Setatemente sa Kharikhulamo
ya Naha (SKN)
SESOTHO PUO YA LAPENG
Setatemente sa Leano la Kharikhulamo
le Tekanyetso
Mokgahlelo o Phahameng
Dikereiteng tsa 7-9
Skip to contentCAPS document
CAPS SP HOME SESOTHO GR 7 9 WEB
Grades 7, 8, 9 Sesotho HL CAPS document, 158 pages. Read online or get the free PDF download.
Sesotho HL · Grades 7, 8, 9 · st. CAPS document, 158 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Sesotho HL
- Grade
- Grades 7, 8, 9
- Language
- St
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 158
- File size
- 1.6 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 158
Document textSearch extracted text and jump to a page.
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
DIKEREITENG TSA 7 – 9
SESOTHO PUO YA LAPENG
SLKT
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout
to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents
placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have
been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Lan-
guages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school
phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe. gov. za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www. education. gov. za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0495-4
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
SLKT
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIKAHARE
KAROLO YA 1: SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO (SLKT)
SELELEKELA LE BOITSHETLEHO . ............................................................................................3
1.1 Boitshetleho. ................................................................................................................................................. 3
1.2 Tjhebokakaretso. .......................................................................................................................................... 3
1.3 Sepheo sa Kharikhulamo ya Afrika Borwa ka kakaretso.......................................................................... 4
1.4 Kabo ya nako................................................................................................................................................. 6
1.4.1 Mokgahlelo wa Motheo......................................................................................................................... 6
1.4.2 Mokgahlelo o Mahareng. ...................................................................................................................... 6
1.4.3 Mokgahlelo o Phahameng..................................................................................................................... 7
1.4.4 Dikereite tsa 10 -12................................................................................................................................ 7
KAROLO YA 2: HO HLAHISA Puo ya Lapeng MOKGAHLELONG O PHAHAMENG ......................8
2.1 Dipuo setatementeng sa leano la kharikhulamo le tekanyetso ............................................................... 8
2.1.1 Dikgato tsa Puo .................................................................................................................................... 8
2.1.2 Bokgoni ba puo ..................................................................................................................................... 9
2.1.3 Mekgwakatamelo ya ho ruta puo .......................................................................................................... 9
2.2 Kabo ya nako ya Puo ya Lapeng .............................................................................................................. 12
2.3 Disebediswa tse Tshehetsang Ho ithuta le Ho ruta ................................................................................ 14
KAROLO YA 3 DIKAHARE LE MERALO YA HO RUTA BOKGONI BA PUO. .....................................15
3.1 Tjhebokakaretso ya bokgoni – ditshebetso le mawa, mefuta le bolelele ba ditema. .......................... 15
3.1.1 Ho mamela le Ho bua ......................................................................................................................... 15
3.1.2 Ho bala le Ho boha ............................................................................................................................. 28
3.1.3Ho ngola le Ho nehelana . .................................................................................................................... 39
3.1.4 Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo .......................................................................................... 52
3.2 Papetla ya phatlalatso ya ditema ho habahanya dikereite tsa 7 - 9....................................................... 58
3.3 Meralo ya ho ruta ....................................................................................................................................... 59
3.3.1 Kamoo ditema di hokelanang kateng saekeleng ya dibeke tse pedi .................................................. 59
3.3.2 Kamoo ditema/mesebetsi e lokoditsweng ka teng saekeleng ya dibeke tse pedi. . ............................ 60
3.3.3 Mefuta ya ditema tse kgethilweng le tse kgothaleditsweng ................................................................ 60
3.3.4 Ho momahana ha bokgoni ba puo saekeleng ya dibeke tse pedi. . .................................................... 60
3.3.5 Kamoo dibopeho le melao ya tshebediso ya puo di rutwang kateng .................................................. 60
3.4 Meralo ya ho ruta ....................................................................................................................................... 62
SLKT 1
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KAROLO YA 4: TEKANYETSO PUONG YA LAPENG .......................................................................131
4.1 Selelekela .................................................................................................................................................. 131
4.2 Tekanyetso e seng ya semmuso kapa ya tsatsi le leng le le leng ....................................................... 132
4.3 Tekanyetso ya semmuso ......................................................................................................................... 132
4.3.1 Ditlhoko tsa Tekanyetso ya semmuso tsa Puo ya Lapeng ................................................................ 133
4.3.2 Mefuta ya mesebetsi ka kotara ........................................................................................................ 134
4.4 Lenane la tekanyetso. .............................................................................................................................. 136
4.5 Ho rekota le ho tlaleha ............................................................................................................................. 140
4.6 Bolekanyetsi ba tekanyetso. ................................................................................................................... 141
4.6.1 Tekanyetso ya Semmuso (TES) . ...................................................................................................... 141
4.6.2 Mesebetsi ya molomo ya tekanyetso. ............................................................................................... 141
4.7 Kakaretso................................................................................................................................................... 142
Lenane la maNtswe le ditlhaloso TSA ONA. ......................................................................143
2 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
kaROLO YA 1: Setatemente sa Leano la Kharikhulamo le
Tekanyetso
1. 1 Boitshetleho
Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha Dikereiteng tsa R – 12 (SKN) se totobatsa leano la kharikhulamo le tekanyetso
dikolong.
Setatemente sa Kharikhulamo sa Naha se ile sa hlophiswa botjha ka sepheo sa ho matlafatsa Kharikhulamo,
mme diphetoho tsa kenngwa tshebetsong ka kgwedi ya Pherekgong 2012. Thutong e nngwe le e nngwe ho ile ha
hlahiswa tokomane e le nngwe e tlamahaneng mmoho ya Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso sa Naha bakeng sa
Ditatemente tsa Thuto, Ditataiso tsa Mananetsamaiso a ho Ithuta le Tataiso ya Tekanyetso ya Thuto Dikereiteng tsa
R – 12
Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa R – 12 se ntlafaditsweng se kenngwa
tshebetsong bakeng sa:
(a) Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha se Lekotsweng Botjha Dikereite tsa R – 9, Government Gazette
23406 of 31 May 2002, le
(b) Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha sa Dikereite tsa 10 – 12, Government Gazette 25545 of 6 October
2003 and No. 27594 of 17 May 2005.
1. 2 Tjhebokakaretso
(a) Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 - 12 (Pherekgong 2012) ke
setatemente sa leano sa ho ithuta le ho ruta dikolong tsa Afrika Borwa, mme se fupere tse latelang:
(i) Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso la Naha la thuto e nngwe le e nngwe le amohetsweng e
hlahisitsweng tokomaneng ya leano e bitswang National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on
the National Qualifications Framework (NQF) ; le
(ii) Tokomane ya leano la Naha mabapi le lenaneo la ntshetsopele ya ditlhoko ya Setatemente sa
Kharikhulamo ya Naha Kereiteng ya R - 12
(b) Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 - 12 (Pherekgong 2012) se
lokela ho balwa mmoho le National Protocol for Assessment Grades R – 12 (Pherekgong 2012)
(i) Sehlomathiso sa Tokomane ya leano e bitswang The National Senior Certificate: A qualification at Level
4 on the National Qualifications Framework (NQF), e mabapi le The National Protocol for Assessment
Kereite ya R – 12, e phatlaladitsweng phatlalatsong ya mmuso ya Government Gazette, No. 29467 ya
11 Tshitwe 2006; le
(ii) Sehlomathiso sa Tokomane ya leano e bitswang The National Senior Certificate: A qualification at Level
4 on the National Qualifications Framework (NQF), e mabapi le baithuti ba nang le ditlhoko tse ikgethang,
e phatlaladitsweng phatlalatsong ya mmuso, the Government Gazette, No. 29466 ya 11 Tshitwe 2006.
SLKT 3
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
(c) Ditatemente tsa Dithuto, Ditataiso tsa Mananetsamaiso a ho Ithuta, le Tataiso tsa Tekanyetso tsa Dithuto
Dikereiteng tsa R - 9 le Dikereiteng tsa 10 - 12 di a fediswa, mme bakeng sa tsona ho kenngwa Ditatemente
tsa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso tsa Naha Dikereiteng tsa 10 - 12 (Pherekgong 2012).
(d) Tokomane ya leano, eo e leng sehlomathiso sa tokomane ya National Senior Certificate: A qualification at
Level 4 on the National Qualification Framework NQF), mabapi le baithuti ba nang le ditlhoko tse ikgethileng,
e phatlaladitswe ho Government Gazette, No. 29466 of 11 December 2006 e kenyelleditswe tokomaneng ya
leano ya Naha mabapi le lenaneo le ntshetsopele ya ditlhoko tsa Kharikhulamong ya Naha Kereiteng ya R –
12.
(e) Tokomane ya leano, la Naha mabapi le lenaneo le ntshetsopele ya ditlhoko tsa Setatemente sa Kharikhulamo
ya Naha Kereiteng ya R - 12, le dikarolo tsa la Kharikhulamo le Tekanyetso tse fuperweng ke Dikgaolo 2, 3
le 4 tsa tokomane ena di kenyelleditse dipehelo le dintlhatheo tsa Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha
Dikereiteng tsa R – 12. E tla, ho ya karolo ya 6A ya South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996) di
bopa motheo oo ho wona Letona la Thuto ya Motheo le hlahisang bonyane metheo le diphetho tseo moithuti
a lokelang ho di fihlella, mmoho le ditsela tsa tshebetso le tsamaiso tsa tekanyetso ya phihlello ya moithuti
dikolong tsa mmuso le dikolong tse ikemetseng.
1. 3 Sepheo sa kharikhulamo ya afrika borwa ka kakaretso
(a) Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 - 12 se fupere tsebo,
bokgoni le makgabane a lokelang ho ithutwa. Se tla nnnetefatsa hore baithuti ba fumantshwa le ho sebedisa
tsebo le bokgoni ka tsela e tla ntlafatsa maphelo a bona. Ka tsela e tjena kharikhulamo e ntshetsa pele
mohopolo wa ho theha tsebo maemong a phedisano a selehae, empa e ntse e le sedi ditabeng tsa lefatshe
tsa matjhabatjhaba.
(b) Maikemisetso ka Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 - 12 ke ho:
• ho hlomela baithuti ka tsebo, bokgoni le makgabane a hlokehang ho iphedisa le ho ba le seabo se nang le
moelelo maemong a phedisano jwalo ka ha e le baahi naheng e lokolohileng, ho sa natswe boitshetleho ba
bona dintlheng tsa phedisano le moruo, botjhaba, bong, mmele o phetseng hantle kapa bokgoni dithutong;
• ho ba neha tsela ya ho kena thutong e phahameng;
• ho phethahatsa tshebetso ya ha baithuti ba qetile dibakeng tsa thuto mme ba fetela mesebetsing; le
• ho neha boramesebetsi lesedi le felletseng (profaele) ka bokgoni ba moithuti.
(c) Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 - 12 se thehilwe dintlhathehong
tse latelang:
• Diphetoho phedisanong; ho nnnetefatsa hore ho se lekalekane ha thuto ha ka nako e fetileng ho fediswe,
le ho re batho bohle naheng ba fumantshwe menyetla e lekanang ya thuto;
• ho ithuta ka tshekatsheko le ka mafolofolo; ho kgothalletsa ho ithuta ka mafolofolo le ka ho sekaseka
dintho, ho ena le ho nka ditaba di le jwalo feela e le dinnete ntle le ho di sekaseka;
• Tsebo le bokgoni ba boemo bo hodimo; ho tiisitswe bonyane dipehelo tsa tsebo le bokgoni tse lokelang ho
fihlellwa Kereiteng ka nngwe mme di lokela ho fihlellwa ka boemo bo hodimodimo dithutong kaofela;
4 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Kgatelopele; dikahare le maemo a tse ithutwang tsa Kereite e nngwe le e nngwe di bontsha kgatelopele ho
tloha boemong bo bonolo ho isa ho bo rarahaneng;
• Ditokelo tsa botho, kenyelletso ya bohle, toka ho tsa phedisano le tikoloho, ho kenyelletsa metheo le
ditshebetso tsa toka ho tsa phedisano le tikoloho le ditokelo tsa botho jwalo ka ha di hlakisitswe ho Molao
wa Motheo wa Rephaboliki ya Afrika Borwa. Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha Dikereiteng tsa R – 12
(Kakaretso) se sedi haholo dintlheng tsa ho fapana ha batho tse jwalo ka bofuma, ho se lekane ha batho,
botjhaba, bong, puo, dilemo, bokowa, le maemo a mang;
• Ho ananela tsebo le mahlale a seholoholo; kananelo ya nalane e mothamo le setso tsa naha ya rona ho
bohlokwahadi mme tsena di phehisa kgodisong ya makgabane a fuperweng ke Molao wa Motheo; mmoho
le
• Kamohelo, boleng le phethahatso; ho nehelana ka thuto eo boleng, bophara le botebo ba yona bo ka
bapiswang le thuto ya mafatshe a mang.
(d) Sepheo sa Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso le Tekanyetso Dikereiteng tsa 10 -
12 ke ho hlahisa moithuti ya tla kgona ho:
• hlwaya le ho rarolla mathata, le ho etsa diqeto a sebedisa bokgoni ba ho nahana ka tshekatsheko le ka
boiqapelo;
• sebetsa ka phethahalo ka boyena mmoho le ba bang e le ditho tsa sehlotshwana;
• hlopha le ho tsamaisa mesebetsi ya hae ka ho nka boikarablelo le ka phethahalo;
• bokella, ho sekaseka, ho hlophisa le ho hlahloba tlhahisoleseding ka tshekatsheko;
• ikutlwahatsa ka phethahalo ka ho sebedisa bokgoni ba puo ka ditsela tse fapaneng – e bohuwang,
matshwao (disimbolo), jj.
• sebedisa saense le theknoloji ka phethahalo le ka tshekatsheko a bontsha boikarabelo mabapi le tikoloho
mmoho le bophelo bo botle ba batho ba bang; le
• bontsha kutlwisiso ya lefatshe jwalo ka ha e le karolo e nngwe ya tshebetso tse hokahaneng ka ho elellwa
maemo a tharollo ya mathata ha a eme a le mang, a amana le ho itseng
(e) Kenyelletso ya bohle e lokela ho ba karolo ya ho hlophiswa, ya ho rala le ya ho ruta sekolong. Hona ho ka
phethahala ha feela matitjhere a na le kutlwisiso e tebileng ya ho hlwaya le ho sebetsana le ditshita tsa ho
ithuta, le ya ho itlhophisetsa ka ho etsa meralo ya ho sebetsana le ho fapafapana ha batho.
SLKT 5
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
1.4 Kabo ya nako
1.4.1 Mokgahlelo wa Motheo
(a) Nako ya ho ruta e abetsweng dithuto tsa Mokgahlelo wa Motheo e bontshitswe papetleng e latelang:
KEREITE YA R KEREITE YA 1 – 2 KEREITE YA 3
THUTO
DIHORA DIHORA DIHORA
Puo ya Lapeng 10 7/8 7/8
Puo ya Tlatsetso ya Pele 2/3 3/4
Mmetse 7 7 7
Bokgoni ho tsa Bophelo 6 6 7
(1) (1) (2)
• Tsebo ya Motheo
(2) (2) (2)
• Mesebetsi ya Bonono
(2) (2) (2)
• Thuto ya Boithapollo ba Mmele
(1) (1) (1)
• Bophelo bo Botle ba Botho le Phedisano
NAKO KAOFELA 23 23 25
(b) Nako ya ho ruta e abetsweng dithuto Dikereiteng tsa R, 1 le 2 e etsa dihora tse 23, mme Kereiteng ya 3 ke
dihora tse 25.
(c) Dipuong dihora tse 10 di abetswe Dikereite tsa R – 2, mme dihora tse 11 di abetswe Kereite ya 3. Moedi wa
dihora tse 8, mme bonyane dihora tse 7 di abelwe Puo ya Lapeng, ha bonyane dihora tse 3 tsona di lokela ho
abelwa Puo ya Tlatsetso Dikereiteng tsa R – 2. Kereiteng ya 3 moedi wa dihora tse 8 le bonyane ba dihora tse
7 di abelwe Puo ya Lapeng athe Puong ya Tlatsetso teng ho ajwe bonyane dihora tse 3 ha moedi e lokela ho
ba dihora tse 4.
(d) Tsebo ya Motheo ho tsa Bokgoni ho tsa Bophelo e abelwe hora e 1 Dikereiteng tsa R – 2, le dihora tse 2 jwalo
ka ha ho bontshitswe ka masakaneng bakeng sa Kereite ya 3.
1.4.2 Mokgahleho o Mahareng
(a) Kabo ya nako ya ho ruta Mokgahlelong o Mahareng e ka tsela e latelang:
THUTO DIHORA
Puo ya Lapeng 6
Puo ya Tlatsetso ya Pele 5
Mmetse 6
Saense le Theknoloji 3. 5
Mahlale ho tsa Phedisano 3
Bokgoni ho tsa Bophelo 4
• Boiqapelo ho tsa Bonono (1. 5)
• Boikwetliso ba Mmele (1)
• Bophelo bo Botle ba Botho le Phedisano (1. 5)
NAKO KAOFELA 27. 5
6 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
1.4.3 Mokgahlelo o Phahameng
(a) Kabo ya nako ya ho ruta Mokgahlelong o Phahameng e ka tsela e latelang:
THUTO DIHORA
Puo ya Lapeng 5
Puo ya Tlatsetso ya Pele 4
Mmetse 4. 5
Mahlale a Tlhaho 3
Mahlale a Phedisano 3
Theknoloji 2
Mahlale le Tsamaiso ya Moruo 2
Tlwaetso ho tsa Bophelo 2
Boiqapelo ho tsa Bonono 2
NAKO KAOFELA 27. 5
1. 4. 4 Dikereite tsa 10-12
(a) Kabo ya nako ya ho ruta Dikereiteng tsa 10 – 12 e ka tsela e latelang:
Thuto Kabo ya nako ka beke (dihora)
Puo ya Lapeng 4. 5
Puo ya Tlatsetso ya Pele 4. 5
Mmetse 4. 5
Tlwaetso ho tsa Bophelo 2
Bonyane dithuto tse tharo tsa thuto efe kapa efe tse 12 (3x4h)
kgethilweng ho tswa Sehlopheng sa B Sekgomathiso sa
B, Tafole ya B1 – B8 ya tokomane ya leano, National policy
pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculumn Statement Kereiteng tsa
R – 12, ho ya ka se entsweng seratswaneng sa 28 sa
tokomane ya leano le boletsweng.
NAKO KAOFELA 27. 5
Nako e abilweng bakeng sa beke le beke e ka sebedisetswa feela bakeng sa bonyane dithuto tsa SKN tse
qollotsweng lenaneng le ka hodimo, mme e se ke ya sebedisetswa dithuto tse ding tsa tlatseletso ho tsena
tse qollotsweng lenaneng la dithuto ka hodimo. Haeba moithuti a rata ho nka dithuto tse ding tsa tlatselletso
hodima tsena tse qollotsweng lenaneng, ho eketswe nako ka hodimo ho e behilweng bakeng sa ho ruta dithuto
tseo tsa tlatselletso.
SLKT 7
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KAROLO YA 2: HO HLAHISA PUO YA LAPENG MOKGAHLELONG O
PHAHAMENG
2.1 Dipuo setatementeng sa leano la kharikhulamo le tekanyetso
Puo ke sesebediswa sa ho nahana le ho buisana. E boetse ke mokgwa o tlwaelehileng o sebediswang ke batho
ho ananela ditso le makgabane, ho etsa hore lefatshe leo ba phelang ho lona e be le etsang moelelo. Ho ithuta ho
sebedisa puo ka phethahalo ho etsa hore baithuti ba kgone ho fumana tsebo, ho itlhahisa seo ba leng ho sona, ho
hlahisa maikutlo le mehopolo ya bona, ho sebetsa mmoho le ba bang le ho laola lefatshe leo ba phelang ho lona.
Hape puo e neha baihtuti ditshwantsho tse ka mohopolong tse matla, tse sutsitseng, tse tsetetsweng ka botebo ka
kelellong, mme tse ka sebediswang ho ntlafatsa lefatshe leo ba phelang ho lona ba le etsa hore le be molemo ho
feta kamoo le leng kateng. Ke ka puo moo re utlwahatswang ho fapafapanaha ditso, mme dikamano phedisanong
di phethahatswale ho botjwa ke puo; hape ke ka puo moo dikamano tsena di ka fetofetolwang, tsa atoloswa le ho
ntlafatswa.
2.1.1 Dikgato tsa Puo
Thuto ya puo Dikereiteng tsa Mokgahlelo o Phahameng e kenyelleditse dipuo tsa semmuso kaofela tsa Afrika Borwa
e leng Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati,
Tshivenda, Xitsonga-mmoho le Dipuo tseo e seng tsa Semmuso. Dipuo tsena kaofela di ka ithutwa dikgatong tsa
puo tse fapaneng.
Puo ya Lapeng ke puo ya pele eo baithuti ba ithutang yona mme ba qala ho e tseba. Leha ho le jwalo, boholo ba
dikolo Afrika Borwa ha di nehelane ka dipuo tsa lapeng tsa baithuti bohle ba ingodisitseng dikolong, di kgetha ho ba
le puo e le nngwe kapa tse pedi tseo di nehelanang ka tsona kgatong ya Puo ya Lapeng. Sephetho ke hore mabitso
ana Puo ya Lapeng le Puo ya Lapeng a supa feela kgato ya bokgoni eo puo e nahelwang ka yona, ho sa bolelwe
hore ke puo ya maswetso (ya letswele) kapa ke puo e ithutilweng (jwalo ka dipuong tsa tlatsetso). Kahoo leanong
lena ha ho buuwa ka Puo ya Lapeng ho bolelwa kgato ya puo, e seng puo ka boyona.
Kgato ya Puo ya Lapeng e nehelana ka boiphihlelo ba puo bo bontshang bokgoni ba motheo ba ho ikgokahanya
le batho ba bang bo hlokehang maemong a phedisano, mmoho le bokgoni ba ho sebedisa kelello bo hlokehang ho
utlwisisa dithuto tsohle ho habahanya kharikhulamo. Ho toboketswa ho ruta bokgoni ba ho mamela, ho bua, ho bala
ditema, bo tla etsa hore ba kgone ho bopa botjha, ho tebisa maikutlo le ho matlafatsa kutlwisiso ya bona ya lefatshe
leo ba phelang ho lona. Empa le ha ho le jwalo, toboketso le kabo ya matshwao ho bokgoni ba ho mamela le ho bua
ho tloha Kereiteng ya 7 ho ya hodimo di ka tlase ho tse nehwang bokgoni ba ho bala le ho ngola.
Puo ya Lapeng e bolela puo e seng ya lapeng empa e sebedisetswa bakeng sa mesebetsi e itseng ya puisano
setjhabeng, ke hore, puo ya ho ithuta le ho ruta thutong. Kharikhulamo e nehelana ka tshehetso e matla bakeng sa
baithuti ba tla sebedisa puo ya bona ya tlatsetso ya pele jwalo ka puo ya ho ithuta le ho ruta. Qetellong ya Kereite ya
9, baithuti bana ba lokela ho ba le bokgoni ba ho sebedisa puo ya bona ya lapeng hammoho le Puo ya Lapeng ka
katleho le ka boitshepo bakeng sa merero e fapaneng ho kenyelleditswe le ho ithuta.
Baithuti ba bangata ba Afrika Borwa ba qala ho sebedisa puo ya tlatsetso, English, e le puo ya ho Ithuta le ho Ruta
(PIR). Sena se bolela hore ba tshwanetse ho fihlella kgato e hodimo ya tshebediso ya English. Ba lokela ho tseba ho
bala le ho ngola hantle ka English.
Kgato ya Puo ya Lapeng e akanya hore baithuti ha ba tsebo ya puo ha ba fihla sekolong. Tsepamo dilemong tse
mmalwa tse qalang tsa sekolo, ke ho shebana le ho hodisa bokgoni ba moithuti ba ho utlwisisa le ho bua puo-
bokgoni ba ho buisana le ba bang boemong ba sethatho. Dikereiteng tsa 2 le 3 baithuti ba qala ho bopa litheresi
8 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
motheong ona wa ho bua. Ba boetse ba kenya tshebetsong bokgoni ba litheresi boo ba seng ba ithutile bona Puong
ya bona ya Lapeng.
Mokgahlelong o Mahareng le o Phahameng, baithuti ba tswela pele ho matlafatsa bokgoni ba bona ya Tlatsetso
ya Pele e leng English, mme ba lokela hore ba be ba se ba qadile ho e tseba. Toboketso e kgolo ka hona e behwa
hodima tshebediso ya Puo ya Lapeng bakeng sa ho nahana ka mabaka. Sena se dumella baithuti ho ntlafatsa
bokgoni ba bona ba temoho ya ithuta bo hlokehang ha ho ithutwa dithuto tse kang Saense, Metse, jj, ka English.
Hape ba kena ka matla ditemeng tsa dingolwa mme ba qala ho ba le bokgoni ba ho ananela, ho rata le ho nahana
ka Puo ya Tlatsetso.
Nakong eo baithuti ba fihlang Mokgahlelong o Phahameng, ba lokela hore ba be le bokgoni bo botle ka Puo ya
Lapeng mabapi le dikamano tsa botho le bokgoni ba ho utlwisisa dithuto. Leha ho le jwalo, nnete ke hore baithuti
ba bangata ba ntse ba sa kgone ho buisana hantle ka Puo ya Lapeng mohatong ona. Phephetso Mokgahlelong o
Mahareng, ka hona, ke ho fana ka tshebetso ho baithuti bana kharikhulamong e thusang baithuti hore ba kgone ho
fihlella boemo bo lebelletsweng dikereiteng tse latelang. Boemo bona bo lokela ho ba ka tsela eo baithuti ba kgonang
ho sebedisa Puo ya bona Tlatsetso boemong bo phahameng ba ho bua puo ho ba lokisetsa thutong e phahameng
kapa lefatshe la mosebetsi. Ho kgothalleditswe hore ha ho kgoneha, baithuti Mokgahlelong o Phahameng ba lokela
ho hlahiswa ho dikgopolo tse tshwanang bakeng sa saekele ya dibeke tse pedi dikgatong tsa dipuo tse pedi.
2.1.2 Bokgoni ba puo
Kharikhulamo ya Puo ya Lapeng e hlophilwe ho latela bokgoni bo latelang:
1 Ho mamela le Ho bua
2 Ho bala le Ho boha
3 Ho ngola le Ho nehelana
4 Dibopeho le melao ya tshebediso ya puo
2.1.3 Mekgwakatamelo ya ho ruta puo
Mekgwakatamelo ya ho ruta puo ditokomaneng tsena e itshetlehile hodima ditema, e momahane mme e latela
mokgwatshebetso o itseng.
Mokgwakatamelo o itshetlehileng temeng le mokgwakatamelo wa kgokahano ka bobedi ba yona e tshehetswa
ke tshebediso e tswellang le tlhahiso ya ditema. Mokgwakatamelo o itshetlehileng ditemeng o utolla tsela eo
ditema di sebetsang ka teng. Sepheo sa mokgwakatamelo o itshetlehileng temeng ke ho ruta baithuti ho ba babadi,
bangodi le babohi ba nang bokgoni, ba itshepang mme ba tadimang dintho ka ihlo le sekasekang, le ho ba bahlahisi
ba ditema. Hona ho kenyelletsa ho mamela, ho bala, ho boha le ho sekaseka ditema ka sepheo sa ho utlwisisa
hore di bopilwe jwang le hore tshusumetso ya tsona ke efe. Ka ho sebetsana le ditema ka tsela ena e sekasekang,
baithuti ba hodisa bokgoni ba ho hlahloba ditema. Ditema tsa diketsahalo tsa nnete tsa bophelo ke mohlodi o moholo
wa dikahare le maemo a tse ithutwang, wa tsela ya ho ithuta le ho ruta dipuo ka mokgwa o itshetlehileng puong e
sebediswang, o hokahaneng. Mokgwakatamelo o thehilweng hodima ditema o kenyeletsa hape le ho hlahisa mefuta
e fapaneng ya ditema ka maikemisetso a itseng le bakeng sa baamohedi ba ditaba ba itseng. Mokgwa ona o thehilwe
hodima kutlwisiso ya mokgwa oo ditema di bopilweng ka wona.
Mokgwakatamelo wa kgokahano o sisinya hore ha moithuti a ithuta puo o lokela hore a iphumane a le hara dibui
tsa puo eo mme a be le menyetla e lekaneng ya ho ikwetlisetsa yona le ho bua. Baithuti ba ithuta ho bala ka ho bala
ka ho nka karolo mesebetsing ya ho bala haholo feela le ho ithuta ho ngola ka ho ngola haholo feela.
SLKT 9
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Ho ruta puo ho etseha ka tsela e momahaneng, le titjhere a etsa thuto ya boikwetliso bo lokileng, baithuti ba ithuta
bokgoni bo loketseng ka dihlopha pele ba ka bo sebedisa ka bobona. Sebopeho sa thuto ka nngwe bo lokela ho ba
bo kenyeletsang sehlopha kaofela pele ba ikwetlisa dihlopheng le ho etsa bokgoni bo botjha ka bonngwe.
Mokgwakatamelo wa tshebetso o sebediswa ha baithuti ba lokela ho hlahisa ditema tsa molomo kapa tse ngolwang.
Baithuti ba latela mehato e fapaneng ha ba sebetsana le bokgoni ba ho mamela, ba ho bua, ba ho bala le ho ngola.
Ba tshwanetse hore ba nahane ka baamohedi ba ditaba le sepheo ha ba etsa sena. Sena se tla etsa hore ba kgone
ho utlwahatsa mehopolo ya bona ka tsela ya tlhaho, e lokolohileng. Mohlala, ha ho rutwa ho ngola ha ho tadinngwe
feela sehlahiswa se phethetseng; ho tadingwa hape sepheo le tshebetso ya ho ngola. Nakong ya tshebetso ya ho
ngola baithuti ba rutwa mokgwa wa ho hlahisa mehopolo, ho nahana ka sepheo le baamohedi ba ditaba, ho hlahisa
mekgwaritso, ho boeletsa mesebetsi ho hlaola diphoso le ho nehelana ka sehlahiswa se fupereng mehopolo ya
bona.
Mekgwakatamelo ya ho ruta dingolwa
Ho ruta dingolwa ho lokela ho tsepama hodima ho ruta kutlwisiso mme ho tla kenyelletsa mawa a tshebetso ya ho
bala (pele ho ho bala, ho bala, ka morao ho ho bala). Lebakabaka le leholo la ho ruta dingolwa ka phaposing ke ho
etsa hore baithuti ba be sedi ka tshebediso e ikgethang ya puo ya dingolwa e sutsitseng, ya bonono e sebedisang
ditshwantsho tsa mohopolo mme e bile e na le moelelo o tebileng ho feta dintho tse ding tseo ba hlolang ba di bala.
Ha boholo ba ditema tse ngotsweng e le tsa boithabiso, boswaswi le boiketlo, bangodi ba bang ba ngola dipadi,
ditshwantshiso le dithothokiso hobane ba na le mehopolo, menahano le dinthontho; metheo, dikgopolo le ditumelo
tseo haholo ba batlang ho di arolela kapa ho di senolela babadi ba bona ba ka moso. Tshebediso ya bona ya puo
ka tsela e phephetsang mohopolo ke mokgwa o mong hape o senolang, o matlafatsang le ho pepesa mehopolo ya
bona.
Ho ruta dingolwa ha se mosebetsi o bonolo, empa o ke ke wa phethahala ntle le ho leka ho fumana moelelo wa
tsona ka tsela e tebisang mehopolo, e hlahlobang ka ihlo le ntjhotjho le ho hlahisa maikutlo a hao ka sona; ditlhahiso
tse tswang ho baithuti le tsona di bohlokwa haholo. Ka ntle le hore ba ithute ho utlwisisa tema ya sengolwa ya bona,
e tla ba ha ba so ithute ho lekaneng. Matitjhere le ona a leke ho kgina mehopolo ya bona le ditlhaloso tsa bona ka
dingolwa mme ba fe baithuti menyetla e mengata ya ho sebetsana le ho buisana ka dingolwa ka bobona kamoo ho
ka kgonehang kateng. Ho fumana moelelo wa sengolwa ha ho bolele hore o nepile kapa o fositse. Tabakgolo ke ho
fuputsa se etsang moelelo ho mmadi.
Mekgwakatamelo e metle haholo ya ho ruta dingolwa e ka kenyelletsa ena e latelang kaofela kapa e meng ya yona:
• Etsa boiteko ba ho bala boholo ba tema kamoo ho ka kgonehang kateng ka phaposing, o sa emise ho
shebana le mosebetsi o mong. Hona ho se ke ha nka nako e fetang dibeke tse pedi. Ke ntho ya bohlokwa
hore baithuti ba be le mohopolo o hlakileng wa se etsahalang kgatong ya motheo ya sengolwa. Ho nka nako
e telele o bala sengolwa ho tla ba kotsi kutlwisisong ya phetelo ya diketsahalo le poloto. Dihlopha tse ding di
ka bala tema ntle le tshebetso eo e kaalo. Hono ho lokela ho kgothalletswa. Ho rutwe manollo ya thothokiso,
e seng thothokiso ka boyona. Ho rutwe tse ngata kamoo ho ka kgonahalang ka phaposing. Baithuti le bona
ba kgothalletswe ho ngola dithothokiso.
• Ho fumana moelelo wa dingolwa hantlentle ke bokgoni ba thuto e phahameng ya yunivesithing, mme ha
ho le jwalo, sepheo sa ho ruta ditema tsa dingolwa ke ho bontsha baithuti kamoo puo ya bona ya lapeng
e ka sebediswang ka boleng bo ka hodimo, ka bohlale le ka bokgabo ba puo. Hona ho bolela hore tema e
lokela ho shebisiswa ho bona tsela eo e bopilweng ka yona, hore ho ka sebetsanwa jwang le yona mme
ya hlophiswa botjha jwang ho hlakisa le ho toboketsa se bolelwang. Mosebetsi ona o ka kenyelletsa ho
10 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
hlahloba boteng kapa ho ba siyo ha karaburetso, ke mofuta ofe wa karaburetso o kgethilweng ke mongodi.
Hobaneng; sebopeho sa dipolelo le diratswana, kapa sebopeho sa thothokiso; kgetho ya mantswe le bonono
bo sebedisitsweng thothokisong kaofela; tshebediso ya disimbolo, modumo le mmala moo ho hlokehang
teng. Boholo ba mosebetsi ona bo lokela ho itshetleha temeng, empa ho sekaseka tema ho latela mola ka
mola ho ka ba le ditlamorao tse bosula.
• Bongodi ba boiqapelo bo hokahanngwe mmoho le ho ithuta ditema tsa dingolwa. Mesebetsi ya ho ngola e
batlang kutlwisiso e tebileng ya sengolwa se balwang e ka thusa baithuti ho fihlela bohato boo ho bona ba
kgonang ho ananela sengolwa ka boiqapelo. Dipuisano tsa ka phaposing di ka ba molemo haholo, empa ha
feela baithuti bohle ba ka ba le seabo. Ho feta mona, dipuisano tsa ka phaposing tse lebisang mosebetsing
o ngolwang di na le sepheo sa hlakileng mme di ka tswela baithuti molemo haholo.
• Qetellong, ho bohlokwa haholo ho hlahisa hore ho ruta dingolwa ha ho bolele ho ba le dikarabo tse
nepahetseng. Tema kaofela e bolele ho hong, e seng feela dikotwana tsa yona; tsela e ntle ya ho bala
tema ke e kenyelleditseng ho bala tema kaofela ka tsela ya ho fumana moelelo wa yona, ka ho sebedisa
boiqapelo, ka ho hlahisa maikutlo a hao ka yona le ho utolla dikahare tsa yona.
Mekgwakatamelo e meng ya dingolwa e ka momahanngwa le ho ruta bakeng sa kutlwisiso le bakeng sa ho utlwisisa
dintlha tse bohlokwa tsa dingolwa ke mekgwakatamelo ya tatelano, ya mongodi, ya sehlooho le dingolwa.
Mekgwakatamelo ena e ka kopanngwa.
Mokgwengkatamelo wa tatelano baithuti ba ka fuputsa mme ba kopanye nako ya ho ithuta dingolwa mmoho le
diketsahalo tsa histori tsa nako yeo ba phelang ho yona.
Mokgwengkatamelo wa mongodi, baithuti ba ka le seabo ka bobatsi le botebo boithutong ba mongodi, haholoholo
thothokisong mme ba amahanye thothokiso ya hae le nako e itseng ya histori.
Ho mokgwakatamelo wa mookotaba baithuti ba ka tadima dihlooho tse kang toka, katleho, lerato, jj ho habahanya
le dithothokiso tse mmalwa kapa ho habahanya le dingolwa tsa mefutafuta mme ba di bapise le e fapaneng ya
dingolwa le diketsahalo tsa nnete bophelong. Ba ka iketsetsa diqeto mabapi le diketso tsa dibapadi mme ba tshwaele
ka sehlooho.
Mabapi le mokgwakatamelo wa dingolwa baithuti ba kgobokanya, ba bapisa le ho sheba diphapano le ditshwano
pakeng tsa mefuta e fapaneng ya dingolwa, mohl. phapang pakeng tsa dipoloto ka hara padi/palekgutshwe/
tshwantshiso/dingolwa tsa boholoholo.
Mekgwakatamelo ya ho ruta tshebediso ya puo
Ho ruta dibopeho tsa puo ho lokela ho tsepama hodima hore na puo e sebediswa jwang le hore ho ka etswang
ka puo, mohl. ho etsa moelelo jwang, o shebana le mathata le ditabatabelo jwang, ho tshwaetsa metswalle le
basebetsimmoho, le hore na o theha jwang bophelo ba phedisano bo otlolohileng. Ho ruta dibopeho tsa puo e lokela
ho ba mokgwa wa hore ntho di etsahale.
Ho ruta dibopeho tsa puo/dibopeho tsa thutapuo ho lokela ho itshetleha hodima ditema, ho hokahane le ho momahana.
Dipheo tse latelang di lokela ho nkelwa hloohong ha ho rutwa dibopeho tsa puo:
• Thutapuo e lokela ho behelwa baithuti jwalo ka disebediswa tseo ba ka di sebedisang ho ena le hore e be
melao ya hore ho se etswe eng.
SLKT 11
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Thutapuo e lokela ho rutwa bakeng sa ho bopa ditema moelelong wa tsona wa tshebediso – ka mantswe a
mang e sebetsane le puo ya mmakgonthe.
• Ho kenngwa tshebetsong ha thutapuo ha ho a lokela ho behelwa meedi ho fihla manollong ya dipolelo tse
mmalwa feela, - e lokela ho hlalosa mokgwa oo ka ona dipolelo di botjwang ho fana ka tema ka ho felella
ha yona jwalo ka dipale, meqoqo, mangolo, dipehelo tseo baithuti ba ithutang tsona, ba di bala, ba di ngola
sekolong.
• Ho kgothalletswa disebediswa tsa sethatho jwalo ka didayaloko, diinthaviu.
• Hokahanya sebopeho sa puo le tshebediso ya puo maemong a fapaneng a phedisano, mohl. Ho hlahisa
maikutlo le mehopolo, ho tsebisa batho, ho bua kapa ho etsa pehelo ka dintho, diketso, diketsahalo kapa
batho tikolohong, nakong e fetileng; ho etsa kopo, ho tshwaela, ho fana ka dijo kapa dino le ho amohela
kapa ho hana ka hlompho, ho fana le ho arabela ditaelo, ho bapisa le ho batla ho tshwana le ho se Tshwane
ha dintho.
• Sebedisa mesebetsi ya phaposi e amanang le dibopeho le mesebetsi ya puo. Mohl. Lekgathe lefetile ka
moqoqophetelo le ho ngola pehelo; sekaohore le moqoqo o lebisang ho yena.
• Tsepama hodima mesebetsi ya phaposi e etsang moelelo. Ho fihlella melawana ya thutapuo ha se hore ho
dumella baithuti ho sebedisa puo ka tsela e etsang meelelo e nang le tatelano. Seo re se batlang feela ke
se amanang le sebopeho le mosebetsi ho tloha ka nqane ho kgato ya polelo, jk. Tsela eo ka yona batho ba
sebedisang puo e buuwang (puisano) kapa puo e e ngolwang (tema) ka tsela e nang le tatelano le e nang le
moelelo.
2.2 Kabo ya nako ya Puo ya Lapeng
Nako ya ho ruta Puo ya Lapeng le Puo ya Lapeng ke dihora tse 5 le tse 4 ka ho latelana ka beke jwalo ka ha ho
boletswe leanong. Leha hole jwalo, Mokgahlelong o Phahameng, ho kgothalleditswe hore dihora tse 5 di lokela
ho abelwa puo ya ho ithuta le ho ruta mme dihora tse 4 ho puo e nngwe e tlamang. Dikolo tse sebedisang Puo ya
Lapeng e le Puo ya ho ithuta le ho ruta di lokela ho aba dihora tse 5 bakeng sa puo eo.
Ho nehelanwa ka dikahare tsohle tsa puo tokomaneng ena, ka saekele ya dibeke tse pedi (dihora tse10 (8)).
Matitjhere ha se hore ba lokela ho tiisa dihlooho ka saekele ena empa ba lokela ho nnetefatsa hore bokgoni
ba puo, haholoholo ho bala le ho ngola bo ikwetlisa kgafetsa. Nako e abetsweng bakeng sa bokgoni bo bong
le bo bong ba puo dikereiteng tsa 7-9 ke dibeke tse 36. Dibeke tse nne ke tsa ditlhlahlobo –dibeke tse pedi ke tsa
tlhahlobo ya bohareng ba selemo, Phupjane mme dibeke tse ding tse pedi ke tsa tlhahlobo ya Makgaolakgang,
Tshitwe.
Nakothuto e lokela ho fana ka thuto tse pedi tse hlahlamanang tsa puo ka beke. Saekeleng ya beke tse pedi
nakothuto e latelang e bontsha nako e sisintsweng ya ho ruta mefuta e fapaneng ya bokgoni ba puo.
12 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Nako e kgothalleditsweng bakeng sa Puo ya ho Ithuta le ho Ruta
Bokgoni Kabo ya nako Saekeleng ya dibeke tse Pedi (Dihora)
Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9
*Ho mamela le Ho bua
Dihora tse 2
(mesebetsi ya molomo)
Ho bala le Ho boha Dihora tse 3 metsotso e 30
(hora e le 1 metsotso e 45 bakeng sa temakutlwisiso le hora e le 1 le metsotso e 45 bakeng
sa ditema tsa dingolwa)
Ho ngola le Ho nehelana Dihora tse 3 metsotso e 30
Dibopeho le Melao ya Hora e le 1
Tshebediso ya Puo.
*Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo di hokahanngwe hara nako e abilweng
dikarolong tse nne tsa bokgoni ba puo. Ho boetse ho na le nako e abilweng bakeng sa
boikwetliso ba semmuso. Bokgoni ba ho nahana le ho fana ka mabaka bo kenyelleditswe
bokgoning le maweng a hlokahalang bakeng sa Ho mamela le Ho bua, Ho bala le Ho boha,
le Ho ngola le Ho nehelana.
Nako e kgothalleditsweng bakeng sa puo e nngwe e tlamang
Bokgoni Kabo ya nako Saekeleng ya dibeke tse Pedi (Dihora)
Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9
*Ho mamela le Ho bua
Dihora tse 2
(mesebetsi ya molomo)
Ho bala le Ho boha Dihora tse 3
(hora e le 1 metsotso e 30 bakeng sa temakutlwisiso le hora e le 1 le metsotso e 30 bakeng
sa ditema tsa dingolwa)
Ho ngola le Ho nehelana Dihora tse 2
Dibopeho le Melao ya Hora e le 1
Tshebediso ya Puo.
*Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo di hokahanngwe hara nako e abilweng
dikarolong tse nne tsa bokgoni ba puo. Ho boetse ho na le nako e abilweng bakeng sa
boikwetliso ba semmuso. Bokgoni ba ho nahana le ho fana ka mabaka bo kenyelleditswe
bokgoning le maweng a hlokahalang bakeng sa Ho mamela le Ho bua, Ho bala le Ho boha,
le Ho ngola le Ho nehelana.
SLKT 13
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
2.3 Disebediswa tse Tshehetsang Ho ithuta le Ho ruta
Baithuti ba lokela ho ba le tse latelang bakeng sa ho ithuta Puo ya Lapeng Dikereiteng tsa 7 – 9:
DIKEREITE TSA 7 – 9
Disebediswa tsa sehlooho
Buka ya puo e kgethilweng (Tataiso ya titjihere le Buka ya √
moithuthi)
Padi √
Dipalekgutshwe √
Ditshomo
Tshwantshiso √
Dithothokiso √
Bukantswe √
Disebediswa tsa bophatlalatsi
Masedinyana √
Dimakasine √
Mananeo a radiyo/ditshwantshiso √
Mananeo a thelevishene/diterama/didokhumenthari √
Matitjhere a Puo Ya Lapeng a lokela ho ba le :
a) Tokomane ya Setatemente sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso
b) Leano la Thuto la Puo
c) Buka ya moithuti e kgethetsweng e sebediswang ke baithuti le dibuka tse ding bakeng sa sepheo sa mehlodi
ho tlatselletsa dibuka tse kgethilweng
d) Bukantswe (ya puo e le nngwe, ya puo tse ngata, thesorase, ensaetlopedia)
e) Mefuta ya dingolwa tse kgethetsweng mosebetsi ona
f) Mefuta e fapaneng ya disebediswa tsa bophatlalatsi: masedinyana, dimakasine, dibroutjhara, diflayara, jj.
g) Ho fumana dithusathuto tse mamelwang le tse bohuwang tse lokelang ho sebediswa ka phaposing ya borutelo.
h) Disebediswa tse ding tsa bophatlalatsi (mefuta e fapaneng ya masedinyana, dimakasine le dibroutjhara
Mehlodi ya ka phaposing ya borutelo
a) Mefuta e fapaneng ya ditema ho kenyeletsa dikgato tsa ho bala tse fapaneng, mohl. Kgetho ya dibuka tse
balwang ka ditema tse lekaneng kgatong e nngwe le e nngwe bakeng sa phaposi.
b) Mefuta e fapaneng ya masedinyana: dikoranta, dimakasine, dibroutjhara, diflayara, dipapatso, diphousetara,
ditsebiso, jj.
c) Dithusathuto tse mamelwang/tse bohuwang.
14 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KAROLO YA 3 DIKAHARE LE MERALO YA HO RUTA BOKGONI BA
PUO
3.1 Tjhebokakaretso ya bokgoni ba puo
3.1.1 Ho mamela le Ho bua
Ho mamela le ho bua di bohareng ba boithuto bohle. Ka ho mamela le ho bua ka katleho, baithuti ba bokelletsa
le ho thuisa tlhahisoleseding, ho bopa tsebo, ho rarolla mathata le ho hlahisa maikutlo le mehopolo. Ho mamela ka
hlokolotsi ho dumella baithuti ho lemoha dintlha tsa bohlokwa tsa bophelo, maikutlo a keneletseng ka hara ditema le
ho phephetsa boemo le puo e hlohleletsang.
Bokgoni ba ho mamela le ba ho bua ha bo tshwane, empa bobedi bo tsamaya mmoho, bo bong bo itshetlehile ho bo
bong. Bobedi bo dula bo ntse bo le teng ka phaposing ya ho rutela ka tsela e sa lemohuweng ha baithuti ba amohela
tlhahisoleseding le ho buisana ka yona. Ho mamela le ho bua ka tsela e hlophisitsweng ya semmuso ha mesebetsi
e itseng e ikgethang e jwalo ka ngangisano, ho hloka ho rutwa ka tsela e tsepameng. Ho mamela le ho bua ka tsela
e laolwang le e sa laolweng ho hokahane le ho bala, ho ngola le tshebediso ya puo, mme ho bua ho ka neha ditema
tse ngotsweng sebopeho sa tema ya molomo (jk. ho balla hodimo) .
Tshebetso ya ho mamela le mawa
Ditaelo tsa ho mamela kamehla di kenyeletsa ho sebetsa ka dielemente tsa tshebetso ya ho mamela. Ona ke
mosebetsi wa mekga e meraro o bopang mawa a ho mamela ka boikemelo bakeng sa ho manolla le ho utlwisisa puo
le mefuta e meng ya tse mamelwang. Ha se mehato kaofela ya tshebetso ena e tla latelwa ka nako tsohle. Mohlala,
ha baithuti ba mametse tlhaloso e rekotilweng ba tla hloka ho etsa mosebetsi wa pele ho ho mamela o tla ba lemosa
ka ditlhoko tsa ho tsepama ho mameleng le ho ba thusa ho etsa kamano le boiphihlelo ba bona. Mesebetsi ya ho
mamela e tla ba thusa ho hopola dintlha le ho lekola molaetsa. Kamorao ho ho mamela ho ka kenyeletsa baithuti
ho arabela seo ba se utlwileng dipuisanong.
Mesebetsi ya temakutlwisiso ya ho mamela le mesebetsi ya tekanyetso e fa baithuti monyetla wa ho mamela.
Pele ho ho mamela ho atametsa baithuti maemong a ho mamela. Ho ba dumella ho tsosa tsebo ya bona e
fetileng ya sehlooho, le ho ba lokisetsa ho mamela.
• Akanya ho tswa sehloohong hore tema e ka ha eng
• Shebana le tlotlontswe ya sehlooho eo baithuti ba sa e tlwaelang
• Matitjhere a seta dipotso tsa pele ho ho mamela ho tsepamisa thahasello ya baithuti.
• Baithuti ba lokela ho ba malala-a-laotswe mohlala, ka pensele le leqephe la ho Ngola dinoutso
• Tsosolosa/qholotsa tsebo e boitshetlehong pele ba mamela
Nakong ya ho mamela – ho botsa, ho elellwa, ho nyalanya, ho ngola dinoutso, ho hlalosa
• Sekaseka:
-- molaetsa,
-- sebui le
-- bopaki ba sebui.
SLKT 15
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Etsa dikgokahano tsa kelello.
• Fumana moelelo.
• Botsa dipotso.
• Etsa qeto kapa netefatsa tse lohothwang.
• Sheba morao mme o lekole.
Kamorao ho ho mamela ho latela boiphihlelo ba ho mamela.
• Botsa dipotso
• Buang ka seo sebui se buileng ka sona
• Lekola dinoutso botjha
• Kgutsufatsa nehelano ka molomo
• Fetisetsa tlhahisoleseding ho tswa ho ya molomo ho ya ho e ngotsweng, mohl. Sebedisa tlhahisoleseding ho
leibola dayakeramo.
• Sekaseka le ho lekola ka hlokolosi seo ba se utlwileng
• Hokahanya tlhahisoleseding e ntjha le ya kgale
• Iketsetse diqeto, lekola, fana ka maikutlo a hao, araba ka tshwanelo
16 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mekgwa e fapaneng ya ho mamela
Ho mamela Ho mamela, ho na le ho utlwa feela, ho tla dula e le ntho e bohlokwa e arabelang lefatshe la modumo.
bakeng Lefatsheng leo ho lona theknoloji e seng e tlisitse medumo e fapaneng e mengata, mantswe, mmino,
tlhahisoleseding le ho bua, ho ithuta ho mamela seo o batlang ho se utlwa feela ho batla ho le bohlokwa. Boholo ba tse
e ikgethang ngotsweng ka tlase ka mona ha se ntho tse ntjha/tse sa tlwaelehang ho baithuti mokgahlelong ona,
mme matitjhere a hloka ho sebetsa ka ditshebetso tsena feela jwalo ka ha ba nahana hore baithuti ba
bona ba a di hloka.
• Ho tsosolosa/tsosa tsebo ya boitshetleho pele ho ho mamela
• Netefatsa maikemisetso a sebui
• Fana ka tsepamo e feletseng mosebetsing wa ho mamela mme o bontshe thahasello
• Fata moelelo
• Lekola kutlwisiso ya molaetsa ka ho etsa dikopanyi, ho lepa le ho netefatsa ditlamorao, ho iketsetsa
diqeto, ho lekola le ho sheba morao.
• Etsa dinoutso tse nang le kelello, ho rala, ho hlopha, ho kgutsufatsa, ho etsa lenane la tse hlokehang,
ho ngola ka tsela e fapaneng le ya sethatho, ho pheta botjha le ho hlalosa.
• Arola molaetsa ho tswa ho sebui
• Ela hloko kamano pakeng tsa maemo le kgetho ya mantswe le sebopeho
• Hlwaya, hlalosa le ho lekola melaetsa
• Utlwisisa ditaelo, ho latela ditshupiso mmapeng le ho latela melao
• Ngola fatshe dintlha tsohle tse bohlokwa tsa tshehetso
• Sebetsa tlhahisoleseding ka : ho bapisa, ho latela ditaelo, ho tlatsa dikgeo, ho supa diphapang, ho
tshwaya dintho, ho fetisa tlhahisoleseding, ho latellisa, ho nyalanya, ho hlalosa moelelo
• Etsa mosebetsi wa ho latella ka ho: araba dipotso, bo lekola botjha dinoutso, ho hlophisa mehopolo,
ho kgutsufatsa, ho hlakisa, ho sheba morao, ho bua kapa ho ngola
Temakutlwisiso • Pheta pale hape
ya ho mamelwa
• Hopola dintlha tse itseng temeng
le ho buuwa
• Nahana ka dintlha tsa bohlokwa le melaetsa e temeng
• Nahana ka dintlha tse sekamelang lehlakoreng le tse nang le leeme
• Buisanang ka baphetwa, poloto le sebaka
• Hlahisa maikutlo
• Hlakisa dipotso
Ho mamela Boholo ba ditshebetso tse ngotsweng ka tlase di thusa haholo ha ho ithutwa ditema tsa dingolwa, tsa
bakeng sa dipapatso le ditokomane tsa dipolotiki. Ka mora mosebetsi wa ho mamela, matitjhere ka tlwaelo o fa
tshekatsheko e baithuti monyetla wa ho buisana, empa ho boetse ho bohlokwa he fetolela mesebetsi ena ho ba e
tebileng le tekolo ngolwang. Qotso e kgutshwanyane ho tswa setshwantshong sa difilimi, mohlala, se ka sebediswa ho
qala moqoqo wa phetelo (“O utlwang hantlentle? A ko re hlalosetse.”). Kgetho ya mantswe a mmalwa
a tletseng maikutlo ho tswa temeng, kapa ho tswa ho baleng thothokiso a ka kenngwa mongolong e
amanang le maemo ao ho ngolwang ka ona. Kenyeletsa mantswe ana setatementeng sa kgohlano se
hanyetsanang le se builweng puong; kapa sebedisa mantswe ao thothokisong ya hao hore kutlwisiso
ya hao ya mantswe ao e hlake.
• Hlwaya le ho hlalosa dipuo tse susumetsang, ya maikutlo le e hlohleletsang, e leeme, e kgethang le
ho nka lehlakore
• Etsa phaphang pakeng tsa ntlha le mohopolo feela.
• Bontsha temoho ya sehalo le ho se hlalosa, sebaka le Tshebediso ya puo
• Arabela setaele, sehalo le rejistara le ho lekola ka tshwanelo
• Utlwisisa tatelano e nang le kelello ya tlhahisoleseding
• Etsa diqeto tsa hao mme o fane ka bopaki
• Etsa dikakanyo mme o lepe ditlamorao
• Arabela tshebediso ya puo, kgetho ya mantswe fomate le qapodiso
SLKT 17
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mekgwa e fapaneng ya ho mamela
Mamela bakeng Mesebetsi ena ya ho mamela e ikwetliswa hantle dipuisanong, dipuisanong tsa dihlopha tse nyane le
sa kananelo le dipuisanong dife kapa dife tse rerilweng hantle. Ho sheba ditlilipi ho tswa difiliming ho ka thusa haholo
ho arolelana le ho manolla dintlha tse tshwanang le tse ngotsweng ka tlase.
ba bang
• Ho arabela maemong a dipuisano
• Ho sebedisa mokgwa wa ho sielana sebaka puisanong
• Ho sireletsa ntlhakemo
• Botsa dipotso ho boloka puisano e tswella
• Arabela puo, letshwao la puo, kopano ya mahlo le puo ya mmele
• Bontsha kutlwisiso ya kamano pakeng tsa puo le setso ka ho bontsha hlompho bakeng sa melao ya
setso
• Arabela makgetha a lerato la ditema tsa dingolwa, mohl., morethetho, lebelo, matshwao a modumo,
karaburetso
Bolelele ba ditema tse ka sebediswang bakeng sa temakutlwisiso ya ho mamela
Mosebetsi Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9
Ditema tse telele tsa
temakutlwisiso ya ho
mamela mohl., Pale, 150-200/ho fihla ho metsotso 200-250/ho fihla ho metsotso 250-300/ho fihla ho metsotso
inthaviu, dipapadi tsa e5 e5 e5
kalaneng, direpoto tsa
koranta
Ditema tse kgutshwane
tsa temakutlwisiso
ya ho mamela mohl., mantswe a 60-70/1-2 ya mantswe a 70-80/1-2 ya mantswe a 80-100/1-2 ya
ditsebiso, ditema tsa metsotso metsotso metsotso
tlhahisoleseding, ditaelo,
ditshupentsho
Temakutlwisiso ya ho
bala/ditema tsa ho bala ka 150-200 ya mantswe 200-250 ya mantswe 250-300 ya mantswe
botebo
Ho bua
Mokgahlelong o Phahameng baithuti ba lokelwa ho rutwa kapa ho bua ka bolokolohi le ka ho nepahala hobane sena
ke letlotlo la bohlokwa haholo maphelong a bona, bakeng sa bobona le la profeshinale.Ho bopa boitshepo bona ke
taba ya bohlokwa ho feta thekninki efe kapa efe e kgethehileng kapa leano la ho bua hara setjhaba. Baithuti ba lokela
ho tseba hore ha ba bua ha ho na ho ba le metlae le ho somana, mme ba tshepiswe ke titjhere hore o tla ba thusa,
tshehetsa le ho ba kgothatsa ka nako tsohle.
Baithuti ba Mokgahlelo o Phahameng ba lokelwa ho rutwa dithekniki tsa motheo tsa ho fana ka puo e ntle. Ho
mamella ho ho holo ho bontshwe ho baithuti ba nang le tlhoko e hlahiswang ke ho buisana ha molomo ho bona.
Mawa le Tshebetso ya ho bua
Ho ruta ho bua ho lokela ho kenyelletsa tsebo ya tshebetso ya ho bua le mawa a dipuisano (boeletsa, bopa dipolelo/
dipolelwana hape, sebedisa mantswe a mang ho ena le a itseng, dipontsho, ho etsisa, medumo le ho kopa thuso).
Baithuti ba lokela ho bontshwa mamello e itseng ka baka la kgatello eo ba e fumanang ka mesebetsi ya molomo eo
ba lokelang ho e etsa. Thuto ya tshebetso ya ho mamela ho kenya mehato e latelang:
• Ho ngola moralo – ho etsa diphuphutso le ho hlophisa.
• Ho ikwetlisa le ho nehelana.
18 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Ho ngola moralo – ho etsa diphuphutso le ho hlophisa.
Baithuti ba tshwanela ho bontsha bokgoni ba ho ngola moralo, ho etsa diphuphutso le ho hlophisa bakeng sa
nehelano ya molomo ka ho: -
• Sebedisa rejistara e loketseng, setaele le lentswe ho ka baamohedi, sepheo, maemo le mookotaba.
• Sebedisa puo e loketseng (kgetho ya mantswe) ka ho
-- sebedisa maetsi, makgethi a mefuta le mahlalosi ho fana ka moelelo o itseng, ditaba le tlhaloso e hlakileng
ha o bua, mohlala, ho fana ka puo, ho pheta pale, le ho ngangisano.
-- sebedisa tsebo ya mahlalosonngwe le malatodi, dihomofounu, dihomonimi le polelo bakeng sa lentswe
-- sebedisa mantswe a adinngweng/melata, mantswe a maswetso le a matjha
-- sebedisa puo ya bonono (mekgabisopuo, maele le dikapolelo) sehalo, maikutlo le qabolo.
-- sebedisa dikgutsufatso
-- sebedisa dikutu, dihlongwapele le dihlongwanthao
-- sebedisa botona le botshehadi, bonngwe le bongata le nyenyefatso
-- sebedisa dikgato tsa papiso (makgethi) le mahlalosi
• Ho bontsha temoho e hlokolosi ya tshebediso ya puo ka ho:
-- nehelana ka dintlha le bolela mehopolo
-- sebedisa moelelo o totobetseng le o patehileng, le moelelo o akantsweng
-- sebedisa makgabane la ditjhadimo tsa bona, tshekamelo, ho bona dintho ka lehlakore le le leng, puo e
fehlang maikutlo, e susumetsang le e hlohleletsang, mohl. Puong e hlohleletsang..
• Ho sebedisa mehlodi e meng eo ho yona ho ka tadingwang tse itseng e kang didikshenare/dibukantswe
le thesorase ho kgetha tlotlontswe e nepahetseng e hlakileng le ho etsa nehelano a sebedisa dinoutso le
ditshehetso tse itseng, disebediswa tse mamelwang le/kapa tse bohwang dikerafo ho matlafatsa kgahleho le
nepahalo ya nehelano
Ho ikwetlisa le ho nehelana
Baithuti ba lokela ho nehelana le ho bontsha bokgoni ba nehelano ya molomo ka ho:
• Bua le baamohedi ka ho otloloha
• Supa mehlodi e loketseng e ileng ya sebediswa
• Kenyeletsa mefuta ya dintlha le mehlala ka tlhokeho ya mosebetsi
• Sebedisa selelekela le qetelo tse nang le sefutho (mohl. diqotso tse tswang dibukeng tsa dingolwa, bontsha
ka mehlodi e hlahisang dintlha ka matla, dipalenyana tsa bophelo tse qabolang)
• Ho ntshetsa pele mehopolo le kgang – dikahare tsa sethatho, tsa boiqapelo, tse momahaneng, a bontsha
tswelopele e nang le moelelo le tlhahlamano ya dintlha, mehlala le mehopolo.
• Sebedisa dikarolo tsa sebopeho sa puo
SLKT 19
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Sebedisa matshwao a sebopeho a jwalo ka tatelano e tlwaelehileng, dihlooho, sesosa le sephetho, ho
lekanya le ho bapisa, qaka le tharollo mmoho le ho tsebisa le ho susumetsa,
• Sebedisa sehalo se nepahetseng
• Nehelana le ho ntshetsa pele dintlha tsa tshehetso tse hlokileng, mme a bile a kgetha bopaki bo lokelang
(mohl. Dipalopalo, bopaki, diketsahalo tse ikgethang), ba boemo bo hlokehang empa e le bopaki bo ka
netefatsang, ho kenyeleditswe le ho kgodiseha le ho napahala ha bona
• Sebedisa ditlwaelo tse loketseng kapa tsela e nepahetseng ya ho ikgokahanya le batho (mohl. Bomme le
bontate ...), kapa phetapheto (mohl. “Ke batla ho toboketsa hore ....; Ke sa pheta ke re ....jj.)
• Sebedisa dibopeho le melao ya tshebediso ya puo jwalo ka:
-- dibopeho tsa maetsi le mathusi ho bontsha lekgathe le sekao ka tshwanelo
-- sebedisa dikarolo tsa puo bo bontsha puisano ya ka mehla le mehla ya molomo.
• sebedisa dipolelo tse sa hlokeng ho arajwa, dikgefutso le phetapheto
• Sebedisa mawa a puo e buuwang le e sa buuweng (mohl. sehalo, tlhahiso ya lentswe/modumo wa lona,
volume, lebelo, ho bopa dipolelo, ho sheba baamohedi mahlong, tshebediso ya metsamao ya sefahleho,
metsamao/puo ya mmele) ha a nehelana.
Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa
Puo e Ho tsebisa/qophella/arolelana le ho tiisa ntlhakemo le mohopolo.
hlophisitsweng
• Kgetho e nepahetseng ya se fuputswang
-- Ho be le bopaki bo itseng ba hore diphuputso di entswe
-- Sebopeho (selelekela, mmele le qetelo)
-- Kgokahano le sehlooho ka tsela e hlakileng e nang le moelelo
-- Kgang kapa ntlhakemo e qholotsang karabelo e nang le ho tswa ho ba bang.
-- Mehopolo e nahanisisitsweng ka boqhetseke e bontshang kelohloko ya bamamedi le sepheo
Puo e sa Ho nehelana ka puo ntle le ho etsa boitokisetso pele ho nako/ho hlophisa kakanyo ka nako yona eo/ho
hlophiswang sebedisa dithekniki tsa puisano ka nako e kgutshwane.
• Sebedisa sebopeho se loketseng (selelekela, mmele le qetelo)
• Sepheo se loketseng
• Sebedisa sehalo, lebelo, ho tadima baamohedi mahlong, motsamao wa mmele le tshebediso ya
mmele
• Rejistara le sehalo se loketseng baamohedi
• Sebedisa tlotlontswe e loketseng le ho phethahala le sebopeho sa puo.
• E kgutshwane hape e matla.
Ho bala ho • O bontsha kutlwisiso ya tema
hlophisitsweng • Tema e balwa ka bolokolohi le bokgeleke
(Ho balla
hodimo) • Lentswe le hlahiswa ka bophefa
• Mantswe a qapodiswa ka tsela e hlakileng
• O sebedisa kgefutso ka tsela e ntle
• O hokahana le baamohedi ba ditaba
• Kgetho ya tema e bontsha kelohloko ya baamohedi ba ditaba
• Bolelele ba tema bo nepahetse
20 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa
Ho bala ho sa Ho arolelana tema e ngotsweng ke wena kapa ba bang/ho thabisa
hlophiswang (Ho
• Ha o bontshe kutlwisiso ya tema
balla hodimo)
• Tema ha e balwe ka bolokolohi
• Lentswe ha le hlahiswe ka bophefa
• Mantswe ha a qapodiswe ka tsela e hlakileng
• Ha o sebedise kgefutso ka tsela e ntle
• Ha o hokahane le baamohedi ba ditaba
• Kgetho ya tema ha e bontshe kelohloko ya baamohedi ba ditaba
• Bolelele ba tema ha bo a nepahala
Ngangisano/ Ho ngangisana o nkile lehlakore le fapaneng la ntlhakemo hodima sehlooho se kgethilweng. Ena ke
Dibeite puisano ya mmuso bakeng sa ho bonwa ke batho bohle le ho ba le seabo.
Tsamaiso ya debeite/ngangisano:
• Dihlopha tse pedi tsa dibui, hangata ditho tse tharo sehlopheng ka seng, ba dumellana kapa ba
kgahlanong le sehlooho. Sehlooho se etse tshisinyo e itseng, mohl, ‘Mohope wa Lefatshe e bile
ketsahalo e ntle bakeng sa moruo’. E se be feela ‘Mohope wa Lefatshe’.
• Tsamaiso ya ngangisano e laolwa ke modulasetulo ya tla:
-- Hlahisa maikutlo/ntlha le ho nehelana ka boitshetleho. ba yona
-- hlahisa sebui ka seng
-- boloka toka
-- laola nako – dibui di behelwa moeding wa nako
-- laola dipuisano ha maikutlo/ntlha e hlahiswa/bulelwa bohle (sheba ka tlase)
-- laola tsamaiso ya ho vouta (sheba ka tlase)
• Sebui sa pele se dumellanang le tabakgolo se hlahisa lehlakore la sona le tshehetsang sehlooho
• Sebui sa pele se kgahlanong (se ngangisana) le maikutlo/ntlha se beha lehlakore la sona la taba,
mme se ka ngangisana le dintlha tse behilweng ke sebui sa pele (se ka lehlakoreng le leng) .
• Sebui sa bobedi sa lehlakore le tshehetsang lehlakore se ahella hodima se behwang ke sehlopha sa
habo, se hlahisa dintlha tse ntjha tse tlatselletsang lehlakore lena, mme se hanana le se builweng ke
sebui se sa tswa bua.
• Sebui sa bobedi se ka lehlakoreng le ka kganyetsanong le sona se etsa jwalo le sona.
• Sehlooho se ribollelwa ba mametseng (baamohedi ba ditaba) bakeng sa phehiso le dipotso
• Kamorao ho dipuisano (diphehiso) tsena sehlopha se ngangisanang se akaretsa dintlha tsa sona.
Sebui sa boraro se pheta dintlha tsa sehlopha sa sona, mme se leke ho susumetsa bamamedi ho
vouta kgahlanong le sehlooho, se nehelana ka mabaka. Sebui se ka hanyetsana le dintlha tse seng
di builwe.
• Sebui sa boraro se lehlakoreng le dumellanang le sehlooho le sona se etsa jwalo.
• Ngangisano e ka kwalwa, mme sephetho se fumanwa ka ditsela tse fapaneng, mohl, ka ho lekola
tekanyetso (matshwao) ya baahlodi, kapa ho voutwe ka ho dumellwana kapa ho hananwe le
sehlooho.
Dayaloko • Nahana ka puisano e bileng teng pakeng tsa batho ba babedi.
• Qala le ho ntshetsa pele puisano
• Sebedisa ditlwaelo tsa ho sielana sebaka
• Sireletsa ntlhakemo ya hao
• Mamela ba bang, buisanang
• Tlatsa dikgeo le ho kgothatsa sebui
• Hlakisa moelelo moo ho hlokehang
• Nehelana le ho tshehetsa mohopolo; tiisa taba ya hae
SLKT 21
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa
Inthaviu Ho fumana tlhahisoleseding kapa ntlhakemo ho tswa ho mong kapa moifo
• Sebedisa bokgoni ba ho botsa dipotso, ho susumetsa, ho ngola dinoutsho, akaretsa, ba ho mamela
le bokgoni bo bong bo sa bontshweng ke puo
• Etsa moralo le ho itokisa: tiisa sepheo, tlhahisoleseding e hlokehang, sebopeho, dipotso, nako,
sebaka, tatelano, tikoloho yeo ho kopanelwang ho yona (sheba makgetha a ho ngola)
• Sebedisa mawa a ho tsamaisa inthaviu ka mehato
-- Selelekela (ho itsebisa, le ho hlahisa sepheo)
-- Tikoloho e mofuthu (ho bopa tikoloho ya ho tshepana)
-- Dipotso (botsa dipotso tse akaretsang ho isa ho tse tobileng, tse loketseng sehlooho; sebedisa puo
e sutsitseng, e susumetsang empa e bontsha tlhompho le ho ba sedi; mamela ka mafolofolo; lekola
dikarabelo, arabela ka phethahalo ho bontsha ho ba le tsebo)
-- Kakaretso (rekota dikarabelo ka ho nka dinoutsho; akaretsa; hlahlamanya le ho hlophisa dikarabelo
le dintlha tsa bohlokwa ka tatellano e nang le moelelo)
-- Phethelo (leboha mmotsuwa; nehelana ka dintlha tseo ho ka ikgokahangwang ho tsona)
Raporoto (ya • Fana ka pehelo ya maemo a ditaba ka ho otloloha, mohl., kotsi, sephetho sefe kapa sefe
semmuso • Hlahisa sehlooho tlhahisoleseding (boitshetleho, sepheo le dintlha tse lokelwang ho shejwa.),
le e seng ya mmele (Mang? Hobaneng? Kae? Neng? Eng? Jwang?), maphethelo, dikgothalletso, direferense,
semmuso) dihlomathiso
• Moralo: Bokella le ho hlophisa tlhahisoleseding le ho fana ka dintlha
• Sebedisa rejistara ya puo e seng ya semmuso le setaele
• Sebedisa
-- Lekgathe lejwale (ntle le dipehelong tsa histori)
-- Mabitso
-- Motho wa boraro
-- Tlhaloso e nang le dintlha
-- Mantswe a theknikhale le dipolelo
-- Puo ya semmuso e se nang ho ikamahanya le motho
Fana ka Ho bolella motho e mong hore a ka fihla jwang sebakeng se itseng
ditshupiso • Sebedisa ditshupiso ho bolella motho e mong hore a ka fihla jwang sebakeng se itseng
• Sebedisa puo e sebopeho sa ditaelo
• Sebedisa motho wa bobedi ya emetseng puisano pakeng tsa sebui le moamohedi.
• Ela tse latelang hloko ha o fana ka ditshupiso:
-- Sebedisa dipolelo tse kgutshwanyane mme tse hlakileng
-- Sebedisa tatelano e tlwaelehileng
-- Bua ka tshupo e itseng ka ho otloloha
-- Lekanya bohole ba sebaka
-- Fana ka bonyane palo ya diterata tse lokelang ho tlolwa pele o fihla mo o yang
-- Fana ka tlhahisoleseding ya matshwao a naha e ka bonwang ha bonolo tseleng
-- Sebedisa mantswe a bontshang boemo
-- Sebedisa mantswe a bontshang tshupiso
-- Sebedisa mantswe ho kopa tshupiso
-- Sebedisa mantswe ho bontsha kananelo
Ditaelo Hlalosa kamoo sesebediswa se itseng se ka sebediswang ka teng, kapa ho pheha sejo, ho lokisa
phoso, jj.
• Hlalosa mosebetsi wa sesebediswa se ka sebediswang ka teng, kapa kamoo ho hong (ho itseng) ho
etswa ka teng
• Hlalosa tse hlokahalang ho ka etsa seo
• Hlahisa dintlha tsa taelo ka ho hlaka, ka nepo le ka tatellano
22 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa
• Sebedisa tlotlontswe, maikutlo kapa puo e theknikhale Etsa moralo le ho lokisa (sheba makgetha a
ho ngola)
-- Utlwisisa maemo mmoho le sephetho se tobilweng ka ho nehelana ka ditaelo
-- Hlalosa tsela yeo ntho e itseng e sebetsang kapa e sebediswang ka yona
-- Hlahisa ditaelo ka tatelano e nepahetseng, tsela e hlakilleng e nang le moelelo
-- Sebedisa dimanyuwale, ditaelo le ditshebetso.
-- Ela hloko tlotlontswe, thutapuo, popeho ya dipolelo, puo e theknikhale e ka sebediswang
• Nehelano
SLKT 23
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa
Fana ka tlaleho/ • Etsa nehelano ya molomo ka ketsahalo e itseng, mohl. Ya seyalemoya/radiyo kapa thelevishene kapa
raporoto ya diphumano ka inthaviu e ileng ya tshwarwa.
molomo
• Etsa moralo le ho itokisa
Raporoto
-- Tiisa hore sephetho sa nehelano ya molomo ya semmuso ke sefe
ya molomo;
tekolobotjha -- Akanya tlotlontswe, thutapuo, le dipolelo tse tla sebediswa
-- Fuputsa ho fumana tlhahisoleseding e loketseng ho tswa ho sebui, mmoho le puo e lokelang ho
sebediswa ho hlahisa dintlha
• Nehelana; sheba tse latelang:
-- Ho hlake hore ho entswe diphuputso
• Sebopeho (selelekela, mmele le qetelo) se be teng
• Kgokahano le sehlooho e hlake, e utlwahale mme e hlahise dintlha tse nepahetseng ka tatelano e
nepahetseng
• Ho hlahiswe kgang kapa ntlhakemo e qholotsang karabelo ka tsela e sekasekang ho tswa ho ba
bang
• Hlahisa dintlha ka tsela e hlakileng, o bontsha kelohloko ya bamamedi le sepheo; nehelana ka tsela e
ya semmuso, e tletseng ka dintlha mme e sa tshehetse lehlakore
• Baithuti ba kgothalletswe ho sebedisa puo ya mmele ka tsela e tshwanelehileng, empa e seng ka
tsela e hlaha e sa kgahliseng. Sebedisa puo e hlakileng, e se nang leeme
• Hlophisa nehelano ya molomo ka mekga e meraro:
-- Selelekela: Hohela thahasello ya bamamedi; araba dipotso tse kang: Mang? Eng? Kae? Neng?
-- Mmele: Hlophisa dintlha tsa sehlooho tsa raporoto ka tatelano e utlwahalang; sebedisa
tlhahisoleseding nepahetseng; tshehetsa dintlha tsa sehlooho tlhahisoleseding e tswang
diphuputsong; sebedisa dipolelo tse hlalosang ho natefisa raporoto
-- Qetelo: Akaretsa mme o toboketse ntlha ya bohlokwahadi. ngola qetelo e kgutshwane. Phethela
ka ho hlahisa ntlha e ka sehloohong. Sebedisa dintlha tsa bohlokwa ho bopa mohopolo wa hao
mabapi le sehlooho sa raporoto
• Sebedisa ditema tse bohwang tse jwalo ka diphoustara kapa ditransperensi tsa projektara, mme o
ikwetlisetse ho di sebedisa pele ho nehelano
• Sebedisa dinoutso ho rala moralo wa ho qetela wa raporoto
• Sebedisa dinoutso ho etsa nehelano ya raporoto/tlaleho
• Etsa patlisiso
• Hlophisa disebediswa ka kgokahano. Kgetha le ho hlahisa mehopolo ya sehlooho, mme o tiise ka
mehlala
• Sebedisa sebopeho se nepahetseng, tlotlontswe, puo le ditlwaelo
• Sebedisa mabotsi, kgefutso le phetapheto
• Sebedisa sehalo, tlhahiso ya lentswe, lebelo, ho Sheba baamohedi ba ditaba mahlong, maemo,
tshebediso ya ditho tsa mmele
• Sebedisa selelekela le qetelo tse phethahetseng
• Sebedisa setaele le rejisetara tse loketseng
• Kenyeletsa disebediswa tse loketseng tse kang tse bohwang, tse mamelwang le/kapa tse bohwang le
ho mamelwang hong, mohl, ditjhate, diphoustara, disebediswa tse ding le ditshwantshiswa tse ding
24 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa
Dipuisano tsa Ho arolelana maikutlo a fapaneng kapa tlhahisoleseding ho tswa mehloding e fapaneng
foramo/phanele
Sebui se lokela ho:
• sheba mehopolo e fapaneng
• mamela ba bang
• amohela dintlha ha ho hlokeha
• sitisa dibui tse ding
• etsa dikgokahano tse nepahetseng pakeng tsa dintlha
• dula sehloohong
• leka ho tlisa batho bohle dipuisanong
-- kena hanong ka hlompho
-- hlahisa maikutlo le ho fana ka mabaka a tshehetsang
• Sebui ka seng ke bua ka ntlha e itseng ya sehlooho
• Tshebediso ya dipolelo tse molaong
• Mesebetsi ya modulasetulo
-- Boloka toka
-- Ho tsamaisa nako
-- Dula lenane tsamaisong
-- Kgothalletsa bonkakarolo
-- Ho dula o sa nke lehlakore
-- Ho kopa ditshisinyo kapa divoutu
Bonketsisane Baithuti ba fuwa maemo, hangata e lokela ho ba bothata kapa maemo a itseng, ao ba lokelang ho a
arabela ka ho nka karolo e itseng. Ho Bonketsisane bo ka nna ba se lokisetswe, kapa baithuti ba ka
bolellwa feela ka bokgutshwanyane ka karolo eo ba tla e bapala. Ditekolo tsena di bulehile mme din a le
batho ba bapalang ho tsona.
Bo ka sebediswa kae: Tekanyetsong ya bokgoni bo fapaneng bo kenyeletsang ba boitshwaro le ba
dikamano tse pakeng tsa batho
Dipuisano/ Ho arolelana ka mehopolo, maikutlo le ntlhakemo le dihlopha tsa batho le ka boinnotshi
puisano e seng
• Qala le ho boloka puisano e tswella
molaong
• Melao ya ho sielana sebaka
• Sireletsa boemo ba hao
• Dipuisano tsa ho tseka
• Tlatsa dikgeo le ho kgothatsa sebui
• Arolelana mehopolo le boiphihlelo le ho bontsha kutlwisiso ya dikgopolo
Ho tsebisa sebui Ho fa bamamedi tlhahisoleseding ka sebui/moeti
• Fumana tlhahisoleseding e lokelang ho tswa ho sebui
• Sebedisa setaele kapa rejistara ya semmuso
• Tsosa thahasello le tebello baamoheding, mohl, ka ho ba bolella tlhahisoleseding ya boitshetleho bo
itseng le diphihlello tsa hae
• Aha ditebello mohl., ka ho kgefutsa, le ho kenyeletsa ho itseng
• Qetella ka matla le ka boitshepo
SLKT 25
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tsa Ho mamelwa le Ho buuwa
Diteboho • Ho leboha sebui ka mora ho fana ka puo ho bamamedi
• Sebedisa rejistara ya semmuso
• Mamela sebui ka hloko, ho tla hlwaya dintlha tsa sehlooho tsa puo ya hae
• Bitsa dintlha tsa bohlokwa tsa puo
• Qetella ka matla le ka boitshepo
Nako e sisintsweng bakeng sa ditema tse lokelang ho hlahiswa tswa kgokahano ya molomo
Nako
Ditema
Dikereite tsa 7 - 9
Dipuisano, dingangisano, dipuisano tsa foramo/sehlopha/phanele, dipuisano tsa sehlopha Metsotso e 10 – 15
Didayaloko Metsotso e 4 – 6
Ditaelo le ditshupiso Metsotso e 2 – 4
Diinthaviu Metsotso e 8 – 10
Ho bala ho hlophisitsweng Metsotso e 2 – 3
Puo e hlophisitsweng, raporoto, tekolobotjha Metsotso e 2 – 3
Puo e sa hlophiswang Metsotso e 2 – 3
Ho pheta pale Metsotso e 5 – 7
Kopano le ditsamaiso Metsotso e 7 – 10
Dipolelo tse sebediswang Sesothong – Letoto leo ho ka tadingwang ho lona.
HO KOPA/HO KOPA TUMELLO YA… HO SITISA MOTHO HO SEO A NTSENG A SE ETSA
• Na nka…..? • Ntshwarele, na nka...?
• Ke kopa …. • Tshwarelo, o bona ho lokile ha nka...?
• E be ho ka loka ha nka…..? • Ntshwarele hle, na o a tseba ka...?
• Na ho nepahetse ha nka….? • Phephi hle, a ke o nthuse mona ka…
• Na ho tla be ho lokile ha nka…?
• Ho ka ba jwang ha nka …?
• Ntumelle hle ke …
• Na o ka dumela ha nka …?
HO THUSA HA O KOPA THUSO
• A na nka o thusa? • Na nka o thusa ka…..?
• Nka o thusa? • Na o nthusa ka ho…..?
• A na ho na le seo nka o thusang ka sona? • Ke hloka ho thuswa ka …
• Na o tla thabela ho thuswa? • A ke o nthuse ka ho …
• A na o hloka ho thuswa? • A ke o kenye letsoho ka ho …
• Ke eng seo nka o thusang ka sona kajeno?
26 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
HO KOPA TSHWARELO HO TLETLEBA
• Ntshwarele. • Ke letsitse, empa ke lokela ho o bolella sena...
• Ke kopa tshwarelo…. • Ke mohau ho o tshwenya, empa...
• Ke maswabi ka … • Mohlomong o lebetse ho...
• Phephi hle … • Ke nahana hore o lebetse ho...
• Ke kopa tshwarelo … • Ntshwarele haeba ke tswile lekoteng, empa...
• Ntshwarele hle. • Ke a kgolwa ho na le ho se utlwane ka...
• O se ke wa nkuka hampe, empa ...
HO NEHELANA KA KELETSO HO HLAHISA TAKATSO
• Ke nahana o ke o ….. • Na o tla rata ho ….
• O tla lokela ho….. • Nka mpa ka ……
• Ha o lokele ho…. • Hobaneng ha re sa...?
• Ha ke ne ke le wena, ke ne ke tla ……. • Ke bona ho le molemo ha …….. Wena o e bona jwang?
• Ha ke ne ke le maemong a hao, ke ne ke tla… • O nahana hore re etse jwang?
• Ho molemo hore o …. • Ha e ne e ba ke ho ya ka nna, ke ne nka …
• O se ke wa ……. • Ke nahana hore re ….
• Leha o ka etsa eng, o se ke wa …….
HO LEKANYA, AKANYA HO NEHELANA KA TLHAHISOLESEDING E SA OTLENG
BOTSEKENG
• Ke tla re ho batla ho lokile ho ka ...
• Ho na le ….
• Mohlomong ke tla hloka …
• Ho na le tse ka bang…
• E ka nna ya ba o ...
• Ho na le palo e kalo ka ……lekanya ho re e ka fihla ho …..
• Ho bonahala ...
• E ka ba …
• Mohlomong o hloka…
• Ke mofuta wa …
• Mohlomong ba batla ...
• Ke tsa mofuta wa …..
• Ho thata ho ka bolela, empa ke lekanya…
• Ho thata ho ka bolela, empa ke lekanya…
• Ha ke nepisise, empa ke nahana
• Ha ke nepe hantle, empa ke nahana…
HO SADISA HANTLE/HO LAELA HA O ITEKOLA
• Maeto a malelele, matsatsi a phomolo, maeto a • E sebeditse hantle/ka tshwanelo hobane…
makgutshwane
• Ke entse sena hantle hobane…
• Tsamaya hantle…
• Ho ka be ho nepahetse haeba ke ne ke ...
• Phomola hamonate...
• Ho ka be ho ile ha ntlafala ha …
• E ba le leeto le bolokehileng…
• Tswelopele e/ha e bonahale hobane …
• Matsatsi a phomolo a monate…
• Hona ho atlehile hobane ……
• Natefelwa!
• Phomolo e monate moo …
TUMEDISO KAMORA LEETO
• O tsamaile leeto le jwang?
• Leeto la hao/phomolo ya hao e bile jwang…?
• Leeto la hao le bile jwang?
SLKT 27
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
3.1.2 Ho bala le Ho boha
Bokgoni bo bopuweng hantle ba ho bala le ho boha bo bohareng ba ho ithuta ka katleho ho habahanya le
kharikhulamo. Baithuti ba ntshetsapele bokgeleke ba bona ba ho bala le ho boha ka ditema tse fapaneng tsa dingolwa
le tse seng tsa dingolwa, ho kenyeleditswe le ditema tse bohuwang. Baithuti ba elellwa hore mofuta wa sengolwa le
rejistara di hlahisa sepheo jwang, baamohedi le maemo a ditema. Ka ho bala ka phaposing le ka boikemelo baithuti
ba batho ba nahanang ka hlokolosi le ho ba le boiqapelo.
Ho bala/ho boha ho hokahanya dielemente tsa pedi: (1) ho ithuta le ho sebedisa mawa bakeng sa ho fumana
moelelo le kutlwisiso wa tema (2) ho ithuta le ho sebedisa tsebo ya dibopeho tsa tema. Bobedi dintlha tsena di lokela
ho ba teng ha ho rutwa ditema tsa dingolwa le tseo e seng tsa dingolwa.
Tshebetso le mawa a ho bala
Thuto ya ho bala e ka latela mehato e meraro bakeng sa ho ntlafatsa kutlwisiso ya tema. Ha se hore mehato kaofela
e lokelwa ho sebediswa ka nako tsohle. Mohlala, ha baithuti ba bala mofuta wa tema kapa wa sengolwa oo ba sa o
tlwaelang, ba tla lokela ho etsa mosebetsi o etswang pele ho ho bala oo e leng ona o tla ba hlokomedisa makgetha
a ka hodimo feela a mofuta ona wa tema, mme hona ho tla ba thusa ho hokahanya seo ba se balang le seo ba seng
ba ntse ba na le sona. Mosebetsi wa ka nako ya ho bala o tla ba thusa ho sekaseka ka botebo sebopeho sa yona
hammoho le sa puo e sebedisitsweng. Mosebetsi wa ka morao ho ho bala ke o ka etsang hore baithuti ba leke ho
hlahisa mofuta ona wa tema ka ho ingolla ona.
• Pele ho ho bala
• Nakong ya ho bala
• Mesebetsi ya kamorao ho ho bala
Pele ho ho bala
Baithuti ba ka hlophisetswa tema ka ditsela tse fapaneng leha hona ho itshetlehile mofuteng wa tema le boemo ba
moithuti. Hona ho qholotsa kamano le tsebo ho moithuti
• Baithuti ba kgothaletswa hore ba ipopele ditebello tse itseng ka tema tse itshetlehileng ditemosong tse
patehileng tse hlahiswang ka ditshwantsho kapa dinepe, mofuta wa tema, moralo wa tema, leqephe la
sehlooho, le hlahisang papetla ya dikahare, le hlahisang dikgaolo, la tlhaloso ya mantswe, la dihlomathiso, la
difutunoutso.
• Okola le ho tlodisa mahlo makgetha a tema: dihlooho, dihloohwana, mantswetlhaloso, ditlhakisetso, dikerafo,
ditjhate, didayakeramo, mongolo o ntshofaditsweng, mongolo o tshekalletseng, dinomoro, dimmapa,
matshwao, karolwana e welang tlasa menu o itseng khomphutheng (jk. ha o phetla menu wa sebopeho o
fumana boholo ba mongolo, diratswana, bulete le dinomoro), fuputsa mantswe a sehlooho
• Ho tlodisa mahlo bakeng mehopolo ya sehlooho le ho fana ka mehopolo ya hae pele a bala
• Ho okola bakeng sa mehopolo e tshehetsang
• Ho akanya o sebedisa tlhahisoleseding e o e fumaneng ka ho okola le ho tlodisa mahlo.
28 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Nakong ya ho bala
• Ho akanya moelelo wa mantswe a sa tlwaelehang le wa ditshwantsho ka ho sebedisa bokgoni ba ho fumana
moelelo wa mantswe ka tshebediso ya ona
• Ho bala/boha hape
• Ho bopa ditshwantsho kelellong
• Ho akanya moelelo (papiso, maemo, popeho ya mantswe, jj.)
• Ho ngola dinoutso
• Ho kgutsufatsa mehopolo ya sehlooho le e tshehetsang/diratswana ho ya ka bolele bo hlokehang
• Ho hlakisa dintlha
• Ho akanya
• Ho hlalosa/lekola dikakanyo le diqeto tsa mongodi.
Kamorao ho ho bala
• Ho araba dipotso tse qholotswang ke tema ho tloha ho tse boemo bo tlase ho isa ho bo hodimo
• Etsa diqeto/bopa maikutlo a hao
• Ho lekola/ho buisana ka meelelo ya tema e fapaneng.
• Ho bapisa le ho lekanya
• Ho hokanya/ngola kgutsufatso
• Ho utolla tema bakeng sa ho ithuta thutapuo le tlotlontswe, mohl. Jwalo ka ho e ngola makgatheng a
fapaneng (moo ho hlokehang).
• Ho hlahisa hape ditema ka mongolo wa bona (moo ho loketseng)
• Temoho e hlokolosi ya tshebediso ya puo:
-- Dintlha le mohopolo
-- moelelo o otlolohileng le moelelo o patehileng/akantsweng
-- moelelo wa sethatho le moelelo o ritsitseng
-- boitshetleho ba ditema le mongodi maemong a tsa phedisano le a tsa dipolotiki
-- tshusumetso e hlahiswang moelelong ke kgetho le tlohelo ya dintlha tse itseng
-- kamano pakeng tsa puo le matla
-- puo e fehlang maikutlo le e hlohleletsang, puo e leeme, e nang le tshekamelo, puo e kgethollang, e tadimang
ditaba ka lehlakore le le leng ho fapafapana ha tshebediso ya puo (jwalo ka puo ya tikoloho e itseng, puo
ya sehlotshwana, jj) dikakanyo, dikgopolotaba, dintlha tse tshehetsang, mabaka a ho kenyeletsa kapa ho
tlohela tlhahisoleseding.
SLKT 29
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
-- qapa ditema tse ntjha, jk. ho fetola pale ho e etsa terama, dayaloko; ho sebedisa tema bakeng sa ho ithuta
tlotlontswe le thutapuo, mohl., ho ngola botjha ka lekgathe lesele.
Tlhaloso ya ditema tse bohwang (mefuta ya ditema tse tshwantshisitsweng le tse bohwang) :
Ho baithuti ba bangata sekerene sa khomphuta, ho na le leqephe le ngotsweng, ke mohlodi o moholo wa
tlhahisoleseding ya bona. Litheresi e bohwang ke tikoloho ya bohlokwa ya ho ithuta, mme sekerene sa khomphuta
ke mohlodi o matla. Hlahloba ka moo sebopeho se leng ka sehloohong ka teng websaeteng e tsebahalang; kamoo
babapatsi ba ngokwang kateng; ka moo motsamao le mmala di leng ka sehloohong ho hlohloletsang basebedisi ho
fetela pele ho sebedisa diwebsaete tse ding.
• Dithekenike tsa tshusumetso : puo e fehlang maikutlo, e susumetsang, e nang le tshekamelo, le e
hlohleletsang
• Kamoo puo le ditshwantsho di bontshang le ho bopa makgabane le tjhadimo ka teng
• Molemo wa tshebediso ya mefuta le boholo ba mongolo, dihlooho le dihloohwana
• Sekaseka, ho fumana moelelo, lekola le ho araba mefuta ya dikhathunu/metlae ya khomiki
Mesebetsi ya ho bala le mofuta wa mobadi ya akangwang
Ho bala ho hlophisitsweng (Ho balla hodimo)
• Sebedisa sehalo, tlhahiso ya lentswe, lebelo, ho sheba baamohedi mahlong, le tshebediso ya ditho tsa
mmele
• Qapodisa mantswe ntle le ho atolosa moelelo wa ona
Ho bala ho sa hlophiswang (ho balla hodimo)
• Bala ka bokgeleke o latela sepheo.
• Sebedisa sehalo, tlhahiso ya lentswe, lebelo, ho sheba baamohedi mahlong,
• Qapodisa mantswe ntle le ho atolosa moelelo wa ona
Temakutlwisiso e balwang
• Bakeng sa ho shebisisa le ho bala tema ka tsela e hlokolosi (temakutlwisiso e balwang)
• Ho utlwisisa tema ka bophara ba yona - makgetha a tema – dithaetlele, dipontsho, dikerafo, ditjhate,
didayakeramo, dihlooho, dihlowana, ho nomora, mantswe a ngolwang tlaase setshwantshong, dihloho tsa
ditaba, fomate, jj, kholomo ya koranta, jj.
• Ho bontsha boikemelo ha a bala (ho bala bakeng sa boithabiso, tlhahisoleseding le ho ithuta)
• Temoho e hlokolosi ya Tshebediso ya puo (ho lemoha moelelo wa sethatho le moelelo o ritsitseng wa
mantswe le hore a jere meelelo le melaetsa e patehileng, mohl, ho tadima ditaba ka lehlakoreng le le leng,
tshekamelo le maikemisetso a sebui.)
30 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
HO BALA KA BOTEBO
a) Ho bala ka botebo ditema tse ngolwang tse kgutshwane bakeng sa KUTLWISISO boemong ba
lentswe.
Baithuti ba sebedisa mawa a fapaneng ho fumana moelelo wa tema. Ba aha tlotlontswe ka ho sebedisa
bokgoni ba ho hlasela mantswe, le ho ka ho ngola.
• Sebedisa bukantswe le lenane leo ho tadingwang ho hong ho lona ho fumana moelelo, mopeleto,
qapodiso le ho bona hore lentswe ke setho sefe sa puo le mantswe a sa tlwaelehang.
• Hlwaya moelelo wa dihlongwapele (jk. mo-, ba-, se-, jj.) le dihlongwanthao (jk. –hadi, nyana, -ana)
• Fumana moelelo wa mantswe le kamano ya ona le mantswe a mang a habo ona ka ho sebedisa tsebo ya
metso, dihlongwanthao le dihlongwapele.
• Sebedisa maemo ao tema e thehilweng hodima ona (jk.tlhaloso e polelong), ditemoso (jk. difeelwane,
doqotso) le ditemoso tsa dikrafiki (jk. ntshofatso ya mongolo) ho fumana moelelo wa mantswe a sa
tlwaelehang.
• Ho elellwa le ho sebedisa maele le dikapolelo tse tlwaelehileng, mohl. Pela e ne e hloke mohatla ke ho
romeletsa, ho matha la Ntshwekge.
• Ho hlwaya tlhaho le tshebediso ya mantswe a matjha, mohl. Seleng le maadingwa. (ubuntu, toropo,
sekolo)
• Ho tseba phapang mahareng a mantswe a tarakanyang: dihomonimi, dihomofounu, disinonimi, mohl.
komelo/toro
• Ho ela hloko dikgutsufatso le diakronimi.
• Sebedisa tsebo ya melao ya puo ho fumana moelelo wa mantswe. Sheba Sebopeho sa puo – Lenane leo
ho ka shejwang ho lona ka tlase mona.
b) Ho badisisa ditema tse kgutshwane ka botebo bakeng sa KUTLWISISO boemong ba polelo le ba
seratswana.
Baithuti ba sebedisa tsebo ya bona ya thutapuo ho utlwisisa sebopeho sa dipolelo le tlhophiso ya ditema.
Ho ithuta ka tema boemong bona ho nehelana ka monyetla wa ho ruta dibopeho tsa puo ka tsela e
momahaneng.
• Hlwaya moelelo le tshebediso ya dibopeho le melao ya puo. Sheba Sebopeho sa puo – Lenane leo ho ka
shejwang ho lona ka tlase mona.
• Ho hlwaya sebopeho sa ditema tse sebedisitsweng bakeng sa dipheo tse fapaneng (mohl. Tlhaloso,
sesosa-le-sephetho) ho habahanya kharikhulamo mmoho le kamano ya tsona ya mantswe a supang
ho kopanya dipolelo/makopanyi, (mohl, ka letsohong le leng, sa pele, hobane) Sheba Ho ngola le Ho
nehelana bakeng sa mefuta ya ditema tse loketseng.
SLKT 31
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
c) Ho badisisa ditema tse kgutshwane ka botebo bakeng sa KUTLWISISO boemong ba tema yohle, kapa
ho utlwisisa tema yohle.
Baithuti ba sebedisa tsebo ya bona ya dingolwa mmoho le ya ho ithuta ditema ka tsela ya semmuso ho
utlwisisa.
• Ho amahanya tema le boitemohelo ba bona.
• Ho hlwaya sengolwa le sepheo sa yona (mohl. kgang e batlang e susumetsa)
• Hlwaya le ho hlalosa tjhadimo le maikemisetso a mongodi.
• Ho hokahanya karolo/tema yohle hore o tle o tsebe ho fihlella qetello
• Ho nka diqeto, bopa le ho netefatsa mehopolo ya hae.
d) Ho badisisa ditema tse kgutshwane ka botebo bakeng sa HO KGUTSUFATSA LE HO NGOLA
DINOUTSO.
Baithuti ba sebedisa kutlwisiso ya bona ya dibopeho tsa tema bakeng sa ho e kgutsufatsa. Sheba mawa a
ho bala a boletsweng ka hodimo.
• Ho okola le ho tlodisa mahlo bakeng sa dintlha tsa sehlooho le mookotaba
• Arohanya mehopolo ya sehlooho ho mehopolo e tshehetsang.
• Ngola mehopolo ya sehlooho hape (di ngole ka mantswe a hao)
• Ngola dipolelo ka tatelano le ho sebedisa makopanyi le makopanyi a moelelo ho di hokela mmoho ho
etsa tema.
e) Ho badisisa ditema tse kgutshwane ka botebo bakeng sa TEMOHO E HLOKOLOSI YA TSHEBEDISO
YA PUO.
Baithuti ba sebedise kutlwisiso ya bona hore puo e ka bopa le ho boloka dikamano tse matla dipakeng tsa
mohlahisi wa tema le mmadi. Ba sekaseke ntlhakemo eo tema e hlahiswang ho tswa ho yona.
• Hlwaya le ho buisana ka puo e fehlang maikutlo le e hlohleletsang
• Hlwaya le ho buisana ka leeme le tshekamelo, le ho sheba ditaba ka lehlakore le le leng
• Hlwaya le ho buisana ka dikakanyo le ho hlalosa tshusumetso ya tsona
• Akanya sepheo sa ho kenyeletsa kapa ho siya tlhahisoleseding e itseng
• Hlwaya le ho buisana ka moelelo o akanngwang
• Hlwaya le ho buisana ka moelelo wa sethatho le moelelo o ritsitseng
• Hlwaya moelelo wa sethatho le oo e seng wa sethatho
• Hlokomela ntlhakemo ya mongodi/mohlahisi.
32 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
f) Ho bala ditema tse kgutshwane TSA DIMEDIYA TSE FAPANENG LE TSE BOHUWANG. (Ditema tsa
dimediya tse fapaneng di sebedisa mehlodi e bohuwang le e ngotsweng, temeng e le nngwe, mohl.
dipapatso, dikhathunu. Di ka boela tsa hokahanya puo e buuwang mmoho le puo ya ditho tsa mmele.)
Baithuti ba sebedisa tsebo ya bona ya ho bopa ditshwantsho tsa kelello le ya dielemente tse bohuwang ho
utlwisisa mokgwa oo di tshehetsang ho ngolwa ha ditema tsa mefuta e fapaneng ya bophatlalatsi.
• Hlwaya le ho buisana ka moo dielemente tsa ditema tse bohwang di hokahanngwang le ditema tse
ngolwang tsa dimediya tse ngata, mohl, sebopeho le ditshwantshiso, tlhahisoleseding ya dikrafiki.
• Hlwaya le ho buisana ka sepheo le molaetsa ho ditema tsa tlhahisoleseding, mohl. Dikerafo, dipapetla,
didokumenthari, ditjhate, dimmapa.
• Hlwaya le ho buisana ka molaetsa le phethahalo ya dielemente tsa tema e bohwang ya dipapatso le
kamano mahareng a dielemente tse ngolwang le tse bohwang.
• Hlwaya le ho buisana ka sepheo le molaetsa wa ditema tse bohuwang o bontshang kamano, mohl.
Dimmapa tsa monahano, didayakeramo, diphae tjhate, dimmapa, meralo.
• Hlwaya le ho buisana ka sepheo, boleng ba kananelo ya botle le moralo wa ditema tse bohwang tse
bopilweng bakeng sa kananelo ya botle, mohl, dinepe, difilimi/ditshwantsho tse bohwang, le dielemente
tsa moralo.
• Hlwaya le ho buisana ka sepheo le molaetsa wa ditema tse bohwang tse hlahiseditsweng ho ballwa
monate le ho thabisa, mohl, filimi/setshwantsho se bohwang, dikhathunu, dividiyo tsa mmino le
dipalenyana tsa dikhomiki.
• Hlwaya le ho buisana ka molaetsa le bohlokwa ba ditema tse bohwang tse reretsweng ho tshehetsa ho
bua, mohl, diphoustara, didayakeramo, le tlhahisoleseding
• (Ho ithuta difilimi - bakeng sa boimatlafatso feela) Hlwaya, utlwisisa, sekaseka le ho lekola kamano
dipakeng tsa modumo, puo, ketso le dielemente tse bohwang filiming/setshwantshong se bohwang le
mefuteng e meng ya tsa kutlo le ho boha.
HO ITHUTA DITEMA TSA DINGOLWA SEMMUSO
Baithuti ba bala, ba lekola le ho arabela kananelo ya boleng ba botle (makgabane) ba ditema tsa dingolwa.
Ba sebedisa puo e phahameng ya thuto ya dingolwa ka sepheo sa ho utlwisisa le ho ananela dielemente
tsa ditema tsa dingolwa.
ELA HLOKO: Kgatello ha ho ithutwa ditema semmuso e tla fetoha ho ya ka sengolwa se kgethilweng bakeng sa ho
ithuta.
• Utlwisisa boleng bo kgethehileng ba dibopeho tse fapaneng tsa dingolwa, mohl, hore thothokiso e na le
matshwao a sa tshwaneng le a padi
• Hlwaya le ho hlalosa bonono le bokgeleke ba puo le disebediswa tsa bonono (mekgabisopuo) tse hlahelang
ditemeng tse fapaneng, mohl, papiso, tshwantshiso, mothofatso, alethereishene, leetsisa, pheteletso,
kganyetso, phoqo, kobiso, mothipoloho, disimbolo mmoho le puo e haellwang ho fihlela moelelo wa nnete)
SLKT 33
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Hlwaya le ho hlalosa maikemisetso a mongodi/mohlahisi.
• Hlalosa kgetho le bohlokwa ba dithothokiso le hore dielemente di tshehetsa jwang molaetsa/mokotaba.
Dielemente di ka kenyeletsa dikapuo, karaburetso, dielemente tsa sebopeho le disebediswa tsa modumo,
mohl, raeme, lehlaso, morethetho, alethereishene
• Hlalosa kgetho le bohlokwa tshwantshisong/terameng le hore di tshehetsa jwang molaetsa/mokotaba.
Ho feta mona dikapuo le karaburetso, dielemente di ka kenyeletsa dikapuo, karaburetso, dielemente
tsa sebopeho, mohl, poloto, sehlohlolo, popeho ya dibapadi, ditshupiso tsa kalaneng, sephetho se sa
lebellwang, tikoloho.
• Hlalosa kgetho le bohlokwa ba dipalekgutshwe/padi (nobele) /difilimi/ditshwantsho tse bohwang le hore
dielemente di tshehetsa jwang molaetsa/mokotaba. Ho feta mona dikapuo le karaburetso, dielemente di ka
kenyeletsa seabo sa mopheti, sebopeho sa dielemente, mohl, poloto, tlhekelo, kgolo, kgohlano, sehlohlolo,
mothipoloho, tharollo, tikoloho
HO BALA/HO BOHA HO EKEDITSWENG
Baithuti ba ithuta mawa a akantsweng bakeng sa ho bala ka botebo le ho ithuta ditema tsa semmuso bakeng sa
mosebetsi o ekeditsweng wa kharikhulamo bakeng sa boithabiso le ho etsa diphuputso. Tataiso ya titjhere e hlokolosi
bakeng sa lenaneo la ho bala.
• Ho kgona ho kena laeborari le ho tseba ditlwaelo tsa poloko ya dibuka
• Ho nehelana ka bopaki ba ho bala/ho boha ho ekeditsweng sebopehong sa puo (e etswang) dipuisano le
dibuka, difilimi/ditshwantsho tse bohwang/tekolokakaretso ya mananeo
• Ho bala/ho boha ditema tse fapaneng tse batsi, mohl, dibuka, dimakasine, dikoranta, diwebsaete, difilimi/
ditshwantsho tse bohwang, didokhumenthari, dipale tse hlahang ka tatellano e tswelang pele ka nako ya
sekolo leha sekolo se se tswile.
Mehlala ya mefuta ya dipotso
Dipotso tsa tsebo Ho etsahetse eng kamora moo …? A ke o bolele lebitso la … Hlalosa se ileng sa etsahala … Ke
mang ya buileng le …? Moelelo wa … ke eng?
Dipotso tsa kutlwisiso Mophetwa wa sehlooho ke mang …? Nehelana ka mohlala wa … Hlalosa ka mantswe a hao ….
Dipotso tsa tshebediso Na o ka nahana maemo a mang ao ho ona ho… Na o hopola hore re ne re tadimile tshwantshiso
ya tsebo – o hlalosa jwang tshwantshiso e hlahelang moleng wa 4 thothokisong eo o sa tswa e bala?
Dipotso tse sekasekwang See se tshwana jwang le seo o se hlalositseng ka hodimo …? Hoo ho fapana jwang le maemo a
hlalositsweng moleng wa …? Mokotaba o hlahiswang temeng ee ke ofe? O nahana eng ka...?
Dipotso tse hokelang Re ithutile dintlha tse ngata tse fapaneng ka Molefi (Haeso Mafotholeng) – bokella dintlha tseo
dintlha/tlhahisoleseding tse hlalosang Molefi. Ke motho wa semelo sefe?
mmoho
Dipotso tse lekolang E ama jwang …? Na o nahana tsela e nngwe e ntle ho feta ee ….? Ke thothokiso efe ho tsee tse
kutlwisiso pedi eo e ratang? Hobaneng?
34 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Ho kgetha mofuta wa ditema kapa sengolwa
Matitjhere a lokela ho netefatsa hore hara selemo baithuti ba bala mefuta e batsi ya ditema mmoho le dingolwa. Ho
be le tekatekano dipakeng tsa ditema tse telele le tse kgutshwane le ho bala ka maikemisetso a fapaneng, mohl,
ho bala tema bakeng sa ho ananela botle (ho ithuta dingolwa ka tsela ya semmuso), ditema tse phatlalatswang
mediyeng, ditema tse bohwang bakeng sa ho ithabisa (Sheba “Ditema tse sebediswang bakeng sa ha ho rutwa
bokgoni ba puo ka mokgwa o momahaneng”).
Mefuta ya ditema tsa ho bala
Thothokiso Ho na le dipotso tse pedi feela tseo moithuti a lokelang ho ipotsa tsona ka thothokiso: Ke eng se phetwang
moo? Ke tseba seo jwang? Potso ya bobedi e se e entse e ama karabo ya potso ya pele; ha ya pele yona
e ama seo potso ya pele e tla se hlahisa. Bangodi ba dingolwa kaofela ba ngola hobane ba na le ho hong
hoo ba batlang ho ho hlahisa – ho hong hoo ba nahanang hore ho tla tsosa thahasello, mme ho bohlokwa
setsong sa bao a ba ngollang. Re ithuta tema ho tshehetsa, ho sebetsana le ho hlakisa le ho senola seo
bangodi ba re bolellang sona. Mosebetsi ona o re qosa hore re tadime tshebediso e hlokolotsi ya puo,
le tsela yeo dipolelo, ditemanathothokiso le thothokiso yohle e bopilweng ka yona, re shebe tshebediso
ya karaburetso, morethetho, lebelo le modumo, mmoho le maikutlo ao ditshwantsho tseo di a hlahisang.
Tsena tsohle di etswa e le teko ya ho fihlela qeto ka molaetsa kapa moelelo wa thothokiso oo sethothokisi
se hopolang hore re tla o fumana thothokisong. Hangata ha ho ke ho be le tumellano e tshwanang ka
molaetsa wa thothokiso.
Dintlha tse latelang di tla matlafatsa kutlwisiso ya molaetsa o habilweng
• moelelo o otlolohileng/totobetseng
• moelelo o hlahiswang ke tshebediso ya puo ya bonono/o akanngweng/o patehileng
• sehalo
• mookotaba le molaetsa
• karaburetso
• sebopeho se ka ntle sa thothokiso: melathothokiso, mantswe, ditemanathothokiso, kgokahano
ya mela, tlohelo, raeme/morumo, morethetho, matshwao a puo, phetapheto, poeletsamodumo/
alithereishene (poeletsadumanosi=asonense le poeletsatumammoho=khonsonense, kgefutso/sejura/
kgefutsohare, enjambamente (pholletso/pholletsi/motjetje/molamotjetje)
SLKT 35
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tsa ho bala
Terama Bohlokwa ba tshwantshiso ha bo felle feela puong le mantsweng a ho yona: e ama hape le motsamao,
lentswe, kganya le lefifi, tshebetsommoho, tsa kalaneng. Tsela yeo tshwantshiso e tsamayang ka yona
(lebelo) e bohlokwa; mokgwa oo dibapadi di hokahanang, seo ba se etsang ha ba sa bue; hore metsamao
ya difahleho tsa bona e ka fetola jwang moelelo wa mola – tsena tsohle di ka lahleha ha tshwantshiso
e ka balwa jwalo ka ha eka ke padi. Le ha ho le jwalo, ha se mohopolo o motle ho bontsha ‘vidiyo’
ya tshwantshiso ho fihlela baithuti ba bala tshwantshiso, ba buisana ka yona le ho e ‘tshwantshisa’
pontsheng. Ha sena se sa etswe, ‘vidiyo’ e ba yona nnete ya tshwantshiso, ebile e ke ke ya ba molemo
ho senola meelelo e ikgethang ya sengolwa seo. Monahano o bapala karolo ya bohlokwa ha ho balwa
terama. Ho bopa setshwantsho sa kalana ka hloohong le kamoo dibapadi di hlahellang ka teng le ho
nahana kamoo puo kapa mola wa bona e ka buuwang ka tsela e fapaneng, ke dintlha tsa bohlokwa tsa ho
ruta tshwantshiso ka phaposing. Poloto le sekapoloto; ke tsela yeo mongodi wa tshwantshiso a hlahisang
dibapadi ka yona le kamoo dibapadi di holang ka teng tshwantshisong; tikoloho le boitshetleho (kamoo
di phehisang ka teng kutlwisisong ya tshwantshiso) ; lebelo; tshebediso ya karaburetso le ditshwantsho;
dithekenike tsa tshwantshiso tse jwalo ka boipuiso/puonotshi; sephetho se sa lebellwang; ditaelo tsa
kalaneng; ho bopeha ha tsitsipano, boswaswi, masisapelo kapa kobiso, kaofela di lokela ho ithutwa ha
tshwantshiso e ntse e balwa.
Dintlha tsena tse latelang di tla matlafatsa kutlwisiso ya moithuti ya tema:
• sebopeho sa tshwantshiso: poloto le sekapoloto (tlhekelo, tlhahiso le kgolo ya diketsahalo, kgohlano,
sehlohlolo, mothipoloho, phethelo/tharollo, ho tjebela mmadi pele le ho hetla morao/hopola tse
fetileng)
• popeho le kgolo ya dibapadi
• seabo sa mopheti le ntlhakemo ya mongodi
• mookotaba le molaetsa
• boitshetleho, tikoloho le nako – kamano le mophetwa le mokotaba
• sebopeho sa tshwantshiso: tlhekelo/tlhahiso, kgolo le sehlohlolo)
• maikutlo le sehalo
• mothinya le qetelo e sa lebellwang
• ditaelo tsa kalaneng
• kamano pakeng tsa puisano/boipuiso/puonnotshi le ketsahalo
• sephetho se sa lebellwang
• nako
Ho ithuta difilimi Ho ithuta ka difilimi ha ho tshwane le ho bala padi. Le ha ho sebetsana le difilimi ho ka latela paterone ya
(bakeng sa padi le tshwantshiso ka setlwaedi, dithekniki tsa ho tsamaisa filimi/tsa baesekopo tse lokodisitsweng ka
boimatlafatso tlase mona di lokela ho shebisiswa. “Ho bala filimi” ka bohlokolotsi le ka nepahalo ho itshetlehile haholo
feela) ho ka moo mmohi a leng sedi ka teng dintlheng tse kang bohlophisi, ditshwantsho tsa khamera, tatellano
ya ditshwantsho tsa khamera, ho nkuwa ha dikarolwana tsa ditshwantsho (dinepe), moaparo, tshebediso
ya mabone. Ho kgona ho bala filimi mona boemong bona, ho matlafatsa bobohi ba motho ka tsela e ke
keng ya lekanngwa; mmohi ha e be motho feela ya bohang filimi ntle le ho ba ‘karolo ya yona’ ya setseng
mola wa diketsahalo morao; empa o ba le seabo le kutlwisiso e mo fang kutlwisiso e hlakileng ya ho re
motsamaisi, molekanyetsi, le ba bang, ba hlohloleditseng le ho sothasothileng tseo re di bohang kateng: .
• puisano le diketsahalo, le kamano ya tsona le mophetwa le mokotaba;
• poloto le sekapoloto, tlhahiso ya baphetwa, kgohlano, sepheo sa tshwantshiso,
• sebopeho sa
• tshwantshiso, ho kenyelleditswe sephetho se nkang mothinya o sa lebellwang mmoho le qetello;
• sebopeho le ditaelo tsa tshwantshiso
• molaetsa le mokotaba le kamoo di loholletsweng dintlheng tsohle tsa tema;
• dithekenike tse sebediswang ha ho etswa difilimi: (tse bohwang, tse mamelwang le ho bohwa hong)
tse jwalo ka tshebediso ya mmala, ya dihloohwana, ya ho kopanngwa ha filimi, ya puisano, ya mmino,
ya modumo, tshebediso ya mabone, bohlophisi le ho hokahanya mmoho, ho e freima, mokgwa wa ho
nka ditshwantsho, dithekenike tsa khemera, qatsohiso le ho behella morao
36 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tsa ho bala
Padi, Dipadi le mefuta e meng ya diprosa ya ho pheta pale di lokela ho balwa, ho buisanwe ka tsona mme
Dipalekgutshwe, di natefele ba di balang. Ho balla tema tsena hodimo ka phaposing ya ho rutela hangata ho bohlokwa
Ditshomo haholo, haholoholo ha baithuti ba sa ratisise hakaalo ho bala, kapa ba hanana le ho bala tlasa mabaka a
itseng. Bala ka potlako, mme o tsose le ho tshwarella thahasello ka ho sebedisa mawa a bonolo a ho bala
ka ho tsosa ditebello kapa dikakanyo; hlahloba le ho natefelwa ke sengolwa. Mesebetsinyana e bonolo e
kang kgutsufatso e botjwang ka monahanong (kgutsufalletsa motswalle diketsahalo tsa pale ka mantswe
a mmalwa; ho boloka setshwantsho sa monahano se ntse se le teng ka phaposing, bula faele kapa
profaele ka baphetwa ba sehlooho; batla le ho hlokomela ho hlahella ha mantswe le ditshwantsho tse
toboketsang mehopolo le mookotaba paleng) di ka thusa ho boloka baithuti ba tsamaya mmoho le pale.
Hang ha pale e se e qadilwe ho balwa baithuti ba lokela ho elellwa diphapano pakeng tsa phetelo (ho tla
etsahala eng jwale?) le poloto (ke hobaneng ho etsahala hono?) ; ba utolle le ho fumana meelelo ya pale
e ka bang teng; ba lekole hore na mongodi o sebedisitse puo jwang ho bopa mophetwa (tlhaloso le puo
ya mmui) ; na baphetwa ba ikgokahanya jwang ka bobona; tikoloho (puo e hlalosang le ho bua ka dibaka
paleng empa e se ka maikemisetso ho etsa jwalo) mme hape ba leke ho utolla dikgopolo le mehopolo
e sa totobalang empa di laola tsela ya pale yohle. Ditso kaofela, mmoho le batho ba bangata ba phela
maphelo a tswakaneng le dipale. Eng kapa eng yeo titjhere a e etsang ka dipadi le dipale ka phaposing,
ho ka sehloohong e lokela ho ba ho sebetsana le pale ena ka sepheo sa ho natefelwa ke yona.
Dintlha tse latelang di tla matlafatsa kutlwisiso ya moithuti ya tema:
• mofuta wa sengolwa
• poloto le sekapoloto (tlhekelo, tlhahiso le kgolo ya diketsahalo, kgohlano, sehlohlolo, mothipoloho,
phethelo/tharollo), ho tjebela mmadi pele, ho hetla morao/hopola tse fetileng)
• kgohlano – sesosa, qaleho, kgolo, tharollo
• baphetwa
• popeho le kgolo ya baphetwa
• karolo ya mophethi/mongodi, ntlhakemo
• mookotaba le melaetsa
• boitshetleho, tikoloho le nako – kamano le mophetwa le mookotaba
• maikutlo, mothinya o sa lebellwang/qetelo
• ho fanyehwa le ho makala
Ditema tse ding Diphoustara, ditjhate, dimmapa, dikerafo, dikhathunu, dimakasine, dikoranta, diwebsaete, difilimi,
tse ka balwang didokumenthari, dipapadinyana tsa TV sekolong le hae.
BoleleLE ba ditema tse tla balwa
Tema Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9
Tema bakeng sa ho balla hodimo Dipolelo tse 5 – 6 Dipolelo tse 5 – 8 Dipolelo tse 5 – 10
Seratswana se le 1 Diratswana tse 2 Diratswana tse 3
Temakutlwisiso ya ho bala/ditema
Mantswe a 350-400 Mantswe a 400-450 Mantswe a 450-500
tsa ho bala ka botebo
Ho bala ka boikemelo Thothokiso, palekgutshwe, Thothokiso, palekgutshwe, Thothokiso, palekgutshwe,
ditshomo, padi le terama ditshomo, padi le terama ditshomo, padi le terama
– jwalo ka ha ho balletswe – jwalo ka ha ho balletswe – jwalo ka ha ho balletswe
ho SLKT le ditema tsa ho SLKT le ditema tsa ho SLKT le ditema tsa
dipale tse sa kgolweheng dipale tse sa kgolweheng dipale tse sa kgolweheng
Kgutsufatso mantswe a 70-80 ho tswa mantswe a 70-80 ho tswa mantswe a 70-80 ho tswa
temeng ya mantswe a 250 temeng ya mantswe a 260 temeng ya mantswe a 280
SLKT 37
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DITEMA TSE SEBEDISWANG HA HO RUTWA BOKGONI BA PUO KA MOKGWA O MOMAHANENG, MOKGAHLELONG
O PHAHAMENG
Ntle le ditema tsa dingolwa tse ithutwang semmuso, mefuta ya ditema tse sebediswang Mokgahlelong o Mahareng di
kenyelletsa ditema tse ngotsweng, tse bohwang le tsa dikgokahano tsa mefutafuta, tse sebediswang ka merero e fapaneng.
Ditema tse ding di tla sebediswa bakeng sa ho ananela botle ba tsona; tse ding di tla ithutwa e le mehlala le tsela ya ho di
ngola.
Ditema tsa dingolwa tse ithutwang Ditema tse ngolwang bakeng sa Ditema tsa dimediya tse ngata/
semmuso. Mefuta e fapaneng e tlhahisoleseding tse bohuwang bakeng sa
lokelang ho ithutwa Mokgahlelong o tlhahisoleseding
Dibukantswe
Phahameng
Ditjhate, dimmapa
Diensaetlelophedia
Mefuta ya dingolwa e baletsweng
Dikerafo, dipapetla, diphae tjhate
Disekejule
Dingolwa
Dimmapa tsa monahano,
Buka ya dinomoro tsa founu
Thothokiso didayakeramo
Diteksbuku
(Kereite ya 7 – dithothokiso tse 5-10) Diphoustara
Thesorase
(Kereite ya 8 – dithothokiso tse 10-12) Diflayara, diphamfolete, dibroutjhara
Dipapetla tsa nako
(Kereite ya 9 – dithothokiso tse 12-15) Matshwao le disimbole
Dibukana tsa mananeo a TV
Padi Didokumenthari tsa TV
Ditema tse ngotsweng tsa mediya
(Kereite ya 7 – maqephe a 30-40) Maqephe a web, maqephe a inthanete,
Diatikele tsa makasine diblog
(Kereite ya 8 – maqephe a 40-50)
Diatikele tsa koranta Feisebuku le dineteweke tse ding tsa
(Kereite ya 9 – maqephe a 50-60)
phedisano
Tsa bohlophisi ba dikoranta
Dipalekgutshwe
Tshebediso ya tlhahiso ya datha
Ditsebiso
(Kereite ya 7 – dipale tse 4-5)
Diteransepharensi
maqephe a 3-5 pale ka nngwe Dipapatso
Ditema tsa mediya tse fapaneng/tse
(Kereite ya 8 – dipale tse 5-7) Dibopeho tse ngolwang tsa ditema
bohwang bakeng sa sepheo sa ho
maqephe a 3-5 pale ka nngwe tse mamelwang
ananela botle.
(Kereite ya 9 – dipale tse 7-10) Didayaloko
Difilimi
maqephe a 3-5 pale ka nngwe
Dipuo
Difotokerafo
Ditshomo
Dipina
Ditshwantshisi
(Kereite ya 7 – dipale tse 4-5)
Metlae
maqephe a – 3-5 pale ka nngwe Ditema tsa mediya tse fapaneng/
Ditema tse ngolwang mahareng a tse bohwang bakeng sa sepheo sa
(Kereite ya 8 – dipale tse 5-7)
batho le tsa kgokahano. boithabiso le boikgathollo.
maqephe a – 3-5 pale ka nngwe)
Mangolo Difilimi
(Kereite ya 9 – dipale tse 7-10)
maqephe a – 3-5 pale ka nngwe Dibukangollo Mananeo a TV
Terama Dimemo Dividiyo tsa mmino
(Kereite ya 7 – Dipono tse 1-2) Di-imeile Dikhathunu, dikharikhetjha
maqephe a 10-20
di-sms, thwitha Metlae ya khomiki
(Kereite ya 8 – Dipono tse 2-3)
Dinoutso Metlae (ka ditshwantsho)
maqephe a 20-30
Direpoto Kerafiti
(Kereite ya 9 – Dipono tse 3-5)
maqephe a 30-50 Ditema tse ngolwang mahareng a Ditema tse mamelwang.
Bakeng sa boimatlafatso batho ba kgwebo.
Mananeo a radiyo
Difilimi Meqoqo Diterama tsa radiyo/ Mangolo a semmuso
Ho balwa ha diterama
Didokumenthari Lenanetsamaiso le metsotso
Ho balwa ha dipadi kapa
dipalekgutshwe
Dipuo tse rekotilweng
Dipapatso radiyong, TV, koranteng le
makasineng
38 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
3.1.3 Ho ngola le Ho nehelana
Ho ngola ke sesebediswa se matla sa puisano se dumellang baithuti ho hlahisa menahano le mehopolo ya bona
ka momahano. Kwetliso ya ho ngola kgafetsa maemong a fapaneng, mesebetsing le dithutong e etsa hore baithuti
ba buisane ka tshebetso le ka boiqapelo. Ho ngola ho hatelang pele hantle ka ho sebedisa diforeime tsa ho ngola,
ho hlahisa bangodi ba nang le bokgoni, ba mefuta e fapaneng, ba tla kgona ho sebedisa bokgoni ba bona ho
ntshetsapele le ho nehelana ka sengolwa se loketseng, ditema tse bohuwang ekasitana le ditema tsa bophatlalatsi
bo fapaneng bakeng sa sepheo se fapaneng.
Ho ngola ho bohlokwa hobane ho susumetsa baithuti ho nahana ka thutapuo le mopeleto. Sena se kgothalletsa
baithuti ho bopa puo, ho potlakisa boithuto ba puo le ho eketsa phethahalo. Baithuti ba tla ithuta ho ngola ditema tse
fapaneng tsa boiqapelo le bakeng sa kgokahano, tshimolohong ka tshebediso ya diforeime bakeng sa tshehetso mme
hanyanehanyane ba ithute ho ngola ho hlahisa ditema tse ngolwang tse hlophisehileng, le thutapuo e nepahetseng.
Tshebetso le mawa a ho ngola
Ho ruta ho ngola ditema ka mehla ho tla kenyelletsa ho sebetsa ka tsela/tshebetso kapa mehato ya ho ngola. Empa
le ha ho le jwalo ha se mehato yohle e tla sebediswa ka mehla ha ho ngolwa tema. Mohlala, ha baithuti ba ngola
mofuta wa tema o tlwaelehileng ha ho hlokehe hore ba sekaseke sebopeho sa yona le makgetha a puo ka botebo
bo bokaalo. Hape ho ka ba le dinako tseo matitjhere a tla tshwanelang ho tsepamisa maikutlo popehong ya dipolelo
le diratswana, kapa baithuti ba ngole ditema tse se nang mekgwaritso ha ba itokisetsa ditlhahlobo. Tshebetso ya ho
ngola e na le mehato e latelang:
• Ho ngola moralo/boitokisetso ba ho ngola
• Ho ngola mokgwaritso
• Ho boeletsa mosebetsi
• Ho boella tema bakeng sa ntlafatso
• Ho hlaola diphoso
• Ho nehelana
Ho ngola moralo/boitokisetso ba ho ngola
• Sekaseka sebopeho, makgetha a puo le rejistara ya mofuta wa tema o kgethilweng.
• Etsa qeto ka sepheo le baamohedi ba ditaba ba tema e tla ngolwa le/kapa ho takwa
• Etsa qeto ka ditlhokeho tsa sebopeho, setaele, ntlhakemo.
• Ngola dintlha tse tlang kelellong, o sebedisa mohlala, mmapa wa monahano, manane a nkang sebopeho sa
bolepo ba seokgo, ditjhate tse bontshang tatelano kapa manane.
• Lekola mehlodi e loketseng, kgetha tlhahisoleseding e loketseng.
SLKT 39
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Ho ngola mokgwaritso
• Sebedisa dintlha tsa sehlooho le tse tshehetsang tse tswang mohatong wa moralo ka phethahalo
• Hlahisa mokgwaritso wa pele o etseng hloko sepheo, babadi, sehlooho le mofuta wa mosebetsi o ngolwang
• Shebisisa kgetho ya mantswe ka ho sebedisa mantswe, dipolelwana le dipolelo tse loketseng, tse hlalosang,
mme di na le sefutho ho etsa hore seo e se ngolang se hlake ka ho fetisisa
• Bontsha ntlhakemo ya hao ka ho hlalosa makgabane, seo o se dumelang mmoho le boitemohelo ba hao
• Sebedisa mokgwa wa bongodi kapa setaele ka ho amanya puo ya sehalo hore di tsamaelane le sepheo sa
ho ngola mmoho le baamohedi ba ditaba
• Bala mekgwaritso ka tshekatsheko mme o fumane hape le tlalehopoeletso ho tswa ho ba bang
(baithutimmoho) ;
• Kenyelletsa dintlha tse tobaneng le tema e hlokehang (tshebediso ya diqotso, fana ka mabaka a nnete a
hlakileng ho tshehetsa dintlha tsa hao)
Ho boeletsa mosebetsi, ho bala hape bakeng sa ntlafatso, ho hlaola diphoso le ho nehelana
• Sebedisa makgetha a behilweng bakeng sa ho lekola mosebetsi wa hao le wa ho ba bang ka kakaretso, ho
tlisa ntlafatso
• Lokisa kgetho ya mantswe, sebopeho sa dipolelo le diratswana (eketsa ka tlhahisoleseding e nngwe hape,
sebedisa mantswe/dipolelwana tse hokelang tse loketseng).
• Ho sebetsa ka tatelano le ho momahana diratswana
• Qoba meelelomengata, tshebediso ya mantswe a mangata a sa hlokeheng, ho iphetaka, puo e seng ya
semmuso le e hlohlontshang ditsebe
• Lekodisisa dikahare, setaele le rejistara
• Lekola tshebediso e nepahetseng le e loketseng ya matshwao a puo, mopeleto le thutapuo
• Lokisa sehlahiswa sa ho qetela o kenyeletsa moralo, mohlala, dihlooho le difonte
• Nehelana ka tema
Dibopeho le melao ya tshebediso ya puo ha ho ngolwa.
Baithuti ba tla ithuta hore puo e sebediswa jwang, mme ba tla ntshetsapele puo e arolelanwang bakeng sa ho bua
ka puo (puo ya boemo bo phahameng), ho etsa hore ba kgone ho lekola ka tsela e hlokolosi ditema tse ding bakeng
sa moelelo, ka phethahalo le ka nepahalo. Ba tla boela ba kgona ho sebedisa tsebo ena ho etsa mosebetsi wa teko
ka puo ho bopa moelelo ho tloha maemong a lentswe le polelo ditemeng tsohle le ho bona hore tema e amana jwang
le maemo a yona. Ka ho ngola mefuta e fapaneng ya ditema, baithuti ba atolosa tshebediso ya bona ya tlotlontswe
le ho sebedisa kutlwisiso ya bona ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo ka nepo.
40 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Tsebo ya dibopeho le melao ya tshebediso ya puo e tla thusa baithuti ho hlahisa ditema tse nang le moelelo tse
kopaneng. Dibopeho tsa puo di lokela ho rutwa bakeng sa ho bopa ditema maemong a tshebediso a tsona.Thuto
ya dibopeho tsa puo ha e a lokela ho itshetleha ho tshekatsheko ya dipolelo tse ikemetseng di le inotshi. E lokela ho
hlalosa ka moo dipolelo di bopilweng ka teng ho bopa ditema kaofela tse kang dipale, meqoqo, mangolo le ditlaleho
tseo baithuti ba ithutang le ho di bala sekolong.
Melao ya puo (mopeleto le matshwao a puo):
• Sebedisa sebaka mahareng a mantswe, ditlhaku tse kgolo, feelwana, ditsejana, dikgutlopedi, ho sehela
mela, matshekelle, kgutlwanafeelwana, tlami, le masakana ka tshwanelo.
• Sebedisa tsebo ya melao le dipaterone tsa mopeleto ho peleta mantswe ka nepo:
-- Tsebo ya dipaterone le maloko a mantswe
-- Tsebo ya metso, dihlongwapele le dihlongwanthao
-- Tsebo ya ho arola mantswe a ngolwang a kopane kapa a arohane
• Sebedisa dibukantswe le tse ding tse lekolang mopeleto
• Sebedisa dikgutsufatso le diakeronime ka nepo ho tsamaelana le bophatlalatsi le baamohedi ba ditaba ba
fapaneng.
Kgetho ya mantswe
• Sebedisa maetsi a fapaneng, makgethi le mahlalosi ho fana ka mohopolo o itseng, dintlha le tlhaloso e
hlakileng ha a ngola, mohlala, moqoqo o hlalosang.
• Sebedisa mahlalosonngwe, malatodi, dihomofounu, dihomonime, lentswe le leng ho bontsha dikgopolo
• Sebedisa puo ya semmuso le eo e seng ya semmuso (selenge, jakone) ka tshwanelo
• Sebedisa mantswe a adimilweng le mantswe a maswetso ka tsela e loketseng
• Nehelana ka dintlha le ho utlwahatsa mehopolo.
• Hlahisa moelelo o otlolohileng (totobetseng), o patehileng, o akantsweng, (o fuperweng ke tema).
• Ba ipeha boemong ba bangodi ka melaetsa e otlolohileng le e patehileng
• Ba ikutlwahatse dintlheng tse kang makgabane, ditjhadimo, leeme, ho nka dintho ka lehlakore le le leng
feela, puo e fehlang maikutlo, puo e susumetsang le e hlohleletsang, e fumanwang ditemeng tse kang
moqoqo wa kgang, diatikele tsa dikoranta.
• Bontsha tlhompho ka ho sebedisa mantswe a itseng ha ho ngolwa ditema tse kang dayaloko, diinthaviu
• Sebedisa mehlodi e kang dibukantswe, le thesorase ho kgetha tlotlontswe e totobetseng, e kgohlelang.
Rejistara, setaele le boikutlwahatso
• Sebedisa rejistara e loketseng: ya semmuso, e seng ya semmuso, mohl. ho sebedisa setaele se iketlileng
seo ekang ho iqoqelwa le motho wa pele ha ho ngolwa lengolo la setswalle, le puo ya semmuso lengolong la
semmuso
SLKT 41
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Sebedisa puo ya bonono (mekgabisopuo, dikapuo, maele), sehalo, maikutlo le qabolo, ka tsela e loketseng
• Bua le mmadi ka ho otloloha ka tsela e mo tobileng
• Bona kananelo kapa lerato bakeng sa molaetsa
• Sebedisa dintlhakemo/ditjhadimo tse fapaneng feela ha ho hlokeha
Popeho ya dipolelo
• Ngola mefuta e fapaneng ya dipolelo tsa bolele bo fapaneng.
• Sebedisa dikarolo tsa puo ka nepahalo.
• Sebedisa moetsi, leetsi, moetsuwa, dikao, makgathe, sebopeho sa tiiso (tumelo) tatolo, maetsi, sebopeho sa
boetsi kapa boetsuwa, puo ya mmui le puopehelo ka nepahalo
• Sebedisa mabotsi (hobaneng, hokae, jwang, eng)
• Sebedisa mefuta e fapaneng ya dipolelo, mohl. dipolelo, dipotso, polelonolo, polelokopane, polelorarane,
polelokopane- polelorarane
• Sebedisa makopanyi, maemedi, mahlalosi le mantswe ho bopa dipolelo tse nang le moelelo
• Sebedisa mefuta e fapaneng ya maemedi ho bontsha ho tsepama, ho toboketsa, boetsuwa le ho qoba
tshebediso ya mantswe a mangata a sa hlokeheng
• Sebedisa tatelano ya mantswe e nepahetseng dipolelong ho bontsha tjantjello le ho toboketsa
• Sebedisa mahokedi ka nepo
Ho bopa diratswana
• Ngola dikarolo tse fapaneng tsa seratswana: polelo ya sehlooho, mehopolo ya sehlooho le e tshehetsang,
selelekela se phethahetseng, mmele, qetelo mmoho le polelo e kwalang.
• Ngola mefuta e fapaneng ya diratswana le ditema o sebedisa matshwao a amehang kapa mantswe le
dipolelo tse hokahanyang tse kang:
-- Tatelano ya dintho: wa pele, bobedi, boraro,
-- Ditlhaloso/sesosa le sephetho: ka hoo, ka baka leo, ka lebaka la hore, ho tloha ka nako eo, ho etsahetse
hobane, ho utlwahala ke hona hore jj.
-- Mokgwa wa tshebetso: pele, bobedi, boraro, jj.
-- Papiso/ho tshwana le ho fapana: tshwana, fapana, nyenyane ho, kgolo ho, leha ho le jwalo, empa he
-- Tatelano e bontshang ya bohlokwa ba dintho: ka mehla, qetellong
-- Tlhahlamano ya bodulo ba ho hong: ka hodimo ho, ka tlase ho, ka lehlakoreng le letona, le letshehadi, jj.
-- Ho akaretsa: ka kakaretso, ho qetella sena/ho phethela,
-- Seratswana se kgethang: ka mohopolo wa ka, tumelo ya ka, monahano, kutlwisiso, ke nahana/hopola hore,
ke nka hore, ke dumela, ho fihla ho nna hore, ke kgetha ho/ke rata/ha ke rate/ke tshepa hore/ke ikutlwa
42 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
-- Seratswana sa se hlophisang: ke ya mofuta wa, e ka arolwa ka, e wela tlasa, e hokelwa mmoho le, ke
karolo ya, e kgohlela hantle ho, e kgobokanngwa le, e amana le, e tsamaya mmoho le
-- Seratswana se hlalosang: ka hodimo, ka tlasa, ka thoko ho, pela, leboya/botjhabela/bophirima/borwa,
boholo, mmala, sebopeho, sepheo, bolelele, bophara, lebelo, e tshwana le, eka ke
-- Seratswana se lekolang/hlahlobang: ntle-/mpe, nepahetse/fosahetse, itshwere hantle/itshwere hampe,
nepile/fositse, bohlokwa/ha e bohlokwa, sisinya, /hlahisa hore, kgothalletsa, eletsa, pheha kgang
-- Seratswana se hlalosang: se hlaloswa ka hore, ke sa mofuta (o itseng)
-- Seratswana se qetellang: ho phethela, ho akaretsa, ka kakaretso, ka bokgutshwane, jwalo ka ha o bona
Mefuta ya ditema tse ngolwang
MEQOQO
Moqoqo wa Ho ngola ka tsela ya phetelo ke ho hlahisa lethathama la diketsahalo ka tlhophiso e itseng e nang le
phetelo moelelo. Ana ke a mang a makgetha a hlalosang moqoqo wa phetelo:
• Ngola pale/ho pheta diketsahalo ka nako e fetileng/palenyana ya boiqapelo e seng ya nnete
• Sebedisa poloto e kgolwehang
• Hangata ho sebediswa lekgathe lefetile
• Sebedisa seratswana sa selelekela se hohelang
• Ikgopotse ntlha e lokelwang ho hlahiswa
• Sebedisa qetelo e sa tlwaelehang e thabisang
• Etsa bonnete ba hore o ntshetsa pele kgahleho ka setaele, maano a bonono le diketso
• E hlahisa dintlha tse qholotsang.
• Sebedisa disebediswa tse hlalosang
Moqoqo wa Ho hlalosa ke mokgwa o sebediswang hangata ho bopa tikoloho le maikutlo ho feta setshwantsho:
tlhaloso difilimi di fihlela sepheo sena ka ho boha, bangodi ba se fihlela ka ho ngola, moo kgetho ya mantswe e
hlahiswang ke moelelo o akantsweng ho ena le o otlolohileng.
• Hlalosa motho e mong/ho hong dumella mmadi ho itemohela sehlooho ka tsela e hlakileng
• Bopa setshwantsho ka mantswe
• Kgetha mantswe le dipolelo ka hloko ho fihlela sephetho se batlehang
• Sebedisa dikutlo tsa pono, tsa modumo, tsa tatso le tsa ho ama
• Sebedisa dikapuo
Moqoqo wa Meqoqo ya kgang e nehelana ka kgang e tshehetsang sehlooho kapa e kgahlano le sona (‘mabaka ao ka
kgang wona ke dumelang hore basadi ba matha ho feta banna’).
• Meqoqo ya kgang e batla e na le leeme kapa tshekamelo ka ha o nka lehlakore; tshehetso kapa
kgahlano/thahasello e tsitsitse mme e hlahiswa ka matla a maholo; e wela lehlakoreng le le leng
feela; qetelo e hlahisa ntlhakemo ya mongodi le mabaka a hae ka ho phethahala.
-- Bontsha mohopolo o ikgethang kapa ntlhakemo le ho ngangisana bakeng sa ho sireletsa kapa ho
kgothalla boemo.
-- Tshehetsa ntlhakemo ka ho hlaka ho fihlela qetellong
-- Leka ho kgodisa mmadi ho arolelana ka ntlha ya hae ka boyena
-- Qala ka ntlhakemo ya mongodi ka sehlooho ka tsela ya sethatho e hohelang.
-- Fana ka mefuta ya dingangisano ho tshehetsa ntlhakemo
-- Tsepamisa maikutlo ho dintlha KAPA kgahlanong le tsona
-- Hlahisa ntlhakemo ya hao le mehopolo e matla
-- Sebedisa mefuta e fapaneng ya mekgabisopuo le dithekniki tse susumetsang puo ya bonono
-- Sebedisa puo e fehlang maikutlo
-- Qetella ka tokodiso e matla, e hlakileng le e se nang qeaqeo, e bontshang ntlhakemo ya mongodi
SLKT 43
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tse ngolwang
Moqoqo o sa Meqoqo e sa tshehetseng lehlakore e batla e lekalekana mme e hlahisa mahlakore a kgang ka bobedi;
tshehetseng empa mongodi a ka ba le tshekamelo a itlhahisa; ho sebediswa puo e fehlang maikutlo, empa kgang e
lehlakore hlolwa ka ho hlahisa mabaka a utlwahalang, a etsang kelello. Qetelo e siya mmadi a se na pelaelo ya
ntlhakemo ya mongodi.
• Sepheo ke ho fana ka tjhebo ya nnete e tsitsitseng ya mahlakore ka bobedi a phehisano/ngangisano
• Akanya ka dikgopolo tse fapaneng tsa sehlooho seo ho buisanwang ka sona.
• Nehelana ka mehopolo e phehisanang
• Tsitsisa phehisano/ngangisano ho dumellana le ho hanana le sehlooho.
• Mongolo o lokela ho hlaka, o etse kelello mme o se be leeme
• Etsa dipolelo tse nang le mabaka a utlwahalang le a tsheheditsweng hantle
• Sebedisa sehalo se se nang maikutlo le se kgodisehang ntle le ho inyatsa
• Qetela ka ho bontsha mohopolo o itseng
Moqoqo o Meqoqo e tebisang maikutlo e nehelana ka maikutlo, menehano le mehopolo ya mongodi ka sehlooho
tebisang se itseng, hangata ke ka ntho eo ba e boulellang haholo, ba nang le maikutlo a matla ka yona. E ye e be
maikutlo kamoo mongodi boyena a bonang dintho kateng, e seng ho ya ka seo e leng tlwaelo; o hloka ho botjwa ka
hloko, empa hakaalo ha e hloke qetelo e ikgethang ka ho hlaka. Hape ha o hloke ho nehelana ka kgang
e lekalekaneng, le ha o ka nna wa etsa jwalo ka nako e nngwe. Sehalo e ka ba sa boswaswi kapa sa ho
tlisa mehopolo.
• Nahana ka mohopolo
• Fana ka dipontsho tsa phudueho le maikutlo
• Nahana ka wena moo maikutlo le phudueho di bapalang karolo ya bohlokwa.
• Ikemisetse ho bopa le ho bokella hape kapa maikutlo a mongodi ka mobadi.
• Bolela mehopolo, menahano kapa maikutlo a bontshang botshepehi le kameho ya hao
Moqoqo o • Fana ka mehopolo kapa tlhahisoleseding ka tatelano
tshehetsang
• Hlalosa mehopolo kapa fana ka dintlha ka tatelano
lehlakore
• Etsa dipatlisiso ka mehopolo mme o tshehetse ka dintlha le ka dibopeho
(bakeng sa
boimatlafatso) • Hlakisa dikgopolo tse sa tlwaelehang
• Hlophisa dintlha ka tatelano mme o tlose mobadi nthong ya e tsebang o mo ise ho eo a sa e tsebeng
• Ngola ka lekgathe lejwale
44 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tse ngolwang
Ditema tsa kgokahano
Lengolo la Leha ho ngola mangolo a setswalle/ao e seng a semmuso a nketswe karolo ke mediya ya eletroniki,
semmuso mohl. Imeile, feks, le hara tse ding sms, baithuti ba ntse ba tshwanetse ho rutwa sebopeho sa ho ngola
mangolo ka phethahalo. Mefuta ya ho ngola e lokela ho tloha ho mangolo a tlwaelehileng ho ya ho a
leloko le metswalle, ho tloha ho a seng a semmuso ho ya ho boradikoranta, ho tse ding.
Baithuti ba lokela ho ngola mangolo a semmuso a nnete, ebe kamoo ho hlokehang kateng, ba a
romele mme ba emele dikarabo. Ha mangolo a kopang tlhahisoleseding ka sehlahiswa, yunivesithi,
bophaphathehi kapa ho nka maeto, mesebetsi, jj. a ka romelwa dibakeng tse nepahetseng, a tla feela a
arajwe. Ka mokgwa o jwalo, bohlokwa ba lengolo la semmuso bo a totobala.
• Ikwetlise ka ho ngola mefuta e fapaneng ya mangolo a semmuso, mohl. Lengolo la kopo ya
mosebetsi, lengolo le yang ho mohlophisi wa koranta, lengolo la tletlebo, jj.
• Latela ditlhokeho tse fapaneng tsa lengolo la semmuso tse kang sebopeho le setaele sa ho ngola.
• Ngola ka puo e otlolohileng le e bonolo
• Hopola hore ya ngollwang o tshwanetse ho utlwisisa seo a se bolellwang e le hore sephetho kapa
karabo e be e kgotsofatsang.
• Bongodi bo lokela ho ba bo hlakileng, bo otlolohileng, bo tobileng taba o sa ye lolololo mme ho be le
kelello nthong tsohle tse buuwang.
• Le na le selelekela, mmele le qetelo
• Le na le diaterese tse pedi, mongodi le moamohedi wa lengolo
• Le na le tumediso ya semmuso e latelang aterese ya moamohedi wa lengolo
• Le na le sehlooho kapa polelo ya sehlooho o latelang ditumediso mme o lokelwa ho sehellwa mola
• Bongodi bo bontshe rejistara ya puo ya semmuso.
• Qetelo e be ya semmuso, mme e latelwe le ke sefane sa mongodi mmoho le ditlhaku tse qalang ka
mabitso a hae.
Lengolo la Le ha ho ngolwa ha lengolo la setswalle/le seng la semmuso ho nketswe sebaka ke mediya ya elek-
setswalle/ troniki, mohl., emeile, fakse le sms hara tse ding, baithuti ba ntse ba lokela ho rutwa ho ngola lengolo.
leo e seng la Mehlala ya ho ngola e lokela ho tloha lengolong le tlwaelehileng le yang malokong a lelapa le metswalle
semmuso ho isa ho a seng a semmuso a yang boqolotsing ba ditaba.
• Ngolla batho ba haufi le wena, mohl. metswalle, ba leloko jj.
• Ngolla ho hlahisa maikutlo, mohl. ho lakaletsa mahlohonolo, kutlwelo bohloko, keletso jj.
• Ho sebediswa setaele le rejistara
• Ngola ka puo e hlwahlwa e bonolo
• Bontsha tatelano e utlwahalang ya dintlha, o ntse o hodisa ntlha eo o e habileng.
• Le na le selelekela, mmele le qetelo
• Le na le aterese e le nngwe feela, e leng ya mongodi, letsatsi la mohla leo lengolo le ngolwang le
ngolwa ka tlasa aterese
• Tumediso ke ya puo e seng ya semmuso ho ya ho e batlang ho ba ya semmuso, mme yona e ngolwa
ka tshohong le letshehadi, mme e latela aterese
• Qetelo e tloha ho eo e seng ya semmuso ho ya ho e batlang ho ba ya semmuso, mme e latelwa ke
lebitso la mongodi.
SLKT 45
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tse ngolwang
Lenanetsamaiso Ho ngola dimemorandamo, mananetsamaiso le metsotso di ka kgona ho sebetsa feela ha di na moelelo.
la kopano Tsela e molemo haholo ya ho etsa mesebetsi ena e etswe hantle ke ha o ka etsa hore baithuti ba bohe
vidiyo kapa ba be teng kopanong ya nnete mme ba ngole metsotso; ba akanye lenanetsamaiso mmoho
le metsotso ya nnete ya kopano. Ntle le moo baithuti ba lokela ho hlahisetswa dibopeho tsena ka tsela e
phephetsang kelello e le ka nnete. Ipopele lenanetsamaiso la komiti eo o inahanetseng yona mme o re
baithuti ba ngole metsotso kamoo ba nahanang hore e ne e tla ba kateng, ba latela lenanetsamaiso leo o
ba fileng lona. Ho hlokomelwe hore metsotso e ngolwang ka tsela e tjena e fapane le ho ngola metsotso
maemong a nnete.
• Fana ka dintlha tse tla tshohlwa kopanong ka bokgutshwanyane.
• Romela dintlha tsena ho ba menngweng kopanong pele ho letsatsi la kopano.
• Hangata le ngolwa ke modulasetulo le mongodi, mme ho tse ding ba…
-- Ba sheba dintho tse ileng tsa fetisetswa pele ho metsotso ya kopano e fetileng
-- Ba etsa lenane le ho bokella dintho tse ka hlokang ho tshohlwa kopanong
• Hlophisa dintlha ho latela bohlokwa le bohlokolosi ba tsona pele ho kopano.
• Lekanya hore ntlha ka nngwe e tla abelwa nako e kae.
Metsotso • Ke rekoto ya tse etsahetseng kopanong.
• Amohela metsotso jwalo ka rekoto ya nnete kopanong e latelang e a tlama, mme e dula e le jwalo ho
fihlela mong a hana/a sa dumellane le tsona.
• E bontsha tse etsahalang :
-- Lebitso la mokgatlo;
-- Letsatsi, sebaka le nako eo kopano e neng e tshwerwe ka yona
-- Lenane la ba neng ba le teng kopanong;
• Qotsa diqeto tse nkuweng jwalo feela ka ha di nkuwe
• Nehelana ka kakaretso ya se ileng sa sisinngwa ha ba ha dumellwana ka sona
• Ngola ka lekgathe lefetile.
• Tlohela dintho tse se nang molemo le metlae
• Di ba tsa semmuso le ho tlama hang ha di qetwa ho saenwa le ho ngolwa mohla ke modulasetulo ka
mora ho balwa le ho amohelwa kopanong e latelang.
Puo • Nahana mme o qala ka setaele seo o tla se sebedisa, neng, kae, hobaneng (lebaka), mang (mmadi)
le eng
• Puo e lokela ho hohela le ho tsosa tjantjello
• Hodisa dintlha ka bokgeleke mme o qobe ho sebedisa mantswe le dipolelo tse tapileng, tse jwalo ka
le a bona he jwale, e sa le neng, jj.
• Nka qeto ya hore o tla phomola le ho sebedisa ditho tsa mmele (ka tlhaho) neng le ka sepheo sefe.
Se tlose mahlo ho baamohedi.
• Sebedisa dihalo tse fapaneng (le dintlha) empa o tshwanetse o utlwahale
• Sebedisa dipolelo tse kgutshwane tse nang le mehopolo e bonolo, o qotsa mehlala e tlwaelehileng
• Seholla o ntse o fana ka ditlhahiso tse utlwahalang
• Nahana ka qetelo. Siya baamohedi ka kgopolo (kapa tse pedi)
• Sebedisa dithuso tse bohwang kapa tse tshwarehang empa mantswe a tle pele.
• O ka sebedisa dinoutso ha feela e tla ba moo o shebang teng ho ikgopotsa.
• Sebedisa puo e bontshang boholo, bohlokwa le boitshetleho
46 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tse ngolwang
Imeile/sms Ho tsebisa le ho boloka dikamano
• Aterese ya moamohedi-eo hangata e leng lebitso la moamohedi le sevara, mmoho le lebitso la naha
eo sevara e leng teng. Mohl. mathibl (lebitso) @ yahoo (sevara) uk (naha).
• CC: bana ke baamohedi bao imeilie eo baamohedi ba e romellwang le bona.
• Sehlooho: Ena ke kgutsufatso ya dikahare tsa imeilie..
• Molaetsa.
• Lebitso la moromedi.
EH: Aterese ya moromedi e hlahella ka boyona ha imeile e fihla. Moromedi a ka kgetha ho kenya
dintlha tse ding qetellong. Sena se bitswa sikinetjhara/mosaeno.
Inthaviu Rekoto e ngotsweng ya inthaviu:
• Sebui se seng se phephetsa se seng ka ho se botsa dipotso
• Bontsha dintlha tsa bohlokwa tsa motho ya botswang dipotso, ditalente/bokgoni, bofokodi, jj.
• Ngola mabitso a dibui ka lehlakoreng le letshehadi la leqephe
• Sebedisa kgutlwana ka mora lebitso la mophetwa ya buang.
• Ngola sebui se setjha se tla bua moleng o motjha
Tlaleho (ya Diraporoto ke ditokomane tsa semmuso, mme di sebetsa ka phethahala ha se lekolwang e le sa nnete
semmuso le mme se le bohlokwa ho baithuti. Ha ho ntho e nyahamisang jwalo ka ho ngola diraporoto tseo e seng
eo e seng ya tsa nnete, kapa ho ngola raporoto eo mongodi a se nang thahasello ho hang ho yona.
semmuso)
• Fana ka tlaleho ya ketsahalo eo kamoo e etsahetseng kateng, mohl. Kotsi ya mmileng, diphumano
tse hlahelletseng.
• Bontsha sehlooho, selelekela (boitshetleho, sepheo le mosebetsi o lokelang ho etswa), mmele
(Mang? Hobaneng? Hokae? Eng? Jwang?), diqeto, ditshisinyo, ba ka botswang, dihlomathiso
• Rala: bokelletsa le ho hlophisa tlhahisoleseding mme o ngole ka dintlha
• Sebedisa puo e tswakaneng, e batlang e le ya semmuso ho isa ho ya semmuso, mmoho le rejistara
le setaele.
• Sebedisa
-- Lekgathe lejwale (ntle le ha eba e le diraporoto tsa histori)
-- Mabitso a tlwaelehileng
-- Motho wa boraro
-- Ditlhaloso tse hlakileng, tse fupereng dintlha
-- Mantswe le dipolelo tse theknikhale;
-- Puo ya semmuso e sa kenyeletseng maikutlo a hao
Tokomane ya Ka ha bongata ba batho kajeno ba sebedisa meralo e seng e ntse e bopilwe, ho ka thusa haholo ho
Boitsebiso le lekola hore meralo e metle ka ho fetisisa e botjwa ke eng, mme o ka e sebedisa le ho e tlatsa ka tsela
diphihlello (CV) efe e tla thusa. Ho bohlokwa ho ela hloko hore Tokomane ya Boitsebiso e nngwe le e nngwe e lokela ho
tobana le maemo a itseng, mohl. Tokomane ya Boitsebiso ya mosebetsi o itseng e lokela ho bua ka ho
ameha ha mongodi karolong eo ya mosebetsi a o batlang feela.
• Itlhahise, o iponahatse lefatsheng ka tokomane ena.
• Boiponahatso ba ha bo lokela ho ba matla o sa qala feela.
• Hlahisa tlhahisoleseding ka tsela e hlakileng, ho se tshekamelo le ka bokgutshwane
• Toba sekgeo sa mosebetsi oo o o batlang.
-- Nehelana ka :
-- Tlhahisoleseding ka wena
-- Mangolo a thuto a o a fihletseng
-- Boitemohelo ba mosebetsi (haeba bo le teng)
-- Batho bao ho ka ikgokahangwang le bona ho batla tlhahisoleseding ka wena, mmoho le dinomoro
tsa bona tsa mehala
SLKT 47
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tse ngolwang
Bukatsatsi/ • Bukatsatsi ke sesupo sa diketsahalo tsa letsatsi
Dayari
• Mongodi o rekota le ho nahana ka boitemohelo ba hae tsatsi le leng le le leng
• E ngolwa ka ntlhakemo ya mongodi, e phetwa ke motho wa pele (mmui)
• E ngolwa ka puo e bonolo le e tobileng
• Sehalo se tla laolwa ke se ngolwang
Ho fana ka • Sebedisa ditshupiso ha o bolella motho e mong hore o fihla jwang sebakeng se itseng
ditshupiso
• Sebedisa boholo mokgwa wa taelo
• Le ha taba ya “wena” e sa hlahelle, ka nako tsohle e bolela motho wa bobedi ya emetseng puisano
mahareng a sebui le momamedi.
• Hlokomela dintlha tse latelang tsa bohlokwa:
-- Toba le ho hlaka
-- Ditshupiso di tshwanetse ho ba ka tatelano
-- Hangata bontsha tshupiso e ikgethang
-- Bontsha bohole ka ho akanya
-- Fana ka palo ya diterata ho akanya tse lokelang ho tshelwa
-- Fana ka tlhahisoleseding mabapi le matshwao a naha a fumanwang tseleng
-- Sebedisa mantswe a bontshang boemo
-- Sebedisa mantswe a bontshang tshupiso
-- Sebedisa mantswe ho kopa ditshupiso
-- Sebedisa mantswe ho bontsha kananelo
Ho fana ka Ho hlalosa ka moo mosebetsi o ka phethwang ka teng/ho pheha dijo/ka moo sesebediswa se itseng se
ditaelo ka sebediswang ka teng, jj.
• Hlalosa ka moo mosebetsi o itseng o etswang ka teng.
• Rala le ho itlhopha (sheba makgetha a ho ngola) .
-- Utlwisisa maemo le hore na sehlahiswa sa ho fana ka ditaelo e tla ba sefe
-- Bontsha tatelano e hlakileng, e nepahetseng e nang le moelelo ya ditaelo
-- Sebedisa dimanyuwale, ditaelo le ditshebetso
-- Sheba tlotlontswe, thutapuo, puo e theknikhale kapa dipolelo tse ka sebediswang
• Ho nehelana
Papatso • Papatso e hohele le ho hapa mobadi – netefatso ya hore mantswe a sebedisitseng a ya hlahella.
• Etsa hore mobadi a rate sehlahiswa kapa a sebedise tshebeletso eo
• Etsa hore hantlentle mobadi a rate/a be a ilo reka seo ho buuwang ka sona
• Hopola tse latelang ha o rala papatso
-- Mmaraka o tobilweng (batho ba reretsweng papatso)
-- Sebaka sa moo e tla behwa (hore papatso e tla hlaha kae le neng – mediyeng efe, ka nako mang
le ho kae lenaneong leo le haswang ka nako eo kapa leqepheng lefe la makasine)
-- Bohohedi (papatso e hohela/susumetsa ho le hokae)
-- Sebopeho le fonte/boholo ba mongolo
-- Tjhadimo (ho na le bonnete kapa tjhe) le papiso mahareng a ntlha le mohopolo.
-- Mmala o kgethilweng o na le tshusumetso efe
-- Puo e sebedisitsweng (hore ke puo e tapileng, phetapheto, bonono, jj)
48 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tse ngolwang
Diphoustara/ • Di ka ba ka dibopeho tse fapaneng
diflayara
• Sebedisa mapetjo kapa matshwao/diloko
• Hangata di ba le sebopeho sa ntho e bonwang
• Sebedisa dithekniki tsa papatso
• Sebedisa sebopeho se takilweng/tshwantshisitsweng ho etsa papatso e be e hohelang le e tla
hopoleha
• Puo ya bonono le ya bothothokisi ho hlahisa tshusumetso.
• Etsa hore puo e hopolehe, mohl. tshwantshiso, papiso, poeletsomodumo, phetapheto, raeme,
morethetho
Ho tlatsa foromo • Sebedisa foromo bakeng sa mabaka a fapaneng, mohl. Ho batla mosebetsi kapa nako/matsatsi a
ya mosebetsi phomolo, ho kenela ditlhodisano kapa, jj.
• Nehelana ka tlhahisoleseding jwalo ka ha e hlokwa ke beng ba sebaka/tulo eo foromo e fetisetswang
ho yona.
• Bolela se hlokehang, ho latele dikgutlwana, mohl. Sefane:
• Tlatsa ka nepo
Obitjhuari Ho keteka le ho tsebisa ba bang ka lefu la e mong.
• Mofu ke mang, ke wa ha mang; batswadi ba hae ke bomang, . Tlhaho ya hae: sebaka moo a
hlahetseng teng, letsatsi la tswalo le selemo, seabo sa hae setjhabeng. Tsa kgolo ya mofu: dikolo,
mangolo a thuto, mosebetsi, lenyalo, seabo sa hae setjhabeng. Dipalenyana tsa bophelo ba hae-ho
ka hlahiswa diketsonyana tse amang maikutlo tseo a hopolwang ka tsona. Tsa lefu la hae: letsatsi le
tsela eo a orohileng lefatsheng ka yona, sebaka sa moo a hlokahalletseng teng., sesosa sa lefu la
hae le ba leloko le metswalle di ka abelanwa le setjhabase tlilo mo boloka. Mmadi o lokela ho tseba
mofu e le ka nnete.
• Maballo: bao a ba siyang. Seboko sa habo: hangata ho qetellwa ka theneketso e mofuthu ka seboko
sa habo, nakong e nngwe ho ka nna ha kenngwa thoko e amang/thobang maikutlo. Sebedisa
pebofatso, mohl. o orohile/o fetile ho ena le hore o re o shwele. Puo, setaele le rejistara ke tsa
semmuso. Ho ka kenyelletswa molaetsa o mokgutshwane wa matshediso ho ba leloko.
Tumellano/ Ke tumellano e tlamang e kenweng ka batho ba babedi kapa dihlopha. Moelelo wa tumellano ke ho
Kontraka bopa setlamo. Tumellano e ka boela ya etswa ka molomo (Ho kgothalletswa hore tumellano ya molomo
e boelwe e ngolwe ho bontsha ditshenyehelo le ditokiso tsa yona)
• Dikarolo tsa tumellano/kontraka:
Mabitso (ya dumelang, ya nkang kontraka, dipaki)
• Maemo a bopaki/tumellano (dikahare tsa tumellano/kontraka – ho kenyelleditswe mosebetsi o
tshwanetsweng ho etswa, nako ya ona le tjhelete ha eba ho ba le kameho ho yona)
• Mesaeno (batho/dihlopha bohle/tsohle tse amehang)
• Letsatsi le sebaka (tumellano e saenilwe neng le hokae)
Lengolo la lefa/ Wili/lengolo la lefa le nka qeto kapa ho bolela hore ho etsahala eng ka leruo/thepa kamora lefu la hae.
Wili/testamente E netefatsa hore ditakatso tsa mofu di a phethwa kamora lefu la hae. Wili e tshwanetswe ho lekolwa
kgafetsa le ho bolokwa sebakeng se bolokehileng.
E lokela hoba le tse latelang:
• Mabitso a monga lengolo la lefa/wili
• Letsatsi leo lengolo/wili e ngotsweng ka lona
• Tjhelete, leruo le thepa.
• Batho ba tlang ho sielwa lefa/Dibenefishiari
• Moabi wa leruo/Eksekhutara (motswalle, wa leloko, mmuelli)
SLKT 49
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tse ngolwang
Melao le leano Sehlopha sa melao ya bohlokwa e busang mokgatlo, mohl. Mokgatlo o patanang, mokgatlo wa batjha,
stokfele, mokgatlo wa bolo.
• Ho dumellana ka melao ke dihlopha tse amehang.
• Melao e a tlama
• E ka ntlafatswa nako le nako
• Sebopeho se lokela ho kenyeletsa lebitso la mokgatlo kapa sebaka/tulo moo e fumanwang teng
botho/maemo a melao, mohla wa kamohelo, mosaeno, jj.
Ditema tsa Dingolwa le tsa bophatlalatsi/mediya
Phetelo e Pheta ka tseo o ileng wa itemohela tsona bophelong ba hao.
etswang ke wena
• Ho lelekela: hlahisa tikoloho kapa maemo a diketsahalo, mohl. E ne e le nakong eo dikolo di
kwetsweng ka yona.
• Phetelo ya diketsahalo tse neng di etsahale, hangata ka tlhahlamano ya tsona, mohl. Ke ile ka ya
habo Tumelo...yaba...
• Ho ka ba le dintlha tse eketsang ketsahalo ka nngwe, mohl. O ne a maketse ha a mpona.
• Ho ikgopotsa - polelo e kwalang e kenyeletsang mohl., ke tshepa re tla bonana hape. Re bile le nako
e monate
• Hangata e ngolwa ka lekgathe lefetile.
• E bolelwa ka motho wa pele kapa wa boraro
• Ho sebediswa makopanyi a bontshang nako, mohl. pele, nako eo, kamora moo, pele ho moo,
qetellong, ka nako eo
• E tsepama ho motho a le mong kapa batho ba nkang karolo ka dihlopha
• Setaele e ka ba seo e seng sa semmuso
Dayaloko • E bontsha moqoqo pakeng tsa batho ba babedi kapa ho feta
• Ho rekotwa puo ha e ntse e buuwa jwalo, ho tswa ntlhakemong ya sebui ka ho otloloha
• Ngola mabitso a dibui ka lehlakoreng le letshehadi la leqephe
• Sebedisa kgutlwana ka mora lebitso la sebui
• Sebedisa mola o motjha bakeng sa puo e nngwe le e nngwe e ntjha ya sebui
• Eletsa dibui (kapa babadi) ka mokgwa oo ba tshwanetseng ho bua kapa ho hlahisa ketso e
boletsweng ka masakaneng pele mantswe a buuwa.
• Etsa moralonyana pele o qala ho ngola
Tekolokakaretso Ha se ka mehla tekolokakaretso e latelang sebopeho se itseng. Ha ho qobelle hore ho buuwe ka dikarolo
tse itseng tsa buka, filimi kapa CD. Ka kakaretso sa bohlokwa seo balekodi ba se hlahisang ke seo
ba se lekolang, le hore ke mang a amehang; tse ding ha di bohlokwa ho bona. Ditekolokakaretso tse
ngolehileng hantle ke tse hlalosang nnete ya se lekolwang; ditekolokakaretso tse ngolehileng hampe
ke tse sehollang feela ntle le lebaka, sepheo e le ho qhaqha le ho heletsa. Ho thabisa e ntse e le
karolo ya tekolokakaretso, mme ho balekodi ba bangata ke letshwao leo ba tsebahalang ka lona. Hlahisa
ditekolokakaretso tse tswang mehloding e fapaneng ho bontsha baithuti hore tema ena e ngolwa ka
mekgwa e fapaneng.
• Ke karabelo ya motho ka mosebetsi wa bonono, filimi, buka, ketsahalo e itseng. jj.
• Molekodi o hlahisa seo re ka reng ke “kahlolo”/pono ya hae ya mosebetsi oo a o lekolang.
• Mmadi wa tekolokakaretso ha a tlameha ho dumelana le molekodi.
• Balekodi ba babedi ba ka lekola tema e le nngwe ka ditsela tse fapaneng.
• Fana ka dintlha tse loketseng, mohala, lebitso la mongodi/mohlahisi/monga mosebetsi wa bonono,
sehlooho sa buka/mosebetsi, lebitso la baphatlalatsi/khampani e phatlaladitseng seo mmoho le theko
(moo e bang ho a hlokeha) .
50 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mefuta ya ditema tse ngolwang
Tema ya • Ngola ka dipuisano le boitemohelo
dithothokiso
-- Batho
-- Tlhaho
-- Dintho tsa phedisano
-- Theknoloji jj
• Ho latela sebopeho
-- Sehlooho
-- Ditema
• Puo ya bothothokisi
• Dumella laesense ya bothothokisi, mohl. se ka sheba matshwao a puo, kapa dibopeho tsa puo
Atikele ya • Hlahisa dintlha ka bokgutshwanyane, empa ka nepahalo.
koranta
• Haba ho fetisa molaetsa le bohlokwa ba wona, o sa lahle mmadi morao
• Kgutsufatsa ka nepo, o sa nyotobetse nnete.
• Fana ka sehlooho se setle, se hohelang, o be o eketsa ka sehloohwana se hlakileng
• Qala ka dintlha tsa bohlokwa haholo, tse amang mantswe : mang, eng, jwang, neng, kae, hobaneng
le ho fihla boemong bofe
Atikele ya Hangata diatikeleng tsa makasine re fumana hore dintho tseo mongodi wa atikele a di ratang le tseo a
makasine sa di rateng, le setaele se ikgethang sa bongodi ba hae di hlahella pele atikeleng, mme sena se lokela
ho kgothalletswa baithuti. Hape ba lokela ho ngola diatikele tsa dimakasine tse phephetsang ka ntho e
nngwe le e nngwe eo ba kgathatsehang ka yona, hammoho le diatikele tse makatsang, moo baithuti ba
somang, ba phoqang le ho nyefola, kapa ba tshehang kapa ho seholla taba e itseng. Bongata ba diatikele
tsa dimakasine tseo baithuti ba di balang ke tsa mofuta ona.
Inthaneteng ho fumanwa diatikele tsa mefutafuta, mme dikahare le setaele sa ho ngolwa ha tsona ha di
a fapana hakaalo le tse tholwang dimakasineng, haholoholo tse fumanwang dibolokong, tseo hona jwale
e leng mokgwa o tsebahalang haholo wa ho ngola. Baithuti ba ka kwetliswa ho bopa diboloko tsa bona
dipampiring (le jwale re kgolwa hore ho se ho na le baithuti ba nang le diboloko tsa bona) mme hona ho
tla ba matlafatsa bongoding ba bona ka ha ba tla ela hloko baamohedi ba ditaba, ho potlaka ha taba le
sehalo se nepahetseng.
Sebedisa tse latelang:
• Sehlooho e be se hohelang, se thahasellisang
• Setaele e be se sebedisang puo ya mmui, a bua le mmadi ka ho otloloha
-- Setaele e ka ba se hlalosang le sa puo ya bonono, se phephetsang maikutlo a babadi
-- Atikeleng ho kenyeleditswe mabitso, dibaka, dinako, maemo le dintlha dife feela tse ka hlokehang
ho nehelanwa ka tsona.
-- Atikele e tsose le ho tshwarella thahasello ya mmadi ho bala atikele ho fihla qetellong.
-- Diratswana ha di a lokela hoba telele haholo mme di lokela ho kgothatsa ho balwa ha atikele.
-- Fonte e lokela hoba bobebe le ho hohela.
Dokumenthari • Phuputso e nang le dintlha ka bophelo ba motho eo dokumenthari e entsweng ka yena mohl.
Mohlodi/mmampodi (tsa dipapadi, thuto, bodumedi), le tlaleho ka diphumano tsa teng.
• Sena se ka kenyeletsa dintho tsa bohlokwa le diphephetso tseo motho eo dokumenthari e buuwang
ka yena a kopaneng le tsona pele a fihla sehlohlolong.
• Mabitso, dibaka, dinako, boemo le dintlha tse ding tsa bohlokwa di lokela ho kenngwa
dokumentharing.
• Qala ka dintlha tsa bohlokwa haholo, mang, eng, jwang, neng, kae, hobaneng le ho fihla boemong
bofe.
SLKT 51
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Bolelele ba ditema bakeng sa Puo ya Lapeng (tse lokelang ho hlahiswa ke baithuti)
Mosebetsi Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9
Seratswana Mantswe a 100 –120 Mantswe a 120 – 140 Mantswe a 140 – 160
• Mantswe Dipolelo tse 8 – 10 Dipolelo tse 8 – 12 Dipolelo tse 8 – 12
• Dipolelo Diratswana tse 4 - 6 Diratswana tse 5 - 8 Diratswana tse 5 - 8
Mantswe a 150 – 200 Mantswe a 200 – 250 Mantswe a 250 – 300
Moqoqo
Diratswana tse 4 - 6 Diratswana tse 5 - 8 Diratswana tse 5 - 8
Thothokiso Ditemana tse 2 - 3 Ditemana tse 3 - 4 Ditemana tse 4 - 8
Palekgutshwe, ho Leqephe le le 1 diratswana Maqephe a 2 Maqephe a 3
kenyelletswa le ditshomo tse ±6
Diratswana tse ±12 Diratswana tse ±24
Dayaloko (ya pono e le Leqephe le le 1 Maqephe a 2 Maqephe a 3
nngwe)
Ditema tsa kgokahano tse Mantswe a 120-140 Mantswe a 140-160 Mantswe a 160-180
telele, mohl. mangolo
Ditema tse kgutshwane Mantswe a 80 - 90 Mantswe a 90 – 100 Mantswe a 100 – 110
Kgutsufatso Mantswe a 50 – 60 bakeng Mantswe a 60 – 70 bakeng Mantswe a 70 – 80 bakeng
sa tema ya mantswe a 240 sa tema ya mantswe a 260 sa tema ya mantswe a 280
Bolelele ba ditema bakeng sa Puo ya Lapeng (bakeng sa baithuti ho sebetsana le tsona)
Mosebetsi Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9
Ditemakutlwisiso tse telele tse
150 - 200/ho fihlela ho 200 - 250/ho fihlela ho 250 - 300/ho fihlela ho
mamelwang mohl. pale, diinthaviu,
metsotso e 5 metsotso e 5 metsotso e 5
dipapadi, ditlaleho tsa ditaba
Ditemakutlwisiso tse kgutshwane
tse mamelwang mohl. ditsebiso, mantswe a 60 - 70/ mantswe a 70 - 80/ mantswe a 80 - 100/
ditema tsa tlhahisoleseding, ditaelo, metsotso e 1 - 2 metsotso e 1 - 2 metsotso e 1-2
ditshupiso
Temakutlwisiso e balwang/ditema
mantswe a 150-200 mantswe a 200-250 mantswe a 250-300
tse balwang ka botebo
Bolelele ba ditema bakeng sa ho bala ho atolositsweng ha bo a kgethelwa ka ha sena se itshetlehile mofuteng wa
tema, ho rarahaneng ha puo le boemo ba ho bala ha baithuti.
3.1.4 Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo
Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo di bolela melao e busang ho sebediswa ha matshwao a puo, ditlhaku tse
kgolo, dialfabethe, medumo, mantswe, dipolelo le diratswana ho mesebetsi ya molomo le mesebetsi e ngolwang.
Melao ena e kenyelletsa mopeleto, qapodiso, thutapuo, temoho ya tshebediso e hlokolosi ya puo, jj.
Bokgoni ba ho mamela, ho bala le ho ngola, ha bo na ho ka hlakiswa ntle le tsebo e hlwahlwa ya sebopeho sa puo le
tshebediso ya sona. Baithuti ba boela ba hloka tlotlontswe e batsi, hoo ka mohlomong re ka reng ke ntlha e nngwe ya
bohlokwa bakeng sa ho buisana hantle ha batho. Tlotlontswe e batsi e bohlokwa haholo bakeng sa bokgoni dipuong
tsohle, haholoholo bakeng sa ho bala le ho ngola. Tsela e phethahetseng ya baithuti ho phahamisa thutapuo ya bona
le tlotlontswe ya bona ke ho bala haholo/ka botebo ha ba le sekolong ka diphaposing le ha ba le hae.
Baithuti ba tla ithuta hore Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo di sebediswa jwang, mme ba tla ntshetsa pele
puo ka kopanelo bakeng sa ho bua ka puo (puo e boemong bo hodimo) e le hore ba ka lekola ditema tsa bona le tse
ding ka tshehollo ho ya ka moelelo, bokgabane le ka nepahalo. Ba tla kgona hape ho sebedisa tsebo ena ho etsa
mosebetsi wa teko ka puo e le ho fana ka moelelo ho tswa maemong a lentswe le polelo ho isa temeng tse tletseng,
ekasitana le ho bona ka moo tema le maemo a yona di nyalanyang ka teng. Ka sebetsana le mefuta e fapaneng ya
52 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
ditema, baithuti ba atolosa tsebo ya bona ya tlotlontswe le ho sebedisa kutlwisiso ya bona ya Dibopeho le Melao
ya Tshebediso ya Puo ka nepo.
Ho lebelletswe hore Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo di rutwe maemong jwalo ka ha bokgoni ba dipuo tse
ding bo rutwa le ho ntshetswa pele. Meralo ya ho ruta e na le lenane la Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo
(dikarolo) tse lokelwang ho phethwa kereiteng e nngwe le e nngwe. Ha o kgetha ditema tsa ho mamela le ho bala
bakeng sa saekele e nngwe le e nngwe ya dibeke tse pedi, etsa bonnete ba hore di na le dikarolo tse ding tsa puo
tseo o batlang ho di phetha. Bopa mesebetsi e amanang le ditema tsena e tla etsa hore baithuti ba tsebe ho sebedisa
dikarolo tsena maemong. Ka mokgwa oo, ka ditema tseo ba di ngolang baithuti ba tla kenyelletsa ho ngolwa ha
dikarolo tsena. Neha baithuti ba hao tataiso ka tshebediso e loketseng le ho nepahala ya dikarolo tsena. Kgetha
tse ding tsa dikarolo tseo baithuti ba hao ba nag le bothata ka tsona, mme o ba thuse ha ba ntse ba ngola dihlakiso
tsa semmuso. Mokgahlelong o Phahameng, hora e le nngwe saekeleng ya dibeke tse pedi e beheletswe ka thoko
bakeng sa ho ruta le ngola ditlhakiso tsa semmuso tsa Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo.
Papetla e fumanwang ka tlaase mona e bontsha Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo tseo baithuti ba
lebelletsweng ho ithuta tsona nakong ya ditshebetso tsa ho mamela, ho bua, ho bala le ho ngola. Dibopeho tsena di
lokelwa ho rutwa maemong ka mokgwa wa ho kenyelletswa ditemeng tse fapaneng tsa mosebetsi wa molomo, tse
bohwang le tse ngolwang. Di lokelwa ho rutwa hape le ka ho otloloha ka nako e behetsweng ka thoko jwalo ka ha
ho hlokahala.
Mehlala ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo.
Matshwao a puo. Kgutlo (.), Letshwao la lekgotsi/makalo (!), Letshwao la potso (?), Feelwana (, ), Dikgutlwanapedi (: ),
Kgutlwanafeelwane (; ), Tlami (-), Masakana (), Maqotsi/Ditsejana/Diabulwa-Diakwalwa (“ ”)
Mopeleto Dipaterone tsa mopeleto, Melao ya mopeleto, Dikgutsufatso, Tshebediso ya bukantswe (dikshenare).
Dikarolo tsa Dihlongwapele, Dikutu, Dihlongwanthao.
mantswe.
Mabitso Dihlongwapele le dihlopha tsa mabitso (haholoholo sehlopha sa 15 (ho-) )
Mabitsobitso, mehl. Palesa, Dafita, Pitoria, Maseru
Mabitsohohle, mehl. Monna, mosadi tafole
Mabitso a balehang, mehl. Setulo/ditulo
Mabitso a bongateng le bonngweng mehl. Metsi, boikokobetso, madi
Mabitsokgopolo, mehl. Lerato, bothoto Mabitsohokwa, mehl, tselatshweu, lejelathoko, madimabe
Mabitsokgoboka, mehl. Mohlape, phutheho, lethathama, qubu.
Mabitso a bopilweng ka dikarolo tse ding tsa puo (Mabitsomatswa) : Mehlala: kutu ya leetsi, sejo,
sebini, kutu ya lekgethi, boholo, boraro, tharo kutu ya leamanyi, bokgopo, leemedi, boyena
Mabitsokopane, mehl, Lekgotla la Kgaso la Afrika Borwa. Palo (bonngwe le bongata), mehl. Setulo/
ditulo, monna/banna, leihlo/mahlo
Mabitso a bontshang botona le botshehadi, mehl. mokoko/setholemonna/mosadi morena/mofumahadi
Nyenyefatso, mehl. sefate/sefatjana selepe/seletswana, seledu/seletswana, bohobe/bohojana, mokoti/
mokotjana
(Sheba dihlongwanthao tsa nyenyefatso) Kgodiso, mehl. sephankgahadi, thabahadi, sebakabaka,
ditiletile, dithabathaba, dimpampa, dikotikoti, matshweletshwele, dinamanama.
Maemedi Maemediqho: Mmui: (motho wa pele) Nna (bonngwe), Rona (bongata)
Mmuiswa: (motho wa bobedi) Wena (bonngwe), Lona (bongata) Mmuuwa: (motho wa boraro) Yena
(bonngwe), Bona (bongata)
Maemedi ohle ho ya ka dihlopha tsa mabitso
SLKT 53
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mehlala ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo.
Dikgethi Lekgethi: Mehlala: -kutu ya sebele –holo, Sefate se seholo se wele, kutu ya palo – bedi, Banna ba
babedi ba tsamaile, kutu ya mmala – sootho. Bohobe bo bosootho bo monate.
Leamanyi: Mehlala: -bina, Basadi ba binang ke ba phutheho, kgopo, Tsela e kgopo e a kgathatsa.
Leakaretsi: Mehlala: - ohle, Setjhaba sohle se utlwile bohloko. Lefatse lohle le senyehile Batho bohle
ba tle kopanong.
Lesupi: -
Mehlala: - ena. Sekolo sena/see se a hola. Lejwe lena/lee le boima. - eno. Sekolo seno/seo se a hola.
Lejwe leno/leo le boima ane. Sekolo sane/sela se a hola. Lejwe lane/lela le boima
Lekgetholli: - Mehlala: - sele. Monna osele o fihlile. Batho basele ba tlile. O nkile ho ja hosele. Lefatshe
lesele le otlilwe. Le iketsetsa dintho disele feela.
Lerui: - Mehlala: - sekolo. Bana ba sekolo. seeta, Lerapo la seta. sefate. Ditholwana tsa sefate. ka,
Mosadi wa ka. ka, Ntja ya ka. ka, Metsi a ka.
Leemedi Mehlala: - Yena o tsamaya ka maoto. Bona ba tsohile ka matjeke.
Lebotsi Mehlala: - Ke bafe ba tlatlapilweng. Ke motse ofe wa morena Mofokeng.
Maetsi Maetsi a nkang moetsuwa (maetsi a transithif), mehl. Seipati o rekile (dieta.) Bana ba nwa (lebese.)
Katse e hloile (tweba)
Maetsi a sa hlokeng moetsuwa (maetsi a intransithif), mehl.
Seipati o fihlile. Baeti ba tsamaile. Bana ba se ba jele.
Sehlongwanthao sa qetello ya leetsi (maetsimatswa)
Mehlala:
ka maetsisamodumo: pote! = potela
ka mabitso: monate = natefa
ka makgethi/maamanyi : -tle = ntlafala/-nolo = nolofala
ketso le moetsuwa: mohlala: mosadi o tshwara thupa. - o tshwara = ketso thupa = moetsuwa
Dikao Sekaohore: mehl. Ke dumela hore Modimo o teng. O sebetsa ka thata hore a atlehe sekolong
Sekaotaelo: mehl. Tsamaya o ilo hlapa! Ejang le kgore!
Sekaopeho: mehl. Dimpshe ha di fofe. Tsie e fofa ka mokota.
Sekaoho: mehl. Ho ja haholo ha ho a loka. Ho tsamaya ho naka di maripa.
Sekaokgoneho: mehl. Chiefs e ka hapa mohope wa Nedbank. A ka fihla hosane.
Sekaotlwaelo: mehl. O ye a fihle bosiu.
Maetsi le Lebakamano
Makgathe
Mehlala: - Mme o na le tjhelete e ngata.
Kgomo e na le namane
Makgathe
Lekgathe Lejwale
Mehlala: - Pulane o a tsamaya.
Moroesi o hlatswa dijana
Lejwale Letswelli
Mehlala: - Motsamai o ntse a tsamaya.
Moroesi o sa ntse a hlatswa dijana.
Batho ba sa rata toyitoyi.
Pulane o ntse a kena sekolo.
Lekgathe Lephethi
Mehlala : - Puleng o tsamaile.
Moroesi o hlatswitse dijana.
Mmampho o ile mosebetsing.
Mohapi o ne a tsamaya.
Thabo a tsamaya.
54 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mehlala ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo.
Lekgathe Letlang
Mehlala : - Thabang o tla ngola lengolo.
Mmabotswa o tla ya lebenkeleng.
Lekgathe Letlang Letswelli
Mehlala Nthati o tla be a ntse a ngola.
Motshedisi o tla be a sa hlatswa dijana.
Tatolo
Mehlala: - Pule ha a tsamaye.
Moroesi ha a hlatswe dijana
Pule o ntse a sa tsamaye.
Moroesi o sa ntse a sa hlatswe dijana
Sebuti ha a a tsamaya.
Moroesi ha a a hlatswa dijana.
Mmampho ha a a tsamaya.
Dibuseng o ne a sa tsamaye.
Sekanku ha a tle ho ngola/ha a tlo ngola lengolo.
Mathusi
Mehlala: - hle Dieketseng a hle a fihle hoseng.
-tshwana: Ke tshwana ke mmone
-tswa: Ke sa tswa fihla mona lapeng.
Boiketsi
Lebopi –i-:
Mehlala: -kama Ngwanana enwa o ikama hantle.
-shwa: Monna o ile a itjhwesa ha a bona mapolesa.
- rata: Mosadi ke ho ithata.
- batla: Ngwanenwa o ipatlela thupa.
- hata: Itjhu, o a ikgata!
Mahlalosi Lehlalosi la mokgwa: - mehlala hantle, hampe, haholo, jwalo, habohloko, ha boima.
Lehlalosi la nako: - mehlala kajeno, maobane, hosane, ka moso, ngwahola, isao, monongwaha,
motsheare, bosiu, ka kgitla, ka shwalane, ka matjeke, jj
Lehlalosi la sebaka: - mehlala sekolong, sedibeng, toropong, mose, motsheo, hodimo, ka tlase, pela,
ka hara, mahareng, haufi, jj.
SLKT 55
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mehlala ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo.
Mahokedi Lehokamoetsi/Lehokaetsi
Mehlala: - Monna o rata mosadi.
Setjhaba se tla halefa.
Difate di tla beha ditholwana
Lehokamoetsuwa/Lehokaetsuwa
Mehlala: - Monna o a mo rata mosadi.
Setjhaba se a e rata merusu.
Lehokalekgethi/Lehokakgethi
Mehlala: - Bohobe bo bosweu.
Sefate se seholo.
Banna ba babedi
Lehokaleamanyi/Lehokanyi
Mehlala: - Setjhaba se ratang ho tletleba.
Ngwana ya llang.
Ntja e boholang ke ya ka
Lehokaleakaretsi
Mehlala: - Banna (ba) bohle ba a tshwana.
Lefatshe (le) lohle le bodile.
Lehokalesupi/Lehokasupi
Mehlala: - Sediba (se) sena se mpshele.
Lejwe (le) lane le boima.
Masapo (ma) ana ke a kgomo.
Lehokalekgetholli
Mehlala: - Lebotlolo lesele.
Pitsa esele.
Batho basele
Makopanyi Tatelano e tlwaelehileng: (wa) pele, bobedi, boraro, pele ho, nakong eo, hamoraonyana, qetellong, ha
le mantswe a latela, moraonyana tjena.
hokelang
Tlhaloso/sesosa le sephetho: ka baka leo, sephetho/ditlamorao ya ba, hobane, ka lebaka la hobane,
ho tloha moo, kahoo, ho a utlwahala hore,
Tatelano tshebetsong: mohato wa pele, wa bobedi, wa boraro
Bapisa/phapano – ho batla ho tshwana le ho fapana ha ntho: tshwana, fapane, nnyane ho, kgolo ho, le
ha ho le jwalo, empa
Tatelano e bontshang bohlokwa: ka mehla, qetellong
Tlhahlamano ya ho dula ha dintho sebakeng: hodima, ka tlasa, ka letsohong le letona, ka letsohong
le letshehadi, jj.
Kakaretso: ka kakaretso, ha ke qetela, pheletsong.
Seratswana se kgethang: ka mohopolo wa ka, tumelo ya ka, monahano, kutlwisiso, ke nahana/hopola
hore, ke nka hore, ke dumela, ho fihla ho nna hore, ke kgetha ho/ke rata/ha ke rate/tshepa hore/ke
ikutlwa hore.
Seratswana se hlophisang: ke ya mofuta wa, e ka arolwa ka, e wela tlasa, e hokelwa mmoho le, ke
karolo ya, e kgohlela hantle ho, e amana le, en tsamaya mmoho le.
Seratswana se hlalosang: ka hodimo ho, ka tlasa, ka thoko ho, pela, leboya/botjhabela, bophirima,
borwa, boholo, mmala, sebopeho, sepheo, bolelele, bophara, boima, lebelo, e tshwana le, eka ke.
Seratswana se lekolang/hlahlobang: ntle/mpe, nepahetse/fosahetse, itshwere hantle/itshwere
hampe, nepile/fositse, bohlokwa/ha e bohlokwa.
Seratswana se hlalosang: e hlaloswa ka hore, ke ya mofuta (o itseng)
Seratswana se qetelang: ho phethela, ho akaretsa, ka kakaretso, ka bokgutshwanyane, jwalo ka ha o
bona.
56 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mehlala ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo.
Malahlelwa le Mehlala ya malahlelwa: mehlala itjhu! kgele! joo!
maetsisamo-
Mehlala ya maetsisamodumo: mehlala rao! pote! tjhobe!
dumo
Ntshetsopele/ Mahlalosonngwe/disinonime, malatodi/antonime, diparonime/molata, moelelo o ritsitseng/dipolisime,
kgodiso ya dihomonimi/didumatshwano, dihomofounu, poeletsomodumo/alithareishene (poeletsatumammoho le
tlotlontswe le poeletsatumanotshi), lentswe bakeng sa polelo.
puo ya bonono
• Mekgabisopuo (papiso/tshwantshanyo, tshwantshiso, mothofatso, tatelano, seemela, leetsisa,
pheteletso, kganyetsano, phoqo, kobiso, mothipoloho, sehlohlolo, mothipoloho.
Dikapolelo/maele/dikamaele
Mantswe a adinngweng, mantswe a maswetso, mantswe a matjha (neologism), tlhaho ya mantswe
(etymology).
Meelelomengata, mantswe/dipolelo tse tapileng, phokotso, ho iphetaka, seleng, jakone, tokodiso, puo/
ho tadima ditaba ka lehlakore le le leng, puo e nang le tshekamelo, puo e nang le leeme, puo e seng
ya semmuso e hlohlontshang ditsebe, mantswe/puo e fehlang maikutlo, mantswe/puo e kgethollang
botona le botshehadi, jj.
Ho sebedisa puo ka sepheo se itseng, k.h.r rejistara e loketseng baamohedi, mohlala, mohlomphehi
Ho sebedisa puo bakeng sa sepheo se itseng, k.h.r. rejistara e loketseng baamohedi, mohlala,
Mohlomphehi, Sebata, Namane e tshehla.
Ho suthisa moelelo, mohlala, ntja (phoofolo/motho ya nang le tsebo e tebileng ya ntho e itseng – ho bua
ka boithabiso) mistrese (mosuwetsana/nyatsi)
Dipolelwana Polelwanakutu (e ikemetseng) : mohlala. Morena o tsebisa setjhaba.
Polelwana tse itshetlehileng ka polelwanakutu mohlala Morena o tsebisa setjhaba seo a ikgethetseng
sona hore o tla tla fihla moo setjhaba se kopanetseng teng e sale ka matjeke.
Polelwanakutu: mohlala morena o tsebisa setjhaba.
Polelwanabitso: mohlala hore o tla fihla.
Polelwanakgethi: mohlala seo a ikgethetseng sona
Polelwanatlhalosi ya nako: mohlala ha dikgoho di theoha kalaneng./e sa le ka matjeke.
Polelwanatlhalosi ya sebaka: mohlala moo ba itseng a di behe teng.
Polelwanatlhalosi ya lebaka: mohlala hobane a sa batle ho mmona.
Polelwanatlhalosi e supang boemo ba ditaba: mohlala ha yena a batla ho tsamaya.
Polelwanatlhalosi e supang boemo bo susumetsang ba ditaba: mohlala le ha ke mo laetse ka thata ha
kana.
Dipolelo Polelonolo, mohlala Teboho o ja nama. Dibuseng o ratana le Tumelo. O phethile mosebetsi.
Polelokopane, mohlala Ke ile ka ya ka mmona, ka mo tshedisa, ka lla le yena.
Polelomararane, mohlala Monna ya neng a dutse le rona o re bolelletse hore yena o tla bolaya motho
ha a ka mmona a tshwenya moradi wa hae ya sebetsang moo ho bolokwang tjhelete teng.
Boetsuwa Lekgathe Lejwale: - Mehlala Kgauta e rashwa ke banna. Dijo di phehwa ke mme.
Lekgathe Lejwale Letswelli: - Mehlala Kgauta e sa rashwa ke banna.
Lekgathe Lejwale Lephethi: - Mehlala Kgauta e rafilwe ka banna/Seiso o lonngwe ka ntja
Lekgathe Lefetile: - Mehlala Sekolo se ne se kwetswe bakeng sa phomolo ya mariha.
Lekgathe Lefetile Letswelli: - Mehlala Sekolo se ne se ntse se kwetswe ha re fihla
Lekgathe Lefetile Lephethi: - Mehlala O ne a loilwe ke moahisane wa hae.
Lekgathe Letlang: - Mehlala O tla rongwa ke nna. Mosebeletsi o tla leshwa ke mohiri.
Puopehelo O mpolelletse hore o ya Maseru ka Moqebelo.
O ntsebisitse hore o tla be a kolobetsa lesea la hae beke e tlang
Ke mmoleletse hore ha ke batle letho le nkamahanyang le yena.
SLKT 57
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
3.2 PAPETLA YA PHATLALATSO YA DITEMA HO HABAHANYA DIKEREITE TSA 7 - 9
Dibeke Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9
Karolo ya 1
1&2 Pale Palekgutshwe Tema ya tlhahisoleseding papatso,
phoustara.
Thothokiso Tema ya tlhahisoleseding e nang le Nobele/padi, terama/tshwantshiso,
tema ya puisano palekgutshwe, thothokiso
3&4
Thothokiso, Tshwantshiso Padi, tshwantshiso, palekgutshwe Tema ya tlhahisoleseding –tema ya
tumellano/kotara
5&6
Palekgutshwe, ditshomo Tema ya tlhahisoleseding mohl. Nobele/padi, terama/tshwantshiso,
atikele ya koranta kapa makasine palekgutshwe, thothokiso
7&8
Palekgutshwe, thothokiso Tema ya tlaleho ya diphuphutso/ Tema ya tlhahisoleseding mohl.
dipatlisiso. atikele ya koranta kapa makasine
9&10
Kotara ya 2
Padi, tshwantshiso, thothokiso Tema ya tlhahisoleseding e Nobele/padi, terama/tshwantshiso,
bohwang mohl. Dimmapa/ palekgutshwe, thothokiso
1&2
matshwao a tsela/ditjhate/
ditshwantsho, matshwao a
ditshupiso.
Tema ya tlhahisoleseding Tema ya tlhahisoleseding, mohl. Tekolobotjha ya tema – nobele/
e bohwang mohl. papatso, Tema e bohwang. Mamelwang – padi, terama/tshwantshiso,
3&4
didayakeramo, ditshwantsho/ etsa bonketsisane/foramo/puisano palekgutshwe, thothokiso
dikerafo, diphoustara, tlhaloso ya ya phanele/moifo,
ntho,
5&6 Tema ya tlhahisoleseding mohl, Tema ya tlhahisoleseding, mohlala, Nobele/padi, terama/tshwantshiso,
tsamaiso, ditaelo, Tema ya inthaviu palekgutshwe, thothokiso - tsebiso,
tlhahisoleseding e bohwang mohl. lenanetsamaiso le metsotso
tjhate/dipapetla/didayakeramo/
ditshwantsho, dikerafo.
Padi/tshwantshiso Tekolobotjha ya pale. Tema ya tlhahisoleseding e
bohwang, mohl. Papatso –
7&8
tekolobotjha.
9&10 TEKANYETSO YA SEMMUSO
Kotara ya 3
Tema ya tlhahisoleseding, mohl. Tshwantshiso Tema ya tlhahisoleseding – lengolo
foromo ya dipotso/foromo la lefa le thestamente
1&2 Thothokiso
Thothokiso
Tshwantshiso, thothokiso Tema ya tlhahisoleseding – atikele Nobele/padi, terama/tshwantshiso,
ya koranta/makasine. palekgutshwe, thothokiso – ho
3&4
ngola tema ya kgokahano – lengolo
le tsamayang le la boitsebiso le
boiphihlelo (CV).
Tema ya tsebiso, lenanetsamaiso le Nobele/padi, terama/tshwantshiso, Nobele/padi, terama/tshwantshiso,
metsotso palekgutshwe, thothokiso – lengolo palekgutshwe, thothokiso – ho
5&6
la semmuso/leo e seng la semmuso ngola moqoqo
Koranta/atikele ya makasine ka Nobele/padi, terama/tshwantshiso, Nobele/padi, terama/tshwantshiso,
ditaba tsa jwale. palekgutshwe, thothokiso – ho palekgutshwe, thothokiso – ho
7&8
ngola pale. ngola tema ya kgokahano – memo
le karete ya kamohelo.
9&10 Tema ya tlhahisoleseding – Tema ya phetelo – nobele, Tshwantshiso – ho ngola dayaloko.
ditshupiso palekgutshwe, thothokiso
58 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Dibeke Kereite ya 7 Kereite ya 8 Kereite ya 9
Kotara ya 4
1&2 Tshwantshiso/nobele/palekgutshwe Tema ya tlhahisoleseding: atikele ya Nobele, palekgutshwe – ho ngola
koranta/makasine lengolo la kopo.
3&4 Tema ya tlhahisoleseding e nang la Nobele/padi, terama/tshwantshiso, Nobele/palekgutshwe/thothokiso –
dayari, imeile, sms, diflayara. palekgutshwe, thothokiso ho ngola imeile
5&6 Nobele, Tshwantshiso, Tshwantshiso/papadi, thothokiso – Nobele, palekgutshwe, thothokiso
Palekgutshwe, Ditshomo tlaleho ya boqolotsi – ho ngola obitjhuari, dayari, karete
ya memo.
7&8 Poeletso ya ditema - bakeng sa ho Poeletso ya ditema - bakeng sa ho Poeletso ya ditema - bakeng sa ho
lokisetsa tlhahlobo lokisetsa tlhahlobo lokisetsa tlhahlobo
9&10 TEKANYETSO YA SEMMUSO
3.3 Meralo ya ho ruta
Mokgahlelo o Phahameng ka bomadimabe ke thuto ya ho qetela bakeng sa baithuti ba bangata. Ka mora Kereite ya
9 boholo ba baithuti ba batla mesebetsi kapa ba latela mesebetsi e amanang le thuto eo ba ithutileng yona. Ke ka
hona dikgato tsa thuto di lokelang ho ba hodimo bakeng sa baithuti ba Mokgahlelo o Phahameng. Baithuti ba lokela
ho pepeswa bobatsing ba thuto le tsebo, e leng ntho e tla ba lokisetsa bokamoso boo ba tla shebana le bona.
Bophahamo ba Puo ya Lapeng bo batla bo tshwana le ba Puo ya Lapeng. Phapang ke botebo ba ditema tse sebedis-
wang/balwang le ditema tse hlahiswang. Baithuti Mokgahlelong o Phahameng ba lokela ho pepeswa dingolweng tse
fapaneng, le mefuteng e fapaneng ya ditema tseo ba lokelang ho di hlahisa. Ho pepeseha hona ho tla thusa baithuti
ho shebana le dikgetho tseo ba tla tobana le tsona, le ho ba thusa ho utlwisisa dikateng tsa tsebo.
Meralo ya thuto e bontsha bonnyane ba dikahare tse ka rutwang ka dibeke tse ding le tse ding tse pedi tsa kotara.
Tatelano ya dikahare tse boletsweng saekeleng ya dibeke tse padi ha e a kgethelwa mme nako e fanweng ke
tekanyetso e bontshang hore ho lokela ho nka nako e kae ho ruta dikahare. Matitjhere a lokela ho iketsetsa moralo wa
ho ruta ho tswa dibukeng/dibukakgakollong/theksbukung le mehlodi e meng e loketseng ho ruta dikahare saekeleng
ya dibeke tse pedi ke ditema/mesebetsi ya bohlokwa ya bokgoni le mawa tsa sehlooho tseo baithuti ba di hlokang
ho ntshetsa pele.
3.3.1 Kamoo ditema di hokelanang kateng saekeleng ya dibeke tse pedi
Ditema tse fapaneng di sebedisitswe e le motheo wa ho rala saekele ya ho ruta ya dibeke tse pedi. Di kgethilwe
hodima motheo wa kamoo di hokahanang kateng ho bopa uniti e hokahaneng, mohlala, baithuti ba tla mamela pale
ebe ba a e bala. Ba tla kotjwa ho ngola tlhaloso ya sebaka kapa ya motho ya molomo e kgutshwane (e tla hokela
paleng) kapa ba ka kotjwa ho ngolla mophetwa paleng lengolo. Kgetha mookotaba bakeng sa saekele ya dibeke tse
pedi e tla etsa hore o kgone ho hokela mesebetsi ka katleho. Lebaka la ho sebedisa meokotaba ke ho etsa hore ho
kgonwe ho sebedisa tlotlontswe le dibopeho tsa puo hape kgafetsa maemong a utlwahalang.
Dibopeho tsa puo tse sisintsweng saekeleng ka nngwe maikemisetso a tsona ke ho matlafatsa ditema tse tla hlahiswa
saekeleng eo. Titjhere a ka nna a eketsa ka dibopeho tse ding tseo a nahanang hore di bohlokwa.
SLKT 59
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
3.3.2 Kamoo ditema/mesebetsi e lokodisitsweng ka teng saekeleng ya dibeke tse pedi.
Ditema ha di a lokela ho rutwa ka tatellano e itseng. Hangata, ho lokela ho ba le mosebetsi/tema ya ho mamela le ho
bua bakeng sa ho lokisetsa wa ho ngola. Ka nako e nngwe, mosebetsi wa ho mamela le ho bua a lokela ho ntshwa
temeng e balwang. Baithuti ba lokela ho sebetsa ka mefuta e fapaneng ya ditema ka molomo le ka ho bala, pele ba
ka kotjwa ho di ngola. Hangata, tema e tlang ho mamelwa, mohl. Pale kapa tlaleho ya ditaba bona ba ho mamela
bo tswetse pele haholo ho feta ba ho bala. Lebaka la sena ke hobane bokgoni ba bona ba ho mamela bo ntlafetse
ho feta ba ho bala.
3.3.3 Mefuta ya ditema tse kgethilweng le tse kgothaleditsweng
Ho na le mefuta ya ditema tse kgethilweng tse ka rutwang saekeleng e nngwe le e nngwe ya dibeke tse pedi.
Tsena di totobaditswe moralong wa thuto mme di lokela ho ba teng bukeng e kgethilweng. Hangata, ha ho mofuta o
ikgethileng wa pale o kgethilweng. Dikgetho di ka etswa ho tswa dipaleng tse teng, tse fapaneng tsa sejwalejwale, tsa
boinahanelo (mohl. Tsa mahlale), dipale tsa nalane (mohl. Dibayokerafi) mmoho le dipale tsa seholoholo (ditshomo
tsa bosatsejweng, tsa bahale le tsa diphoofolo tse rutang ka boitshwaro). Ho ntse ho le jwalo le ka dithothokiso le
ditshwantshiso.
Tsena e tla ba ditema tse kgethilweng dibukeng mme di tla tshehetsa ditema tse badilweng karolong ya tse
kgethilweng. E ka nna ya eba mofuta o le mong wa tema (ho hatella kutwisiso ya sebopeho sa tema) kapa tse
fapaneng (ho tsosolosa tjantjello le ho atolosa bokgoni bo fapaneng ba ho bala). Kahohlehohle, ho bala hona ho
kenyeleditsweng ho lokela ho amana le dihlooho le meokotaba tse/e kgethilweng saekeleng eo ya dibeke tse pedi.
3.3.4 Ho momahana ha bokgoni ba puo saekeleng ya dibeke tse pedi.
Leha bokgoni bo hlahang moralong wa ho ruta bo hlahisitswe bo arohane, bo lokela ho rutwa bo momahane ka
hohle kamoo ho ka kgonehang kateng, mohl. ha ho rutwa inthaviu ya molomo baithuti ba ka bala tema ya mofuta
ona e ngotsweng mme ha morao ba fuwe mosebetsi wa ho ngola inthavui. Dikarolo tsa puo tse kgethelwang ho
rutwa saekeleng e itseng di lokela ho matlafatsa tlhahiso le kutlwisiso ya ditema tsa molomo le tse ngotsweng, tse
tla hlahiswa saekeleng eo, mohl. makgethi, mahlalosonngwe, malatodi, mahlalosi mmoho le lekgathe lefetile di
lokisetsa baithuti ho ngola moqoqo wa phetelo kapa o hlalosang. Sekaoho se ka thusa baithuti ha ba ngola moqoqo
o tebisang maikutlo.
Mawa a mesebetsi ya molomo le a ho ngola a tla rutwa saekeleng ka nngwe ya dibeke tse pedi a tshwanetse ho
tiisetswa ke mofuta wa tema e tla hlahiswa, mohl. ha ho rutwa moqoqo wa phetelo baithuti ba tshwanetse ho tseba
tsela ya ho ngola seratswana ka momahano ka tshebediso ya mantswe a hokelang a bontshang sesosa le sephetho,
mmoho le/kapa tatelano e tlwaelehileng.
3.3.5 Kamoo dibopeho le melao ya tshebediso ya puo di rutwang kateng
Dikahare tsa karolo ya “sebopeho le tshebediso ya puo”di nkilwe mefuteng ya ditema e kgethilweng tlasa dihlooho
tsa ho mamela le ho bua, ho bala, le ho ngola mme ka tlwaelo di tla tsepamisetswa maikutlo nakong ya ho sebetsa ka
ditema le nakong e abetsweng ho mamela le ho bua, ho bala le ho ngola, mohl. ha ho etswa pale, ka tlwaelo baithuti
ba tla sebedisa lekgathe lefetile mme ba tla bala ditema tse sebedisang lekgathe lena. Leha ho le jwalo, ho bohlokwa
hape hore ho etswe mesebetsi e tsepamisitseng maikutlo sebopehong se itseng sa puo maemong. Kgetha dikarolo
ho “sebopeho le tshebediso ya puo” ho ruta baithuti puo e hlahellang ka tlwaelo mofuteng wa tema e tobilweng le ka
tokodiso e tshehetsang katamelo ya tlwaelo, e utlwahalang boithutong ba puo. Ha se dikarolo kaofela tse lokelang
ho rutwa saekeleng eo e fanweng, empa nnetefatsa hore dikarolo tsohle tse boletsweng tjhebokakaretsong di be di
rutilwe mafelong a selemo. Disaekele tse ding di ka ba di tletse ka mesebetsi ya dibopeho le melao ya tshebediso
60 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
ya puo, seo ha se bolele hore mesebetsi eo kaofela e lokela ho rutwa saekeleng eo. Ho nahanwa hore bongata ba
dintho tsena bo se bo entswe Mokgahlelo o Mahareng. Mokgahlelo o Phahameng ho rutwa ha dikarolo tsena boholo
e tla ba poelletso.
Rala mesebetsi e utlwahalang ho baithuti mme e amane le tema eo ba ithutang yona saekeleng ya dibeke tse pedi.
Mesebetsi e mengata ya mofuta ona e lokela ho etswa ha baithuti ba hatela pele ho tloha kereiteng ya 7 ho ya ho ya
9. Kgetha ka hloko hore na ke melao efe eo o e hlalosetsang baithuti mme o se hlalose e mengata. Ho ruta ho lokela
ho hokela bokgoni le sebopeho tsohle tsa puo jwalo ka ha di momahane. Tsena tsohle di lokela ho rutwa maemong
a itseng. Leha ho le jwalo, hlokomela hore ho boetse ho na le nako e ikgethileng e abetsweng ho rutwa ha semmuso
ya Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya Puo.
SLKT 61
3.4 PAPETLA YA MERALO YA HO RUTA
KEREITE YA 7 KOTARA YA 1
62
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa: Dipalekgutshwe Ho ngola seratswana sa phetelo Mosebetsi wa boemo ba lentswe:
Mabitsohohle, Mabitsobitso,
Ho mamela palekgutshwe • Makgetha a sehlooho a tema ya Melao ya seratswana:
mabitso a bonngweng le bongateng,
dingolwa : jwalo ka mophetwa,
• Hlwaya mehopolo ya sehlooho • Sehlooho sa polelo seratswaneng mabitsokgopolo le mabitsorarane
tlhahiso le kgodiso ya baphetwa,
e tshehetsang ho tswa ho
poloto, kgohlano, boitshetleho, • Dintlha tsa sehlooho tse tshehetsang Boemo ba polelo: dipolelonolo,
palekgutshwe
tikoloho, mopheti, mookotaba lekgathe lejwale, lekgathe lefetile
• Sebedisa makopanyi bakeng sa
• Ngola dinoutso
Tshebetso ya ho bala : momahano Mopeleto le matshwao a puo : Kgutlo,
• Arolelanang mehopolo, boitemohelo feelwana, kgutlwanafeelwana, ditlhaku
• Pele ho ho bala (Ho hlahisa tema) • Hlalosa ditlhokeho tsa tema tse kang
le ho bontsha kutlwisiso ya mehopolo. tse kgolo le tse nyane
ho qoqa pale
• Nakong ya ho bala (Makgetha a ho
Ho pheta pale hape
bala) • Sebedisa mantswe a loketseng le
• Pheta diketsahalo hape ka setaele
• Ka mora ho ho bala (Araba dipotso,
tlhahlamano e nepahetseng
bapisa, ho tshwane le ho fapana ha • Ngola ho isa ho lekgathe lefetile.
• Bolela mabitso a baphetwa ka nepo. dintho, ho lekola
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
• Bolela nako Mawa a pele ho ho bala ho ngola
BEKE YA
• Elellwa mawa a tema a kang • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho
1-2
dihlooho, ditlhakisetso, ngola
• Elellwa dikarolo tsa buka tse kang • Ho ngola mokgwaritso
bokantle ba buka, leqephe la
• Ho boeletsa mosebetsi
sehlooho, dikahare, dikgaolo, lenane
la mantswe le ditlhaloso • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
Temakutlwisiso le mawa a ho bala • Ho hlaola diphoso
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Ho okola le ho tlodisa mahlo • Ho nehelana
• Ho bala ka botebo Ho ngola pale e itshetlehileng ho
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
boiphihlelo ba hao
• Ho tshwantshisa
• Ho akanya moelelo le sephetho/
qetelo
• Ntlha le mohopolo
• Tlhaloso ya mantswe
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa: Dithothokiso Dingolwa tsa boiqaphelo: Thothokiso Boemo ba lentswe : mabitsokopane le
SLKT
ya hao mabitsorarane maetsi, maemedi, marui
Mamela le ho buisana ka thothokiso Mekgwa ya ho bala
Melao ya diratswana: Moelelo wa lentswe: diraeme,
• Arolelana mehopolo le boiphihlelo ho • Ho bala ka boikemelo
mantswe a adimilweng, maele
bontsha kutlwisiso ya dikgopolo • Sebopeho sa seratswana
Makgetha a ho bala le dikapolelo, poeletsomodumo
• Araba dipotso • Sebedisa makopanyi bakeng sa tshwantshanyo, tshwantshiso,
• Elellwa mawa a tema a kang
momahano malahlelwa, maetsisamodumo,
• Hlalosetsa motswalle hore hobaneng dihlooho, ditlhakisetso,
mahlalosonngwe, malatodi
o ratile thothokiso e itseng • Sebedisa mefuta e fapaneng ya
• Elellwa dikarolo tsa buka tse kang
dipolelo, bolelele le dibopeho Matshwao a puo : kgutlo, feelwana
Ho balla hodimo ho hlophisitsweng bokantle ba buka, leqephe la
sehlooho, dikahare, dikgaolo, lenane • Sehalo
• Sehalo, tlhahiso ya lentswe,
la mantswe le ditlhaloso
qapodiso, dipolelwana, motsamao wa • Puo ya bonono
BEKE YA
mahlo Thothokiso
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
3-4
• Ela hloko matshwao a puo • Makgetha a sehlooho a thothokiso ho ngola
• Sebedisa puo ya mmele e loketseng • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho
mekgabisopuo/karaburetso, raeme, ngola
morethetho
• Ho ngola mokgwaritso
• Sebopeho sa kantle tsa thothokiso,
• Ho boeletsa mosebetsi
mela, diratswana,
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Fonte
• Ho hlaola diphoso
• Moelelo wa bonono
• Ho nehelana
• maikutlo
Ho ngola thothokiso
• Mookotaba le molaetsa
63
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
64 Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa tsa tshwantshiso Ngola puisano, e ka bapalehang Boemo ba lentswe : Mabitsohohle,
(papadi ya motho a le mong) Maetsi, Maemedi, Marui
Ho tshwantshisa puisano • Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele,
• Makgetha a tema ya dingolwa: ntlhakemo ya hae Boemo ba polelo: Polelonolo, Polelo
• Nka karolo ho dipuisano tse seng
baphetwa, kgodiso ya baphetwa,
tsa semmuso mabapi le dihlooho tse • Baamohedi ba ditaba ba tobilweng, Lekgathe lejwale, Lekgathe lefetile,
poloto, boitshetleho, tikoloho,
bonolo maemo le sepheo Moetsi,
mopheti, mookotaba
• Sebedisa rejistara e nepahetseng • Kgetho ya mantswe Lehokamoetsi
Tshebetso ya ho bala
• Ho boloka puisano ho tswela pele • Ho nepahala ho itseng Moelelo wa lentswe :
• Pele ho ho bala
Mahlalosonngwe, Malatodi,
• Hlwaya mehopolo ya sehlooho e • Ho bua ka bolokolohi
• (Hlahisa tema)
tshehetsang Maele, Dikapolelo
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
• Nakong ya ho bala (Makgetha a
• Ho ngola dinoutso ho ngola Matshwao a puo:
tema)
• Ho araba dipotso • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Kgutlwanafeelwana,
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
ngola Diabulwadiakwalwa, Letshwao la
Sebedisa dayaloko tse sa fellang bapisa, ho tshwana le ho fapana ha
makalo, Matshwao a potso
bakeng sa baithuti dintho, ho lekola) • Ho ngola mokgwaritso
Puisano Thothokiso • Ho boeletsa mosebetsi
• Nka karolo puisanong • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
BEKE YA • Sebedisa puo e loketseng • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho hlaola diphoso
• Araba ka nepo puo ya bonono, mekgabisopuo/ • Ho nehelana
5-6
karaburetso, raeme, morethetho
• Sheba melao ya puisano
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso,
• Sebedisa puo ya mmele e loketseng mela, diratswana,
• Fonte
• Moelelo wa bonono
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
Ho bala/ho boha bakeng sa kutlwiso
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
(mawa)
• Ho okola le ho tlodisa mahlo
• Ho bala ka botebo
-- Ho akanya
-- Ho fumana moelelo wa mantswe
a sa tlwaelehang ka lewa la
tshebediso ya lentswe temeng
• Temoho ya tshebediso ya puo e
hlokolosi
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa : dipalekgutshwe/ Ho ngola tekolobotjha/lengolo Boemo ba lentswe : Bonngwe le
SLKT
ditshomo bongata, Makgethi,
Mamela palekgutshwe/ditshomo • Ditlhokeho tsa sebopeho le setaele
• Makgetha a sehlooho a tema ya Dikgato tsa papiso
Temakutlwisiso e mamelwang • Baamohedi ba ditaba, maemo le
dingolwa: baphetwa, kgodiso
sepheo Boemo ba polelo: Lekgathe lejwale,
• Hlwaya mehopolo ya sehlooho e ya baphetwa, poloto, kgohlano,
Lekgathe lefetile
tshehetsang le ho ngola dinoutso. boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Momahano ya seratswana
mookotaba. Moelelo wa lentswe : Ditumatshwano,
• Arolelana mehopolo le boitemohelo • Kgetho ya mantswe
Homonime,
ho bontsha kutlwisiso ya dikgopolo Tshebetso ya ho bala :
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
Polisemi,
• Hlwaya ditheknike tsa tshusumetso le • Pele ho ho bala ho ngola
tsa ho hlohlelletsa moo ho hlokehang Dilotho,
(Ho hlahisa tema) • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho
• Araba dipotso ngola Maele,
• Nakong ya ho bala (Makgetha a
Dipuisano tsa dihlotshwana/tsa tema) • Ho ngola mokgwaritso Dikapolelo
phanele/Mamela thothokiso ho utolla
• Kamorao ho ho bala (Araba dipotso, • Ho boeletsa mosebetsi
moelelo
bapisa, ho tshwana le ho fapana ha
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
Buisanang ka pale/tshomo eo ba e dintho, ho lekola)
entseng mosebetsing o fetileng • Ho hlaola diphoso
BEKE YA Thothokiso
• Hlwayang dibapadi • Ho nehelana
7-8 • Makgetha a sehlooho a thothokiso
• Buisanang ka mookotaba Ngola lengolo/tekolobotjha/o latela
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso,
tshebetso ya ngola
• Buisanang ka ntlhakemo mekgabisopuo, raeme, karaburetso,
raeme, morethetho
• Ho amahanya dikahare le boiphihlelo
ba hae • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso,
mela, diratswana,
• Fonte
• Moelelo wa bonono
• Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
Ho bala/ho bala bakeng sa kutlwisiso
• Ho okola le ho tlodisa mahlo
• Ho bala ka botebo
• Ho akanya moelelo wa mantswe a sa
tlwaelehang ka lewa la tshebediso ya
65 lentswe temeng
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
66 Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa: Dipalekgutshwe : Ngola moqoqo wa tlhaloso Boemo ba lentswe: Sehlongwapele,
Sehlongwanthao,
Temakutlwisiso ya ho mamela • Makgetha a sehlooho a tema • Melao ya seratswana
ya dingolwa: baphetwa, kgodiso Metso,
• Hlalosa tshebetso ya ho mamela. • Sehlooho sa polelo seratswaneng
ya baphetwa, poloto, kgohlano,
Maetsi
• Ho ngola dinoutso boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Dintlha tsa sehlooho le tse
mookotaba tshehetsang Boemo ba polelo : Polelwanakutu
• Araba dipotso
Tshebetso ya ho mamela • Tatelano e utlwahalang/e Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe
Dipuisano tsa dihlotshwana/tsa
nepahetseng ya diratswana
phanele • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) Matshwao a puo le mopeleto :
• Makopanyi bakeng sa ho tlisa
• Buisanang ka mehopolo e itseng ya • Nakong ya ho bala (Makgetha a ho Tshebediso ya bukantswe,
momahano
palekgutshwe bala)
Mopeleto,
• Sebedisa mefuta e fapaneng ya
• Nka boemo ka mehopolo ya hao • Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
dipolelo, (bolelele le dibopeho) Dipaterone tsa mopeleto, Melao ya
mme o bue ka tema ho tshehetsa bapisa, ho tshwana le ho fapana ha
dintho, ho lekola) mopeleto
mehopolo ya hao Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
ho ngola
Ho amahanya dikahare le boiphihlelo Thothokiso
ba hae • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho
• Makgetha a sehlooho a thothokiso
ngola
BEKE YA • Sebopeho sa dikahare tsa thothokiso,
• Ho ngola mokgwaritso
mekgabisopuo, karaburetso, raeme,
9-10 morethetho, • Ho boeletsa mosebetsi
• Sebopeho sa ka ntle sa mela, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
diratswana,
• Ho hlaola diphoso
• Fonte
• Ho nehelana
• Moelelo wa bonono
Nehelana ka moqoqo bakeng sa
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• maikutlo tekanyetso
• Mookotaba le molaetsa
Ho bala/ho boha bakeng sa
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
kutlwisiso
• Ho okola ditaba
• Ho tlodisa ntho mahlo
• Ho bala ka botebo
• Ntlha le mohopolo
• Ho akanya moelelo wa mantswe ka
ho sebedisa bokgoni ba ho hlasela
mantswe
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 1
DIKAHARE
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 1
SLKT
Phetha pale hape/buisanang ka thothokiso/dayaloko/ Moqoqo tlhaloso/phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya Puo
puisano ya sehlopha/phanele
Lengolo leo e seng la semmuso/tekolobotjha/puisano
67
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KEREITE YA 7 KOTARA YA 2
DIBOPEHO LE MELAO YA
68 BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa e kang padi ya Ho ngola: Moqoqo phetelo Boemo ba lentswe: Mabitsokopane,
batjha kapa tshwantshiso
Tekokutlwisiso e mamelwang: Melao ya seratswana : Moetsi le moetsuwa, Mabitso a
• Makgetha a sehlooho a tema ya meelelomengata,
• Hlalosa tshebetso ya ho mamela • Polelo ya sehlooho ya seratswana
dingolwa: mophetwa, kgodiso ya
Maetsi
• Ngola dinoutso baphetwa, boitshetleho, kgohlano, • Dintlha tsa sehlooho le tse
tikoloho, mopheti, mookotaba tshehetsang Makgethi:
• Araba dipotso
Tshebetso ya ho bala: • Tatelano e utlwahalang/e Dikgato tsa papiso
Pheta pale
nepahetseng ya diratswana
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema) Boemo ba polelo: Polelonolo,
• Kgodiso ya baphetwa
• Makopanyi bakeng sa ho tlisa
• Nakong ya ho bala (makgetha a Lekgathe lejwale,
• Sehalo momahano
tema)
Lekgathe lefetile
• Puo ya mmele • Sebedisa mefuta e fapaneng ya
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
dipolelo (bolelele le dibopeho) Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe,
• Hlalosa maemo, sehalo, sebaka, bapisa, ho tshwana le ho fapana ha
BEKE YA Malatodi,
nako, mothinya le mothipoloho dintho, ho lekola) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
1-2 ho ngola Moelelo o tobileng, Moelelo wa bonono,
Ho bala/ho boha bakeng sa
kutlwisiso (sebedisa ditema tse puo e fehlang maikutlo
• Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho
ngotsweng le/kapa tse bohuwang) ngola Matshwao a puo: Kgutlo,
tse jwalo ka dikhathunu
• Ho ngola mokgwaritso Feelwana,
• Ho okola ditema
• Ho boeletsa mosebetsi Letshwao la makalo, Letshwao la potso
• Ho tlodisa ditema mahlo
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Ho bala ka botebo
• Ho hlaola diphoso
• Ho etsa dikakanyo (baphetwa,
• Ho nehelana
tikoloho, molaetsa)
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Ho fumana moelelo wa mantswe a sa
tlwaelehang ka lewa la tshebediso ya
lentswe temeng
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Puo e fehlang maikutlo
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua Ho bala/ho boha bakeng sa Ho ngola ditema tsa kgokahano : Boemo ba lentswe: Mabitsobitso,
SLKT
kutlwisiso (sebedisa tema e
Ho mamela ka kutlwisiso (tema e Papatso/diphoustara Botona le botshehadi, Bonngwe le
ngotsweng e bohuwang/e kang
ngolwang/nehelano ya ditaba tsa TV) bongata, Lekgethi:
papatso) • Ditlhokeho tsa sebopeho
• Hlalosa tshebetso ya ho mamela Lesupi,
• Ho okola • Sepheo, sehlopha se tobilweng le
• Ho ngola dinoutso maemo Leamanyi
• Ho tlodisa ntho mahlo
• Ho ngola dikarabo • Kgetho ya mantswe le popeho ya Boemo ba polelo :
• Ho bala ka botebo
dipolelo
Mefuta e fapaneng ya puisano ya Puosebui le puopehelo, Polelonolo,
• Etsa dikakanyo (baphetwa, tikoloho,
molomo: Ngangisano (ho etsa • Dielemente tse bohuwang tse kang
molaetsa) Polelorarane
papatso) mefuta ya fonte le boholo, dihlooho,
• Ho fumana moelelo wa mantswe a sa disimbole, mmala Moelelo wa lentswe :
• Kgetha sehlooho se loketseng
tlwaelehang ka lewa la tshebediso ya Mahlalosonngwe, Malatodi,
• Puo e hlohleletsang/e susumetsang
• Nehelana ka tatelano e nepahetseng lentswe temeng.
Moelelo o tobileng
ya ngangisano Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
BEKE YA • Puo e hlohleletsang
ho ngola Moelelo wa bonono
• Sebedisa disebediswa tse qobellang
3-4 • Puo ya semmuso/le eo e seng ya
ka nepo • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Matshwao a puo le mopeleto :
semmuso
ngola Kgutlwanafeelwana,
• Sebedisa tlotlontswe e nepahetseng,
Tema ya dingolwa e kang padi e
dibopeho tsa puo • Ho ngola mokgwaritso Tshebediso ya bukantswe
kgutshwane
• Sebedisa puo e hlohleletsang/e • Ho boeletsa mosebetsi
• Makgetha a sehlooho a tema ya
susumetsang
dingolwa: mophetwa, kgodiso ya • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Latela ditsamaiso baphetwa, kgohlano, boitshetleho,
• Ho hlaola diphoso
tikoloho, mopheti, mookotaba
• Ho nehelana
Tshebetso ya bala:
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema)
• Nakong ya ho bala (makgetha a
tema)
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
bapisa, ho tshwana le ho fapana ha
dintho, ho lekola)
69
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
70 Mawa a ho mamela le ho bua Bala tema ya ditaelo e jwalo ka Tema ya kgokahano e kgutshwane: Boemo ba lentswe:
ditaelo tsa tsamaiso ditaelo
Dipuisano tsa sehlopha/tsa Maemedi - nako, sebaka, le motsamao
phaposing ya ho ithutela mabapi • Makgetha a sehlooho a tema: • Ditlhokeho tsa sebopeho le setaele
Makgethi a palo
le ho fana ka ditaelo kapa ho latela mophetwa, tlhahiso le kgodiso
• Baamohedi ba ditaba ba tobilweng,
tsamaiso ya baphetwa, poloto, kgohlano, Boemo ba polelo:
sepheo le maemo
boitshetleho, tikoloho, mopheti
• Kgetha sehlooho Puosebui le puo pehelo
• Momahano ya seratswana
Tshebetso ya ho bala:
• Arolelana mehopolo Moelelo wa lentswe: Maele le
• Kgetho ya lentswe le sebopeho sa
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema) dikapolelo
• Ho nka dikarolo le ho mamela ka polelo
hloko • Nakong ya ho bala (makgetha a Matshwao a puo: apostrofi
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
tema)
• Tlatsa dikgeo ho ngola
BEKE YA • Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
• Sebedisa matshwao a puo ho • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho
bapisa, ho tshwana le ho fapana ha
5-6 tshwarella dipuisano ngola
dintho, ho lekola)
Puo e hlophisitsweng/e sa • Ho ngola mokgwaritso
Thothokiso
hlophiswang
• Ho boeletsa mosebetsi
• Makgetha a sehlooho a thothokiso
• Kgetho ya sehalo
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso,
• Tshebediso ya sehalo, lebelo le ho
mekgabisopuo, karaburetso, raeme, • Ho hlaola diphoso
phahama le ho theoha ha lentswe
morethetho
• Ho nehelana
• Ho sebedisa dikgakollo ka nako ya ho
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso,
nehelana Ngola taelo
mela, diratswana,
• Ho sebedisa puo ya mmele e
• Fonte
loketseng
• Moelelo wa bonono
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Mookotaba le molaetsa
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua Ho bala tema ya dingolwa: Ho ngola tekolobotjha ya Boemo ba lentswe:
SLKT
tshwantshiso tshwantshiso
Bonketsisane ba tshwantshiso Maetsi a hlokang ho ba le moetsi,
• Makgetha a sehlooho a tema ya Melao ya seratswana:
• Nka mosebetsi oo o abetsweng Maetsi a sa hlokeng ho ba le moetsi
dingolwa: mophetwa, kgodiso
• Polelo ya sehlooho seratswaneng
• Ho sebedisa puo e loketseng ya baphetwa, poloto, kgohlano, Boemo ba polelo: Boetsuwa,
boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Dintlha tsa sehlooho le tse
• Ikobele melao ya tshebediso ya puo Lekgathe lejwale letswelli,
mookotaba tshehetsang
• Ho sebedisa puo ya mmele e Puosebui le puopehelo
Tshebetso ya ho bala: • Tatelano e nepahetseng ya
loketseng
diratswana Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe,
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema)
Phuputso ya bonketsisane Malatodi,
• Makopanyi bakeng sa momahano
BEKE YA • Nakong ya ho bala (makgetha a ho
• Etsa lenane la dipotso Puo e tobileng,
bala) • Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya
7-8 • Thola o mamele dipuisano dipolelo (bolele le dibopeho) Puo ya bonono
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
• Ho sebedisa puo e loketseng bapisa, ho tshwana le ho fapana ha Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Matshwao a puo:
dintho, ho lekola) ho ngola
• Sephetho sa pehelo Kgutlwanafeelwana, Matshwao a qotso,
• Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Matshwao a puo; Feelwana;
ngola
Kgutlo
• Ho ngola mokgwaritso
• Ho boeletsa mosebetsi
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Ho hlaola diphoso
• Ho nehelana
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2
9-10 MOSEBETSI WA 1: MOSEBETSI wa molomo MOSEBETSI WA 2: Teko ya 2 MOSEBETSI WA 3:
Temakutlwisiso e mamelwang/ngangisano/puisano/puo e Dingolwa: Dipotso tse itshetlehileng hodima tema Tlhahlobo ya Bohare ba selemo
hlophisitsweng/puisano ya sehlopha
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya Puo
le Dingolwa
Pampiri ya 3: Ho ngola moqoqo o le mong le tema
ya kgokahano e le nngwe
71
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KEREITE YA 7 KOTARA YA 3
DIBOPEHO LE MELAO YA
72 BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua Bala tema ka bohlokwa ba lenane la Ditema tsa kgokahano tse telele tse Mosebetsi boemong ba lentswe :
dipotso le ho le tlatsa kang ho araba lenane la dipotso/ho
Temakutlwisiso e mamelwang Mabitsobitso, Mabitsohohle, Mahlalosi
tlatsa foromo:
mabapi le ho tlatsa diforomo/lenane • Tlhahisoleseding e hlokehang a mokgwa
la dipotso • Latela ditaelo Mahlalosi a nako, Makgathe
• Tshebediso ya puo
• Ho ikwetlisetsa tshebetso ya ho • Ho fana ka tlhahisoleseding e Mosebetsi boemong ba polelo:
• Mosaeno
mamela otlolohileng
Dihlopha tsa mabitso, Polelwanakgethi
Tshebetso ya ho bala:
• Ho ngola dinoutso • Puo e loketseng Polelwanatlhalosi Polelokopane
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema) Polelorarane
• Araba dipotso Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
• Nakong ya ho bala (makgetha a ho ngola Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe,
Mefuta e fapaneng ya puisano ya
tema) Malatodi, Homonime
molomo mabapi le ho sebedisa • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho
lenane la dipotso kapa foromo • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ngola Matshwao a puo:
BEKE YA
bapisa, ho tshwana le fapana ha
Diforamo, dipuisano tsa phanele • Ho ngola mokgwaritso Matshwao a potso, Elipsese Ditlhaku
1-2 dintho, ho lekola)
tse kgolo, Kgutsufatso,
• Kgetha sehlooho • Ho boeletsa mosebetsi
Ho bala/ho boha bakeng sa Tshebediso ya ditlhaku tse kgolo tse
• Arolelana mehopolo kutlwisiso • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso qalang tsa mabitso, Akronime, Mantswe
a ponngweng
• Ho sielana sebaka le ho mamela ka • Ho okola ditema • Ho hlaola diphoso
hloko
• Ho tlodisa ntho mahlo • Ho nehelana
• Ho kwala dikgeo
• Ho kgutsufatsa
• Sebedisa matshwao a puo ho
• Ho bopa setshwantsho sa monahano
ntshetsapele puisano
• Ho etsa dikakanyo
• Moelelo wa mantswe
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa e jwalo ka Ditema tsa kgokahano tse telele: Mosebetsi maemong a lentswe:
SLKT
tshwantshiso ya batjha/tshwantshiso mohl. Puisano/inthaviu e ngotsweng
Ho mamela tshwantshiso (Puisano/ Mabitsobitso,
radiyong
Inthaviu) • Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele,
Bonngwe le bongata
• Makgetha a sehlooho a tema ya
• Ngola lenane la dipotso • Baamohedi ba ditaba ba tobilweng,
dingolwa: mophetwa, tlhahiso Makgethi: mefuta
sepheo le maemo
• Hlompha melao ya tshebediso ya puo le kgodiso ya baphetwa, poloto,
kgohlano, boitshetleho, tikoloho, Mosebetsi maemong a polelo:
• Kgetho ya mantswe
• Sebedisa puo e loketseng
mopheti, mookotaba Polelomararane e nang le
• Tshebediso ya puo e loketseng
• Ho ngola dinoutso poleloamanyi,
Tshebetso ya ho bala:
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
• Sephetho sa pehelo Puopehelo le puosebui
• Pele ho ho bala (hlahisa tema) ho ngola
Mefuta e fapaneng ya puisano ya Moelelo wa lentswe:
• Nakong ya ho bala (makgetha a • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho
molomo
tema) ngola Metso ya mantswe
Ho tshwantshisa
BEKE YA • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Ho ngola mokgwaritso Matshwao a puo: Kgutlwanafeelwana,
3-4 • Amanya mofuta o itseng wa sengolwa bapisa, ho tshwana le ho fapana ha Feelwana,
• Ho boeletsa mosebetsi
le o mong dintho, ho lekola)
Diabulwadiakwalwa,
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Ho tshwantshisa puisano ya sethatho Dithothokiso
Kgutlo,
• Ho hlaola diphoso
• Tshebetso ho ntse ho imatahanngwa • Makgetha a sehlooho a thothokiso
Apostrofi,
le tema ya pele • Ho nehelana
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso,
dikapuo, karaburetso, raeme, Letshwao la potso
• Diketso tsa baphetwa di be bonolo
mme di hlake kalaneng morethetho
-- Ketsiso ya disebediswa tsohle tsa • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso,
kalaneng ho bopa tikoloho melathothokiso, ditemanathothokiso,
• Fonte
• Moelelo wa puo ya bonono
• Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
73
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
74 Mawa a ho mamela le ho bua Bala tema mabapi le ho ngola Ditema tse telele tsa kgokahano Mosebetsi boemong ba lentswe:
tsebiso/lenanetsamaiso le metsotso mohl. tsebiso/lenanetsamaiso le
Mefuta e fapaneng ya puisano ya Maemedi,
metsotso
molomo • Bonketsisane
Masupi,
• Hlwaya baamohedi ba ditaba le
Bonketsisane: tsamaiso ya kopano • Tshebediso ya puo
sepheo sa ho ngola; Lerui
• Selelekela • Sebopeho
• Nka qeto ka setaele, ntlhakemo le Mosebetsi boemong ba lentswe:
• Tshebediso ya sehalo, lebelo le ho • Ho bapala karolo ya hao sebopeho sa ho ngola,
Lekgathe lejwale,
phahama le ho theoha ha lentswe
Tshebetso ya ho bala: • Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa
puo Lekgathe lefetile,
• Tshebediso ya puo
• Pele ho ho bala (hlahisa tema)
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Puosebui le puopehelo,
• Puo ya mmele e loketseng
• Nakong ya ho bala (makgetha a
ho ngola Boetsi le boetsuwa
• Qetelo e nepahetseng tema)
• Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Moelelo wa lentswe:
Ho mamela ka kutlwisiso (tema e • Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
ngola
BEKE YA ngolwang/nehelano ya ditaba tsa TV) bapisa, fumana ho se tshwane, ho Katoloso ya maetsi
5-6 lekola) • Ho ngola mokgwaritso
• Hlalosa tshebetso ya ho mamela Matshwao a puo :
Ho bala/boha bakeng sa kutlwisiso/ • Ho boeletsa mosebetsi
• Ngola dinoutso Apostrofi,
ditema tse ngotsweng/tse bohuwang/
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Araba dipotso dikerafo Tlhaku e kgolo,
• Ho hlaola diphoso
• Okola ditema ho fumana moelelo wa Feelwana,
sehlooho • Ho nehelana
Kgutlo
• Tlodisa ditema mahlo ho fumana
dintlha tse tshehetsang
• Etsa dikakanyo
• Fumana moelelo wa mantswe a sa
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
tlwaelehang le ditshwantsho
• Dintlha tsa sehlooho le tse
tshehetsang
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Mohopolo wa hae
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua Ho bala/ho boha bakeng sa Ditema tsa kgokahano tse telele/tse Mosebetsi boemong ba lentswe:
SLKT
tlhahisoleseding (sebedisa tema e kgutshwane: atikele ya koranta
Ho mamela le ho buisana ka ditaba Mabitsokgopolo; Mabitsorarane
kang atikele ya koranta/diatikele tsa
tsa hona jwale tse itshetlehileng ho • Ditlhokeho tsa Sebopeho, setaele
makasine/dipuo tse ngotsweng) Makgethi: mefuta
masedinyana/dikoranta le diatikele
• Baamohedi ba ditaba, maemo le
tsa makasine • Ho okola ditema ho fumana moelelo Mosebetsi boemong ba polelo:
sepheo
wa sehlooho
• Sebedisa sehalo, lebelo le ho Tatelano ya bohlokwa ba dipolelo,
• Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa
phahama le ho theoha ha lentswe • Ho tlodisa ditema mahlo ho fumana
puo Seratswana se hlalosang,
dintlha tse tshehetsang
• Ho sebedisa puo e hlohleletsang/e
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Puo e susumetsang le e fehlang
fehlang maikutlo/e susumetsang • Etsa dikakanyo
ho ngola maikutlo,
• Etsa dikgakollo • Ntlha le moelelo
• Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Puo e leeme le e nang le tshekamelo e
• Ho tsitlallela melao • Ntlhakemo ya mongodi ngola tadimang ditaba ka lehlakore le le leng,
BEKE YA
Disebediswa tsa bonono
• Puo ya mmele e loketseng • Fumana moelelo wa mantswe a sa • Ho ngola mokgwaritso
7-8
tlwaelehang le ditshwantsho Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe,
• Selelekela se hohelang le qetelo e • Ho boeletsa mosebetsi
matla • Puo ya semmuso le e seng ya Malatodi,
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
semmuso
• Sepheo, sehlopha se tobilweng le Puo e tobileng,
• Ho hlaola diphoso
maemo • Moelelo o otlolohileng le o patehileng
Puo ya bonono,
• Ho nehelana
Ho balla hodimo ho hlophisitsweng/ • Dikapuo
le ho sa hlophiswang o sebedisa Matshwao a puo:
Ngola atikele ya lesedinyana/koranta
Ngola temakutlwisiso
koranta Matshwao a qotso, Feelwana,
• Tshebediso ya sehalo, lebelo le ho Kgutlo,
phahama le ho theoha ha lentswe
Matshwao a potso,
• Sebedisa matshwao a puo hore o tle
o be le ditlamorao tse ntle Elipsese
• Puo ya mmele e loketseng
75
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
76 Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa e jwalo ka padi ya Ngola moqoqo phetelo/o hlalosang Mosebetsi boemong ba lentswe:
batjha/dipalekgutshwe/tshwantshiso/ Mabitsorarane, Maemedi, Marui,
Temakutlwisiso e itshetlehileng ho • Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele
tshwantshiso ya radiyong Maamanyi, Diatikele Makgethi: mefuta
ho faneng ha ditshupiso
• Baamohedi ba ditaba, maemo le
• Makgetha a sehlooho a tema ya Mosebetsi boemong ba polelo:
• Hlalosa tshebetso ya ho mamela sepheo
dingolwa: mophetwa, tlhahiso
Seratswana sa tekolo se bonolo,
• Ngola dinoutso le kgodiso ya baphetwa, poloto, • Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa
Dipolelo, Lekgathe lefetile, Lekgathe
kgohlano, boitshetleho, tikoloho, puo
• Ngola dikarabo lejwale
mopheti, mookotaba
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
Mefuta e fapaneng ya puisano ya Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe,
• Tshebetso ya ho bala: ho ngola
molomo mohl. Ho fana ka ditshupiso/ Malatodi, Moelelo o totobetseng,
ditaelo • Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Moelelo wa bonono
ngola
• Tshebediso ya puo e loketseng • Nakong ya ho bala (makgetha a Matshwao a puo :
tema) • Ho ngola mokgwaritso
• Dipolelo tse kgutshwane tse nang le Kgutlo, Feelwana, Ditsejana,
matla • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Ho boeletsa mosebetsi Diabulwadiakwalwa
bapisa, fumana ho se tshwane, ho
• Ntlha • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
lekola)
BEKE YA • Ho hlaola diphoso
Dithothokiso
9-10 • Ho nehelana
• Makgetha a sehlooho a tema ya
dingolwa: mophetwa, tlhahiso
le kgodiso ya baphetwa, poloto,
kgohlano, boitshetleho, tikoloho,
mopheti, mookotaba
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso/
dikapuo, karaburetso, raeme,
morethetho
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Sebopeho sa ka ntle sa
thothokiso, melamanathothokiso,
ditemanathothokiso
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Fonte
• Moelelo wa bonono
• Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Ho bala le ho boha bakeng sa
SLKT
kutlwisiso mohl. ditema tse
ngotsweng le tse bohuwang
• Ho okola ditema ho fumana moelelo
• Ho tlodisa ditema mahlo ho fumana
dintlha tse tshehetsang
• Ho etsa dikakanyo
• Dintlha le mehopolo
• Ntlhakemo ya mongodi
• Ho fumana moelelo wa mantswe a sa
tlwaelehang le ditshwantsho
• Ntlha le mohopolo
• Moelelo o otlolohileng le o patehileng
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 3
Bonketsisane – tsamaiso ya dikopano/ho bala ho hlophis- Moqoqo tlhaloso/phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya Puo
itsweng le ho bala ho sa hlophiswang/foramo/puisano ya
Lenanetsamaiso le metsotso KAPA
sehlopha
Dingolwa
77
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KEREITE YA 7 KOTARA YA 4
DIBOPEHO LE MELAO YA
78 bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua Tema ya dingolwa e jwalo ka padi ya Tema ya kgokahano e telele/e Mosebetsi boemong ba lentswe:
batjha/dipalekgutshwe/tshwantshiso kgutshwane mohl. ho fana ka ditaelo Mabitsorarane, Makgethi, Mahlalosi
Puo e sa hlophiswang Ho hlahisa
sebui/ho etsa puo ya teboho/ho pheta • Makgetha a sehlooho a tema ya • Ditlhokeho tsa Sebopeho, setaele Mosebetsi boemong ba polelo:
ya pale dingolwa: mophetwa, tlhahiso
• Baamohedi ba ditaba, maemo le Dipolelonolo; Dipolelorarane;
le kgodiso ya baphetwa, poloto,
• Kgetha sehlooho se loketseng sepheo Dipolelwanatlhalosi Dipolelwanakgethi
kgohlano, boitshetleho, tikoloho,
• Hlophisa tlhahisoleseding ka tsela e mopheti, mookotaba • Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe;
hokahaneng puo Malatodi;
Tshebetso ya ho bala:
• Hlwaya tlotlontswe, dibopeho tsa puo, Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Moelelo o totobetseng le wa bonono/
• Pele ho ho bala (hlahisa tema)
ho ngola bokgabo; Makgethi; Mahlalosi
• Selelekela le qetelo tse
• Nakong ya ho bala (makgetha a
phethahetseng • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho Matshwao a puo: Kgutlwanafeelwana;
tema)
ngola Ditsejana; Kgutlo; Diabulwadiakwalwa
Makgetha le melao ya ho bua
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
pontsheng ya batho, dithekenike tsa ho • Ho ngola mokgwaritso
bapisa, fumana ho se tshwane, ho
bua, sebopeho
BEKE YA lekola) • Ho boeletsa mosebetsi
1-2 Ho balla hodimo
Ho bala/ho boha bakeng sa kutlwiso • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Tshebediso ya sehalo, lebelo le ho (sebedisa ditema tse ngotsweng le
• Ho hlaola diphoso
theoha le ho phahama ha lentswe tse bohuwang)
• Ho nehelana
• Ho hlokomela matshwao a puo • Ho okola ditema ho fumana moelelo
bakeng sa kgahlamelo e lokileng wa sehlooho
• Puo ya mmele e loketseng • Ho tlodisa ditema mahlo ho fumana
dintlha tse tshehetsang
• Ho etsa dikakanyo
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Ho fumana moelelo wa mantswe a sa
tlwaelehang le ditshwansho
• Dintlha tsa sehlooho tse tshehetsang
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Ntlha le mohopolo
• Dikakanyo le diqeto
• Mohopolo wa hae
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua Bala tema e nang le dayari/imeili/ Ditema tsa kgokahano tse telele/ Mosebetsi wa lentswe boemong:
SLKT
diflayara tse kgutshwane mohl. imeili,
Ho mamela ka kutlwisiso (tema e maemedi,
diphoustara/ho ngola dayaring/
ngotsweng/ditaba tse haswang tsa • Sebopeho
diflayara mabotsi,
TV)
• Tshebediso ya puo
• Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele, masupi,
• Hlalosa tshebetso ya ho mamela
• Baamohedi ba tobilweng ntlhakemo
mabitsohohle,
• Ngola dinoutso
Tshebetso ya ho bala • Baamohedi ba ditaba, maemo le
maetsi,
• Ngola dikarabo sepheo
• Pele ho ho bala (hlahisa tema)
maakaretsi
Dibopeho tse fapaneng tsa • Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa
• Nakong ya ho bala (makgetha a
kgokahano ya molomo puo Makgethi: mefuta, dihlongwapele,
tema)
dihlongwanthao
Ngangisano/dipuisano tsa • Popeho ya dipolelo, bolelele le
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
dihlotshwana : buisana ka imeilie/ mefuta ya dipolelo Metso.
bapisa, fumana ho se tshwane, ho
BEKE YA diphoustara/bukatsatsi/diflayara
lekola) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Mosebetsi boemong ba polelo:
3-4 • Makgetha le melao ho ngola
Dithothokiso Puosebui,
• Ho rala, ho fuputsa, ho hlophisa le ho • Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho
• Makgetha a sehlooho a thothokiso Dipotso tse otlolohileng, Lehokamoetsi,
nehelana ngola
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, Dipolelo tse kgutsufaditsweng,
• Ho ngola mokgwaritso
mekgabisopuo, karaburetso, raeme,
morethetho • Ho boeletsa mosebetsi Dipotso tse sa hlokeng ho arajwa
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Moelelo wa lentswe: Malatodi;
melathothokiso, diratswana, Moelelo o totobetseng, Moelelo wa puo
• Ho hlaola diphoso
• Fonte ya bonono
• Ho nehelana
• Moelelo wa bonono Matshwao a puo: Matshwao a qotso,
Hlahisa e le nngwe ya ditema tse Matshwao a potso,
• Maikutlo boletsweng ka hodimo
Feelwana,
• Mookotaba le molaetsa
Matshwao a makalo,
Fonte
79
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
80 Mawa a ho mamela le ho bua Bala tema ya dingolwa e jwalo ka Poeletso le boitokisetso ba Mosebetsi boemong ba lentswe:
padi ya batjha/dipalekgutshwe/ ditlhahlobo
Temakutlwisiso e mamelwang Mathusi,
tshwantshiso/ditshomo
Meqoqo
• Hlalosa tshebetso ya ho mamela Maetsi,
• Makgetha a sehlooho a tema ya
Mohato wa boitokisetso
• Ho ngola dinoutso dingolwa: mophetwa, tlhahiso makgethi: mefuta
le kgodiso ya baphetwa, poloto, • Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele
• Araba dipotso Mosebetsi boemong ba polelo:
kgohlano, boitshetleho, tikoloho,
• Baamohedi ba ditaba, maemo le
Puo e hlophisitsweng mopheti, mookotaba Leeme,
sepheo
• Tshebediso ya sehalo, lebelo le ho Dithothokiso: Dithothokiso tse Ditumelo tse seng tsa nnete, Ho
• Kgetho ya mantswe le dibopeho tsa
phahama le ho theosa ha lentswe baletsweng sekamisa ditaba,
puo
• Tshebediso ya puo e hlohleletsang/e • Makgetha a sehlooho a thothokiso Dipolelo tsa puo e fehlang le e
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
fehlang maikutlo/e susumetsang hlohleletsang maikutlo, Dipotso tse sa
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, ho ngola
BEKE YA hlokeng ho arajwa
• Tshebediso ya dikgakollo mekgabisopuo, karaburetso, raeme,
• Ho etsa moralo/Boitokisetso ba ho
5-6 morethetho Moelelo wa lentswe:
• Latela melao ya tshebediso ya puo ngola
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, Mahlasosonngwe,
• Puo ya mmele e loketseng • Ho ngola mokgwaritso
melathothokiso, diratswana, Malatodi,
• Selekela le qetelo tse phethahetseng • Ho boeletsa mosebetsi
• Fonte Boemong
• Sepheo, baamohedi ba ditaba ba • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Moelelo wa bonono Matshwao a puo:
tobilweng le maemong
• Ho hlaola diphoso
• Maikutlo Kgutlo,
• Ho nehelana
• Mookotaba le molaetsa Feelwana,
Manollo ya thothokiso: Matshwao a makalo, Matshwao a qotso
• Melathothokiso, mantswe,
ditemanathothokiso, kgokahano ya
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
mela, phetapheto, fonte
• Moelelo o akantsweng le otlolohileng
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Poeletso le boitokisetso ba Poeletso le boitokisetso ba Poeletso le boitokisetso ba Mosebetsi boemong ba lentswe:
SLKT
ditlhahlobo ditlhahlobo ditlhahlobo
Maemedi,
Ho bua: Ho bala Ho ngola:
Dikutu
• Puo e hlophisitsweng/ngangisano/ • Ho bala ho hlophisitsweng • Ditema tsa kgokahano
Mosebetsi boemong ba polelo
inthaviu/moqoqo kapa puisano
• Ho bala ka kutlwisiso
Dipolelonolo, Dipolelorarane,
• Ho bala ho hlophisitsweng
BEKE YA • Kakaretso Lehokamoetsi,
• Ho bala ho sa hlophiswang
7-8 • Dingolwa: Moetsi,
Ho mamela
-- Padi/dipalekgutshwe/ditshomo/ Mokgwa wa dipotso tsa tatolo,
• Temakutlwisiso e mamelwang
-- Tshwantshiso/ho ithuta ka difilimi Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe,
-- Dithothokiso Malatodi,
Moelelo o totobetseng, Moelelo wa puo
ya bonono.
Matshwao a puo
Mesebetsi ya Tekanyetso le Tlhahlobo ya Makgaolakgang Kotara ya 4
BEKE YA
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Tlhahlobo ya makgaolakgang
9-10
Ho balla hodimo/ngangisano/puisano ya sehlopha/puo e hlophisitsweng/puo e Pampiri ya 1 : Tsa molomo
sa hlophiswang
Pampiri ya 2 : Temakutlwisiso, Puo le Dingolwa (dihora tse 2)
Pampiri ya 3: Ho ngola (hora e le 1)
81
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KEREITI YA 8 KOTARA YA 1
DIBOPEHO LE MELAO YA
82 bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua: Ditema tsa dingolwa jwalo ka Ngola moqoqo : o hlalosang/o Mosebetsi boemong ba lentswe:
dipalekgutshwe tsa batjha tebisang maikutlo
Puisano ka sehlopha – ho lahlela Mahlalosi a sebaka
mehopolo; ho kgetha mehopolo e • Puisano ka kakaretso ka makgetha • Kgetho ya mantswe,
Mosebetsi o boemong ba lentswe:
loketseng, ho hlahlamanya mehopolo a sehlooho: baphetwa, tlhahiso
• Maikutlo a hao le setaele,
ya sehlooho le kgodiso ya baphetwa, poloto, Tumellano ya moetsi- leetsi, Sebopeho
kgohlano, boitshetleho, sebaka, • Tlhaloso e hlakileng, sa polelo,
Tema e mamelwang
mopheti, le mookotaba.
• Sehalo Mefuta ya dipolelwana
• Ho rekota mehopolo ya sehlooho le e
Tshebetso ya ho bala:
tshehetsang ka ho ngola dinoutso, • Mehopolo ya sehlooho le e Dikarolo tsa puo
Hlahisa baithuti ho: tshehetsang,
• Ho arolelana mehopolo le Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe,
boitemohelo le ho bontsha kutlwisiso • Mawa a tema– dihlooho, • Dimmapa tsa monahano ho hlophisa
ya dikgopolo. dihloohwana, mantswetlhaloso, Malatodi,
le ho hokanya mehopolo,
ditlhakisetso, Moelelo o totobetseng,
• Hlwaya dithekniki tsa puo e Nehelana ka moqoqo bakeng sa
beke ya hlohleletsang/susumetsang • Dikarolo tsa buka – leqephe la tekolo. Moelelo wa bonono.
1-2 sehlooho, leqephe la dikahare,
• Ho araba dipotso Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Matshwao a puo:
dikgaolo, lenane la mantswe le
ho ngola.
ditlhaloso tsa wona, dikahare, Kgutlo;
dihlomathiso, difutunoutso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
ngola Feelwane;
Tshebetso ya ho bala:
• Ho ngola mokgwaritso Letshwao la potso;
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema)
• Ho boeletsa mosebetsi Matshwao a qotso;
• Ka nako ya ho bala (makgetha a
ditema) • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Letshwao la makalo;
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Ho hlaola diphoso
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
bapisa, batla phapang, lekola)
• Ho nehelana
Ho ngola moqoqo o latela tshebetso
ya ho ngola.
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua: Bala puo. Ngola puo. Mosebetsi boemong ba lentswe:
SLKT
Mamela puo ka mopresidente/setho • Hlwaya le ho buisana ka makgetha a Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Mabitsokgoboka,
sa leloko se nang le tshusumetso. sehlooho. ho ngola. Botona le botshehadi,
• Buisanang ka makgetha a puo e • Ho sekaseka tshebediso ya puo. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Nyenyefatso
hlophisitsweng • Ho hlwaya le ho buisana ka puo e ngola
Maetsi:
• Hlwaya le ho hlalosa tshebediso ya fehlang maikutlo le e susumetsang. • Ho ngola mokgwaritso
Makgethi
puo. • Ho sekaseka selelekela le qetelo. • Ho boeletsa mosebetsi
Mosebetsi o boemong ba polelo:
• Hlwaya le ho buisana ka makgetha Tshebetso ya ho bala • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
a puo. Polelo ya sehlooho
• Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Ho hlaola diphoso
Puo e hlophisitsweng Polelwanabitso
• Nakong ya ho bala (makgetha a • Ho nehelana
• Kgetha sehlooho se loketseng Mabitso,
tema) Ngola puo
• Bokella tlhahisoleseding ka Polelwanatlhalosi
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Hlalosa ditlhoko tsa ho ngolwa ha
kgokahano. bapisa, tekolo) Polelwanakgethi.
moqoqo wa tlhaloso.
• Hlwaya tlotlontswe e nepahetseng le Mawa a ho bala: Makopanyi,
• Hlwaya baamohedi ba sengolwa.
sebopeho sa puo. Puo e hlohleletsang
Ho bala ho tataiswang, ho bala ka • Nka qeto ka setaele, sepheo le
• Lokisa selelekela le qetelo e tse sehlopha, ho bala ka boikemelo. Puo e susumetsang.
beke ya sebopeho
loketseng
Ho bala/Ho lekola ditema tse • Sebedisa mantswe a loketseng Moelelo wa lentswe:
3-4 • Ikwetlise ngotsweng/bohuwang tsa kutlwisiso
• Selelekela ho tswelapele, sehlohlolo Mahlalosonngwe,
• Nehelana • Ho okola le ho tlodisa mahlo
• Qetelo Malatodi,
• Ho bala ka ho teba. Moelelo o tobileng,
• Sepheo le sehlopha se tobilweng. Moelelo wa bonono
• Ho akanya ka moelelo kapa Matshwao a puo:
sephetho.
Letshwao la lekgotsi,
• Hlwaya puo e susumetsang/
hlohleletsang Letshwao la potso,
• Kgahlamelo ya moelelo ke baka la Feelwane,
kgetho le tlohela temeng. Kgutlo.
• Ka moo puo le ditshwantsho di Dikgutsufatso –
bopang le ho bontsha dintho tse Ditlhaku tse qalang,
bohlokwa Akronimi,
• Kgahlamelo ya moelelo o tliswang ke
tshebediso mofuta wa fonte le boholo,
dihloohwana le mantswetlhaloso
83
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
84 Mawa a ho mamela le ho bua: Ditema tsa kgokahano
Ditema tsa dingolwa jwalo ka padi/ Mosebetsi boemong ba lentswe:
palekgutshwe, tshwantshiso.
Puisano ka sehlopha ka ditema tsa Mangolo (la setswalle/leo e seng la Mahlalosi a mokgwa,
ditshwantsho, kutlo le pono/dimidia • Makgetha a sehlooho a ditema tsa semmuso)
Mahlalosi a nako;
tse ngatangata dingolwa: jwalo ka baphetwa, tlhahiso
• Makgetha a tema
le kgodiso ya baphetwa, poloto, Botona le botshehadi
• Qholotsa tsebo ya boitshetleho.
kgohlano, boitshetleho, sebaka, • Tshebediso ya puo
Makgethi
• Lekanya sepheo sa tema mopheti, mookotaba.
• Setaele
Mosebetsi o boemong ba lentswe:
• Batla moelelo. Tshebetso ya ho bala
• Selelekela le qetelo/sephetho Sebopeho sa polelo; Polelwanatlhalosi
• Ho utlwisisa tema • Pele ho ho bala (hlahisa tema) le Polelwanakgethi,
Ngola lengolo o itshetlehile ka ketso
• Ngola dinoutso • Nakong ya ho bala (makgetha a e tsosolosang se bohilweng. Tatolo
tema)
• Ho utlwisisa molaetsa. Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Moelelo wa lentswe: Mahlalosonngwe,
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ho ngola.
Temakutlwisiso e mamelwang Malatodi,
beke ya bapisa, tekolo)
(medumo feela) • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
Moelelo o patehileng
5-6 Thothokiso ngola
• Ho rekota mehopolo ya sehlooho le
Moelelo wa bonono
e tshehetsang ka ho ngola dinoutso, • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho ngola mokgwaritso
lenanennetefatso, dikgutsufatso, ho Matshwao a puo:
• Sebopeho sa kahare sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi
hlalosa ntho ka tsela e nngwe, le ho
disebediswa tsa bonono le bokgabo, Kgutlo,
pheta hape. • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
karaburetso, raeme/morumo,
Bopa ketsahalo e hape: morethetho Feelwane.
• Ho hlaola diphoso
• Ho dumellana ka moelelo o bonwang. • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, Tlami
• Ho nehelana
mela, ditemanathothokiso, Kgutlwana
• Ho etsa bonketsisane ba dipono tse
pedi, jj. • Fonte.
• Moelelo wa puo ya bonono
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Thanyo/Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
KAPA
SLKT
Ho bala/ho lekola bakeng sa
temakutlwisiso (mawa)
• Ho okola le ho tlodisa mahlo
• Ho bala ka botebo
• Ho akanya moelelo le qetelo/
beke ya
sephetho.
5-6
• Ho sekaseka puo e hlohleletsang.
• Kgahlamelo ya moelelo ka baka la
kgetho le tlohela moelelong wa tema.
• Ho akanya moelelo wa mantswe ka
ho sebedisa bokgoni ba ho a hlasela
• Ntlha le mohopolo
85
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
86 Mawa a ho mamela le ho bua: Ho bala atikele ya koranta/makasine Ditema tsa kgokahano Mosebetsi boemong ba lentswe:
Puo e sa hlophiswang ka atikele ya • Makgetha a sehlooho a ditema Tlaleho/Raporoto/atikele ya makasine Maetsisamodumo
koranta kapa makasine. tsa dingolwa: : jwalo ka baphetwa,
• Makgetha a tema Malahlelwa
tlhahiso le kgodiso ya baphetwa,
• Ho hlopha tlhahisoleseding ka
poloto, kgohlano, boitshetleho, • Tshebediso ya puo Mosebetsi o boemong ba polelo:
momahano.
tikoloho, mopheti, mookotaba. Polelonolo;
• Setaele
• Hlwaya tlotlontswe e nepahetseng le
Tshebetso ya ho bala Lekgathe Lejwale tense;
sebopeho sa puo. • Selelekela le qetelo/sephetho
• Pele ho ho bala (hlahisa tema) Lekgathe Lefetile
• Araba tema. Ngola tlaleho/atikele ya makasine ka
• Nakong ya ho bala (makgetha a ketso e qholotswang ke pono. Makgethi
• Selelekela le qetelo/sephetho se
tema)
loketseng. Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Mahlalosi;
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ho ngola.
Puisano ya Foramo/Puisano ka Puo e leeme
bapisa, tekolo)
sehlopha ka atikele ya koranta/ • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
makasine. Thothokiso Puo e nkang lehlakore
beke ya ngola
• Makgetha a ditema. • Makgetha a sehlooho a thothokiso Mosebetsi o boemong ba lentswe:
7-8 • Ho ngola mokgwaritso
Maele;
• Melao le sebopeho sa tema. • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi
disebediswa tsa bonono le bokgabo, Lentswe maemong
• Tatelano ya mantswe • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
karaburetso, raeme/morumo, Moelelo o tobileng
• Rejistara le setaele. morethetho • Ho hlaola diphoso
Moelelo o patehileng/akantsweng
• Sebopeho sa kantle sa thothokiso, • Ho nehelana
mela, ditemanathothokiso, Matshwao a puo:
• Fonte. Feelwane;
• Moelelo wa puo ya bonono Kgutlo;
Matshwao a qotso,
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Thanyo/Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa Matshwao a makgotsi,
Apostrofi
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
Elipsese
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua: Bala tlaleho ya bofuputsi. Tema ya kgokahano mohl. Tlaleho ya Mosebetsi boemong ba lentswe:
SLKT
bofuputsi.
Mosebetsi wa molomo: Inthaviu/ho • Makgetha a sehlooho a raporoto/ Mathusi
tlatsa raporoto ya tsa potso/puisano tlaleho • Sepheo, sehlopha seo le se tobilweng
Mosebetsi o boemong ba polelo:
ka sehlopha. le sebopeho.
• Moralo
Sebopeho sa polelo;
• Fuputsa sehlooho. • Melao ya diratswana
• Tshebediso ya puo
Lekgathe Lejwale le Lefetile
• Hlophisa dingolwa ka momahano • Makopanyi bakeng sa momahano.
Tshebetso ya ho bala
mme o nto tshehetsa ka mehlala Puo e leeme;
• Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya
• Pele ho ho bala (hlahisa tema)
• Hlwaya le ho kgetha tlotlontswe, dipolelo, botelele le sebopeho. Puo e nkang lehlakore
thutapuo le melao. • Nakong ya ho bala (makgetha a
• Setaele sa semmuso. Puo e tadimang ditaba ka lehlakore le
tema)
• Lokisa selelekela le qetelo/sephetho le leng.
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
tse loketseng. • Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
ho ngola. Moelelo wa lentswe:
bapisa, tekolo)
beke ya Temakutlwisiso e mamelwang.
• Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Mahlalosi,
9 - 10 Thothokiso
• Ho rekota mehopolo ya sehlooho le e ngola
tshehetsang ka ho ngola dinoutso. Malatodi,
• Makgetha a sehlooho a thothokiso
• Ho ngola mokgwaritso
• Ho arolelana mehopolo le Lentswe maemong
• Sebopeho sa kahare sa thothokiso,
• Ho boeletsa mosebetsi
boitemohelo le ho bontsha kutlwisiso disebediswa tsa bonono le bokgabo, Moelelo o otlolohileng
ya dikgopolo. karaburetso, raeme/morumo, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
morethetho Moelelo o patehileng/akantsweng
• Hlwaya dithekiniki tse hlohleletsang • Ho hlaola diphoso
• Sebopeho sa kantle sa thothokiso, Matshwao a puo
• Ho araba dipotso. • Ho nehelana
mela, ditemanathothokiso, Masakana
Ho ngola tlaleho kapa raporoto ya
• Fonte. Dikgutlwana
bofuputsi.
• Moelelo wa puo ya bonono Tlami
• Thanyo/Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 1
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 1
Puisano ka sehlopha/Puo e sa hlophiswang/Puo e Moqoqo wa tlhaloso/o tebisang maikutlo Puo le Temakutlwisiso
hlophisitsweng/Foramo/Puisano ya sehlopha/inthaviu Tlaleho/Atikele ya koranta
87
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KEREITI YA 8 KOTARA YA 2
DIBOPEHO LE MELAO YA
88 bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua. Ho bala tema ya tlhahisoleseding Tema ya kgokahano, mohl. Mosebetsi boemong ba lentswe:
e nang le ditshwantsho, mohl. Ditshupiso/ditaelo.
Temakutlwisiso e mamelwang: Makgethi: Dikgato tsa papiso
Dimmapa, matshwao a lefatshe,
• Sebopeho se nepahetseng.
• Ho mamela ditaelo/ditshupiso dikala. Mabitsohohle
• Hlophisa dikahare (mmapa wa
• Ho Ngola dinoutso • Sebopeho Mabitsobitso;
monahano)
• Ho araba dipotso. • Tshebediso ya puo Makopanyi
• Mehopolo ya sehlooho le e
Mefuta e fapaneng ya dikgokahano, • Makgetha tshehetsang. Mosebetsi o boemong ba polelo:
mohl. puo e sa hlophiswang ya ho beha Polelo ya sehlooho,
Tshebetso ya ho bala: • Melao ya diratswana.
ditaba/puo.
Setatemente,
• Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Tatelano e nepahetseng ya
Ho fana ka ditaelo:
diratswana ho bontsha momahano. Makgathe, setatemente sa sehlooho le
• Nakong ya ho bala (makgetha a
• Makgetha a tema se tshehetsang, dipolelo tse bonolo le
tema) • Makopanyi bakeng sa momahano
tse rarahaneng.
• Puo le melao
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Melao ya puo
Mosebetsi o boemong ba lentswe:
• Puo ya mmele bapisa, tekolo)
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
Mahlalosonngwe,
• Thothokiso ho ngola.
Lentswe maemong
• Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
ngola Matshwao a puo le mopeleto:
• Sebopeho sa kahare sa thothokiso,
1-2
disebediswa tsa bonono le bokgabo, • Ho ngola mokgwaritso Dipaterone tsa mopeleto, Kgutlo,
karaburetso, raeme/morumo, Feelwane. Matshwao a qotso
• Ho boeletsa mosebetsi
morethetho
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Sebopeho sa kantle sa thothokiso,
mela, ditemanathothokiso, • Ho hlaola diphoso
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Fonte • Ho nehelana
• Moelelo wa puo ya bonono Ngola tema ya taelo.
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Thanyo/Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
Ho bala/Ho lekola ditema tse
bohuwang
• Ho okola
• Ho bala ka botebo.
• Ho akanya
• Ho ngola kgutsufatso (sebedisa
mmapa wa monahano.)
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua. Tema ya sengolwa jwalo ka Ho ngola dayaloko Mosebetsi boemong ba lentswe
SLKT
Dipuisano tsa phanele/foramo e rekotilweng ya foramo ya Melao ya dirapa Maetsi
(moifo) : televishene, radiyo, ka ho etsisa.
• Sebopeho Mosebetsi o boemong ba polelo:
• Bontsha dikarolo • Makgetha a sehlooho a tema. Lekgathe Lejwale;
• Polelo ya selelekela.
• Dibui di a fapanyetsana • Tshebediso ya puo Lekgathe Lefetile;
• Mehopolo ya sehlooho le e
• Hlalosa ntlhakemo le ho dumellana • Sebopeho tshehetsang. Moelelo o fehlang maikutlo
• Sebedisa puo e loketseng, setaele le • Baphetwa ba sehlooho. • Tatelano le momahano. Moelelo o susumetsang;
rejistara. Tshebetso ya ho bala • Kgetho ya mantswe le matshwao a Sebopeho sa polelo;
Ngangisano • Pele ho ho bala (hlahisa tema) puo Tatolo;
• Bontsha dikarolo • Nakong ya ho bala (makgetha a • Melao ya puo. Polelo e ho sebopeho sa potso.
• Ithute melao ya ditema. tema) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Matshwao a puo:
• Dibui di a fapanyetsana • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ho ngola.
bapisa, tekolo) Moelelo o fehlang maikutlo;
• Hlalosa ntlhakemo le ho dumellana • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
Thothokiso ngola Mahlalosonngwe;
• Sebedisa puo e loketseng, setaele le Malatodi;
rejistara. • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho ngola mokgwaritso
• Sebopeho sa kahare sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi Dihomonime;
• Ho ikwetlisa
beke ya disebediswa tsa bonono le bokgabo, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Homonime;
karaburetso, raeme/morumo, Matshwao a puo le mopeleto:
3-4 • Ho hlaola diphoso
morethetho
• Ho nehelana Melao ya mopeleto
• Sebopeho sa kantle sa thothokiso,
Ho ngola puisano/dayaloko Dipaterone tsa mopeleto
mela, ditemanathothokiso,
• Fonte.
Ho bala/ho sheba bakeng sa
kutlwisiso (sebedisa ditema tse
bohuwang le/kapa tse ngolwang
jwalo ka dikhathunu/dikhomiki.
• Ho okola ditaba
• Ho tlodisa mahlo
• Ho bala ka botebo
• Ho etsa dikakanyo (baphetwa,
sebaka, molaetsa) tikoloho
• Ho akanya mantswe a sa tlwaelehang
ka ho sebedisa bokgoni ba tlhaselo
ya mantswe.
89 • Puo e hlohleletsang.
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
90 Mawa a ho mamela le ho bua. Ditema tsa dingolwa jwalo ka Tema ya kgokahano, mohl. Inthaviu e Mosebetsi boemong ba lentswe:
Temakutlwisiso e mamelwang tshwantshiso/papadi. ngolwang Mahlalosi a sebaka
• Tshebetso ya ho mamela. • Makgetha a sehlooho a tema ya • Sebopeho se nepahetseng le Mosebetsi o boemong ba polelo:
dingolwa: jwalo ka baphetwa, makgetha.
• Dikarabo tse ngolwang Tatelano e nepahetseng ya mantswe;
ketsahalo, dayaloko, poloto, • Hlophisa dikahare (mmapa wa
Inthaviu kgohlano, boitshetleho, tikoloho, Dipolelo tse sebopehong sa potso;
mohopolo)
• Ho ruta makgetha le melao. mopheti, mookotaba. Pebofatso Sebopeho sa polelo; Dikao;
• Mehopolo ya sehlooho le e
• Ho etsa moralo le diphuphutso. Tshebetso ya ho bala Moelelo wa lentswe:
tshehetsang.
• Ho kgetha setaele, rejistara le • Pele ho ho bala (hlahisa tema) Moelelo wa bonono; Moelelo o
• Melao ya diratswana.
tlotlontswe. patehileng; Lentswe maemong
• Nakong ya ho bala (makgetha a • Tatelano e lokileng ya diratswana ho
• Ho fapanyetsana. tema) Lentswe le moelelo o fetang nngwe
netefatsa momahano.
• Dithekniki tsa ho susumetsa • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Matshwao a puo le mopeleto:
• Makopanyi le momahano.
bapisa, tekolo) Dikgutsufatso –
• Melao ya puo.
Thothokiso Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso
Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
• Mawa a sehlooho a dithothokiso. di sa etse moelelo. (Initialism)
ho ngola.
• Sebopeho sa kahare sa dithothokiso, Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso
• Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
mekgabisopuo, karaburetso, morumo, empa di etsa moelelo (acronym)
ngola
beke ya morethetho Mabitso a kgaolwang ho a kgutsufatsa
• Ho ngola mokgwaritso
5-6 • Sebopeho sa kantle sa dithothokiso, mme a sebediswa le ho nkwa a se a le
• Ho boeletsa mosebetsi jwalo (clipped)
mela, mantswe, diratswana
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Mantswe a kgaolwang hore a be
• Fonte
• Ho hlaola diphoso mokgutshwane feela (truncation)
• Moelelo wa bonono
• Ho nehelana Kgutsufatso
• Maikutlo
Ho ngola inthaviu. Dipolelo tse sebopehong sa potso;
• Mookotaba le molaetsa
Matshwao a potso; Dikgutlo; Feelwane;
Temakutlwisiso e balwang. Inthaviu:
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Ho okola le ho tlodisa mahlo.
• Ho bala ka botebo
• Ho akanya
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Ho akanya moelelo wa mantswe a
sa tlwaelehang le ditshwantsho ka
ho sebedisa bokgoni ba ho hlasela
mantswe.
• Dintlha le mohopolo.
• Ntlhakemo ya mongodi.
• Moelelo o akanyang.
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua. Tema ya dingolwa jwalo ka padi ya Ngola tekolobotjha ya pale. Mosebetsi boemong ba lentswe:
SLKT
Temakutlwisiso e mamelwang (tema batjha/palekgutshwe. • Sebopeho sa tema Dihlongwapele le dihlongwanthao
eo e seng ya nnete mohl. atikele ya • Makgetha a sehlooho a tema ya • Makgetha le melao. Mosebetsi o boemong ba polelo:
koranta) dingolwa: jwalo ka baphetwa,
• Tatelano ya mantswe Sebopeho sa polelo;
• Mamela bakeng sa kutlwisiso. ketsahalo, dayaloko, poloto,
kgohlano, boitshetleho, tikoloho, • Rejistara Mofuta wa polelo;
• Ngola dinoutso
mopheti, mookotaba • Baamohedi Makgathe;
• Araba dipotso.
Tshebetso ya ho bala • Sehalo Pebofatso
Puisano ka sehlopha:
• Pele ho ho bala (hlahisa tema) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Maele
• Bontsha dikarolo ho ngola.
• Nakong ya ho bala (makgetha a Moelelo wa lentswe:
• Dibui di a fapanyetsana. tema) • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Mahlalosonngwe,
• Hlalosa ntlhakemo le ho fihlella • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ngola
Malatodi,
tumellano. bapisa, tekolo) • Ho ngola mokgwaritso
Dihomonime;
• Sebedisa puo e nepahetseng, setaele Dithothokiso • Ho boeletsa mosebetsi
le rejistara. Diparonime.
• Makgetha a sehlooho a thothokiso. • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
beke ya Matshwao a puo le mopeleto:
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho hlaola diphoso
mekgabisopuo/karaburetso, morumo Melao ya mopeleto
7-8 • Ho nehelana
le morethetho. Dikgutsufatso –
• Sebopeho sa kantle sa thothokiso, Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso di
mela, mantswe, diratswana sa etse moelelo. (Initialism)
• Fonte Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso
• Moelelo wa bonono. empa di etsa moelelo (acronym)
• Maikutlo. Mabitso a kgaolwang ho a kgutsufatsa
mme a sebediswa le ho nkwa a se a le
• Mookotaba le molaetsa. jwalo (clipped)
Mawa a ho bala temakutlwisiso. Mantswe a kgaolwang hore a be
• Sepheo le sehlopha se tobilweng. mokgutshwane feela (truncation)
• Ho etsa dikakanyo. Kgutsufatso
• Ho fana ka mohopolo wa hao.
• Bontsha phapang mahareng a ntlha
le mohopolo.
• Moelelo o akanyang.
91
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2
beke
92 MOSEBETSI WA 3:
ya MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola
Tlhahlobo ya Bohare ba selemo
9-10
Temakutlwisiso e mamelwang/Ditshupiso/Puisano ya Inthaviu/Tema ya ditaelo/Tekolobotjha ya pale Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo
foramo/phanele/ngangisano.
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya Puo le
Dingolwa
Pampiri ya 3: Ho ngola
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
KEREITI YA 8 KOTARA YA 3
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
SLKT
Mawa a ho mamela le ho bua. Tema ya dingolwa jwalo ka terama/ Tema ya kgokahano e telele mohl, Mosebetsi boemong ba lentswe:
Temakutlwisiso e mamelwang tshwantshiso/papadi. dayaloko/tekolobotjha. Makgethi: Dikgato tsa papiso
(sebedisa dayaloko e rekotilweng) • Makgetha a sehlooho a tema ya Melao ya diratswana Mabitsohohle
• Ngola dinoutso dingolwa: jwalo ka baphetwa, Sebopeho se nepahetseng
ketsahalo, puisano, poloto, kgohlano, Mabitsobitso
-- Puo le matla boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Sepheo le sehlopha se tobilweng Mosebetsi boemong ba polelo:
-- Sehalo mookotaba. • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo Lekgathe Lejwale
-- Maikutlo Tshebetso ya ho bala. • Sebedisa makopanyi ho etsa bonnete Mabotsi
-- Selelekela le sephetho/qetelo Mawa a pele ho ho bala ba momahano.
Ho sebedisa ditshwayi tsa puo,
• Ho araba dipotso. • Makgetha a sehlooho a • Sebedisa mefuta e fapaneng ya Puosebui le puopehelo;
tema– dihlooho, dihloohwana, dipolelo bolelele le sebopeho.
Puisano ka sehlopha/dayaloko. Lekgathe Lefetile
mantswetlhaloso, ditlhakisetso, Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
• Bontsha dikarolo ho ngola. Moelelo wa lentswe:
• Dikarolo tsa buka.– leqephe la
• Dibui di a fapana • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Mahlalosonngwe,
sehlooho, leqephe la dikahare,
• Hlalosa ntlhakemo le tumellano. dikgaolo, lenane la mantswe le ngola Diparonime,
• Sebedisa puo e loketseng, setaele le ditlhaloso, dikahare, dihlomathiso, • Ho ngola mokgwaritso Moelelo o tobileng,
rejistara difutunoutso, jj.
• Ho boeletsa mosebetsi Moelelo o patehileng.
• Ho nehelana. Dithothokiso
beke ya • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Matshwao a puo le mopeleto:
1-2 • Makgetha a sehlooho a thothokiso.
• Ho hlaola diphoso Dipaterone tsa mopeleto, Melao ya
• Sebopeho sa kahare sa thothokiso, mopeleto Kgutlo, Feelwane, Matshwao
mekgabisopuo/karaburetso, morumo • Ho nehelana
a maqotsi.
le morethetho.
• Sebopeho sa kantle sa thothokiso,
mela, mantswe, diratswana
• Fonte
• Moelelo wa bonono.
• Maikutlo.
• Mookotaba le molaetsa
Mawa a ho bala tema kutlwisiso.
• Sepheo le sehlopha se tobilweng.
• Ho etsa dikakanyo
• Fana ka maikutlo a hao.
• Etsa phapang pakeng tsa ntlha le
93 mohopolo
• Moelelo o akanyang.
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
94 Mawa a ho mamela le ho bua. Bala koranta/atikele ya makasine Tema ya kgokahano: lengolo le yang Mosebetsi boemong ba lentswe:
Temakutlwisiso e mamelwang: ka ditaba tsa jwale/maemo tsa koranteng. Mahlalosi a mokgwa
phedisano. • Melao ya diratswana
• Mamela lengolo le yang koranteng Mahlalosi a sebaka.
• Sebopeho • Sebopeho se nepahetseng.
• Ngola dinoutso Mosebetsi boemong ba polelo:
• Makgetha a tema • Sepheo
-- Tshebediso ya puo Dipolelonolo;
• Tshebediso ya puo. • Mehopolo ya sehlooho le e
-- Rejistara Dipolelomararane;
• Sehalo tshehetsang le sehlopha se
-- Melao tobilweng. Sebopeho sa dipolelo;
• Tatelano
• Arolelanang dinoutso. • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo Tshebediso ya puo e hlohleletsang le e
Tshebetso ya ho bala susumetsang;
Puisano ka sehlopha. • Ho sebedisa makopanyi bakeng sa
• Pele ho ho bala (hlahisa tema) Puo e leeme,
• Amahanya le boitemohelo ba bophelo momahano.
ba hae • Nakong ya ho bala (makgetha a Puo e nkang lehlakore
tema) • Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya
• Ho sebedisa tlhahisoleseding e dipolelo, botelele le sebopeho. Moelelo wa lentswe:
tswang temeng ho araba dipotso. • Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
bapisa, tekolo) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Mahlalosonngwe;
• Ho buisana ka tsa maemo a ho ngola. Dihomonime;
phedisano, boitshwaro le boleng ba Dithothokiso
• Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Diparonime
setso ho tswa temeng. • Makgetha a sehlooho a thothokiso. ngola
• Ho nka karolo ho puisano ka • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, Matshwao a puo le mopeleto:
• Ho ngola mokgwaritso
beke ya sehlopha. mekgabisopuo/karaburetso, morumo Dipaterone tsa mopeleto,
3-4 le morethetho. • Ho boeletsa mosebetsi
-- Ho fana ka sebaka Kgutlo;
• Sebopeho sa kantle sa thothokiso, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
-- Ho dula sehloohong. Elipsese
mela, mantswe, diratswana • Ho hlaola diphoso
-- Ho botsa dipotso. Tlhaku tse kgolo
• Fonte • Ho nehelana
• Moelelo wa bonono. Ho ngola lengolo le yang koranteng.
• Maikutlo.
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Mookotaba le molaetsa.
KAPA
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
Papadi ya motho a le mong
Bonnyane sebedisa
• Temakutlwisiso e le nngwe ho tswa
bukatharollong/FTM
• Tema e le nngwe ya dingolwa
-- Hlalosa poloto, sekapoloto, ho bopa
mophetwa, kgohlano le karabelo ya
botshwantshisi tshwantshiso.
-- Ho bontsha mookotaba, maikutlo le
sehalo.
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua. Tema ya dingolwa jwalo ka nobele ya Tema ya kgokahano: Lengolo la Mosebetsi boemong ba lentswe:
SLKT
Puo e sa hlophiswang batjha/palekgutshwe/tshwantshiso. semmuso/setswalle. Makgethi,
• Bokgoni ba ho bua setjhabeng. • Makgetha a sehlooho a tema ya • Sebopeho se nepahetseng. Mahlalosi,
dingolwa: jwalo ka baphetwa, • Sepheo
• Moralo, phuphutso le ho tlhophiso. ketsahalo, puisano, poloto, kgohlano, Dikgutsufatso,
• Ho nehelana : sehalo, tlhahiso boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Mehopolo ya sehlooho le e Metso,
ya lentswe, qapodiso, ho tadima mookotaba. tshehetsang le sehlopha se
tobilweng. Dihlongwapele
baamohedi mahlong, tshebediso ya Tshebetso ya ho bala
ditho tsa mmele, • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo Dihlongwanthao.
• Pele ho ho bala (hlahisa tema)
• Tshebediso ya puo: Tlotlontswe. • Ho sebedisa makopanyi bakeng sa Mosebetsi boemong ba polelo:
• Nakong ya ho bala (makgetha a momahano. Polelonolo;
• Setaele le rejistara. tema)
• Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya Polelomararane;
Puo e hlophisitsweng. • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, dipolelo, botelele le sebopeho Lefetile Letswelli;
• Ho ikwetlisetsa bokgoni bo ka bapisa, tekolo)
hodimo. Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Letlang Letswelli;
Thothokiso ho ngola.
• Ho ntsha maikutlo ka puo ya e mong Sebopeho sa polelo;
• Makgetha a sehlooho a thothokiso. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
le e mong. Puo e fehlang maikutlo
• Sebopeho sa kahare sa thothokiso, ngola
• Ho mamela puo e etswang setho sa mekgabisopuo/karaburetso, morumo Puo e susumetsang
setjhaba se tsebahalang. • Ho ngola mokgwaritso
le morethetho. Tshebediso ya puo
beke ya • Ho boeletsa mosebetsi
5-6 • Ho ntsha maikutlo ka puo. • Sebopeho sa kantle sa thothokiso, Ntlha le mohopolo
mela, mantswe, diratswana • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
Puo e leeme
• Fonte • Ho hlaola diphoso
Puo e nkang lehlakore
• Moelelo wa bonono. • Ho nehelana
Matshwao a puo le mopeleto:
• Maikutlo. Ho ngola lengolo
Melao ya mopeleto
• Mookotaba le molaetsa
Dipaterone tsa mopeleto
Ho bala/ho sheba bakeng sa
kutlwisiso (sebedisa ditema tse
bohuwang le/kapa tse ngolwang
jwalo ka dikhathunu/dikhomiki.
• Ho okola tema
• Ho tlodisa tema mahlo
• Ho badisisa ka botebo
• Ho etsa kakanyo ka (baphetwa,
tikoloho, molaetsa)
• Ho etsa dikakanyo ka mantswe a sa
95
tlwaelehang ka ho sebedisa bokgoni
ba ho hlasela mantswe.
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Puo e fehlang maikutlo
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
96 Mawa a ho mamela le ho bua. Ngola tema ya dingolwa:
Tema ya dingolwa jwalo ka Mosebetsi boemong ba lentswe:
Ho mamela bakeng sa palekgutshwe, nobele. palekgutshwe Mabitsohohle
tlhahisoleseding • Makgetha a sehlooho a tema ya • Sebopeho se nepahetseng. Mabitsobitso
• Ho mamela tema ya tlhahisoleseding. dingolwa: jwalo ka baphetwa, • Sepheo
ketsahalo, puisano, poloto, kgohlano, Mosebetsi boemong ba polelo:
• Mamela nehelano, tshebediso ya boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Mehopolo ya sehlooho le e Makgathe;
puo, lebelo le tlhahiso ya lentswe. mookotaba. tshehetsang le sehlopha se
tobilweng. Dipolelo;
• Mamela mola wa pale. Tshebetso ya ho bala
• Tatelano e nepahetseng ya dipolelo Maele le dikapolelo;
• Buisana le motswalle. • Pele ho ho bala (hlahisa tema)
• Ho sebedisa makopanyi bakeng sa Polelwanakgethi;
• Ho qoqa pale • Nakong ya ho bala (makgetha a momahano. Polelwanatlhalosi;
• Kgetha pale. tema)
• Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya Moelelo wa lentswe:
• Etsa moralo le diphuphutso. • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, dipolelo, botelele le sebopeho
bapisa, tekolo) Mahlalosonngwe;
• Kgetha setaele, rejistara le Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
tlotlontswe. Thothokiso Malatodi;
ho ngola.
• Nehelana ka pale. • Makgetha a sehlooho a thothokiso. Dihomonime;
• Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
• Sebopeho sa kahare sa thothokiso, ngola Matshwao a puo le mopeleto:
beke ya mekgabisopuo/karaburetso, morumo • Ho ngola mokgwaritso Dipaterone tsa mopeleto;
le morethetho.
7-8 • Ho boeletsa mosebetsi Elipsese
• Sebopeho sa kantle sa thothokiso,
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Matshwao a puo dikgutsufatsong
mela, mantswe, diratswana
• Fonte • Ho hlaola diphoso
• Moelelo wa bonono. • Ho nehelana
• Maikutlo. Bopa pale ya hao o sebedisa
tshebetso e hlalositsweng:
• Mookotaba le molaetsa
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Pale e ntle e badilweng/
Temakutlwisiso e mamelwang: : phatlaladitsweng ka phaposing.
(tema ho tswa temeng ya dingolwa e
kgethetsweng)
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Ho okola tema, ho e tlodisa mahlo, ho
bopa setshwantsho sa monahano
• Ho badisisa ka botebo
• Ho etsa kakanyo
• Moelelo wa mantswe
• Ntlhakemo ya mongodi.
• Ntlha le mohopolo
• Moelelo o fehlang maikutlo
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua. Bala tema ya dingolwa jwalo ka Ho ngola moqoqo: wa ngangisano/ Mosebetsi boemong ba lentswe:
SLKT
Ho mamela tema e balwang hodimo palekgutshwe/nobele. tlhaloso. Mabitsohohle
ho tswa ho palekgutshwe. • Makgetha a sehlooho a tema ya • Kgetho ya mantswe. Mabitsorarane
• Tema e rekotilweng e a bapalwa. dingolwa: jwalo ka baphetwa, • Lentswe la hao le setaele
ketsahalo, puisano, poloto, kgohlano, Mosebetsi boemong ba polelo:
• Bokgoni bo nepahetseng ba ho bala boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Tlhaloso e hlakileng Seratswana se lelekelang; Seratswana
bo bontshwa baithuti. mookotaba. • Sehalo se hlalosang, Seratswana se qetellang;
• Ho sebedisa matshwao a puo ho Tshebetso ya ho bala • Mehopolo ya sehlooho le e Sebopeho sa dipolelo;
tema e balwang. tshehetsang.
• Pele ho ho bala (hlahisa tema) Mefuta ya dipolelo
• Ho kwala le ho bula. • Dimmapa tsa monahano ho hlophisa
• Nakong ya ho bala (makgetha a Moelelo wa lentswe:
Ho balla hodimo ho hlophisitsweng. tema) mohopolo o momahaneng.
Mahlalosonngwe,
• Kgetha tema e tlilweng ho balwa • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Nehelana ka moqoqo bakeng sa
hodimo. tekolo. Malatodi;
bapisa, tekolo)
• Sebedisa bokgoni bo loketseng ba ho Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Dihomonime;
Thothokiso
bala jwalo ka sehalo, volumo, lebelo, ho ngola. Matshwao a puo le mopeleto:
lentswe le nepahetseng, qapodiso, • Makgetha a sehlooho a thothokiso.
• Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Dipaterone tsa mopeleto;
bokgeleke. • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, ngola
mekgabisopuo/karaburetso, morumo Matshwao a fapaneng a puo.
• Ho ikwetlisa • Ho ngola mokgwaritso
beke ya le morethetho.
• Bala tema. • Ho boeletsa mosebetsi
9 - 10 • Sebopeho sa kantle sa thothokiso,
mela, mantswe, diratswana • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Fonte • Ho hlaola diphoso
• Moelelo wa bonono. • Ho nehelana
• Maikutlo. Ho ngola moqoqo o latela tshebetso
• Mookotaba le molaetsa ya ho ngola.
Ho bala/ho sheba bakeng sa
kutlwisiso (sebedisa ditema tse
bohuwang le/kapa tse ngolwang
jwalo ka dikhathunu/dikhomiki.
• Ho okola tema
• Ho tlodisa tema mahlo
• Ho badisisa ka botebo
• Ho etsa kakanyo ka (baphetwa,
tikoloho, molaetsa)
• Ho etsa dikakanyo ka mantswe a sa
97
tlwaelehang ka ho sebedisa bokgoni
ba ho hlasela mantswe.
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Puo e fehlang maikutlo
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 2
98
Dayaloko/puo e hlophisitsweng/puo e sa hlophiswang/ho Moqoqo wa phetelo/kgang Temakutlwisiso le Tshebediso ya Puo.
pheta pale/ho bala ho hlophisitsweng
Lengolo la setswalle/Dayaloko
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
KEREITI YA 8 KOTARA YA 3
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
SLKT
Mawa a ho mamela le ho bua. Bala atikele ya koranta/makasine. Tema ya kgokahano e telele mohl. Mosebetsi boemong ba lentswe:
Tema e mamelwang (jwalo ka ho • Sebopeho atikele ya koranta/makasine Bonngwe le bongata;
mamela tema e ngotsweng/ • Tshebediso ya puo • Sebopeho se nepahetseng. Botona le botshehadi;
ya kutlo le pono) • Mawa a tema • Sepheo. Nyenyefatso
• Hlwaya mehopolo ya sehlooho le e • Tatelano. • Mehopolo ya sehlooho le e Mosebetsi boemong ba polelo:
tshehetsang. tshehetsang.
Tshebetso ya ho bala Puosebui le puopehelo;
• Ngola dinoutso. • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo.
• Pele ho ho bala (hlahisa tema) Mabotsi;
• Arolelana mehopolo le boitemohelo le • Ho sebedisa makopanyi bakeng sa
ho bontsha kutlwisiso ya dikgopolo. • Nakong ya ho bala (makgetha a momahano. Ntlha le mohopolo;
tema) Sebopeho sa polelo; Dipolelo;
• Hlwaya puo e hlohleletsang/dithekniki • Sebedisa mefuta e fapaneng ya
tse ha ho hlokahala. • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, dipolelo, botelele le sebopeho. Meelelongata;
bapisa, tekolo) Botona le botshehadi
• Araba dipotso. Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
Thothokiso ho ngola. Moelelo wa lentswe:
Puisano: Ho buisana ka atikele ya
koranta/makasine • Makgetha a sehlooho a thothokiso. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Mahlalosonngwe;
• Bontsha dikarolo • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, ngola
Malatodi;
mekgabisopuo/karaburetso, morumo • Ho ngola mokgwaritso
• Ho ithuta melao ya ditema. le morethetho. Pebofatso;
beke ya
• Dibui di a fapanyetsana • Ho boeletsa mosebetsi
• Sebopeho sa kantle sa thothokiso, Dihomonime;
1-2 • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Hlalosa ntlhakemo le phihlello ya mela, mantswe, diratswana Moelelo o totobetseng le wa bonono
tumellano. • Fonte • Ho hlaola diphoso
Matshwao a puo le dipaterone tsa
• Sebedisa puo e loketseng, setaele le • Moelelo wa bonono. • Ho nehelana mopeleto:
rejistara. Ho ngola atikele ya koranta/
• Maikutlo. Matshwao a qotso,
makasine.
• Mookotaba le molaetsa Dipaterone tsa mopeleto
Ho bala/tekolobotjha ya
tlhahisoleseding o sebedisa:
ditema tse ngolwang/bohuwang/tsa
mediya tse ngatangata
• Ho bala ka botebo
• Ho etsa dikakanyo
• Ho bopa setshwantsho sa monahano.
• Moelelo wa mantswe.
99 • Ntlha le mohopolo.
Ho ngola kgutsufatso.
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
100 Mawa a ho mamela le ho bua. Ditema tsa dingolwa jwalo ka nobele/ Ngola tema ya kgokahano: ho ngola Mosebetsi boemong ba lentswe:
Ngangisano palekgutshwe/tshwantshiso. dayaring. Maemedi
• Bontsha dikarolo • Makgetha a sehlooho a tema ya • Sebopeho se nepahetseng Dikao -
dingolwa: jwalo ka baphetwa, • Sepheo
• Ho ithuta melao ya ditema. ketsahalo, puisano, poloto, kgohlano, Sekaopeho
• Dibui di a fapanyetsana boitshetleho, tikoloho, mopheti, • Mehopolo ya sehlooho le e Sekaotaelo
mookotaba. tshehetsang.
• Hlalosa ntlhakemo le phihlello ya Sekaokgoneho
tumellano. Tshebetso ya ho bala • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo.
Sekaoho
• Sebedisa puo e loketseng, setaele le • Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Ho sebedisa makopanyi bakeng sa
ho tlisa momahano. Sekaokgethi
rejistara. • Nakong ya ho bala (makgetha a
• Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya Mosebetsi boemong ba polelo:
• Ho ikwetlisa tema)
dipolelo, botelele le sebopeho. Makgathe;
Puisano ka sehlopha: • Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
bapisa, tekolo) Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya Mefuta ya dipolelo;
• Bontsha dikarolo ho ngola.
Thothokiso. Sebopeho sa polelo;
• Ho ithuta melao ya ditema. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
• Makgetha a sehlooho a thothokiso. Puosebui le puopehelo
• Dibui di a fapanyetsana ngola
• Sebopeho sa kahare sa thothokiso, Dipolelo tsa dipotso
• Hlalosa ntlhakemo le phihlello ya • Ho ngola mokgwaritso
mekgabisopuo/karaburetso, morumo Ntlha le mohopolo
tumellano. • Ho boeletsa mosebetsi
BEKE YA le morethetho.
• Sebedisda ya puo, setaele le rejistara Moelelongata
• Sebopeho sa kantle sa thothokiso, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
3-4 tse loketseng. Botona le botshehadi.
mela, mantswe, diratswana • Ho hlaola diphoso
• Fonte Moelelo wa lentswe:
• Ho nehelana
• Moelelo wa bonono. Moelelo o tobileng le wa bonono
Ho ngola dayaring.
• Maikutlo. Matshwao a puo le mopeleto:
• Mookotaba le molaetsa Dipaterone tsa mopeleto,
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Temakutlwisiso e balwang: (tema ho Matshwao a puo
tswa bukakgakollong)
• Ho okola le ho tlodisa mahlo, ho bopa
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
setshwantsho sa monahano.
• Ho bala ka botebo.
• Ho akanya.
• Moelelo wa mantswe.
• Ntlhakemo ya mongodi.
• Ntlha le mohopolo.
• Moelelo o akanyang.
Ho ngola kgutsufatso ka tsela ya
seratswana kapa dintlha.
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a ho mamela le ho bua. Tema ya dingolwa jwalo ka Tema ya kgokahano, mohl. raporoto/ Mosebetsi boemong ba lentswe:
SLKT
tshwantshiso/papadi tlaleho ya bofuputsi.
Ho mamela tema e balwang hodimo. Maamanyi;
Tshebetso ya ho bala • Sebopeho se nepahetseng
• Bapala tema e rekotilweng Bonngwe le bongata
• Pele ho ho bala (hlahisa tema) • Sepheo
• Bokgoni bo loketseng ba ho bala bo Mosebetsi boemong ba lentswe:
bontshwa baithuti. • Nakong ya ho bala (makgetha a • Puo e leeme
Ho bapisa
tema)
• Ho sebedisa matshwao a puo ho • Puo e nkang lehlakore
Seratswana se phetang
tema e balwang • Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
• Tshusumetso
bapisa, tekolo) Seratswana sa selelekela
• Selelekela le sephetho/qetelo.
• Ho nka lehlakore
Thothokiso Seratswana se qetellang
Puisano/Dayaloko e tswang temeng
• Mehopolo ya sehlooho le e
e balwang hodimo. • Makgetha a sehlooho a thothokiso. Dipolelo;
tshehetsang.
Nka diqeto ka sehlooho • Sebopeho sa kahare sa thothokiso, Puo e leeme
• Tatelano e nang le moelelo ya
mekgabisopuo/karaburetso, morumo
• Ho boeletsa melao dipolelo. Puo e nkang lehlakore
le morethetho.
• Ho sebedisa matshwao a mong a ho • Ho sebedisa makopanyi ho netefatsa Moelelo wa lentswe:
BEKE YA • Sebopeho sa kantle sa thothokiso,
bontsha puo ho ntshetsa dayaloko momahano.
mela, mantswe, diratswana Mahlalosonngwe,
5-6 pele.
• Ho sebedisa mefuta e fapaneng ya
• Fonte Malatodi
• Dikarolo tsa bankakarolo dipolelo, bolelele le sebopeho.
• Moelelo wa bonono. Matshwao a puo le mopeleto:
• Ho kwala le ho bula Tsepamisa maikutlo ho tshebetso ya
• Maikutlo. ho ngola. Matshwao a qotso;
• Ho ikwetlisa
Temakutlwisiso e balwang: mohl. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Dipaterone tsa mopeleto;
• Ho nehelana
Dayaloko. ngola
Matshwao a puo.
• Sepheo, sehlopha se tobilweng le • Ho ngola mokgwaritso
maemo.
• Ho boeletsa mosebetsi
• Hlalosa mookotaba/molaetsa
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Ho etsa dikakanyo.
• Ho hlaola diphoso
• Ho fana ka mohopolo wa hao.
• Ho nehelana
• Moelelo o tobileng le o akanyang
Ngola raporoto ya bofuputsi o latela
• Tema ya boitshetleho ba maemo a tshebetso ya ho ngola.
phedisano-sepolotiki le a botjhaba le
mongodi.
101
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
102 Ho lokisetsa tlhahlobo Ho lokisetsa tlhahlobo. Ho lokisetsa tlhahlobo. Mosebetsi boemong ba lentswe:
Ho bua: Ho bala: Ho ngola: Poeletso
• Puo e hlophisitsweng/ngangisano/ho • Temakutlwisiso e balwang • Moqoqo Mosebetsi boemong ba polelo:
BEKE YA pheha kgang/inthaviu/puisano.
• Kgutsufatso • Ditema tsa kgokahano tse telele Poeletso
7-8 • Ho bala ho hlophisitsweng
• Dingolwa: • Ditema tsa kgokahano tse Moelelo wa lentswe:
• Ho bala ho sa hlophiswang. kgutshwane
-- Padi/dipalekgutshwe/dingolwa tsa Poeletso
Ho mamela boholoholo
Matshwao a puo le mopeleto:
• Temakutlwisiso e mamelwang. -- Tshwantshiso/thuto ya filimi
Poeletso
-- Dithothokiso
TEKANYETSO YA SEMMUSO LE TLHAHLOBO YA MAKGAOLAKGANG YA KOTARA YA 4
BEKE YA
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Tlhahlobo ya Makgaolakgang
9 - 10
Ngangisano/puisano/puisano ya sehlopha/dayaloko Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya Puo le Dingolwa
Pampiri ya 3: Ho ngola
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
KEREITE YA 9 KOTARA YA 1
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
SLKT
Mawa a Ho bua le Ho mamela Ho bala/ho boha bakeng sa Ditema tsa kgokahano: Matlafatso ya thutapuo e entsweng
kutlwisiso (ditema tse bohuwang tse kereiteng e fetileng ya 8
Puisano ya sehlopha: Ho mamela/ Papatso/phoustara
kang papatso/phoustara/dikhathunu/
shebella papatso le ho buisana ka yona Mosebetsi wa boemo ba lentswe:
diseterepe) • Sebopeho se nepahetseng
• Sehalo • Ho okola • Mopeleto le dipaterone tsa mopeleto
• Sepheo
• Lebelo • Ho tlodisa ditema mahlo • Dikgutsufatso
• Makgetha a tema
• Tshebediso ya puo e fehlang maikutlo • Ho bala ka botebo Mosebetsi wa boemo ba polelo:
• Tshebediso ya puo
le hlohleletsang • Iketsetse diqeto (baphetwa, sebaka,
• Sebopeho sa polelo; mabitso,
tikoloho, molaetsa) • Rejistara
• Boholo le bonyane ba fonte makgethi, maemedi
• Iketsetse moelelo wa mantswe a sa Tsepama hodima tshebetso ya ho
BEKE YA • Puo ya mmele tlwaelehang ka bokgoni ba ho hlasela • Lehokedi
ngola
1-2 Tekokutlwisiso ya ho Bala: papatso mantswe • Dipolelo tse bonolo
• Puo ya maikutlo • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
• Rekota mehopolo ya sehlooho le ya ngola
tshehetso ka ho Ngola dinoutso • Puo ya mmele
• Tshebediso ya matshwao a puo le • Ho ngola mokgwaritso
• Arolelanang mehopolo le boiphihlelo fonte • Ho boeletsa mosebetsi
le ho bontsha kutlwisiso ya dikgopolo
• Pele ho ho bala • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Hlwaya dithekniki tse susumetsang/ • Nakong ya ho bala (makgetha a
tse hlohleletsang tema) • Ho hlaola diphoso
• Araba dipotso • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Ho nehelana
bapisa, fapanya, lekanya
Ngola papatso/phoustara
103
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
104 Ditema tsa dingolwa tse kang padi ya
batjha/dipalekgutshwe/terama
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema)
-- Utolla makgetha a dingolwa
jwalo ka dihlooho, dihloohwana,
ditshupiso, boholo le bonyane ba
fonte, mofuta wa fonte
-- Utolla dikarolo tsa buka jwalo ka
leqephe la ka hodimo, leqephe
la thaetlele, lenane la mantswe,
dihlooho, le lenane la mantswe le
ditlhaloso tsa ona.
BEKE YA
• Nakong ya ho bala (makgetha a
1-2 tema)
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
bapisa, fapanya, lekola
Mawa a ho bala
• Ho okola
• ho tlodisa mahlo
• Ho bala ka botebo
• Ho kgutsufatsa
• Ho bopa setshwantsho sa monahano
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Ho iketsetsa moelelo le diqeto
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a Ho bua le Ho mamela Ditema tsa dingolwa tse kang padi ya Ngola lengolo la kananelo bakeng sa Mosebetsi o boemong ba lentswe:
SLKT
Ho mamela ho balwa ha tema batjha/dipalekgutshwe/terama thuso/keletso eo o e fumaneng Mopeleto le dipaterone tsa mopeleto
• Hlwaya le ho tshwaela ka: • Dipuisano tsa kakaretso ka makgetha • Sebopeho se nepahetseng Dikgutsufatso, ho ngola ka
a sehlooho a kang mophetwa, • Sepheo bokgutshwane, diakronimi
-- tshebediso ya lentswe
tlhahiso le kgodiso ya baphetwa,
-- tshebediso ya sehalo le lebelo • Mehopolo ya sehlooho le ya Metso, dihlongwapele le
poloto, kgohlano, boitshetleho,
tshehetso dihlongwanthao
-- tshebediso ya matshwao a puo ha sebaka, mophethi, sehlooho
ho balwa • Tshebediso ya puo Mosebetsi boemong ba polelo:
Tshebetso ya ho bala:
-- ho bula le ho kwala • Rejistara Mabitso, makgethi, maemedi
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema/
• Buisanang ka makgetha a ka hodimo akanya ka diketsahalo) • Tatelano e nepahetseng ya dipolelo Matshwao a puo
Ho balla hodimo ho hlophisitsweng -- Boitshetleho/sebaka • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa Makgathe; puopehelo le puo sebui;
momahano sebopeho sa polelo; mahokedi
• Sebedisa bokgoni bo loketseng bo -- Hlahisa mohopolo ka mookotaba
kang sehalo, volumo, lebelo, tlhahiso • Sebedisa mefuta e fapaneng ya Tshebediso ya puo e hlokolosi:
• Nakong ya ho bala (makgetha a
ya lentswe, qapodiso, bokgeleke dipolelo, bolelele le dibopeho Maele le dikapolelo; pebofatso
tema)
• Baithuti ba kgetha tema ya bona Tsepama hodima tshebetso ya ho
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
ya ho bala mme ba e nehela ka ngola
bapisa, fapanya, lekola
phaposing. • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
Dithothokiso
ngola
BEKE YA • Makgetha a sehlooho a thothokiso
• Ho ngola mokgwaritso
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso,
3-4 • Ho boeletsa mosebetsi
mekgabisopuo/karaburetso, raeme,
morethetho • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho hlaola diphoso
mela, mantswe, diratswana, • Ho nehelana
• Fonte Ngola lengolo la kananelo bakeng sa
• Moelelo wa bonono thuso/keletso eo o e fumaneng
• Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
Ho bala/ho boha tema e bohuwang/
ya dimediya tse ngata (mawa)
• Ho okola
• ho tlodisa mahlo
• Puo ya mmele
• Ho iketsetsa qeto ka moelelo wa
mantswe a sa tlwaelehang le
ditshwantsho (dikhathunu) ka ho
105 sebedisa bokgoni ba ho hlasela
mantswe
-- ho hlakisa ho akanya
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
106 Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala kontraka pakeng tsa morekisi le Tema ya kgokahano: ngola pehelo Mosebetsi o boemong ba lentswe:
moreki mabapi le sephetho sa ho se utlwane
Mamela puisano ya mohala/dayaloko makopanyi
pakeng tsa morekisi le moreki
pakeng tsa mmuelli/akgente ya setsi • Sebopeho
Mosebetsi boemong ba polelo:
sa mehala le tlelaente mabapi le ho • Sebopeho se nepahetseng
• Tshebediso ya puo
se utlwane mabapi le kontraka Sebopeho sa polelo; mefuta ya dipolelo;
• Sepheo
• Ho bua ka ho sielana puosebui le puopehelo; mefuta ya
• Sehalo
• Mehopolo ya sehlooho le ya dipotso; makgathe;
• Bohlokwa ba sikinetjhara
• Tshebediso ya puo tshehetso
Moelelo wa lentswe:
• Ke sefe se ka etswang ha ho na le ho
• Rejistara • Tshebediso ya puo
se utlwane Maele le dikapolelo
• Melao ya tshebediso ya puo • Rejistara
Dithothokiso Matshwao a puo le mopeleto:
Etsa bonketsisane ba kgokahano • Tatelano e lokelang ya dipolelo
• Makgetha a sehlooho a thothokiso dipaterone tsa mopeleto; Dikgutsufatso
ya molomo pakeng tsa morekisi le
• Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa
moreki, le ho se utlwane ho qetellang • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso
momahano
ho ba teng ka lebaka la kontraka ya mekgabisopuo/karaburetso, raeme, di sa etse moelelo. (Initialism)
molomo e seng e mpefetse morethetho • Sebedisa mefuta e fapaneng ya
Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso
dipolelo, bolelele le dibopeho
• Tshebediso ya puo • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, empa di etsa moelelo (acronym)
BEKE YA mela, mantswe, diratswana, Tsepama hodima tshebetso ya ho
• Sehalo Mabitso a kgaolwang ho a kgutsufatsa
5-6 ngola
• Fonte mme a sebediswa le ho nkwa a se a le
• Puo ya mmele
• Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho jwalo (clipped)
• Moelelo wa bonono
• Sethatho ngola
Mantswe a kgaolwang hore a be
• Maikutlo
Nehelano • Ho ngola mokgwaritso makgutshwane feela (truncation)
• Mookotaba le molaetsa
• Ho boeletsa mosebetsi Kgutsufatso
Bala/sheba kontraka bakeng sa ho e
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Tlotlontswe maemong: puo ya
utlwisisa (Mawa)
dikontraka le ditokomane tsa molao
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Ho hlaola diphoso
• Ho okola
• Ho nehelana
• Ho tlodisa mahlo
Ngola pehelo ho latela tshebetso ya
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Tshebediso ya puo
ho ngola
• Ho bua ka ho sielana, mohl. mongolo
o mosesanyane, ho se utlwane,
bophelo ba kontraka
• Ho iketsetsa qeto ka moelelo wa
mantswe a sa tlwaelehang ka ho
sebedisa bokgoni ba ho hlasela
mantswe
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a Ho bua le Ho mamela Tema ya sengolwa e kang Ngola moqoqo: Phetelo/tlhaloso/ Mosebetsi o boemong ba lentswe:
SLKT
palekgutshwe, padi ya batjha/padi moqoqo o sa tshehetseng lehlakore
Tekokutlwisiso e mamelwang Maetsi.
• Makgetha a sehlooho a tema ya • Kgetho ya mantswe,
(dayaloko) Mosebetsi boemong ba polelo:
dingolwa: jwalo ka mophetwa, • Lentswe la motho le setaele
• Mamela puisano ketsahalo, dayaloko, poloto, Puosebui le puopehelo
kgohlano, boitshetleho, sebaka, • Tlhaloso e nepahetseng
• Ngola dinoutso Moelelo wa lentswe:
mophethi, sehlooho • Sehalo
-- Puo le matla Maele le dikapolelo
Tshebetso ya ho bala: • Mehopolo ya sehlooho le ya
-- Sehalo Matshwao a puo le mopeleto:
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema) tshehetso
-- Maikutlo dipaterone tsa mopeleto; dikgutsufatso.
• Nakong ya ho bala (makgetha a • Mmapa wa monahano bakeng sa ho
-- Selelekela le maphethelo tema) hlophisa mehopolo ka tatelano
• Araba dipotso • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Nehelana ka moqoqo bakeng sa
Tsa molomo: Puo e sa hlophiswang bapisa, fapanya, lekola) tekanyetso
• Kgetha sehlooho se lokelang Dithothokiso Tsepama hodima tshebetso ya ho
ngola
• Hlopha tlhahisoleseding ka ho • Makgetha a sehlooho a thothokiso
latelana tlamahana • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, ngola
BEKE YA • Hlwaya tlotlontswe e nepahetseng le mekgabisopuo/karaburetso, raeme,
sebopeho sa puo morethetho • Ho ngola mokgwaritso
7-8
• Selelekela se nepahetseng le • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi
maphethelo mela, mantswe, diratswana, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Sebedisa ditshwantsho, disebediswa • Fonte • Ho hlaola diphoso
tsa ditshwantsho tsa kutlo moo ho • Moelelo wa bonono • Ho nehelana
hlokehang
• Maikutlo Ngola moqoqo ho latela tshebetso ya
• Mookotaba le molaetsa ho ngola
Tekokutlwisiso ya ho bala: (tema ho
tswa dingolweng tse baletsweng)
• Ho okola, ho tlodisa mahlo, ho bopa
setshwantsho sa monahano
• Ho bala ka botebo
• Ho iketsetsa qeto
• Moelelo wa mantswe
• Ntlhakemo ya mongodi
107 • Ntlha le mohopolo
• Moelelo o patehileng
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
108 Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala pehelo ya koranta/makasine Ditema tsa kgokahano tse telele: Mosebetsi o boemong ba lentswe:
MAMELA pehelo ya koranta Mawa a ho bala Tse kang pehelo/inthaviu Maikutlo –
• Sebopeho • Ho bala ka botebo • Ditlhokeho tsa mosebetsi le mofuta Sekao hore
• Makgetha a tema mohl. Poloto, wa tema
• Makgetha Sekao taelo
mophetwa, sebaka, mophethi, • Sebopeho, setaele, ntlhakemo
• Tshebediso ya puo maikutlo, sehlooho, maikutlo a Sekao kgoneho
baphetwa • Sepheo ka bamamedi le maemo a
• Sehalo Sekao peho
nako eo
• Ho iketsetsa qeto ka moelelo wa
• Rejistara Sekao tlwaelo
mantswe a sa tlwaelehang ka ho • Kgetho ya mantswe
• Selelekela le maphethelo sebedisa bokgoni ba ho hlasela Mosebetsi boemong ba polelo:
• Sebopeho sa polelo, bolelele le
mantswe
Buisanang ka sephetho mefuta Dipolelo tse bonolo dipolelo mararane;
• Moelelo o otlolohileng le o Dipolelo mararane;
• Nehelano ya pehelo ya molomo sisintsweng • Melao ya tshebediso ya seratswana
lentswe; makgathe;
• Tshebediso ya puo Tshebetso ya ho bala: Tsepama hodima tshebetso ya ho
BEKE YA ngola Moelelo wa lentswe:
• Rejistara • Pele ho ho bala (Hlahisa tema)
9-10 • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho Maele le dikapolelo, moelelo
• Sehalo • Nakong ya ho bala (makgetha a
ngola o ritsitseng, wa bonono,
tema)
• Puo ya mmele poeletsomodumo, asonense,
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Ho ngola mokgwaritso
mothofatso
• Selelekela le maphethelo bapisa, fapanya, lekola) • Ho boeletsa mosebetsi
Matshwao a puo le mopeleto:
Dithothokiso • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
dipaterone tsa mopeleto;
• Makgetha a sehlooho a thothokiso
• Ho hlaola diphoso
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, matshwao a makalo; apostrofi
mekgabisopuo/karaburetso, raeme, • Ho nehelana
morethetho Ngola pehelo ho latela mokgwa wa
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, tshebetso wa ho ngola
mela, mantswe, diratswana,
• Fonte
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Moelelo wa bonono
• Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
DIBOPEHO LE MELAO YA
BOKGONI HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Ho bala/ho boha bakeng sa
SLKT
kutlwisiso (sebedisa pehelo ya
koranta)
• Ho okola
• ho tlodisa mahlo
• Ho bala ka botebo
BEKE YA
• Iketsetse diqeto (baphetwa, sebaka,
9-10
tikoloho, molaetsa)
• Iketsetse moelelo wa mantswe a sa
tlwaelehang ka bokgoni ba ho hlasela
mantswe
• Puo e fehlang maikutlo
• Araba dipotso
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 1
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 1
Ho bala ho hlophisitsweng/puisano Tlhaloso/moqoqo wa phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya Puo
Lengolo la setswalle/tekolobotjha/dayaloko
109
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KEREITE YA 9 KOTARA YA 2
DIBOPEHO LE MELAO YA
110 bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mamela bakeng sa kutlwisiso Bala tema ya sengolwa mohl. Ditema tsa kgokahano: Mosebetsi o boemong ba lentswe:
Terama/palekgutshwe/ditshomo
Mamela pale Ho ngola dayaring/molaotheo/leano Metso; dihlongwapele le
Mawa a ho bala dihlongwanthao; maemedi
• Hlwaya mohopolo wa sehlooho le o • Sebopeho se nepahetseng
tshehetsang • Ho bala ka botebo Mosebetsi boemong ba polelo:
• Sepheo
• Tshebediso ya puo • Makgetha a tema mohl. Poloto, Mefuta ya dipolelo;
• Mehopolo ya sehlooho le ya
mophetwa, sebaka, mophethi,
• Rejistara tshehetso Ho akareletsa,
maikutlo, sehlooho, maikutlo a
• Araba dipotso baphetwa • Tshebediso ya puo Puosebui le puopehelo; lentswe;
makgathe
Puisano ya foramo/sehlopha: setso • Ho iketsetsa qeto ka moelelo • Rejistara
wa mantswe a sa tlwaelehang Moelelo wa lentswe:
• Bontsha karolo e bapalwang ke • Tatelano e lokelang ya dipolelo
le ditshwantsho ka tshebediso a
motho ka mong Maele le dikapolelo; o ritsitseng le
bokgoni ba ho hlasela mantswe • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa
moelelo wa bonono
• Dibui di sielana sebaka momahano
• Sebopeho sa puo le setaele
Matshwao a puo le mopeleto:
• Hlalosa ntlhakemo le ho fihlella • Sebedisa mefuta e fapaneng ya
Tshebetso ya ho bala:
tumellano dipolelo, bolelele le dibopeho Matshwao a makalo; dipaterone tsa
BEKE YA • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) mopeleto; dikgutsufatso.
• Sebedisa puo e nepahetseng, setaele Tsepama hodima tshebetso ya ho
1-2 le rejistara • Nakong ya ho bala (makgetha a ngola
tema)
• Nehelana • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ngola
bapisa, fapanya, lekola)
• Ho ngola mokgwaritso
Dithothokiso
• Ho boeletsa mosebetsi
• Makgetha a sehlooho a thothokiso
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso,
• Ho hlaola diphoso
mekgabisopuo/karaburetso, raeme,
morethetho • Ho nehelana
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, Ngola ho hong dayaring/molaotheo/
mela, mantswe, diratswana, leano ho latela mokgwa tshebetso
wa ho ngola
• Fonte
• Moelelo wa bonono
• Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Bala/boha tema bakeng sa
SLKT
tlhahisoleseding: Wili le testamente
• Ho bala ka botebo le ho boha
• Sepheo sa tema
• Tshebediso ya puo
BEKE YA • Baphetwa le dikharikhetjha
1-2 • Boitshetleho le sebaka
• Molaetsa le sehlooho
• Ho kgutsufatsa tema
Kgutsufatso
• Sebopeho
• Tshebediso ya puo
111
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
112 Mawa a ho Bua le ho Mamela Bala tema mohl. Terama/ Ho ngola: Tekolobotjha ya tema Mosebetsi o boemong ba lentswe:
palekgutshwe/ditshomo (tema ya ho bala e sa hlophiswang) /
Ho mamela bakeng sa kutlwisiso: Maetsi
• Tsepama ka ho otloloha hodima dokumenthari
kgatiso ya puo ya bonketsisane
makgetha a sengolwa a tema Metso; dihlongwapele le
• Sebopeho se nepahetseng
• Hlalosa mawa a tshebetso ya ho dihlongwanthao ;
mamela • Bontsha kutlwisiso ya ntshetsopele • Sepheo
ya poloto le kgohlano, tlhahiso le Mosebetsi boemong ba polelo:
• Araba dipotso ka ho ngola kgodiso ya baphetwa, sehlohlolo, • Mehopolo ya sehlooho le ya
Dipolelo mararane;
boitshetleho, tikoloho, seabo sa tshehetso
Ho bala ho sa hlophiswang
mophethi, sehlooho, Maphethelo le Ho akareletsa,
• Tshebediso ya puo
• Tshebediso e nepahetseng ya ho kwala
Puosebui le puopehelo
lentswe, sehalo le lebelo Tshebetso ya ho bala: • Rejistara
Moelelo wa lentswe:
• Matshwao a puo ha ho balwa • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) • Tatelano e lokelang ya dipolelo
Maele le dikapolelo
• Puo ya mmele • Nakong ya ho bala (makgetha a • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa
BEKE YA tema) momahano Matshwao a puo le mopeleto:
• Ho sheba baamohedi ka mahlong
3-4 • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, • Sebedisa mefuta e fapaneng ya Matshwao a makalo; dipaterone tsa
bapisa, fapanya, lekola) dipolelo, bolelele le dibopeho mopeleto; dikgutsufatso.
Dithothokiso Tsepama hodima tshebetso ya ho
• Makgetha a sehlooho a thothokiso ngola
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
mekgabisopuo/karaburetso, raeme, ngola
morethetho
• Ho ngola mokgwaritso
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso,
mela, mantswe, diratswana, • Ho boeletsa mosebetsi
• Fonte • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Moelelo wa bonono
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Ho hlaola diphoso
• Maikutlo
• Ho nehelana
• Mookotaba le molaetsa
Ngola tekolobotjha/dokumenthari ho
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
latela mokgwa tshebetso ya ho ngola
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Bala/boha tema mohl. diatikele
SLKT
tsa koranta/diatikele tsa makasine
bakeng sa tlhahisoleseding le
kutlwisiso
Mawa a ho bala seratswana sa
temakutlwisiso ka hara bukakgakollo
• Ho okola le ho tlodisa mahlo
• Ho bala ka botebo
BEKE YA
• Sepheo le sehlopha se tobilweng
3-4
• Ho iketsetsa moelelo le diqeto
• Ntlha le mohopolo
• Fana ka maikutlo a hao
• Moelelo wa mantswe a sa
tlwaelehang
• Hlwaya puo e hlohleletsang
Kgutsufatsa tema
113
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
114 Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala tema ya sengolwa mohl. Ngola tema ya kgokahano: tsebiso, Mosebetsi o boemong ba lentswe:
Terama/palekgutshwe/ditshomo lenanetsamaiso le metsotso
Mamela ditema tsa molomo tse kang Metso; dihlongwapele le
inthaviu/puisano/ho phetha pale • Tsepama ka ho otloloha hodima • Kgetho ya mantswe, dihlongwanthao ;
bakeng sa kutlwisiso makgetha a sengolwa a tema
• Lentswe la motho le setaele Makgethi
• Ngola dinoutso nakong ya ho mamela • Bontsha kutlwisiso ya ntshetsopele
• Tlhaloso e nepahetseng makopanyi
ya poloto le kgohlano, tlhahiso le
• Mamela ka tshekatsheko
kgodiso ya baphetwa, sehlohlolo, • Sehalo Mosebetsi boemong ba polelo:
Puisano ya sehlopha/puisano ya boitshetleho, tikoloho, seabo sa
mophethi, sehlooho, Maphethelo le • Mehopolo ya sehlooho le ya Seratswana sa tlhaloso; seratswana
foramo
ho kwala tshehetso se hlahisang leseding; seratswana se
• Kena dipuisanong ho itshetlehilwe phethelang;
Tshebetso ya ho bala: • Mmapa wa monahano bakeng sa ho
hodima tema ya molomo
hlophisa mehopolo ka tatelano makgathe; sebopeho sa polelo; mefuta
• Ho sielana sebaka • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) ya dipolelo
• Nehelana ka moqoqo bakeng sa
• Ditshwayi tsa puo • Nakong ya ho bala (makgetha a tekanyetso Moelelo wa lentswe:
BEKE YA
tema)
• Melao ya tshebediso ya puo Tsepama hodima tshebetso ya ho Maele le dikapolelo
5-6
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso, ngola
bapisa, fapanya, lekola) Matshwao a puo le mopeleto:
• Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
Dithothokiso Dipaterone tsa mopeleto.
ngola
• Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho ngola mokgwaritso
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi
mekgabisopuo/karaburetso, raeme,
morethetho • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho hlaola diphoso
mela, mantswe, diratswana, • Ho nehelana
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Fonte Ngola tsebiso, lenanetsamaiso
• Moelelo wa bonono le metsotso ho latela mokgwa
tshebetso wa ho ngola
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Ho bala/ho boha bakeng sa
SLKT
kutlwisiso (sebedisa ditema
tse ngotsweng kapa ditema tse
bohuwang tse kang dikhathunu/
diseterepe)
• Ho okola
• Ho tlodisa mahlo
BEKE YA
• Ho bala ka botebo
5-6
• Iketsetse diqeto (baphetwa, sebaka,
tikoloho, molaetsa)
• Iketsetse moelelo wa mantswe a sa
tlwaelehang ka bokgoni ba ho hlasela
mantswe
• Puo e fehlang maikutlo
Boeletsa sebopeho sa Kgutsufatso
115
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
116 Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala/boha tema e bohuwang mohl. Ditema tsa kgokahano tse Mosebetsi o boemong ba lentswe:
Papatso/khathunu/dikerafo kgutshwane/tse bohuwang mohl. Mabitso-
Mamela papatso e rekotilweng/
Tekolobotjha ya papatso
papatso radiyong Sebedisa mawa a ho bala/ho Mabitsobitso le mabitsokgopolo,
boha bakeng sa temakutlwisiso le • Sebopeho se nepahetseng mabitsokopane le mabitsorarane,
• Tshebediso ya puo
tlhahisoleseding
• Sepheo Maemedi- maamanyi, mabotsi
• Sehalo
• Ho okola le ho tlodisa mahlo
• Mehopolo ya sehlooho le e Mosebetsi boemong ba polelo:
• Lebelo
• Ho bala ka botebo tshehetsang
Makgathe; seratswana;
• Melao ya tshebediso ya puo
• Sepheo le sehlopha se tobilweng • Tshebediso ya puo
Mahokedi; Sebopeho sa polelo;
• Ngola dinoutso
• Ho iketsetsa moelelo le diqeto • Rejistara lekgathe; puo.
Nehelano ya molomo: ho tsenkolla
• Hlwaya puo e hlohleletsang • Tatelano e lokelang ya dipolelo Moelelo wa lentswe:
papatso
• Kgahlamelo ya ho kgetha le ho • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa Mahlalosonngwe le malatodi
BEKE YA • Hlalosa dikgakollo tse bohuwang
tlohela moelelo wa tema momahano
tse kang fonte, boholo ba mongolo, Matshwao a puo le mopeleto:
7-8
ditshwantsho • Puo le ditshwantsho di bontsha le • Sebedisa mefuta e fapaneng ya
Dipaterone tsa mopeleto;
ho bopa le ho ba le tshwaetso efe dipolelo, bolelele le dibopeho
• Hlalosa tshebediso ya puo e fehlang dikgutsufatso.
boitshwarong
maikutlo ya puo Tsepama hodima tshebetso ya ho
• Sekgahla sa tshebediso ya mofuta ngola
• Hlalosa ka moo ho siya, diphapano le
wa mongolo le boholo, dihlooho le
Tshebediso ya puo di sebediswang ka • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
dihloohwana moelelong
teng ho fehla maikutlo a bamamedi ngola
ba tobilweng Kgutsufatso:
• Ho ngola mokgwaritso
Ho boeletsa
• Ho boeletsa mosebetsi
Dingolwa:
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
Ho boeletsa
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Ho hlaola diphoso
• Ho nehelana
Ngola karabelo botjha ya papatso
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2
BEKE YA MOSEBETSI WA 3: Tlhahlobo ya Bohare
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola
9-10 ba selemo
Ho bala ho sa hlophiswang/foramo/puisano ya sehlopha Tekolobotjha/dokumenthari/tsebiso/lenanetsamaiso le Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo
metsotso Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya Puo
le Dingolwa (dihora tse 2)
Pampiri ya 3: Ho ngola (hora e le 1)
Pampiri ya 4: Ho araba dingolwa (hora e le 1)
KEREITE YA 9 KOTARA YA 3
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
SLKT
Dayaloko/dipuisano Bala wili le testament tse Tema ya kgokahano: ngola wili le Mosebetsi o boemong ba lentswe:
kgutsufaditsweng testamente
Mamela ketsahalo ya dipuisano pakeng Mabitso
tsa batho ba babedi (dayaloko) • Bonketsisane • Sebopeho se nepahetseng
Makgethi
• Sebopeho le ntshetsopele ya • Mohla • Sepheo
Makopanyi le nako
mehopolo
• Thuo (lefa) • Mehopolo ya sehlooho le ya
Mosebetsi boemong ba polelo:
• Ho sebedisa bokgoni ba dipuisano ho tshehetso
• Ba una molemo
fihlella tumellano. Puo; makgathe; mefuta ya dipolelo;
• Tshebediso ya puo
• Puo ya tokomane mefuta ya diratswana; lekgathe;
Puisano e itshetlehileng hodima
• Rejistara dipolelwana le dipolelo.
kutlwisiso ya wili le testamente • Ho phethahatswa ha wili
• Tatelano e lokelang ya dipolelo Moelelo wa lentswe:
• Tshebediso ya puo Tshebetso ya ho bala:
• Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa Mopeletotshwano,
• Ho senya ditaba • Pele ho ho bala (Hlahisa tema)
momahano
Modumotshwano,
• Ho sielana sebaka • Nakong ya ho bala (makgetha a
BEKE YA • Sebedisa mefuta e fapaneng ya
tema) Dihomonime,
• Ho bula le ho kwala dipolelo, bolelele le dibopeho
1-2
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Dihomofounu
• Qeto Tsepama hodima tshebetso ya ho
bapisa, fapanya, lekola)
ngola Matshwao a puo le mopeleto:
Dithothokiso
• Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho dipaterone tsa mopeleto
• Makgetha a sehlooho a thothokiso ngola
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso
mekgabisopuo/karaburetso, raeme,
• Ho boeletsa mosebetsi
morethetho
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso,
mela, mantswe, diratswana, • Ho hlaola diphoso
• Fonte • Ho nehelana
• Moelelo wa bonono Ngola wili le testamente
• Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
117
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
118 Ho bala bakeng sa kutlwisiso le
mawa a ho bala: khathunu ya tema e
bohuwang
• Ho okola bakeng sa mehopolo ya
sehlooho
• Ho tlodisa mahlo bakeng sa dintlha
tsa tshehetso
• Ho akanya
BEKE YA • Ho iketsetsa qeto ka moelelo wa
1-2 mantswe a sa tlwaelehang le
ditshwantsho
• Tekolobotjha bakeng sa ho
ntshetsapele kutlwisiso
• Tshwaetso ya ho kgetha le ho siya
mantswe hodima moelelo
• Tshwaetso ya disebediswa tse sa
hlokeng dirakabo le mekgabisopuo
• Sekgahla sa dithekniki tse bonwang
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala tema ya dingolwa mohl. Padi/ Tema ya kgokahano: mohl. CV le Mosebetsi o boemong ba lentswe:
SLKT
padi ya batjha/palekgutshwe lengolo le e felehetsang
Mamela inthaviu Makgethi
• Ho tsepama hodima makgetha a • Ditlhokeho tsa sebopeho, setaele
• Tlhakisetso ya mesebetsi sengolwa a tema Mosebetsi boemong ba polelo:
• Sepheo ka bamamedi le maemo a
• Tshebediso ya puo • Bontsha kutlwisiso ya ntshetsopele Puo; makgathe; mefuta ya dipolelo;
nako eo
ya poloto le kgohlano, tlhahiso le mefuta ya diratswana; lekgathe;
• Puo le matla
kgodiso ya baphetwa, sehlohlolo, • Kgetho ya mantswe, wa bonono puo, dipolelwana le dipolelo.
Buisanang ka CV e le e nngwe boitshetleho, /tikoloho/seabo sa disimbolo, mmala, ho behwa
Moelelo wa lentswe:
ya ditlhokeho tsa ho ka fumana mophethi, sehlooho, maphethelo le • Sebopeho sa polelo, bolelele le
mosebetsi/ho amohelwa ho kwala Mahlalosonngwe
mefuta
• Tlhahisoleseding Tshebetso ya ho bala: Malatodi
• Kgetho ya dielemente tse bonwang le
• Ho tsamaisana le mosebetsi • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) tsa popeho Dihomonime
BEKE YA • Direferense • Nakong ya ho bala (makgetha a Tsepama hodima tshebetso ya ho Matshwao a puo le mopeleto:
tema) ngola
3-4 • Kamano le lengolo le e felehetsang dipaterone tsa mopeleto
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
• Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
bapisa, fapanya, lekola)
ngola
Dithothokiso
• Ho ngola mokgwaritso
• Makgetha a sehlooho a thothokiso
• Ho boeletsa mosebetsi
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso,
mekgabisopuo/karaburetso, raeme, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
morethetho
• Ho hlaola diphoso
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso,
mela, mantswe, diratswana, • Ho nehelana
• Fonte Ngola CV le lengolo le e felehetsang
• Moelelo wa bonono
• Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
119
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
120 Ho bala temakutlwisiso (mawa)
(Sebedisa ditema tse bohuwang le tse
ngotsweng)
Mawa
• Ho okola bakeng sa mehopolo ya
sehlooho
• ho tlodisa mahlo bakeng sa dintlha
BEKE YA tsa tshehetso
3-4 • Ho akanya
• Ho etsa qeto ka moelelo wa mantswe
a sa tlwaelehang le ditshwantsho
• Tshwaetso ya ho kgetha le ho siya
mantswe hodima moelelo
• Tshwaetso ya disebediswa tse sa
hlokeng dirakabo le mekgabisopuo
• Sekgahla sa dithekniki tse bonwang
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
SLKT Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala tema ya sengolwa mohl. Ngola moqoqo: Phetelo/tlhaloso/ Mosebetsi o boemong ba lentswe:
Padi/palekgutshwe/Ditshomo moqoqo o sa nkeng lehlakore
Mamela dingangisano tsa radiyo/ Makopanyi le mantswe a nakwana
mohl. dipale tsa bahale, dipale
thelevishene • Kgetho ya mantswe,
tsa bosakgolweheng, dipale tsa Mosebetsi boemong ba polelo:
• Bankakarolo diphoofolo • Lentswe la motho le setaele
Puo; mefuta ya dipolelo; sebopeho sa
• Tshebediso ya lentswe • Makgetha a tema ya dingolwa jwalo • Tlhaloso e nepahetseng polelo; lekgathe; makgathe; mefuta ya
ka sebopeho, mophetwa, tikoloho, diratswana.
• Lebelo poloto, kgohlano, modumo o moholo, • Sehalo
karaburetso, tekolobotjha Moelelo wa lentswe:
• Nehelana ka mohopolo le ho o • Mehopolo ya sehlooho le ya
sireletsa Tshebetso ya ho bala: tshehetso O ritsitseng,
• Nehelana ka ditlhaselo ka dintlha • Pele ho ho bala (Hlahisa tema) • Mmapa wa monahano bakeng sa ho wa bonono,
• Nakong ya ho bala (makgetha a hlophisa mehopolo ka tatelano
• Diqeto Poeletsomodumo, asonense,
BEKE YA tema) • Nehelana ka moqoqo bakeng sa
• Ngola dinoutso mothofatso,
5-6 • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, tekanyetso
• Buisanang le ho arolelana dinoutso bapisa, fapanya, lekola) Matshwao a puo le mopeleto:
Tsepama hodima tshebetso ya ho
Nka karolo dipuisanong Dithothokiso ngola dipaterone tsa mopeleto
• Melao ya tshebediso ya puo debeiting • Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, ngola
• Tshebediso ya puo
mekgabisopuo/karaburetso, raeme,
• Ho ngola mokgwaritso
• Hlahisa tshisinyo mme o e tshehetse morethetho
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho boeletsa mosebetsi
• Nehelana ka karabelo ya seo o se
baletsweng mela, mantswe, diratswana, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Fonte • Ho hlaola diphoso
• Bonketsisane
• Moelelo wa bonono
• Qeto • Ho nehelana
• Maikutlo
Ngola moqoqo ho latela mokgwa
• Mookotaba le molaetsa
tshebetso wa ho ngola
121
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
122 Ho bala/ho boha bakeng sa
kutlwisiso
(Ditema tse bohuwang le tse ngolwang)
Mawa
• Ho okola bakeng sa mehopolo ya
sehlooho
• ho tlodisa mahlo bakeng sa dintlha
tsa tshehetso
• Ho bala ka botebo
BEKE YA
• Ho akanya
5-6
• Ho etsa qeto ka moelelo wa mantswe
a sa tlwaelehang le ditshwantsho
• Mehopolo ya sehlooho le ya
tshehetso
• Sekgahla sa kgetho le ho siya
mantswe moelelong
• Sekgahla sa disebediswa tsa bonono
• Kakanyo le diqeto tsa mongodi
Ho kgutsufatsa tema
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a Ho bua le Ho mamela Tema ya dingolwa jwalo ka Tema ya kgokahano mohl. karete ya Mosebetsi o boemong ba lentswe:
SLKT
palekgutshwe, padi ya batjha/padi sememo, karete ya kamohelo
Mamela puo ka setho se Makgethi
hlomphehang setjhabeng • Makgetha a sehlooho a tema • Ditlhokeho, sebopeho, setaele,
ya dingolwa jwalo ka sebopeho, Mosebetsi boemong ba polelo:
ntlhakemo
• Tshebediso ya puo mophetwa, ketsahalo, dayaloko, Tlhaloso ya seratswana; kgetho
poloto, kgohlano, boitshetleho, • Sepheo ka bamamedi le maemo a
• Leeme le ho nka lehlakore ya seratswana; ho hlophiswa ha
sebaka, mophethi, sehlooho nako eo
seratswana.
• Ho tadima dintho ka lehlakoreng le
Tshebetso ya ho bala: • Kgetho ya mantswe, tlhaloso e
le leng Moelelo wa lentswe:
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema) nepahetseng
• Sehalo Lentswe le le leng bakeng sa polelwana
• Nakong ya ho bala (makgetha a • Sebopeho sa polelo, bolelele le
• Puo le matla tema) mefuta Matshwao a puo le mopeleto:
BEKE YA
• Araba dipotso • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, Tsepama hodima tshebetso ya ho dipaterone tsa mopeleto
7-8 bapisa, fapanya, lekola) ngola
Puo e hlophisitsweng
Dithothokiso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
Baithuti ba etsa dipatlisiso kapa
• Makgetha a sehlooho a thothokiso ngola
diphuputso e le mosebetsi wa
boitokisetso. • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso
mekgabisopuo/karaburetso, raeme,
• Melao ya ho nehelana morethetho • Ho boeletsa mosebetsi
• Puo ya mmele • Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
mela, mantswe, diratswana, • Ho hlaola diphoso
• Selelekela le maphethelo
• Fonte
• Tshebediso ya puo • Ho nehelana
• Moelelo wa bonono
Iketsetse karete ya sememo le
• Maikutlo
karabelo ya yona
• Mookotaba le molaetsa
123
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
124 Ho bala/ho boha bakeng sa
kutlwisiso
• (Ditema tse bohuwang le tse
ngolwang)
• Ho okola bakeng sa mehopolo ya
sehlooho ho tlodisa mahlo bakeng sa
dintlha tsa tshehetso
• Ho bala ka botebo
• Ho akanya
BEKE YA • Ho etsa qeto ka moelelo wa mantswe
a sa tlwaelehang le ditshwantsho
7-8
• Mehopolo ya sehlooho le ya
tshehetso
• Maikutlo a hao
• Kgutsufatso
• Sekgahla sa kgetho le ho siya
mantswe moelelong
• Sekgahla sa disebediswa tsa bonono
• Sekgahla sa dithekniki tse bohuwang
• Maikutlo le diqeto tsa mongodi
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
SLKT Mawa a Ho bua le Ho mamela Bala tema ya sengolwa e kang Tema ya kgokahano mohl. dayaloko Mosebetsi o boemong ba lentswe:
terama
Ho pheta pale • Kgetho ya mantswe, Maetsi
• Makgetha a sehlooho a tema ya
• Ela hloko tse latelang: bokgoni bah • Lentswe la motho le setaele Mabotsi, masupi, maemedi
dingolwa: jwalo ka mophetwa,
o bua, sehalo, qapodiso, tempo,
ketsahalo, dayaloko, poloto, • Tlhaloso e nepahetseng Mosebetsi boemong ba polelo:
sehalo, ho sheba batho mahlong, ho
kgohlano, boitshetleho, sebaka,
itlhahisa, matshwao • Sehalo Tshebetso, tatelano ya sebaka, tatelano
mophethi, sehlooho
ya dintho tse bohlokwa, seratswana se
• Melao ya tshebediso ya puo le • Mehopolo ya sehlooho le ya
Tshebetso ya ho bala: kwalang
makgetha a pale tshehetso
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema) Moelelo wa lentswe:
Dayaloko : Etsa bonketsisane ba • Mmapa wa monahano bakeng sa ho
dayaloko • Nakong ya ho bala (makgetha a hlophisa mehopolo ka tatelano Lentswe le le leng bakeng sa polelwana
tema)
• Tshebediso ya puo • Nehelana ka moqoqo bakeng sa Matshwao a puo le mopeleto:
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso, tekanyetso
• Ho sielana sebaka dipaterone tsa mopeleto
bapisa, fapanya, lekola)
Tsepama hodima tshebetso ya ho
• Puo ya mmele
Dithothokiso ngola
• Makgetha a tema
• Makgetha a sehlooho a thothokiso • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
ngola
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso,
BEKE YA mekgabisopuo/karaburetso, raeme, • Ho ngola mokgwaritso
morethetho
9-10 • Ho boeletsa mosebetsi
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso,
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
mela, mantswe, diratswana,
• Ho hlaola diphoso
• Fonte
• Ho nehelana
• Moelelo wa bonono
Ngola lenanetsamaiso le metsotso
• Maikutlo
ho latela mokgwa tshebetso wa ho
Mookotaba le molaetsa ngola
Tekokutlwisiso ya ho bala: (tema ho
tswa dingolweng tse baletsweng)
• Ho okola, ho tlodisa mahlo, ho bopa
setshwantsho sa monahano
• Ho bala ka botebo
• Ho iketsetsa qeto
• Moelelo wa mantswe
125 • Ntlhakemo ya mongodi
• Ntlha le mohopolo
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
• Moelelo o patehileng
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 2
126
Puo e hlophisitsweng/bonketsisane/ngangisano/ Moqoqo wa tlhaloso/phetelo/moqoqo o tebisang maikutlo/wa Temakutlwisiso le Tshebediso ya Puo
puisano ka CV/wili/testamente kgang
CV le lengolo le e felehetsang
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
KEREITE YA 9 KOTARA YA 4
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
SLKT
Tekokutlwisiso e mamelwang Tema ya sengolwa e kang Tema e telele ya kgokahano mohl. Mosebetsi o boemong ba lentswe:
• Arabela ka hlokolosi ditema tse palekgutshwe, padi ya batjha/padi Lengolo la kopo (la semmuso) Maetsi
fapaneng • Makgetha a sehlooho a tema ya • Sebopeho se nepahetseng Mosebetsi boemong ba polelo:
• Mamela bakeng sa tlhahisoleseding e dingolwa : jwalo ka mophetwa, • Sepheo
diketsahalo, dayaloko, poloto, Puosebui le puopehelo.
ikgethileng • Mehopolo ya sehlooho le ya
kgohlano, boitshetleho, sebaka, Boetsi le boetsuwa
• Mamela le ho natefelwa ke dipale tsa mophethi, sehlooho tshehetso
diphoofolo le dithaetlele Moelelo wa lentswe:
Tshebetso ya ho bala: • Tatelano e lokelang ya dipolelo
• Araba dipotso Phetapheto, sleng, jakone
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema) • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa
Tsamaiso ya dikopano momahano Matshwao a puo le mopeleto:
• Nakong ya ho bala (makgetha a
• Bonketsisane • Sebedisa mefuta e fapaneng ya Dipaterone tsa mopeleto.
tema)
• Melao ya tshebediso ya puo dipolelo, bolelele le dibopeho
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
• Ho sielana sebaka bapisa, fapanya, lekola) Tsepama hodima tshebetso ya ho
ngola
• Tshebediso ya puo Dithothokiso
• Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
• Ho se dumellane kopanong • Makgetha a sehlooho a thothokiso ngola
• Selelekela le maphethelo • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso
BEKE YA mekgabisopuo/karaburetso, raeme,
morethetho • Ho boeletsa mosebetsi
1-2
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
mela, mantswe, diratswana, • Ho hlaola diphoso
• Fonte • Ho nehelana
• Moelelo wa bonono Ngola lengolo la kopo
• Maikutlo
• Mookotaba le molaetsa
Tekokutlwisiso ya ho bala: (tema ho
tswa dingolweng tse baletsweng)
• Ho okola, ho tlodisa mahlo, ho bopa
setshwantsho sa monahano
• Ho bala ka botebo
• Ho iketsetsa qeto
• Moelelo wa mantswe
• Ntlhakemo ya mongodi
127 • Ntlha le mohopolo
• Moelelo o patehileng
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
128 Mawa a Ho bua le Ho mamela Ditema tsa sengolwa tse kang Ditema tsa kgokahano Mohl. diimeili Mosebetsi o boemong ba lentswe:
Tekokutlwisiso e mamelwang palekgutshwe, padi ya batjha/padi • Sebopeho se nepahetseng Mabitsobitso, botona le botshehadi,
(sebedisa dayaloko e rekotilweng) • Makgetha a tema ya dingolwa: jwalo • Sepheo mabitsorarane
• Mamela puisano ka mophetwa, diketsahalo, dayaloko, Mosebetsi boemong ba polelo:
poloto, kgohlano, boitshetleho, • Mehopolo ya sehlooho le ya
• Ngola dinoutso sebaka, mophethi, sehlooho tshehetso Tsamaiso, sebaka, tatelano ya dintho
-- Puo le matla • Tshebediso ya puo tse bohlokwa, seratswana se kwalang
Tshebetso ya ho bala:
-- Sehalo • Bothothokisi Moelelo wa lentswe: Ho tadima dintho
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema) ka lehlakoreng le le leng, leeme, ho nka
-- Maikutlo • Nakong ya ho bala (makgetha a • Tatelano e lokelang ya dipolelo lehlakore, maikutlo
-- Selelekela le maphethelo tema) • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa Matshwao a puo le mopeleto:
• Araba dipotso • Kamorao ho ho bala (araba dipotso, momahano
dipaterone tsa mopeleto
bapisa, fapanya, lekola) • Sebedisa mefuta e fapaneng ya
Puisano ya Foramo/puisano ya Dikgutsufatso –
phanele/puisano ya sehlopha Dithothokiso dipolelo, bolelele le dibopeho
Tsepama hodima tshebetso ya ho Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso
• Bonketsisane • Makgetha a sehlooho a thothokiso di sa etse moelelo. (Initialism)
ngola
• Foramo/dipuisano Melao ya • Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, Ditlhaku tse kgolo tse qalang mabitso
tshebediso ya puo mekgabisopuo/karaburetso, raeme, • Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
ngola empa di etsa moelelo (acronym)
BEKE YA morethetho
• Ho sielana sebaka Mabitso a kgaolwang ho a kgutsufatsa
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, • Ho ngola mokgwaritso
3-4 • Tshebediso ya puo mme a sebediswa le ho nkwa a se a le
mela, mantswe, diratswana, • Ho boeletsa mosebetsi jwalo (clipped)
• Ho se dumellane dipuisanong
• Fonte • Ho bala hape bakeng sa ntlafatso Mantswe a kgaolwang hore a be
• Selelekela le maphethelo
• Moelelo wa bonono • Ho hlaola diphoso mokgutshwane feela (truncation)
Dihlopha di bua ka ditaba tsa jwale tse
• Maikutlo • Ho nehelana Kgutsufatso
kgahlisang.
• Mookotaba le molaetsa Ngola imeile ho latela mokgwa wa
tshebetso wa ho ngola
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Tekokutlwisiso ya ho bala/ho boha :
(tema ya dimediya tse ngata kapa e
bohuwang jwalo ka dikhathunu kapa
papatso)
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
• Ho okola, ho tlodisa mahlo, ho bopa
setshwantsho sa monahano
• Ho bala ka botebo
• Ho iketsetsa qeto
• Moelelo wa mantswe
• Ntlhakemo ya mongodi
• Ntlha le mohopolo
• Moelelo o patehileng
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
Mawa a Ho bua le Ho mamela Ditema tsa dingolwa tse kang Tema ya kgokahano Mosebetsi o boemong ba lentswe:
SLKT
palekgutshwe, padi ya batjha/padi
Bonketsisane Mohl. obitjhuwari/ho ngola dayaring/ Maetsi le mabitso
• Makgetha a sehlooho a tema ya karete ya sememo
• Maemo a bontshwa ka ho hlaka Mosebetsi boemong ba polelo:
dingolwa: jwalo ka mophetwa,
• Sebopeho se nepahetseng
• Baphetwa ba arolwa ka ho hlaka diketsahalo, dayaloko, poloto, Tlhaloso: sesosa le ditlamorao
kgohlano, boitshetleho, sebaka, • Sepheo
• Puo e amana le maemo a hlahiswang Moelelo wa lentswe:
mophethi, sehlooho
• Mehopolo ya sehlooho le ya
• Bonketsisane bo bontsha kgato e Ho sutha ha moelelo, ho sebedisa
Tshebetso ya ho bala: tshehetso
lokelang ho nkwa maemong a itseng puo bakeng sa sepheo se ikgethileng,
• Pele ho ho bala (Hlahisa tema) • Tshebediso ya puo lentswe le le leng bakeng sa polelwana
Puisano
• Nakong ya ho bala (makgetha a • Rejistara Matshwao a puo le mopeleto:
• Etsa qeto ka maemo a lokelang le
tema)
sehlooho • Tatelano e lokelang ya dipolelo Dipaterone tsa mopeleto.
• Kamorao ho ho bala (araba dipotso,
• Melao ya ho bua ya tshebediso ya • Sebedisa makopanyi ho nnetefatsa
bapisa, fapanya, lekola)
BEKE YA puo momahano
Dithothokiso
5-6 • Puo le matla • Sebedisa mefuta e fapaneng ya
• Makgetha a sehlooho a thothokiso dipolelo, bolelele le dibopeho
• Ditshwayi tsa puo
• Sebopeho sa ka hare sa thothokiso, Tsepama hodima tshebetso ya ho
mekgabisopuo/karaburetso, raeme, ngola
morethetho
• Ho etsa moralo/ Boitokisetso ba ho
• Sebopeho sa ka ntle sa thothokiso, ngola
mela, mantswe, diratswana,
• Ho ngola mokgwaritso
• Fonte
• Ho boeletsa mosebetsi
• Moelelo wa bonono
• Ho bala hape bakeng sa ntlafatso
• Maikutlo
• Ho hlaola diphoso
• Mookotaba le molaetsa
• Ho nehelana
Ngola obitjhuwari/ngola dayaring/
ngola karete ya sememo o latela
tshebetso ya ho ngola
129
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIBOPEHO LE MELAO YA
bokgoni HO MAMELA LE HO BUA HO BALA LE HO BOHA HO NGOLA LE HO NEHELANA
TSHEBEDISO YA PUO
130 Tekokutlwisiso ya ho bala: (tema ho
tswa dingolweng tse baletsweng)
• Ho okola, ho tlodisa mahlo, ho bopa
setshwantsho sa monahano
• Ho bala ka botebo
BEKE YA • Ho iketsetsa qeto
5-6 • Moelelo wa mantswe
• Ntlhakemo ya mongodi
• Ntlha le mohopolo
• Moelelo o ipatileng
Ngola kgutsufatso ka dintlha kapa ka
diratswana
Mawa a Ho bua le Ho mamela Ho bala le Ho boha: Ho ngola: Mosebetsi o boemong ba lentswe:
Ho boeletsa Ho boeletsa makgetha a sehlooho, Ho boeletsa ho ngola ditema Ho boeletsa
Dibopeho le Melao ya Tshebediso ya
Ho boeletsa mokgwa wa tshebetso Mosebetsi boemong ba polelo:
BEKE YA Puo
ya ho ngola
Ho boeletsa
7-8
Moelelo wa lentswe:
Lentswe le le leng bakeng sa polelwana
Matshwao a puo le mopeleto:
Dipaterone tsa mopeleto.
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mesebetsi ya Tekanyetso LE YA MAKGAOLAKGANG YA KOTARA YA 4
BEKE YA
SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Tlhahlobo ya Makgaolakgang
9-10
Ngangisano/Inthaviu/Puisano/Puo e hlophisitsweng/Puo e sa hlophiswang/Foramo/Puisano ya Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo
sehlopha/phanele/Temakutlwisiso e mamelwang/tsamaiso ya kopano
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya Puo le Dingolwa (dihora tse 2)
Pampiri ya 3: Ho ngola (hora e le 1)
Pampiri ya 4: Ho araba dingolwa (hora e le 1)
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KAROLO YA 4: TEKANYETSO Puo ya Lapeng
4.1 SELELEKELA
Tekanyetso ke tshebetso e radilweng, e tswelang pele ya ho hlwaya, ho bokelletsa le ho fumana moelelo wa
tlhahisoleseding ka phihlello ya baithuti, ho sebediswa mefuta e fapaneng ya tekanyetso. Tshebetso ena e latela
mehato e mene: ho hlahisa le ho bokelletsa bopaki ba phihlello; ho lekola le ho hlahloba bopaki bona; ho rekota
diphumano le ho sebedisa tlhahisoleseding ena ho utlwisisa boemo ba moithuti le ho mo thusa kgolong ya hae ka ha
ho ntlafatswa tshebetso ya ho ithuta le ho ruta.
Tekanyetso e lokela ho ba mekga e mmedi, e leng eo e seng ya semmuso (tekanyetso e tsepamisitseng hodima
tshebetso ya ho ithuta) le wa semmuso (tekanyetso ya se thutilweng). Mekgeng ena e mmedi baithuti ba lokela ho
nehwa tlaleho hore ba tle ba ntlafatse ho ithuta ha bona.
Tekanyetso dipuong e tswela pele le ho tshehetsa kgolo le ntshetsopele ya baithuti. Ke mokokotlo wa ho ruta le ho
ithuta jwalo ka ha e fana ka katleho ho ho ruta le ho ithuta. E lokela ho kenyelletswa ho ruteng le ho ithuteng ho ena
le le hore e ikgetholle. Ho tswela pele, tekanyetso e kopantseng mefuta e fapaneng ya ditho tsa puo e lokela ho
sebediswa. Mohlala, re ka qala ka ho bala sekotwana mme re etse temakutlwisiso. Dipotso tse lekolang tsebo ya
puo di ka botswa ho itshetlehilwe temeng yona eo. Ka morao ho ho bala tema baithuti ba ka araba dipotso, mohlala
ka ho ngola lengolo ka dintho tse hlahisitsweng temeng, kapa ho ngola karabelo ka boiqapelo dikahareng tsa tema.
Ho akaretsa mosebetsi ona, dipuisano di ka etswa ka sehlooho mme ka tsela ena re tla be re entse bokgoni ba puo
kaofela ka mosebetsi o le mong o kopantseng dintho kaofela.
Ho lekanyetsa bokgoni bo fapaneng ba puo ha bo a lokela ho shejwa eka ke mosebetsi o ikemetseng empa e
le mosebetsi o kopaneng. Diruburiki tsa tekanyetso di lokela ke hona ho hlahloba bokgoni bo fapaneng ba puo
mesebetsing e fanweng.
Bokgoni ba baithuti ba ho mamela, bokgoni ba tsa molomo, ba ho araba dipotso, ho nka karolo dipuisanong le
bokgoni ba ho rekota tse ngotsweng bo lokela ho lekolwa letsatsi le letsatsi ha ho hlokeha.
Ke taba ya bohlokwa hape, hore kutlwisiso ya baithuti ka seo ba se baling e lekolwe, ho se lekolwe feela bokgoni ba
ho elellwa le ho hopola mantswe. Tekanyetso ya ho bala le yona e lokela ho tswa kgafetsa e se be ntho e etswang
hang feela e be ho fedile. Tekanyetso ya semmuso ya ho bala e tsepamisitswe ho ho balla hodimo mmoho le
mesebetsing e thusang ho bontsha hore moithuti o utlwisisitse ho le ho kae, mohlala, ho pheta pale hape kapa ho
araba dipotso.
Tekanyetso ya mosebetsi o ngolwang e tla tsepamisetswa haholo bokgoning ba moithuti ba ho fetisa moelelo, le
hore ba ngotse ka nepo ho le hokae, mohlala, dibopeho tsa puo le tshebediso e nepahetseng, mopeleto le qapodiso.
Tekanyetso yohle e lokela ho elellwa hore ho ithuta puo ke tshebetso le hore baithuti ba k eke ba hlahisa karolo ya
sengolwa e nepahetseng ka ho phethahala lekgetlo la pele. Ka hoo he, mehato e fapaneng ya tshebetso ya ho ngola
e lekolwe le yona.
Ha o fana ka mosebetsi wa tekanyetso ya semmuso, ho tla ba le ho tsepama ho bokgoni bo itseng, mohlala,
ho mamela le ho bua, ho bala kapa ho ngola. Le ha hole jwalo, ho rutwa ha puo e le tshebetso ya e hokelang,
bokgoni bo fetang bonngwe bo tla sebediswa mesebetsing ena. Dibopeho tsa puo di lokela ho lekolwa maemong.
Ho tshwanelwa ho etswa bonnete bah ore tekanyetso ha se e ngolwang feela, empa e dumelle le mosebetsi o
etswang le tsa molomo. Ke taba ya bohlokwa ho lekola seo baithuti ba se utlwisisang e seng seo ba se tsebang ka
hlooho, ka hoo lekola bokgoni maemong kahohlehohle, mohlala, baithuti ba ka peleta mantswe ohle ka nepo tekong
SLKT 131
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
e ngotsweng ka Labohlano, empa nab a ka tseba ho sebedisa ona mantswe ao ka nepo ha ba ngola/rekota ditaba
tsa bona kapa pale?
Ho ruta le ho lekola dipuo ho lekola ho fana ka sebaka sa ho kenyelletsa baithuti bohle, mme mawa a lokela ho
fumanwa bakeng sa ho thusa bohle ho fihlella le ho hlahisa ditema tsa puo.
Lenane la tekanyetso le dumella tekanyetso ya ho qetela e ka nkang sebopeho sa teko kapa tlhahlobo mafelong
a kotara e nngwe le e nngwe. Mosebetsi oo tekanyetso e etswang ho ona o tshwanetse o be o entswe ka kotara.
Mesebetsi ya tekanyetso e lokela ho hlahisa dikgato tse fapaneng tsa kutlwisiso ho netefatsa hore e amohelehile.
4.2 Tekanyetso e seng ya semmuso kapa ya tsatsi le leng le le leng
Sepheo sa tekanyetso ya ho ithuta e etswang tsatsi le leng le leng ke ho bokelletsa tlhahisoleseding ena e ka
sebediswa ho tlisa ntlafalo ho ithuteng ha bona.
Tekanyetso eo e seng ya semmuso e sebediswa kamehla (letsatsi le leng le leng) e sebedisetswa ho laola kgatelopele
ya moithuti. Hona ho etswa ka ho ba lekola kapa ho boha se etswang ke moithuti, ho tshwara dipuisano, dipontsho tseo
ba di etsang, dikopano tsa moithuti-le-titjhere, dipuisano tseo e seng tsa semmuso tsa ka phaposing, jj. Tekanyetso
eo e seng ya semmuso ke ntho e bonolo feela jwalo ka ho emisa mahareng a thuto o lekola baithuti kapa o buisana le
baithuti ka hore na thuto e tsamaya jwang. Tekolo ya bokgoni ba puo e tla etswa ka mekgwa ya ho boha se etswang
ke moithuti, dihlakiso tse ngolwang, mesebetsi ya tsa molomo le nehelano, diteko tse ngolwang, ho balla hodimo le
mefuta e meng ditekolo. Tekanyetso eo seng ya semmuso e sebedisetswe ho fa baithuti tlalehopoeletso le ho ithuta
e etswang ka phaposing, hape o ka sebedisa mesebetsi ya hao ya ho ithuta e mengata ho lekola baithuti ka tsela
eo e seng semmuso. Ka nako e nngwe o ka hloka ho rala kgafetsa tekanyetso ya mefuta e itseng ya mesebetsi ho
kgothatsa baithuti ba hao ho ithuta ka thata, jwalo ka ditema tsa mopeleto. E se ke ya nkuwa e arohane le mesebetsi
ya ho ithuta e etswang ka phaposing. Titjhere a ka tshwaya kapa baithuti ka bobona ba ka itshwaela mesebetsi ena
ya tekanyetso.
Ho sisinngwa hore ho sebediswe beke tse pedi tse qalang tsa kotara ho etsa tekanyetso ya motheo ho baithuti.
Titjhere o lokela ho sebedisa mesebetsi e fanweng ho moralo wa ho ruta bekeng tse pedi tse qalang ho etsa
tekanyetso ena.
Boitekolo le tekolo ka moithutimmoho di etsa hore baithuti ba ikakgele ka setotswana mesebetsing ya tekanyetso.
Hona ho bohlokwa hobane ho dumella baithuti ho ithuta ho tswa ho le bontsha kapa ho hadimola ka tshebetso ya
bona. Sephetho sa tekanyetso eo e seng ya semmuso ha se hlokwe ho rekotwa ntle le haeba titjhere o batla ho etsa
jwalo. Mohlomong titjhere a ka lakatsa ho ba le rekoto ya hae eo e seng ya semmuso ho bona hore na moithuti ka
mong kapa ya itseng o ntse tsamatsamaya jwang thutong ena le ho thusa ho rala ka nepo ho etsa bonnete ba hore
baithuti ba fumana bokgoni le kutlwisiso e hlokahalang. Diphetho tsa tekanyetso eo e seng ya semmuso ya kamehla
ha di sebediswe bakeng sa kgatelopele ya moithuti le ho nehelana ka mangolo a thuto.
4.3 Tekanyetso ya semmuso
Mesebetsi yohle ya tekanyetso e bopang lenaneo la tekanyetso ya semmuso ya selemo e nkwa e le Tekanyetso
ya Semmuso. Mesebetsi ya Tekanyetso e tshwauwa le ho rekotwa semmuso ke titjhere bakeng sa kgatelopele le
nehelano ya lengolo la semmuso. Mesebetsi yohle ya tekanyetso ya semmuso e lokelwa ke ho lekanyetswa ho
netefatsa hore ke ya boleng bo hlokehang le ho netefatsa hore maemo ke a nepahetseng.
Tekanyetso ya semmuso e neha botitjhere tsela e molaong e latelang mehato e itseng ya ho lekola kgatelopele ya
132 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
baithuti kereiteng le thutong e itseng. Mehlala ya tekanyetso ya semmuso e kenyeletsa diteko, ditlhahlobo, mesebetsi
ya matsoho, diprojeke, nehelano ya mesebetsi ya tsa molomo, dipontsho (jwalo ka ho pheta pale, ho nyalanya),
diketsahalo (jwalo ka tshwantshiso) meqoqo, ho nka karolo mesebetsing ya tsa molomo (jwalo ka dipuisano
(dayaloko), dingangisano, le dipuisano, mesebetsi e ngolwang (jwalo ka ho tlatsa maqephe a tshebetso, ho ngola
dirapa kapa mefuta e meng ya ditema) jj.
Sepheo sa ho rala Lenane La Tekanyetso (LLT) ke ho nnetefatsa hore tekanyetso e amohelehile, e a tshepeha,
tekatekano le ho lekana ha tekanyetso ka ho fana ka tataiso e hlalosehileng mefuteng ya mesebetsi le dipersente
tseo ho fanweng ka tsona bokgoning bo bong le bong ba puo ka hara mosebetsi. E thusa hape ho etsa tsepamiso
ya tekanyetso, ho bolela hore mokgwa oo mesebetsi e tshwanetseng ho etswa ka teng.
Ho tekanyetso ya semmuso, re sebedisa dimemorandamo, diruburiki, manane a tekolo le dikala tse reitang ekasitana
le disebediswa tse ding tsa tekanyetso tse loketseng ho sheba, le ho lekola maemo a baithuti a kutlwisiso le bokgoni.
Kgetha sesebediswa sa tekanyetso se loketseng hantle mofuta wa mosebetsi o tla lekolwa. Mohlala, ruburiki e
lokile ho feta memorandamo bakeng sa serapa sa bongodi ba boiqapelo. Memorandamo e loketse hantle teko ya
mopeleto kapa mosebetsi wa temakutlwisiso.
4.3.1 Ditlhoko tsa Tekanyetso ya semmuso tsa Puo ya Lapeng
Mesebetsi ya Tekanyetso e tshwanetse ho lekola mefuta ya dikarolo ya tsa bokgoni ba puo ho etsa hore dikarolo
tsa sehlooho di tla lekolwa ho ya ka kotare le selemo ho pota. Matitjhere a tshwanetse ho nnetefatsa hore dikarolo
tsena di ile tsa lekolwa tekanyetsong e seng ya semmuso le hore baithuti ba fuwe tekolopoeletso pele ba ka lekolwa
semmuso.
Tekanyetso yohle Mokgahlelong o Phahameng ke ya ka hare.
Lenane la Tekanyetso ya semmuso bakeng sa Dikereite tsa 7-9 e na le Mesebetsi ya Tekanyetso e (11), e etsang
diperesente tse 100. Tekanyetso e etswang sekolong ke diperesente tse 40 ha tekanyetso ya mafelo a selemo e le
diperesente tse 60.
Tekanyetso e etswang sekolong (40%)
Mokgahlelo o Phahameng o na le Mesebetsi ya Tekanyetso e leshome (10) bakeng sa tekanyetso e etswang
sekolong. Mesebetsi ya Tekanyetso e hlophilwe ka mokgwa o latelang:
• Kereite ya 7- mesebetsi ya molomo e 4, mesebetsi e ngolwang e 2, diteko tse 3 le tlhahlobo ya bohare ba
selemo e 1.
• Kereite ya 8 - mesebetsi ya molomo e 4, mesebetsi e ngolwang e 3, diteko tse 2 le tlhahlobo ya bohare ba
selemo e 1.
• Kereite ya 9 -mesebetsi ya molomo e 4, mesebetsi e ngolwang e 3, diteko tse 2 le tlhahlobo ya bohare ba
selemo e 1.
Tlhahlobo ya makgaolakgang (60%)
Hlahlobo ya makgaolakgang e na le mesebetsi ya molomo le e ngolwang. Mesebetsi ya molomo, e leng Pampiri ya
1, ke diperesente tse 20.8%. Peresente e lokela ho hlaha ho mesebetsi ya molomo e mene e nkilweng mahareng a
selemo. Mesebetsi e ngolwang, e lokelwang ho tsamaiswa tlasa maemo a laolwang, e na le dipampiri tse pedi (2) le
tse tharo (3) ka nako e le nngwe bakeng sa Dikereite tsa 7 le 8, mmoho le Kereite ya 9.
SLKT 133
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Dikereite tsa 7 le 8
• Pampiri ya 2 – Temakutlwisiso le Thutapuo maemong, le Ho araba dingolwa
• Pampiri ya 3 – Ho ngola (Dingolwa, Moqoqo le Ditema tsa kgokahano)
Dikereite tsa 9
• Pampiri ya 2 – Temakutlwisiso le Thutapuo maemong
• Pampiri ya 3 – Ho ngola (Dingolwa, Moqoqo le Ditema tsa kgokahano)
• Pampiri ya 4 – Ho arabA dingolwa
4.3.2 Mefuta ya mesebetsi ka kotara
Mefuta ya tekanyetso e sebedisitsweng e be e tshwanelang dilemo le boemo ba kgatelopele bo loketseng. Ho bopa
mesebetsi ena ho kenyelletse dikahare tsa thuto le mefuta e fapaneng ya mesebetsi ho fihlela sephetho sa thuto.
Mosebetsi o mong le o mong wa tekanyetso ya semmuso o lokela ho akarelletsa dintlha tse latelang ka tatelano
ya bohlokwa e latelang ka tlase mona. E tshwanetse ho thehwa hodima tsebo le bokgoni tse entsweng kotareng.
Mehlala e fanweng mona ka tlase empa e le feela ho bontsha mefuta ya mesebetsi e ka botswang. Sebedisa meralo
ya kotara bakeng sa kereite e nngwe le e nngwe ho kgetha mefuta ya mesebetsi le bokgoni bo hlokehang bakeng
sa karolo e nngwe le e nngwe ya mosebetsi wa tekanyetso ya semmuso. Mohlala, ha eba o botsa sengolwa sa
bongodi ba boiqapelo kereiteng ya 7, kotara ya 1 mme o batla hore baithuti ba ngole thothokiso, o ka lebella hore ba
ngole dipolelo tsa bolelele bo lekaneng tse raemang; hobane e tla be e le seo o se rutileng. Ha o botsa ka tema ya
tlhahisoleseding kotareng ya pele, ba tla tshwanela ho ngola ba sebedisa foreime e nepahetseng. Jwalo ka ha feela
ho Ho mamela le Ho bua, o ke ke wa kopa baithuti ba kereite ya 7, Kotareng ya 1, ho ngola kapa ho fana ka puo e
kgutshwane, hobane seo se rutwa ha mmamorao.
Tekanyetso ya semmuso e lokela ho fana ka sebaka sa dikgato tse fapaneng tsa monahano jwalo ka ha di bontshitswe
ka tlase. Mefuta e fapaneng ya dipotso jwalo ka ho kgetha karabo e nepahetseng, tse kwalehileng, dipotso tsa ho
bapisa le dipotso tsa tse totobetseng di lokela ho sebediswa.
Papetla ya 1
Dikgato tsa Persente ya
Mosebetsi
boiphihlelo mosebetsi
Totobetseng/ Dipotso tse amang tlhahisoleseding e boletsweng ka ho otloloha temeng.
otlolohileng
• Bolela dintho/batho/dibaka/matshwao a...
(Kgato ya 1)
• Hlahisa dintlha/mabaka/mehopolo ... Kgato ya 1 le 2:
• Hlwaya mabaka/batho/sesosa ... 40%
• Lokodisa dintlha/mabitso/mabaka...
• Hlalosa tulo/motho/mophetwa ...
• Pheta ketsahalo/se ileng sa hlaha/se hlahetseng ...
Ho hlophisa Dipotso tse qosang baithuting ho sekaseka, ho qhaqha le ho tlamahanya kapa ho
botjha hlophisa botjha ha tlhahisoleseding e hlahisitsweng temeng ka ho otloloha.
(Kgato ya 2) • Akaretsa dintlha/mehopolo ya sehlooho…
• Hlophisa matshwao a tshwanang a …
• Hlahisa ho tshwana/ho fapana ha …
• Fana ka setshwantsho/mabalankwe a …
134 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Dikgato tsa Persente ya
Mosebetsi
boiphihlelo mosebetsi
Akanyang Dipotso tse qosang moithuti hore a sebetsane le tlhahisoleseding e boletsweng
temeng jwalo ka ha a itemohela yona ka sebele/botho ba hae.
(Kgato ya 3) Kgato ya 3: 40%
• Hlalosa ntlha/mohopolo wa sehlooho…
• Bapisa mehopolo/ditjhadimo/diketsahalo…
• Sepheo/tlhadimo/tsotello/lebaka la mongodi/sebapadi/mophetwa ke sefe …
• Hlalosa sesosa le sephetho sa …
• Ketsahalo/puo/tlhahiso… e itseng e senola eng ka mopheti/mongodi/mophetwa
…
• Na o utlwisisa eng ka papiso/tshwantshiso/karaburetso, e ama kutlwiso ya hao
jwang...
• O nahana hore sephetho/tshusumetso ya ketsahalo… e tla ba sefe/efe
Ho lekola Dipotso tsena di amana le ho etsa dikahlolo mabapi le boleng/bohlokwa ba ntho. Di Dikgato tsa 4 le
kenyelletsa kahlolo mabapi le ditaba tsa nnete, bohlokwa ba ho itseng, etsa qeto 5: 20%
(Kgato ya 4)
hore na ke ntlha kapa mohopolo, bobe/botle ba ho itseng, kutlwahalo le mabaka,
dintho tse kang ho hlokeha kapa ho amoheleha ha diqeto le diketsahalo tse amang
dintlha tsa boitshwaro…
Kananelo (Kgato
ya 5) • Na o nahana hore se etsahetseng se bohlokwa/se a kgolweha/se ka
etsahala…?
• Na kgang e hlahiswang ke mongodi/sebui e a utlwahala/amoheleha/ke yona
qeto ya ditaba…?
• Buisana/sekaseka/seholla/tsenkolla ketsahalo/sepheo/mabaka/tjhadimo/,
tshusumetso …
• Na o dumellana le mohopolo/polelo/tlhahiso/moelelo …
• Ka tjhebo ya hao na mongodi/mopheti/o nepile ha a hatella hore … (tshehetsa
karabo ya hao/fana ka mabaka a karabo ya hao)
• Na boitshwaro/tjhadimo/ketso ya mophetwa e a amoheleha ho wena? Fana ka
lebaka la karabo ya hao.
• Na diketso/tjhadimo/ditabatabelo tsa mophetwa di senola eng ka botho ba hae,
ho tadinngwe bophelo ka kakaretso?
• Hlalosa o sekaseka/hlalosa/etsa ditlhahiso ka makgabane a hlahellang temeng
Sepheo sa dipotso tsena ke ho lekola tshusumetso e tlang kgopolong ka tema kapa
ho ananela botle ba tema ho moithuti. Mona ho tsepamiswa mohopolo karabelong
e tletseng maikutlo ho dikahare, ho ikamahanya le baphetwa kapa diketsahalo,
le ho arabela tsela eo mongodi a sebedisitseng puo ka yona (jwalo ka kgetho ya
mantswe le karaburetso).
• Hlalosa karabelo ya hao ya tema/ketsahalo/maemo/kgohlano/qaka…
• Na o utlwela mophetwa bohloko? Na ke ketso/qeto efe eo o neng o tla e nka/
etsa ha o ne o ka ba maemong ao na?
• Hlalosa/sekaseka tshebediso ya mongodi ya puo...
• Na setaele/selelekela/qetelo/dipapiso/karaburetso/tshebediso ya dibetsa tsa
bongodi kapa bothothokisi ba mongodi di fihletse sephetho? Manolla…
SLKT 135
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
4.4 LENANE LA TEKANYETSO.
Lenane la Tekanyetso le radilwe ka tsela eo Mesebetsi ya Tekanyetso e adilweng kateng ka hara kotare dithutong
tsohle sekolong.Lenane la Tekanyetso le lokelwa ho ralwa ke sekolo ho bontsha matsatsi ao mesebetsi e tla etswa
ka ona.
DITLHOKO TSA THUTO
Ditlhoko tsa ho rala mesebetsi di entswe ka diperesente. Moo lenane le bontshang 20% ya bokgoni ba puo ho bolela
hore kabo ya matshwao a ho qetela bakeng sa bokgoni boo ba puo e lokela ho ba diperesente tse 20 tsa matshwao
ohle, e seng matshwao a mashome a mabedi. Dikolo ha di hatellwe ho aba matshwao a itseng bakeng sa bokgoni
ba puo ha feela boima bakeng sa bokgoni bo bong le bo bong ba puo bo hlokomelwa ho ya ka kabo ya diperesente
lenaneng la tekanyetso. Mohlala, Kereiteng ya 4, teko ka tsebo ya puo e ka ba hodima matshwao a 50 kapa ho feta,
ha feela sekala sa matshwao se sa fete sekala se bontshitsweng lenaneng la tekanyetso.
Dipapetla tse latelang di nehelana ka ditlhoko tsa Tekanyetso ya Semmuso bakeng sa Dipuo tsa Lapeng:
Dipapetla tsa Lenane la Tekanyetso ya Semmuso
KEREITE YA 7
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 1
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi
MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 1
wa molomo
Pheta pale hape/buisana ka thothokiso/ Moqoqo wa tlhaloso/phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya Puo.
dayaloko/puisano ya sehlopha/phanele
Lengolo la setswalle/tekolobotjha/
dayaloko
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi MOSEBETSI WA 3: Tlhahlobo
MOSEBETSI WA 2: Teko ya 2
wa molomo ya Bohare ba Selemo.
Temakutlwisiso e mamelwang/ Dingolwa: Dipotso maemong. Tlhahlobo tsa Bohare ba Selemo.
ngangisano/puisano/puo e
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso,
hlophisitsweng/puo e sa hlophiswang/
Tshebediso ya Puo le Dingolwa.
puisano ya sehlopha ka ho fana ka
ditaelo Pampiri ya 3: Ho ngola: Moqoqo o le
mong le tema ya kgokahano
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi
MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 3
wa molomo
Bonketsiane - tsamaiso ya kopana/ Moqoqo wa tlhaloso/phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya Puo.
ho bala ho hlophisitsweng/ho bala ho
Lenanetsamaiso le metsotso. KAPA
sa hlophiswang/ho fana ka ditshupiso/
puisano ya foramo/phanele Dingolwa
Mesebetsi ya Tekanyetso le ya Makgaolakgang ya Kotara ya 4
MOSEBETSI WA 2:
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo
TLHAHLOBO YA MAKGAOLAKGANG
Ho bala hodimo/ngangisano/puisano ya sehlopha/puo e Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo
hlophisitsweng/puo e sa hlophiswang Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Thutapuo le Dingolwa
(Dihora tse 2)
Pampiri ya 3: Ho ngola (Hora e le 1)
136 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KEREITE YA 8
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 1
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa
MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 1
molomo
Puisano ka sehlopha - ditema Moqoqo wa phetelo/o tebisang Tshebediso ya puo le temakutlwisiso.
tse bohuwang/Temakutlwisiso e maikutlo
mamelwang/puo e hlophisitsweng/
Tlaleho/pehelo/raporoto/atikele ya
puisano ya foramo/sehlopha/inthaviu
koranta
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi MOSEBETSI WA 3: Tlhahlobo ya
MOSEBETSI WA 2: Ho ngola
wa molomo Bohare ba Selemo.
Temakutlwisiso e mamelwang/ Inthaviu/tema ya taelo/tekolobotjha ya Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo
ditshupiso/dipuisano tsa phanele/ pale.
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso,
foramo/ngangisano.
Tshebediso ya Puo le Dingolwa
Pampiri ya 3: Ho ngola
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi
MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 2
wa molomo
Bonketsiane - tsamaiso ya kopana/ Moqoqo wa tlhaloso/kgang Temakutlwisiso le Tshebediso ya Puo.
ho bala ho hlophisitsweng/ho bala ho
Lengolo la setswalle/ngangisano/
sa hlophiswang/ho fana ka ditshupiso/
dayaloko.
puisano ya foramo/phanele
Mesebetsi ya Tekanyetso le ya Makgaolakgang ya Kotara ya 4
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo MOSEBETSI WA 2: Tlhahlobo ya
Makgaolakgang
Ngangisano/puisano/puisano ya sehlopha/dayaloko Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso ya Puo le
Dingolwa (Dihora tse 2)
Pampiri ya 3: Ho ngola (Hora e le 1)
SLKT 137
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
KEREITE YA 9
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 1
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi
MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 1
wa molomo
Ho bala ho hlophisitsweng/puisano Moqoqo wa tlhaloso/phetelo Temakutlwisiso le Tshebediso ya Puo.
Lengolo la setswalle/tekolobotjha/
dayaloko
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 2
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi MOSEBETSI WA 3: Tlhahlobo ya
MOSEBETSI WA 2: Ho ngola
wa molomo Bohare ba Selemo.
Ho bala ho sa hlophiswang/puisano ya Tekolobotjha/dokumenthari/tsebiso/ Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo
foramo/sehlopha lenanetsamaiso le metsotso.
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso le
Tshebediso ya Puo. (Dihora tse 2)
Pampiri ya 3: Ho ngola (Hora e le 1)
Pampiri ya 4: Ho araba dingolwa. (Hora
e le 1)
Mesebetsi ya Tekanyetso ya Kotara ya 3
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi
MOSEBETSI WA 2: Ho ngola MOSEBETSI WA 3: Teko ya 2
wa molomo
Ho bala ho hlophisitsweng/puisano Moqoqo wa tlhaloso/phetelo/o tebisang Temakutlwisiso le Tshebediso ya Puo.
maikutlo/kgang
Tokomane ya boitsebiso le diphihlello e
nang le Lengolo la tlhaloso
Mesebetsi ya Tekanyetso le ya Makgaolakgang ya Kotara ya 4
MOSEBETSI WA 2:
MOSEBETSI WA 1: Mosebetsi wa molomo
Tlhahlobo ya Makgaolakgang
Ngangisano/inthaviu/puisano/puo e hlophisitsweng/puo e Pampiri ya 1: Mosebetsi wa molomo
sa hlophiswang.
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso le Tshebediso ya Puo. (Dihora tse 2)
Pampiri ya 3: Ho ngola (Hora e le 1)
Pampiri ya 4: Ho araba dingolwa. (Hora e le 1)
Mesebetsi ya Tekanyetso Kereiteng e nngwe le e nngwe.
Papetla ya 1: Kereite ya 7
Mosebetsi wa Semmuso
Nakong ya Selemo Tlhahlobo ya Makgaolakgang.
40% 60%
Tekanyetso e Etswang Sekolong Dipampiri tsa Tlhahlobo ya Makgaolakgang.
(TES)
40% 39.2% 20.8%
Mesebetsi e 10 ya Tekanyetso ya Tlhahlobo e ngolwang Mesebetsi ya Tekanyetso ya
Semmuso Molomo: Pampiri ya 1:
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso
• Mesebetsi e 4 ya molomo ya Puo le Dingolwa. Ho mamela
• Mesebetsi e 2 e ngolwang Pampiri ya 3: Ho ngola Ho bua
• Diteko tse 3 Ho bala
• Tlhahlobo e le 1 (bohare ba selemo) Mesebetsi ya molomo e entsweng hara
selemo e bopa karolo ya tekanyetso ya
makgaolakgang.
138 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Papetla ya 2: Kereite ya 8
Mosebetsi wa Semmuso
Nakong ya Selemo Tlhahlobo ya Makgaolakgang.
40% 60%
Tekanyetso e Etswang Sekolong Dipampiri tsa Tlhahlobo ya Makgaolakgang.
(TES)
40% 39.2% 20.8%
Mesebetsi e 10 ya Tekanyetso ya Tlhahlobo e ngolwang Mesebetsi Tekanyetso ya Molomo:
Semmuso Pampiri ya 1:
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso
• Mesebetsi e 4 ya molomo ya Puo le Dingolwa. Ho mamela
• Mesebetsi e 3 e ngolwang Pampiri ya 3: Ho ngola Ho bua
• Diteko tse 2 Ho bala
• Tlhahlobo e 1 (bohare ba selemo) Mesebetsi ya molomo e entsweng hara
selemo e bopa karolo ya tekanyetso ya
makgaolakgang.
Papetla ya 3: Kereite ya 9
Mosebetsi wa Semmuso
Nakong ya Selemo Tlhahlobo ya Makgaolakgang.
40% 60%
Tekanyetso e Etswang Sekolong Dipampiri tsa Tlhahlobo ya Makgaolakgang.
(TES)
40% 39.2% 20.8%
Mesebetsi e 10 ya Tekanyetso ya Tlhahlobo e ngolwang Mesebetsi ya Tekanyetso ya
Semmuso Molomo: Pampiri ya 1:
Pampiri ya 2: Temakutlwisiso, Tshebediso
• Mesebetsi e 4 ya molomo ya puo le Ho mamela
• Mesebetsi e 3 e ngolwang Pampiri ya 3: Ho ngola Ho bua
• Diteko tse 2 Pampiri ya 4: Ho araba dingolwa. Ho bala
• Tlhahlobo e le 1 (bohare ba selemo) Mesebetsi ya molomo e entsweng hara
selemo e bopa karolo ya tekanyetso ya
makgaolakgang.
SLKT 139
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Sebopeho sa Dipampiri tsa Tlhahlobo – Dikereiteng tsa 7-9
Sebopeho sa Dipampiri tsa Tlhahlobo (bohare ba selemo le makgaolakgang)
kereite ya 7 % kereite ya 8 % kereite ya 9 %
Pampiri ya 1: Mosebetsi wa Pampiri ya 1: Mosebetsi wa Pampiri ya 1: Mosebetsi wa
molomo: molomo: molomo:
Ho balla hodimo, ho mamela le Ho balla hodimo, ho mamela le Ho balla hodimo, ho mamela le
ho bua. 30 ho bua. 30 ho bua. 30
Pampiri ya 2: Tse ngolwang 30 Pampiri ya 2: Tse ngolwang 40 Pampiri ya 2: Tse ngolwang 30
Ho ngola – Moqoqo (20) le Ho ngola – Moqoqo (20) le Ho ngola – Moqoqo (20) le
ditema tsa kgokahano (10) ditema tsa kgokahano (10) ditema tsa kgokahano (10)
Pampiri ya 3: Tse ngolwang 40 Pampiri ya 3: Tse ngolwang 30 Pampiri ya 3: Tse ngolwang 30
Temakutlwisiso e balwang (15) Temakutlwisiso e balwang (15) Temakutlwisiso e balwang (10)
Puo maemong (15) Puo maemong (15) Puo maemong (15)
Ho araba dingolwa. (10) Ho araba dingolwa. (10) Kgutsufatso (matshwao a 10 a
fetolelwang ho 5%)
Pampiri ya 4: Ho araba 10
dingolwa. (10)
• Thothokiso
• Ditshomo
• Palekgutshwe
• Padi
• Tshwantshiso
(matshwao a 20 bakeng sa
sengolwa se seng le se seng a
fetolelwang ho 10%)
Mefuta ya tekanyetso e dumellane le dilemo tsa baithuti le kgato ya phihlello eo ba leng ho yona. Ha mesebetsi ya
tekanyetso e ralwa e lokela ho kenyelletsa dikahare tsa thuto mme e be le ditshebetso tse fapaneng tseo sepheo sa
tsona e leng ho fihlela diphetho tse behilweng tsa thuto.
Mesebetsi ya Tekanyetso e kenyelletsa dikgato tse batsi tsa boiphihlelo le bokgoni ba baithuti jwalo ka ha ho
bontshitswe tafoleng e latelang:
4.5 HO REKOTA LE HO TLALEHA
Ho rekota ke tshebetso eo ho yona titjhere a ngolang le ho boloka boemo ba phihlello ya moithuti mosebetsing wa
tekanyetso o itseng. Tshebetso ena e bontsha kgatelopele ya moithuti mabapi le ho fumana phihlello e boletsweng
Setatementeng sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso. Direkoto tsa diphihlello tsa moithuti di lokela ho fana ka
bopaki ba kgatelopele e kgopolong ya moithuti kereiteng eo a leng ho yona mmoho le ho tshwanela ha hae ho ya
kapa ho fetisetswa kereiteng e latelang. Direkoto tsa phihlello ya moithuti di lokelwa ho sebediswa hape ho netefatsa
kgatelopele e entsweng ke titjhere mmoho le baithuti tshebetsong ya ho ruta le ho ithuta
Ho tlaleha ke tshebetso ya ho tsebahatsa phihlello ya moithuti ho baithuti, batswadi, sekolo mmoho le ba bang ba nang
le seabo thutong ya moithuti. Phihlello ya moithuti e ka tlalehwa ka tsela tse mmalwa. Ditsela tsena di kenyelleditse
dikarete tsa tlaleho, dikopano tsa batswadi, matsatsi a ketelo sekolong, dikopano tsa batswadi-le-matitjhere, ho letsa
mohala, mangolo, lesedinyana la ka phaposing kapa la sekolo, jj.Matitjhere dikereiting kaofela ba tlaleha phihlello
ya moithuti thutong e itseng ka dipersente. Dikgato tse fapaneng mmoho le dipersente tse tsamaelanang le tsona di
bontshitswe Papetleng ka tlase mona.
140 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
DIKHOUTU LE DIPERSENTE TSA HO REKOTA LE HO TLALEHA.
KHOUTU TLHALOSO YA BOKGONI PERESENTE
7 Phihlello e babatsehang 80 – 100
6 Phihlello e kgabane 70 – 79
5 Phihlello e ntle. 60 – 69
4 Phihlello e mahareng 50 – 59
3 Phihlello e foofo 40 – 49
2 Phihlello e karolwana feela. 30 – 39
1 Ha ho phihlello 0 – 29
Matitjhere a tla rekota matshwao a nnete mabapi le mosebetsi ka mong ka ho sebediswa leqephe la ho rekota, mme
ba tlalehe diperesente mabapi le thuto kareteng ya tlaleho ya moithuti.
4.6 BOLEKANYETSI BA TEKANYETSO.
Ka bolekanyetsi ho bolelwa tshebetso e nnetefatsang hore mesebetsi ya tekanyetso e nepahetse ntlheng tsohle,
e a tshepahala, mme e ka amohelwa. Bolekanyetsi bo lokelwa ho etswa mekgeng yohle – sekolong, ke ba sedika
(distriki), profensi le ba lefapha la thuto la naha. Ho lokelwa hore ho hlophiswe mme ho be le ditshebetso tsa
bolekanyetsi tse fupereng dintlha tsohle, tse phethahetseng mme tse tla netefatsa le ho tiisa boleng ba tekanyetso
dithutong kaofela.
4.6.1 Tekanyetso ya Semmuso (TES)
• Diteko le Ditlhahlobo tsa dikereite tsa 7 le 8 di etswa bolekanyetsi ba ka hare. Moeletsi wa Thuto o lokela ho
lekola mesebetsi ya tekanyetso e mmalwa nakong eo a etetseng sekolong ka yona ho netefatsa boleng ba
mesebetsi le maemo a bolekanyetsi bo entsweng sekolong.
• Diteko le ditlhahlobo tsa kereite ya 9 di lokela ho etswa bolekanyetsi maemong a sedika le profensi.
Tshebetso ena e tla laolwa ke ba lefapha la thuto la profensi.
• Baeletsi ba Thuto ba etse bolekanyetsi ba diteko le dipampiri tsa ditlhahlobo tse seng kae pele di ngolwa ke
baithuti ho netefatsa boleng ba dipotso le ho tataisa matitjhere ka ho rala mesebetsi ena.
4.6.2 Mesebetsi ya molomo ya tekanyetso.
• Dikereite tsa 7 - 9: Mosebetsi wa molomo wa tekanyetso, o mong le o mong oo e leng karolo ya Lenaneo
la Tekanyetso o tshwanetswe o iswe bolekanyetsing ho hlooho ya lefapha pele baithuti ba o etsa. Matjhetre
jwale a ka lekanyetsa mesebetsi ya molomo.
• Moeletsi wa Thuto kapa Molekanyetsi ya rometsweng ho lefapha la thuto la profensi o tshwanela ho
lekanyetsa disampole tsa tekanyetso ya molomo nakong eo a etetseng sekolong ka yona ho netefatsa
maemo le boleng ba mesebetsi le tekanyetso ya ka hare.
• Molekanyetsi ya tswang ho lefapha la thuto la motheo o tshwanetswe ho lekanyetsa disampole tsa
tekanyetso ya molomo ho Kereite ya 9.
SLKT 141
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
4.7 KAKARETSO
Tokomane ena e balwe hammoho le ditokomane tse latelang:
4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R – 12; le
4.7.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R – 12.
142 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
LENANE LA MANTSWE LE DITLHALOSO TSA ONA
Akaretsa (paraphrase) – ho pheta mohopolo kapa tema hape, empa e behwa ka mantswe a mang (ka sepheo sa
ho e nolofatsa bakeng sa kutlwisiso.
Akeronime –lentswe le qapodisehang le bopilweng ka tlhaku/ditlhaku tse qalang lentswe la sehlooho kapa mantswe
a sehlooho polelwaneng (Mohl. Puo ya ho Ithuta le ho Ruta =PIR, FET = Further Education le Training)
Alithereishene/Poeletsamodumo – Bonono bo sebediswang dingolweng, haholoholo dithokong le dithothokisong;
Alithereishene/Poeletsamodumo ke ha modumo o le mong o sebediswa o latelane kapa salane morao, o entse
lethathama qalang kapa hare feela mantsweng le polelong. Poeletsamodumo e tla ka dibopeho tse pedi tse latelang:
1. Poeletsatumannotshi/Asonense – ke ha ho phethwa tumannotshi e le nngwe qalong ekasitana le hare feela
mantsweng, (mohl. polelong ena ‘o bokgabane, o shweshwe, o rwetse botle’, asonense e hlahella ho dumannotshi
‘o’.)
2. Poeletsadumammoho/Khonsonense – ke ha ho phethwa dumammoho e le nngwe qalong ekasitana le hare
mantsweng, (mohlala, poelelwaneng ena “Lefatshe, lebidi, le a phethohaka, poeletsatumammoho e hlahella ho
tumammoho ‘l’).
Baamohedi ba ditaba (audience) – 1. Babadi, bamamedi kapa babohi ba tobilweng ka tema e itseng; bangodi/dibui
ba lokela ho ela hloko sepheo sa ho ngola le baamohedi ba ditaba ha ba rala sekotwana se ngolwang kapa puo yeo
a tla nehelana ka yona, hore ba tle ba tsebe ho kgetha mokgwa o loketseng wa ho ngola.
Bala hape (rereading) - ho bala hape ke lewa le nehang mmadi monyetla o mong hape wa ho fumana moelelo wa
tema e phepetsang
Bapisa le ho arohanya (compare & contrast) – ho hlahloba ho tshwana le ho se tshwane/ho fapana ha dintho
Boikutlwahatso – botho/semelo ba mongodi: mongodi ke mang; ha motho a bala kapa a boha o fumana moelelo wa
seo mongodi a leng sona, seo a se emelang/a se dumelang mmoho le maikemisetso a hae
Bokgoni ba ho hlasela mantswe (word-attack skills) - mawa a sebediswang ha ho balwa lentswe le sa tsejweng
(mohl. ho le arola ka dinoko, kapa ho batla moelelo wa dihlongwapele kapa dihlongwanthao)
Bolokolohi ba puo – 1. mantswe a tla jwalo ka ho phalla ha noka mme a na le kgokahano le momahano e nehang
puo boleng ba ho phalla ka tlhaho, ho sebetseha ha bonolo le ho fumana moelelo wa ona ha bobebe
2. Taolo e ntle ya thutapuo.
Botemengata bo eketsehang – ke ha motho a ithuta puo (kapa dipuo) e nngwe ho tlatselletsa puo ya lapeng. Puo
ena ha e tlose puo ya lapeng empa e ithutwa ho bapa le yona. Lenaneong la botemengata bo eketsehang puo ya
lapeng e a matlafatswa le ho tiiswa, mme puo ya tlatsetso yeo ho ithutwang yona empa feela e eketsa boleng (mohl.
Dipuo tsa Tlatsetso kaofela, ho kenyeleditswe Puo ya ho Ithuta le ho Rutwa (PIR) di rutwa ho bapa le puo ya lapeng;
ha di e tlose hore ho kene tsona sebakeng sa Puo ya Lapeng).
Ditumatshwano/Homonime – lentswe le nang le modumo le mopeleto o tshwanang le le leng empa a fapane ka
moelelo (mohl. tshela/tshela: Ke tla be ke tshela Lekwa hosane. Tshela metsi ka pitseng eo).
SLKT 143
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Dikerafiki (Graphics) – ditholwana tsa mesebetsi ya bonono e bohuwang kapa ya setheknike (mohl. mosebetsi o
takilweng, ho rala) ; ditema tse tshwantshisitsweng
Dikgato tsa papiso (comparative/superlative) – ke dikgato tsa ho bapisa, mme di fumanwa boholo makgething
mohl. “moholo, moholwanyane, moholo haholo”
Ditema tsa diketsahalo tsa nnete tsa bophelo (Authentic Texts) – ke ditema tse amang diketsahalo tsa nnete
tsa bophelo ba ka mehla, tseo e seng tsa dingolwa mme di sebediswa thutong ya puo ho ithuta le ho ruta, tse kang
diatikele tsa dimakasine le dikoranta, ditaba tse rekotilweng radiyong le thelevisheneng, dipapatso, dileibole tsa
dihlahiswa, dibroutjhara tse babatsang kgwebo, diforomo tsa mmuso, mehlala ya mangolo a nnete
Ditema tse bohwang – tema ya setshwantsho kapa e tshwantshisitsweng/e takilweng e ka tadingwang mme e
nehelana ka molaetsa (mohl. ditshwantsho tsa filimi, dinepe, tse tshwantshisitsweng tsa khomputha, dikhathunu,
ditshwantsho, dimotlolo, tse takilweng, tse pentilweng)
Ditema tsa kgokahano – ditema tsa dikgokahano tsa ka mehla (mohl. mangolo, metsotso ya kopano, diraporoto,
difekse)
Dipuisano tsa moifo/phanele (panel discussion) - sehlotshwana sa batho se kopane ho tshohla sehlooho se
itseng le ho arabela dipotso mabapi le sehlooho seo
Dilitheresi (literacies) – mefuta e fapaneng ya dilitheresi, mohl. tsebo ya bohlokolotsi ba puo, boitemohelo
ditemeng tse bohwang, ditema tsa dikerafiki (tse tshwantshisitsweng), khomputara, tsa dikgokahano, tsa setso le
phedisano
Dikgokahano tsa mefutafuta (multi-media) – mefutafuta e batsi yeo ditema di ka hlahang ka yona tse kang
ditema tse ngotsweng, tse bohwang, tse mamelwang, dividiyo, jj.
Ditemoso tse ditemeng (context clues) – hona ke lewa le sebediswang ho fumana moelelo wa lentswe leo ebang
le ‘thata’ ho utlwisiseha ka ho sebedisa mantswe a le potapotileng. Lewa lena la ho bala le ka rutwa mmoho le
tlotlontswe
Ditlamorao/sephetho (Effect) (sheba hape sesosa) – ditholwana kapa ditlamorao tsa ketsahalo kapa maemo.
Dipuisano (tsa moifo/phanele/panel discussions) - sehlotshwana sa batho se kopane ho tshohla sehlooho se
itseng le ho arabela dipotso mabapi le sehlooho seo.
Fonto – mofuta le boholo ba ditlhaku tse sebediswang ha ho ngolwa, ha ho tlanywa kapa ho hatiswa (mohl. 12pt
(boholo) Times New Roman (mofuta wa ditlhaku)
Foramo (Forum) – puisano ya sehlotshwana kapa ngangisano ya foramo e ka sebediswa kgahlano le dikolo tse
ding, kapa ka phaposing ya ho ruta ka ho arola baithuti dihlotshwana tsa ba bane, moo e leng hore e mong le e mong
o tla bua ka karolo e itseng ya sehlooho se le seng. Moahlodi o tla etsa qeto ya hore ke sehlopha sefe se hlotseng
Ho kadima/ (Maadingwa) : ke tshebetso yeo ho yona puo e adimang mantswe ho tswa puong e nngwe. Mantswe
ana a bitswa maadingwa kapa melata
Hlakisa (clarify) – ho hlalosa tema kapa ho hlahisa moelelo wa yona ka tsela e utlwisisehang ka ho phethahala.
144 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Hlaola diphoso (editing) – ke tshebetso ya ho ngola mekgwaritso e mengatanyana ha ho ngolwa tema, ho
kenyeleditswe le ho lokisa diphoso tsa thutapuo, tsa matshwao a puo le tsa mopeleto, le ho lekodisisa tema ho bona
hore e na le kgokahano ya mehopolo le momahano ya sebopeho. Mesebetsing ya ba dikgokahano ho tshebetso ena
e kenyelletsa ho bopa, ho kgetha le ho nehelana ka tema hara buka.
Ho akanya (Infer) - moelelo kapa ho fumana moelelo o mong o itseng ka taba e buuwang, le ho akanya ditlamorao/
tshusumetso
Ho bapisa (analogy) - 1. Ho batla ho tshwana nthong tse bonahalang eka di fapane.
2. Ho fuputsa ‘ho tshwana’ nthong tse hlahellang eke di fapane, tsela ya ho hlalosa kapa ho hlakisa empa ho se
bopaki. Hlokomela hore o se akanye ka tsela e fosahetseng. Ho lokela hore ho be le nyalano e phethahetseng
pakeng tsa ntho e hlaloswang/hlakiswang le kakanyo e etswang
Ho etsa diqeto (drawing conclusions) – hona ke lewa la ho bala le sebediswang ka mora tshebetso ya ho bala.
Ho etsa diqeto ho bolela hore moithuti o sebedisa temoso e fumanwang temeng e ngotsweng kapa e bohwang ho
utlwisisa ho hong ho sa bolelwang ka ho otloloha temeng. Matitjhere a sebedisa lewa lena ka ho botsa dipotso tse
amang le ditaba tse balwang. Ebe he baithuti ba tla arabela ka ho ntsha mehopolo ya bona, menahano kapa dintlha
tse itshetlehileng ditabeng tseo ba di badileng
Ho nahana ka boiqapelo (creative thinking) – ke tshebetso ya ho nahana ka dikgopolo kapa maemo ka tsela ya
ho qapa le e sa tlwaelehang ka sepheo sa ho di utlwisisa hantle le ho arabela ka tsela e ntjha e bopang/hahisang,
baithuti ba nahana ka boiqapelo dithutong kaofela ha ba nahanisisa, ba qapa, ba lokisa kapa ba ntlafatsa lereo kapa
sehlahiswa
Ho mamela ka mafolofolo (active listening) – Ha motho a ikenya dieteng tsa sebui mme a mamela seo sebui se
se buang ka tlhoko; ke hona ho mamela ka tsebe tse lethwethwe
Ho tadima ditaba ka lehlakoreng le le leng (stereotyping) – mohopolo o tiileng (hangata wa mehleng ya pele,
mme o bile o na le tshekamelo) wa hore motho o lokela ho ba le seabo sefe na.
puisanong – ke melao e laolang ho tsamaya ha moqoqo pakeng tsa batho e dumellang ba bang ho hlahisa mehopolo
ya bona, ho pheta hape ho hlakisa moelelo, ho kena dipakeng ka sepheo sa ho kgutlisetsa puisano motjheng o
nepahetseng, ho botsa bakeng sa ho hlakisetswa
Jakone (Jargon) – puo e ikgethang e sebediswang maemong a itseng a ikgethang a kgwebo, mesebetsi e itseng
kapa lekala le itseng la thuto. Re ka bua ka jakone ya lefapha la bophelo bo botle, ya tsa dipapadi, ya lefapha la
tsa thuto, ya sesole, sepolesa; (mohl. basebedisi ba dikhomputara ba rata ho bua ka ‘CPU’, ‘RAM’ jj.) ; jakone e tla
be e sebediswa ka tsela e fosahetseng, e kotsi ha e sebediswa ho lahlehisa bamamedi/babadi dipuisanong kapa
kgokahanong e itseng.
Kakanyo (Inferring) – ke ho akanya ka tsela e utlwahalang e nang le moelelo, o tshetlehileng hodima dintlha kapa
bopaki mme o sebedisa tsebo yeo o nang le yona ho thusa mmadi ho utlwisisa moelelo o tebileng wa tema. .. o ka
kwetlisa baithuti ho akanya ka ho qotsa polelo temeng. Ebe o re baithuti ba bolele moelelo o totobetseng wa tema
mmoho le moelelo o akantsweng.
Kakanyo (lelatodi = otlolohile) – ho hong ho sisinngwang kapa ho hlahiswang temeng, empa ka tsela e sa
otlolohang.
SLKT 145
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Kananelo ya botle (Aesthetic) - 1. Ho ela hloko botle le bohlokolotsi ba puo mme ka hoo, o be sedi le ho ananela
makgabane a fuperweng ke ditema ao re phelang le wona ka dinako tsohle.
2. Motho ya sedi bohlokolotsing ba puo ke motho ya ananelang botle ba bonono bofe le bofe. Lentswe la English le
sothofaditsweng, “Aesthetike” le bolela botle bo fumanwang mosebetsing wa bonono. Motho a ka boledisa ka botle
ba bonono mosebetsing o itseng, kapa wa etsa qeto e thehilweng hodima bonono.
Karaburetso (imagery) – mantswe, dipolelwana le dipolelo tse bopang ditshwantsho tse itseng ka mohopolong,
jwalo ka tshwantshiso, papiso, mothofatso, jj.
Kenyelletso ya bohle – ke ntlhatheo e tiisang hore baithuti bohle ba lokela ho fumantshwa thuto, ho sa natswe
mekgwa ya bona ya ho ithuta, boitshetleho le bokgoni ba bona
Kganyetsano/Tarakanyo (Anthithesis) – Ke tshebediso ya dipolelo kapa dipolelwana tse hanyetsanang, mehopolo
e atameleneng e a hanyetsana. Mohlala: (se) hloho ke sang aparo di benya?
Kgatello (stress) (lentsweng kapa polelong) – ho toboketsa kapa ho neha matla senoko se lentsweng kapa polelong
Kgetho ya mantswe (word choice) : Kgetho ya mantswe a itseng ho ena le a mang ka sepheo se itseng. Mohl.
bakeng sa lentswe ‘lla’ mongodi a ka kgetha ho sebedisa mantswe ‘bokolla’ ‘hihitsa’, ‘hlaba sa mmokotsane’, jj.
Kgetho ya mantswe ao mongodi a a sebedisang e hlahisa setaele le sehalo sa hae, mme mantswe ao a na le
tshusumetso ho mmadi mabapi le tsela yeo ka yona a tla arabela seo mongodi a buang ka sona
Kgohlano (conflict) – ke twantshano kapa qwaketsano e bang teng pakeng tsa dibapadi tse pedi kapa pakeng tsa
batho ba babedi le maemo/tikoloho yeo ba leng ho yona. Kgohlano dingolweng e ka hlahiswa hape ke ditabatabelo
tse kgahlanong kapa makgabane a ka kelellong ya sebapadi. Kgohlano ke motheo wa dipale tsa dingolwa; e bopa
poloto. Ho na le mefuta ena e mene ya kgohlano eo re kopanang le yona:
- Motho o lwantshana le motho e mong
- Motho o lwantshana le tlhaho
- Motho o lwantshana le setjhaba
- Motho o a itwantsha ka boyena
Mefuta e meraro ya pele e ka rehwa kgohlano ya ka ntle, ha wa ho qetela e le kgohlano ya ka hare.
Kgokahano (Coherence) – 1. ke kamano ya mehopolo e fuperweng ke tema yeo ka yona mehopolo e hokahanang
ho etsa tema kapa seratswana e be ngatana e le nngwe
2. Koketso. E ka nna hape ya bolela bokgoni bo botle ba thutapuo ho nehelana ka moelelo, kapa sebopeho sa dipolelo
ka tsela e phethahetseng. Tshebediso ya thutapuo ka tsela e kopakopaneng e ka hlahisa dipolelo tse lobokaneng.
Kharikhetjha (Caricature) – 1. tlhahiso (e ngotsweng kapa e bohuwang) ya mophetwa ka tsela e feteleditsweng
haholo (pheteletso), moo ebang ho nyatsuwa kapa ho nyefolwa semelo kapa botho ba hae.
Ditshwantsho le botaki bo etswang ke bataki ba dikhathunu dikoranteng hangata ba etsa ka sepheo sa ho fetelletsa
sebopeho sa seo hore ba tle ba bontshe boswaswi kapa phoqo
146 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Kobiso (sarcasm) – ke polelo kapa sehalo sa lentswe se kang e a phoqa kapa e hloka nnete, mme e sebediswa ho
nyatsa kapa ho nyefola kapa ho etsa e mong setshehisa
Lebotsi (rhetorical question) – ke potso e botswang eseng hakaalo ka sepheo sa ho fumana karabo, empa e le ho
toboketsa kapa ho fihlella sephetho se itseng (mohl. ‘na wena ha o hloke tjhelete?)
Leeme (Bias) – ke mokgwa kapa tlwaelo ya ho rata kapa ho sekamela lehlakoreng le itseng, e ka ba ho ho tshehetsa
motho, ntho, mohopolo kapa tjhadimo e itseng, mme sena se sitisa ho etsa kahlolo e nepahetseng.
Leetsisa (onomatopoeia) – medumo ya mantswe a kgwephetsa meelelo ya wona, kapa ka modumo wa lentswe,
re kgona ho akanya hore lentswe leo le bolelang. Mohlala: Ho thwathwaretsa ha letolo; A hihitsa habohloko ka ntle
ho lebaka.
Lekola (Evaluate) – ho bopa mehopolo, ho etsa kahlolo mme o fihlele dikgopolo tse itseng mabapi le taba e itseng.
Lekopanyi – ke lentswe le sebediswang ho kopanya dipolelo, dipolelwana kapa mantswe a mabedi kapa ho feta.
Lentswe le phetang/tjhadimo (narrative voice/point of view) – lentswe la motho ya phetang pale (mohl. ho ka
etswa phaphang pakeng tsa motho wa pele – ‘Ke’ yeo hangata e leng yena mopheti paleng, kapa motho wa boraro
yeo mopheti a mmitsang ‘o’, kapa ‘ba’)
Litheresi (sheba hape dilitheresi) – 1. Ke ho kgona ho fumana, ho tsamaisa le ho sebedisa tlhahisoleseding ka
maikemisetso a fapaneng, tlasa maemo a fapaneng, le ho ngola ka merero e fapaneng; bokgoni ba ho utlwisisa
ditema, ho fa motho bokgoni ba ho etsa moelelo ka tsa lefatshe le mo potapotileng. 2. Bokgoni ba ho bala le ho ngola
Lelatodi (Antonym) – lentswe le nang le moelelo o fapaneng le lentswe le itseng le tobilweng, (mohl. ‘botle’ le
‘bobe’).
Letso – lentswe le bopilweng ka le leng kapa ho tswa kutung mme hangata le botjwa ka ho hlomathisa sehlongwapele
kapa sehlongwanthao (mohl. banana > banananyana)
Lewa (strategy) – tshebetso e itseng e latelwang, kapa sebopeho se itseng se sebediswang ho thulana le qaka.
Loketseng (appropriacy) – ha ntho efe feela kapa puo e loketswe ke ho amoheleha maemong ao e sebedisitsweng
ho wona Mohlala: (tumediso ya, ‘dumela Monghadi Mokoena’, e loketse maemo a ofisi mosebetsing ho ena le,
‘helele thakantona’ yeo o e sebedisang ho dumedisa metswalle)
Mahlalosonngwe (sinonime) (e latolana le anthonime) – lentswe le nang le mohopolo o tshwanang kapa o batlang
o tshwana le wa lentswe le leng puong e le nngwe. Mohlala, nonne, hakotse; shahlile, sefonthwane, jj.
Maemo (context) – kamehla tema e sebediswa le ho hlahiswa maemong a itseng; maemo ana a kenyelleditse
tikoloho ya tema ka bohaufi le bophara, ho kenngwa dintlha tse kang boitshetlelo ho tsa phedisano, setso le
dipolotiki; lereo lena le ka sebediswa hape ho bolela se tlang ka pele kapa ka morao ho lentswe kapa tema, mme
se bohlokwa haholo moelelong wa lona/yona.
Maikutlo temeng (mood) – ke maemo kapa maikutlo a fuperweng ke ditema tse ngotsweng; a bontsha maikutlo
kapa boemo boo kelello e leng ho bona ba baphetwa; hape ke maikutlo temeng a tliswang ke pono, kutlo le ditema
tse fapaneng tsa dikgokahano tsa mefutafuta.
SLKT 147
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mantswetlhaloso (Caption) – mantswe kapa polelwana tse fumanwang ka hodimo ho tema, atikele, setshwantsho,
senepe, jj. (tema efe kapa efe feela).
Meelelomengata (ambiquity) – ke meelelo ya lentswe e mmedi kapa ho feta e hlahellang lentsweng ho ya ka
kgetho le tshebediso ya lona. Meelelo ena ka bobedi ha e lwantshane empa e kgohlela hantle tikolohong eo lentswe
le sebedisitsweng ho yona
(Mohlala: Jwale ke lla sa mmokotsane, ke a tsetsela ke a hihitsa, …)
Mefuta ya ditema (Genre) – ke mefuta kapa dihlopha tseo ditema (hammoho le tsa dingolwa) di arolwang ka tsona,
mohlala, . Padi/Pale, Terama/Tshwantshiso, Dithothokiso, lengolo la kgwebo, lengolo la setswalle, jj.
Melao ya ho ba le seabo dipuisanong – ke melao e laolang ho tsamaya ha moqoqo pakeng tsa batho e dumellang
ba bang ho hlahisa mehopolo ya bona, ho pheta hape ho hlakisa moelelo, ho kena dipakeng ka sepheo sa ho
kgutlisetsa puisano motjheng o nepahetseng, ho botsa bakeng sa ho hlakisetswa
Melao ya puo (language conventions) – mekgwa (ditlwaelo) e amohelehileng kapa melao e laolang tshebediso ya
puo. Ditlwaelo tse ding di thusa ho fana ka moelelo (mohl. melao ya thutapuo, matshwao a puo, botlanyi, ditlhaku tse
kgolo) ; tse ding di thusa ka nehelano ya dikahare (mohl. dikahare, sebopeho ka kakaretso, dihlooho, difutunoutsu,
ditjhate, manane, ditshwantsho, papetla ya dikahare) ; mme tse ding di bontsha paterone ya puo e seng e fetohile
molao (mohl. ditumediso, moqoqonyana o sa reng letho, jj.)
Metswakotswako ya dipuo (language varieties) – 1. metswakotswako ena e hlaha ha ho etswa
diphetoho tse itseng tsa tlotlontswe, sebopeho le/kapa qapodiso; metswakotswakomena e fapana hape ho tloha
sebakeng kapa naheng e nngwe ho isa ho e nngwe
Mmapa wa monahano (mind map) – ke tsela ya ho sebedisa setshwantsho kapa maboloko, jj. moo ho totobatswang
dihloohwana kapa dintlha tsa sehlooho tseo ho tla buuwa kapa ho tla ngolwa ka tsona
Moelelo o akantsweng (lelatodi = moelelo o totobetseng) – moelelo o fumanwang temeng empa o sa hlahelle ka
tsela e totobetseng
Moelelo o patehileng (connotative/denotative meaning)
Moelelo o totobetseng (denotative meaning) (sheba hape moelelo o patehileng) – ke moelelo wa sethato wa
lentswe kapa moelelo o otlolohileng, o bonahalang ntle le bothata ba letho
Moelelo o totobetseng (explicit) (ho fapana le o patehileng, implicit) – moelelo o hlahellang ka ho hlaka, ho se
bothata ba ho o utlwisisa kapa ho o fumana
Mookotaba (theme) – mohopolo kapa mehopolo ya sehlooho temeng; tema e ka nna ya ba le mookotaba e mmalwa
mme yona e ka nna ya hlaha e sa totobala hakaalo.
Momahano (cohesion) – ho hokahanya dipolelo kapa diratswana ka dihokahanyi tsa thutapuo tse kang tshebediso
ya matshwao a puo, makopanyi, maemedi kapa phetapheto.
Morethetho (rhythm) – paterone ya medumo e hatellwang le e kgutsitseng e tlisang ho kang ‘pinanyana’ thothokisong.
148 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Mothipoloho (Denoucement) : ke diketsahalo (sengolweng) tse hlahang ka mora sehlohlolo tse lebisang bokgutlong
– moo ntwa e ya moriting, mme kgotso e ba teng kapa moo kgohlano e nyehlang teng.
Mothofatso (personification) – ke ha ntho e sa pheleng e nehwa semelo sa motho
Okola (skim) – ho bala tema o e okola feela ka hodimo o sa kene botebong ba yona (mohl. ho okola lehlasedinyana
la ditaba o di otla dihlohong feela)
Palenyana ya bophelo/Anekedouto (Anecdote) – phetelo ya diketsahalo tse itseng tse nyenyane tse phetwang
ka sepheo sa ho nehelana ka tlhahisoleseding, ho thabisa, ho swaswa/qabola, ho phoqa kapa ho hlahisa semelo.
Papiso (simile) – ho bapisa ntho e itseng le e nngwe; papisong ena ho sebediswa mantswe a kang ‘ba’, ‘sa’, ‘jwalo
ka’
Phokotso (redundancy) – ke tshebediso ya mantswe kapa dipolelo tseo ho tsona leha ho ntshitswe ho hong,
moelelo ha o fetohe, mohl. Thabo ke kabelwamanong, bakeng sa Thabo ke ngwanemotona kabelwamanong
Paronime (paronym) – ke lentswe le bopilweng ka molata (leadingwa)
Pebofatso/Pebolo –lentswe kapa polelo e bonolo e emelang kgopolo kapa lentswe kapa polelo e batlang e le matla
haholo/e otlolohile haholo, ebile e ke e a hlaba jk Ntate o ne a itjelletse maobane.
Phediso (Amination) – theknike ya ho sebedisa lethathama la ditshwantsho tse kgutsitseng ho bopa mohopolo wa
motsamao, kapa eka di a phela; ka mantswe a mang, dintho tse se nang bophelo di a ‘phediswa’.
Pheta hape (restating) - ho pheta/bua/bolela/tjho hape ke lewa le mmadi a le sebedisang ha a pheta hape kapa a
kgutsufatsa moelelo wa tema kapa kgaolo, mme a etsa hoo ka ho bua feela kapa ka ho ngola
Pheteletso (hyperbole) – ho feteletsa ntho ka boomo, ho feta kamoo e leng ka teng ; (mohl. ho hlalosa ntho ho fetisa
kamoo e hlileng e leng ka teng: tjhelete ya ka e kaa ka lehlabathe la lewatle).
Phetelo (narration) – ho pheta kapa ho bua o lokodisa diketsahalo tse hokahaneng, ho ya ka tsela yeo di
etsahetseng ka yona di latelana.
Phoqo – “ho bua ntho e itseng, athe moelelo ke osele; moelelo wa se buuwang o fapane le seo se buuwang” Phoqo
e hlahella ditemeng ka ditsela tse fapaneng
Polelwana (Clause) – ke polelo e sa ikemelang ka boyona, e hlokang tse ding hore e phethahale. Mohlala: “Monna
ya neng a apere hempe e kgubedu o balehile. ” Polelo ya sehlooho (polelwanakutu) ke “Monna o balehile” Mantswe
ana “ya neng a apere hempe e kgubedu” ke polelwana. Ha e ya ikemela ka boyona, le ha leetsi le le teng ka botlalo.
Dipolelwana di hlahiswa ke makopanyi (leha, empa, kahoo, jj) kapa mahokanyi. Lekopanyi kapa lehokanyi le hokela
polelwana ho karolo e itseng ya polelo ya sehlooho (polelwanakutu)
Poloto (plot) – kgokahano le tatelano ya diketsahalo tsa sehlooho temeng; poloto ha e bolele feela tatelano ya
diketsahalo, empa e supa hape le tsela yeo diketsahalo di amanang ka yona, sesosa le sephetho sa tsona
Puo e fehlang maikutlo (Emotive language) – ke puo e hlahisang maikutlo a matla haholo ho motho.
Puo e seng molaong/e seng ya semmuso (colloquialism) – ke puo yeo hangata e sebediswang moqoqong o
tlwaelehileng, empa e sa sebediswe mme e sa amohelehe puong ya semmuso
SLKT 149
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Puo e susumetsang/hlohlelletsang (manipulative language) – ke puo ya bokgeleke kapa boqhetseke e kang e a
hatella kapa e kgothomelletsang motho nthong kapa lehlakoreng le itseng, mohl. puo ya papatso, thekiso ya dintho,
puo ya boradipolotiki
Puo ya bonono le bokgabo (ho fapana le puo ya setlwaedi) – mantswe kapa dipolelwana tse sebedisitsweng ka
tsela yeo e seng ya tlwaelo ho hlahisa sephetho se lebelletsweng; ditema tsa dingolwa hangata di sebedisa puo e
matla ya bonono (mohl. tshwantshiso, mothofatso, papiso)
Puo ya Lapeng (tadima hape le Puo ya Tlatsetso) – puo ya pele yeo bana ba ithutang yona ka ho e bua lapeng
habo hae; puo yeo re nahanang ka yona.
Puo ya tlatsetso - (tadima hape Puo ya Lapeng) – puo yeo ho ithutwang yona e tlatselletsa puong ya lapeng.
Puo ya tikoloho/dayalekte (Dialect) – 1. ke mofuta wa puo e sebediswang ke setjhabana se itseng, puo yena
e na le ho arohana ho itseng ka mantswe, sebopeho le qapodiso ha e bapiswa le boholo ba puo yona yeo ka
kakaretso
2. dipuo tsena ke tsa tikoloho e itseng mme hangata ho na le mabaka a nalane a entseng hore di be teng. Ho a
kgonahala hore motho a tsebe ho arohanya puo ya tikoloho le puo ya semmuso e amohelehileng. Ditsebi tsa dipuo
di bua feela ka mefutafuta ya dipuo; ha di etse kahlolo efe le ha e le efe dipuong tsena tsa tikoloho.
Qala le ho ntshetsapele (Initiate) – ho qala ho hong ho tla tswela pele (mohl. ho qala moqoqo dipuisanong)
Qatsohiso – (Foregrounding) (lelatodi = boitshetlehong) – lentswe lena ha le sebediswa ka setlwaedi jwalo ka
ha e le jwalo le bolela ho behwa ha ntho ka pele kapa ho ya pele foreimeng moo le hlahellang ka ho hlaka; ha le
sebediswa ka puo ya bonono le bolela ho matlafatsa kapa ho tsepamisa mohopolo ntlheng e le nngwe e itseng, ho
feta tse ding kaofela.
Raeme (rhyme) – mantswe kapa mela e qetellang ka medumo e tshwanang thothokisong.
Rejistara (register) – tshebediso ya mantswe a fapaneng, setaele, dikarolo tsa puo, modumo wa lentswe le sehalo
tlasa maemo a fapaneng (mohl. ditokomane tsa semmuso di ngotswe ka rejistara ya semmuso, ha lengolo la
setswalle lona le ngolwa ka rejistara e iketlileng, e seng ya semmuso)
Sehalo – boleng le tlhahiso ya lentswe/tema ka mokgwa o bontshang maikutlo a matla. Temeng e ngotsweng
sehalo se hlahiswa ke mantswe a bontshang tjhadimo ya mongodi. Filiming sehalo se ka hlahiswa ke mmino kapa
dihlahiswa tse bonwang.
Sekapoloto – ketsahalo ya tlatselletso e tsamayang mmoho le poloto ya sehlooho ya tshwantshiso kapa padi.
Seleng/slang – puo e seng ya semmuso e sebediswang hangata ke sehlotshwana se itseng sa batho, jwalo ka
batjha, mohlala ha ba sebedisa mantswe a kang ‘cool’ le ‘sharp’; phapano pakeng tsa puo ya kamehla le slang ke
hore slang ha se eso ka se amohelwa e le puo e ka buuwang meqoqong kapa dipuisanong, athe puo ya kamehla
(mohl. ‘Ha se moo he!’) yona e batla e amohelehile.
Setaele – tsela e itseng e ikgethang yeo mongodi a hlophisang mantswe ka sepheo sa ho fihlela sephetho se itseng.
Hantlentle setaele se kopanya mohopolo o hlahiswang le botho ba bongodi. Tlhophiso ena e kenyelletsa kgetho
ya mantswe ya mongodi, le dintlha tse kang bolelele le sebopeho sa dipolelo, sehalo le tshebediso ya phoqo kapa
kobiso
Simbolo (symbol) – ke letshwao le sebediswang ho emela ho hong ho itseng (tho
150 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Sehlohlolo (climax) – ke seng sa matshwao a moralo dingolweng. Ke ketsahalo e hodimodimo ho diketsahalo
tsohle, e hohelang, e thabisa ebile e na le tshusumetso e matla maikutlong a mmadi. Hangata ke moo kgohlano e
fihlang tsullung, ho senyehile, ho dubehile ho le mahleke ruri.
Mantswetlhaloso (Caption) – mantswe a tsamaelanang le setshwantsho a ngotsweng ka sepheo sa ho se hlalosa
kapa e ka ba mantswe a sebediswang sekreeneng sa thelevishene ho hlalosa ho itseng.
Sephetho se sa lebellwang terameng (Dramatic irony) –
Sesosa le sephetho (cause and effect) –
Setshwantsho se kelellong (image) – setshwantsho se etswang mohopolong kapa kelellong.
Tekanyetso (assessment) – tekanyetso ke tshebetso ya semmuso kapa yeo e seng ya semmuso yeo botitjhere ba
lekanyetsang mosebetsi wa ho ruta le ho ithuta ka yona – ho fumana tlaleho e bontshang tshebetso
Tekanyetso e Etswang Sekolong (TES) – ke tekanyetso e ralwang le ho ngodiswa ke botitjhere sekolong ha ba
batla ho fumana tlaleho e itshetlehileng hodima ho ruta (ha bona) le ho ithuta (ha baithuti).
Tema (text) – ke mofuta ofe kapa ofe (puo e bopilweng ka tlhophiso ya mantswe, mme e bua ka ho itseng) o
reretsweng ho balwa, ho bohuwa, ho mamelwa kapa ho buuwa, mme ho na le mefuta ena ya ditema:
- tema ya kutlwisiso – e sebedisetswa ho lekanyetsa bokgoni ba ho bala kapa ba ho mamela
- tema e bohuwang – tema e sebedisetswang lekanyetsa bokgoni ba ho boha jk setshwantsho
- tema ya molomo – tema e buuwang kapa e phetlwang ka molomo bakeng sa ho mamelwa.
- tema e ngolwang – tema e hlahiswang ke baithuti jk. meqoqo kapa tema tsa kgokahano, jj
Temoho ya puo e hlokolotsi – ke tshekatsheko ya mareo/dipolelo, jj. ho batla hore na moelelo o bopilwe jwang, ka
kutlwisiso ya dikamano tsa matla tse teng ka hare le ho potoloha dipuo; e matlafatsa moithuti hore a se hlohlelletse
le ka tsela efe feela, mme a sebedise puo ka tsela e sedi.
Tlaleho/raporoto (report) - (ya semmuso le e seng ya semmuso) ho nehelana ka ditaba tse etsahetseng ketsahalong
e itseng, mohl. kotsi ya mmileng.
Tlamahanya (synthesise) – ke ho kopanya mehopolo kapa dintlha tse tswang mehloding e fapaneng; kgutsufatso
e hlakileng ya mehopolo ena e kopantsweng.
Tlhahiso le kgolo ya baphethwa (Characterization) – dingolweng, ke tsela yeo dibapadi kapa baphetwa ba
hlahiswang ka yona, le kgolo (phetoho ya semelo sa bona) ha diketsahalo di ntse di tswela pele.
Tlhahiso ya lentswe (voice projection) – ho eketsa modumo, le ho hlaka lentsweng, mmoho le qapodiso e
phethahetseng ha o bua le baamohedi ba ditaba.
Tlodisa tema mahlo (scan) – ho mathisa mahlo temeng ka sepheo sa ho fumana tlhahisoleseding e itseng (mohl.
ho tlodisa mahlo tema mahlo bukeng ya dinomoro tsa mehala ha o batla lebitso kapa nomoro).
Tomatso/ho soma (Verbal irony) – ke phoqo e hlahellang ha sebui se bua polelo yeo moelelo wa yona o fapaneng
ho hang le seo a se buang. Hangata mofuta ona wa tomatso o hlahella mahlong a mmadi e le ho soma kapa ho
nyefola ho totobetseng.
SLKT 151
SESOTHO PUO YA LAPENG DIKEREITENG TSA 7 – 9
Tshebediso ya dikarolotsa mmele (Gesture) – ke motsamao wa sefahleho kapa wa mmele o hlahisang molaetsa
o itseng (mohl. ho tsikinya hlooho = tjhe kapa ho kebisa hlooho hannyane = E, ho sosobanya sefahleho).
Tshwantshiso (metaphor) – ke tshwantshisa se seng se itseng ka se tshwanang le sona – kapa ho hlalosa ntho
e nngwe ka ho e tshwantshisa le e tshwanang le yona ho tadimile se seng se itseng (matshwao kapa semelo) se
tshwanang le (mohl. Thuto ke lefa leo o ke keng wa le amohuwa; ngwanana eo ke tswere.)
152 SETATEMENTE SA LEANO LA KHARIKHULAMO LE TEKANYETSO
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Sesotho HL.