisa izifinyezo ezifanelekile nezemukelekile kwabenzindaba kanye nalabo abazofunda umbhalo. Ukukhethwa kwamagama • Sebenzisa izinhlobo zezenzo ezehlukene, izichasiso kanye nezandiso ukuveza umbono othile kanye nemininingwane kanye nencazelo ecacile lapho kubhalwa ama-eseyi afana nendaba elandisayo, echazayo, njll. • Sebenzisa amagama amqondofana, amqondophika, omabizwafane, ophimbohluka, kanye negama elilodwa elimela amaningi. • Sebenzisa ngendlela eyiyo ulimi olumiselwe imigomo kanye nolimi olukhululekile olufana nesilenge, nezinye. • Sebenzisa amagama abolekwe kwezinye izilimi kanye namagama emvelo. • Nikeza iqiniso kanye nemibono. • Sebenzisa amagama anezincazelo eziqondile, ezicashile kanye namagama anezincazelo eziqondiwe. • Bazenza ababhali ngokubhala imiyalezo ecace bha kanye nemiyalezo ecashile. • Baveza izinto ezingamagugu, izindlela ababuka ngazo izinto, ukuchema, izinkolelo ezingaguquki, ulimi oluvusa imizwa, ulimi olunxenxayo nolimi olukhohlisayo. Isibonelo, emibhalweni enxenxayo efana nezindaba ezidaza inkani kanye neziqeshana amaphephandaba. • Khombisa inhlonipho ngokusebenzisa amagama athile lapho ubhala umbhalo ofana nenkulumo- mpendulwano, i-inthavyu, njll. • Sebenzisa izinsiza kanye nezichazamazwi ukukhetha ulwazimagama olunembayo. Irejista, isitayela kanye nezwi • Sebenzisa irejista emiselwe imigomo noma engamiselwe migomo, isib. Ukusebenzisa isitayela sengxoxo engamiselwe migomo kanye nomuntu okhulumayo encwadini yobungani, ulimi olufanele/olusemthethweni lapho kubhalwa incwadi esemthethweni • Sebenzisa ulimi olunencazelo egudliselayo (izifengqo, izisho nezaga), iphimbo, umoya noma ulimi oluhlekisayo ngendlela efanele. • Khuluma ubhekise ngqo kofundayo. • Khombisa uthando lwento okhuluma ngayo (umyalezo). • Sebenzisa imibono eyehlukahlukene. 42 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ukwakhiwa kwemisho • Bhala izinhlobo ezehlukene zemisho (ngokwenhloso) kanye nemisho eyehlukahlukene ngobude. • Sebenzisa izingcezu zenkulumo ngendlela efanele. • Sebenzisa umenzi, isenzo, umenziwa, izinkathi zesenzo, izindlela zesenzo, ukuphika, izinsizasenzo, imisho lapho omenziwa beba yizinhloko zemisho kanye nemisho lapho omenziwa beba yizinhloko zemisho, inkulumo-ngqo kanye nemisho ewumbiko. • Sebenzisa amagama okubuza afana nalawa: kungani, nini, kanjani, ini, njll. • Sebenzisa izinhlobo ezehlukene zemisho: imisho eyizitatimende, imisho eyimibuzo, imisho eqondile, imisho embaxa kanye nemisho emagatshagatsha. • Sebenzisa izihlanganiso, izabizwana, izandiso kanye nezenzo ukwenza imisho ixhumane kahle. • Sebenzisa izinhlobo zesabizwana ezehlukene ukukhombisa ukugcizelela, inhloso kanye nokususa amagama angadingekile. • Sebenzisa/landelanisa kahle amagama emishweni ukukhombisa ugqozi kanye nokugcizelela. • Sebenzisa izivumelwano ngokuyikho/kahle. Ukubhala izigaba • Bhala izinhlobo zezigaba ezehlukene: umusho owumongo, imisho eyesekelayo kanye nemibono ewumongo, isingeniso esihehayo, umzimba kanye nesiphetho kanye nomusho osongayo. • Bhala izinhlobo ezehlukene zezigaba nemibhalo usebenzisa izimpawu noma amazwi kanye namabinzana afana nalawa: -- Ukulandelanisa ngezinombolo: okokuqala, okwesibili, okwesithathu, ngaphambi, ngemuva, ngenkathi, ngemuva kwesikhathi, kuze, ekugcineni, kulandele, kungekudala, ngaphambilini, ngemuva kwalokho, njll. -- Ukunikeza incazelo/isisusa nomphumela: ngakho-ke, ngenxa yalokho, ngoba, ngaleso sizathu, nakuba, kubangelwa ukuthi, ekugcineni, ngakho, kuchaza ukuthi, uma … ngakho-ke, njll. -- Inqubo: okokuqala, okwesibili, okwesithathu, njll. -- Ukuqhathanisa/ukuqophisana: fana, ncane kuna…, khulu kuna…, ngakolunye uhlangothi, kodwa, njll. -- Ukulandelana ngokubaluleka: njalo, ekugcineni, njll. -- Ukulandelanisa ngokwendawo: ngaphezulu, ngezansi, ngakwesokunxele, ngakwesokudla, njll. -- Ukubhala okuvamile: ngokwejwayelekile, ekugcineni. -- Isigaba esikhomba ukukhetha uhkangothi: ngokwami ukubona, umbono wami, ngokucabanga kwami, ngokwami ukuqonda, ngicabanga ukuthi, ngicabanga ngakho, ngikholwa ukuthi..., kubukeka sengathi, ngikhetha uku..., ngithanda uku..., angithandi uku..., ngethemba uku..., ngizwa, njll. 43
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 -- Isigaba esehlukanisayo: uhlobo olu, lungehlukaniswa ka..., kungena ngaphansi, kuyingxenye ye..., kungena nga..., kuhlanganiswe ne..., kuhlobene ne..., kusondelene ne, njll. -- Isigaba esichazayo: phezulu, ngaphansi, eceleni, eduze, enyakatho, empumalanga, eningizimu, entshonalanga, usayizi, umbala, umumo, ubude, ukuvuleka, isisindo, kufana na…, njll. Isigaba esihlaziyayo: kuhle/kubi, kulungile/akulungile, kwamukelekile/akwamukelekile, kubalulekile/ akubalulekile, kukhomba, ncoma, aluleka, phikisana, njll. -- Isigaba esinikeza incazelo: isigaba esichaza umbono ngale kokuchema. -- Isigaba esisongayo: ukuphetha, ukusonga, ngmafuphi, njengoba ubona, njll. Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo Ama-eseyi Indaba elandisyao Imibhalo elandisayo yethula izehlakalo/izigameko ngokulandelana kwazo. Lokhu okulandelayo kuyizimpawu zendaba elandisayo: • Ukubhala indaba/isigameko esedlule/indaba eqanjiwe • Ukulandisa indaba ekholekayo • Kujwayeleke ukuthi kusetshenziswe inkathi edlule • Kusetshenziswa isingeniso esihehayo • Ukubheka kafuphi iphuzu olethulile • Ukusebenzisa isiphetho esingajwayelekile nesimnandi • Ukusebenzisa isitayela esizogcina indaba imnandi, ubuciko kanye nesenzeko • Gqamisa imininingwane ethinta imizwa • Ukusebenzisa izinto ezichazayo Indaba echazayo Ukuchaza kusetshenziswa kakhulu ukwakha isimo; amafilimu akwenza lokhu ngokuwabuka; ababhali bakwenza ngokusebenzisa amagama, lapho ukukhethwa kwamagama kuhambisana nencazelo egudliselayo kunokusebenzisa incazelo eqondile. • Ukuchaza umuntu othile/into ethile ukwenzela umfundi ukuthi acaciseleke kahle • Ukwakha isithombe usebenzisa amagama • Ukukhetha amagama kanye nemishwana kahle ukuze kufezeke umthelela obuhlosiwe • Ukusebenzisa imifanekisomqondo obonakalayo, ozwakalayo, onambithekayo kanye nothintekayo • Ukusebenzisa izimo zokukhuluma 44 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo Indaba edaza inkani Indaba edaza inkani yethula uhlangothi oluphikisana noma oluhambisana nesihloko (‘kungani ngikholelwa ukuthi amadoda anamandla ukwedlula abesifazane’). • Indaba edaza inkani ihambisana nendlela obona ngayo izinto; indlela ovikela ngayo umbono wakho noma ohlaba ngakhona ongahambisani nacho kuhleleke kahle; kodwa kuba uhlangothi olulodwa, isiphethi sicacisa bha ukuthi umbhali ungakuluphi uhlangothi noma umi kuphi futhi kungani. -- Veza umbono othile bese udaza inkani uzama ukuwuvikela noma uveze ukuthi kungani uthathe lolo hlangothi -- Gcina umbono wakho ucacile kuze kube sekugcineni -- Zama ukwenza umfundi ukuthi abeke owakhe umbono ngokungachemi ebheka indlela abona ngayo -- Qalisa ngombono wombhali ngesihloko ngendlela ethatha amehlo -- Beka amaphuzu amaningi ahlukene ukusekela kanye nokugcizelela umbono wakho -- Gxila kumaphuzu ahambisana nesitatimende noma aphikisana naso -- Yethula imibono iqinile ngendlela obona ngayo -- Sebenzisa izindlela ezahlukene zobuciko kanye namasu akhomba ukukhohlisa -- Sebenzisa ulimi oluthinta amazwi -- Phetha ngesitatimende esiqinile, esicacile nesingenza babheke ngendlela obona ngayo njengombhali. Indaba eqhathanisayo Indaba eqhathanisayo ibheka izinhlangothi ezimbili ngokulingana; isakhiwo sihlelwa kahle futhi sicacile; imvamisa kusuke kungezukuveza indlela obona ngayo izinto, kepha umbhali angaveza uvo lwakhe; nakuba ulimi oluthinta imizwa lungaetshenziswa, , uhlangothi olugcina luphumelele yilolo olunamaphuzu aphusile. Isiphethi sishiya umfundi engenakho ukungabaza ukuthi umbhali ungakuliphi uhlangothi. • Inhloso kuwubeka amaphuzu ngokulingana nhlangothi zombili kungachemiwe • Ukubhekelela zonke izinto ezithinta isihloko okukhulunywa ngaso • Ukubeka amaphuzu aphikisayo ngokungakhethi • Ukubeka ngokulinganayo zombili izinhlangothi, oluphikayo kanye noluvumayo • Umbhalo kumele ucace, ulandeleke, unganciki ohlangothini oluthile • Kwakhiwe izitatimende eziphisile futhi ezisekelekayo • Usebenzisa ithoni engahambisani nemizwa kanye neyenza babuke ngendlela obona ngayo ungakhombisanga ukuzazi • Phetha ngokuveza umbono othile Indaba ejeqeza emuva/ Indaba ejeqeza emuva yethula imibono yombhali, imicabango kanye nemizwa ngesihloko eningayo esithile, kuvamise ukuba yinto esondelene kakhulu nemizwa yakhe. Kuvamise ukuba yinto emthinta ngqo kunokuba aveze indlela abona ngayo; kudingeka isakhiwo esihleleke kahle, nakuba kungeke kwaphoqeleka ukuba kube nesiphetho esicacile. Futhi akuphoqelekile ukuba kuvezwe izinhlangothi ezimbili, nakuba kungenzeka. Kungaba kuwukuhlekisa noma kuba okubalulekile impela. • Cabangisisa isu • Ukwethula okukuwe ngaphakathi kanye nemizwa yakho • Bheka ngokungachemi lapho ingaphakathi lakho kanye nemizwa kudlala indima enkulu • Yenza imizamo yokuphinda wenze umfundi abuke noma abe nemizwa efana nombhali. • Yethula imibono, imicabango noma imizwa ngokweqiniso kanye nokuzimbandakanya. 45
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo Indaba eyethula amaqiso • Ukwethaula imibono noma ulwazi ngendlela elandelekayo (eyokuzinothisa ngolwazi) • Ukuchaza imibono noma ukunikeza amaqiniso ngendlela ehlelekile • Yenza ucwaningo ngombono kanye nokusekela ngamaqiniso nezibalo • Cacisa izihloko ezingajwayelekile • Hlela kahle ngokusukelwa kokwaziwa umfundi kuye kangwazi • Bhala usebenzise inkathi yamanje. Amathekisthi adlulisa umyalezo Incwadi yomsebenzi/ Nakuba isikhala sokubhalwa kwencwadi yobungane/yomsebenzi sesathathwa yobungane ezokuxhumana zesimanje okubalwa ama-emeyili, izihlanzandaba kanye noma-sms, kepha abafundi kusamele bafundiswe ukubhalwa kwencwadi. Izincwadi zingehluka kusuka kwezejwayelekile, ebhalelwa isihlobo kanye nomngani kanye neziya ephephandabeni, ukubalwa ezimbalwa. Abafundi kumele babhle izincwadi zangempela bazithumele, uma kwenzeka bangalinda nezimpendulo. Izincwadi ezidinga ulwazi oluthile ngomkhiqizo, amanyuvesi, ezokuvakasha noma ngimsebenzi othile zingaba nezimpendulo ezitholakalayo. ukubaluleka kwencwadi yomsebenzi kungaba nomphumela obonakalayo. • Ukulolongwa ngokubhala izinhlobo ezahlukene zencwadi yomsebenzi, isibonelo. Incwadi yokucela umsebenzi, incwadi eya kuMhleli wephephandaba, incwadi yekukhalaza, njll. • Ukubhekelela ukuhambisana nezinhlobo ezahlukene zencwadi yomsebenzi njengokubhaka isitayela kanye nesakhiwo • Bhala ngolimi oluqondile nolusobala • Kumele ukhumbule ukuthi labo obabhalelayo kumele bezwe ukuthi ubufuna ukuthini ukuze bakwazi ukukuphendula • Umbhalo kumele uqonde ngqo futhi ube sobala ulandeleke • Kumele ube nesingeniso, umzimba kanye nesiphetho • Uba namakheli amabili, elobhalayo kanye nelalelo obhalelwayo • Kuba nesibingelelo emva kwekheli lesibili • Kuba nesihloko emva kwesibingelelo • Kusetshenziswa irejista ebekelwe imigomo • Uphetha ngozithoba kulandelwa yisibongo kanye namagama aphelele/izinhlamvu zokuqala zamagama ombhali Incwadi yobungane/ Nakuba isikhala sokubhalwa kwencwadi yobungane/yomsebenzi sesathathwa yobuhlobo ezokuxhumana zesimanje okubalwa ama-emeyili, izihlanzandaba kanye noma-sms, kepha abafundi kusamele bafundiswe ukubhalwa kwencwadi. Izincwadi zingehluka kusuka kwezejwayelekile, ebhalelwa isihlobo kanye nomngani kanye neziya ephephandabeni, ukubalwa ezimbalwa. • Ubhalela abantu osondelene nabo, isib. Abangane noma izihlobo • Ubhalela ukudlulisa imizwa yakho, isib. Ukubongela, ukuzwelana, ukuxwayisa • Usebenzisa ulimi olukhululekile kanye nerejista nesitayela • Ubhala ukhombisa impilo kanye nolimi olulula • Ubhala ngokuhleleka ulandelanisa kanye nokunamathela kokuqondiwe • Kuba nesingeniso, umzimba kanye nesiphetho • Kuba nekheli elilodwa lombhali, usuku • Kuba nesibingelelo esikhombisa ubuhlobo • Isiphetho siveza ubuhlobo bese kuba negama lobhalile. 46 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo i-ajenda kanye namaminithi Ukubhala indabambiko, i-ajenda kanye namaminithi kungaba into ebalulekile uma omhlangano kwenziwe ngendlela. Indlela yokukwenza kube lula ukuthi abafundi babukiswe ividiyo eqoshiwe lapho kunomhlangnano. Noma babe yingxenye yomhlangano othile bese benziwa ukuba babhale amaminithi alowo mhlangano. Bese bekhanda i-ajenda. Emva kwalokho bese beqhathanisa eyabo kanye naleyo yangempela yalowo mhlangano. Ngalwe kwalokho kumele abafundi bafundiswe into okumele bayicabange nje. Yakha i-ajenda yekomiti oziqambele lona, bese uyalela abafundi ukuba ababhale amaminithi abacanga angahambisana naleyo ajenda. Qaphela ukuthi banamathela kwi- ajenda. • Chaza kafushane ukuthi yini ezobe idingidwa kulo mhlangano • Thumela kubantu abazoba ingxenye yalo mhlangano ngaphambi kokuba beze emhlanganweni • Kujwayeleke ukuba kube uSihlalo kanye noNobhala abahlela umhlangano, okuyibona aba… -- Ukubheka amaminithi angomhlangano odlule ukuthi azikho yini ezivukayo -- Ukwakha uhlu lwezinto ezizodingeka emhlanganweni kanye nokuzoxoxwa ngakho -- Ukuhlela izinto ngokubaluleka kwazo ngaphambi komhlangano -- Ukubheka ukuthi iphuzu ngalinye lizothatha isikhathi esingakanani Amaminithi • Ukurekhoda lokho okwenzeka emhlanganweni • Ukwamukela ukuthi amaminithi alungile futhi ayiqiniso. Ngakho-ke konke okutholakala kulwao maminithi kuba isibopho kuwo wonke umuntu. • Ukubheka lokhu okulandelayo: -- Igama lenhlangano -- Usuku; indawo kanye nesikhathi okwakubanjwe ngaso umhlangano; -- Irejista yababekhona; • Ucaphuna izinqumo njengoba zinjalo • Ukufingqa iziphakamiso okugcina kuvunyelwene ngazo. • Kubhalwa ngenkathi edlule • Akubhalwa okungadingekile njengamahlaya • Kuba semthethweni uma sekusayiniwe kwabhalwa usuku okufundwe ngalo kwavunyelwana ukuthi alungile emhlanganweni olandelayo.. Inkulumo • Qala ubuye uthathe isitayela ozosisebenzisa, kuphi, nini, kungani (inhloso) kanye nokuthi kungani • Indlela yokuvula iheha abalaleli • Hlela amaphuzu kahle zama ukugwema ukuphindaphinda into eyodwa • Usebenzise iphimbo eyehlukene (kanye namaphuzu) kepha ukugcine ukuzwakala. • Sebenzisa imisho emifushane enemibono esobala, usebenzise nezibonelo ezejwayelekile • Linganisa ukugxeka ngokusebenzisa ezinye izindlela okungaxazululwa ngayo • Bheka isiphetho esihlabahlosile, shiya izethameli zicabanga • Sebenzisa izinsiza ezibonwayo noma ezithintekayo kodwa akube uqalise ngamagama • Ukusebenzisa amanothi akuphoqekile • Sebenzisa ulimi olukhombisa ukuvthwa ngomqondo kanye nokubhekelela amagugu 47
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo i-imeyili/ne- sms Ukwazisa kanye nokugcina ubudlelwano Ikheli lobhalelwayo – isikhathi esiningi liye lakhiwe kususela egameni lakhe, igama lewebhusayidi, kanye nokuthi ley webhusayidi itholakala kuphi nezwe. isibonelo, moloiq (igama) @ webmail. (iseva) za (izwe). Moloi.q@webmail.co.za • CC: lokhu kungaba okwalona othunyelelwa i- email. • isihloko: Lapha kufingqwa ngesihloko okuzokhunywa ngaso. • umbiko • igama lalona othumele umbiko. Qaphela: ikheli lalo othumela umbiko lizivelela lona kulona othunyelwelwa umbiko. Othumelayo angaveza eminye imininingwane uma ethanda ngasekugcineni. Lokhu kubizwa ngokuthi isignisha Inhlolokhono • Kubuzwa imibuzo kulowo ohlolwayo • Kwethula uhlangothi lalo ohlolwayo oluhle kanye nalolo olungeluhle kanye namathalente anawo, njll. • Ukunikeza igama lesikhulumi ngasohlangothini lwesinxele lwekhasi • Ukusebenzisa ikholoni emva kwegama lesikhulumi • Ukusebenzisa umugqa omusha kuleso sikhulumi esisha. Umbiko (omiselwe imigomo Umbiko ungumqulu obalulekile kanti usebenza kangcono uma abafundi bezoboniswa nongamiselwe mgomo) obekucwaningwa okuyiqinisso futhi kungokwangempela. Ayikho into embi ukwedlula ukubhala umbiko ngento engekho, noma ngesihloko esingenayo intshisekelo kumbhali. • Nikeza okuyikon ngempela ngaleso simo, isibonelo njengengozi nokutholakele • Bheka isihloko, isingeniso (ulwazi lwangaphambili, inhloso kanye nokuthi kuzokhulunywa ngani), umzimba (Ubani? Kuphi? Nini? Yini? Kanjani?), isiphetho, iziphakamiso, amareferensi nama-phendiksi • Uhlelo: qoqa kanye nokuhlela ulwazi; bhala amaqiniso • Sebenzisa ulimi olusemthethweni noluqondile, irejist kanye nesitayela • Sebenzisa -- Inkathi yamanje (ngaphandle kombiko okhuluma ngomlando) -- Amabizo ajwayelekile -- Kubhalwa kube ngumuntu wesithathu -- Ukuchaza amaqiniso -- Amagama kanye nezigejana zamagama eziqondene nalokho okhuluma ngakho Ulimi olusemthethweni nolungancengi Ikharikhulamu vithaye (CV) Njangoba abantu abaningi kulezi zinsuku basebenzisa ithempulethi ukugcwalisa, kungakuhle ukuthola ukuthi iyiphi ithempulethi engcono kunamanye, nanokuthi singayenza kanjani ihambisane nesimo sethu bese siyigcwalisa. Kubalulekile ukuthi iCV kumele ibheke isimo esithile, isibonelo iCV ebhalelwe ukucela umsebenzi othile. Kumele ibhalwe iqondane ngqo nalolo hlobo lomsebenzi. • Ukuzethula ngokusebenzisa umqulu emhlabeni • Ukuzethula ngokugcwele, kanye nokuzithengisa • Yethula ngokucacile ulwazi, kanye nokungankanti • Bhala ubhekise kuleso sikhala somsebenzi ofaka kuwo isicelo. • Nikeza: -- Imininingwane yakho -- Amazing emfundo -- Imisebenzi osuke wayenza (uma kufanelekile) -- Abantu okuqinisekiswa kubo okubhalile 48 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo Ukubhalwa kwedayari • Idayari iveza izehlakala zansuku zonke • Yethula ukuhlaziya okwenzekile okwenziwa umbhali usuku nosuku • Umbhali ubhala ngendlela abona ngayo. • Umbhali kuba ngumuntu wokuqala okhulumayo • Ulimi olukhethiwe kuba olusobala nolulula • Ithoni obhala ngayo ihambisana nalokho okubhalayo noma okhuluma ngakho Ukunikeza inkomba • Ukunikeza indlela ukuze usize umuntu ukuthi uyaphi Sebenzisa indlela ebalulekile kakhulu • Kuye kubhekiswe kumuntu wesibili okukhulunywa naye. Umuntu wesibili wenza kube khona ukuxoxisana phakathi kwakhe kanye nalo nesikhulumi • Ungakholwa yilokhu uma uyalela indlela: -- Ungankanti futhi beka ngokucacile -- Inkomba ayihleleke ngokulandelana -- Kanikisa ubude bebanga -- Kanekisa isibalo semigwaqo azoyedlula ngaphambi kokuba afike lapho eya khona. -- Nikeza izinto eziyizinkomba ezitholakala endleleni -- Sebenzisa amagama ukuchaza indawo akuyona -- Sebenzisa amagama ukuchaza indlela Ukunikeza umyalelo Ukuchaza ukuthi ithuluzi lisetshenziswa kanjani noma ukulungisa ukudla, ukulungisa obekulimele/kwephukile, njll. • Chaza ukusebenza kwaleyo nto okukhulunywa ngayo, ukulungisa ukudla, ukukhanda okwephukile/okonakele, njll. • Hlela bese uyalungiselela: (bheka izimpawu zokubhala) -- Yazi isimo/izimo kanye nomphumela wokunikeza umyalelo/ukukanekisa/ ukulingisa kungenziwa -- Bhekisisa kahle, ukulunga kanye nokulandelana kwemiyalelo -- Sebenzisa amabhukwana achazayo, anikeza umyalelo kanye nokwenza okuthile. -- Qaphela ulwazimagama, uhlelo, izigejana zamagama kanye nolimi olungasetshenziswa oluhambisana nalokho • Kuyethulwa Isikhangisi • Ukugcina umfundi ehehekile- ukuqinisekisa ukuthi amagama okuyiwona abalulekile aba sobala • Yakha ilukuluku lokufisa ukuthenga lo mkhiqizo noma ukuwusebenzisa. • Yenza umfundi ukuthi aphume ayowuthenga lo mkhiqizo/asebenzise umkhiqizo. • Ungaqaphela lokhu uma udizayina: -- Obani okubhekiswe kubo lesi sikhangisi -- Sizokhishwa kuphi lesi sikhangisi (ephephandabeni/ephephabhukwini/ezinhlweni zomsakazo?) -- Sxhusani isikhangisi? -- Ukuhleleka kanye nobungako befonti -- Indlela izinto ezibhekwe ngayo kanye nokuthi bungaki ubuqiniso uma ubauqhathanisa nombono -- Ukubaluleka kokusebenzisa imibala -- Ukubheka indlela ulimi olusetshenziswe ngayo (olukhohlisayo, olunothile, ukuphindaphinda, imibuzo mbumbulu) 49
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo Amaphosta/iziqeshana • Ingathatha izimo ezingefani zokukhangisa • Isebenzisa kakhulu iziqubulo kanye namalogo • Ivamise ukuba nokusamdwebo • Isebenzisa amasu okukhangisa • Isebenzisa idizayini ukwenza isikhangisi sibukeke futhi singakhohlakali • Kusetshenziswa ukufengqa kanye nolunkondlozisayo ukuze kube nomphumela • Akha ulimi oluzokhumbuleka, isibonelo. Izingathekiso, izifaniso, imvumelwano, isigqi Ukugcwalisa ifomu • Ukugcwalisa ifomu kuba nezizathu ezahlukene, isibonelo. Ukucela isikhala somsebenzi, ukungenela umncintiswano, ukucela ukubika ukuthi uzobe ungekho emsebenzini • Ukunikeza ulwazi olungadingwa isikhungo esithile ngokugcwalisa ifomu. • Yisho okudingekayo kulandelwe ikholoni, isibonelo Isibongo: Umlando ngomufi Ukukwazisa abanye ngomufi: • Amagama akhe aphelele, indawo azalelwe kuyo, uhlala kuphi, usuku azalwe ngalo, usuku adlule ngalo emhlabeni, abashiyile kanye namagama abo, isikhathi, usuku, indawo lapho ezofihlwa khona, ukuchaza kafushane ngomufi, njll. • Nalokhu okulandelayo kungafakwa: isizathu sokushona kwakhe, ulwazi ngomlando wakhe, ulwazi ngenkonzo yesikhumbuzo Isivumelwano Isivumelwano esiba phakathi kwabantu ababili noma ngaphezulu. Inhloso yokungena sokuzibophezela kulesi sivumelwano kuwukuzibophezela. Lesi sivumelwano singenziwa okukhulunywayo (kuyanconywa ukuthi isivumelwani senziwe okukhulunywayo noma sibhalwe phansi ukuze kubonakale umonakalo kanye nokulapheka ngokufanele) Izinto ezidingeka kule sivumelwano: • Amagama (awabantu abangena kulesi sivumelwano kanye nelikafakazi) • Izivumelwano (okuqukethwe yilesi sivumelwano- ukumbandakanya okumele kwenziwe kanye nemali uma iyingxenye yalesi sivumelwano) • Ukusayina (bonke abathintekayo) • Usuku kanye nendawo (kukuphi lapho nenze khona lesi sivumelwano futhi nisenze nini) incwadi yefa/ithestamente Incwadi yokwabiwa kwefa iveza ukuthi izinto zomfufi zikwabiwa kanjani. Incwadi (ukwabiwa kwefa) yokwabiwa kwamafa yenza isiqiniseko sokuthi izifiso zomufi ziyagcinwa uma eseshonile. Incwadi yokwabiwa kwamafa kumele idazane ibuyezwa futhi igcinwe endaweni ephephile. Kumele ibe nalokhu okulandelayo: • Igama lomnikazi wencwadi yokwabiwa kwefa • Usuku okwenziwe ngalo le ncwadi • Imali, izindlu kanye nokunye obekungokwakhe • Okumele bazuze/babelwe • Ozokwaba (umngane, ilunga lomndeni, ummeli) 50 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo Umthethosisekelo kanye Uhlu lwemigomo ebekiwe okumele lulandelwe yinhlangano, amazwe ahlukene, nenqubo umasingcwabisane, inhlangano yentsha, isitokofela, iqembu lebhola. • Imithetho kumele kube nokuvumelana kubantu ababandakanyekayo • Imithetho iyabophezelana • ingachitshiyelwa • isakhiwo singafaka igama lenhlangano noma isikhungo, ubulungu, okumele kulandelwe, usuku okwavunyelwana ngalo, ukusayina, njll. Imibhalo yobuciko nemibhalo yabezindaba Ukubhala ngawe/ukuxoxa Ukuxoxa ngokuzuzile empilweni ngawe Ukufunda indlela mafuphi: ukuhlela inkundla noma ukwakha isimo okuzobhekwa kuso, isibonelo. Kwakuyisikhathi samahloidi okuvalwa kwezikole Ukulandelana kwezigameko njengokwenzeka kwazo, isibonelo. Ngahamba ngaya kuSIpho...kwase.... Eminye imininingwane eyengeziwe ngezezahlakalo, isibonelo wamangala uma engibona. Ukuphinda ufunde indlela ngamafuphi – isitatimende sokuphetha esingenaba, isibonelo. Ngiyathemba ukuthi ngingachitha isikhathi eside noSipho. bekumnandi... Ivamise ukubhalwa ngenkathi edlule Kuxoxwa kube sengathi umuntu wokuqala noma wethathu okhulumayo Kungasebenziswa amagama axhumanisa ingxoxo, isibonelo. Okokuqala, kwase, okulandelayo, emva kwalokho, ngaphambi kwalokho, ekugcineni, kusenjalo Kuyaye kubhekiswe kumuntu oyedwa noma eqoqweni Ingasebenzisa isitayela esingabekelwe mgomo Inkulumompendulwano • ibheka ingxoxo yabantu ababili noma ngaphezulu • Ubhala inkulumo yezikhulumi njengoba injalo. • Ubhala amagama abalingiswa ngasesandleni sobunxele • Sebenzisa ikholoni emva kokubhala igama labalingiswa • Inkulumo yomlingiswa olandelayo ayiqale emgqeni omusha • Ukuyalela ukuthi abalingiswa kumele bayethule kanjani inkulumo yabo ngokusebenzisa inkulumo ekubakaki • Yendlalela ngokubhala isimo esisendabeni 51
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo Isibuyekezo Isibuyekezo sivamise ukulandela indlela ethile. Akuphoqelekile ukuthi zithinte izingxenye ezithile zencwadi, ifilimu noma i-CD. Ngokujwayelekile, ababuyekezayo bayaye babheke ukuthi yini le abayibuyekezayo, ubani othintekayo bese kuthi emva kwalokho bese beyabuyekeza. Ababuyekezi abalungile abachemi futhi baba nokwethembeka; ababuyekezi abangathembekile bayaye basebenzise imizwa yabo.ukuba namancoko akuyona into ejwayelekile uma kubuyekezwa: kwabanye ababuyekezi kuba into abaziwa ngayo. Yethula umsebenzi osuyekeziwe othinta iminxa eyehlukene yempilo ukuze abafundi babone ukuthi lo mbhalo wehlukene kanjani. • Ukbheka izimpendulo zomuntu ngayedwana ngomsebenzi wobuciko, ifilimu, incwadi, umcimbi, njll. • Ukubeka isinqumo sakhe ngomsebenzi obuwethulwa • Umfundi wesibuyekezo kungenzeka angavumelani nalo obebuyekeza • Ukubuyekeza kungahambisana nokuthi umuntu ubona kanjani. Abantu ababili ababuyekezayo bangabuyekeza umbhalo eyodwa ngendlela engafani • Ukunikeza amaqiniso, isibonelo, igama lombhali/uprojusa/ama-athisti, igama lencwadi/ umsebenzi, igama lephablisha/inkampani ekhiqizayo, kanye nentengo (lapho kudingeka khona) kubalulekile. Umbhalo wobunkondlo • Bhala ngezinto ozibonile kanye nalezo ohlangabezana nazo empilweni -- Abantu -- Imvelo -- Ezokuhlalisana kwabantu -- Ezobuchwepheshe, njll. • Landela isakhiwo -- Isihloko -- Amavesi • Sebenzisa ulimi lobunkondlo • Vumela inkululeko yokunkondloza, isib. ungazinaki izimpawu zokuloba noma izakhiwo zolimi Isiqeshana sephephandaba • Yethula amaphuzu kafuphi kodwa ashaye emhlolweni. • Zama ukusho okushoyo ngale kokucashela ofundayo. • Fingqa kahle, ngaphandle kokuguqula iqiniso. • Nikeza isihloko esifushane ubuye wengeze ngesihlokwana esicashile. • Qala ngamaphuzu abaluleke kakhulu: ubani, ini, kanjani, nini, kuphi, kungani nokuthi kangakanani 52 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zamathekisthi abhalwayo Isiqeshana sephephabhuku Ngokuvamile ku-athikhili yephephabhuku ukuthanda nokuzonda kanye nendlela yokuphila yombhali yikhona okugqamile. Lokhu kumele kukhuthazwe kubafundi. Abafundi kumele futhi babhale ama-athikhili amaphephabhuku angempela mayelana nanoma yini abayibona ibalulekile kanye neziqeshana ahlekisayo lapho kugconwa, kugxekwa, kuhlekiswa, noma ngasiphi isihloko. Ama-athikhili amaningi afundwa ngabafundi angawalolu hlobo. I-intanethi igcwele ama-athikhili futhi njengoba isitayela sawo kanye nokuqukethwe akwehlukile kulawo abhalwayo, kubalulekile ukuwahlaziya, ikakhulukazi njengoba evela kumabhlogi, okuyindlela yokubhala eseyemukelekile. Uma abafundi benamabhlogi abo (ephepheni, noma kungangabazisi ukuthi abafundi asebevele benamabhlogi) banikeza okuqukethwe okubhaliwe, behlanganisa ngokucophelela ugqozi lwalabo abafundayo, kuba seduze kokuqukethwe kanye nokufaneleka kwephimbo. Gcina lokhu okulandelayo emqondweni: • Isihloko kumele sihehe. • Sebenzisa isitayela lapho obhalile ekhuluma ngqo nofundayo -- Kungabhalwa ngesitayela esichazayo futhi sibe nolimi olunencazelo ecashile, oluthandwa ngabafundi. -- Amagama, izindawo, izikhathi, isimo kanye neminye imininingwane engafakwa ku- athikhili. -- I-athikhili kumele yakhe intshisekelo (njengesikhangiso) futhi ikhuthaze umfundi ukuba ayifunde. -- Izigaba kumele zingabi zinde kakhulu futhi kumele zikhuthaze ukufundwa kwe- athikhili. -- Ifonti yombhalo kumele igqame futhi ihehe. Umlando ogcinwe • Imininingwane yophenyo lwalokho okukhulunywa ngakho, isib. iqhawe (kwezemidlalo, ngezithombe ezemfundo, kwezenkolo) kanye nombiko walokho okutholakele. (zikamabonakude) • Lokhu kungambandakanya izinto eziyohlala zikhunjulwa kanye nezinselelo ezabhekana nalowo owabe enza uphenyo ngaphambi kokuthi afinyelele esiphethweni socwaningo. • Amagama, izindawo, izikhathi, isimo kanye neminye imininingwane engafakwa kulo mlando ophenywayo. • Qala ngamaphuzu abaluleke kakhulu: ubani, ini, kanjani, nini, kuphi, kungani nokuthi kangakanani. 53
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ubude bemibhalo oLimini LwaseKhaya (okumele ukhiqizwe abafundi) Umsebenzi IBanga le-7 IBanga lesi-8 IBanga lesi-9 Amagama ayi-100 kuya Amgama ayi-120 kuya Amagama ayi-140 kuya Isigaba kwayi-120 kwayi-140 kwayi-160 • Amagama Imisho eyisi-8 kuya kweyi-10 Imisho eyisi-8 kuya kweyi-12 Imisho eyisi-8 kuya kweyi-12 • Imisho Izigaba ezi-4 kuya kweziyisi-6 Izigaba ezi-5 kuya kweziyisi-8 Izigaba ezi-5 kuya kweziyisi-8 Amagama ayi-150 kuya Amagama angama-200 kuya Amagama angama-250 kuya Izindaba/ama-eseyi kwangama-200 kwangama-250 kwangama-300 Izigaba ezi-4 kuya kweziyisi-6 Izigaba ezi-5 kuya kweziyisi-8 Izigaba ezi-5 kuya kweziyisi-8 Amavesi ama-2 kuya Amavesi ama-3 kuya Amavesi ama-4 kuya Izinkondlo kwama-3 kwama-4 kwayisi-8 Izindaba ezimfushane Amakhasi amabili Amakhasi amathathu+/izigaba kanye nobuciko Ikhasi+/izigaba eziyisi-6 +/izigaba eziyi-12 ezingama-24 bomlomo Inkulumo- mpendulwano (umdlalo Ikhasi Ikhasi Amakhasi ama-3 onkundlalnye) Imibhalo emide edlulisa Amgama ayi-120 kuya Amgama ayi-140 kuya Amgama ayi-160 kuya imiyalezo, isib, izicwadi kwayi-140 kwayi-160 kwayi-180 Imibhalo emifushane Amagama angama-80 kuya Amagama angama-90 kuya Amagama ayi-100 kuya kwangama-90 kwayi-100 kwayi-110 Ukufingqa Amagama angama-50 kuya Amagama angama-60 kuya Amagama angama-70 kwangama-60 umbhalo kwangama-70 umbhalo kuya kwanga-80 umbhalo ongamagama angama-240 ongamagama angama-260 ongamagama angama-280 Ubude bemibhalo oLimini LwaseKhaya (ukuze abafundi babugcine) Umsebenzi IBanga lesi-7 IBanga lesi-8 IBangalesi-9 Isifundo sokulalelela ukuqondisisa umbhalo Amagama Amagama Amagama ayi-150 ende, isib. indaba, i-inthavyu, imidlalo angama-200 kuya angama-250 kuya kuya kwangama-200/ emifushane, imibiko yabezindaba kwangama-250/ kwangama-300/ kufika emizuzwini kufika emizuzini kufika emizuzwini emihlanu emihlanu emihlanu Isifundo sokulalelela ukuqondisisa umbhalo Amagama Amagama Amagama esifushane, isib. izimemezelo, imibhalo angama-60 kuya angama-70 kuya angama-80 kuya equkethe ulwazi, imiyalelo, izinkombandlela, kwangama-70/ kwangama-80/ kwayi-100/umzuzu njll. umzuzu kuya umzuzu kuya kuya kwemibili kwemibili kwemibili Indatshana efundwayo/umbhalo wokufundela Amagama Amagama Amagama ayi-150 ukufunda ngokuqaphelisisa angama-200 kuya angama-250 kuya kuya kwangama-200 kwangama-250 kwangama-300 Ubude bombhalo wokuzifundela abunqunyiwe njengoba kuya nohlobo lombhalo, ubunzima bolimi kanye nezinga labafundi lokufunda. 3.1.4 Izimiso nezakhiwo zolimi Izakhiwo zolimi nezimiso zithathelwa emithethweni eyengamele ukusetshenziswa kwezimpawu zokuloba, osonhlamvukazi, izinhlamvu, imisindo, amagama, imisho kanye nezigaba emsebenzini okhulunywayo nobhalwayo. Lemithetho ifaka upelomagama, ukuphinyiswa kwamagama, ukusetshenziswa kolimi, ukuqikelela ulimi olucubungulayo, njll. 54 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Amakhono okulalela, ukukhuluma, ukufunda nokubhala ngeke kubesesimweni sokwenzeka ngaphandle kokukusebenzisa. Abafundi baphinde badinage ulwazimagama olubanzi, okungenye yezinto ezibaluleke kakhulu ezenza umuntu akwazi ukuxhumana nabanye kahle. Ulwazimagama olunzulu ludingekile kuwona wonke amakhono olimi, ikakhulukazi ukufunda kanye nokubhala. Indlela ebaluleke kubafundi ukuthuthukisa ukusetshenziswa kolimi nokuthuthukiswa kolwazimagama kwenzeka kokuwasebenzisa kakhulu phakathi nangaphandle kwekilasi. Abafundi bazofunda ukuthi Izimiso neZakhiwo Zolimi zisetshenziswa kanjani, futhi kuzothuthukisa/kuzokwakha ulimi lokuchaza ulimi ngolunye ulimi khuluma ukuze bakwazi ukuhlolisisa ulimi lwabo nakweminye imibhalo ngokucubungula loko ekuchazayo, ukusebenza nokucophelela. Bazophinde bakwazi ukusebanzisa ulwazi bokubona okuthile olimini nokwakha umqondo emagameni nasezingeni lemisho embhalweni yonke, nokubona ukuthi umbhalo nendikimba kuhlangana kanjani, ngokusebenza ngezinhlobo eziningi zemibhalo, abafundi babesebeqhubela ukusebenza kolwazimagama ngendlela eyiyonayona ekuqondeni kwabo Izimiso neZakhiwo Zolimi. Kulindeleke ukuthi Izimiso neZakhiwo Zolimi zifundiswe ngokwengqikithi njengoba kwenziwa kwamanye amakhono olimi uma efundiswa noma ethuthukiswa. Izinhlelo zokufundisa ziqukethe Izakhiwo nezimiso zolimi okufanele zenziwe ebangeni ngalinye. Uma kukhethwa umbhalo wokulalela nokufunda womjikelezo ngamunye wamasonto amabili, ukwenza isiqiniseko sokuthi kuqukethe izinto okumele zenziwe. Ukwenza umsebenzi oxhumana naleyombhalo ezovumela abafundi ukuba basebenzise lezozinto, ngokwengqikithi. Ngokufanayo abafundi bombhalo obhalwayo bazobhala bafake lezo zingxenye zolimi. Ukunikeza abafundi ukuqondiswa ngokusetshenziswa okuqondile nokufanele kwalezozingxenye. Ukukhetha ezinye zalezozingxenye ezinikeza abafundi ubunzima ukuba bazenze ngokuhlelekile. EmaBangeni aPhakeme, ihora elilodwa kumjikelezo ngamunye wamasonto amabili libekelwe ukwenza umsebenzi womyalelo ohlelekile ukwenza Izimiso neZakhiwo Zolimi. Ithebula elingezansi likhombisa izimimiso nezakhiwo zolimi okulindeleke ukuba abafundi bazifunde ngesikhathi sokufunda ukulalela, ukukhuluma, ukufunda noma kwenziwa inqubo yokubhala. Lezizakhiwo kumele zifundiswe engqikithini ngendlela yokuhlanganisa izinhlobo ezehlukene zomsebenzi wokukhulunywayo, imibhalo ebonakalayo nebhalwayo, kumele futhi ifundiswe kahle ngesikhathi esibekelwe kona njengoba kufuneka. IZIBONELO ZEZAKHIWO NEZIMISO ZOLIMI Izimpawu zokuloba Ungqi, umbabazi, umbuzi, ukhefana, ikholoni, ukhefungqi, isibambelihlamvu, izicaphunimazwi, ikhongco, abakaki, ogaxekile Upelomagama Amaphethini esipelilingi, imithetho yesipelingi, izivumelwano, izifingqo, ukusetshenziswa kwesichazamazwi Izingxenye zegama Iziqalo, umsuka, isiqu, nezijobelelo Amabizo Iziqalo zamabizo (okufaka izingasenzo, izenzo eziphundulekile,/izigaba zamabizo Amabizo abonakalayo (isib. umuntu, isicathulo, njll) Amabizo angabonakaliyo (ukufa, umoya, inzondo, njll) Amabizo anobunye nobuningi (isib. umuntu/abantu, isihlalo/izihlalo, njll) Amabizo angehlukanisi ubunye nobuningi (isib. amanzi, ububi, ukudla, njll) Amabizomvama (isib. isihlahla, indlela, njll) Amabizoqoqa (isib. iqulo lezinyosi, umhlambi wezinkomo, njll) Amabizoqho (isib. uSipho, iTheku, uZwane, njll) Amabizombaxa (igejambazo, imbuzimawa, njll) Amabizo ajwayelekile ezwakala njengezinciphiso engezona (intombazana, imbijana) Amabizo ezwakala njengezikhuliso engezona (ufakazi, unkosikazi, iNhlangakazi) 55
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 IZIBONELO ZEZAKHIWO NEZIMISO ZOLIMI Isabizwana Isabizwana soqobo (isib. mina, wena, thina, yona, bona, yena, njll) Isabizwana sokukhomba (isib. lona, lowo, lowaya, njll) Isabizwana sokubala (isib. -nke, -dwa, -bili, thathu, njll) Izichasiso Iziphawulo zonke (isib. omuhle, okhulu, njll) Isibaluli (isib. oqatha, oqotho, njll) Ongumnini (isib. lami, kababa, wami, njll) Inani (isib. mumbe, muni, muphi, munye, njll) Izenzo Eziqala ngonkamisa (isib. elula, aba, akha, njll) Eziphundulekile (isib. azi, ithi, isho) Ezinhlamvumbili (isib. hamba, hleka, vuka, njll) Ezinhlamvuntathu (isib. khuluma, khululeka, xukuza, njll) Izindlela zesenzo • Indlela eyamile: uma ungasebenza kanzima, uzophumelela • Indlela ephoqayo: hlala phansi! • Indlela eyesimo: ingane ihamba ikhala. Izingasenzo kanye nezenzo eziphundulekile Izingasenzo, isib. –simze, -damane, -vele, -qede njll. Izenzo eziphundulekile, isib. –azi, -thi, -sho. Isenzo nenkathi Inkathi yamanje (isib. Ngifunda isiZulu) Inkathi yamanje eqhubekayo (isib. Ngisapheka ukudla) Inkathi edlule (isib. Ngafunda isiZulu) Inkathi ezayo (isib. Ngizofunda isiZulu) Izindlela zesenzo (isib. Eqondile, eyamandla, eyamile/encikile, esabizo, eyenhloso, ephoqayo) Izindlela zesenzo (isib. Eqondile, eyamandla, eyamile/encikile/ekhonzile, esabizo, eyenhloso, ephoqayo) Izandiso Isandiso sendawo (isib. phandle, kuye, kude, njll) Isandiso sesimo (kahle, kabi, kanje, njll) Isandiso senkathi (isib. izolo, emini, ekuseni, njll) Izimpambosi Eyokwenzana ibonakala ngesakhi –ana. Eyokwenzeka ibonakala ngesakhi –eka. Eyokwenzela ibonakala ngesakhi –ela. Eyokwenzisa ibonakala ngesakhi –isa. Eyokwenzisisa ibonakala ngesakhi –isisa. Eyokwenzayenza ibonakala ngokuphindwa kwesiqu sesenzo. Eyokwenziwa ibonakala ngesakhi u-wa. Isikhanyiso Isenzukuthi: isib. muhlu, phihli, saka, njll. Isandiso: isib. esenkathi, esesimo, esendawo, njll. 56 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 IZIBONELO ZEZAKHIWO NEZIMISO ZOLIMI Ukuthuthuka Omqondofana, omqondophika, ophimbohluka, omabizwafane, ifanamsindo (imvumelwano kolwazimagama nolimi ngwaqa nemvumelwano nkamisa), negama elilodwa elimele ibinzana lamagama lokufengqa Izifengqo (isifaniso, isingathekiso, ukwenzasamuntu, okzimoroni, isimeleli, ifuzamsindo, ihaba, okuphikisana, umbhinqo, ukubhuqa, ipholavuthondaba, uphawu, isihlonipho, ukuvuma ngokuphika, indida, uteku, isifenyiso, isihlanekezelo Izisho/izaga/isiphicaphicwano Atshelekiwe, amagama athathwe enjengoba enjalo kolunye ulimi, amagama amasha, nomsuka wamagama. Okuyindida, amaklishe (amagama asetshenziswe ngokweqili), ukuzungeza ngamagama (ukungayihlabi esikhonkosini) ukuphinda into eyodwa ngamagama ahlukene, inkulumo yohlobo oluthile lwabantu, isib. tsotsi taal, ulimi olusebenza ohlotsheni oluthile lomsebenzi, indlela ethile yokuphuma kwephimbo nokuphimisa, inkolelo engaguqukiyo, ukuthatha uhlangothi ngokwahlulela, ukuchema, ulimi olunodweshu, okuchukuluza imizwa, ulimi lobulili njll Ukusebenzisa ulimi lusetshenziselwa inhloso ekhethekile, njengokuthi ulimi lwasebukhosini isib. Ndabezitha, olwabasesikhundleni esiphezulu emphakathini isib. Mhlonishwa, olokuhlonipha imantshi noma ijaji, isib. Nkosi yenkantolo Ukushinntsha kwencazelo, isib. i-coke (isiphuzo, isidakamizwa), inja (isilwane, umuntu owaziwa ngokwazi konke – inkulumo yokuzijabulisa), njll. Imishwana Umshwana ozimele: Isib. Sizovakashela eThekwini kusasa. Umusho okhonzile: Isib. Savakashela ePitoli ngonyaka odlule sasesidlulela eMpumalanga ukuyobona isiqiwi. Umshwana okhomba isandiso: Savakashela eThekwini ngoJune ngoba ngoba kufudumele ebusika. Umshwana okhomba isichasiso: Yilo leli dolobha esalivakashela ngonyaka odlule. Umshwana okhomba ibizo: Lokhu esakubona entabeni yetafula kwasijabulisa. Umshwana okhomba umbandela: Uma ngikubona namuhla kusihlwa, ngizokunikeza imali yakho. Umshwana wokuqala okhomba umbandela wento engenzeka: Uma lina, sizoluhlehlisa uhambo lwethu. Umshwana wesibili okhomba umbandela wento engahle ingenzeki: Uma ngiwina ilotho, ngizothengela umama nobaba indlu enamakamelo alishumi. Umshwana wesithathu okhomba umbandela womcabango ovezwa ukubonakala kwezinto ezikhona: Ukube ngangisebenze ngokuzikhandla esikoleni, ngabe ngaphumelela ngamalengiso. Amabinazana Umshwana ozimele: UShaka wazalwa esizweni sakwaZulu. Ibinzana elimele ibizo: IYunivesithi yaseKapa ingenye yalawo amakhulukazi e-Afrika. Ibinzana lezenzo: Ukhetho lokuqala lwentando yeningi lwaba ngonyaka we-1994. Imisho Oqondile, ombaxa kanye nomagatshagatsha Imisho lapho omenziwa Inkathi yamanje: Amasi adliwa ngumntwanai. beba izinhloko zemisho Inkathi yamanje eqhubekayo: Amasi asadliwa ngumntwana. Inkathi yamanje obekwenzeka: Amasi adliwe ngumntwana.. Inkathi edlule: Amasi adliwa ngumntwana. Inkathi edlule eqhubekayo: Amasi abe edliwa ngumntwana.. Inkathi edlule okwabe kwenzekile: Amasi abe edliwe ngumntwana. Inkathi ezayo: Amasi azodliwa/ayodliwa ngumntwana. Inkulumo-mbiko Inkulumo-mbiko (eqondile): USenzo wathi uzongibona ngeSonto ekuseni. Inkulumo-mbiko ewumbuzo: Umama wabuza ukuthi ngiyawuthanda yini umculo wokholo 57
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 3.2 Ithebula lokundlaleka kombhalo Amasonto Ibanga lesi - 7 Ibanga lesi - 8 Ibanga lesi - 9 Ithemu yoku-1 Indaba Indaba Umbhalo oqukethe ulwazi – 1&2 isikhangiso, iphosta Inkondlo Umbhalo oqukethe ulwazi Inoveli, idrama, indaba 3&4 nenkulumo emfishane, ubunkondlo Inkondlo, idrama Inoveli, idrama, indaba emfishane Umbhalo oqukethe ulwazi - 5&6 umbhalo wenkontileka Indaba emfishane, inganekwane Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Inoveli, idrama, indaba 7&8 iphephandaba - noma esiqeshini emfishane, ubunkondlo esicashunwe ephephabhukwini Indaba emfishane, inkondlo Umbiko wocwaningo umbhalo Umbhalo oqukethe ulwazi isib. 9 & 10 iphephandaba - noma umbiko wephephabhuku Ithemu yesi-2 Inoveli encane, idrama, Umbhalo oqukethe ulwazi Inoveli, idrama, indaba ubunkondlo onokubonakalayo, isib. emfishane, ubunkondlo 1&2 Amamephu/izimpawu ezikhombisa indawo/izikali/ amashadi/izithombe Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo oqukethe ulwazi, Ukubuyekeza umbhalo - inoveli, onokubonakalayo, isib. isib. Okulalelwayo/imibhalo idrama, indaba emfishane, Isikhangiso imidwebo/izithombe/ ebonakalayo – ukulingisa/ ubunkondlo 3&4 amagrafu; iphosta; ukuchaza isigungu/ingxoxo yomkhandlu into, imibhalo ebonakalayo/ Inkondlo esazithombe/inoveli Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo oqukethe ulwazi, isib. Inoveli, idrama, indaba isib. Inqubo, imiyalelo, Inhlolokhono emfishane, ubunkondlo - izaziso, umbhalo oqukethe ulwazi uhlelo namaminithi omhlangano 5&6 Inkondlo onokubonakalayo, isib. Amashadi/amathebula/imidwebo/ izithombe/amagrafu/inkondlo Inoveli/idrama Ukubuyekeza indaba Umbhalo oqukethe ulwazi 7&8 onokubonakalayo, isib. Isikhangiso - ukubuyekeza 9 & 10 UKUHLOLA OKUQOQAYO Ithemu yesi-3 Umbhalo oqukethe ulwazi, isib. Idrama Umbhalo oqukethe ulwazi – 1&2 iphepha lemibuzo noma ifomu onesitatimende Inkondlo Inkondlo Idrama, inkondlo Umbhalo oqukethe ulwazi - Inoveli, idrama, indaba iphephandaba -/isiqeshana emfishane, ubunkondlo– 3&4 sephephabhuku ukubhala umbhalowokuxhumana – incwadi ehambisana neCV ne CV Umbhalo wokwazisa, uhlelo Inoveli, idrama, indaba Inoveli, idrama, indaba 5&6 namaminithi omhlangano emfishane; inkondlo – incwadi emfishane, ubunkondlo– ehloniphekile/incwadi yobungani ukubhalwa kwe-eseyi 58 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Amasonto Ibanga lesi - 7 Ibanga lesi - 8 Ibanga lesi - 9 Iphephandaba -/esiqeshini Inoveli, idrama, indaba Inoveli, idrama, indaba esicashunwe ephephabhukwini emfishane; inkondlo – ukubhala emfishane, ubunkondlo– 7&8 sezindaba ezisematheni indaba ukubhala umbhalo wokuxhumana – ikhadi lesimemo nelokwamukela Umbhalo oqukethe ulwazi – Umbhalo olandisayo – inoveli, Idrama – ukubhala 9 & 10 izinkomba indaba emfishane; ubunkondlo inkulumompendulwano Ithemu yesi-4 Idrama/inoveli/indaba emfishane Umbhalo oqukethe ulwazi: Inoveli, indaba emfishane – 1&2 iphephabhuku/iphephandaba ukubhala incwadi yesicelo -isiqeshana esicashuniwe Umbhalo oqukethe ulwazi Inoveli, idrama, indaba Inoveli, indaba emfishane, nedayari, i-imeyili, isms, emfishane, inkondlo ubunkondlo– ukubhala kwe ama- 3&4 iziqeshana zamaphepha imeyili akhangisayo Inoveli, idrama, indaba Idrama/umdlalo, inkondlo – Inoveli, indaba emfishane, emfishane, inganekwane umbiko ngokwezehlakalo ubunkondlo– ukubhala uhlelo 5&6 lomngcwabo, ukubhala idayari, ikhadi lesimemo Ukubukeza imibhalo – Ukubukeza imibhalo – Ukubukeza imibhalo – 7&8 ukulungiselela isivivinyo ukulungiselela isivivinyo ukulungiselela isivivinyo 9 & 10 UKUHLOLA OKUQOQAYO 3.3 Izinhlelo zokufundisa AmaBanga aPhakeme ayisiphetho semfundo ephoqayo kubafundi abangenanhlanhla. Emva kweBanga lesi-9 , kuke kube sekyfanele babheke imisebenzi noma bayokwenza izifundo zamakhono. Kunngaleso sizathu ukuthi izinga lemfundo lifinyelele ezingeni eliphezulu amaBangeni aPhezulu. Abafundi kufanele bethulwe olwazini oluvulelekile, izimpawu ezizobashiya belungele ukubhekana nekusasa labo. Ukukhuphuka koLimi Lokwengeza Lokuqala, ezilimini kucishe kufane nokoLimi Lwasekhaya. Ukuhlukana kuba sekujuleni kwemibhalo/ukufunda nokukhiqiza umbhalo. Abafundi emaBangeni kufanele bethulwe ezinhlotsheni zemibhalo yobuciko eziningi nezehlukene, kanye nezinhlobo okumele bazikhiqize. Ukuthulwa kuzokwenza abafundi bakwazi ukubhekana namathuba angabavulekela, nokulekelela ukubamba ulwazi lokuqukethwe. Uhlelo lokufundisa luveza ubuncane bokuqukethwe okungenziwa njalo esikhathini esingamasonto amabili ngethemu. Othisha abaphoqekile ukuqeda konke okunikeziwe esikhathini somjikelezo esingamasonto amabili. Ukulandelana kohla lokuqukethwe okunikeziwe kulinganiselwe ukuveza ukuthi kungathatha isikhathi esingakanani ukuqeda okuqukethwe. Akufanele ilandelwe injengoba injalo. Othisha kufanele benze futhi babhale amalungiselelo esifundo besusela ezincwadini zabo zokufundisa bafundise okuqukethwe ngethemu ngayinye kusetshenziswa ukulandelana nesivinini esifanele. Othisha bayakhuthazwa ukuthi baphinde basebenzise okuqukethwe nokufundiswayo ukuba bakuxhumanise nendawo abaphila kuyo. 3.3.1 Ihlanganiswa kanjani imibhalo ndawonye emjikelezweni wamasonto amabili Imibhalo eyehlukene esetshenziswa ekwakhiweni nasekuhlelweni komsebenzi womjikelezo wamasonto amabili. Ikhethwe isuselwa ekutheni ixhumana kanjani yonke ukuze yakhe into eyodwa ehlangene, isiboneleo abafundi bangalalela indaba bese beyifunda. Bayalelwe ukuba babhale ukuchaza okufishane okungashiwo uma kuchazwa indawo nomuntu (okungancika endabeni) noma bengayalelwa ukuba babhale incwadi babhalele umlingiswa osendabeni. Khetha indikimba yomjikelezo wamasonto amabili ngamunye ukuze ukwazi ukuxhumanisa 59
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 imisebenzi ngempumelelo. Isizathu sokusebenzisa lezizindikimba ukwenza kubelula ukusebenzisa ulwazimagama ngokulishintshashintsha nezakhiwo zolimi ngendlela eyakha umqondo. Izakhiwo zolimi eziphakanyisiwe emjikelezweni ngamunye zenzelwe ukwakha uhlonze embhalweni ozokwakhiwa emjikelezweni. Uthisha angengeza ezinye izakhiwo zolimi ezingaba usizo kulesifundo. 3.3.2 Ilandelaniswe kanjani imibhalo/imisebenzi esikhathini somjikelezo wamasonto amababili Imibhalo akufanele ifundiswe ngendlela elandela uhlelo oluthile. Ezimweni eziningi, kufanele kube nemisebenzi/ imibhalo yokulungiselela ukfunda noma umsebenzi obhalwayo. Ngezinye izikhathi, umsebenzi wokulalela nokukhuluma kufanele ususelwe embhalweni ofundiwe. Abafundi kufanele bazimbandakanye ngokuxoxa izinhlobo ezehlukene zemibhalo ngaphambi kokuba bayalelwe ukuba babhale leyombhalo. Ngokuvamile, umbhalo okufanele ulalelwe, isib. Indaba noma umbiko wabezindaba kuzohluka futhi ube sezingeni eliphezulu ukunalowo abafundi abazowufunda. Loku kubangelwa ukuthi amakhono abo okulalela athuthuke kakhulu ukunamakhono okufunda. 3.3.3 Izinhlobo zemibhalo ezinconyiwe nezinikeziwe Kunezinhlobo zemibhalo ezinikeziwe ukuba zifundiswe kuyoyonke imijikelezo yamasonto amabili. Lezi izinhlelo ezibaluliwe ohlelweni lokufundisa okufanele zibekhona encwadini efundwayo. Ngokuvamile, alukho uhlobo oluthile lwendaba enikeziwe. Ukukhetha kungenziwa ezinhlotsheni zezindaba ezenzeka ngesikhathi esifanayo okuyisikhathi sasendulo noma esamanje, izindaba ezisuselwa emcabangweni (isib. ezingejwayelekile ezijabulisayo noma ezethusayo, eziphathelene nesayensi) izindaba zomlando (isib. Ezimayelana nezimpilo zabantu) neziphathelene namasiko (isib. izinsumo, izinganekwane, izinkolelo) ezitholakalayo. Okufanayo nobuqiniso bezinkondlo nemidlalo. Kukhona nesinye isigaba esibizwa ngokuthi ‘imibhalo yokubuyisa imicabango efundwe ngesikhathi sokufunda ngokuzimela noma ngababili’. Lena imibhalo ekhethwe encwadini yokufunda/ezincwadini zokufunda/ezinye izincwadi zizosekela imibhalo efundwe esigabeni esinikeziwe. Kungaba yinhlobo yombhalo ofanayo (ukugcizelela ukuqonda isakhiwo sombhalo) noma inhlobo yombhalo ehlukile (ukuqhubeka nokugqugquzela uthando nokwandisa amakhono okufunda). Kuzozonke izimo, lokufunda okungeziwe kufanele kuxhumane nezihloko nengqikithi ekhethiwe ezincwadini ezinikeziwe kulowo mjikelezo wamasonto amabili 3.3.4 Ukuhlanganiswa kwawowonke amakhono olimi emjikelezweni wamasonto amabili Yize amakhono ezinhlelweni zokufundisa zethulwe ngokuhlukana, zingafundiswa ngendlela yokuhlanganisa lapho kungalunga khoba. Isibonelo, ekufundiseni ngenhlolokhono eyenziwa okukhulunywayo, abafundi bangafunda umbhalo emva kwaloko kudingeke ukuba bakhiqize umbhalo wenhlolokhono. Ukukhethwa kwezakhiwo zolimi ezingafundiswa emjikelezweni othile ukuqinisekisa ukukhiqiza nokuqonda umbhalo obhalwayo ngalowo mjikelezo. Isib, izichasiso, omqondofana, omqondohluka, izingasenzo kanye nezenzo eziphundulekile, nenkathi edlule, kulungiselela abafundi ukuba babhale i-eseyi elandayo noma echazayo. Indlela yesenzo isebenza kangcono uma abafundi bebhala i-eseyi ejeqezayo. Umasu okufundisa okukhulunywayo nokubhalwayo ngomjikelezo wamasonto amabili ulawulwa uhlobo lombhalo okumele ukhiqizwe. Isib. Uma kufundiswa i-eseyi elandayo abafundi kumele bafundiswe ukuthi kubhalwa kanjani ngokulandelanisa amphuzu ngendlela ezwakalayo. Kodwa uma bebhala i-eseyi eveza imininingwane ethile kumele bafundiswe ukuthi sibhalwa kanjani isigaba esilandela inqubo ethile. 60 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 3.3.5 Zibhekelelwe kanjani izakhiwo nezimiso zolimi Okuqukethwe esigabeni ‘ezakhiweni nezimiso zolimi’ ngokuvamile ziyaxhumana nezinhlobo zemibhalo enikeziwe ngaphansi kwezihloko ukuLalela nokuKhuluma, ukuFunda nokuBukela, nokuBhala kanye nokweThula, nesizonikwa ngokwemvelo ukuqashelwa ngokuqhubeka kokumbandakanya umbhalo nangesikhathi esabelwe ukuLalela nokuKhuluma, ukuFunda nokuBukela, ukuBhala nokweThula. isibonelo, uma indaba isiyenziwe, abafundi ngokwemvelo bazovele basebenzise inkathi edlule baphinde bafunde imibhalo besebenzisa lenkathi. Noma kunjalo, kuphinde kubaluleke ukuthi umsebenzi wakhiwe ugxile izakhiweni ezithile zolimi, engqikithini. Khetha izinto engxenyenyeni ezezakhiwo nezimiso zolimi’ ukufundisa abafundi izinto ezivela ngokwemvelo zigxile enhlotsheni yombhalo ukuze kusekelwe indlela elandelelanayo yemvelo ekuthuthukeni nasekwazini ulimi. Akuzona zonke izinto okufanele zifundiswe ngesikhathi esinikeziwe kodwa kuqinisekiswe ukuthi zonke izinto ezisohlwini kulosomqulu zenziwe zonke ngokuphela konyaka. Eminye imijikelezo izoba nenani elikhudlwana elenziwa ngeZakhiwo neZimiso zoLImi. Loku akusho ukuthi zonke lezozingxenye kumele zibe zenziwe kulowomjikelezo. Kulindeleke ukuthi eziningi zalezo zingxenye kumele ukube zenziwe ngemijikelezo edlule noma emaBangeni aPhakathi ngakhoke ukufundiswa kwalezi zingxenye kuwukubuyekeza. Yenza imisebenzi enikeza enikeza umqondo kubafundi futhi exhumana nemisebenzi abayifundayo emjikelezweni wamasonto amabili. Imisebenzi eminingi yaloluhlobo kumele yenziwe njengoba abafundi beqhubeka namaBanga kusukela eBangeni 7 kuya kwele-9. Khetha ngokukhulu ukucophelela ukuthi imiphi imigomo oyichazela abafundi uzame ukuyigcina imibalwa ngokungenzeka. Ukusebenzisa iZakhiwo neZimiso zoLimi kuzololonga lamakhono. Ukufundisa kufanele kuhlanganiswe nawowonke amakhono oLimi kanye nezakhiwo zolimi njengoba zinokuhlobana. Konke lokhu kufanele kufundiswe engqikithini. Qaphela ukuthi kukhona isikhathi esabelwe imiyalelo ehlelekile ezakhiweni nezimiso zolimi. 61
3.4 Ithebula Yohlelo Lokufundisa 62 IBANGA LESI- 7 ITHEMU YOKU- 1 OKUQUKETHWE Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi Amasu okulalela nokukhuluma Imibhalo yobuciko: Izindaba Ukubhala isigaba asilandisayo Umsebenzi ezingeni lamagama: ezimfishane amabizo ajwayelekile, amabizoqho, Ukulalela indaba emfishane Isigaba sezimiso zolimi: amabizo ezinto ezibalekayo nezinto • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • Ukubona umqondo osemqoka • Umongo womusho wesigaba ezingabaleki amabizo ezinto yobuciko njengomlingiswa, izinhlobo nosekelayo endabeni emfishane. ezingabonakali zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • umqondo osemqoka nosekelayo • Ukuthatha amanothi indaba ngamafuphi, isizinda, Ezingeni lemisho: imisho elula, • ukusebenzisa izihlanganiso umlandi, indikimba izitatimende, • Ukwabelana ngemibono ngezinto ukuxhumanisa ezakwehlela uveze ukuzwisisa Inqubo yokufunda inkathi yamanje elula, inkathi edlule • Ukuchaza izidingo zombhalo njengo- umqondo elula • Ukulungiselela ukufunda (yethula ukuxoxa indaba Ukuphinda uxoxe indaba. umbhalo) Isipelingi nezimpawu zokuloba: • Ukusebenzisa amagama nesitayela ungqi, ukhefane, ikholoni, isemi • Phinda uxoxe ngezigameko • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu okufanele kholoni, osonhlamvukazi ngokulandelana kwazo. zombhalo) • Ukubhala ngenkathi edlule • Ukubalula abalingiswa ngendlela • Emumva kokufunda (phendula Ukubheka inqubo yokubhala eyiyo. imibuzo, qhathanisa, hlukanisa, hlola • ukuhlela • Ukusho umudwa wesikhathi Amasu okulungiselela ukufunda 1&2 • ukubhala kokuqala • Ukubona izimpawu zombhalo njenge-izihloko nemidwebo ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • ukubuyekeza • Ukubona izingxenye zencwadi • ukulungisa amaphutha njenge-ikhava, isihloko, uhla, izifundo, okuchaza amagama • ukufunda ngokuqaphelisisa nokwethula Ukufunda isifundo sokuqondisisa namasu okufunda Ubhala izindaba ngezehlakalo zempilo yakhe. • Ukufunda ngokushesha nangokuhambisa amehlo • Ukufunda ngokujulile ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Umfanekisomqondo • Ukucabangela incazelo nesiphetho • Iqiniso nombono • Ukuchaza amagama
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko: izinkondlo Umbhalo wokuziqambela: Inkondlo Ezingeni lamagama: amabizongxube, yakhe isenzo, izabizwana soqobo, isabizwana Ukulalela uphinde uxoxe Inqubo yokufunda sobumnini ngenkondlo. Isitanza sezimiso zolimi: • Ukufunda ngokuzimela Incazelo magama: uvumelwano, • Ukwabelana ngemibono ngezinto • Ukwakheka kwesitanza Amasu okulungiselela ukufunda imifakela, izisho, izaga, ifanamsindo, ezakwehlela uveze ukuzwisisa • ukusebenzisa izihlanganiso isifaniso, izingathekiso, izibabazo, umqondo • Ukubona izimpawu zombhalo ukuxhumanisa omqondofana, omqondophika, njenge-izihloko nemidwebo • Ukuphendula imibuzo • ukusebenzisa izinhlobonhlobo Izimpawu zokuloba: ukuhlukanisa • Ukubona izingxenye zencwadi • Ukuchazela umngane ukuthi zemisho, ubude, nokwakheka amagama, ungqi, ukhefane njenge-ikhava, isihloko, uhla, uyithandelani inkondlo. izifundo, okuchaza amagama • ukukhethwa kwamagama Ukufunda kuzwakale okuhleliwe 3&4 Ubunkondlo • izifenqo • Isimo sephimbo, ukukhipha izwi, • Izimpawu eziqavile zenkondlo Ukubheka inqubo yokubhala ukuphimisa, ukubheka ngqo izethameli • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu • ukuhlela zenkulumo, imvumelwano nesigqi • Ukunaka izimpawu zokukhanyisa. • ukubhala kokuqala • Ingaphandle lenkondlo, olayini, • Usebenzisa ingxoxo ngomzimba • ukubuyekeza izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • ukulungisa amaphutha • ulimi lokufengqa • ukufunda ngokuqaphelisisa nokwethula • umuzwa Ukubhala inkondlo • Indikimba nomyalezo. 63 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 64 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko umdlalo (umdlalo Ukubhala ingxoxo ephakathi Ezingeni lamagama: amabizo onkundlanye) kwababili, ukulingisa umdlalo ajwayelekile, izabizwana, izenzo, Ingxoxo ngomdlalo wokulingisa: • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: ongumnini • izidingo zesakhiwo, isitayela, iphuzu • Ukuba ingxenye yengxoxo njengomlingiswa, izinhlobo Ezingeni lemisho: imisho elula, engahlelekile ngezihloko ezilula. zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • Izithameli ezihlosiwe, inhloso izitatimende, inkathi yamanje indaba ngamafuphi, isizinda, nengqikithi • Ukusebenzisa iregista efanele elula, inkathi edlule elula inhloko, umlandi, indikimba • Ukukhetha amazwi isivumelwano senhloko • Ukugcina ingxoxo Inqubo yokufunda • Ukufaneleka kokuthize okushiwoyo Incazelo yamagama: omqondofana, • Ukubona umqondo osemqoka • Ukulungiselela ukufunda (yethula omqondophika, izisho, izaga nosekelayo endabeni emfishane. • Ukuveza okushoyo ngokukhululeka umbhalo) Izimpawu zokuloba: ikholoni, • Ukuthatha amanothi Ukubheka inqubo yokubhala • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu osokucaphuna, umbabazi, umbuzi • Ukuphendula imibuzo zombhalo) • ukuhlela Sebenzisa inkulumompendulwano • Emumva kokufunda (phendula • ukubhala kokuqala ingaphelele kubafundi imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukubuyekeza hlola) inkulumompendulwano • ukulungisa amaphutha Ubunkondlo • Ubamba iqhaza engxoxweni • Izimpawu eziqavile zenkondlo • ukufunda ngokuqaphelisisa inkulumompendulwano nokwethula • Usebenzisa ulimi olufanele • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu 5&6 zenkulumo, uvumelwano nesigqi • Uphendula ngokufanele • Ingaphandle lenkondlo, olayini, • Qaphela izimiso zolimi engxoxweni izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 yababili, isib. ukushintshana ngayo • Ukusebenzisa ngendlela izitho • ulimi lokufengqa zomzimba • umuzwa • Indikimba nomyalezo. Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde ngokuqondisisa (amasu) • Ukufunda ngokushesha nangokuhambisa amehlo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Ukufunda ngokujulile • ukuqagela • Ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile ngokusebenzisa indlela yokuhlasela amagama • Ukuqwashisa ngobumqoka bolimi
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko: izinganekwane Ukubhala incwadi Ezingeni lamagama: ubunye nobuningi, izichasiso, izikhuliso Ukulalela indaba emfushane/ • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • Izidingo zesakhiwo, isitayela inganekwane njengomlingiswa, izinhlobo Ezingeni lemisho: inkathi yamanje • Izithameli ezihlosiwe, inhloso zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, elula, inkathi edlule elula Ukulalela ngokuqondisisa nengqikithi indaba ngamafuphi, isizinda, Incazelo magama: omabizwafane, • Ukubona umqondo osemqoka umlandi, indikimba • Ukuxhumana kwezigaba omphimbohluka, iziphicaphicwano, nosekelayo endabeni emfishane. Inqubo yokufunda • Ukukhetha amagama izisho, izaga • Ukuthatha amanothi • Ukulungiselela ukufunda (yethula Ukubheka inqubo yokubhala • Ukwabelana ngemibono ngezinto umbhalo) • ukuhlela ezakwehlela uveze ukuzwisisa • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu umqondo • ukubhala kokuqala zombhalo) • Ukukhomba amaqhinga okunxenxa • ukubuyekeza • Emumva kokufunda (phendula nokukhohlisa lapho kufanele imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukulungisa amaphutha • Ukuphendula imibuzo hlola • ukufunda ngokuqaphelisisa Ingxoxo yamaqembu ukulalela Ubunkondlo nokwethula inkondlo bese usho ekuchazayo • Izimpawu eziqavile zenkondlo Ukubhala incwadi/ukubukeza 7&8 Baxoxa ngendatshana/inganekwane ulandela inqubo yokubhala • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu abayithole ezifundweni ezidlule. zenkulumo, imilolozelo nesigqi • Ukubona abalingiswa • Ingaphandle lenkondlo, olayini, • Ukuxoxa ngengqikithi izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • Ukuxoxa ngemibono • ulimi lokufengqa • Ukuveza ukuhlobana phakathi kwendaba nezehlakalo zempilo • umuzwa yakho. • Indikimba nomyalezo. Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde ngokuqondisisa (amasu) • Ukufunda ngokushesha nangokuhambisa amehlo • Ukufunda ngokujulile • Ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile ngokusebenzisa indlela yokuhlasela amagama 65 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 66 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko: Izindaba Bhala i-eseyi echazayo Ezingeni lamagama: isiqalo, isijobelelo, Ukulalela isifundo sokuqondisisa ezimfishane Isigaba sezimiso zolimi: isiqu, izenzo • Chaza inqubo yokulalela • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • Umongo womusho wesigaba Ezingeni lemisho: umshwana oyinhloko, njengomlingiswa, izinhlobo zabalingiswa, umshwana oncikile • Ukuthatha amanothi isakhiwo, udweshu, indaba ngamafuphi, • Umqondo osemqoka nosekelayo Incazelo magama: omqondofana • Ukuphendula imibuzo isizinda, umlandi, indikimba • Ukuhleleka ngendlela kwezigaba Izimpawu zokuloba nesipelingi: Ingxoxo yamaqembu Inqubo yokufunda • Isihlanganiso ukuxhumanisa Ukusebenzisa isichazamazwi, • Baxoxa ngomqondo osendabeni • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukusebenzisa izinhlobonhlobo amaphethini esipelingi, imithetho emfishane umbhalo) zemisho, ubude, nokwakheka yesipelingi, ukulungisa amaphutha • Ukuthatha isinqumo ngemibono • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Ukubheka inqubo yokubhala babhekise embhalweni ukweseka leso zombhalo) • ukuhlela sinqumo • Emumva kokufunda (phendula imibuzo, • ukubhala kokuqala Xhumanisa indikimba nezinto qhathanisa, ukuphikisana, hlola ezakwehlela • ukubuyekeza Ubunkondlo • ukulungisa amaphutha • Izimpawu eziqavile zenkondlo • ukufunda ngokuqaphelisisa nokwethula • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu 9 & 10 zenkulumo, imilolozelo nesigqi Yethula i-eseyi ezohlolwa • Ingaphandle lenkondlo, olayini, izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • ulimi lokufengqa • umuzwa ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Indikimba nomyalezo. Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde ngokuqondisisa (amasu) • ukufunda ngokushesha • ukuhambisa amehlo • ukufunda ngokuqaphilisisa • Iqiniso nombono • Ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile ngokusebenzisa ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA indlela yokuhlasela amagama Ukuhlola iThemu yoku-1 UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala UMSEBENZI WESI-3: ukuhlola koku- 1 nokulalelwayo Ukuphinda axoxe indaba/uxoxa ngenkondlo/ I-eseyi echazayo/elandayo Isifundo sokuqondisisa nokusetshenziswa kolimi inkulumompendulwano/ingxoxo yomkhandlu. Incwadi yobungani/ukubukeza/inkulumompendulwano
IBANGA LESI- 7 ITHEMU YESI-2 OKUQUKETHWE Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi Amasu okulalela nokukhuluma. Umbhalo wobuciko njengenoveli ukubhala: I-eseyi elandisayo Ezingeni lamagama: amabizo yentsha/umdlalo ambaxa, isilandiso kanye nomenziwa, Ukulalela isifundo sokuqondisisa Isigaba sezimiso zolimi: ukusetshenziswa kwamabizo, izenzo, • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • Chaza inqubo yokulalela • Umongo womusho wesigaba izichasiso: iziqhathaniso, izikhuliso njengomlingiswa, izinhlobo • Ukuthatha amanothi zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • umqondo osemqoka nosekelayo Ezingeni lemisho: imisho elula, indaba ngamafuphi, isizinda, umlandi, izitatimende, inkathi yamanje elula, • Ukuphendula imibuzo • ukuhleleka ngendlela kwezigaba indikimba inkathi edlule elula Ukuxoxa indaba • Isihlanganiso ukuxhumanisa Inqubo yokufunda Incazelo yamagama: omqondofana, • Izinhlobo zabalingiswa • ukusebenzisa izinhlobonhlobo omqondophika, umqondo osobala, • Ukulungiselela ukufunda (yethula zemisho, ubude, nokwakheka izifenqo, ulimi oluchukuluza imizwa • Ukukhethwa kwamagama umbhalo) Ukubheka inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba: ungqi, ukhefana, • Ukusebenzisa izitho zomzimba • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu ikhoma, umbabazi, umbuzi zombhalo) • ukuhlela • Humusha umuzwa, iphimbo, umoya, ukulandelana kwezigameko, • Emumva kokufunda (phendula • ukubhala uhlaka kokuqala ukuphenduka kombhinqo nesiphetho imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, 1&2 • ukubuyekeza hlola Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde • ukulungisa amaphutha ngokuqondisisa (usebenzisa • ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo noma izithombe nokwethula umbhalo njengamakhathuni) • ukufunda ngokushesha • ukufunda ngokuhambisa amehlo • ukufunda ngokujulile • Iqiniso nombono • Ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile ngokusebenzisa indlela yokuhlasela amagama • Ulimi oluchukuluza imizwa 67 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 68 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde Ukubhala umbhalo odlulisa Ezingeni lamagama: amabizo qho, ngokuqondisisa (amasu) umyalezo: ubulili, ubuningi, Ukulalela isifundo sokuqondisisa (indaba ebhaliwe/izindaba • ukufunda ngokushesha Isikhangiso/iphosta ubunye, isichasiso: sokukhomba, zamabonakude) esiyamile • ukuhambisa amehlo • Okudingekayo kwisakhiwo • Chaza inqubo yokulalela Ezingeni lemisho: inkulumo eqondile • ukufunda ngokuqaphalisisa • Inhloso, iqembu elihlosiwe nengqikithi nengaqondile, imisho elula nengxube • Ukuthatha amanothi • ukucabangela (abalingiswa, isizinda, • Ukukhethwa kwamagama Incazelo yamagama: omqondofana, • Ukuphendula imibuzo umyalezo) nokwakhiwa kwemisho omqondophika, umqondo osobala, Izinhlobo ezahlukene zengxoxo: • Ukucabangela okuchazwa amagama • Izinto ezibonakalayo njenge-hlobo nencazelo engaqondiwe angajwayelekile ngokusebenzisa lwefonti nosayizi, izihloko, izimpawu, Inkulumompendulwano Isipelingi nezimpawu zokuloba: indlela yokuhlasela amagama umbala) (ngezikhangiso) ikholoni, isemi kholoni, • Ulimi olukhohlisayo • Ulimi olukhohlisayo/olunxenxayo • Khetha isihloko esifanele Ukusebenzisa isichazamazwi • Ulimi oluhlelekile/olungahlelekile Ukubheka inqubo yokubhala • Yethula impikiswano ehlelekile 3&4 Imibhalo yobuciko njengamanoveli • ukuhlela • Ukusetshenziswa kahle kwamagama okuxhumanisa Ukusetshenziswa • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • ukubhala uhlaka kokuqala ngendlela kolwazimagama kanye njengomlingiswa, izinhlobo • ukubuyekeza nezakhiwo zolimi zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, indaba ngamafuphi, isizinda, umlandi, • ukulungisa amaphutha • Sebenzisa amagama afanele, indikimba izakhiwo zolimi • ukufunda ngokuqaphelisisa Inqubo yokufunda nokwethula umbhalo ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Ukusebenzisa ulimi olukhohlisayo noluchukuluza imizwa • Ukulungiselela ukufunda (yethula umbhalo) • Landela inqubo • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu zombhalo) • Emumva kokufunda (phendula imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, hlola) ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo oyalelayo Imibhalo emifishane edlulisa Ezingeni lamagama: njengenqubo yokuyalela umyalezo: imiyalelo Ingxoxo yamaqembu/ikilasi Ondaweni – besikhathi, bendawo ngokunika imiyalelo noma • ukufunda ngokushesha • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela neminyakazo ukulandela inqubo • ukuhambisa amehlo • Izethameli ezihlosiwe, inhloso isichasiso: senani • Khetha isihloko • ukufunda ngokuqaphalisisa nengqikithi Ezingeni lemisho: Inkulumo ngqo • Ukwabelana ngemibono • ukucabangela (abalingiswa, isizinda, • Ukuxhumana kwezigaba nempambosi yokwenziwa umyalezo) • Ukushintshana balalelisise • Ukukhethwa kwamagama Incazelo yamagama: izisho nezaga Inqubo yokufunda nokwakhiwa kwemisho • Ukugcwalisa izikhala Izimpawu zokuloba: ikhonco, isimeli- • Ukulungiselela ukufunda (yethula Ukubheka inqubo yokubhala nobumba • ukusebenzisa ukucaphuna emuva umbhalo) ukugcina inkulumo iqhubeka • ukuhlela • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Inkulumo ehleliwe/engahleliwe zombhalo) • ukubhala uhlaka kokuqala 5&6 • Ukukhethwa kwamagama • Emumva kokufunda (phendula • ukubuyekeza • Uksetshenziswa kwephimbo nesivinini imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukulungisa amaphutha hlolisisa • Ukusebenzisa izinkomba uma • ukufunda ngokuqaphelisisa wethula inkulumo Ubunkondlo nokwethula umbhalo • Ukusebenzisa ngendlela izitho • Izimpawu eziqavile zenkondlo Ukubhala umyalelo zomzimba • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu zenkulumo, uvumelwano nesigqi • Ingaphandle lenkondlo, imigqa, izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • ulimi lokufengqa • umuzwa • indikimba nomyalezo 69 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 70 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo wobuciko: Bhala ukubukezwa komdlalo Ezingeni lamagama: izenzo njengomdlalo/inoveli Ukulingisa umdlalo Isigaba sezimiso zolimi: Ezingeni lemisho: impambosi • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: yokwenziwa, inkathi yamanje • ukuthatha indima oyinikiwe • Umongo womusho wesigaba njengomlingiswa, izinhlobo eqhubekayo, inkulumo-ngqo • Sebenzisa ulimi olufanele zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • umqondo osemqoka nosekelayo nenkulumo-mbiko indaba ngamafuphi, isizinda, umlandi, • Qaphela izimiso zolimi • ukuhleleka ngendlela kwezigaba Incazelo yamagama: omqondofana, indikimba omqondophika, umqondo osobala, • Ukusebenzisa ngendlela izitho • Isihlanganiso ukuxhumanisa Inqubo yokufunda izifenqo zomzimba • ukusebenzisa izinhlobonhlobo • Ukulungiselela ukufunda (yethula Izimpawu zokuloba: ikholoni, 7&8 Umdlalo wokulingisa ophenyayo zemisho, ubude, nokwakheka umbhalo) osokucaphuna, umbuzi, ukhefane, • Ukwakha inibuzo ebhaliwe Ukubheka inqubo yokubhala ungqi • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Qaphela izimiso zolimi zombhalo) • ukuhlela • Sebenzisa ulimi olufanele • Emumva kokufunda (phendula • ukubhala uhlaka kokuqala imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • Bika okutholile hlola • ukubuyekeza • ukulungisa amaphutha • ukufunda ngokuqaphelisisa nokwethula umbhalo Ukuhlola iThemu yesi-2 UMSEBENZI WOKU- ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 UMSEBENZI WESI-2: Isivivinyo 9 & 10 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-3 sesi- 2 nokulalelwayo Ukulalela isifundo sokuqondisisa/ imibhalo: imibuzo esuselwa Ukuhlolwa kwaphakathi nonyaka inkulumompikiswana/ingxoxo/ esengqikithini Iphepha lesi-2: isifundo sokuqondisisa, ukusetshenziswa kolimi nemibhalo inkulumo engalungiselelwe/ingxoxo yobuciko yeqembu ngokunika imiyalelo. Iphepha lesi-3: Ukubhala: I-eseyi eyodwa nombhalo odlulisa umyalezo owodwa ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI- 7 ITHEMU YESI-3 OKUQUKETHWE Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo ngokubaluleka Imibhalo edlulisa umyalelo Ezingeni lamagama: amabizo kwephepha elinamahlelo emibuzo njengokugcwalisa iphepha ajwayelekile, aqoqayo, isandiso sesimo Ukulalela isifundo sokuqondisisa nokuthi ligcwaliswa kanjani elinamahlelo emibuzo, noma nesikhathi, izichasiso gendlela yokugcwalisa ifomu/ amafomu iphepha elinamahlelo emibuzo • Ulwazi oludingekayo Ezingeni lemisho: imishwana yebizo, • Ukulandela imiyalelo ibizo imishwana; izigejana zamagama • ukuzilolongela inqubo yokulalela • Ukusetshenziswa kolimi esichazayo nesikhanyisayo, imisho • Ukunikeza ulwazi olufanele • ukuthatha amanothi • Isiginesha ngxube nemagatshagatsha ngokusheshayo • ukuphendula imibuzo Inqubo yokufunda Incazelo yamagama: omqondofana, • Ukusebenzisa ulimi olufanele omqondophika, omphimbohluka Izinhlobo ezihlukene zokuxhumana • Ukulungiselela ukufunda (yethula Ukubheka inqubo yokubhala ngokukhuluma ngokusetshenziswa umbhalo) Izimpawu zokuloba: umbuzi; kwephepha elinamahlelo emibuzo • ukuhlela osonhlamvukazi; ikhonco, njll. • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu noma ifomu zombhalo) • ukubhala uhlaka kokuqala Izifinyezo – ama-akhronimi 1&2 Ingxoxo yesigungu, yomkhandlu • Emumva kokufunda (phendula • ukubuyekeza • ukukhetha isihloko imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukulungisa amaphutha hlolisisa • ukwabelana ngemibono • ukufunda ngokuqaphelisisa Ukufunda/ukubukela ukuze ufunde • ukunikezana amathuba ulalelisisise nokwethula umbhalo ngokuqondisisa • Ukugcwalisa izikhala • ukufunda ngokushesha • Amazwi okukhulunyelwa phezu • ukufunda ngokuhambisa amehlo kwawo • ukufingqa • umfanekisomqondo • ukucabangela • okuchazwa amagama 71 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 72 Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko njengomdlalo Imibhalo emide isib. inkulumo Ezingeni lamagama: amabizoqho, wabantu abasha/umdlalo mpendulwano/i-inthavyu ebhaliwe ubunye nobuningi Ukulalela umdlalo (inkulumo womsakazo mpendulwano/i-inthavyu) • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela isichasiso: esiqathanasiyo, izikhuliso • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: • Hlanganisa iphepha elinamahlelo • Izethemeli ezihlosiwe inhloso Ezingeni lemisho: emagatshagatsha njengomlingiswa, izinhlobo emibuzo nengqikithi enemishwana encikile; inkulumo-ngqo zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, nenkulumo-mbiko • Qaphela izimiso zolimi indaba ngamafuphi, isizinda, • Ukukhethwa kwamagama umlandi, indikimba Incazelo yamagama: umsuka • Sebenzisa ulimi olufanele • Ukusetshenziswa kolimi olufanele wamagama Inqubo yokufunda • Thatha amanothi Ukubheka inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba: ikholoni, • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Bika ngokutholile • ukuhlela abacaphuni, ukhefane, ungqi, isimeli umbhalo) nobumba, umbuzi Izinhlobo ezihlukene zokuxhumana • ukubhala uhlaka kokuqala • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu ngokukhuluma zombhalo) • ukubuyekeza Ukulingisa umdlalo 3&4 • Emumva kokufunda (phendula • ukulungisa amaphutha Ukuguqula uhlobo oluthile lombhalo imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, hlolisisa • ukufunda ngokuqaphelisisa lusiwa kolunye nokwethula umbhalo • Ukulingisa inkulumo-mpendulwano Ubunkondlo • Ukulingisa uveza okwenzeka • Izimpawu eziqavile zenkondlo emdlalweni • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu • Izinhlobo zabalingiswa ezigqamile zenkulumo, uvumelwano nesigqi ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 kanye nalokho okubelekelelayo • Ingaphandle lenkondlo, imigqa, izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • izifenqo • umuzwa • indikimba nomyalezo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda umbhalo ngendlela Imibhalo emide edlulisa umyalezo Ezingeni lamagama: isabizwana: yokubhala isaziso/i-agenda isib. isaziso/i-agenda namaminithi soqobo, sokukhomba, sobumnini. izinhlobo ezihlukene zokuxhumana namaminithi ngokukhuluma • khomba izethameli ezihlosiwe Ezingeni lemisho: inkathi yamanje • Abadlala indima esemqoka nenhloso yokubhala; elula, inkathi edlule elula, inkulumo- ukulingisa: inqubo yomhlangano ngqo nenkulumo-mbiko, impambosi • Ukusetshenziswa kolimi • thatha isinqumo ngesitayela, inhloso • indlela elungile yokuvula/isingeniso yokwenziwa nesakhiwo sombhalo; • isakhiwo • ukusetshenziswa kwezwi isivinini Incazelo yamagama: • ukukhethwa kwamagama nezakhiwo nephimbo • Inqubo yomhlangano/ukuqhutshwa zolimi Izandiso zezenzo komhlangano • Ukusetshenziswa kolimi Ukubheka inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba: isimeli nobumba, Inqubo yokufunda • Ukusetshenziswa kwezitho osonhlamvukazi, ukhefane, ngqi; • ukuhlela zomzimba ngendlela efanele • Ukulungiselela ukufunda (yethula ikholoni umbhalo) • ukubhala uhlaka kokuqala • Isiphetho esilungile • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • ukubuyekeza Ukulalela isifundo sokuqondisisa zombhalo) (umbhalo obhaliwe/ukwethulwa • ukulungisa amaphutha 5&6 kwezindaba zikamabonakude) • Emumva kokufunda (phendula • ukufunda ngokuqaphelisisa imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • Ukuchaza inqubo yokulalela nokwethula umbhalo hlolisisa • Ukuthatha amanothi ukufunda/ukubukela ukuze • Ukuphendula imibuzo uqondisise okubhaliwe/imibhalo ebonwayo/amagrafu • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu amaphuzu abalulekile • Ukuhambisa amehlo phezulu ukuthola amaphuzu esekelayo • ukucabangela • ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile nemifanekiso • umqondo osemqoka nowesekelayo • umbono wakho 73 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 74 Amasu okulalela nokukhuluma. Ukufunda/ukubukela ukuze uthole Imibhalo edlulisa umyalezo emide/ Ezingeni lamagama: amabizo ulwazi (sebenzisa umbhalo njenge emifishane: I-thikhili yephephandaba ezinto ezingabonakali, amabizoqobo, Ukulalela nokuxoxa ngezindaba athikhili yephephandaba/i-athikhili ondaweni zamanje ezisemaphephandabeni • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela yemagazini/izinkulumo ezibhaliwe) nakumaphephabhuku/imagazini izichasiso: iziqhathaniso, izikhuliso • Izethemeli ezihlosiwe inhloso • Ukufunda ngokushesha ukha • ukusetshenziswa kwezwi, isivinini nengqikithi ezingeni lemisho: phezulu amaphuzu abalulekile nephimbo • Ukukhethwa kwamagama nezakhiwo ukuhlela ngokulandelanisa, ukuhlela • Ukuhambisa amehlo phezulu • ukusetshenziswa kolimi zolimi ngokubaluleka; incazelo yesigaba, ulimi ukuthola amaphuzu esekelayo olukhohlisayo/oluchukuluza imizwa/ olunxenxayo noluchukuluza imizwa, Ukubheka inqubo yokubhala olunxenxayo • ukucabangela ukuchema nokucwasa, inkoleloze, • ukuhlela izimo zenkulumo • ukusetshenziswa kwezinkomba • amaphuzu nemibono • ukubhala uhlaka kokuqala Okuchazwa amagama: omqondofana, • ukuqaphela izimiso zolimi • umbono wombhali omqondophika, umqondo osobala, • ukubuyekeza • Ukusebenzisa izitho zomzimba • ukucabangela okuchazwa amagama izifenqo ngendlela angajwayelekile nemifanekiso • ukulungisa amaphutha 7&8 Izimpawu zokuloba: abacaphuni, • Isingeniso esiheha ukunaka • ulimi oluhlelekile/olungahlelekile • ukufunda ngokuqaphelisisa umbabazi, ukhefane, ungqi, unobuza, nesiphetho esiqinile nokwethula umbhalo njll. • incazelo eqondile/egudlayo • Inhloso, iqembu elihlosiwe ukubhala i-athikhili yephephandaba • izifengqo nengqikithi Ukubhala isivivinyo sesifundo Ukufunda kuzwakale isiqeshana sokuqondisisa sephephandaba okulungiselelwe/ ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 okungalungiselelwe • Ukusetshenziswa kwezwi, isivinini nephimbo • Ukuqaphela izimpawu zokuloba ukuze kuzwakale kahle • Ukusebenzisa ngendlela izitho zomzimba ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi Amasu okulalela nokukhuluma. Imibhalo yobuciko njengenoveli Ukubhala i-eseyi elandisayo/ Ezingeni lamagama: amabizo yentsha/izindaba ezimfishane/ echasisayo izabizwana – zoqobo, esincikile, Ukulalela isifundo sokuqondisisa umdlalo/umdlalo womsakazo izenzo, esisekelwe ekunikezeni izinkomba • Okudingekayo kwisakhiwo, isitayela • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: izichasiso, iziqhathaniso; izikhuliso • ukuzilolongela inqubo yokulalela • Izethemeli ezihlosiwe inhloso njengomlingiswa, izinhlobo nengqikithi Ezingeni lemisho: ukuhlolisisa • ukuthatha amanothi zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, isigaba, imisho elula, izitatimende, indaba ngamafuphi, isizinda, • Ukukhethwa kwamagama nezakhiwo • ukubhala izimpendulo inkathi edlule elula, inkathi yamanje umlandi, indikimba zolimi elula Izinhlobo ezahlukene zokuxhumana Inqubo yokufunda Ukubheka inqubo yokubhala ngokukhuluma isib. ukunika Okuchazwa amagama: omqondofana, izinkombandlela/imiyalelo Ukulungiselela ukufunda (yethula • ukuhlela omqondophika, umqondo osobala, umbhalo) izifenqo • ukusebenzisa ulimi olufanele • ukubhala uhlaka kokuqala • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Izimpawu zokuloba: ungqi; ukhefane; • imisho emifishane esebenzayo • ukubuyekeza zombhalo) ikholoni, isemi-kholoni • imininingwane • ukulungisa amaphutha 9 & 10 • Emumva kokufunda (phendula imibuzo, qhathanisa, ukuphikisana, • ukufunda ngokuqaphelisisa hlolisisa nokwethula umbhalo Ubunkondlo • Izimpawu eziqavile zenkondlo • Ingaphakathi lenkondlo, izimpawu zenkulumo, uvumelwano nesigqi • Ingaphandle lenkondlo, imigqa, izitanza, isitayela/indlela okubhalwe ngayo • ulimi lwezifengqo • umuzwa • indikimba nomyalezo 75 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 76 Ukufunda nokubukela ukuze uqondisise isib.imibhalo ebhaliwe/ nebonwayo • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu amaphuzu abalulekile • Ukuhambisa amehlo phezulu ukuthola amaphuzu esekelayo 9 & 10 • ukucabangela • amaphuzu nemibono • umbono wombhali • ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile nemifanekiso • incazelo eqondile/egudlayo Ukuhlola iThemu yesi-3 UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Okubhalwayo UMSEBENZI WESI-3: ukuhlola kwesi-3 nokulalelwayo Umdlalo wokulingisa/inqubo yomhlangano/ukufunda oku I-eseyi echasisayo/elandisayo Isifundo sokuqondisisa nokusetshenziswa kolimi (nga)lungiselelwe/ukunika izinkomba/ingxoxo yesigungu/ Uhlelo/i-agenda namaminithi NOMA ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 umkhandlu. Umbhalo wobuciko ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA- 7 ITHEMU- 4 OKUQUKETHWE Izakhiwo kanye nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi Amasu okulalela nokukhuluma Imibhalo yobuciko: imibhalo Imibhalo edlulisa umuyalezo omude/ Ezingeni lamagama: amabizo efundwayo enjenge: inoveli/izindaba omfishane isib: ukunika inkomba amagatshagatsha; isiphawulo: Inkulumo engalungiselwe ezimfishane/imidlalo iziqhathaniso, izikhuliso, ondaweni • Okudingekayo esakhiweni, isitayela Ukwethula isikhulumi, amazwi – abalula (igama elilodwa), axubile • Izimpawu ezisemqoka zemibhalo: nombono okubonga/ukuxoxa indaba (amagama amabili), amagatshagatsha njengomlingiswa, izinhlobo • Izethameli ezihlosiwe, inhloso, (amagama anathathu nangaphezulu) • Ukukhetha isihloko esifanele zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, okuqukethwe ondaweni indaba ngamafuphi, isizinda, • Ukuhlela imininingwane umlandi, indikimba • Ukukhetha amagama nezakhiwo Ezingeni lomusho: imisho elula, evumelanayo zolimi kolimi imisho engxube, emagatshagatsha, Inqubo yokufunda: • Ukubona ulwazimagama nezakhiwo izigejana zamagama ezichazayo Ukubheka inqubo yokubhala zolimi • Ukulungiselela ukufunda (Yethula nezikhanyisayo umbhalo) • Ukuhlela • Isiqalo kanye nesiphetho esifanele Incazelo magama: • Ngesikhathi sokufunda (Izimpawu • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Izimpawu kanye nezimiso (isu omabizwafane; mqondofana, umqondo zombhalo) nendlela yokukhuluma phambi • Ukubuyekeza osobala, indikimba; izifenqo; izandiso; kwabantu, isakhiwo) • Ngemumva kokufunda (phendula • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze Izimpawu zokuloba: ukhefana-ngqi, imibuzo, qhathanisa, hlukanisa, Ukufunda kakhulu ucacise osokucaphuna, ungqi, isimeli nobumba hlola) 1&2 • Sebenzisa isimo sephimbo, izwi, • Ukulungisa amaphutha kanye Ukufunda ukuze ufunde isivinini, nokwethula ngokuqondisisa (usebenzisa • Ukuqikelela izimpawu zokuloba imibhalo ebonakalayo kanye ngokufaneleyo nebhaliwe) • Ukusebenzisa izingxenye ezithile • ukufunda ngokushesha ukuze uthole zomzimba amaphuzu abalulekile • ukuhambisa amehlo uthole imininingwane esekelayo • ukuqagela • Ukucabangela okuchazwa amagama angajwayelekile nemifanekiso • Imibono ebalulekile neyesekayo • Iqiniso nemibono • Ukucabangela nesiphetho • Umbono wakho 77 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo kanye nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 78 Amasu okulalela nokukhuluma Ukufunda imibhalo enjenge diyari, Imibhalo edlulisa umyalezo Ezingeni lamagama: isabizwana – i-email,/iziqeshana zokukhangisa emide/emifishane isib. i-imeyili, sokubuza, sokukhomba, amabizoqoqa, Ukulalela ngokuqondisisa (indaba amaphosta/okubhalwe kudayari/ izenzo, izichasiso: iziqhathaniso, ebhaliwe kanye nezethulo ze-TV) • Okudingekayo esakhiweni amadayari] izikhuliso • Chaza inqubo yokulalela • Ukusetshenziswa kolimi • Okudingekayo esakhiweni, isitayela Isiqalo, isiqu; umsuka • Thatha amanothi • Izethameli ezihlosiwe nombono Ezingeni lomusho: inkulumo-ngqo; • Bhala izimpendulo Inqubo yokufunda: • Izethameli ezihlosiwe, inhloso, ukubuza imibuzo, isivumelwano okuqukethwe senhloko/sikamenzi; izitatimende Izindlela ezihlukene zokuxhumana • Ukulungiselela ukufunda (Yethula ezifingqiwe; imibuzombumbulu ngokukhuluma umbhalo) • Ukukhetha amagama, incazelo esobala Incazelo yamagama: aphikisanayo; Inkulumo-mpikiswano/ • Ngesikhathi sokufunda (Izimpawu umqondo osobala; izifenqo; indikimba ingxoxo yamaqembu: Xoxani zombhalo) Ngemumva kokufunda • Ukwakheka komusho, ubude ngokusebenzisa i-email/amaphosta (phendula imibuzo, qhathanisa, nohlobo lomusho Izimpawu zokuloba: abacaphuni; imibhalo yansukuzonke/iziqeshana hlukanisa, hlola) umbuzi, ukhefana, umbabazi, ubukhulu 3&4 Ukubheka inqubo yokubhala zokukhangisa bamagama Ubunkondlo/inganekwane • Ukuhlela • Izimpawu kanye nezimiso • Izimpawu eziqavile zenkondlo • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukuhlela, ukucwaninga, • Ingaphakathi lenkondlo, izingcezu ukuhlanganisa ngesu elithize kanye • Ukubuyekeza zenkulumo/umfanekiso mqondo, nokwethula imvumelwano siqalo imvumelwano • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze sigcino ucacise • Ingaphandle lenkondlo, imigqa, • Ukulungisa amaphutha kanye ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 izitanza, isitayela/indlela okubhalwe nokwethula ngayo Yenza okukodwa kwaloku • Umqondo ocashile okungenhla • Umuzwa • umyalezo nendikimba ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo kanye nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi Amasu okulalela nokukhuluma Imibhalo yobuciko: imibhalo Ukubuyekeza nokulungiselela Ezingeni lamagama: insiza- senzo; efundwayo enjenge: inoveli izindaba izivivinyo ama-eseyi izichasiso: iziqhathaniso; izikhuliso Ukulalela ngokuqondisisa ezimfishane/imidlalo/inganekwane Izigaba zokulungiselela: Ezingeni lemisho: ukuchema, • Chaza inqubo yokulalela • Izimpawu eziqavile zemibhalo: inkoleloze, ukucwasa, izitatimende • Okudingekayo esakhiweni, isitayela • Thatha amanothi njengomlingiswa, izinhlobo ezichukuluza imizwa nezikhohlisayo; nombono zabalingiswa, isakhiwo, udweshu, imibuzombumbulu • Phendula imibuzo indaba ngamafuphi, isizinda, • Izethameli ezihlosiwe nokuqukethwe Incazelo yamagama: mqondofana, Inkulumo elungiselelwe umlandi, indikimba • Ukukhetha amagama mqondophika, indikimba • Sebenzisa izwi, isimo sephimbo, Ubunkondlo: izinkondlo Ukubheka inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba: ungqi, ukhefane, isivinini ezinqunyiwe umbabazi, umbuzi • Ukuhlela • Ukusebenzisa ulimi olukhohlisayo • Izimpawu eziqavile zenkondlo noluchukuluza imizwa/olunxenxayo • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ingaphakathi lenkondlo, izingcezu • Ukusebenzisa izinkomba zenkulumo, umfanekisomqondo, • Ukubuyekeza 5&6 isiqalo, isigqi, • Ukuqaphela izimiso zolimi • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze • ingaphandle lenkondlo imigqa, ucacise • Ukusebenzisa izitho zomzimba izitanza, isitayela/indlelwa okubhalwe ngendlela efanele ngayo, • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula • Isingeniso esihehayo nesiphetho • okuchazwa izifenqo esifanele • umoya wenkondlo • Inhloso, iqembu elihlosiwe nengqikithi • indikimba kanye nomyalezo Ukuhluza inkondlo: • imigqa, amagama, isitanza, izimpawu zokuloba isitayela nendlela okubhalwe ngayo • Umqondo: osobala nocashile 79 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Izakhiwo kanye nezimiso Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula zokusetshenziswa kolimi 80 Ukubuyekeza nokulungiselela Ukubuyekeza nokulungiselela Ukubuyekeza nokulungiselela Umsebenzi osezingeni lamagama: izivivinyo: Ukukhuluma izivivinyo: Ukufunda izivivinyo: Ukubhala Amabizoqoqa; izabizwana; iziqu. • Ingxoxo elungiselelwe/inkulumo • Ukufunda okulungiselelwe Imibhalo edlulisa umyalezo Ezingeni lemisho: imisho elula, mpikiswano/inhlolokhono/ingxoxo engxube nemagatshagatsha; • Ukufunda ngokuqondisisa izitatimende; umenzi, isenzo, inhloko • Ukufunda okulungiselelwe • Ukufingqa izivumelwano zezenzo, ukubuza 7&8 • Ukufunda okungalungiselelwe imibuzo, ukuphika; imisho edidayo • Imibhalo yobuciko Ukulalela Incazelo yamagama: -- Inoveli/indaba imfishane/ • Ukulalela ngokuqondisisa izinganekwane mqondofana, mqondophika, umqondo osobala, indikimba -- Imidlalo/isifundo sefilimu Izimpawu zokuloba -- Inkondlo Ukuhlola okuhlelekile kokuphela konyaka iThemu yesi-4 9 & 10 UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo nokulalelwayo UMSEBENZI WESI-2: Isivivinyo sokuphela konyaka Ukufunda kuzwakale/Inkulumo mpikiswano/ingxoxo yeqembu/inkulumo Iphepha -1: Okukhulunywayo engalungiselelwe. Iphepha- 2: Isifundo sokuqondisisa, ulimi nemibhalo yobuciko (amahora-2) Iphepha- 3: Imibhalo (Ihora -1) ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YOKU-1 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana nendaba Ukubhala i-iseyi: elandayo/ Ezingeni lamagama: emfishane yobusha ejeqezayo Ingxoxo yeqembu-ukwakha Izandiso zesenzo nezendawo okusabulwembu; ukukhetha imiqondo • Ingxoxo mayelana nezimpawu • Ukukhetha amagama, Ezingeni lomusho: isivumelwano efanelekile; ukulandelanisa imiqondo zombhalo ezifana nabalingiswa, • Izwi lomuntu kanye nohlobo senhloko eyisenzo; isakhiwo somusho; esemqoka izinhlobo zabalingiswa, uhlaka, ibinzana lamagama kanye nemishwana udweshu, isendulelo, isizinda, • Incazelo ecacile Ukulalela ngokuqondisisa eyingxenye yenkulumo umxoxi, indikimba • Iphimbo • ukubhala imiqondo ebalulekile Incazelo yamagama: omqondofana, Inqubo yokufunda neyesekelyo ngokwenza amanothi, • Umqondo obalulekile, nowesekelayo omqondophika, okuqonde ngqo, Amasu okulungiselela ukufunda ukufengqa • ukwabelana ngemibono nolwazi • Umbhalo osabulwembu ukuhlela ukukhombisa ukuqonda ulwazi Yethula kubafundi umqondo ngendlela elandelanayo Izimpawu zokuloba: ungqi; ukhefana; umbuzi; abacaphuni; isibabazi • ukubona amasu okunxenxa/olimi • Izimpawu zombhalo – izihloko, • Ukwethula i-iseyi ngenhloso olukhohlisayo izihlokwana, izithombe, imidwebo, yokuhlola 1&2 • ukuphendula imibuzo • Izingxenye zencwadi – ikhasi Ukubheka inqubo yokubhala lesihloko, amathebula okuqukethwe, • Ukulungiselela ukubhala izahluko, igilosari indeksi, i-aphendiksi, njll. • Ukwakha uhlaka Inqubo yokufunda: • Ukubukeza • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula • Ukulungisa amaphutha umbhalo) • Ukufunda ngenhloso yokulungisa • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu amaphutha nokwethula umbhalo zombhalo) Ukubhala i-iseyi ngokulandela • Emumva kokufunda (kuphendulwa inqubo yokubhala uma kubhalwa imibuzo, ukuqhathanisa, ukuphikisana, ukuhlola 81 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda inkulumo Ukubhala inkulumo Ezingeni lamagama: Amabizongxube 82 izingasenzo, izenzo eziphundulekile, , Ukulalela inkulumo elungiselelwe • Ukuhlaziya nokuxoxa ngezimpawu Ukubheka inqubo yokubhala kamongameli/yelungu lomphakathi ezingumongo izinciphiso, izandiso, izenzo • Ukulungiselela ukubhala elenza umthelelela othile • Ukuhlaziya ukusetshenziswa kolimi Ondaweni, isiphawulo: ukuqhathanisa, • ukwakha uhlaka izikhuliso • ukuxoxa ngezimpawu zenkulumo • Ukubona nokuxoxa ngolimi elungiselelwe • Ukubukeza Ezingeni lomusho: ibinzana lezenzo; oluchukuluza imizwa nolukhohlisayo • ukubona nokuchaza Ukusetshenziswa • ukulungisa amaphutha imishwana yezenzo; imisho eyizihloko; • Ukuhlaziya isethulo nesiphetho ibinzana lamabizo; ibizo, isigejana kolimi • ukufunda ngenhloso yokulungisa Inqubo yokufunda: samagama esichazayo nesikhanyisayo; • ukubona nokuxoxa ngezimpawu amaphutha nokwethula umbhalo ezisenkulumweni • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula izihlanganiso; okuchukuluza imizwa Ukubhala inkulumo: umbhalo) kanye nolimi olukhohlisayo Inkulumo elungiselelwe • Ukuchaza okudingeka kutholakale • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Incazelo yamagama: omqondofana, • ukukhetha isihloko esifanelekile embhalweni ukubhala i-iseyi echazayo zombhalo) omqondophika, okuqonde ngqo, • ukuhlela ulwazi ngokulandelana • Ukuchaza izethameli okuqondiswe ukufengqa • Emumva kokufunda (kuphendulwa kuzo • ukubona ulwazimagama okuyilo kanye imibuzo, ukuqhathanisa, ukuphikisana, Izimpawu zokuloba: isibabazi; umbuzi; nezakhiwo zolimi ukuhlola • Ukuqoka nendlela ethile yokubhala, ukhefana; ungqi inhloso kanye nokuhleleka • ukulungiselela isethulo esinohlonze Amasu okufunda: Izifinyezo – ama-akhronimi kanye nesiphetho • Ukusebenzisa amagama afanele Ukufunda okulawulwayo, Ukufunda • ukuzilungiselela kwamaqembu, Ukufunda ngokuzimela • Ukwendlalela ukuqhubeka, 3&4 novuthondaba • ukwethula Ukufunda/ukubukela okubhalwayo/ imibhalo ebonakalayo/yokuqondisisa • Isiphetho • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Inhloso kanye neqembu eliqondwe ngqo • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela ukwakha isiphetho • Ukubona ulimi olukhohlisayo • Umthelelela wokukhetha kanye nokweqeka kwencazelo yombhalo • Lusetshenziswe kanjani ulimi ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA nezithombe kanye nesakhiwo namagugu • Umthelela wokusetshenziswa kohlobo oluthile lombhalo kanye nobukhulu bawo, izihlokwana kanye nesithombe esisencazelweni
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko onjenge noveli/ Umbhalo wokudlulisa umyalezo Ezingeni lamagama: izandiso izindaba ezimfishane/idrama zesenzo, isikhathi; izenzo, isiphawulo: Ingxoxo yeqembu ngokubonakalayo, Incwadi (Eyobungani/incwadi ukuqhathanisa, izikhuliso okulalelwayo kubekubonakala/ • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala ehloniphekile) nombhalo oxubile embhalweni: ezifana nabalingiswa, Ezingeni lomusho: isakhiwo somusho; • Izimpawu zombhalo izinhlobo zabalingiswa, uhlaka, isigejana samagama esichazayo • Ukusebenzisa ulwazi oluwumsuka udweshu, isendulelo, isizinda, • Ukusetshenziswa kolimi nesikhanyisayo; ukuphika; isitatimende • Ukuqagela inhloso yombhalo umxoxi, indikimba • Uhla kanye nendlela ethile yokubhala Incazelo yamagama: omqondofana, • Ukubheka incazelo Inqubo yokufunda: omqondophika, okuqonde ngqo, • Isethulo nesiphetho ukufengqa • Ukuqonda umbhalo • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Ukubhala incwadi encike umbhalo) Izimpawu zokuloba: ungqi, ukhefana • Ukuthatha amanothi kokuvuselelwe okubonile • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Ukuqonda umyalezo Ukubheka inqubo yokubhala zombhalo) Ukulalela ngokuqondisisa (umsindo • Ukulungiselela ukubhala • Emumva kokufunda (kuphendulwa kuphela) imibuzo, ukuqhathanisa, • Ukwakha uhlaka 5&6 • ukubhala imiqondo ebalulekile ukuphikisana, ukuhlola • Ukubukeza neyesekelayo ngokwenza amanothi, Ubunkondlo uhla, ukufingqa, ukubeka ngamanye • Ukulungisa amaphutha amagama nokuphinda kuphinda • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukufunda ngenhloso yokulungisa usho • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo Ukwakha kabusha izigameko: izifenqo/izithombemagama, imvumelwano • ukuvumelana nohlangothi oluthile lwenkulumo/incazelo ebonakalayo • isigqi isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, izitanza, indlela • ukulingisa okwenzakele okubhalwe ngayo ezigamekweni njll. • incazelo engaqondile loko okushiwoyo • umuzwa • indikimba nomyalezo 83 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi NOMA 84 Ukufunda/ukubukela ukuze uqondisise (amasu) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukunikeza incazelo 5&6 ngokuzicabangela ukwakha isiphetho • Ukubona ulimi olukhohlisayo • Umthelelela wokukhetha kanye nokweqeka kwencazelo yombhalo • Ukunikeza incazelo yamagama ngokuzicabangela kusetshenziswa amakhono okuhlakaza amagama • Okuyiqiniso nokungumbono ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda isiqeshana Umbhalo wokudlulisa umyalezo Ezingeni lamagama: /izenzukuthi/ sephephandaba - noma esiqeshini izibabazo Inkulumo engalungiselelwe Umbiko/isiqeshana sephephabhuku esicashunwe ephephabhukwini esembhalweni wephephandaba Ezingeni lomusho: imisho eqondile; • Izimpawu zombhalo noma wephephabhuku • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala inkathi yamanje; inkathi esanda embhalweni: ezifana nabalingiswa, • Ukusetshenziswa kolimi kudlula; izichasiso kanye izandiso; • ukuhlela ulwazi ngokulandelana izinhlobo zabalingiswa, uhlaka, ukuchema; ukuthatha ngokwahlulela; • Uhla kanye nendlela ethile yokubhala • ukubona ulwazimagama okuyilo udweshu, isendulelo, isizinda, inkolelo engaguquki kanye nezakhiwo zolimi umxoxi, indikimba • Isethulo nesiphetho Incazelo yamagama: izaga; umongo; • ukwenza okuthile mayelana Inqubo yokufunda: Ukubhala umbiko/esiqeshini okuqonde ngqo; izinciphiso; incazelo nombhalo esicashunwe ephephabhukwini eqondile • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula kubhekiswe ezinweni zokubona • isethulo esinohlonze kanye umbhalo) Izimpawu zokuloba: ukhefana; ungqi; nesiphetho Ukubheka inqubo yokubhala abacaphuni; izibabazi; ikhongco; njll • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu Ingxoxo yesigungu/ingxoxo zombhalo) • Ukulungiselela ukubhala yeqembu esetshenziselwa • Emumva kokufunda (kuphendulwa • ukwakha uhlaka embhalweni wephephandaba noma 7&8 imibuzo, ukuqhathanisa, wephephabhuku • Ukubukeza ukuphikisana, ukuhlola • izimpawu zombhalo • ukulungisa amaphutha Ubunkondlo • izimiso nezakhiwo zombhalo • ukufunda ngenhloso yokulungisa • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo amaphutha nokwethula umbhalo • Ukukhethwa kwamagama • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Indlela yokubiza amagama izifenqo/izithombemagama, imvumelwano, isigqi • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, amagama, indimana/istanza • Indlela okubhalwe ngayo • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo 85 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda umbiko wocwaningo Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Ezingeni lamagama: 86 umbiko wocwaningo Okukhulunywayo: inhlolokhono/ • Izimpawu ezibalulekile zombiko Izinhlobo zezenzo nezinsizasenzo ukugcwalisa umbiko ngokubuziwe/ • Inhloso, iqembu elisophiwe kanye • Ukuhleleka Ezingeni lomusho: isitatimende; ingxoxo yeqembu nesakhiwo isakhiwo somusho; ukwethulakanye • Ukusetshenziswa kolimi • Isihloko socwaningo • Izakhiwo zezigaba past izinkathi; ukuchema; ukuthatha Inqubo yokufunda: ngokwahlulela kanye inkolelo • Ukuhlela izinto ngokulandelana – • Izihlanganiso ezenza ukuxhumana engaguquki; kwesekelwa ngezibonelo. • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula okufanele umbhalo) Incazelo yamagama: amamgama • ukubona nokukhetha ulwazimagama • Sebenzisa izinhlobonhlobo zemisho amqondofana, amagama okuyilo, ulimi kanye nezimiso zalo • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu ezehlukene, ngobude nangezakhiwo amqondophika, umongo; izinciphiso; zombhalo) • ukulungiselela isethulo esinohlonze • Incwadi ehloniphekile nendlela ethile incazelo esobala kanye nesiphetho • Emumva kokufunda (kuphendulwa yokubhala Izimpawu zokuloba imibuzo, ukuqhathanisa, Ukulalela ngokuqondisisa Ukubheka inqubo yokubhala 9 & 10 ukuphikisana, ukuhlola • Ukuqopha umqondo obalulekile, • Ukulungiselela ukubhala Ubunkondlo nowesekelayo ngokwakha amanothi, • Ukwakha uhlaka • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • ukwabelana ngemibono nolwazi • Ukubukeza ukukhombisa ukuqonda ulwazi • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, izifenqo/izithombemagama, • Ukulungisa amaphutha • ukubona amasu okunxenxa/ulimi imvumelwano, isigqi olukhohlisayo • Ukufunda ngenhloso yokulungisa • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo • ukuphendula imibuzo imigqa, amagama, indimana/istanza Bhala umbiko ngocwaningo ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Izindlela zesenzo • Indikimba nomyalezo Ukuhlola kweThemu yoku-1 UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola koku-1 nokulalelwayo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA Ingxoxo yeqembu – imibhalo ebonwayo/ukulalela isifundo Umbiko wephephandaba/isiqeshana Ulimi nokuqondisisa sokuqondisisa/inkulumo engalungiselelwe/ingxoxo Indaba elandisayo/ejeqeza emuva yeqembu/inhlolokhono.
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YESI-2OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda umbhalo womyalelo Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Umsebenzi osezingeni lamagama: onezithombe, isib. amabalazwe, Izinkomba/Imiyalelo Isiphawulo: ukuqhathanisa, izikhuliso; Ukulalela ngokuqondisisa: izinto ezikhombisa okuthile, kanye amabizomvama kanye namabizo qho; • Ukulalela imiyalelo/izinkomba • Uhlaka olushaya emhloleni nezikali izihlanganiso • Ukuthatha amanothi • Ukuhlela okuqukethwe (umbhalo • Isakhiwo Ezingeni lomusho: imisho eyizihloko; osabulwembu) • Ukuphendula imibuzo isitatimende; izinkathi; izitatimende • Ukusetshenziswa kolimi • Umqondo obalulekile, nowesekelayo eziwumongo kanye nezisekelayo; Izinhlobo ezehlukene zokuxhumana • Izimpawu imisho elula kanye nemisho embaxa okukhulunywayo isib. ukwethulwa • Izimiso zesigaba Inqubo yokufunda: Incazelo yamagama: amagama kwezindaba ezingalungiselelwe/ • Ukuqhubeka ngendlela kwezigaba inkulumo • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula ukuqinisekisa ukuxhumana amqondofana; amagama umbhalo) amqondophika; umongo; Ukunikeza izinkomba: • Izihlanganiso ukuze kube • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu nokuxhumana okufanele Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Izimpawu zombhalo amaphethini opelomagama: ungqi, zombhalo) • Ulimi nezimiso • Izimiso zolimi ukhefana, njll • Emumva kokufunda (kuphendulwa • Inkulumo ngokunyakazisa amalunga Ukubheka inqubo yokubhala imibuzo, ukuqhathanisa, omzimba ukuphikisana, ukuhlola • Ukulungiselela ukubhala Ubunkondlo • Ukwakha uhlaka • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubukeza 1&2 • isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukulungisa amaphutha izifenqo/izithombemagama, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa imvumelwano, isigqi amaphutha nokwethula umbhalo • isakhiwo sangaphandle senkondlo, Ukubhala umbhalo womyalelo imigqa, amagama, indimana/istanza • indlela okubhalwe ngayo • incazelo engaqondile loko okushiwoyo • umuzwa • indikimba nomyalezo Ukufunda/Ukubukela imibhalo ebonakalayo/esazithombe • Ukufunda ngokudlulisa amehlo • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukwenza umqondo osobala 87 ngokuzicabangela • Bhala ngokufingqa (sebenzisa umbhalo osabulwembu) ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko oqoshiwe Ukubhala inkulumompendulwano Umsebenzi osezingeni lamagama: 88 onjengomabonakude/umsakazo/ Izenzo Ingxoxo yesigungu/ingxoxo Izakhiwo zezigaba ukulingisa ingxoxo yesigungu yomkhandlu: Ezingeni lomusho: inkathi • Isakhiwo • Izimpawu ezibalulekile zombhalo yamanje; inkathi esanda kudlula; • Ukuveza iqhaza • Ukwethulwa kwemisho ulimi oluchukuluza imizwa kanye • Ukusetshenziswa kolimi • Izikhulumi zinikezelana ithuba nolukhohlisayo sebenzisa; isakhiwo • Umqondo obalulekile, nowesekelayo • Isakhiwo somusho; ukuphika; indlela yokubuza • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe • Ukuhleleka nokuxhumana esivumelelwaneni • Ababambe iqhaza Incazelo yamagama: okuqonde • Ukukhetha amagama kanye ngqo; omqondofana; omqondophika; • Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela Inqubo yokufunda: nezimpawu zokuloba nezimiso zolimi omabizwafane; ophimbohluka; kanye nohla Inkulumompikiswano • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Ukubheka inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Ukuveza iqhaza umbhalo) imithetho yopelomagama kanye • Ukulungiselela ukubhala nezimiso • Ukufunda izimiso zombhalo • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu zombhalo) • Ukwakha uhlaka • Izikhulumi zinikezelana ithuba • Emumva kokufunda (kuphendulwa • Ukubukeza • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe 3&4 imibuzo, ukuqhathanisa, esivumelelwaneni • Ukulungisa amaphutha ukuphikisana, ukuhlola • Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela • Ukufunda ngenhloso yokulungisa Ubunkondlo kanye nendlela yokubiza amagama amaphutha nokwethula umbhalo • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Ukubhala inkulumompendulwano • isakhiwo sangaphakathi senkondlo, izifenqo/izithombemagama, ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 imvumelwano, isigqi • isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, amagama, indimana/istanza • indlela okubhalwe ngayo • incazelo engaqondile loko okushiwoyo • izindlela zesenzo • indikimba nomyalezo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Ukufunda/ukubukela ukuze uqondisise (sebenzisa okubhalwayo kanye/noma imibhalo ebonakalayo/ esazithombe efana namakhathuni/ imidweshu) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile • Ukufunda ngokudlulisa amehlo 3&4 • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukwenza umqondo osobala ngokuzicabangela (abalingiswa, isizinda, umyalezo) • Ukunikeza incazelo yamagama angajwayelekile ngokuzicabangela ngokusebenzisa amakhono okuhlakaza • Ulimi oluchukuluza imizwa Amasu okulalela nokukhuluma: Imibhalo yobuciko enjengomdlalo/ Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Umsebenzi osezingeni lamagama: umdlalo Okubhalwayo inhlolokhono izandiso zendawo kanye nezokuvamile Ukulalela ngokuqondisisa • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala • Uhlaka olushaya emhloleni kanye Ezingeni lomusho: uhla olufanele • Inqubo yokulalela embhalweni: ezifana nabalingiswa, nezimpawu lwamagama; izindlela zokubuza; • Ukwenza okulindelekile uma umnyakazo, inkulumompendulwano, inhlonipho; isakhiwo semisho; izindlela • Ukuhlela okuqukethwe (umbhalo kubhalwa uhlaka, udweshu, isendulelo, zesenzo; izwi osabulwembu) isizinda, umxoxi, indikimba Inhlolokhono Incazelo yamagama: incazelo ecashile • Umqondo obalulekile, nowesekelayo 5&6 Inqubo yokufunda: kanye nencazelo esobala; umongo; • Ukufundisa izimpawu nezimiso • Izimiso zesigaba uteku • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula • Ukwenza uhlelo nocwaningo umbhalo) • Ukuqhubeka ngendlela kwezigaba Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Ukukhetha uhlobo, uhla ukuqinisekisa ukuxhumana izifinyezo; imibuzi; izibabazi; ungqi; • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu nolwazimagama ukhefana zombhalo) • Izihlanganiso ukuze kube • Ukunikezelana ithuba nokuxhumana okufanele • Emumva kokufunda (kuphendulwa • Amasu okunxenxa imibuzo, ukuqhathanisa, • Izimiso zolimi ukuphikisana, ukuhlola 89 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Ubunkondlo Ukubheka inqubo yokubhala Umsebenzi osezingeni lamagama: 90 izandiso zendawo kanye nezokuvamile • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukulungiselela ukubhala Ezingeni lomusho: uhla olufanele • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukwakha uhlaka lwamagama; izindlela zokubuza; izifenqo/izithombemagama, • Ukubukeza inhlonipho; isakhiwo semisho; izindlela imvumelwano, isigqi zesenzo; izwi • Ukulungisa amaphutha • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, Incazelo yamagama: incazelo ecashile imigqa, amagama, indimana/istanza, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa kanye nencazelo esobala; umongo; indlela okubhalwe ngayo amaphutha nokwethula umbhalo uteku • Incazelo engaqondile loko Ukubhala inhlolokhono Izimpawu zokuloba nopelomagama: okushiwoyo izifinyezo; imibuzi; izibabazi; ungqi; • Umuzwa ukhefana • Indikimba nomyalezo Ukufunda isifundo sokuqondisisa: 5&6 Inhlolokhono • ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile • ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukuqagela • Ukuzakhela incazelo ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ngokuzicabangela incazelo yamagama angajwayelekile nezithombe ngokusebenzisa isu lokuhlakaza amagama • okungamaqiniso kanye nemibono • ukubona iphuzu lombhali • incazelo eqondiwe ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko njenjendaba Ukubhala ubuyekeze indaba/inoveli Umsebenzi osezingeni lamagama: Ukulalela ngokuqondisisa (imbhalo emfishane • Isakhiwo sombhalo Iziqalo nezijobelelo yokungamaqiniso isib. iziqeshana • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala • Izimpawu kanye nezimiso Ezingeni lomusho: isakhiwo zephephandaba) embhalweni: ezifana nabalingiswa, somusho; izinhlobo zemisho; izinkathi; umnyakazo, inkulumompendulwano, • Ukukhethwa kwamagama • Ukulalelela ukuqondisisa isitatimende; ukuhlanekezela; izaga uhlaka, udweshu, isendulelo, • Indlela yokubiza amagama • Ukuthatha amanothi isizinda, umxoxi, indikimba Incazelo yamagama: omqondofana, • Izethameli omqondophika; ophimbohluka; • Ukuphendula imibuzo Inqubo yokufunda: • Iphimbo Izimpawu zokuloba nopelomagama: Ingxoxo yeqembu: • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Ukubheka inqubo yokubhala izifinyezo • Ukuveza iqhaza umbhalo) • Ukulungiselela ukubhala • Izikhulumi zinikezelana ithuba • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Ukwakha uhlaka • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe zombhalo) esivumelelwaneni • Ukubukeza • Emumva kokufunda (kuphendulwa • Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela imibuzo, ukuqhathanisa, • Ukulungisa amaphutha kanye nendlela yokubiza amagama ukuphikisana, ukuhlola • Ukufunda ngenhloso yokulungisa Ubunkondlo amaphutha nokwethula umbhalo • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, 7&8 izifenqo/izithombemagama, imvumelwano, isigqi • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, amagama, indimana/istanza • Indlela okubhalwe ngayo • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo Amasu okufunda ngokuqondisisa • Inhloso kanye neqembu eliqondwe ngqo • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela • Ukunikeza umbono • Ukwahlukanisa phakathi kokuyiko kanye nemibono • Inkulumo eqonde ngqo neqondwe incazelo 91 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Ukuhlola kweThemu yesi-2 92 UMSEBENZI WOKU- 9 & 10 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo samaphakathi nonyaka nokulalelwayo Ukulalela ngokuqondisisa Inhlolokhono/umbhalo oyalelayo/ Iphepha loku-1: Okukhulunywayo ukubuyekeza indaba /ukunika izinkomba/isigungu/ingxoxo Iphepha lesi-2: Ukuqondisisa, Ukusetshenziswa kolimi nemibhalo yobuciko yomkhandlu/inkulumo mpikiswano. Iphepha lesi-3: Ukubhala ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YESI-3 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Imibhalo yobuciko enjengomdlalo Umbhalo wokudlulisa umyalezo Umsebenzi osezingeni lamagama: isib. inkulumompendulwano/ Ukulalela ngokuqondisisa • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala Isiphawulo: ukuqhathanisa, izikhuliso; ukubuyekeza (ukusebenzisa benzisa embhalweni: ezifana nabalingiswa, amabizomvama kanye namabizo qho inkulumompendulwano eqoshiwe) umnyakazo, inkulumompendulwano, Izimiso zesigaba Ezingeni lomusho: inkathi yamanje; uhlaka, udweshu, isendulelo, • Ukulalela inkulumompendulwano Uhlaka olushaya emhloleni izindlela zokubuza; isitatimende; isizinda, umxoxi, indikimba inkulumo-ngqo nenkulumo mbiko; • Ukuthatha amanothi • Inhloso kanye neqembu eliqondwe Inqubo yokufunda: inkathi esanda kudlula ngqo -- Ulimi namandla Amasu okulungiselela ukufunda Incazelo yamagama: omqondophika; • Ukulandelana ngendlela efanele -- Iphimbo omqondofana; umongo; okuqonde • Izimpawu zombhalo – izihloko, kwemisho -- Umuzwa ngqo izihlokwana, izithombe, imidwebo, • Ukusebenzisa izihlanganiso -- Isethulo nesiphetho Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Izingxenye zencwadi – ikhasi ukuxhumanisa umusho ngendlela amaphethini opelomagama: ungqi, • Ukuphendula imibuzo lesihloko, amathebula okuqukethwe, efanele ukhefana; abacaphuni izahluko, igilosari, i-indeksi, Ingxoxo yeqembu/ • Ukusebenzisa imisho ehlukene, i-aphendiksi, njll. inkulumompendulwano: ngobude nangokwakheka Ubunkondlo • Ukuveza iqhaza Ukubheka inqubo yokubhala • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Izikhulumi zinikezelana ithuba • Ukulungiselela ukubhala • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe • Ukwakha uhlaka izifenqo/izithombemagama, 1&2 esivumelelwaneni imvumelwano, isigqi • Ukubukeza • Ukusebenzisa ulimi olufanele, • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, • Ukulungisa amaphutha nendlela yokubiza amagama imigqa, amagama, indimana/istanza • Ukufunda ngenhloso yokulungisa • Ukwethula • Incazelo engaqondile loko amaphutha nokwethula umbhalo okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo Amasu okufunda ngokuqondisisa • Inhloso kanye neqembu eliqondwe ngqo • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela • Ukunikeza umbono • Ukwahlukanisa phakathi kokuyiko kanye nemibono 93 • Inkulumo eqonde ngqo neqondwe incazelo ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda isiqeshana Umbhalo wokudlulisa umyalezo: Umsebenzi osezingeni lamagama: 94 esisephephandabeni -/esiqeshini incwadi eya ephepheni Izandiso zesenzo, izandiso zendawo Ukulalela ngokuqondisisa: esisephephabhukwini esimayelana Izimiso zesigaba Ezingeni lomusho: imisho eqondile; • Ukulalela incwadi eya ephepheni nezinto ezenzekayo/nezenhlalo imisho embaxa ; isakhiwo somusho; • Ukuthatha amanothi • Uhlaka olushaya emhloleni • Isakhiwo okuchukuluza imizwa kanye -- Ukusetshenziswa kolimi • Inhloso • Izimpawu zombhalo nokukhohlisayo Ukusetshenziswa -- Uhla • Ukusemqoka kanye nokwesekela kolimi; okuyiqiniso nokungumbono; • Ukusetshenziswa kolimi iqembu eliqondwe ngqo -- Izimiso ukuchema, ukuthatha ngokwahlulela • Iphimbo • Ukulandelana ngendlela efanele kanye nenkolelo engaguquki. • Ukwabelana ngamanothi • Iukulandelanisa kwemisho Incazelo yamagama: omqondofana; Ingxoxo yeqembu Inqubo yokufunda: • Ukusebenzisa izihlanganiso ophimbohluka • Ukuhlobanisa nokwenzeka empilweni ukuxhumanisa umusho ngendlela • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Izimpawu zokuloba nopelomagama: yakho efanele umbhalo) amaphethini opelomagama; ukhefana; • Ukusebenzisa ulwazi olutholakala • Ukusebenzisa imisho ehlukene, ungqi • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu embhalweni ukuphendula imibuzo ngobude nangokwakheka zombhalo) • Ukuxoxa ngenhlalo, ngenkulumo Ukubheka inqubo yokubhala • Emumva kokufunda (kuphendulwa nangokubaluleka kwesiko imibuzo, ukuqhathanisa, • Ukulungiselela ukubhala okutholakala embhalweni ukuphikisana, ukuhlola • Ukwakha uhlaka • Ukubamba iqhaza engxoxweni Ubunkondlo • Ukubukeza yeqembu • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukulungisa amaphutha -- Ukunikezelana ithuba 3&4 • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa -- Ukunamathela esihlokweni izifenqo/izithombemagama, amaphutha nokwethula umbhalo -- Ukubuza imibuzo imvumelwano, isigqi ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ukubhala incwadi eya ephepheni • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, amagama, indimana/istanza • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo NOMA Umdlalo onomlingiswa oyedwa Sebenzisa okungenani ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • isifundo sokuqondisisa esithathelwe encwadini yokufunda • umbhalo owodwa -- Ukuchaza uhlaka, ukuvezwa komlingiswa, udweshu kanye ukuvezwa kwedrama -- Ukubonakala kwezindikimba, umuzwa kanye nephimbo
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana inoveli Umbhalo wokudlulisa umyalezo: Umsebenzi osezingeni lamagama: yentsha/indaba emfishane/idrama incwadi ehloniphekile/Incwadi Izichasiso; izandiso; izifinyezo; Inkulumo engalungiselelwe yobungani umsuka, iziqalo nezijobelelo • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala • Amakhono okukhuluma embhalweni: ezifana nabalingiswa, • Uhlaka olushaya emhloleni Ezingeni lomusho: imisho esidlangalaleni umnyakazo, inkulumompendulwano, eqondile; imisho embaxa ; inkathi • Inhloso • Ukulungiselela, ukucwaninga, uhlaka, udweshu, isendulelo, edlule esaqhubeka; inkathi ezayo nokuhlela isizinda, umxoxi, indikimba • Umqondo obalulekile, nowesekelayo eqhubekayo; isakhiwo somusho; ulimi oluchukuluza imizwa kanye • Ukwethula: iphimbo, ukulungisa Inqubo yokufunda: • Ukulandelana ngendlela efanele nolukhohlisayo Ukusetshenziswa iphimbo, ukuphinyiswa kwamagama, kwemisho • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula kolimi; okuyiqiniso nokungumbono; indlela yokubuka abantu, umbhalo) • Ukusebenzisa izihlanganiso ukuchema, ukuthatha ngokwahlulela ukunyakaza komzimba, izinsiza ukuxhumanisa umusho ngendlela kanye nenkolelo engaguquki. ezingadinge kuchazwa • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu efanele zombhalo) Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Ukusetshenziswa kolimi: • Ukusebenzisa imisho ehlukene, imithetho yopelomagama kanye ulwazimagama • Emumva kokufunda (kuphendulwa ngobude nangokwakheka nezimiso 5&6 imibuzo, ukuqhathanisa, • Uhlobo nohla ukuphikisana, ukuhlola Ukubheka inqubo yokubhala Inkulumo elungiselelwe Ubunkondlo • Ukulungiselela ukubhala • Ukuzilungiselela amakhono angenhla • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukwakha uhlaka • Ukuveza ngenkulumo yomunye • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukubukeza Ukulungisa amaphutha • Ukulalela inkulumo eyethulwa ilungu izifenqo/izithombemagama, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa lopmphakathi eliqavile imvumelwano, isigqi amaphutha nokwethula umbhalo • Ukuveza ngenkulumo • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, Ukubhala incwadi imigqa, amagama, indimana/istanza • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo 95 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Ukufunda/ukubukela ukuze 96 uqondisise (sebenzisa okubhalwayo kanye/noma imibhalo ebonakalayo/ esazithombe efana namakhathuni/ imidweshu) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile • Ukufunda ngokudlulisa amehlo 5-6 • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukwenza umqondo osobala ngokuzicabangela (abalingiswa, isizinda, umyalezo) • Ukunikeza incazelo yamagama angajwayelekile ngokuzicabangela ngokusebenzisa benzisa amakhono okuhlakaza • Ulimi oluchukuluza imizwa ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Ukubhala umbhalo wobuciko: Umsebenzi osezingeni lamagama: Ukulalelela ulwazi ezimfushane kanye nenoveli indaba emfishane Amabizomvama kanye namabizoqho • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala • Uhlaka olushaya emhloleni ondaweni nezenzo • Ukulalela umbhalo onika ulwazi embhalweni: ezifana nabalingiswa, • Inhloso Ezingeni lomusho: izinkathi; imisho; • Ukulalela isethulo, Ukusetshenziswa umnyakazo, inkulumompendulwano, izaga kanye izisho; isichasiso kanye kolimi, imvumelwano nokulungiswa • Umqondo obalulekile, nowesekelayo uhlaka, udweshu, isendulelo, nondaweni kwephimbo • Ukulandelana ngendlela efanele isizinda, umxoxi, indikimba Incazelo yamagama: omqondofana; • Ukulalela ukhondolo lwendaba kwemisho Inqubo yokufunda: omqondophika; ophimbohluka; • Ukuxoxa nomlingani • Ukusebenzisa izihlanganiso • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Ukuxoxa indaba ukuxhumanisa umusho ngendlela umbhalo) amaphethini opelomagama; izimpawu efanele • Ukukhetha indaba • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu zokuloba ezisebenza emagameni • Ukusebenzisa imisho ehlukene, ayizifinyezo • Ukwenza uhlelo nocwaningo zombhalo) ngobude nangokwakheka • Ukukhetha uhlobo, uhla • Emumva kokufunda (kuphendulwa Ukubheka inqubo yokubhala nolwazimagama imibuzo, ukuqhathanisa, ukuphikisana, ukuhlola) • Ukulungiselela ukubhala • Ukwethula indaba Ubunkondlo • Ukwakha uhlaka • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubukeza • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukulungisa amaphutha izifenqo/izithombemagama, • Ukufunda ngenhloso yokulungisa imvumelwano, isigqi amaphutha nokwethula umbhalo 7&8 • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, Ukuziqambela indaba ngokulandela imigqa, amagama, indimana/istanza inqubo echaziwe • Incazelo engaqondile loko Indaba ezehlula zonke ‘eshicilelwe ’/ okushiwoyo esifundiwe ekilasini • Umuzwa • Indikimba nomyalezo Ukufunda isifundo sokuqondisisa: (umbhalo othathelwe encwadini yombhalo eqokiwe) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo, ukufunda ngokuqikelela amaphuzu athile, ukufunda ngokwakha imifanekiso • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela • Ukunikeza incazelo yamagama 97 • Ukubona iphuzu lombhali • Okuyiqiniso nokungumbono ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Incazelo eqondiwe
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda umbhalo wobuciko Ukubhala i-iseyi: Indaba edaza Umsebenzi osezingeni lamagama: 98 nezindaba ezimfushane kanye inkani/indaba echazayo essay Amabizoqho namabizombaxa, Ukulalela umbhalo ofundwe nenoveli ondaweni kanye nezenzo kwezwakala othathelwe endabeni • Ukukhetha amagama, emfishane • Izimpawu ezibalulekile ezitholakala Ezingeni lomusho: isigaba • Izwi lomuntu kanye nohlobo embhalweni: onjenge, isendulelo, esethulayo; isigaba esichazayo, • Kudlalwe umbhalo oqoshiwe isikhathi, umxoxi, • Incazelo ecacile isigaba esiphethayo; isakhiwo semisho; • Amakhono afanele okufunda izinhlobo zemisho Inqubo yokufunda: • Iphimbo aphawuliwe kubafundi Incazelo yamagama: omqondofana, • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula • Umqondo obalulekile, nowesekelayo • Ukusetshenziswa kwezimpawu omqondophika; ophimbohluka; umbhalo) zokuloba embhalweni ofundiwe • ukubhala i-iseyi ngokulandela inqubo Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu yokubhala okubhalwayo • Ukuvula nokuvala amaphethini opelomagama; izimpawu zombhalo) • Ukwethula umbhalo we-iseyi ezinhlobonhlobo zokuloba Ukufunda kuzwakale • Emumva kokufunda (kuphendulwa ngenhloso yokuhlola okulungiselelwe imibuzo, ukuqhathanisa, 9 & 10 Ukubheka inqubo yokubhala • Ukukhetha umbhalo ozofundwa ukuphikisana, ukuhlola kuzwakale • Ukulungiselela ukubhala Ubunkondlo • ukusebenzisa amakhono okufunda • Ukwakha uhlaka • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo afana nephimbo, ukuzwakala, isigqi, • Ukubukeza ukulungisa izwi, ukubiza kahle • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, amagama, ukugeleza izifenqo/izithombemagama, • Ukulungisa amaphutha imvumelwano, isigqi • Ukuzilungiselela • Ukufunda ngenhloso yokulungisa • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo • Ukufunda umbhalo ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 imigqa, amagama, indimana/istanza Ukubhala i-iseyi ngokulandela • Incazelo engaqondile loko inqubo yokubhala okubhalwayo okushiwoyo • Umuzwa • Indikimba nomyalezo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Ukufunda/ukubukela ukuze uqondisise (sebenzisa okubhalwayo kanye/noma imibhalo ebonakalayo/ esazithombe efana namakhathuni/ imidweshu) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukhetha amaphuzu abalulekile • Ukufunda ngokudlulisa amehlo 9 & 10 • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukwenza umqondo osobala ngokuzicabangela (abalingiswa, isizinda; umyalezo) • Ukunikeza incazelo yamagama angajwayelekile ngokuzicabangela ngoksebenzisa amakhono okuhlakaza amagama • Ulimi oluchukuluza imizwa Ukuhlola kweThemu yesi-3 UMSEBENZI WOKU-1: okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola koku-1 nokulalelwayo Inkulumo mpendulwano/Ukufunda okungalungiselelwe/ I-eseyi echazayo/indaba edazayo Ukuqondisisa kanye noksebenzisa tshenziswa kolimi ukuxoxa indaba/ukufunda okulungiselelwe. Incwadi yobungani/inkulumompendulwano 99 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI - 8 ITHEMU YESI-4 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi 100 Amasu okulalela nokukhuluma: Ukufunda isiqeshana Umbhalo omude wokudlulisa Umsebenzi osezingeni lamagama: esisephephandabeni/esiqeshini umyalezo isib. isiqeshana Ubunye nobuningi; ubulili; izinciphiso Ukulalela ngokuqondisisa esicashunwe ephephabhukwini esisephephandabeni/esiqeshini (njengokulalela okubhaliwe/ Umsebenzi osezingeni lemisho: esicashunwe ephephabhukwini nombhalo olalelwayo nobonakalayo) • Ukuhleleka Inkulumo ngqo nenkulumo mbiko; • Uhlaka olushaya emhloleni • ukubona imqondo ebalulekile • Ukusetshenziswa kolimi izindlela zokubuza; okuyiqiniso nesekelayo • Inhloso nokungumbono; isakhiwo somusho; • Izimpawu zombhalo imisho; okuyindida; izwi • ukubhala amanothi • Umqondo obalulekile, nowesekelayo • Iukulandelanisa Incazelo yamagama: omqondofana; • ukwabelana ngemibono nolwazi • Ukulandelana ngendlela efanele Inqubo yokufunda: omqondophika; inhlonipho; ukukhombisa ukuqonda ulwazi kwemisho ophimbohluka; incazelo eqonde ngqo • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula • ukubona amasu okunxenxa/amasu • Ukusebenzisa izihlanganiso kanye nencazelo engaqondile loko umbhalo) okuphoqa isimo uma kukhona ukuxhumanisa umusho ngendlela okushiwoyo • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu efanele • ukuphendula imibuzo Izimpawu zokuloba nopelomagama: zombhalo) • Ukusebenzisa imisho ehlukene, abacaphuni; amaphethini Ingxoxo: Ingxoxo encike • Emumva kokufunda (kuphendulwa ngobude nangokwakheka opelomagama ephephandabeni/esiqeshini 1&2 imibuzo, ukuqhathanisa, esicashunwe ephephabhukwini Ukubheka inqubo yokubhala ukuphikisana, ukuhlola • Ukuveza iqhaza • Ukulungiselela ukubhala Ubunkondlo • Izikhulumi zinikezelana ithuba • Ukwakha uhlaka • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe • Ukubukeza • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 esivumelelwaneni izifenqo/izithombemagama, • Ukulungisa amaphutha • Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela imvumelwano, isigqi • Ukufunda ngenhloso yokulungisa kanye nohla • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, amaphutha nokwethula umbhalo imigqa, amagama, indimana/istanza Ukubhala isiqeshana • Indlela okubhalwe ngayo esisephephandabeni/isiqeshana sephephabhuku • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo • Umuzwa ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Indikimba nomyalezo
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Ukufunda/Ukubuka okunikeza ulwazi (okubhalwayo/imibhalo ebonakalayo/ esazithombe/imibhalo exubile) • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukunikeza incazelo ngokuzicabangela 1&2 • Ukuqagela • Imifanekisomqondo • Incazelo yamagama • Okuyiqiniso nokungumbono Ukubhala ngokufingqa Amasu okulalela nokukhuluma: Umbhalo wobuciko ofana/inoveli/ Ukubhala umbhalo wokudlulisa Umsebenzi osezingeni lamagama: inkulumompikiswano indaba emfishane/umdlalo umyalezo: ukubhala idayari Isabizwana soqobo nesesichasiso • Ukuveza iqhaza • Izimpawu ezibalulekile • Uhlaka olushaya emhloleni Izindlela zesenzo - ezitholakala embhalweni: ezifana • Ukufunda izimiso zombhalo • Inhloso nabalingiswa, umnyakazo, Indlela eyamile • Izikhulumi zinikezelana ithuba inkulumompendulwano, uhlaka, • Umqondo obalulekile, nowesekelayo Indlela ephoqayo udweshu, isendulelo, isizinda, • Ukuchaza imibono ukuze kufikwe • Ukulandelana ngendlela efanele umxoxi, indikimba Indlela yamandla esivumelelwaneni kwemisho Inqubo yokufunda: Indlela yesimo • Ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela • Ukusebenzisa izihlanganiso kanye nohla • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula ukuxhumanisa umusho ngendlela Umsebenzi osezingeni lemisho: 3&4 umbhalo) efanele • ukuzilungiselela Izinkathi; izinhlobo zemisho; inkulumo; • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Ukusebenzisa imisho ehlukene, izwi; isakhiwo somusho; inkulumo Ingxoxo yeqembu: zombhalo) ngobude nangokwakheka ngqo nenkulumo mbiko; izindlela • ukuveza iqhaza zokubuza; okuyiqiniso nokungumbono; • Emumva kokufunda (kuphendulwa okuyindida; izwi • izikhulumi zinikezelana ithuba imibuzo, ukuqhathanisa, ukuphikisana, ukuhlola Incazelo yamagama: incazelo eqonde • ukuchaza imibono ukuze kufikwe ngqo kanye encazelo engaqondile loko esivumelelwaneni okushiwoyo • ukusebenzisa ulimi olufanele, indlela Izimpawu zokuloba nopelomagama: kanye nohla amaphethini opelomagama; izimpawu zokuloba 101 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Ubunkondlo Ukubheka inqubo yokubhala 102 • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukulungiselela ukubhala • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo, • Ukwakha uhlaka izifenqo/izithombemagama, • Ukubukeza imvumelwano, isigqi • Ukulungisa amaphutha • Isakhiwo sangaphandle senkondlo, imigqa, amagama, indimana/istanza • Ukufunda ngenhloso yokulungisa amaphutha nokwethula umbhalo • Incazelo engaqondile loko okushiwoyo Ukubhala kudayari • Umuzwa • Indikimba nomyalezo Ukufunda isifundo sokuqondisisa: (umbhalo othathelwe encwadini 3&4 yokufunda) • Ukufunda ngokudlulisa amehlo, ukufunda ngokuqikelela amaphuzu athile, ukufunda ngokwakha imifanekisomqondo • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukunikeza incazelo ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ngokuzicabangela • Ukunikeza incazelo yamagama • Ukubona iphuzu lombhali • Okuyiqiniso nokungumbono • Incazelo eqondiwe Bhala isigaba noma ukufingqa okwenziwe ngamaphuzu ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Amasu okulalela nokukhuluma Umbhalo wobuciko ofana nomdlalo Umbhalo wokudlulisa umyalezo isib. Umsebenzi osezingeni lamagama: ukulalela umbhalo ofundwa umbiko ngokwezehlakalo ubunye nobuningi Inqubo yokufunda: kuzwakale • Uhlaka olushaya emhloleni Umsebenzi osezingeni lemisho: • Ukulungiselela ukufunda (ukwethula • Kudlalwe umbhalo oqoshiwe umbhalo) • Inhloso Inqubo; ukuqophisana/ukuphikisana • Amakhono okufunda afanele avezwa • Ngesikhathi kufundwa (izimpawu • Ukuchema nokuthatha uhlangothi Isigaba esichazayo; izigaba zokwethula obala kubafundi zombhalo) ngokwahlulela nezokuvala; imisho; inkulumo; izwi • Ukusetshenziswa kwezimpawu ukuchema nokuthatha uhlangothi • Emumva kokufunda (kuphendulwa • Ukukhohlisa zokuloba embhalweni ofundiwe ngokwahlulela imibuzo, ukuqhathanisa, • Inkolelo engaguquki • Ukuvula nokuvala ukuphikisana, ukuhlola Incazelo yamagama: amagama asho • Umqondo obalulekile, nowesekelayo izinto ezifanafanayo, amagama asho Inkulumompendulwano encike Ubunkondlo izinto eziphikisanayo embhalweni ofundwa kuzwakale • Ukulandelana ngendlela efanele • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo kwemisho Izimpawu zokuloba nopelomagama: • Ukwenza isinqumo ngesihloko • isakhiwo sangaphakathi senkondlo, abacaphuni; amaphethini • Ukusebenzisa izihlanganiso • Ukubukeza izimiso izifenqo/izithombemagama, opelomagama; izimpawu ukuxhumanisa umusho ngendlela imvumelwano, isigqi eziyiziphumuzi • Izigameko eziyinkomba yokhondolo efanele endabeni ezenza inkulumo- • isakhiwo sangaphandle senkondlo, • Ukusebenzisa imisho ehlukene, mpendulwano iqhubeke imigqa, amagama, indimana/istanza ngobude nangokwakheka 5&6 • Okwenziwa ababambe iqhaza • incazelo engaqondile loko Ukubheka inqubo yokubhala okushiwoyo/eyisifenqo • Ukuvula nokuvala • Ukulungiselela ukubhala • Umuzwa • ukuzilungiselela • Ukwakha uhlaka • indikimba nomyalezo • ukwethula • Ukubukeza Ukufunda isifundo sokuqondisisa: isib. (inkulumo-mpendulwano) • Ukulungisa amaphutha • Inhloso, iqembu okubhekiswe kulo • Ukufunda ngenhloso yokulungisa nesimo amaphutha nokwethula umbhalo • Ukuchaza indikimba/umyalezo Ukubhala umbiko ngezinto ezenzekile kulandelwa inqubo • Ukwenza umqondo osobala yokubhala ngokuzicabangela • Ukunikeza umbono • Inkulumo eqonde ngqo neqondwe incazelo • Isimo senhlalolo nokwenzekayo okuthinta amasiko ombhalo 103 nombhali ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izimiso nezakhiwo zolimi Ukulungiselela isivivinyo Ukulungiselela isivivinyo Ukulungiselela isivivinyo Umsebenzi osezingeni lamagama: 104 Ukukhuluma: ukukhuluma: ukukhuluma: ukubukeza • inkulumo elungiselelwe/ Ukufunda Ukubhala: Umsebenzi osezingeni lemisho: inkulumompikiswano/inhlolokhono/ • Ukufunda isifundo sokuqondisisa • Ama-iseyi ukubukeza ingxoxo • Ukufingqa • Imibhalo emide edlulisa umyalezo Incazelo yamagama: ukubukeza 7&8 • ukufunda okulungiselelwe • Imibhalo: yobuciko • Imibhalo emifishane edlulisa Izimpawu zokuloba nopelomagama: • ukufunda okungalungiselelwe umyalezo ukubukeza -- Inoveli/izindaba ezimfishane/ Ukulalela izinganekwane • Ukulalela ngokuqondisisa -- Umdlalo/isifundo sefilimu -- Izinkondlo Imisebenzi Yokuhlola Okuhlelekile neyokuphela Konyaka yeThemu yesi-4 9&0 UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo nokulalelwayo UMSEBENZI WESI-2: ISIVIVINYO Sokuphela konyaka Inkulumo mpikiswano/ingxoxo/ingxoxo yamaqembu/inkulumompendulwano. Iphepha loku-1: Okukhulunywayo Iphepha lesi-2: Ukuqondisisa, ulimi kanye nemibhalo yobuciko (amahora ama-2) Iphepha lesi-3: Ukubhala (ihora) ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI-9 ITHEMU YOKU-1 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okukhuluma kanye Ukufunda/ukubukela ngenhloso Imibhalo edlulisa imiyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama: nokulalela yokuqondisisa (imibhalo ebukwayo Izikhangiso/amaphosta • Isipelingi kanye nezinhlobo afana nezikhangiso/amaphosta/ Ingxoxo yeqembu: Ingxoxo: • Isakhiwo sombhalo zesipelingi amakhathuni/imidweshu amafilimu) Kulalelwa/kubukelwa isikhangiso • Izifinyezo bese kuxoxwa ngaso kulandelwa lezi • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Inhloso yombhalo zihlokwana: • Ukufunda ngokukha phezulu • Izimpawu zombhalo Umsebenzi ezingeni lemisho: ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukusetshenziswa kolimi • Ukwakhiwa kwemisho • Iphimbo • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Amabizo • Isivinini • Irejista • Ukuzitholela (abalingiswa, isizinda; • Izabizwana • Ulimi oluchukuluza imizwa/ umlayezo) Gxila kulokhu okulandelayo: olukhohlisayo Inqubo yokubhala • Izichasiso • Ukufuna izincazelo zamagama • Ifonti angejwayelekile kusetshenziswa isu • Ukuhlela • Izivumelwano • Ukukhombisa ngomzimba lokuhlasela amagama • Imisho eqondile • Ukubhala izinhlaka zokuqala Isifundo sokuqondisisa: Isikhangiso • Ulimi oluchukuluza imizwa Ulwazimagama esimweni • Ukubuyekeza • Ukuqopha imibono-ngqangi • Ukukhombisa ngomzimba olusetshenziswe kuso • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze kwenziwa amanothi • Ukusetshenziswa kwezimpawu ucacise zokuloba kanye nefonti • Ukwabelana ngemibono nesipiliyoni • Ukulungisa amaphutha kuphindwe kukhonjiswe ukuqonda • Ukulungiselela ukufunda • ngenkathi kufundwa (izimpawu • Ukwethula amagama asetshenziswayo • Ukutomula ulimi olunxenxayo/ zombhalo) Kubhalwa isikhangiso/iphosta 1&2 oluvumisayo • Emuva kokufunda (kuphendulwa imibuzo, ukuqhathanisa, ukuhlola) • Ukuphendula imibuzo Imibhalo yobuciko: Inoveli/izindaba ezimfushane/imidlalo • Ukulungiselela ukufunda (yethula umbhalo wobuciko) -- Kubhekwa izimpawu zohlobo lombhalo wobuciko ezifana nesihloko, izihlokwana, imifanekiso nezithombe, ubukhulu nobuncane befonti, uhlobo lwefonti. -- Kubhekwa izingxenye zencwadi ezifana nengaphandle lencwadi, ikhasi elinesihloko sencwadi, izahluko; iglosari • Ngesikhathi kufundwa (phawula ngezimpawu zombhalo) • Ngemumva kokufunda 105 (akuphendulwe imibuzo, kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, ukuhlolisisa) ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okufunda 106 • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu uqaphela okuthile • Ukufunda ngokuqaphelisisa 1&2 • Ukufingqa • Ukuzakhela isithombe esithile ukhombisa ngomdwebo nangokunye • Ukucabangela izincazelo zamagama angejwayelekile ngokusebenzisa amasu okufuna izincazelo zamagama kanye nesiphetho Amasu okukhuluma nokulalela Imibhalo yobuciko: Inoveli/izindaba Ukubhala incwadi (yobungani) Umsebenzi ezingeni lamagama: ezimfushane/imidlalo yokuncoma usizo oluthile/ Ukulalela umbhalo ofundwayo • Isipelingi kanye nezinhlobo yeseluleko esithile • Ingxoxo emayelana nezimpawu zesipelingi • Akukhonjwe kuphinde kuphawulwe ezisemqoka zombhalo ezifana • Isakhiwo sencwadi ngalokhu: • Izifinyezo; ama-akhronimi nabalingiswa, ukwehlukaniswa • Inhloso -- Ukusetshenziswa kwezwi kwabalingiswa, isakhiwo, udweshu, • Iziqalo, iziqu, izijobelelo isizinda, umxoxi; indikimba • Amaphuzu awumongo kanye -- Ukusetshenziswa kwephimbo Umsebenzi ezingeni lemisho: namaphuzu asekelayo ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 nesivinini Inqubo yokufunda • Amabizo, izabizwana; izichasiso • Ukusetshenziswa kolimi -- Ukusetshenziswa kweziphumuzi • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Izimpawu zokuloba uhlobo lombhalo/qagela izigameko) • Irejista -- Ukuqala kanye nokuphetha • Izinkathi zesenzo, inkulumo-ngqo -- Indaba ngamafuphi/isizinda • Ukuhleleka kahle kwemisho 3&4 • Kuxoxa ngezimpawu ezibalwe nenkulumo ewumbiko, ukwakhiwa ngenhla -- Imibono eyehlukene ngesizinda • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso kwemisho; izivumelwano ukuqinisekisa ukuxhumana kahle Ukufunda kuzwakale/uphimisele • Ngesikhathi kufundwa (phawula Ukuhlolisisa indlela ulimi kwemisho okulungiselelwe ngezimpawu zombhalo/zombhalo) olusetshenziswa ngayo: • Ukusetshenziswa kwezinhlobo • Sebenzisa amakhono okukhuluma • Ngemumva kokufunda Izisho, zaga; inhlonipho zemisho ezehlukene (ubude ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA afana nephimbo, ukwehla (akuphendulwe imibuzo, nezakhiwo) Ulwazimagama esimweni nokwenyuka kwezwi, isivinini, kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, olusetshenziswe kuso ukukhishwa kwezwi, ukuphimisa ukuhlolisisa) amagama, ukufunda kugeleze • Abafundi bakhetha imibhalo abazozifundela wona maqede bawethule ekilasini
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Ubunkondlo Gxila kulokhu okulandelayo: • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Inqubo yokubhala • Isakhiwo sangaphakathi: izifengqo, • Ukuhlela imifanekisomqondo, imvumelwano, • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Isakhiwo sangaphandle: amagama, • Ukubuyekeza imigqa, izitanza • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze • Isitayela ucacise • Incazelo ecashile • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Umoya Kubhalwa incwadi (yobungani) • Indikimba kanye nomlayezo yokuncoma usizo oluthile/ yeseluleko esithile Ukufunda/ukubukela okubonakalayo/imbhalo 3&4 enhlobonhlobo Amasu okufunda • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu uqaphela okuthile • Ukukhombisa ngomzimba • Ukucabangela izincazelo zamagama angejwayelekile ngokusebenzisa amasu okufuna izincazelo zamagama -- ukuchaza -- ukuqagela 107 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda incwadi yesivumelwano Imibhalo edlulisa imiyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama: 108 phakathi komdayisi kanye ukubhala umbiko ngokutholakele izihlanganiso Ukulalela ingxoxo ocingweni/ inkulumo-mpendulwano ephakathi nomthengi ngengxabano phakathi komdayisi Umsebenzi ezingeni lemisho: komuntu omele inkampani ethile • Isakhiwo sencwadi kanye nomthengi Ukwakhiwa kwemisho, izinhlobo kanye nomthengi mayelana • Ukusetshenziswa kolimi • Isakhiwo sombiko zemisho, inkulumo-ngqo kanye nengxabano ngesivumelwano • Inhloso nenkulumo ewumbiko, ukubuza esithile esephuliwe • Isivumelwano uqobo • Amaphuzu awumongo kanye imibuzo, imisho lapho omenzi • Iphimbo • Ukubaluleka kokusayina beyizinhloko zemisho kanye nemisho namaphuzu asekelayo • Ukusetshenziswa kolimi • Isixazululo uma kuqubuka ingxabano lapho omenziwa beyizinhloko zemisho • Ukusetshenziswa kolimi • Irejista Ubunkondlo Izincazelo: • Irejista • Izimiso • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Izisho kanye nezaga • Ukuhleleka kahle kwemisho Ukulingisa ingxabano ephakathi • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: Izimpawu zokuloba kanye izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso nesipelingi: komuntu omele inkampani ethile ukuqinisekisa ukuxhumana kahle kanye nomthengi mayelana imvumelwano nesigqi Izinhlobo zesipelingi, izifinyezo; ama- kwemisho nengxabano ngesivumelwano • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: akhronimi esithile esephuliwe imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukusetshenziswa kwezinhlobo zemisho ezehlukene (ubude Ulwazimagama: • Ukusetshenziswa kolimi • Isitayela sombhali nezakhiwo) Ulimi olusetshenziswa emqulwini • Iphimbo • Ukufengqa Gxila kulokhu okulandelayo: yomthetho neziphezelo. 5&6 • Ukukhombisa ngomzimba • Umoya wenkondlo Inqubo yokubhala • Ukwethula ubufakazi • Indikimba kanye nomyalezo • Ukuhlela Ukwethulwa Amasu okufunda/okubukela ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Ukubhala izinhlaka zokuqala incwadi yesivumelwano yesifundo sokuqondisisa • Ukubuyekeza Amasu okufunda • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze ucacise • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Ukufunda ngokukha phezulu Kubhalwa umbiko kulandelwa uqaphela okuthile inqubo yokubhala • Ukukhombisa ngomzimba • Isivumelwano uqobo, isibonelo, ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA umbhalo, ingxabano kanye nesikhathi esizothathwa yisivumelwano • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kusetshenziswa amasu okuzitholela izincazelo zamagama.
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Ukubhala i-eseyi: elandisayo/ Umsebenzi ezingeni lamagama: ezimfusahane, inoveli echazayo/eningayo (ecabangisisayo) Ukufundela ukuqondisisa (Inkulumo- Izenzo mpendulwano) • Izimpawu ezigqamile zombhalo • Ukukhethwa kwamagama Umsebenzi ezingeni lemisho: wobuciko: abalingiswa, okwenziwa • Ukulalela inkulumo-mpendulwano • Izwi kanye nesitayela ngabalingiswa, inkulumo- Inkulumo-ngqo kanye nenkulumo • Qaphela lokhu: mpendulwano, isakhiwo, udweshu, • Ukuchaza kuzwakale ewumbiko okwenzeka endabeni, isizinda, -- Ulimi kanye namandla • Iphimbo Izincazelo: umlandi kanye nendikimba -- Iphimbo • Amaphuzu awumongo kanye Izisho kanye nezaga Inqubo yokufunda namaphuzu asekelayo -- Umoya Izimpawu zokuloba kanye • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukubhala umbhalo osabulembu nesipelingi: -- Isingeniso kanye nesiphetho uhlobo lombhalo) ukuze kuhleke kahle imibono/ Izinhlobo zesipeling; ama-akhronimi. • Ukuphendula imibuzo • Ngesikhathi kufundwa (phawula amaphuzu ngezimpawu zombhalo) Okukhulunywayo: Inkulumo • Ukwethula i-eseyi izohlolwa engalungiselwe • Ngemumva kokufunda Gxila kulokhu okulandelayo: 7&8 (akuphendulwe imibuzo, Khetha isihloko esifanele kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, Inqubo yokubhala • Hlela ulwazi luhleleke kahle kuhlaziywe) • Ukuhlela • Khetha ulwazimagama kanye nohlelo Ubunkondlo • Ukubhala izinhlaka zokuqala lolimi • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubuyekeza • Khetha isingeniso esihle kanye • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: nesiphetho (esihle) izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze imvumelwano nesigqi ucacise • Uma kunesidingo, sebenzisa izinsiza ezibukwayo kanye nalezo ezilalelwa • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Ukulungisa amaphutha ziphinde zibukwe imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukwethula • Isitayela sombhali Kubhalwa i-eseyi kulandelwa inqubo • Ukufengqa yokubhala okubhalwayo • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo 109 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Isifundo sokuqondisisa: (umbhalo 110 ocashunwe embhalweni wobuciko ofundwa kulesi sigaba) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukufundela ukuqondisisa 7&8 • Ukuzitholela (abalingiswa, isizinda; umlayezo) • izincazelo zamagama • Umbono wombhali. • Iqiniso kanye nombono. • Incazelo eqondiwe. ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda amaphephandaba/umbiko Imibhalo emade edlulisa imiyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama: wephephabhuku Kulalelwa umbiko wephephandaba Umbiko/i-inthavyu Izindlela zesenzo - Amasu okufunda • Isakhiwo • Izidingo zombhalo kanye nohlobo Indlela encikayo (encikile) • Ukufunda ngokuqaphelisisa lombhalo • Izimpawu Indlela ephoqayo • izimpawu zombhalo, isib. Isakhiwo, • Isakhiwo, isitayela; umbono • Ukusetshenziswa kolimi Indlela yamandla abalingiswa, isizinda, kanye wombhali • Iphimbo nombono womlandi. Indlela eqondisayo • Abafundi abaqondiwe, inhloso kanye • Irejista • Ukuzitholela izincazelo zamagama nokuqukethwe Indlela yesimo angejwayelekile kusetshenziswa • Isingeniso kanye nesiphetho • Ukukhethwa kwamagama Umsebenzi ezingeni lemisho: amasu okuzitholela izincazelo Kuxoxwa ngalokho okutholakele zamagama • Ukusetshenziswa kwezinhlobo Imisho eqondile, imisho embaxa; zemisho ezehlukene (ubude imisho emagatshagatsha, izinkathi Ukwethula umbiko (okukhulunywayo) • Incazelo okuyiyona kanye nezakhiwo) nesenzo; imisho lapho omenzi neqondiwe. • Uksetshenziswa kolimi beyizinhloko zemisho kanye nemisho • Imithetho yokubhala izigaba Inqubo yokufunda lapho omenziwa beyizinhloko zemisho • Irejista Gxila kulokhu okulandelayo: • Ukulungiselela ukufunda (yethula Izincazelo: • Iphimbo umbhalo) Inqubo yokubhala Izisho kanye nezaga, izincazelo • Ukukhombisa ngomzimba • Ngesikhathi kufundwa (phawula 9 & 10 • Ukuhlela ezisobala, izincazelo ezigudliselayo, • Isingeniso kanye nesiphetho ngezimpawu zombhalo) ifanamsindo; ukwenzasamuntu • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ngemumva kokufunda Izimpawu zokuloba kanye • Ukubuyekeza (akuphendulwe imibuzo, nesipelingi: kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze Amaphethini esipelingi, osokucaphuna, kuhlaziywe) ucacise apholostofi Ubunkondlo • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Kubhalwa umbiko kulandelwa inqubo yokubhala • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: izifengqo, imifanekisomqondo, imvumelwano nesigqi • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Isitayela sombhali • Ukufengqa • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo. 111 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Ukufunda/ukubukela ukuze 112 uqondisise (sebenzisa) amaphephandaba/umbiko wephephabhuku • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile 9 & 10 • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukuzitholela (abalingiswa, isizinda; umlayezo) • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kusetshenziswa amasu okuzitholela izincazelo zamagama. • Ulimi oluchukuluza imizwa. • Ukuphendula imibuzo. Ukuhlola Ithemu yoku-1 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO SOKU-1 NOKULALELWAYO ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ukufunda okulungiselelwe/ingxoxo I-eseyi/elandisayo Isifundo sokuqondisisa kanye nokusetshenziswa kolimi ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA Incwadi yobungani/ukubuyekeza/inkulumo-mpendulwano
IBANGA LESI-9 ITHEMU YESI-2 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Ukulalelela ukuqondisisa Umbhalo wobuciko ofana Imibhalo edlulisa imiyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama: nomdlalo/izindaba ezimfusahane ukugcwalisa idayari, Isiqu, iziqalo, izijobelelo kanye Ukulalela indaba inganekwane/inoveli umthethosisekelo/inqubomgomo nezabizwana • Bona umqondo owumongo kanye Amasu okufunda • Isakhiwo sombhalo Umsebenzi ezingeni lemisho: naleyo eyesekelayo • Ukufunda ngokuqaphelisisa. • Inhloso yombhalo Izinhlobo zemisho, • Ukusetshenziswa kolimi • Izimpawu ezigqamile zombhalo • Amaphuzu awumongo kanye Inkulumo-ngqo, inkulumo ewumbiko, • Irejista wobuciko: isakhiwo, abalingiswa, namaphuzu asekelayo izwi kanye nezinkathi zesenzo • Ukubuza imibuzo isizinda kanye nombono womlandi. • Ukusetshenziswa kolimi Izincazelo zamagama: Ingxoxo yesigungu/ingxoxo • Ukuzitholela izincazelo zamagama • Irejista Izisho kanye nezaga, inkulumo yeqembu: usiko angejwayelekile kusetshenziswa enencazelo eqondile kanye nenkulumo amasu okuzitholela izincazelo • Ukuhleleka kahle kwemisho • Veza iqhaza lababambe iqhaza enencazelo ecashile zamagama • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso • Izikhulumi zikhuluma zidedelane Izimpawu zokuloba kanye • Ukusetshenziswa kolimi kanye ukuqinisekisa ukuxhumana kahle nesipelingi: • Chaza imibono yalabo ababambe nesitayela. kwemisho iqhaza bese kufinyelelwa Osokucaphuna, amaphethini esipelingi Inqubo yokufunda • Ukusetshenziswa kwezinhlobo esivumelwaneni kanye nezifinyezo zemisho ezehlukene (ubude • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Sebenzisa ulimi olufanele, isitayela nezakhiwo) umbhalo) kanye nerejista 1&2 Gxila kulokhu okulandelayo: • Ngesikhathi kufundwa (phawula • Yethula ngezimpawu zombhalo) Inqubo yokubhala • Ngemumva kokufunda • Ukuhlela (akuphendulwe imibuzo, • Ukubhala izinhlaka zokuqala kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, kuhlaziywe) • Ukubuyekeza Ubunkondlo • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze ucacise • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukulungisa amaphutha • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukwethula imvumelwano nesigqi Kubhalwa (kugcwaliswa) idayari/ • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: umthethosisekelo/Inqubomgomo imigqa, amagama nezigaba/izitanza kusetshenziswa inqubo yokubhala • Isitayela sombhali • Ukufengqa 113 • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo. ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Ukufunda/ukubukela umbhalo ukuze 114 uthole kutholakale ulwazi: Incwadi yefa kanye nesitatimende • Ukufunda ngokuqaphelisisa kanye nokubukisisa. • Inhloso yombhalo. • Ukusetshenziswa kolimi. • Abalingiswa kanye nesithombe. 1&2 • Ulwazi ngokuqhubekayo kanye newili. • Umlayezo kanye nendikimba • Ukufingqa umbhalo Ukufingqa • Isakhiwo • Ukusetshenziswa kolimi • Isakhiwo ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okukhuluma nokulalelal Ukufunda umbhalo wobuciko, isib. Ukubhala: Ukubuyekeza umbhalo Umsebenzi ezingeni lamagama: Umdlalo/izindaba ezimfushane/ (umbhalo engalungiselelwe Ukulalelala ukuqondisisa: Izenzo, iziqu, iziqalo kanye nejobelelo inganekwane efundiwe) ebhaliwe Ibhayografi/ukulingisa inkulumo Umsebenzi ezingeni lemisho: ekuqoshiwe • Izimpawu zombhalo wobuciko • Isakhiwo sombhalo Imisho emagatshagatsha, • Chaza amasu enqubo yokulalela • Ukukhombisa ukukhula kwesakhiwo • Inhloso yombhalo kanye nodweshu, ukuvezwa inkulumo-ngqo kanye nekulumo • Phendula imibuzo ngokuyibhala • Amaphuzu awumongo kanye kwabalingiswa, uguquko endabeni, ewumbiko phansi namaphuzu asekelayo isizinda, iqhaza lomlandi, indikimba Izincazelo zamagama: Ukufunda okungalungiselelwe kanye isiphetho. • Ukusetshenziswa kolimi Izisho nezaga • Ukusetshenziswa kwezwi, iphimbo Inqubo yokufunda • Irejista kanye nesivinini Izimpawu zokuloba kanye • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukuhleleka kahle kwemisho nesipelingi: Osokucaphuna, izinhlobo • Izimpawu zokuloba uhlobo lombhalo) • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso zesipelingi kanye nezifinyezo • Ukukhombisa ngomzimba • Ngesikhathi kufundwa (phawula ukuqinisekisa ukuxhumana kahle ngezimpawu zombhalo) kwemisho • Ukuxhumana nezethameli • Ngemumva kokufunda • Ukusetshenziswa kwezinhlobo 3&4 (akuphendulwe imibuzo, zemisho ezehlukene (ubude kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, nezakhiwo) kuhlaziywe) Gxila kulokhu okulandelayo: Izinkondlo Inqubo yokubhala • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukuhlela • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukubhala izinhlaka zokuqala izifengqo, imifanekisomqondo, imvumelwano nesigqi • Ukubuyekeza • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze imigqa, amagama nezigaba/izitanza ucacise • Isitayela sombhali • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Ukufengqa Kubhalwa isibuyekezo/umbhalo obhaliwe kulandelwa inqubo • Umoya wenkondlo yokubhala • Indikimba kanye nomyalezo. 115 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Ukufunda/ukubukela imibhalo 116 isib. neziqeshana zephephandaba/ ama-athikhili ephephabhuku ngenhloso yokuthola ulwazi kanye nokuqondisisa Amasu okufundela ukuqondisisa indatshana ecashunwe encwadini • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukufundela ukuqondisisa 3&4 • Inhloso kanye nabafundi abaqondiwe • Ukuzitholela izincazelo kanye nesiphetho • Iqiniso kanye nombono • Ukunikeza/ukuvezwa umbono wakho • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile • Ukukhomba ulimi oluchukuluza imizwa ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ukufingqa umbhalo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Ukubhala imibhalo edlulisa Umsebenzi ezingeni lamagama: nomdlalo/izindaba ezimfushane/ imiyalezo: i-ajenda kanya Ukulalela umbhalo ofana ne- Iziqu, iziqalo, izijobelelo kanye inganekwane namaminithi omhlangano inthavyu/inkulumo/ukuxoxa indaba izichasiso ukuze iqondisiswe • Izimpawu zombhalo wobuciko • Ukukhethwa kwamagama Umsebenzi ezingeni lemisho: • Ukubhala amanothi ngesikhathi • Ukukhombisa ukukhula kwesakhiwo • Izwi kanye nesitayela Incazelo yesigaba, isigaba ulalele kanye nodweshu, ukuvezwa • Ukuchaza kuzwakale esiyisingeniso, isigaba esiyisiphetho, kwabalingiswa, uguquko endabeni, • Ukulalela ngokuhlolisisa izinkathi zesenzo, izakhiwo zemisho okuqhubeka endabeni, isizinda, • Iphimbo kanye nezinhlobo zemisho Ingxoxo yeqembu/ingxoxo iqhaza lomlandi, indikimba kanye • Amaphuzu awumongo kanye yesigungu nesiphetho. Izincazelo zamagama: namaphuzu asekelayo • Ukubamba ingxoxo emayelana Inqubo yokufunda Izisho nezaga • Ukubhala umbhalo osabulembu nombhalo olaleliwe • Ukulungiselela ukufunda (yethula ukuze kuhleke kahle imibono/ Izimpawu zokuloba kanye • Ukunikezelana amathuba lapho umbhalo) amaphuzu nesipelingi: kukhulunywa • Ngesikhathi kufundwa (phawula • Ukwethula indaba ukuze imakwe amaphethini esipelingi • Ababambe iqhaza ngezimpawu zombhalo) uthisha 5&6 • Izimiso • Ngemumva kokufunda Gxila kulokhu okulandelayo: (akuphendulwe imibuzo, Inqubo yokubhala kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, kuhlaziywe) • Ukuhlela Ubunkondlo • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubuyekeza • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze izifengqo, imifanekisomqondo, ucacise imvumelwano nesigqi • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: imigqa, amagama nezigaba/izitanza Kubhalwa isimemo somhlangano, i-ajenda namaminithi omhlangano • Isitayela sombhali kulandelwa inqubo yokubhala • Ukufengqa • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo. 117 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Ukufunda/ukubukelela ukuqondisisa 118 (Sebenzisa okubhaliwe kanye noma imibhalo ebukelwayo efana namakhathuni/izithombe zamafilimu) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile 5&6 • Ukufundela ukuqondisisa • Ukuzitholela izincazelo (abalingiswa, isizinda kanye nendikimba) • Ukuzitholela izincazelo zamagama angajwayelekila kusetshenziswa amakhono okuhlakaza amagama • Ukukhomba ulimi oluchukuluza imizwa Ukubukeza isakhiwo sokufingqa ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda/ukubukela imibhalo efana Umbhalo omfushane odlulisa Umsebenzi ezingeni lamagama: nezikhangiso/amakhathuni/amagrafu umyalezo: ukubuyekeza isikhangiso Amabizo (abonakalayo Ukulalela isikhangiso esiqoshiwe/ nangabonakaliyo) kanye nezabizwana isikhangiso somsakazo Sebenzisa izindlela zokufunda/ • Isakhiwo sombhalo zokubukelela ukuthola ulwazi kanye Umsebenzi ezingeni lemisho: • Ukusetshenziswa kolimi • Inhloso yombhalo nokuqondisisa. Izinkathi zesenzo, izigaba, • Iphimbo • Amaphuzu awumongo kanye • Ukufunda ngokushesha ukha izivumelwano, izakhiwo zemisho, namaphuzu asekelayo • Isivinini phezulu, ukufunda ngokukha phezulu imisho lapho omenzi beyizinhloko ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukusetshenziswa kolimi zemisho kanye nemisho lapho • Izimiso omenziwa beyizinhloko zemisho, • Ukufundela ukuqondisisa • Irejista • Ukubhala amanothi inkulumo-ngqo kanye nenkulumo • Inhloso kanye nabafundi abaqondiwe • Ukuhleleka kahle kwemisho ewumbiko Ukwethula okukhulunywayo: ukuhlaziya isikhangiso • Ukuzitholela izincazelo kanye • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso Izincazelo zamagama: nesiphetho ukuqinisekisa ukuxhumana kahle • Chaza izinkomba ezifana nefonti, Omabizwafane kanye nophimbohluka kwemisho ubukhulu bombhalo kanye • Ukukhomba ulimi olukhohlisayo Izimpawu zokuloba kanye nezithombe • Ukusetshenziswa kwezinhlobo 7&8 • Umphumela wokukhetha kanye nesipelingi: zemisho ezehlukene (ubude • Chaza ukusetshenziswa kolimi nokweqa encazelweni yegama nezakhiwo) Izinhlobo zesipelingi kanye nezifinyezo olukhohlisayo • Ukuthola ukuthi ulimi kanye Gxila kulokhu okulandelayo: • Chaza ukuthi ukweqiwa kolwazi nemifanekisomqondo kuzilolonga oluthile, ukufinyeza kanye nokuthi kanjani izinkolelo kanye nezindlela Inqubo yokubhala ulimi lusetshenziswa kanjani abantu abacabanga ngazo. • Ukuhlela ukukhohlisa labo abalalele • Umphumela wokusetshenziswa • Ukubhala izinhlaka zokuqala kwezinhlobo ezehlukene zefonti, izihlokwana kanye nemibhalo • Ukubuyekeza emincane echaza okuthile encazelweni • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze ucacise Ukufingqa: • Ukulungisa amaphutha, ukwethula Ukubukeza Kubhalwa isibuyekezo sesikhangiso Umbhalo wobuciko: Ukubukeza 119 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Ukuhlola kwethemu yesi-2 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-3: IZIVIVINYO ZAPHAKATHI UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA 120 NOKULALELWAYO NONYAKA Ukufunda okungalungiselelwe/inkundla/ingxoxo yeqembu Ukubuyekeza/umbhalo/uhlelo lwengxoxo/isimemo/i- Iphepha 1: Okukhulunywayo nokulalelwayo ajenda yomhlangano/namaminithi/izaziso Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa, ukusetshenziswa 9 & 10 kolimi (Amahora ama-2) Iphepha 3: Ukubhala (Ihora) Iphepha 4: Inganekwane (Ihora) ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI-9 ITHEMU YESI-3 OKUQUKETHWE Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Inkulumo-mpendulwano/ingxoxo Ukufunda incwadi yefa efingqiwe Umbhalo odlulisa umyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama: yokwenza isivumelwano kanye nesitatimende Ukubhala i-wili/isitatimende Amabizo abonakalayo Ukulalela ingxoxo yokwenza • Ababambe iqhaza • Isakhiwo sombhalo nangabonakaliyo kanye nezichasiso isivumelwano phakathi kwabantu • Usuku • Inhloso yombhalo Umsebenzi ezingeni lemisho: ababili (inkulumo-mpendulwano) • Oyigcinile/ehlelile kuye • Amaphuzu awumongo kanye Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko, • Isakhiwo kanye nokuthuthukiswa namaphuzu asekelayo izinkathi zesenzo, izinhlobo zemisho, kwemiqondo (kwemibono) • Umnikazi izinhlobo zezigaba, imisho lapho • Ukusetshenziswa kolimi • Ukusebenzisa amakhono engxoxo • Ulimi ebhalwe ngalo omezi beba yiznhloko zemisho kanye yokwenza isivumelwano ukuze • Irejista nemisho lapho omenziwa beba • Indlela eyokhishwa ngayo kufinyelelwe esivumelwaneni yizinhloko zemisho, amabinzana kanye • Ukuhleleka kahle kwemisho Inqubo yokufunda nemishwana Ingxoxo ebhekiswe ekuqondeni • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso incwadi yefa kanye nesitatimende • Ukulungiselela ukufunda (yethula Izincazelo zamagama: ukuqinisekisa ukuxhumana kahle umbhalo) • Ukusetshenziswa kolimi kwemisho Omabizwafane kanye nophimbohluka • Ngesikhathi kufundwa (phawula • Ukukhohlisa • Ukusetshenziswa kwezinhlobo Izimpawu zokuloba kanye ngezimpawu zombhalo) zemisho ezehlukene (ubude nesipelingi: • Ukunikezelana ngethuba 1&2 • Ngemumva kokufunda nezakhiwo) lokukhuluma Izinhlobo zesipelingi (akuphendulwe imibuzo, Gxila kulokhu okulandelayo: • Ukuvula kanye nokuvala kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, kuhlaziywe) Inqubo yokubhala • Isinqumo Ubunkondlo • Ukuhlela • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukubuyekeza izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze imvumelwano nesigqi ucacise • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Ukulungisa amaphutha, ukwethula imigqa, amagama nezigaba/izitanza Kubhalwa i-wili/isitatimende • Isitayela sombhali • Ukufengqa • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo. 121 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Ukufundela ukuqondisisa kanye 122 namasu okufunda: imibhalo ebukelwayo - amakhathuni • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukuqagula • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kanye 1&2 nemifanekisomqondo • Ukubuyekeza ngenhloso yokuqondisisa • Umphumela wokukhetha kanye nokweqa encazelweni yegama • Umphumela wenqubo yokusebenzisa ukufengqa kanye nemibuzombumbulu • Umphumela wokusebenzisa isu lezinto ezibonakalayo ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Imibhalo edlulisa imiyalezo: i-CV Umsebenzi ezingeni lamagama: nenoveli/izindaba ezimfushane kanye nencwadi ehambisana nayo Ukulalela i-inthavyu Izichasiso • Ukubheka ngokukhethekile izimpawu • Izidingo zesakhiwo kanye nesitayela • Ukuchaza iqhaza lalabo ababambe Umsebenzi ezingeni lemisho: zombhalo wobuciko iqhaza • Abafundi abaqondiwe, inhloso kanye Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko, • Ukukhombisa ukukhula kwesakhiwo nokuqukethwe • Ukusetshenziswa kolimi izinkathi zesenzo, izinhlobo zemisho, kanye nodweshu, ukuvezwa • Ukukhethwa kwamagama, izinhlobo zezigaba, imisho lapho • Ulimi kanye namandla kwabalingiswa, uguquko endabeni, ukufengqa, uphawu, umbala; indawo omenzi beba yizinhlokoo zemisho okuqhubeka endabeni, isizinda, Ukuxoxa nge- CV njengenye kanye nemisho lapho omenziwa beba iqhaza lomlandi, indikimba kanye • Izakhiwo zemisho, ubude nezinhlobo yezidingo zokufuna umsebenzi/ yizinhloko zemisho, amabinzana kanye nesiphetho. ukwemukelwa • Ukubukeka kwayo nemishwana Inqubo yokufunda • Ulwazi Inqubo yokubhala Izincazelo zamagama: • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukufaneleka/ukuqondana • Ukuhlela Omabizwafane kanye nophimbohluka uhlobo lombhalo) • Abantu abangaphawula ngomuntu • Ukubhala izinhlaka zokuqala Izimpawu zokuloba kanye • Ngesikhathi kufundwa (phawula (ofuna umsebenzi) nesipelingi: ngezimpawu zombhalo) • Ukubuyekeza • Ukuxhumana kwe-CV kanye Izinhlobo zesipelingi 3&4 • Ngemumva kokufunda • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze nencwadi ehambisana nayo (akuphendulwe imibuzo, ucacise kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, kuhlaziywe) • Ukulungisa amaphutha ukwethula Ubunkondlo Kubhalwa i-CV kanye nencwadi ehambisana nayo • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: izifengqo, imifanekisomqondo, imvumelwano nesigqi • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Isitayela sombhali • Ukufengqa • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo. 123 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okufundela ukuqondisisa 124 (Sebenzisa imibhalo eabhaliwe kanye nebukelwayo) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukuqagula 3&4 • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kanye nemifanekiso • Umphumela wokukhetha kanye nokweqa encazelweni yegama • Umphumela wesu lokusebenzisa ulimi olunezincazelo ezicashile kanye nemibuzombumbulu • Umphumela wesu lokusebenzisa izinto ezibonakalayo Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Ukubhala indaba: elandisayo/ Umsebenzi ezingeni lamagama: nenoveli/izindaba ezimfushane/ echazayo/eningayo (ecabangisisayo) Ukulalela inkulumo-mpikiswano Izihlanganiso kanye nezenzo inganekwane (inganeko-zilwane, emsakazweni/kuthelevishini • Ukukhethwa kwamagama umzekeliso, inganeko-zilwane, Umsebenzi ezingeni lemisho: ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Ababambe iqhaza insumo kanye nensumansumane) • Izwi kanye nesitayela Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko, • Ukusetshenziswa kwezwi • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Ukuchaza kuzwakale izinkathi zesenzo, izinhlobo zemisho, isakhiwo, abalingiswa, isizinda, imisho lapho omenzi beba yizinhloko • Isivinini • Iphimbo udweshu, uphawu, ukubaluleka zemisho kanye nemisho lapho • Ukwethula isiphakamiso kanye kwemisindo, imifanekisomqondo • Amaphuzu awumongo kanye omenziwa beba yizinhloko zemisho 5&6 nokusisekela/nokusivikela namaphuzu asekelayo kanye nezinhlobo zezigaba Inqubo yokufunda • Ukwethula amaphuzu aphikisayo • Ukubhala umbhalo osabulembu Izincazelo zamagama: • Ukulungiselela ukufunda (yethula ukuze kuhleke kahle imibono/ • Isinqumo uhlobo lombhalo/qagela izigameko) Incazelo esobala, incazelo amaphuzu • Ukubhala amanothi ecashile, ifanamsindo (ifanangwaqa • Ngesikhathi kufundwa (phawula ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Ukwethula indaba ukuze imakwe nefanangwaqa), inhlonipho, • Ukuxoxa kanye nokwabelana ngezimpawu zombhalo) uthisha ifuzamsindo kanye noteku ngamanothi • Ngemumva kokufunda Izimpawu zokuloba kanye (akuphendulwe imibuzo, nesipelingi: kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, kuhlaziywe) Izinhlobo zesipelingi
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Ukubamba iqhaza kunkulumo- Ubunkondlo Gxila kulokhu okulandelayo: mpikiswano • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Inqubo yokubhala • Ukuxoxisana ngezimiso • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukuhlela • Ukusetshenziswa kolimi izifengqo, imifanekisomqondo, imvumelwano nesigqi • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukwethula isiphakamiso kanye • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Ukubuyekeza nokusisekela/nokusivikela imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze • Ukwethula amaphuzu aphikisayo • Isitayela sombhali ucacise • Ababambe iqhaza • Ukufengqa • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Isinqumo • Umoya wenkondlo Kubhalwa indaba kulandelwa inqubo yokubhala • Indikimba kanye nomyalezo. Ukufunda/ukubukelela ukuqondisisa (Imibhalo ebhaliwe kanye nebukelwayo) Amasu • Ukufunda ngokushesha ukha 5&6 phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola amaphuzu asekelayo • Ukufunda ngokuquphelisisa • Ukuqagula • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kanye nemifanekisomqondo • Imibono ewumongo kanye neyesekelayo • Umphumela wokukhetha kanye nokweqa encazelweni yegama • Umphumela wokusebenzisa izifenqo nezakhiwo zenkulum o ecashile • Ukucabangela umbhali kanye nesiphetho 125 Ukufingqa umbhalo ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo odlulisa umyalezo: ikhadi Umsebenzi ezingeni lamagama: 126 ezimfushane kanye nenoveli lesimemo Ukulalela inkulumo eyethulwa izichasiso yilunga lomphakathi elihloniphekile • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Izidingo zesakhiwo kanye nesitayela Umsebenzi ezingeni lemisho: abalingiswa, okwenzekayo, • Ukusetshenziswa kolimi • Abafundi abaqondiwe, inhloso kanye inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, Isigaba esichazayo nokuqukethwe • Echemayo nebandlululayo udweshu, okwenzeka endabeni Isigaba umuntu asibhala ngendlela isizinda, umlandi kanye nendikimba • Ukukhethwa kwamagama, • Izinkolelo ezingaguquki ethandwa nguyena ukufengqa; ukuchaza okucacile Inqubo yokufunda • Iphimbo Isigaba esehlukanisayo • Izinhlobo zemisho (ubude • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ulimi kanye namandla nezakhiwo) Izincazelo zamagama: uhlobo lombhalo) • Ukuphendula imibuzo Gxila kulokhu okulandelayo: Igama elilodwa elimele amaningi • Ngesikhathi kufundwa (phawula Inkulumo elungiselelwe ngezimpawu zombhalo) Inqubo yokubhala Izimpawu zokuloba kanye nesipelingi: Abafundi benza ucwaningo • Ngemumva kokufunda • Ukuhlela noma uphenyo njengomsebenzi (akuphendulwe imibuzo, Izinhlobo zesipelingi 7&8 • Ukubhala izinhlaka zokuqala wokuzilungiselela. kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, kuhlaziywe) • Ukubuyekeza • Izimiso zokwethula inkulumo Ubunkondlo • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze • Ukukhombisa ngomzimba ucacise • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Isingeniso kanye nesiphetho • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukusetshenziswa kolimi izifengqo, imifanekisomqondo, Kubhalwa ikhadi lesimemo imvumelwano nesigqi ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Isitayela sombhali • Ukufengqa • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo. ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Ukufunda/ukubukela/ukuqondisisa (Imibhalo ebhaliwe kanye nebukelwayo) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu • Ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukuqagula • Ukuzitholela izincazelo zamagama angejwayelekile kanye nemifanekiso • Imibono ewumongo kanye 7&8 neyesekelayo • umbono ongowakho • Ukufingqa • Umphumela wokukhetha kanye nokweqa encazelweni yegama • Umphumela wesu lokusebenzisa ulimi olunezincazelo ezicashile kanye nemibuzombumbulu • Umphumela wesu lokusebenzisa izinto ezibonakalayo • Ukucabangela umbhali kanye nesiphetho 127 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Amasu okukhuluma nokulalela Ukufunda umbhalo wobuciko ofana Umbhalo odlulisa umyalezo; Umsebenzi ezingeni lamagama: 128 nomdlalo inkulumo-mpendulwano Ukuxoxa indaba Izenzo, ukubuza imibuzo kanye • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Ukukhethwa kwamagama nesabizwana sokukhomba • Qaphela lokhu: amakhono abalingiswa, okwenzekayo, okukhuluma, iphimbo, ukuphimisa • Izwi kanye nesitayela Umsebenzi ezingeni lemisho: inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, kahle amagama, isivinini, indlela udweshu, okwenzeka endabeni • Ukuchaza kucace Inqubo, ukulandelana kwezinto yokubiza amagama, ukubheka isizinda, umlandi kanye nendikimba ngokubaluleka kwazo kanye nesigaba izethameli, indlela yokuma kanye • Iphimbo esisongayo nokusebenzisa izitho zomzimba Inqubo yokufunda • Amaphuzu awumongo kanye Izincazelo zamagama: • Izimiso kanye nezimpawu zendaba • Ukulungiselela ukufunda (yethula namaphuzu asekelayo uhlobo lombhalo) Igama elilodwa elimela amaningi Inkulumo-mpendulwano: ukulingisa • Ukubhala umbhalo osabulembu inkulumo-mpendulwano • Ngesikhathi kufundwa (phawula ukuze kuhleke kahle imibono/ Izimpawu zokuloba kanye ngezimpawu zombhalo) amaphuzu nesipelingi: • Ukusetshenziswa kolimi • Ngemumva kokufunda • Ukwethula indaba ukuze imakwe Izinhlobo zesipelingi • Ukunikezelana amathuba lapho (akuphendulwe imibuzo, uthisha 9 & 10 kukhulunywa kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, Gxila kulokhu okulandelayo: • Ukukhombisa ngmzimba kuhlaziywe) Inqubo yokubhala • Izimpawu zombhalo Ubunkondlo • Ukuhlela • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukubuyekeza imvumelwano nesigqi ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: ucacise imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Isitayela sombhali Kubhalwa i-ajenda namaminithi • Ukufengqa kulandelwa inqubo yokubhala • Umoya wenkondlo • Indikimba kanye nomyalezo. ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Ukusetshenziswa kolimi Isifundo sokuqondisisa (umbhalo ocashunwe embhalweni wobuciko ofundwayo) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile 9 & 10 • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukuzitholela okuqondiwe • Izincazelo zamagama • Umbono wombhali • Iqiniso kanye nombono • Incazelo eqondiwe Ukuhlola kwethemu yesi-3 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUBHALA UMSEBENZI WESI-3: ISIVIVINYO SESIBILI NOKULALELWAYO Inkulumo elungiselelwe/umdlalo wokulingisa/inkulumo Indaba echazayo/elandisayo/ejeqezayo/edaza inkani Isifundo sokuqondisisa kanye nokusetshenziswa kolimi mpendulwano/ingxoxo ye-CV/incwadi yefa/isitatimende. I-CV kanye nencwadi ehambisana nayo 129 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI-9 ITHEMU YESI-4 OKUQUKETHWE 130 Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi Ukulalelela ukuqondisisa Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo omude odlulisa umyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama: ezimfushane kanye nenoveli incwadi yokucela isikhala • Phawula ngokuhlaziyisisa imibhalo Izenzo ehlukahlukene • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Isakhiwo sombhalo Umsebenzi ezingeni lemisho: abalingiswa, okwenzekayo, • Ukulalela ngenhloso yokuthola/ • Inhloso yombhalo inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, Inkulumo-ngqo nenkulumo ewumbiko, yokuzuza ulwazi oluthile udweshu, okwenzeka endabeni • Amaphuzu awumongo kanye imisho lapho omenzi beba yizinhloko • Ukulalela kanye nokuthokozela isizinda, umlandi kanye nendikimba namaphuzu asekelayo zemisho kanye nemisho lapho imizekeliso kanye nezihloko omenziwa beba yizinhloko zemisho Inqubo yokufunda • Ukuhleleka kahle kwemisho • Ukuphendula imibuzo Izincazelo zamagama: • Ukulungiselela ukufunda (yethula • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso Inqubo yomhlangano uhlobo lombhalo) ukuqinisekisa ukuxhumana kahle Amagama angacacile, amagama kwemisho asetshenziswa ngokweqile, • Ababambe iqhaza • Ngesikhathi kufundwa (phawula ukuphindaphinda, ulimi olukhulunywa ngezimpawu zombhalo) • Ukusetshenziswa kwezinhlobo • Izimiso zomhlangano ikakhulukazi yintsha, yasemalokishini zemisho ezehlukene (ubude • Ngemumva kokufunda kanye nolimi oluqondwa kuphela yilabo • Ukunikezana amathuba okukhuluma nezakhiwo) (akuphendulwe imibuzo, abalusebenzisayo 1&2 • Ukusetshanziswa kolimi kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, Gxila kulokhu okulandelayo: Izimpawu zokuloba kanye kuhlaziywe) • Indlela yokuphikisana Inqubo yokubhala nesipelingi: emhlanganweni Ubunkondlo • Ukuhlela Izinhlobo zesipelingi. • Isingeniso kanye nesiphetho • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo • Ukubhala izinhlaka zokuqala ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukubuyekeza izifengqo, imifanekisomqondo, imvumelwano nesigqi • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze ucacise • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Isitayela sombhali Kubhalwa incwadi yokufaka isikhalazo • Ukufengqa • Umoya wenkondlo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Indikimba kanye nomyalezo.
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi Isifundo sokuqondisisa (umbhalo ocashunwe embhalweni wobuciko ofundwayo) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile 1&2 • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Ukucabangela • Izincazelo zamagama • Umbono wombhali • Iqiniso kanye nombono • Incazelo eqondiwe Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo edlulisa umyalezo: i-imeyili Umsebenzi ezingeni lamagama: ezimfushane kanye nenoveli Ukulalelela ukuqondisisa • Isakhiwo sombhalo Amabizoqho kanye namabizongxube (Akusetshenziswe inkulumo- • Izimpawu zombhalo wobuciko: • Inhloso yombhalo Umsebenzi ezingeni lemisho: mpendulwano eqoshiwe) abalingiswa, okwenzekayo, inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, • Amaphuzu awumongo kanye Inqubo, ukulandelana kwezinto • Ukulalela inkulumo-mpendulwano udweshu, okwenzeka endabeni namaphuzu asekelayo ngokubaluleka kwazo kanye nesigaba • Ukubhala amanothi isizinda, umlandi kanye nendikimba esisongayo • Ukusetshenziswa kolimi -- Ulimi kanye namandla Inqubo yokufunda Izincazelo zamagama: • Irejista -- Iphimbo • Ukulungiselela ukufunda (yethula Izinkolelo ezingaguquki, ukubandlulula • Ukuhleleka kahle kwemisho uhlobo lombhalo) kanye nolimi oluchukuluza imizwa -- Umoya • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso -- Isingeniso kanye nesiphetho • Ngesikhathi kufundwa (phawula ukuqinisekisa ukuxhumana kahle 3&4 ngezimpawu zombhalo) kwemisho • Ukuphendula imibuzo • Ngemumva kokufunda • Ukusetshenziswa kwezinhlobo Ingxoxo yesigungu/ingxoxo (akuphendulwe imibuzo, zemisho ezehlukene (ubude yeqembu kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, nezakhiwo) • Ababambe iqhaza kuhlaziywe) • Izimiso zengxoxo yesigungu • Ukunikezana amathuba okukhuluma • Ukusetshenziswa kolimi • Indlela yokuphikisana engxoxweni • Isingeniso kanye nesiphetho Iqembu lixoxa ngezihloko ezisematheni 131 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi Ubunkondlo Gxila kulokhu okulandelayo: Izimpawu zokuloba kanye 132 nesipelingi: • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Inqubo yokubhala Izinhlobo zesipelingi kanye izifinyezi • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: • Ukuhlela ezi-4: izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukubhala izinhlaka zokuqala imvumelwano nesigqi 1. Izifinyezo ezejwayelekile • Ukubuyekeza • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: • Mnumzane - Mnu. imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze • Isibonelo - isib. ucacise • Isitayela sombhali 2. I-akhronimi I-Acquired • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Ukufengqa • Immuno Deficiency Syndrome - AIDS Kubhalwa i-imeyili kulandelwa • Umoya wenkondlo inqubo yokubhala 3. Izifinyezo ezisebenzisa uhlamvu • Indikimba kanye nomyalezo. lokuqala lwegama ngalinye 3&4 Isifundo sokuqondisisa (umbhalo • Thulani Amos Nene - T.A.N ocashunwe embhalweni wobuciko • African National Congress - ANC ofundwayo) • Ukufunda ngokushesha ukha 4. Izifinyezo ezisuselwa emagameni phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngokuthatha ingxenye ethile egameni ngenhloso yokuthola ulwazi oluthile ngalinye • Ukufunda ngokuqaphelisisa • Thandiwe – Thandi • Ukucabangela • Bongumusa - Musa ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 • Izincazelo zamagama • Umbono wombhali • Iqiniso kanye nombono • Incazelo eqondiwe ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi Amasu okukhuluma nokulalela Umbhalo wobuciko ofana nezindaba Umbhalo odlulisa umyalezo: Umsebenzi ezingeni lamagama: ezimfushane kanye nenoveli umlando kamufi/ukugcwalisa Ababambe iqhaza baveza isimo Izenzo kanye namabizo idayari/ikhadi lesimemo esithile • Izimpawu zombhalo wobuciko: Umsebenzi ezingeni lemisho: abalingiswa, okwenzekayo, • Isakhiwo sombhalo • Isimo sivezwe ngokucacile inkulumo-mpendulwano, isakhiwo, Ukuchaza: imbangela nomthelela • Inhloso yombhalo • Ababambe iqhaza behlukaniswa udweshu, okwenzeka endabeni Izincazelo zamagama: kahle isizinda, umlandi kanye nendikimba • Amaphuzu awumongo kanye namaphuzu asekelayo Ukuguquka encazelweni, ukusebenzisa • Ulimi kumele luhambisane nesimo Inqubo yokufunda ulimi ngezinhloso ezithile; igama esivezwayo • Ukusetshenziswa kolimi • Ukulungiselela ukufunda (yethula elilodwa elimele amaningi • Ukulingisa kuvezwa into ethile uhlobo lombhalo) • Irejista Izimpawu zokuloba kanye esimweni ezithile • Ngesikhathi kufundwa (phawula • Ukuhleleka kahle kwemisho nesipelingi: ngxoxo ngezimpawu zombhalo) • Ukusetshenziswa kwezihlanganiso Amaphethini zesipelingi • Khetha izimo kanye nezihloko • Ngemumva kokufunda ukuqinisekisa ukuxhumana kahle ezifanelekile (akuphendulwe imibuzo, kwemisho kuqhathaniswe, kwehlukaniswe, 5&6 • Izimiso zokukhuluma • Ukusetshenziswa kwezinhlobo kuhlaziywe) zemisho ezehlukene (ubude • Ulimi kanye namandla Ubunkondlo nezakhiwo) • Ababambe iqhaza • Izimpawu ezibalulekile zenkondlo Gxila kulokhu okulandelayo: • Isakhiwo sangaphakathi senkondlo: Inqubo yokubhala izifengqo, imifanekisomqondo, • Ukuhlela imvumelwano nesigqi • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Isakhiwo sangaphandle senkondlo: imigqa, amagama nezigaba/izitanza • Ukubuyekeza • Isitayela sombhali • Ukufunda ngokuqaphelisisa ukuze ucacise • Ukufengqa • Ukulungisa amaphutha, ukwethula • Umoya wenkondlo Kubhalwa umlando kamufi/idayari/ • Indikimba kanye nomyalezo. ikhadi lesimemo kulandelwa inqubo yokubhala 133 ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9
Amasonto Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukufunda nokubukela Ukusetshenziswa kolimi Ukufundela ukuqondisisa (umbhalo 134 ocashunwe embhalweni wobuciko enikiziwe) • Ukufunda ngokushesha ukha phezulu, ukufunda ngokukha phezulu ngenhloso yokuthola umfanekisomqondo • Ukufunda ngokuqaphelisisa 5&6 • Ukucabangela • Izincazelo zamagama • Umbono wombhali • Iqiniso kanye nombono • Incazelo eqondiwe Ukubhala iphuzu noma isigaba (ipharagrafu) Amasu okulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela: Ukubhala: Umsebenzi ezingeni lamagama: Kuyabukezwa Kuyabukezwa: izimpawu Kuyabukezwa: ukubhalwa Kuyabukezwa ezisemqoka zemibhalo kwemibhalo Umsebenzi ezingeni lemisho: yobuciko, izimpawu nezimiso Inqubo yokubhala imibhalo zokusetshenziswa kolimi Kuyabukezwa Izincazelo zamagama: ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 7&8 Igama elilodwa elimele amagama amaningi Izimpawu zokuloba kanye nesipelingi: Amaphathini zesipelingi. Imisebenzi Yokuhlola Okuhlelekile neyokuphela Konyaka yeThemu yesi-4 UMSEBENZI WOKU-1: OKUKHULUNYWAYO NOKULALELWAYO UMSEBENZI WESI-2: UKUHLOLA KOKUPHELA KONYAKA ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA Inkulumo-mpikiswano/i-inhlolokhono/ingxoxo/inkulumo elungiselelwe/inkulumo Iphepha 1: Okukhulunywayo engalungiselewe. Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa; Ukusetshenziswa kolimi (Amahora ama-2) 9 & 10 Inkundla/ingxoxo yomkhandlu/ukulalela isifundo sokuqondisisa/inqubo Iphepha 3: Ukubhala (ihora) yomhlangano. Iphepha 4: Inganekwane (Ihora)
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 ISIGABA SESI-4: UKUHLOLA ULIMI LWASEKHAYA 4.1 ISINGENISO Ukuhlola inqubo ehleliwe eqhubekayo yokuhlonza, yokuqoqa, nokuhumusha ulwazi lokuthi abafundi basebenze kanjani.Kufaka izigaba ezine: ukwakha nokuqoqa ubufakazi bomphumela, ukulinganisa ngenhloso yokuhlola ubufakazi, ukubhala okutholakele kanye nokusetshenziswa kolwazi ukuqonda nokukwazi ukusiza ukuthuthuka komfundi ukuze kwenziwe ngcono inqubo yokufunda nokufundisa. Ukuhlola kumele kwenzeke ngazo zombili lezindlela, okuhlelekile (ukuhlola ukuze kufundwe) nokungahlelekile (ukuhlola kokufunda). Kukho kokubili lokhu kuhlola kubalulekile ukuthi abafundi baziswe njalo indlela abenze ngayo ekuhlolweni kwabo ukuze kukhule ubungcweti ekufundeni. Ukuhlola izilimi kuyinto eqhubekayo, kweseka ukukhula nokuthuthuka kwabafundi.kuyingxenye esemqoka yokufundisa nokufunda inikeza indlela okufundiswe nokufundwe ngayo.kumele kuhlanganiswe ekufundiseni nasekufundeni kunokuthi kusetshenziswe njengento ezimele.Ukuhlola okuhlanganisiwe kwezinhlaka ezihlukene zolimi kumele kwenziwe.Isibonelo, singaqala ngokufunda isiqephu bese senza isifundo sokuqondisisa.Kungenziwa imibuzo ngolwazi lolimi ethathelwe endabeni efundiwe.Emumva kokufunda abafundi kumele baphendule umbhalo/ indaba, isibonelo, ngokubhala incwadi ngezinto eziphakanyisiwe embhalweni/endabeni noma babhale izimpendulo abaziqambele zona ngokuqukethwe umbhalo/indaba.Ukusonga lomsebenzi, kungenziwa ingxoxo ngesihloko ngale ndlela kungenziwa wonke amakhono olimi emsebenzini owodwa ogelezayo, ohlanganisiwe. Ukuhlola amakhono olimi ahlukene akufanele kubukwe njengomsebenzi ozimele kodwa njengomsebenzi owodwa ohlanganisiwe.Irubriki yokuhlola kumele ihlangabezane namakhono olimi ahlukene kumsebenzi ohlolwayo. Amakhono okulalela abafundi, ikhono lokukhuluma, ukukwazi ukuphendula imibuzo, ukuhlanganyela engxoxweni kanye namakhono okubhala kumele abhekwe nsukuzonke lapho kunesidingo. Kubalulekile futhi ukuthi ukuqonda kwabafundi abakufundayo kuhlolwe hhayi nje ukukwazi ukubona nokuhlukanisa amagama.Ukuhlolwa kokufunda kufanele kwenziwe njalo kungabi ukuhlola okwenziwa kanye. Ukuhlola kokufunda okuhlelekile kumele kugxile ekufundeni kuzwakele nasemisebenzini esiza uthisha ukuthola ukuthi umfundi uqonda kangakanani, isibonelo, ukuphinda axoxe indaba noma aphendule imibuzo. Ukuhlolwa komsebenzi obhaliwe kuzogxila kuqala kwikhono lomfundi lokudlulisa ukuqonda, nokubheka ukuthi babhale ngokuyikho, isibonelo. ukusetshenziswa kwezakhiwo zolimi ngokufanele, ukupela kanye nezimpawu zokubhala.Konke ukuhlola kumele kuqonde ukuthi ukufundwa kolimi kuyinto eqhubekayo abafundi ngeke bakhiphe isiqephu somsebenzi oyikho/oqondile ngesihlandla sokuqala.Ngakho ke izigaba ezihlukene zenqubo yokubhala kumele zihlolwe. Uma kwenziwa umsebenzi ohlelekile, kuzogxilwa kwikhono elithize, isibonelo Ukulalela nokukhuluma, Ukufunda noma Ukubhala.ngoba ukufundwa kolimi kuyinqubo ehlanganisiwe, kuzosetshenziswa ngaphezu kwekhono elilodwa. Izakhiwo zolimi kumele zihlolwe engqikithini.uthisha kumele aqinisekise ukuthi ukuhlola akwenziwa ngemisebenzi ebhalwayo kuphela, kepha nangemisebenzi eyenziwayo nangokukhuluma.Kubalulekile ukuhlola lokho abafundi abakuqondayo kungabi abakufake ekhanda nje, ngakho ke hlola amakhono engqikithini, isib. Abafundi bangawapela wonke amagama ngokuyikho uma kuhlolwa ngoLwesihlanu, kepha bayakwazi yini ukuwasebenzisa lawomagama ngokuyikho uma bebhala izindaba zabo noma indaba? Ukufundisa nokuhlola izilimi kumele kubhekelele ukufakwa kwabo bonke abafundi, kumele kutholwe amasu okusiza bonke abafundi ukufinyelela noma ukukhipha imibhalo yolimi. Uhlelo lokuhlola livumela ukuhlola okuqoqayo, 135
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 okungaba ukubhala isivivinyo ekupheleni kwethemu ngayinye. Umsebenzi ohlolwayo kumele kube umsebenzi owenziwe kuleyothemu.Umsebenzi ohlolwayo kumele ube semazingeni okuqonda ahlukene ukuqinisekisa ukuba semthethweni kwawo. 4.2 UKUHLOLA OKUNGAHLELEKILE NOMA KWANSUKUZONKE Ukuhlolela ukufunda kunenjongo yokuqoqa ulwazi lokuphumelela kwabafundi olungasetshenziswa ekwenzeni ngcono ukufunda kwabo. Ukuhlola okungahlelekile kuwukubheka nsukuzonke inqubekelaphambili yabafundi. Lokhu kwenzeka ngokuthi, kubhekwe, kukhulunywe, ukubonakalisa ngokuxoxisana kukathisha nomfundi, Ukuxhumana kwasekilasini okungahlelekile, njll. Ukuhlola okungahlelekile kwenziwa kube lula ngangokuba uthisha uyakwazi ukumisa abafundi maphakathi nesifundo abheke abafundi noma axoxe nabo ngenqubekelaphambili yokufunda. Ukuhlola amakhono olimi kwenziwa ngokubheka, imisebenzi ebhalwayo, imisebenzi ekhulunywayo neyenziwayo, izivivinyo ezibhalwayo, ukufunda kakhulu uphimisela nezinye izindlela zokuhlola.Ukuhlola okungahlelekile kumele kusetshenziselwe ukubonisa abafundi indlela abenze ngayo nokwazisa indlela ukufundisa okumele kuhlelwe ngayo, kodwa akuphoqelekile ukuba kubhalwe phansi.Kumele kungahlukaniswa nemisebenzi yokufunda eyenzeka ekilasini futhi ungasebenzisa imisebenzi yakho eminingi yokufunda ukuhlola ukwenza/ukusebenza kwabafundi okungahlelekile. Ngezinye izikhathi ungafuna ukwenza uhlobo oluthize lwemisebenzi yokuhlola ukugqugquzela abafundi ukuthi bafunde, njengemibhalo yesipelingi.Abafundi noma uthisha bangawumaka lomsebenzi wokuhlola. Kuphakanyiswa ukuthi uthisha usebenzise amaviki amabili okuqala ethemu ukwenza ukuhlola okuyisisekelo kubafundi. Uthisha Kufanele asebenzise imisebenzi enikeziwe yamaviki okuqala ethemu kuhlelo lokufundisa ukwenza lokhu kuhlola. Ukuzihlola nokuhlolana kontanga kwenza abafundi bazimbandakanye ekuhloleni. Lokhu kubalulekile ngoba kwenza abafundi bafunde babuye bazibheke ukusebenza kwabo. Imiphumela yokuhlola okungahlelekile kwansukuzonke ayibhalwa phansi ngokuhlelekile ngaphandle uma uthisha ezithandela yena. Kepha othisha bangathanda ukugcina amarekhodi okubhaliwe ngenqubekela phambili yomfundi ngamunye ngokwezinhlaka ezihlukene zesifundo ukusiza ukuhlela nokuqinisekisa ukuthi umfundi ngamunye uyathuthuka kumakhono adingekayo kanye nokuqonda. Imiphumela etholakala ekuhlolweni okungahlelekile kwansukuzonke akumele isetshenziselwe ukubheka ukuthi umfundi uyadlulela yini ebangeni elilandelayo nenhloso yokukhipha izitifiketi. 4.3 UKUHLOLA OKUHLELEKILE Yonke imisebenzi yokuhlola eyenza uhlelo lokuhlola okuhlelekile ngonyaka ithathwa njengokuhlola okuhlelekile. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile imakwa othisha babhale phansi ukuze kubonakale ukuthi umfundi uyaqhubekela yini ebangeni elilandelayo.Yonke imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kumele imodareyithwe ukuqinisekisa ukuba sezingeni nokugcinwa kwemigomo efanele. Ukuhlola okuhlelekile kunikeza uthisha amasu okubheka nokuhlola inqubekela phambili yabafundi ebangeni nasesifundweni esithile. Izibonelo zokuhlola okhlelekile kufaka izivivinyo, ukuhlola, imisebenzi eyenziwayo, amaprojethi, okwethulwa ngokukhuluma, ukubonisa, ukutshengisa, (njengokuphinda uxoxe indaba, ukuqondanisa), okwenziwayo (njengokulingisa), inkulumo elotshiwe, ukuhlanganyela emisebenzini ekhulunywayo (njengengxoxo yababili, izingxoxo) imisebenzi ebhalwayo (njengokuqedela iphepha lokusebenzela, ukubhala isigaba noma ezinye izinhlobo zemibhalo) njll. Inhloso yokwenza Uhlelo lokuHlola ukuqinisekisa ukuba neqiniso, ukuthembeka, ukulunga nokwanela kokuhlola ngokuhola okucacile ezinhlotsheni zemisebenzi kanye nephesenti elabelwe ikhono ngalinye lolimi elisemsebenzini. 136 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Kuphinde kwethule lokho ukuhlola okugxile kuko, isib.indlela okufanele wethulwe ngayo imisebenzi. Kumsebenzi wokuhlola okuhlelekile, sebenzisa uhla lwezimpendulo, irubriki, ichecklist kanye nerating scale namanye amathuluzi afanele okuhlola ukubheka, ukuhlola nokubhala amazinga abafundi okuqonda kanye namakhono. Khetha ithuluzi lokuhlola elifanele leyonhlobo yomsebenzi.Isibonelo, irubrikhi iyona efanele kunohla lwezimpendulo kwisiqephu sombhalo wokuziqambela.uhla lwezimpendulo ilona olufanele isivivinyo sesipelingi noma umsebenzi wesi-fundo sokuqondisisa. 4.3.1 Izidingo zokuhlola okuhlelekile zolimi lwasekhaya Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kumele ihlole uhlu lwezinhlaka zamakhono olimi ukuze izinhlaka esisemqoka zihlolwe ngokuqhubeka kwethemu kanye nonyaka.othisha kufanele baqiniseke ukuthi lezi zinhlaka zihloliwe ngokungahlelekile abafundi baziswa ngendlela abasebenze ngayo ngaphambi kokuthi zihlolwe ngokuhlelekile. Konke ukuhlola emaBangeni aphakeme kwenziwa isikole, ngokohlelo lwangaphakathi lwesikole. Uhlelo lokuhlola okuhlelekile kwamaBanga 7- 9 kuhlanganisa imisebenzi yokuhlola okuhlelekile eyishumi nanye (11), okwenza u- 100%.ukuhlola okwenziwa isikole u- 40% kanti okokuphela konyaka u-60% Ukuhlola okwenziwa isikole (40%) Amabanga aphakeme anemisebenzi yokuhlola okuhlelekile eyishumi (10) ehlelwe ngalendlela elandelayo: • IBanga lesi-7 – imisebenzi yokukhulunywayo emi-4, imisebenzi ebhalwayo emi-2, izivivinyo ezi-3 nokuhlola kwaphakathi nonyaka (June) oku-1. • IBanga lesi - 8 – imisebenzi yokukhulunywayo emi-4, imisebenzi ebhalwayo emi-3, izivivinyo ezi-2 nokuhlola kwaphakathi nonyaka (June) oku-1. • IBanga lesi - 9 – imisebenzi yokukhulunywayo emi-4, imisebenzi ebhalwayo emi-3, izivivinyo ezi-2 nokuhlola kwaphakathi nonyaka (June) oku-1. Izivivinyo zokuphela konyaka (60%) Isivivinyo sokuphela konyaka siqukethe imisebenzi ekhulunywayo nebhalwayo.umsebenzi okhulunywayo, okuliphepha loku-1 u-20.8%.iphesenti kufanele livele kulemisebenzi emine ekhulunywayo eyenziwe onyakeni. imisebenzi ebhalwayo, okufanele yenziwe ngaphansi kwezimo eziqhashelwe, kufaka aphepha ama- (2) nama- (3) ngokulandelana kwiBanga lesi – 7 nelesi-8 kanye neBanga lesi-9. AmaBanga lesi-7 nelesi-8 • Iphepha lesi - 2 – isifundo sokuqondisisa, ulimi engqikithini kanye nezimpendulo emibhalweni yobuciko • Iphepha lesi - 3 – okubhalwayo (imibhalo yobuciko, i-Eseyi nemibhalo edlulisa umyalezo) IBanga lesi - 9 • Iphepha lesi - 2 – isifundo sokuqondisisa kanye nolimi engqikithini • Iphepha lesi - 3 – okubhalwayo (imibhalo yobuciko, i-Eseyi nemibhalo edlulisa umyalezo) • Iphepha lesi - 4 – izimpendulo emibhalweni yobuciko 137
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 4.3.2 Izinhlobo zemisebenzi ngethemu Izinhlobo zokuhlola ezisetshenzisiwe kumele zibe sezingeni elifanele ngokweminyaka nangokokukhula. Isimo salemisebenzi kumele siphathe okuqukethwe isifundo, kubuye kufake izinhlobonhlobo zemisebenzi ezakhelwe ukufeza injongo yesifundo.kumelwe isekelwe kulwazi namakhono enziwe ngaleyo themu.Sebenzisa uhla lokufundisa lwethemu lebanga ngalinye ukukhetha izinhlobo zemisebenzi kanye namakhono adingekayo kwingxenye ngayinye yonsebenzi wokuhlola ohlelekile.Isibonelo, uma uhlela isiqephu sokubhala ngokuziqambela ebangeni lesi-7, ithemu yoku-1 ufuna abafundi babhale inkondlo, ungalindela ukuthi ‘babhale imisho elinganayo evumelanayo’kumele kube yilokho okufundisile.Uma uhlela umbhalo wolwazi ngethemu yokuqala, kuyofanele babhale besebenzisa uhlaka olufanele.Ngokufanayo ekulaleleni nasekukhulumeni, angekhe ucele abafundi ukuthi banike ingxoxo emfishane ebangeni lesi-7, kuthemu yoku-1, ngoba lokho kufundiswa kamuva. Ukuhlola okuhlelekile kumele Kubhekelele amazinga abafundi okuhlakanipha ahlukahlukene njengoba kubonisiwe lapha ngezansi. Kungasetshenziswa izinhlobo ezahlukene zemibuzo njengaleyo efuna impendulo eyodwa (multiple choices), imibuzo evalekile (cloze), eqhathanisayo kanye naleyo eqondile. Ithebula loku-1 Amazing Iphesenti okusebenzisa Umsebenzi lomsebenzi umqondo Umqondo osobala Imibuzo eqondene nokutholakala kolwazi olusobala olutholakala embhalweni (izinga loku-1) • Gagula izinto/abantu/izindawo/ingxenye yokuphelele. • Yethula amaqiniso/izizathu/amaphuzu/imibono • bona izizathu/abantu/imbangela … Ukulungisa • nika uhla lwamaphuzu/amaqiniso/amagama/izizathu … kabusha (izinga lesi-2) • chaza indawo/abantu/umlingiswa... • yamanisa isigameko/isigcawu/ulwazi olutholakala ngokukhula nokwenzeka Amazinga kwezinto … eloku-1 nelesi - 2: 40% Imibuzo edinga ukuhlaziya, ukuhlelwa kwemiqondo noma ukuhlelwa kolwazi olubekwe ngokusobala olutholakala emibhalweni. • finqa amaphuzu asemqoka/imibono/okwenziwayo/okungenziwa/hlanganisa ndawonye okufanayo... • Hlanganisa izinto ezifanayo • nikeza okufanayo/okungumehluko… • nikeza ngokusamfanekiso… ukucabangela Imibuzo edinga umhlolwa akwazi ukubhekisisa ulwazi olwethulwe emibhalweni (izinga lesi-3) labekwa ngokusobala ngokusebenzisa ulwazingqangi lwakhe. • Chaza umbonongqangi … • Qhathanisa imibono/indlela okubukwa ngayo izinto/izenzeko … • •Iyini inhloso yombhali (noma umlingiswa) okuhlosiwe/indlela abuka ngayo izinto/isizathu … Izinga lesi-3: • Chaza imbangela/umthelela we… 40% • Ngabe isenzo/ukuphawula/indlela abuka ngayo (njll) kuvezani ngomxoxi/ umbhali/umlingisi … • Ngabe isifaniso/isingathekiso/imifanekisomqondo kunamthelela muni ekuqondeni kwakho • ucabanga ukuthi uzoba yini umphumela/umthelela njll wesenzo/isimo … 138 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Amazing Iphesenti okusebenzisa Umsebenzi lomsebenzi umqondo Ukuhlolisisa (izinga Le mibuzo imayelana nezinqumo ezithinta ubugugu nokunohlonze. Lokhu lesi-4) kufaka izinqumo mayelana nokuqinisekisa ubukhona bento, iqiniso nombono, nokukholeka, ukukwazi ukucabanga nokuqonda, ukuphikisana, kanye nezinto ezifana nokuthandeka, nokwamukeleka kwezinqumo nezenzo nokwaziswayo emphakathini: • Ucabanga ukuthi lokhu okwenzekile kuyakholeka/kungenzeka? • Ingabe impikiswano yombhali inobuqiniso/ukucabanga nokuhluzeka/ nomnqamula juqu … • xoxa/phawula ngokuhlolisisa ngezezo/inhloso/indlela okubonwa ngayo izinto/ iziphakamiso/isiqondiso … • Uyavumelana nombono/isitatimende/okubonile/ukuhumusha..? • Ngokwakho ukubona, ngabe umbhali/umlandi/umlingiswa ufanele yini ukubeka umbono/ukuphakamisa lokhu? (sekela impendulo yakho/nikeza isizathu sempendulo yakho). • Ngabe ukuziphatha/ukwenza izinto ngendlela enza ngayo umlingiswa ifanele yini/kwamukelekile kuwena? Nikeza isizathu sempendulo yakho. Amazinga ele- • Ngabe izenzo zomlingiswa/indlela enza ngayo izinto/isisusa kumveza kanjani 4 nele-5: 20% ngokwesimo esamukelekile ngokwamagugu? • Xoxa ngokucophelela/phawula ngokwezinqumo zamagugu ezitholakala embhalweni. Le mibuzo ihlose ukuhlola umthelela wokomqondo nokokuncoma Umbhalo kohlolwayo. Kugxilwa kakhulu endleleni aphendula ngayo ebheka ukuphakama komoya ngokuqukethwe, ukukhonjwa kwabalingiswa noma izehlakalo nendlela aphendula ngayo ekusetshenzisweni kolimi ngumbhali (njengokukhethwa kwamagama nemifanekisomqondo) • Xoxa ngempendulo yakho uyibhekise embhalweni/isehlakalo/isimo/udweshu/ ukuncoma (izinga ungqingetshe. lesi-5) • Uyazwelana nomlingiswa? Yikuphi ongakwenza uma ungahle ubhekane nalesi simo? • Phawula ngolimi olusetshenziswa ngumbhali. • Xoxa ngokuphumelela kwesitayela sombhali/isingeniso/isiphetho/ imifanekisomqondo/ukusetshenziswa kwamasu obunkondlo/amasu emibhalo. 4.4 UHLELO LOKUHLOLA Uhlelo lokuhlola lwakhelwe ukusabalalisa imisebenzi ehlelekile kuzona zonke izifundo esikoleni ngokwethemu.Uhlelo lokuhlola kumelwe ludwetshwe isikole lukhombise izinsuku okuzokwenziwa ngazo umsebenzi. Izidingo zezifundo Izidingo ezifanele ukufeza imisebenzi zinikwe ngokwamaphesenti. Lapho uhlelo lubonisa amaphesenti angamashumi amabili (20) ekhono lolimi, kusho ukuthi amamaki alelo khono lolimi anikeziwe ekugcineni kufanele kube ngamaphesenti angamashumi amabili (20) esamba samamaki hayi amamaki angamashumi amabili (20). Izikole kazinqunyelwe amamaki athile abekelwe ikhono lolimi inkani nje uma ukukalwa kwalelo nalelo khono kuhlonishwa emsebenzini ngamunye ngendlela yamaphesenti anikiwe ohlelweni lokuhlola. Ake senze isibonelo ngebanga lesi-8, lapha isivivinyo solwazi lolimi singahlelelwa amamaki angamashumi amahlanu (50) noma ngaphezulu, inkani nje uma isikalo sokugcina singadluli isikalo esivezwe ohlelweni lokuhlola. Lelithebula elilandelayo linika izidingo zokuhlola okuhlelekile oLimini Lwasekhaya: 139
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Amathebula ohlelo lokuhlola okuhlelekile IBANGA LESI- 7 Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yoku-1 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala koku-1 nokulalelwayo Ukuphinda axoxe indaba/uxoxa I-eseyi echazayo/elandayo Isifundo sokuqondisisa ngenkondlo/inkulumompendulwano/ nokusetshenziswa kolimi Incwadi yobungani/ukubukeza/ eyeqembu/ingxoxo yomkhandlu. inkulumompendulwano Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-2 UMSEBENZI WOKU- 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala UMSEBENZI WESI-3: nokulalelwayo Ukulalela isifundo sokuqondisisa/ imibhalo yobuciko: imibuzo Ukuhlolwa kwaphakathi nonyaka ingxoxo/inkulumo engalungiselelwe/ esengqikithini Iphepha lesi-2: isifundo sokuqondisisa, ingxoxo yeqembu ngokunika ukusetshenziswa kolimi nemibhalo imiyalelo. yobuciko Iphepha lesi-: 3 Ukubhala: I-eseyi eyodwa nombhalo odlulisa umyalezo owodwa Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-3 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala sesi - 3 nokulalelwayo Umdlalo wokulingisa/inqubo I-eseyi echasisayo/elandisayo Isifundo sokuqondisisa yomhlangano/ukufunda nokusetshenziswa kolimi Uhlelo/i-agenda namaminithi okungalungiselelwe/ukunika NOMA izinkomba/ingxoxo yesigungu/ umkhandlu. Umbhalo wobuciko Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-4 UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI- – 2: Isivivinyo sokuphela nokulalelwayo konyaka Ukufunda kuzwakale/Inkulumo mpikiswano/ingxoxo Iphepha -1: Okukhulunywayo yeqembu/inkulumo enga/elungiselelwe Iphepha- 2: Isifundo sokuqondisisa, ulimi nemibhalo yobuciko (amahora-2) Iphepha- 3: Imibhalo (Ihora -1) 140 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 IBANGA LESI - 8 Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yoku-1 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala koku-1 nokulalelwayo Ingxoxo yeqembu – imibhalo umbiko wephephandaba/isiqeshana Ulimi nokuqondisisa ebonwayo/ukulalela isifundo Indaba elandisayo/ejeqeza emuva sokuqondisisa/inkulumo engalungiselelwe/ingxoxo yeqembu/ inhlolokhono. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-2 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala samaphakathi nonyaka nokulalelwayo Ukulalela ngokuqondisisa/ukunika Inhlolokhono/umyalelo umbhalo/ Iphepha loku-1: Okukhulunywayo izinkomba/isigungu/ingxoxo ukubuyekeza indaba Iphepha lesi-2: Ukuqondisisa, yomkhandlu/inkulumo mpikiswano. Ukusetshenziswa kolimi kanye imibhalo yobuciko Iphepha lesi-3: Ukubhala Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-3 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala koku-1 nokulalelwayo Inkulumo mpendulwano/Inkulumo enga/ Indaba echazayo/indaba edazayo Ukuqondisisa kanye nokutshenziswa elungiselelwe/ukuxoxa indaba/ukufunda kolimi Incwadi yobungani/ okulungiselelwe. inkulumompendulwano Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-4 UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo sokuphela nokulalelwayo konyaka Inkulumo mpikiswano/ingxoxo/ingxoxo yamaqembu/ Iphepha loku-1: Okukhulunywayo inkulumompendulwano. Iphepha lesi-2: Ukuqondisisa, ulimi kanye nemibhalo yobuciko (amahora ama-2) Iphepha lesi-3: Ukubhala (ihora) 141
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 IBANGA LESI - 9 Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yoku-1 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: Ukuhlola 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala koku-1 nokulalelwayo Ukufunda okulungiselelwe/ingxoxo Indaba echazayo/elandisayo Isifundo sokuqondisisa kanye nokusetshenziswa kolimi Incwadi yobungani/ukubuyekeza/ inkulumo-mpendulwano Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-2 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala samaphakathi nonyaka nokulalelwayo Ukufunda okungalungiselelwe/inkundla/ Ukubuyekeza/umbhalo/uhlelo Iphepha 1: Okukhulunywayo ingxoxo yeqembu. lwengxoxo/isaziso/i-ajenda Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa, yomhlangano namaminithi ukusetshenziswa kolimi (Amahora ama- 2) Iphepha 3: Ukubhala (Ihora) Iphepha 4: Inganekwane (Ihora) Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-3 UMSEBENZI WOKU- UMSEBENZI WESI-3: isivivinyo 1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-2: Ukubhala sesibili nokulalelwayo Inkulumo elungiselelwe/umdlalo Indaba echazayo/elandisayo/eveza Isifundo sokuqondisisa kanye wokulingisa/inkulumo mpendulwano/ amaqiniso/edaza inkani nokusetshenziswa kolimi ingxoxo ye-CV/incwadi yefa/ I-CV kanye nencwadi ehambisana nayo ithestamente. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi-4 UMSEBENZI WOKU-1: Okukhulunywayo UMSEBENZI WESI-3: Isivivinyo sokuphela nokulalelwayo konyaka Inkulumo-mpikiswano/i-inthavyu/ingxoxo/inkulumo Iphepha 1: Okukhulunywayo elungiselelwe/inkulumo enga/elungiselewe/iqembu. Iphepha 2: Isifundo sokuqondisisa, ukusetshenziswa kolimi Inkundla/umkhandlu/ukulalela isifundo sokuqondisisa/inqubo (Amahora ama-2) yomhlangano Iphepha 3: Ukubhala (Ihora) Iphepha 4: Inganekwane (Ihora) 142 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ngokwamaBanga Ithebula loku-1: ibanga lesi-7 Ukuhlola okuhlelekile Maphakathi nonyaka Isivivinyo sokuphela konyaka 40% 60% Ukuhlola kwesikole (SBA) Amaphepha esivivinyo sokuphela konyaka 40% 39.2% 20.8% Imisebenzi yokuhlola eyi-10 Izivivinyo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola okukhulunywayo: • Imisebenzi yokukhulunywayo Iphepha lesi - 2: isifundo sokuqondisisa, emi-4 ukusetshenziswa kolimi nobuciko Iphepha loku - 1 bomlomo • Imisebenzi ebhalwayo emi - 2 Ukulalela Iphepha lesi - 3: ukubhala • Izivivinyo ezi -3 Ukukhuluma • Isivivinyo esi -1 examination Ukufunda (maphakathi nonyaka) Imisebenzi ekhulunywayo eyenziwe enyakeni yenza ukuhlola kokuphela konyaka. Ithebula lesi - 2: iBanga lesi - 8 Ukuhlola okuhlelekile Maphakathi nonyaka Isivivinyo sokuphela konyaka 40% 60% Ukuhlola kwesikole (SBA) Amaphepha esivivinyo sokuphela konyaka 40% 39.2% 20.8% Imisebenzi yokuhlola eyi-10 Izivivinyo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola okukhulunywayo: • Imisebenzi yokukhulunywayo Iphepha lesi - 2: isifundo sokuqondisisa, emi-4 ukusetshenziswa kolimi nobuciko Iphepha loku - 1 bomlomo • Imisebenzi ebhalwayo emi - 3 Ukulalela Iphepha lesi - 3: ukubhala • Izivivinyo ezi -2 Ukukhuluma • Isivivinyo esi -1 examination Ukufunda (maphakathi nonyaka) Imisebenzi ekhulunywayo eyenziwe enyakeni yenza ukuhlola kokuphela konyaka. 143
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ithebula lesi - 3: iBanga - 9 Ukuhlola okuhlelekile Maphakathi nonyaka Isivivinyo sokuphela konyaka 40% 60% Ukuhlola kwesikole (SBA) Amaphepha esivivinyo sokuphela konyaka 40% 39.2% 20.8% Imisebenzi yokuhlola eyi-10 Izivivinyo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola okukhulunywayo: • Imisebenzi yokukhulunywayo Iphepha lesi - 2: isifundo sokuqondisisa, emi-4 ukusetshenziswa kolimi Iphepha loku - 1 • Imisebenzi ebhalwayo emi - 3 Iphepha lesi - 3: ukubhala Ukulalela • Izivivinyo ezi -2 Iphepha lesi-4: inganekwane Ukukhuluma • Isivivinyo esi -1 (maphakathi Ukufunda nonyaka) Imisebenzi ekhulunywayo eyenziwe enyakeni yenza ukuhlola kokuphela konyaka. Isimo samaphepha esivivinyo – amaBanga 7-9 Isimo samaphepha esivivinyo (isivivinyo samaphakathi nokuphela konyaka) iBanga lesi -7 % iBanga lesi - 8 % iBanga lesi - 9 % Iphepha loku-1: Iphepha loku-1: Iphepha loku-1: Okukhulunywayo Okukhulunywayo Okukhulunywayo nokulalelwayo: 30 nokulalelwayo: 30 nokulalelwayo: 30 Ukufunda kuzwakale, ukulalela Ukufunda kuzwakale, ukulalela Ukufunda kuzwakale, ukulalela nokukhuluma nokukhuluma nokukhuluma Iphepha lesi - 2: okubhalwayo Iphepha lesi - 2: okubhalwayo Iphepha lesi - 2: okubhalwayo Ukufunda isifundo Ukufunda isifundo Ukufunda isifundo sokuqondisisa (15) sokuqondisisa (15) sokuqondisisa (10) 40 30 Ulimi olususelwe engqikithini 40 Ulimi engqikithini (15) Ulimi engqikithini (15) (15) ukuphendula umbhalo ukufingqa (amamaki ayi -10 ukuphendula umbhalo wobuciko (10) aguqulwe aba ngamaphesenti wobuciko (10) ama - 5%) Iphepha lesi - 3: okubhalwayo Iphepha lesi - 3: okubhalwayo Iphepha lesi - 3: okubhalwayo 30 30 30 ukubhala – i-eseyi (20) ukubhala – i-eseyi (20) ukubhala – i-eseyi (20) nemibhalo edlulisa umyalezo nemibhalo edlulisa umyalezo nemibhalo edlulisa umyalezo (10) (10) (10) Iphepha lesi - 4: ukuphendula umbhalo wobuciko (10) • Ubunkondlo • izinganekwane • indaba emfishane 10 • inoveli • umdlalo • (amamaki angama -20 ngayinye kulezinhlobo zombhalo aguqulwe aba ngamaphesenti ayi -10%) 144 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Izinhlobo zokulalela ezisetshenzisiwe kumele zibe sezingeni elifanele ngokweminyaka nangokukhula. Isimo salemisebenzi kumele siphathe okuqukethwe isifundo, kubuye kufake izinhlobonhlobo zemisebenzi eyakhelwe ukufeza injongo yesifundo. Ukuhlola okuhlelekile kumele kubhekelele amazinga abafundi okuhlakanipha okuhlukene njengoba kukhonjisiwe lapha ngezansi: 4.5 UKUReKHODA NOKUBIKA Ukurekhoda kuyinqubo lapho uthisha egcina khona indlela abafundi abesebenze ngayo emisebenzini abebehlolwa kuyo. Iveza ukuphumelela kwabafundi ekuzuzeni ulwazi njengalokhu kubekiwe eSitatimendeni Senqubomgomo Yohlelo lokuFunda Nokuhlola. Amarekhodi okusebenza kwabafundi kumele anikeze ubufakazi bokukhula komqondo wabafundi ebangeni nokuveza ukuthi sebekulungele ukukhushulelwa ebangeni elilandelayo. Amarekhodi okusebenza kwabafundi kumele abuye asetshenziswe ukuqinisekisa inqubekela-phambili eseyenziwe uthisha kanye nabafundi enqubweni yokufunda nokufundisa Ukubika kuyinqubo yokwazisa ngokusebenza kwabafundi kubazali, esikoleni kanye nabanye abambandakanyekayo kwezemfundo. Ukusebenza kwabafundi kungabikwa ngezindlela eziningi ezahlukene. Lokhu kumbandakanya amariphoti, umhlangano wabazali, izinsuku zokuzobona imisebenzi yabafundi esikoleni, ukuxoxisana kukathisha nomzali, ukushaya izingcingo, ukubhalelana izincwadi, inyuziletha yekilasi noma yesikole, njll. Othisha bawo wonke amabanga babika besebenzisa uhlelo lwamaphesenti ngokwezifundo zabo emaBangeni R – 12. Amazinga okuphumelela anhlobonhlobo kanye namaphesenti ahambisana nawo atshengisiwe kuleli thebula elingezansi: AMAKHODI AMAPHESENTI OKUREKHODA NOKUBIKA AMAKHODI INCAZELO MAKHONO AMAPHESENTI 7 Impumelelo ngamalengiso 80 – 100 Impumelelo eseqophelweni eliphezulu 6 70 – 79 kakhulu 5 Impumelelo eseqopheleni eliphezulu 60 – 69 4 Impumelelo ngokwanelisayo 50 – 59 3 Impumelelo ngokufanele 40 – 49 2 Impumelelo ngokuyingxenye 30 – 39 1 Impumeleo ngokungenele 0 – 29 Othisha bazorekhoda uqobo lwamamaki maqondana nemisebenzi, ngokusebenzisa iphepha lokurekhoda nokubika amaphesenti amamaki esifundweni ngasinye eripotini lomfundi. 145
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 4.6 UKUMODAREYTHA IMISEBENZI YOKUHLOLA Ukumodareytha kuyinqubo eqinisekisa ukuthi imisebenzi yokuhlola ilungile, inobuqiniso, ithembekile. Ukumodareyitha kumele kwenziwe esikoleni, kusiyingi, nakusifundazwe. Ukumodareytha ezingeni likazwelonke kungenziwa kuzifundazwe, kwiziyingi nezikole ezikhethiwe.Izindlela zokumodareyitha ngokugcwele nangokufanele kumele zenziwe ukukhulisa izinga lokwethembeka ekuhlolweni kwazo zonke izifundo. 4.6.1 Ukuhlola okuhlelekile (SBA) • Ukuhlola nezivivinyo zamabanga elesi -7 nelesi – 8 zimodareythwa esikoleni ngaphakathi. Abeluleki bezifundo kumele bamodareythe eminye yalemisebenzi uma bevakashele izikole ukuqinisekisa izinga elifanele lemisebenzi nokumodareythwa kwasesikoleni. • Ukuhlola nezivivinyo zebanga lesi – 9 kumele zimodareythwe ezingeni lesiyingi nesifundazwe. Lenqubo izophathwa umnyango wezemfundo wesifundazwe. • Abeluleki bezifundo kumele bamodareythe isampula yamaphepha okuhlola nezivivinyo ngaphambi kokubhalwa ngabafundi ukuqinisekisa izinga elifanele nokubonisa othisha indlela yokusetha lemisebenzi. 4.6.2 Imisebenzi yokuhlola ekhulunywayo nelalelwayo • Amabanga 7 - 9: umsebenzi ngamunye wokukhulunywayo ozosetshenziswa njengengxenye yohlelo lokuhlola kufanele ufakwe kwinhloko yesifundo umodareythwe ngaphambi kokuthi abafundi bawuzame umsebenzi.othisha kufanele bahlole imisebenzi yokuhlola ekhulunywayo. • Umeluleki wesifundo noma umhloli wesifundazwe okhethiwe kumele amodareythe isampula lemisebenzi yokuhlola ekhulunywayo ngenkathi evakashele esikoleni ukuqinisekisa izinga lomsebenzi nokumodareythwa kwasesikoleni. • Umhloli othunywe umnyango wezemfundo eyisisekelo angamodareytha isampula lemisebenzi yokuhlola okukhulunywayo kwebanga lesi – 9. 4.7 OKUJWAYELEKILE Lo mqulu kumele ufundwe umbandakanywa nale miqulu elandelayo: 4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R – 12; kanye ne- 4.7.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R – 12. 146 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 IZINCAZELO ZAMAGAMA I - akhronimi/igamamfingqwa - igama eliphimisekayo elakhiwa ngokusebenzisa uhlamvu/izinhlamvu zokuqala zalelo gama noma lowo mushwana (e.g. uTHAFUZWE). ULimi lokwEngeza (bheka noLimi LwaseKhaya) - ulimi olufundwayo kwengezwa kolwasekhaya lomfundi. Ubuliminingi obengezayo - nxa umuntu efunda ulimi (noma izilimi) ukwengeza olimini lwakhe lwasekhaya. Lolu limi aluthathi isikhundla solimi lwasekhaya kodwa lufundwa kanye nalo. Ohlelweni lokufunda ubuliminingi obengeziwe, ULimi LwaseKhaya liyaqiniswa lugcinwe, ngenkathi olunye ulimi olufundwayo luthathwa njengolimi olwengezwayo nje (isib. Zonke izilimi ezengeziwe, kumbandakanya uLimi lokuFunda nokuFundisa, zifundiswa zihambisana noLimi lwasEkhaya, kodwa azithathi isikhundla salo. Amagama asho okufanayo - (Njengoba eqhathaniswa nalawo asho okuphikisanayo), amagama amqondofana. I - anekhdothi - lokhu yindatshana ngesehlakalo esake senzeka empilweni yokhulumayo, exoxwa kuphela ngenhloso yokucacisa okuthile noma - ke ukujabulisa, ukuhlekisa noma ukuqgamisa umlingiswa othile. Amagama aphikisanayo - yigama eliphikisa elinye kulolo limi (isib. khala - hleka) ukufaneleka - ulimi lusuke lufanelekile uma lusetshenziswe ngendlela ehambisana nesimo Ukuhlola - indlela ehlelekile neqhubekayo yokuthola ulwazi ngamakhono omfundi okwenzeka ngezindlela ezehlukene. Umsebenzi wokuhlola – umsebenzi osetshenziselwa ukuhlola abafundi onenani elithize lemisetshenzana noma izingxenye Isihloko esichaza indaba - lesi yisihloko noma ukuveza esinanyekwe ngenhla noma ngezansi kwe - athikili, kwesithombe njll. Ifanankamisa - 1. lisho ukuphinda (ngokuvamile), umsindo wonkamisa abafanayo emagameni amabili noma ngaphezulu (Isib. Yashosholoza intinginono ewumcondo). Izethameli - (1). Umfundi, umlaleli, umbukeli oqondiwe umbhalo othize, lapho kwenziwa uhlaka lwesiqeshana esilotshwayo izikhulumi/abalobi kumele bacabange ngenhloso nezethameli lapho bekhetha uhlobo lokubhalwayo. (2) empeleni izethameli yilabo bantu abeze ukuzobukela umdlalo noma umculo. Imibhalo eyiqiniso - imibhalo ekwaziyo ukuhambisana nempilo ephilwayo, nokwenzeka kwezinto. (Isib. amaphephabhuku, ama - athikili, amaphephandaba, okuqoshiwe emsakazweni nakumabonakude, izikhangiso, amalebuli emikhiqizo, amabhrosha okuvakasha, amafomu akwahulumeni, izibonelo zezincwadi zangempela). Ukuchema - (1) Umkhuba wokuthanda into noma umbono ngaphezu komunye, lokho bese kuholela ekuthini umuntu angabe esakwazi ukuthatha isahlulelo esifanele. Isihloko esichaza indaba - lesi yisihloko noma ukuveza esinanyekwe ngenhla noma ngezansi kwe - athikili, kwesithombe njll. Isisusa - (bheka nomphumela) - yilokho okudala udweshu nesimo. Ukucacisa - ukwenza ukuthi umqondo wetheksthi uzwakale kofundayo. 147
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Umushwana - isibonelo “indoda eyayigqoke ihembe elibomvu yabaleka” Umushwana oyinhloko - “indoda yabaleka”. Amagama athi “ eyayigqoke ihembe elibomvu”, umushwana okhonzile. Awukwazi ukuzimela wodwa nanxa sikhona isenzo kuwona. Imishwana ekhonzile iqala ngesihlanganiso (uma kuwumushwana okhonzile omele isizathu). Eminye imishwana ekhonzile iqala ngezivumelwano zesichasiso; isib. (e.) “eyayigqoke… ” (u “ e ” isiv. sesibaluli). Isihlanganiso sihlanganisa umushwana nomusho, siphinde sihlanganise imisho emibili ephelele. Uvuthondaba –ingxenye ejabulisayo, ephumelelayo noma esemqoka yendaba.lengxenye esemqoka ayichazi isiphetho. Imibuzo evalekile – imibuzo edinga impendulo eqondile. Isibonelo, ‘Uyalithanda itiye?’ Impendulo kumele kube ‘yebo’ noma ‘cha’. ‘Uneminyaka emingakhi?’ Impendulo kumele kube, isib. ‘Ishumi’. Ukuzwakala - (1) ikhono lokwazi ukuqonda nokweneka ngohlelo izindaba, yikho okwenza ubudlelwano obuhlanganisa kahle imibono ukuze isigaba sinikeze umqondo ozwakalayo nobumbene. (2) Kungabuye kusho ukuba nolwazi olwenele lohlelo, ukuze kwedluliswe kahle umlayezo, noma - ke isakhiwo esihle somusho. Uma uhlelo luxovekile, umusho awuzwakali kahle. Ukulandelana - ukuhlanganiswa kwemisho noma izigaba ngezihlanganiso, izabizwana nokuphindaphinda. Fanisa (bheka no - qhathanisa) - ukubheka lokho okwenza ukuthi izinto zifane. Udweshu - ukungqubuzana noma ukwehluka kwemibono yabalingiswa endabeni kanye nezimo zabo; udweshu emibhalweni lungabangwa nawukungqubuzana kwezifiso noma lokho umuntu akwazisayo noma akukhonzile. Isihlanganiso - igama elisetshenziswa ukuhlanganisa imisho (Isib. UNoxolo ungumdlali ovelele esikoleni futhi uzimisele nasezifundweni zakhe). Amaklishe - amagama asetshenziswa ngokweqile, afakwe nje noma kungasafanele (Isib. Izingane uma zikhuluma ziyathanda ukuphindaphinda la magama: “Kusho ukuthi.., “ nalapho kungasadingekile). Izimo - ngaso sonke isikhathi, imibhalo ibhalwa isetshenziswe ezimweni ezithile, isimo simbandakanya indawo eyendlalekile kanye neqoqekile, kuhambisana nezimo zasekuhlaleni, isikompilo kanye nezepolitiki, isimo singabuye sisho lokhu okuza kuqala noma ngemuva kwegama noma kombhalo. Izinkomba kwindikimba –ukusetshenziswa kwamagama azungeze igama elingaziwa ukuthola okushiwo igama. lelisu lokufunda lingafundisa ngokuhlanganyela nolwazimagama. Ukufanisa (bheka nokuqhathanisa) - ukubheka indlela izinto ezehluke ngayo. Izimiso - imithetho nemikhuba eyamukelekile olimini. Ezinye izimiso ziyasiza ukwedlulisa umlayezo (isib. imithetho yohlelo, izimpawu zokukhuluma, uhlobo oluthile lokubhala izinhlamvu nosonhlamvukazi.); ezinye zisiza ekwethuleni okuphethwe (isib. okuqukethwe, isimo sombhalo, izihloko, izenezezelo, amashadi, izihloko ezichaza indaba, izinhlu, izithombe nezinamba, ezinye izimiso zikhombisa amaphethini olimi asaphenduka umthetho okumele ulandelwe (isib. ukubingelela nokunye). Ukuhlola okuqhubekayo - ukuhlola imisebenzi yabafundi okwenziwa kusukela unyaka uqala uze uyophela. Ukuqwashisa ngobumqoka bolimi - ngokuhlolisisa ukuthi umqondo wakhiwa kanjani, ukukhumbula amandla obudlelwano obukhona phakathi kwezilimi, kwenza umfundi aqine angavumi ukukhohliseka, futhi asebenzise ulimi ngokuqaphela. 148 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Inkulumo - mpikiswano - lapha amaqembu amabili ayaqophisana. Bonke bahlose ukuheha abehlulelayo kanye nezethameli ukuthi icala labo yilo elizwakala kangcono kunalelo lelinye iqembu. Incazelo eqondile (bheka negudliselayo) – incazelo eqondile yegama. Igama elisuselwe kwelinye - leli yigama elisuselwe kwelinye, noma emsukeni; ngokwejwayelekile lakhiwa ngokuphongoza nangokujobelela izakhi Ulimi lwesifunda/lwesigodi - ulimi olusetshenziswa ngumphakathi othile, luyehluka kwezinye izinhlobo zalo lona lolo limi ngokwamagama, isakhiwo nokuphinyiswa kwamagama. Isakhiwo esisusa usinga - (1) indlela elandela izwi nezwi okubhalwa ngayo imidlalo. (2) ukuhleleka kwesakhiwo izigcawu nezinkundla, abadlali kanye nezimpawu zolimi emdlalweni. Ukwakha isiphetho – ukusebenzisa umkhondo obhaliwe noma obukwayo ukuthola lokho okungagagulwanga embhalweni. Ukulungisa amaphutha - inqubo yokuphindaphinda ubhala uhlaka lombhalo, kuhlangene nokulungisa uhlelo kanye nokusetshenziswa kolimi, izimpawu zokubhala, ukulungisa upelomagana, ubuye ubheke nokubhala imibono ngendlela ezwakalayo nesakhiwo silandelane kahle. Umphumela (bheka isisusa) - umphumela wesehlakalo noma isimo. Ulimi oluthinta imizwa - ulimi oluvusa imizwa kolalele/kofundayo. Umlayezo osobala (uma uqhathaniswa nocashile) - umlayezo oqondile nosobala. Hluza: nikeza uvo lwakho, thatha isinqumo, yakha imibono ngokufundile. Izifengqo (njengoba kuqhathaniswa nolimi olubheka ukulandelana nje kwamagama) - amagama noma imishwana esetshenziswa ngendlela engabeki izinto obala (isib. isifaniso, isenzasamuntu, isingathekiso njalonjalo). Ukugeleza - leli yigama elathathelwa ekugelezeni komfula elisho ukunamathelana nokulandelana okunikeza ulimi ubunjalo balo ngokwemvelo, ukusetshenziswa nokuhunyushwa kwalo kalula. Inkundla - iqembu lingakhuluma noma liqophisane nelinye lakwesinye isikole, noma ekilasini, ngokwehlukanisa abafundi ngamaqembu amane, kube yilowo nalowo akhulume ngengxenye ethile yesihloko. Owahlulelayo usezobheka ukuthi yiliphi eliphuma phambili. Izinhlobo zemibhalo - imbhalo yehlukaniswa ngezinhlobo zawo; kungaba inoveli, umdlalo, izinkondlo, incwadi yomsebenzi noma incwadi yobungani Ukukhuluma ngezitho zomzimba - kulapho okhulumayo esesebenzisa ubuso noma isitho esithile somzimba ukucacisa lokho akushoyo (isib. anganqekuzisa ikhanda ekhombisa ukuvumelana nokushiwoyo). Umbhalomdwebo - umbhalo owethulwe ngemidwebo (ukudweba noma ukubumba okuthile). Ukufunda okuholwayo – umhlangano weqembu wokufunda lapho bonke abafundi besezingeni elifanayo uthisha ngokufunda ukufunda ukuze kuye ngokukhula ukuzimela abafunda. 149
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Ukubhala okuholwayo –kufaka umuntu oyedwa noma amaqembu amancane abafundi bebhala izinhlobo ezihlukene zemibhalo emuva kwesifundo esifishane esenziwe nguthisha ngezinhlaka zokubhala njenge: simo, izimpawu zokukhanyisa, ukusetshenziswa kolimi noma upelomagana Imibuzo esezingeni eliphezulu – imibuzo edinga ukuthi umfundi ahlanganise ulwazi oluvela ezingxenyeni ezihlukene zombhalo (sbi. Ukuhlela umqondo), ukucabangela (isib. Ukuthola lokho okungagagulwanga), ukuhlolisisa okwenzekile (sib. Nika umbono) kanye/noma ukuncoma umbhalo (isib. Shono ukuthi ukuthandile noma awukuthandanga nokuthi kungani) ULimi LwaseKhaya (bheka noLimi lokuQala lokwEngeza) - ulimi olufundwa yingane ngokulingisa ekhaya, ulimi esicabanga ngalo. Omabizwafane – amagama abizwa, apelwe ngendlela efanayo kodwa achaza okuhlukene (isib. inyanga’) Umfanekiso –isithombe noma okumele into ethile Umfanekiso - mqondo - amagama, imishwana nemisho eyakha izithombe engqondweni; isib. Isifaniso, isingathekiso, nesenzasamuntu. Okushiwoyo (uma kuqhathaniswa nokucacisiwe) yilokho okuqondiwe etheksthini kodwa kube kungabekiwe kwagqama. Okusobala (uma kuqhathaniswa nokufihlekile) - ukubeka inkulumo ngendlela elula neqondile kusetshenziswa amagama njengoba enjalo. Uhlanganisa – lo umthetho wemfundo othi umuntu unelungelo lokufunda. Okuncane okudingekayo kubafundi bonke kucacisiwe ukuze labo abanezidingo ezingavamile, izidingo ngokwemizwa nangokomzimba balungiselelwe. Izinga lokufunda ngokuzimela – izinga lapho umfundi engafunda umbhalo ngama-95% ngokuyikho (isib. Kungabi namaphutha angaphezu kwelilodwa emagameni angama-20 afundiwe). Ukucabangela - ukusebenzisa umkhondo obhaliwe noma obukwayo ukuthola lokho okungagagulwanga embhalweni. Ukuhlongoza - ukuqala ukwenza into (isib. ukuqala ingxoxo) Ukuxoxisana kwababili - umsebenzi wokuqoqa ulwazi noma ingxoxo yabantu yobuso nobuso ngenhloso ethile. Ubuviyoviyo - (1) (ukusho ngephimbo lokucula) - iphethini lephimbo lenkulumo elibonisa izakhiwo zohlelo njengemisho nemishwana. (2) Lokhu kuphinda kusize ukwehlukanisa phakathi kwesitatimende nombuzo, kuveze nemizwa nesimo sokhulumayo. Izindlela ezahlukene zokusetshenziswa kolimi - lokhu kwenzeka uma kukuncane kakhulu okuzuziwe olimini maqondana nolwazimagama, ukwakhekha nokuphinyiswa kwawo, lokhu - ke kuyehluka ngokwezindawo lapho ulimi lukhulunywa khona. Amalitheresi - izinhlobo ezehlukene zemibhalo (isib. ehlolisisayo, ebukwayo, amagrafu). Ukwazi ukufunda nokubhala - ikhono lokwazi ukufunda nokubhala nokusebenzisa ulwazi ezimweni nangezinhloso ezehlukene, nokubhalela izinhloso ezehlukene. Ukwazi ukuguqula Imibhalo ebhalwe ngamagama angejwayelekile kube ajwayelekile, ukuze umuntu oqonde ngendawo aphila kuyo. 150 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Incazelo eqondile (bheka negudliselayo) - incazelo yegama ngokulandelana kwamazwi Imibuzo eszingeni eliphansi – imibuzo efuna umfundi akhumbule imininingwane, isib.obani abalingiswa abasemqoka endabeni? Ubani igama lomlingiswa osemqoka ? Ulimi olukhohlisayo - ulimi olunamandla lokuthi umuntu akholwe futhi ebe engaboni ukuthi uyakhohliswa, isib. Inkulumo yezepolitiki, inkulumo yokuthengisa, isikhangiso njll. Ulimi lwemibhalo - ulimi olusetshenziswa lapho kukhulunywa ngemibhalo kumbandakanya amagama afana nesimo, isitayela, isakhiwo nenkulumompendulwano. Amasu obuciko bokukhuluma - amasu afana nokusebenzisa ikhefu, ukuphindaphinda okusetshenziswa isikhulumi sibeke inkulumo ngendlela ezwakalayo nevumisayo. Amanye amasu kungaba akhohlisayo, ukuze umuntu avumelame nawe. Imibhalo esebenzisa izinhlobo eziningi zokuxhumana - izinhlobo zezilinganiso okungaba ezibhaliwe, ezibonwayo, imisindo amavidiyo njll. Ifuzamsindo - lapha kusetshenziswa igama elimsindo walo ufana nomsindo lowo uchazwayo. Lilingisa umsindo owenziwa yinto ethile ephilayo noma engaphili. Lowo umsindo ofuze umsindo owenziwa enye into (Isib. UMelusi wavuswa ubugodlogodlo besitmela). Umoya - isimo somoya embhalweni, ukhombisa imizwa noma isimo senqondo yomlingiswa, kuphinda kusho nesimo esivezwa imibhalo abonwayo, azwakalayo kanye nalawo esebenzisa izinhlobo eziningi zokuxhumana. Ifonti - uhlobo nobungako bezinhlamvu ezisetshenziswa lapho kubhalwa ngomshini (isib. I - 12pt (ubungako) iTimes New Roman (uhlobo nesitayela sezinhlamvu). Ukulanda - ukusho izehlakalo ezihlangene ezikhulunywayo noma ezibhaliwe zishiwo ngokulandelana kwazo, endabeni. Isifanekiso - (1). ukuthola ukufana ezintweni ezibukeka zihlukile. (2) ukuthola ukufana ezintweni ezibukeka zihlukile, indlela yokuchaza okuthile, kodwa akusibona ubufakazi. Qaphela isifanekiso okungesona. Kumele kube nokuqondana okucacile phakathi kwento echazwayo kanye nemininingwane yaleyo okufanekiswa nayo. Indida - ukubeka inkulumo ngendlela ephicayo engqondweni. Imibuzo evulelekile – imibuzo engaphendulwa ngezindlela ezihlukene; umfundi kufanele aphendule imibuzo ngawakhe amagama.Isibonelo, ucabanga ukuthi kungani umfana ebalekile? Ucabanga ukuthi bokumele enze njani? Okzimoroni - ukusetshenziswa kwamazwi ndawonye amqondo wawo uphikisanayo, asetshenziswa ngehloso yokuveza okuthile, ngokwejwayelekile asetshenziswa nezichasiso ezichaza ibizo elimumethe umqondo oliphikisayo. (Isib. UJabulani ukhathazwa ubugqili benkululeko). Izingxoxo zamapheneli - kwakhiwa amaqembu azoxoxisana ngesihloko, kuphendulwe imibuzo ngomsebenzi. Isihlonipho - igama elisetshenziswa endaweni yelinye elihlambalazayo. (Isib. Ukudakwa - ukusutha, ukuhlanza - ukubuyisa). Izwi lomxoxi - yizwi lomuntu oxoxa indaba (isib. kuyabonakala uma kungumuntu wokuqala “ngi…” okunguyena mlingiswa endabeni, noma umuntu wesithathu lapho umxoxi ekhuluma ngo “u…”, no “ba…”. 151
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Isingathekiso - ukukhuluma ngokufanekisa izinto ezingafani ubiza into ngenye (Isib. USinenhlanhla akamuhle yilanga liphuma). Ukuhalamuza - Ukufunda ngesivinini esikhulu, ukha phezulu, ufunda izihloko ngenhloso yokuthola masishane ukuthi kuthiwani. Ukufunisela - ukusho okuqondiwe kodwa kungacacisiwe etheksthini, uze usho nokuthi kungahle kwenzekeni ngemuva kwalokho. Ukucwasana - ukungabekezelelani nokwahlulela umuntu noma iqembu labantu, umbono noma umbango. Ukuzwakala - ukukhipha izwi ngokukhulumela phezulu, ngendlela ezwakalayo, ecacile nexhumana kahle nezethameli. Ukushicilela– uma abafundi beshicilela umsebenzi wabo, bawenza waziwe ngokwabelana ngawo, isib. Ngokuwunika uthisha, ngokuwuphanyeka odongeni noma kwibhodi yezaziso. Uteku - ukudlala ngamagama aphimiseka ngokufanayo ukuze kuhlekwe noma ukwethula izimo nezinto ngendlela ehlekisayo nekitazayo. Irejista - ukusetshenziswa kwamagama ehlukene, isitayela, uhlelo iphimbo ithoni ezimweni ezihlukene (isib. imiqulu yakomkhulu ibhalwa kusetshenziswa irejista esemthethweni, ebekelwe izimiso). Ukubika - (okuhlelekile nokungahlelekile), ukunikeza ulande ngokwenzekile (isib. ngengozi eyenzeke ubhekile). Ukuphinda ufunde - ukuphinda ufunde yisu elipha nofundayo ithuba lokuthi agcine eseqonda lokho okubhalwe etheksthini. Ukuphinda usho - leli yisu lokufunda lapho umfundi exoxa futhi, afingqe umqondo wesahluko noma wesiqephu, angakwenza okukhulunywayo noma ngokubhala. Umkhondosimo - ukusetshenziswa kwegama elincike kulelo elingaziwa ukuze kufuniselwe umqondo. Leli lisu lokufunda lingasetshenziswa kanye nesifundo solwazimagama. Imvumelwano - amagama noma imigqa esebenzisa ukuvumelana kwephimbo ekugcineni kwemigqa. Ukubhuqa - inkulumo esebenzisa amazwi aziswana ngenhloso yokucasula noma yokuhlekisa ngomuntu. Umbhinqo - ukusebenzisa amazwi achaza okuthile kepha kube kuqondwe okuphambene nawo. Kusuke kusetshenziswe amazwi okuncoma kuqondwe ukugxeka (Isib. Kuyabonakala ukuthi bekuhlala inono kule ndlu yiko kungcolile: kuqondwe ukuthi bekuhlala inuku). Ukufunda ngokukha phezulu - ukuhambisa embhalweni ukuze uthole imininingwane ebalulekile yokwesekela (isib. ukufunda ngokushesha umqulu wamagama nezinombolo zezingcingo). Ukufunda ngokuhlanganyela – umsebenzi lapho abafundi befunda ngokuhlanganyela umbhalo okhulisiwe nothisha. Lesi isifundo sekilasi lonke.umbhalo osetshenziswayo uqonde iqembu eliphezulu ekilasini.abanye abafundi bazoba sezingeni lokulalela, abanye bazobe beqala ukufunda kanti abaningi bazobe befunda ngokuphelele. Lo mbhalo uzosetshenziswa izinsuku eziningana.njalo ngosuku uthisha uzokhetha okusha okuzogxilwa kuko. umbhalo usetshenziselwa ukwethula isimo sombhalo, imisindo, ukusetshenziswa kolimi kanye namakhono okufunda engqikithini. 152 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 Isifaniso - lapha kuqhathaniswa izinto ezimbili ezingafani ngoba kukhona okuthile okunobudlelwane phakathi kwazo. Sandulelwa yizakhi zokufanisa o - njenga -, fana, kuhle, okwe -, - sa - (UThuthukile muhle kuhle kwelanga liphuma). Ukufunda ngokushesha - ukufunda umbhalo ngesivivinini esikhulu ukuze kutholakale umqondo osemqoka (isib. ukufunda izihloko, izingeniso nezigaba zokuqala zephephandaba ukuze wazi izindaba ezisemqoka). Inkolelo engaguquki - lena yinkolelo esezimpandeni maqondana neqhaza okumele libanjwe ngumuntu othile. Icebo - indlela ethile yokwenza noma yokulungiselela ukuxazulula inkinga. ukugcizelela (egameni noma emushweni) – ukugcizelela ilunga elithize egameni noma igama emushweni.e Isitayela - indlela umbhali ahlela ngayo amagama ukuze afeze izinhloso ezithile. Isitayela sihlanganisa ubunjalo bombhali nombono afuna ukuwubeka. La malungiselelo ambandakanya ukukhethwa kwamagama wumbhali kanye nezakhiwo nobungako bemisho, iphimbo, nokusetshenziswa kombhinqo. Uphawu - igama elithatha noma limela indawo yenye into Omabizwafane - amagama abhalwa ngokufana aphinyiswe ngokufana, kodwa asho izinto ezingefani. (isib. Ibala - igceke, ibala - isibazi). Ukuhlelwa kwemiqondo - ukuhlanganisa imiqondo/imibono ethathwe emithonjeni yolwazi eyahlukene. Isifengqo saleyo mibono ehlanganisiswe. Umbhalo - isitatimende noma okuqanjiwe okwethulwa okukhulunywayo, okulotshiwe noma okubukelwayo ngenhloso yokuxhumana. Indikimba - umongo walokho okuxhunywana ngakho. Umbhalo ingaba nomongo ongaphezulu kowodwa, futhi kungenzeka ungabi sobala. Iphimbo - iphimbo ledlulisa umyalezo wimibhalo ethulwa okukhulunywayo. Ematheksthini alotshiwe iphimbo lizwakala ngamagama awakhethile umlobi ukuze aveze isimo sakhe. Ezithombeni zebhayisikobho iphimbo lingakhiwa ngomculo noma indlela umdlalo ohleleke ngayo esiteji. Imibhalo edlulisa imiyalezo – imibhalo yomsebenzi (isib. izincwadi, amaminiti emihlangano, imibiko, imibhalo eyenziwe ngezikhahlamezi) Ukunikezelana amathuba - izinqubo ezizimase ukunganqamuki kokuxhumana kwabantu ababili, njengokunikeza abanye ithuba lokubeka imibono yabo, ukuphinda okushoyo ukuze okuqondiwe kucace, ukungena nxa kusaxoxwa ukuze kubuyiswe abedukayo, ukwenanela ngemibuzo ukuze kucaciswe okuthile. Imibhalo ebonwayo - izinto ezibonakalayo ezedlulisa umlayezo (isib. imifanekiso yamafilimu, izithombe, okugqanyiswa ngekhompyutha, izilinganiso amakhathuni kanye nemidwebo yokupendiwe). Izwi - indawo yomlobi, ngenkathi kufundwa kubukelwe, ofundayo uyakwazi ukuthola umbono wombhali kanye nenhloso yakhe. Isu lokuhlasela amagama - isu elisetshenziswa uma kufundwa amagama angaziwa (isib. Ukulinqamula igama ngamalunga kuphinde kubhekwe iziphongozo nezijobelelo zalo, kufuniselwa incazelo). 153
ISIZULU ULIMI LWASEKHAYA AMABANGA 7-9 154 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Isizulu HL.