ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA
IsiTatimende soHlelo lweziFundo
lukaZwelonke (uTAHFUZWE)
IsiTatimende seNqubomgomo
yoHlelo lweziFundo nokuHlola
IsiGaba esiPhakeme
AmaBanga 7-9
Skip to contentCAPS document
CAPS SP SAL ISIZULU GR 7 9 web
Grades 7, 8, 9 Isizulu SAL CAPS document, 96 pages. Read online or get the free PDF download.
Isizulu SAL · Grades 7, 8, 9 · zu. CAPS document, 96 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isizulu SAL
- Grade
- Grades 7, 8, 9
- Language
- Zu
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 96
- File size
- 1.5 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 96
Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO
LOKUFUNDA NOKUHLOLA
AMABANGA 7-9
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout
to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents
placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been
translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are
correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0522-7
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
OKUQUKETHWE
Isigaba soku-1: isingeniso sesitatimende senqubomgomo yohlelo lokufunda
nokuhlola. ............................................................................................................................................ 3
1.1 Isendlalelo. ....................................................................................................................................................... 3
1.2 Ukubuka ngamafuphi. ..................................................................................................................................... 3
1.3 Izinhloso ezivamile zohlelo lwezifundo lwaseNingizimu Afrika........................................................ 4
1.4 Ukwabiwa kwesikhathi.................................................................................................................................... 6
1.4.1 Isigaba esiyisisekelo................................................................................................................................ 6
1.4.2 Isigaba esiphakathi nendawo. ................................................................................................................. 7
1.4.3 Isigaba esiphakeme................................................................................................................................. 7
1.4.4 Ibanga le-10 kuya kwele-12..................................................................................................................... 8
INGXENYE YESI- 2: UKWETHULA ULIMI. ............................................................................................... 9
2.1 Izilimi esiTatimendeni seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola.................................................... 9
2.1.1 Amazinga olimi. ....................................................................................................................................... 9
2.1.2 Amakhono olimi .................................................................................................................................... 11
2.1.3 Amakhono olimi .................................................................................................................................... 11
2.2 Ukwabiwa kwesikhathi solimi lwesibili lokwengeza................................................................................... 14
2.3 Izinsiza zokufunda nokufundisa................................................................................................................... 14
INGXENYE YESI-3: Okuqukethwe kanye Nohlelo Lokufundisa Amakhono Olimi. ...... 16
3.1 Ukulalela nokuKhuluma ............................................................................................................................... 16
3.2 Ukufunda nokuBukela................................................................................................................................... 23
3.3 Ukubhala nokwethula: inqubo, okuqukethwe, amasu nombhalo. ............................................................ 28
3.4 Izakhiwo neZimiso Zolimi – uhla okuthathelwa kulo.................................................................................. 33
3.5. Izinhlelo zokufundisa eziphakanyisiwe. ...................................................................................................... 34
3.6 Ithebula lokundlaleka kombhalo . ................................................................................................................ 36
3.6.1 iBanga lesi-7 ........................................................................................................................................ 39
3.6.2 Ibanga lesi-8 ......................................................................................................................................... 49
3.6.3 Ibanga lesi-9.......................................................................................................................................... 61
1
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISIGABA SESI - 4: UKUHLOLA ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA...................................................... 74
4.1 Isingeniso ...................................................................................................................................................... 74
4.2 Ukuhlola okungahlelekile noma kwansukuzonke ...................................................................................... 74
4.3 Ukuhlola okuhlelekile.................................................................................................................................... 74
4.4 Uhlelo lokuhlola. ............................................................................................................................................ 77
4.4.1 Okudingekayo ngamafuphi.................................................................................................................... 77
4.4.2 Izivivinyo: Amabanga 7 – 9.................................................................................................................... 79
4.5 Ukurekhoda nokubika. .................................................................................................................................. 80
4.6 Ukumodareytha imisebenzi yokuhlola......................................................................................................... 81
4.6.1 Ukuhlola okuhlelekile (SBA). ................................................................................................................. 81
4.6.2 Imisebenzi uokuhlola ekhulunywayo nelalelwayo.................................................................................. 81
4.7 Okujwayelekile............................................................................................................................................... 81
IZINCAZELO ZAMAGAMA . .................................................................................................................... 82
2 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISIGABA SOKU-1: ISINGENISO SESITATIMENDE SENQUBOMGOMO
YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
1.1. Isendlalelo
IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (uTaHFuZwe) sikhombisa inqubomgomo
yezinhlelo zezifundo kanye nezokuhlola emkhakheni wokufunda esikoleni.
Ukuze kwenziwe ngcono ukusetshenziswa kwaso, kwadingeka ukuthi kube nezichibiyelo ezithile ezizoqala ukusebenza
ngoMasingana ngonyaka wezi-2012. Kwabe sekubhalwa umqulu owodwa odidiyele IsiTatimende SeNqubomgomo
YoHlelo LweziFundo NokuHlola saleso naleso sifundo, okuwumqulu othatha isikhundla seziTatimende zesiFundo,
umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola Izifundo eBangeni-R kuya kwele-12.
1.2 Ukubuka ngamafuphi
(a) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (kuMasingana ngonyaka wezi-
2012) simele inqubomgomo yokufunda nokufundisa ezikoleni zaseNingizimu Afrika futhi siqukethe lokhu:
(i) NesiTatimende seNqubomgomo yoHlelo LweziFundo nokuHlola kuleso naleso sifundo esifundwayo.
(ii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye
(iii) Nomqulu weNqubomgomo, i-National Protocol for Assessment IBanga-R kuya kwele-12 kuMasingana
ngonyaka we-2012).
(b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R-12 (kuMasingana 2012), sithatha indawo
yeziTatimende zoHlelo LweziFundo lukaZwelonke ezimbili ezikhona njengamanje; okuyilezi
(i) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke Olubukeziwe IBanga-R kuya kwelesi-9, IGazethi
KaHulumeni ye-23406 zingama-31 kuNhlaba ngonyaka wezi -2002 kanye
(ii) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke IBanga le-10 kuya kwele-12, IGazethi KaHulumeni
ye-25545 ziyi-6 kuMfumfu ngonyaka we-2003 neye-27594 ziyi-17 kuNhlaba ngonyaka we-2005.
(c) IsiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke esibekwe sacaciswa esigabeni u-b(i) kanye no- (ii) siqukethe
le miqulu yenqubomgomo elandelayo esizomiswa ukusetshenziswa kuthi esikhundleni sayo kungene
isiTatimende soHlelo LweziFundo IBanga-R kuya kwele -12 kusuka ngonyaka wezi-2012 kuya kowezi-2014:
(i) Isifundo / isiTatimende sesiFundo, umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela
wokuHlola kwesiFundo IBanga-R kuya kwelesi-9 kanye neBanga le-10 kuya kwele -12;
(ii) Umqulu wenqubomgomo, iNational Policy on Assessment and Qualification for Schools in the
General Education and Training Band okwashicilelwa kwaba umthetho kuGovernment Notice No.124
kuGovernment Gazette No. 29626 mhla ziyi-12 kuNhlolanja ngonyaka wezi-2007.
(iii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational
Qualifications Framework (NQF), elishicilelwa laba semthethweni kuGovernment Gazette No. 27819
mhla zingama- 20 kuNtulikazi ngonyaka wezi-2005;
3
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
(iv) Umqulu weNqubomgomo, isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate:
iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela izingane
ezinezidingo eziyisipesheli, elethulwa kuGovernment Gazette, No. 29466 mhla ziyi-11 kuZibandlela
ngonyaka wezi-2006, lifakiwe nalo kulo mqulu wenqubomgomo, i-National Policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12;
kanye;
(v) Nomqulu wenqubomgomo, isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate:
iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela i-National
Protocol for Assessment (IBanga-R kuya kwele-12), elashicilelwa laba semthethweni kuGovernment
Notice No. 1267 kuGovernment Gazette No. 29467 mhla ziyi-11 kuZibandlela ngonyaka wezi-2006;
(d) Umqulu wenqubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye nezigaba ezitholakala esiTatimendeni
seNqubomgomo soHlelo lweziFundo nokuHlola njengoba kubekiwe ezahlukweni kusuka kwesesi-2, 3 kanye
nesesi-4 kulo mqulu kuyingxenye yemithetho nemigomo yesiTatimende soHlelo lweziFundo IBanga-R kuya
kwele-12. Ngalokho-ke, ngokuka Section 6 A weSouth African Schools Act, 1996 (Act No.84 of 1996,) kwakha
isisekelo sokuthi uNgqongqoshe weMfundo esemaZingeni aPhansi akwazi ukunquma imiphumela kanye
nemigomo emincane nje okungasukelwa kuyo, kanye nenqubo, nendlela yokwenza ukuhlola kokuphumelela
komfundi ukuba kusetshenziswe ezikoleni zomphakathi nalezo ezizimele.
1.3 Izinhloso ezivamile zohlelo lwezifundo lwaseNingizimu Afrika
(a) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke IBanga-R kuya kwele-12 sikhombisa lokho okuthathwa
ngokuthi kungulwazi, amakhono namagugu adinga ukufundwa ezikoleni zaseNingizimu Afrika. Lolu Hlelo
lweziFundo luhlose ukuqinisekisa ukuthi abafundi bathola babuye basebenzise ulwazi namakhono njengendlela
ahambisana ngayo nezimpilo zabo. Ngale ndlela uHlelo lweziFundo lukhulisa ulwazi lwezimo abaphila kuzona,
babenozwelo kuzibopho zomhlaba jikelele.
(b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose lokhu:
• Ukuhlomisa abafundi, noma ngabe bavela kuziphi izimo zenhlalo yomphakathi nezomnotho, ubuzwe,
ubulili, ukukwazi ukusebenzisa umzimba nengqondo / ukuhlakanipha, ngolwazi, amasu nokungamagugu
adingekayo ukuze bakwazi ukuzenelisa, nokubamba iqhaza elibonakalayo emphakathini njengezakhamuzi
zezwe elikhululekile.
• Ukuvumela abafundi ukuba bangene emikhakheni yemfundo ephakeme.
• Ukwenza kube lula kubafundi ukwedlulela ezikhungweni zemisebenzi ngemuva kokuqeda esikoleni /
imfundo yamabanga aphakeme; kanye
• Nokwedlulisela kubaqashi ulwazi oluphelele ngamakhono nakwazi ukukwenza ngempumelelo umfundi.
(c) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R kuya kwele -12 sesekwe yile migomo elandelayo:
• Ukuguquka kwezenhlalo yomphakathi; ukubhekelela ukungalingani kwezemfundo ngesikhathi esedlule
ukuze kulungiswe, nokuthi amathuba okufunda alinganayo atholwe yiwo wonke umphakathi;
• Ukufunda ngokuphapheme nangokuhlolisisa; ukukhuthaza indlela yokufunda ngokuphapheme
nangokuhlolisisa ekufundeni , kunokuthi abafundi bamane bagxishe emakhanda lokho abanikwe khona
bebe bengayiqondi incazelo yakho;
4 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
• Ulwazi oluphakeme namakhono aphakeme, ubuncane obemukelekile umthetho wokulinganisa ulwazi
okumele luzuzwe ebangeni ngalinye kumele bucaciswe, kubekwe nemigomo ephezulu okumele izuzwe
kuzo zonke izifundo;
• Inqubekela phambili yolwazi; okuqukethwe nengqikithi yalelo nalelo banga kukhombise inqubekela phambili
ukusuka kokulula kuya kokulukhuni.
• Amalungelo esintu, ukudidiyela, ubulungiswa bezemvelo nezenhlalo yomphakathi; ukufaka imigomo
nenkambiso yobulungiswa bezemvelo nezenhlalo kanye namalungelo esintu njengoba echaziwe
kumThethosisekelo waseNingizimu Afrika. IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R
kuya kwele-12 (Jikelele) sinozwela ezindabeni zokwehlukahlukana kwesintu njengobuphofu, ukungalingani,
ubuzwe, ubulili, ulimi, ubudala nokukhubazeka kanye nezinye izimo;
• Ukwazisa ngezinhlelo zolwazi lwendabuko, ukwazisa ukunotha komlando namasiko aleli zwe, nomthelela
obalulekile wokufundisa ngamagugu aqukethwe ngumThethosisekelo okube nawo njengomsuka
wenguquko ukusiza ekuguquleni amagugu abafundi; kanye
• Nokukholakala, uhlonze kanye nokwenza ngempumelelo, ukuhlinzeka ngohlobo lwemfundo
olungaqhathaniseka ngokuqeqesheka nangazo zonke ezinye izindlela njengakwamanye amazwe.
(d) Isitatimende Sohlelo LweziFundo Lukazwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose ukukhiqiza abafundi
abazokwazi :
• Ukubona baxazulule izinkinga, bakwazi nokwenza izinqumo besebenzisa ukucabanga ngokuhlaziya
nangobuchule;
• Ukusebenza ngokuzinikela nabanye njengamalungu eqembu;
• Ukulungiselela, bakwazi ukuziphatha bona baphathe nemisebenzi yabo ngokuyikho;
• Ukuqoqa, bahlaziye, bahlele, bahlanganise, bahlolisise ngokucubungula ulwazi.
• Ukuxoxisana ngempumelelo besebenzisa izinto ezibukwayo, ukufanekisa ngezimpawu kanye namanye
amakhono olimi ezimweni ezahlukene;
• Ukusebenzisa isayensi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokuhlolisisa bekhombisa nokuzinikela
kwezemvelo kanye nempilo yabanye; kanye
• Nokukhombisa ukuqondisisa umhlaba njengenkundla yezinhlelo ezihlobene ngokubona ukuthi izimo
zokuxazulula izinkinga azenzeki ngazodwana.
(e) Ukuhlanganisa izinhlobo zabafundi yikho okumele kube ngumgogodla wokuhlela, ukulungiselela, nokufundisa
kuleso naleso sikole. Lokhu kungenzeka kuphela uma bonke othisha bekuqonda kahle ukuthi bazobabona
futhi babasize kanjani abafundi abanezihibe ekufundeni, nokuthi bazokuhlelela kanjani ukwehlukahlukana
kwabafundi.
Okusemqoka ngokuhlanganisa izinhlobo zabafundi, ukuqinisekisa ukuthi zonke izithiyo ziyabonwa zigudluzwe ngayo
yonke indlela ezikoleni, kumbandakanya othisha, amakomidi asemahhovisi ezemfundo, amakomidi ezikoleni, abazali
kanye nezikole ezikhethekile ezisetshenziswa njengemithombo yolwazi. Ukugudluza izithiyo emakilasini, othisha
bangasebenzisa amaqhinga ahlukene ezinhlelo zezifundo njengalezo ezitholakala eMnyangweni wezeMfundo
eyisisekelo: Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010).
5
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
1.4 Ukwabiwa kwesikhathi
1.4.1 IsiGaba esiyisiSekelo
(a) Isikhathi sokufundisa emkhakheni weSigaba Esiyisekelo sinjengoba sikhonjisiwe kuleli thebula elingezansi:
IBANGA
IBANGA-R LOKU-1 KUYA IBANGA LESI-3
ISIFUNDO KWELESI-2
(AMAHORA) (AMAHORA)
(AMAHORA)
ULimi lwaseKhaya 10 7/8 7/8
ULimi lokuQala lokwEngeza 2/3 3/4
Izibalo 7 7 7
Amakhono Empilo: 6 6 7
• Ulwazi lokuqala (1) (1) (2)
• Ubuciko bokusungula (2) (2) (2)
• Isifundo sokuzivocavoca (2) (2) (2)
• Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila (1) (1) (1)
emphakathini
ISAMBA 23 23 25
(b) Isikhathi sokufundisa seBanga-R, 1 neBanga lesi-2, amahora angama-23 kuthi IBanga lesi-3 kube ngamahora
angama-25.
(c) Izilimi zabelwe amahora ayi-10 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora ayi-11 eBangeni lesi-3.
Isibalo esiphezulu samahora ayisi-8 nesibalo esiphansi esingamahora ayi-7 sabelwe ULimi lwaseKhaya
kanye nesibalo esiphansi esingamahora ama-2 nesibalo esiphezulu esingamahora ama-3 soLimi lokuQala
lokwEngeza eBangeni loku-1 kuya kwelesi-2. EBangeni lesi-3 isibalo esiphezulu esingamahora ayisi-8
nobuncane obungamahora ayisi-7 sabelwe iziLimi zaseKhaya kanye nobuncane obungamahora ama-3
nobuningi obungamahora ama-4 oLimini lokuQala lokwEngeza.
(d) Esifundweni samakhono olwazi lokuqala, kwabiwe Ihora eli-1 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora
ama-2 njengoba kukhonjisiwe ngamahora akubakaki ethebulini eBangeni lesi-3:
6 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
1.4.2 IsiGaba esiPhakathi neNdawo (iBanga lesi- 4 kuya kwelesi-6)
(a) Leli thebula elingezansi likhombisa izifundo nesikhathi sokufundisa esibekiwe sesigaba esiphakathi
nendawo:
ISIFUNDO AMAHORA
ULimi lwaseKhaya 6
ULimi lokuQala lokwEngeza 5
Izibalo 6
Isayensi nobuchwepheshe 3, 5
Isayensi yezokuhlalisana kwabantu 3
Amakhono Empilo
4
• Ubuciko bokusungula
(1.5)
• Isifundo sokuvocavoca umzimba
(1)
• Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila
(1.5)
emphakathini
ISAMBA 27, 5
1.4.3 IsiGaba esiPhakeme
(a) Isikhathi sokufundisa IsiGaba EsiPhakeme simi ngale ndlela:
ISIFUNDO AMAHORA
ULimi LwaseKhaya 5
ULimi lokuQala lokwEngeza 4
Izibalo 4.5
Isayensi yezemvelo 3
Isayensi yokuhlalisana komphakathi 3
Ezobuchwepheshe 2
Isayensi yokuphathwa komnotho 2
Ukwazi ngamakhono empilo 2
Ubuciko bokusungula 2
ISAMBA 27, 5
7
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
1.4.4 IBanga le-10 kuya kwele-12
(a) Isikhathi sokufundisa eBangeni le 10 kuya kwele-12 simi ngale ndlela:
ISIFUNDO UKWABIWA KWESIKHATHI NGESONTO (AMAHORA)
ULimi LwaseKhaya 4.5
ULimi lokuQala lokwEngeza 4.5
Izibalo 4.5
Ukwazi amakhono empilo 2
Okungenani kungakhethwa izifundo ezintathu eqoqweni 12 (3xAmahora ama-4)
B Isengezelelo B, Ithebula B1 kuya ku-B8 kumqulu
wenqubomgomo, National policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12,
isifundo ngenkombandlela ebhalwe esigabeni sama-28
kumqulu weNqubomgomo obhalwe ngenhla.
ISAMBA 27, 5
Ukwabiwa kwesikhathi ngesonto kungasetshenziswa kuphela esibalweni esiphansi esidingekayo sezifundo
zesiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke (TAHFUZWE) njengoba kukhonjisiwe ngenhla, akumele
kusetshenziswe kunoma yiziphi izifundo ezengeziwe ohlwini lwenani lezifundo ezivunyelwe. Uma umfundi efisa
ukwengeza ezinye izifundo, isikhathi kumele sandiswe ukwenelisa lezo zifundo.
8 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
INGXENYE YESI- 2: UKWETHULA ULIMI
2.1 Izilimi esiTatimendeni seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola
Ulimi isikhali semicabango nokuxhumana. Iphinde ibe wumnyombo wesiko esho okuthile okwenziwa ngendlela
efanayo phakathi kwabantu kwakha ukuqonda kangcono umhlaba abaphila kuwo. Ukufunda ukusebenzisa ulimi
ngokuyimpumelelo kwenza abafundiukuthola ulwazi, ukuchaza ubuzwe, imizwa nemibono, ukuhlangana nabanye,
nokulawula umhlaba wabo. Liphinde lunikeze abafundi inhlanganisela yezimpawu ezinothile, ezinamandla nezijulile
zemifanekiso nemibono engasetshenziswa ukwakha umhlaba ukunaloku oyiko; ongcono nocacile ukunokuyiko.
Kwenzeka ngokusebenza kolimi ukwehluka kwamasiko nokuxhumama komphakathi kuvele kuphindekwakheke,
kanti kwenzeka ngokusebenza kolimi ukuthi ukwakheka kubuye kuchibiyelwe, kubebanzi kubuye kucoliseke.
2.1.1 Amazinga olimi
Ukufundwa kwezilimi emazingeni aphakeme kufaka lezizilimi ezigunyaziwe eNingizimu Afrika, ezilandelayo, Afrikaans,
English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga
– kanye nezingagunyaziwe. Lezizilimi zingenziwa emazingeni ehlukile.
Ulimi Lwasekhaya ulimi abafundi abalufunda kuqala emakhaya ngokungungwa abantu abakhuluma lolo limi, ulimi
abafunda ngalo ukucabanga. ULimi Lwasekhaya lubuye lubizwe ngoLimi Lwebele. Izinga lolimi lokuqala kufanele libe
sezingeni lokuthi kungafundiswa ngalo. Ukulalela, ukukhuluma kanye namasu okusetshenziswa kolimi ayothuthukiswa
aphucukiswe kodwa kugcizelelwe kakhulu Esigabeni Esiphakathi Semfundo lapho amakhono abafundi okufunda
nawokubhala ayothuthukiswa khona. Ithebula elingezansi likhombisa amakhono abalulekile ohlelweni lwezifundo
zoLimi Lwasekhaya.
Izinga loLimi lwaseKhaya linikeza ukusebenza kolimi okuveza isisekela samakhono okuxhumana adingekayo
ezimweni zenhlalo nasemakhonweni okufunda ngokomqondo adingekayo ekufundeni kulolonke uhlelo lwezifundo.
Ukugcizelela kubekwa kakhulu ekufundiseni amakhono okulalela, okukhuluma, okufunda nokubhala kulamazinga.
Lelizinga linikeza ukukwazi ukuqamba, ubuhle nemicabango okuzobanika ikhono lokuphinda kuqanjwe, ukufanekisa,
nokwandisa ulwazi lomhlaba wabo abaphila kuwo. Noma kunjalo, ukugcizelelwa nokunikezwa isisindo sokuLalela,
nokuKhuluma kusukela eBangeni lesi-7 kunyka siyehla ukaleso esinikezwa amakhomo okuFunda nokuBhala.
Izinga loLimi Lokuqala Lokwengeza lususelwa olimini okungelona ulimi lwebebe kodwa olusetshenziselwa
imicimbi ethile yokuxhumana emphakathini, okusho indlela yokufunda elandelayo emfundweni. Izinhlelo zezifundo
zinikeza ukwesekela okuqinile kulabo bafundi abazosebenzisa ulimi lwabo lokwengeza lokuqala njengolimi lokufunda
nokufundisa. Ngasekupheleni kweBanga lesi-9, abafundi kumele ukuba sebekwazi ukusebenzisa ulimi lwasekhaya
kanye nolimi lokuqala lokwengeza ngempumelelo nangokuzethemba ezinhlosweni ezehlukene okufaka nokufunda.
ENingizimu Afrika , abafundi abaningi baqala ukusebenzisa ulimi lokwengeza, oluyi-English, njengoLimi lokulokuFunda
nokuFundisa (LoLT)eBangeni lesi-4. Okuchaza ukuthi ukuthi kufanele kube sebefinyelele emazingeni aphezulu
okukwazi ukusebenzisa uLimi lwe-English uma beqeda iBanga lesi-3, kanti futhi kumele bebesebekwazi ukufunda
nokubhala kahle nge-English.
ULimi Lokuqala Lokwengeza kucatshangwa ukuthi abafundi bafika esikoleni bengazi lutho ngalo uma befika
esikoleni. Eminyakeni yokuqala yokufunda kugxilwa kakhulu ekuthuthukiseni ikhono lomfundi ekuthuthukiseni
ukuqonda nokukhuluma ulimi-okungamakhono ayisisekelo somuntu sokuxhumana.10
9
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
EmaBangeni esi- 2 nawesi-3 abafundi baqala ukwakha ukuqonda ukufunda nokwazi ukuzwa nokukhuluma
okuyisizinda. Baphinde basebenzise amakhono okuzwa nokukhuluma abawafunde oLimini lwaseKhaya
EmaBangeni aphakathi nasemaBangeni aphezulu, abafundi baqinisa amakhono okulalela, okukhuluma, okufunda
nokubhala. Kulelizinga abafundi abaningi bafunda kusetshenziswa uLimi Lokuqala Lokwengeza, okuyi-English
nokufanele bathole ithuba lokulisebenzisa kakhulu. Ngakhoke ukugcizelela okukhulu kubhekiswe ekusebenziseni
uLimi Lokuqala Lokwengeza ngenhloso yokugcizelela ukucabanga nokucabangisisa. Loku kusimamisa amakhono
okufunda ngokomqondo, okudingeka ngako ukuba kufundwe izifundo ezifana meSc ience kanye ne-English.
Baphinde bazimbandakanye ekusimamiseni ikhono lokucabanga ngobuhle oLimini Lokwengeza.
Ngesikhathi laba bafundi befika emaBangeni aphakeme, kumele bebe sebelukhuluma kahle uLimini lokuQala
lokwEngeza lapho bexhumana nabanye kanye nasemakhonweni okuhlakanipha emfundo. Nokho-ke okuhlalukayo,
ukuthi kuleli zinga baningi abafundi abasuke bengakakwazi ukusebenzisa uLimi lokuQala lokwEngeza ekuxhumaneni
ngempumelelo. Inselelo yeZinga eliphakeme ukuthi laba bafundi balekelelwe futhi kuphinde kwethulwe uhlelo
lokubeseka, ukuze bakwazi ukufinyelela emazingeni adingeka eBangeni le-9 Lawo mazinga kumele kube yilawo
angenza ukuthi abafundi bakwazi ukusebenzisa uLimi lokwEngeza ngempumelelo ezingeni eliphezulu lokukhuluma
ngenhloso yokubalungiselela imfundo ephakeme noma izikhungo zemisebenzi. Kuyancomeka ukuthi, lapho
kungenzeka khona, abafundi emaBangeni aPhakeme kumele bathulwe kokuqukethwe komjikelezo wokufanayo
kuwona omabili amazinga
Izinga loLimi Lwesibili Lokwengeza nakhona kucatshangwa ukuthi abafundi akusho ukuthi banolwazi lolimi
uma befika esikoleni. Kugxilwa ekuvezeni uLimi Lokwengeza Lwesibili kuba sekuthuthukiseni ikhono lokuqonda
nokukhuluma ulimi – amakhono okuxhumana kubantu. EmaBangeni 4 - 6 abafundi baqala ukwakha amakhona
abo okukhuluma nokulalela kanye namakhono okufunda nokubhala. Babuye basebenzise amakhono okukhuluma
nokubhala abawafundile oLimini Lwasekhaya nakolokweNgeza Lokuqala.
EmaBangeni 7 – 9 abafundi baqhubeka nokuqinisa ukuthuthukisa amakhono okulalela nokukhuluma ngesikhathi
bethuthukisa amakhono okufunda nokubhala.
Ngesikhathi abafundi bengena eBangeni le -10, bazobe sebekwazi ukuxhumana ngoLimi Lwesibili LokweNgeza kuwo
omabili amazinga awabantu nawasenhlalweni. Kodwa-ke, iqiniso lithi abafundi abaningi abakakwazi ukuxhumana
kahle besebenzisa uLimi Lwesibili kulelizinga. Inselele ekhona emaBangeni e- 10-12, ngakho-ke, ukunikeza
ukweseka kulababafundi futhi kube kunikezwe izinhlelo zokufunda ezivumela abafundi ukuba bebesemazingeni
adingekayo eBangeni le-12. Lamazinga mawabonakale ngokuthi labafundi bakwazi ukusebenzisa ukwazi kwabo
ukubalungiselela imfundo eqhubekela emazingeni aphezulu noma esizindeni somsebenzi.
Izinjongo zokufundiswa koLimi Lokwengeza
Ukufunda uLimi Lwesibili Lokwengeza kumele kwenze abafundi bakwazi uku:
• Ukuthola amakhono olimi ukuze bakwazi ukuxhumana ngendlela ngolimi kodwa ezingeni eliyisisekelo solimi;
• Ukulalela, ukukhuluma, ukufunda/ukubuka nokubhala ulimi ngokuzethemba nangokulujabulela. Lamakhono
nesimo kwenza isisekelo sokufunda okungapheli;
• Khombisa, ngomlomo nangokubhala, ngemizwa ukuze ukhululeke ngolimi lolo;
• Sebenzisa ulimi nemicabango ukuthola/ukufunda kabanzi nagwe namasiko ehlukene kanye nangomhlaba/
indawo abazithola kuyo/abahlala kuyo;
10 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
• Sebeznisa ulimi ukuthola nokugcina ukuxhumana ngengqikithi. Ulwazi lolimi luyikhono elibalulekile futhi
lwakha nesisekelo sokufunda;
• Sebenzisa ulimi njengendlela yokunikeza ulwazi ngezihloko ezejwayelekile; ukukhuluma ngezingqikithi
ezejwayelekile; kanye nokufunda umbhalo ukuze uzijabulise, ulwazi oluyisisekelo kanye nokuxhumana.
2.1.2 Amakhono olimi
Uhlelo lokufunda koLimi Lwesibili Lokwengeza lubekwe ngalendlela elandelayo:
1 Ukulalela nokukhuluma
2 Ukufunda nokubukela
3 Ukubhala nokwethula
4 Izakhiwo nezimiso zolimi
2.1.3 Amakhono olimi
Izindlela zokufundisa ulimi kulezizincwadi kugxile embhalweni, ngokuxhumana, ukufunda ngokudidiyela.
Indlela egxile embhalweni kanye nendlela yokuxhumana zombili zizimele nokusetshenziswe okuqhubekayo
nokukhiqizwa kombhalo. Izindlela zokufundisa imibhalo/ukusebenza ngemibhalo ifundisa abafundi
ukuncintisana, ukuzethemba nokuba abafundi ababalulekile, ababhali, izibukeli, nababhali bemibhalo. Kufaka
ukulalela, ukufunda, ukubukelanokuqonda imibhalo. Imibhalo eyiqiniso yiyona eyisizinda solwazi, sokuxhumana,
ukufunda okuhlanganyelayo/okuhlanganisiwe nokufundiswa kwezilimi. Indlela egxile embhalweni ifaka ukukhiqizwa
kwezinhlobo ezahlukene zemibhaloelula yezinhloso ezithile
Indlela yokuxhumana iphakamisa ukuthi abafundi kufanele babe nolwazi olwanele ekufundeni ulimi oluhlosiwe
namathuba amaningi okuzilolonga ukufunda ulimi. Abafundi bafunda ukufunda ngokuthi bafunde babuye bafunde
nokubhala ngokuthi ibe mining imisebenzi yokubhala.
Ukufundiswa kolimi kwenzeka ngendlela ehlangene, lapho uthisha eba yisibonelo eveza amakhono akhe
amahle okufundisa, abafundi banikwa ithuba lokuziqeqesha emakhonweni ayiwo/afanele emaqenjini ngaphambi
kokuba bakwazi ukuzisebenzisela wona la makhono ngokwabo. Ukwakheka kwesifundo ngasinye kufanele kube
yileso esimbandakanya bonke abafundi ekilasini ngaphambi kokuthi baye emaqenjini ukuze baveze ikhono labo
ngamunye. Amatemu asetshenziswayo yilawa: ukulalela ukukhuluma, ukufunda nokubhala ngokuhlanganyela,
okweqembu, ukuzifundela noma ukubhala ngayedwa engasizwa.
Indlela yokufundisa ulimi ngokulandela inqubo ethile isetsheniziswa uma abafundi bekhiqiza imibhalo ngomlomo
nangokuyibhala. Abafundi benza izigaba ezahlukene zokulalela, zokukhuluma, zokufunda kanye nezinhlelo zokubhala.
Kufanele bacange ngabalandeli nenhloso. Lokhu kuzobenza bakwazi ukuxhumana nokuveza abakucabangayo
ngokwemvelo. Isib. Ukufundiswa kokubhala akugxili emkhiqizweni kuphela kodwa nakwinhloso nohlelo lokubhala.
Ngesikhathi sohlelo lokubhala, abafundi bafundiswa ukuthi bangyenza kanjani imibono, ukucabanga ngenhloso
kanye nezibukeli, ukubhala umbhalo wokuqala, ukulungisa amaphutha umsebenzi wabo, nokwethula umkhiqizo
obhaliwe oxhumanisa imicabango yabo.
11
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Izindlela zokufundisa imibhalo yobuciko
Ukufundiswa kwemibhalo kufanele kugxile ekufundiseni ukufunda ngokuqondisisa, kufaka amasu enqubo yokufunda
(ukulungiselela ukufunda , ngenkathi kufundwa, emumva kokufunda). isizathu esisemqoka sokufunda imibhalo
ekilasini ukuthuthukisa kubafundi uzwela ekusebenziseni ulimi ngokukhethekile, oluhluzekile, ngumqondo osobala,
ngezifenqo, ngezimpawu, nangokuqonda okujulile ngaphezu kwanoma yini abangayifunda. Ngenkathi imibhalo
yobuciko eminingi kuyindlela yokuzithokozisa, ukuhlekisa, noma ukubonisa, ababhali abazimisele babhala amanoveli,
imidlalo nezinkondlo ngoba banemibono, imicabango nodaba, imigomo, imfundiso nenkolelo abafuna ukwabelana
noma ukuyibonisa abafundi babo.ukusebenza kwemicabango yabo yolimi kuyindlela eyengeziwe yokubonisa,
gcizelela, nokugqamisa imibono yabo. Isizathu esikhulu sokufundisa umbhalo ekilasini ukwenza amathuba
okusebenzisa amakhono olimi afundiwe. Ukufundiswa kwemibhalo akuyona into elula, kodwa kuyize ngaphandle
kwemicabango nokwethembeka ekuhumusheni nasekuphawuleni kwabafundi uqobo. Ngaphandle kokuthi bafunde
ukuthi bangayiqonda kanjani imibhalo ngokwabo, angeke bafunde lutho.
Izinhlela zokufundisa imibhalo zifaka okunye noma konke lokhu okulandelayo:
• Zama ukufunda yonke imibhalo ekilasini ngaphandle kokuphazamisa eminye imisebenzi.kubalulekile ukuthi
abafundi babe nemibono ecacile ngokwenzekayo ngokwezinga eliphansi lombhalo. Amanye amakilasi
afunda izinhlobo zemibhalo ngaphande kokusekelwa. Okufanele kukhuthazwe. Izinhlobo zemibhalo, nendlela
ezifundwa ngayo, kufanele kufundiswe, ukunokufundisa imbhalo. Isibonelo, ubunkondlo kumele bufundiswe,
hhayi izinkondlo akufundwe eziningi ngokungenzeka ekilasini kwenziwe nesiqiniseko sokuthi abafundi
bayazibhala izinkondlo.
• Ukuhumusha kumqondo osobala kuwumsebenzi ofuneka ezingeni lasenyuvesi, ngakho ke abafundi
kulesisigaba akudingeki bafunde ukuhumusha okusezingeni elihambele phambili, ngakho ke inhloso
yokufundisa imibhalo yobuciko ukukhombisa abafundi ukuthi lungasetshenziswa kanjani ulimi lwabo
lwasekhaya ngobuhlakani, ukukhalipha, umcabango nangamandla okulandela umkhondo.lokhu kuchaza
ukubhekisisa indlela umbhalo owenziwe ngayo, kwashintshwa kanjani ubuqiniso bawo, nokuhlelwa kabusha
ukucacisa nokugcizelela okushiwoyo. Umsebenzi onjalo ungafaka ukuhlola ubukhona noma ukungabikho
bokuzicabangela emqondweni, kuwumcabango onjani okhethwe umbhali nokuthi kungani, izakhiwo
zemisho nezigaba, noma uhlaka lwenkondlo, ukukhethwa kwamagama, umqodo oqhubekayo wombhalo,
ukusetshenziswa kwezimpawu, umsindo nombala lapho kufanele, omningi walomsebenzi kufanele usekelwe
embhalweni, kodwa ukuhlaziywa komugqa ngomugqa kwanoma imuphi umbhalo kuyabuchitha ubuhlakani
bawo.
• Imibhalo yokuziqambela kufanele inamatheliswe kakhulu kwisifundo sanoma imuphi umbhalo wobuciko.
imisebenzi ebhalwayo edinga ukuqonda kakhulu kombhalo ofundwayo ingaqinisa ekubeni usizo olukhulu
ekufinyeleleni emazingeni okwazisa ukuqamba engxenyeni yabafundi. Ingxoxo yekilasi ingaba nezithelo uma
nje wonke umfundi embandakanyiwe. Kepha ingxoxo yekilasi eholela emsebenzini wokubhala obhalwayo
unikeza inhloso ecacile futhi zibe nomphumela
• Ekugcineni, kubalulekile ukukhomba ukuthi imibhalo ayive ingezimpendulo ezilungile/eziyizo: umbono ukuthi,
isibonelo. Inkondlo ingachaza noma yini uma nje umuntu ‘engaba nobufakazi’ ukuthi embhalweni kuvela
okungenabo ubuqiniso okungaholela ekucabangeni ngokunganaki ngokuthi umbhalo usebenza kanjani.
umbhalo uwonke uchaza okuthile, hhayi nje izingxenye ezithile, ukufundwa okulungile kombhalo kuhlanganisa
ukuhumusheka kombhalo wonke, ukuqamba, ubuwona, nokwenziwa ngokuhlola.
12 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ezinye izindlela imibhalo engahlanganiswa ngayo nokufundiswa kwesifundo sokuqondisisa nokuqonda izimpawu
ezisemqoka zemibhalo ihlelo lezikhathi zemilando, umbhali, indikimba nezinhlobo zemibhalo.lezi zindlela
zingahlanganiswa. Kwindlela yehlelo lezikhathi zemilando abafundi bangacwaninga bahlanganise isikhathi
semibhalo nezigameko zomlando ngesikhathi esisodwa abanqunyelwe sona. Kwindlela yombhali, abafundi
bangazimbhandakanya esifundweni esibanzi nesijulile sombhali kakhulu kubunkondlo bangahlanganisa izinkondlo
zakhe nenkathi ethize yomlando. Kwindlela yendikimba abafundi bangabheka izindikimba ezinjengo- bulungiswa,
impumelelo, uthado, njll. Kuzinhlobo eziningi zezinkondlo noma izinhlobo zemibhalo ehlukene bakuhlobanise
nezigameko zangempela zempilo. Bangenza izinqumo ngokwenziwa balingisi babuye benze izethulo ngendikimba.
Okumayelana nendlela yezinhlobo zemibhalo, abafundi bangahlela, baqhathanise nokwehluka izinhlobo ezihlukene
yezinhlobo zemibhalo isib. umehluko phakathi kwezizinda kwinoveli/indaba emfishane/umdlalo/inganekwane.
Inqubo yokufundisa ukusetshenziswa kolimi
Ukufundiswa kwezakhiwo zolimi kufanele kugxile ekutheni lusetshenziswa kanjani ulimi nokuthi kungenziwa njani
ngolimi isib. uwenza kanjani umqondo, ubhekana kanjani nezinkinga nothando, umthelela kubangani nosebenzisana
nabo, nokuthi ungayakha kanjani impilo enhlalweni enothile.ukufundiswa kwezakhiwo zolimi kumele kube indlela
yokwenza izinto zenzeke.
Ukufundiswa kwezakhiwo zolimi/izakhiwo zohlelo lolimi kufanele zisekelwe embhalweni, nasekuhlanganiseni
nasekuxhumaneni.
Lemigomo elandelayo kufanele ifakwe emcabangweni/ibhekelelwe uma kufundiswa izakhiwo zolimi:
• Uhlelo lolimi kumele lufindiselwe ukwakha imibhalo engqikithini ekuyo- ngamanye amagama, kumayelana,
nolimi langempela.
• Ukusetshenziswa kohlelo lolimi akumele kubekelwe umgomo wokuhlaziya imisho ezimele-kufanele ichaze
indlela imisho ehlelwe ngayo ukwakha umbhalo ophelele njenge- zindaba, ama-eseyi, izincwadi, imibiko
efundwa futhi ibhalwe ngabafundi esikoleni.
• Ukusetshenziswa kwezinto zoqobo njenge- nkulumo yababili, inhlolokhono, kufanele kugqugquzelwe.
• Xhumanisa izakhiwo zolimi nemisebenzi yokusetshenziswa kolimi ezimweni ezihlukene zenhlalo, isib.
Ukuzwakalisa imicabango nemizwa yakho, ukwethula abantu, ukukhuluma noma ukubika ngezinto, iminyakazo,
izigameko noma abantu bendawo, enkathini edlule noma ezayo, ukwenza izicelo, ukubeka imibono, ukunikeza
ukudla noma isiphuzo nokwamukela noma ukwenqaba ngokuzithoba, ukunika nokulandela imiyalelo, izinto
eziqhathanisekayo neziphikisanayo.
• Sebenzisa imisebenzi yasekilasini ukuxhumanise nezindlela zokusebenzisa ulimi, isib. inkathi edlule kwi-eseyi
elandayo nokubhalwa kombiko, indlela encikile/eyamile esetshenziswa embhalweni we-eseyi ejeqezayo.
• Gxila emisebenzini eyenza umqondo. Ukwazi imithetho yohlelo lolwimi akwenzi umfundi asebenzise ulimi
ngendlela ecacile nenomqondo. Okusihehayo okuphathelene nesakhiwo nemisebenzi ngaphezu kwezinga
lomusho, isib. indlela abantu abasebenzisa ngayo noma nga- ulimi olukhulunywayo noma ulimi olubhaliwe
(umbhalo) ngendlela ecacile elandelanayo neyenza umqondo.
• Izinto ezithinta indlela yokusho amagama nokuphimisa amagama akufanele kuphucwe amaphuzu ngaphandle
uma kubangela ukudideka noma kuphazamisa ukuxhumana.
13
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
2.2 UKWABIWA KWESIKHATHI SOLIMI LWESIBILI LOKWENGEZA
Emjikelezwni wamasonto amabili kuyanconywa ukuthi isikhathi sokufundisa amakhono olimi sabiwe ngale ndlela
elandelayo
Isikhathi esabiwe
Isikhathi esabiwe
ngomjikelezo
Amakhono ngesonto %
wamasonto amabili
(amahora)
(amahora)
Ukulalela nokuKhuluma 1 25
Ukufunda nokuBukela: isifundo sokuqondisisa
1 25
nombhalo wobuciko
2
Ukubhala nokwethula 1 25
Izakhiwo nezimiso zolimi (okudidiyela
1 25
amakhono ama-3)
Isikhathi sokufundisa uLimi Lwesibili Lokwengeza singamahora (ama-4). ngesonto.Konke okuqukethwe wulimi
kufundiswa emjikelezweni wamasonto amabili okwenza amahora ama-2 ngesonto. Othisha abaphoqelekile ukuthi
balandele lomzungezo kodwa kumele baqiniseke ukuthi amakhono olimi, ikakhulu ukufunda nokubhala
kuyafundelwa. Ukwabiwa kwesikhathi kwamakhono olimi ahlukene emeBangeni lesi-7-9 ngamasonto angama- 36.
Amasonto amane ngawokuhlola- amabili awesivivinyo sika Nhlangulana amanye amabili wesivivinyo sikaLwezi:
2.3 IZINSIZA ZOKUFUNDA NOKUFUNDISA
Abafundi kumele babe nalokhu okulandelayo ukufunda uLImi Lwesibili Lokwengeza emaBangeni esi- 7 – 9:
AMABANGA 7 – 9
Izinsiza eziqondene ngqo nolimi
Izincwadi zokufundisa ezihlelelwe ulimi √
isichazamazwi √
Eyodwa yezilandelayo evunyiwe/uhlobo lombhalo wobuciko onikeziwe
Inoveli emifishane √
Izindaba ezimfishane √
izinganekwane √
Imidlalo emifishane (idrama) √
izinkondlo √
Izinsiza zemithombo yabezindaba
Amaphephandaba √
Amaphephabhuku √
Izinkulumo zasemsakazweni/imidlalo √
Imibukiso yamabonakude/umdlalo/izinhlelo ezikhuluma √
ngokwenzekayo
*Abafundi kufanele ukuba sebethuliwe ezinhlotsheni ezintathu ngokuphela kwamabanga aphakeme,
isibonelo, uhlobo olulodwa ibanga ngalinye.
Othisha abafundisa ulimi Lwesibili Lokwengeza kufanele babe nalokhu:
a) IsiTatimende seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola.
14 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
b) iNqubomgomo yokuFundisa iziLimi
c) Incwadi ehlelelwe ukusetshenziswa ngabafundi kanye nezincwadi zezinsiza mayelana nomsebenzi
owengezelelwe.
d) Isichazamazwi (esilimi-lunye, esilimi-mbili, esilimi-ningi nethesorasi)
e) Izincwadi zemibhalo ezinhlobonhlobo ezihlelelwe ukufunda
f) Izinhlobonhlobo zemibhalo yabezindaba: amaphephandaba, amaphephabhuku, amabrosha, njll.
g) Ukukwazi ukuthola izinsizakufunda ezibonakalayo/ezizwakalayo ezingasetshenziswa ekilasini
h) Eminye imithombo yabezindaba (izinhlobo ezehlukene zamaphephandaba, amaphephabhuku namabhurosha)
Izinsizakufundisa zasekilasini
a) Izinhlobo ezehlukene zemibhalo ukuhlelela wonke amazinga okufunda, isib. iqoqo lezincwadi zokufunda
ezinemibhalo efanele izinga ngalinye ekilasini.
b) Izinhlobonhlobo zemibhalo yabezindaba: amaphephandaba, amaphephabhuku, iziqeshana zokukhangisa,
amaphosta, izaziso, njll.
c) Izinsiza ezilalelwayo nezibukwayo
15
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
INGXENYE YESI-3: Okuqukethwe kanye Nohlelo
Lokufundisa Amakhono Olimi
Lengxenye ihlukene izinhlaka EZIMBILI: ukubuka ngamafuphi amakhono, okuqukethwe namasu nohlelo lokufundisa.
3.1 Ukulalela nokuKhuluma
Ukulalela nokukhuluma kuhlukene kodwa kungamakhono azimele. Omabili ahlale ekhona ekilasini ngesikhathi
abafundi bethola futhi bexoxa ngolwazi. Ukulalela nokukhuluma okuhlelekile ngezindlela ezikhethekile, isib. ukulingisa
noma inkulumompendulwano, kudinga imiyalelo egxile kuwo. Ukulalela nokukhuluma okuhlelekile kuhlanganiswa
nokufunda, futhi ukukhuluma kumele kwenze umbhalo obhaliwe ukhulume (isib. ukufunda kuzwakale).
UKULALELA
Inqubo yokulalela
Ukulalela imiyalelo kuzovama ukusebenzisa izingxenye zenqubo yokulalela. Loku kungumsebenzi owakheke
izigaba ezintathu okhombisa amasu okulalela okuzimele ukuhlukanisa nokuqonda inkulumo nezinye izimo zokuzwa.
Akuzosebenza isinyathelo ngasinye senqubo kuzozonke izimo. Isibonelo, uma abafundi belalela incazelo eqoshiwe
bangase badinage ukufunda njengomsebenzi woKulungiselela ukulalela okubaqwashisela isidingo sokulalela
ngokugxile ekulaleleni nokubasiza ukuba bakwazi ukuhlanganisa nolwazi abanalo. Okwenziwayo Emva kokulalela
kungenza abafundi ukuba baphendule ngaloko abakuzwile uma bephendula imibuzo.
Ukulalela imisebenzi yesifundo sokuqondisisa nokuhlola kunikeza ithuba lokufundisa abafundi ukuthi kulalelwa
kanjani.
Inqubo yokulalela
1. Ukulungiselela ukufunda kulungiselela abafundi ukuba baba sesimweni sokulalela. Kubalekelela ukuthi
bakwazi ukuvuselela ulwazi lwabo oludala ngesihloko, nokubalungiselela ukulalela.
• Ukuvuselela/ukukhuthaza ulwazi lokwendlalela ngaphambi kokulalela, ukuze ulwazi lwabo laloko
okukhulunywa ngako lizovuseleleka.
• Ukuqagela ukuthi umbhalo uzokhuluma ngani ngokusukela esihlokweni/ukuxoxa ngendikimba yombhalo
• Ukusebenza ngolwazimagama okungenzeka ukuthi abafundi abalujwayele
• Uthisha angakha imibuzo yokulungiselela ukulalela ukugxilisa abafundi kuloko okumele bakunake
• Abafundi kumele ukuba balungiselele nangokomzimba, isibonelo, ukuthatha amanothi ngepensela
nephepha
2. Ngesikhathi sokulalela abafundi bayalalelisisa ngezinhloso ezehlukene:
(qaphela ukuthi kuwukwenza okuhle kubafundi ukulalela umbhalo izikhathi eziningana, bagxile engxenyeni
ehlukile esikhathini ngasinye.)
16 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
2.1 Ukulalelela ulwazi olukethekile
• Ukubheka incazelo; ukubona umqondo ongumongo nosekelayo
• Ukudamane kubhekwa ukuqondisisa umyalezo ngokuqinisekisa loko okuqageliwe ngokubuza imibuzo
• Ukwakha amanothi anomqondo; uhlaka, imephu , ukwakha uhla, ukufingqa, , ukuphinde uxoxe,
ukulandela imiyalelo
• Ukunaka okhulumayo/ingxoxo eyenziwa umzimba bezinye izinto ezibonakalayo
2.2 Ukulalelela ukuzimbanya
• Ukusebenzisa ukunikezelana ngamathuba engxoxweni noma emsebenzini weqembu
• Ukubuza imibuzo ukugcina inkulumo iqhubeka
• Ukuphendula olimini , ukukhuluma ngokunyakaza kwezingxenye zomzimba, ukuxoxa ngamehlo, noma
ngomzimba wonke
• Ukutshengisa ukulangazelela nokuthatheka okufanele ngokuveza imizwa, umumo womzimba njll.
• Ukusebenzisa izimiso ezifanele ukukhombisa inhlonipho kwabanye
2.3 Ukulalelela ukuncoma
• Ukuphendula kokuvuselela umoya okutholakala embhalweni, isib. Isigqi, isivinini, umthelela womsindo,
• Ukuphendula ezimweni zokuxhumana
• Ukunikezelana amathuba ngezimiso engxoxweni
• Ukuvikela isikhundla
• Ukubuza imibuzo ukugcina ukuxhumana kuqhubeka
• Ukuphendula olimini, ukuhlangana kwamehlo nenkulumo ngomzimba
• Ukukhombisa ukuqonda ubudlelwano phakathi kolimi nosiko ngokukhombisa inhlonipho yezimiso zosiko
3. Emva kokulalela kulandelela olwazini lokulalela. Abafundi
• Baphendula imibuzo
• Babuyekeza amanothi;
• ukufingqa
• Badlulisela ulwazi ukusukela kokukhulunywayo kuya kokubhalwayo, isib. Ukusebenzisa ulimi ukubhala
amagama esithombeni
• Bahlakaza ulwazi olusha ngokusebenzsisa ulwazi oludala
17
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Benza isiphetho, ukunikeza imibono okungeyakhe;
Ubude obuphakanyisiwe bombhalo osetshenziselwa ukulalela ngokuqondisisa
ukubhalwa
kwamagama
Imibhalo Amabanga
ngendlela
ehlukanisayo
• Okukhulunywayo, okubukwayo, okulalelwayo-kubukwe
nemibhalo enhloboningi etholakala nakwabezindaba
Imizuzwana okungenani
Ibanga lesi- 7
• Imibhalo elalelwayo engama- 30
• Imibhalo esunguliwe
• Imibhalo ethathelwe komunye nombhalo onika ulwazi
Imizuzwana okungenani
Ibanga lesi- 8
• Imibhalo yokunothisa ulwazi engama- 45
• Imibhalo elalelwayo-ibukwe (amafilimu, izinhlelo
zikamabonakude nezinhlelo zezindaba, okuqoshiwe, Ibanga lesi- 9 Okungenani umzuzu o- 1
izinhlelo zomsakazo, izithombe, amavidiyo omculo)
UKUKHULUMA
Imiyayalelo yokukhuluma kumele iveze izimo zokukhuluma ezihlelekile nezingahlelekile, kusukela engxoxweni
yokuzikhulumela nje kuya ekwethuleni ingxoxo ehlelekile. Ukukhuluma ngokucacile, ngokugeleza, ngokulandelana ,
ngokuzethemba nangokufanele kumele kube yinhloso yokufundisa ukukhuluma
Ukufundisa ukukhuluma kumele kufake ukwazi inqubo namasu okuxhumana.
Inqubo namasu okukhuluma
Inqubo yokukhuluma akhiwe ilezizigaba ezilandelayo:
• Ukulungiselela: ukwenza ucwaningo nokuhlela
• Ukwenza
• Ukwethula
Ukukhuluma okuhlelekile nokwethula
Ukukhuluma okuhlelekile kuvamise ukufaka izigaba ezintathu. Izindlela zokwethula okuhlelekile zingafaka
okubhalwayo noma kungaba ukukhulunywayo thisha abangazihlola.
Ukulungiselela: ukucwaninga nokuhlela
Abafundi bakhombisa amakhono okulungiselela, ukucwaninga nokuhlela wokwethula okukhulunywayo.
Bazo…
• Ukusebenzisa imithombo nezinto nokuthathelwa kuzo ukuthola nokukhetha ulwazi.
• ukuhlelwa nokubhala ulwazi; ukuthatha amanothi;
• Sebenzisa isendulelo esinomthelela nesiphetho,
18 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
• Ukukhulisa imqondo ngokukhuluma ngendlela elandelanayo
• Ukusebenzisa izinto, ezilalelwayo/noma ezibukwayo ukulekelela ukuveza kahle nokucophelela
ngokwethula
Ukwenza nokwethula
Abafundi bakhombisa ngokuveza amakhono okwethula. Bazo…
• Ukusebenzisa indlela efanele yokukhuluma
• Ukukhombisa ukuqaphela izethameli;
• Ukukhombisa ukuqaphela isimo: esihlelekile, esingahlekile nesebenzisa inkulumo enolimi
olusetshenziselwe lesosimo.
• Ukuveza imibono engeyabo
• Ukusebenzisa izkhiwo nezimiso zolimi ezifanele
• Ukusebenzisa amasu okusho ngomlomo nokungasho ngomlomo ukugcizelela incazelo, isib. iphimbo,
ukuhleleka kwezwi/ukushintsha kwephimbo, ukuzwakala kwezwi, isivinini/tempo, ukubeka amagama,
ukuhlangana kwamehlo, ukukhuluma kobuso, ukukhuluma ngokunyakazisa amalungu omzimba
nokukhuluma komzimba wonke
• Uklukhuluma ngephimbo elicacile, ukuphimisa nokubiza amagama ngendlela efanele, ukushintsha
kwephimbo
Ukukhuluma okungahlelekile nomsebenzi weqembu (bheka “izimpawu nezimiso zokuxhumana
ngokukhulunywayo” ngezansi)
• Ukuqala nokugcina ingxoxo iqhubeka
• Ukubuza nokuphendula imibuzo ukugcina ingxoxo iqhubeka
• Ukusebenzisa inxoxo yokunikezelana a mthuba
• Ukuchaza incazelo lapho kudingeka khona
• Ukuphendula olimini, ukukhuluma ngokunyakaza kwezingxenye zomzimba, ukuxoxa ngamehlo, noma
ngomzimba wonke
• Ukutshengisa ukulangazelela nokuthatheka okufanele ngokuveza imizwa, umumo womzimba njll.
19
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Izimpawu nezimiso zemibhalo yokuxhumana ngokukhulunywayo
1. Ukukhuluma okungahlelekile nomsebenzi weqembu
Ukukhuluma/
okungumbhalo Inhloso Izimpawu
okhulunywayo
Ingxoxo engahlelekile/ Ukuxhumana ngezihloko • Ukuqala nokugcina ingxoxo iqhubeka
inkulumompendulwano/ ezinikeziwe
umsebenzi weqembu • Ukusebenzisa ingxoxo ngokunikezelana amathuba
• Ukugcwalisa izikhala nokugqugquzela isikhulumi
Bheka: ukusetshenziswa
kwezisho engxoxweni. • Ukuchaza incazelo lapho kudingeka khona
Okuthathelwa kukho
ngezansi • Ukubuza nokuphendula imibuzo ukugcina ukjuxhumana
• Ukuphendula olimini , ukukhuluma ngokunyakaza
kwezingxenye zomzimba, ukuxoxa ngamehlo, noma
ngomzimba
• Ukutshengisa ukulangazelela nokuthatheka okufanele
ngokuveza imizwa, umumo womzimba njll.
Ukufunda kuzwakale Ukwabelana umbhalo • Uklufunda okugelezayo nokuzwakalayo
okungalungiselelwe
• Ukubiza nokuphimisa amagama ngaphandle
kokuphambanisa incazelo
2. Ukukhuluma nokwethula okuhlelekile
Bheka yonke imibono ekuhleleni nokwethula engenhla .
Ukukhuluma/
okungumbhalo Inhloso Izimpawu
okhulunywayo
Inkulumo elungiselelwe izinhlobonhlobo: ukubona/ • Ukwenza ucwaningo/ukulungiselela
ukwabelana
Loluhlobo luzoveza • Ukuhlela izinto ngokulandelana. Ukukhetha
ubufakazi bocwaningo no/ nokuthuthukisa umqondo ongumongo nosekelayo kube
ukulungiselela nezibonelo
• Ukusebenzisa uhlaka olufanele, ulwazimagama, izimiso
zolimi
• Ukusebenzisa iphimbo, ukuhleleka kwephimbo, isivinini,
ukuhlangana kwamehlo, umumo womzimba nokuxoxa
indaba ngokunyakaza kwawo.
• Ukusebenzisa isendulelo esinomthelela nesiphetho,
• Ukusebenzisa indlela efanele yokubiza izinto
nangamagama afanele
• Ukuhlanganisa okubukwayo okufanele , okulalelwayo,
nezinsiza ezibukwa-zilalelwe, isib. Amashadi, a imephu
hosta, izinto, nemifanekiso
Ukufunda kuzwakale Ukwabelana ngombhalo • Ukufunda ngokugeleza nangokuthatheka ukulandela
okulungiselelwe ozibhalele wona noma inhloso nomsebenzi
okunye, ukuthokozisa
• Ukubiza nokuphimisa amagama ngaphandle
kokuphambanisa incazelo
• Ukulekelela ukuveza incazelo ngezwi, ukuhleleka
kwephimbo, isivinini, ukuhlangana kwamehlo, umumo
womzimba nokuxoxa indaba ngokunyakaza kwawo.
20 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
3. Uklukhulumela izinhloso ezikhethekile/ingqikithi
Ukukhuluma/
okungumbhalo Inhloso Izimpawu
okhulunywayo
Ukunikeza izinkomba • Ukutshela umuntu • Use mostly the imperative form
ukuthi ufinyelela kanjani
• Sebenzisa imisho eshaya esikhonkosini necacile
endaweni ethile
• Sebenzisa ukuhleleka okulandelana kahle
• Ukuthathela enkombeni ekhethekile
• Ukukhombisa ibanga elindelekile
• Ukunikeza ulwazi ngezinto ezitholakala endleleni
Imiyalelo Ukuchaza ukuthi uqedelwa • Ukuchaza ukuthi ukuthi uyenza kanjani into
kanjani umsebenzi/
ukulungisa ukudla njll. • Bala izinto ezidingekayo
• Ukunikeza imiyalelo ecacile, okuyiyona nelandelana
ngendlela
• Ukusebenzisa ulwazimagama olufanele,
Izikhathi eziphakanyisiwe zokuxhumana ngokukhuluma
(Qaphela: isikhathi esilinganisiwe sokufunda ikhasi elingu- A4 lombhalo obhalwe ngendlela yukuhlukanisa
ungaba imizuzu emi- 3)
Isikhathi
Imibhalo
Ibanga lesi- 7-9
Izingxoxo 5 – 10 imizuzu yeqembu/ikilasi
izinkulumompendulwano 1-2 imizuzu bengababili
Izinkomba nemiyalelo 30 imizuzwana – 1 umzuzu
Ukufunda okulungiselelwe 1 umzuzu
Izinkulumo ezilungiselelwe 1 umzuzu
Izigameko ezihlobene Kufinyelele emizuzwini emi-2
Ukuxhumana ngokukhuluma kosuku nosuku, , isib. ukufuna
1 – 2 imizuzu
usizo, ukuxolisa, njll.
21
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Okushiwoyo engxoxweni yolimi lwesiZulu - uhla okuthathelwe kulo
UKUCELA IMVUME • UKUPHAZAMISA
• Nginga....? • • Uxolo, nginga...?
• Ngicela uku...? • • Ngiyaxolisa, ucabanga ukuthi nginga...?
• Ngabe kungenzeka ukuthi ngi...? • • Uxolo, uyakwazi uku.../uyamazi u...?
• Kungalunga uma nginga...? • • Uxolo, ungangisiza?
• Ungaphatheka kabi uma ngi...?
• Ngicela ungivumele ngi...?
• Ungavuma ukuthi ngi...?
UKUNIKEZA USIZO UKUFUNA USIZO
• Ngicela ukukusiza. • Ngicela usizo e...?
• Ngingakusiza? • Ungangisiza uku...?
• Kukhona okufunayo? • Ngicela usizo nge...?
• Ungathanda ngikusize? • Ngiyakucela, ngisize nge...?
• Uyaludinga usizo? • Ngicela ungisize.
• •Ngingakwenzelani?
UKUXOLISA UKUKHONONDA
• Uxolo. • Ngiyaxolisa ukuthi ngikhulume kanje, kodwa...
• Ngiyaxolisa ngoku... • Ngiyaxolisa ukukuhlupha, kodwa...
• Ngiyazisola ngoku... • Mhlawumbe ulibele/ukhohliwe uku...
• Ungixolele ngoku... • Ungixolele uma ngiphaphalaza, kodwa...
• Ngixolele. • Kungenzeka ukuthi kube nokungaboni ngaso linye nge...
• Ngiyaxolisa. • Ungangizwa kabi, kodwa...
UKUNIKEZA ISELULEKO UKUSHO INTO OYINCAMELAYO
• Angicabangi ukuthi kumele u... • Ungathanda uku...
• Kumele u... • Ngingamane ngi...
• Akumele u... • Kungani singa...?
• Ukube bengiwuwe, bengi... • Ngincamela uku... Ucabangani?
• Bekumele u... • Ucabanga ukuthi kumele senzeni?
• Bekungamele u... • Ukube bekuya ngami bengi...
• Noma ngabe wenzani, ungalokothi u... • Ngicabanga ukuthi kumele si...
UKUQAGELA/UKUCABANGELA UKUNIKEZA ULWAZI ONEQINISO LWALO
• Ngingathi ukulungele uku... • Banga/bayi...
• Kungadinga u... • Bacishe babe ...
• Kubukeka sengathi ... • Kunenani elikhulu la...
• Mhlawumbe udinga uku... • Uhlobo lwe...
• Mhlawumbe bafuna uku... • Uhlobo olu...
• Kunzima ukusho, kodwa ngicabanga ukuthi...
• Anginaqiniso kahle, kodwa ngicabanga
22 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
UKUVALELISA UKUZIHLOLA/UKUZAHLULELA
Uhambo olude, amaholidi, njll. • Lokhu kusebenze kahle ngoba...
• Ube/nibe nohambo oluhle. • Ngikwenze kahle lokhu ngoba ...
• Nibe namaholide amnandi. • Bekuyokuba ngcono uku...
• Nibe nesikhathi esimnandi e... • Inqubekela phambili iyacaca/ayicaci.
UKUBINGELELANA NGEMUVA KOHAMBO/ • Lokhu kuphumelela ngoba...
KWAMAHOLIDE
• Abe njani amaholide...?
• Usithokozele isikhathi obe naso?
• Lube njani uhambo lwakho?
3.2 Ukufunda nokuBukela
Ukufunda/ukubukela kuhlanganisa izinto ezimbili: 1) ukufunda ukusebenzisa amasu okuhlakaza nokuqonda
umbhalo 2) ukufunda ukusebenzisa ulwazi lwezimpawu zombhalo. Zombili lezingxenye kumele zibe khona uma
kufundwa/imiyalelo yokubukela imibhalo yobuciko nokungeyona yobuciko.
Ukufunda/okuqukethwe okulungiselelwe ukubukela kokoku: 1) ukufundela ukuqondisisa no 2)ukwandisa ukufunda
ngokuzimela.
Inqubo yokufunda
Ukufunda imiyalelo kujwayele ukufaka ukusebenza ngezingxenye zenqubo yokufunda. Lona umsebenzi ohlukene
izinhlaka ezintathu ezikhombisa amasu okufunda ngokuzimela okuhlakaza nokuqonda umbhalo. Akukona konke
okusenqubweni yokufunda okusebenzayo ngasosonke isikhathi. Isibonelo, uma abafundi befunda uhlobo lombhalo
abangawujwayele, bazodinga ukuqala ngomsebenzi woKulungiselela ukufunda okubaqwqshisa ukubheka
izimpawu zalolohlobo lombhalo, okuzobasiza ukuhlanganisa nabakwaziyo. Imisebenzi yokuFunda izobasiza
ukuhlaziya isakhiwo sawo ngokubheka imininingwane eminingi. Okwenziwayo Emva kokulalela kwenza abafundi
ukuba bazame ukukhiqiza uhlobo lombhalo abazibhalele ngokwabo
Inqubo yokufunda nokubukela
1. Ukulungiselela ukufunda kwethula abafundi embhalweni. Kuvuselela ukuxhumanisa nolwazi oludala.
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo kubonakale izimpawu zombhalo: izihloko, izihlokwana, izithombe,
izinto ezibukwayo nolwazi olusamdwebo, isib. Isendlalelo, izimpawu, imidwebo, amagrafu, amashadi,
izithombe, amamephu, amagama angumongo, ukubheka amagama, izithombe, njll.
• Ukuqagela kusetshenziswa ulwazi olutholakale ekufundeni ngokudlulisa amehlo
• Ukusebenza ngolwazimagama olungumongo olungajwayelekile kubafundi
2. Ukufunda kumbandakanya ukwakha umqondo wombhalo nokuqaphelisisa izimpawu zolimi
• Ukwakha umqondo wombhalo ngokuzimisela
• Ukuthola incazelo yamagama angajwayelekile nemifanekiso ngokusebenzisa amakhono okuhlakaza
amagama nokutholakala engqikithini
23
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
• Ukusebenzisa amasu okuqondisisa: ukuxhumanisa, ukubhekelela ukuqondisisa, ukulinganisa isivinini
sokufunda ngendlela efanele ukuba lukhuni kombhalo, ukuphinda afunde lapho kunesidingo khona,
ukuqhubeka nokubheka embhalweni ulwazi olungaba usizo, ukubuza nokuphendula imibuzo (ukusukela
ezingeni eliphansi kuya kweliphezulu), ukwakha isithombe somqondo, ukwakha umqondo, ukufundela
ukuthola umqondo ongumongo, ukunaka amagama akhethiwe nezakhiwo zolimi, ukukhumbula uhlobo
lombhalo ngokwakheka kwawo kanye nezimpawu zolimi
• Ukwakha amanothi noma ukufingqa imiqondo engumongo .
3. Emva kokufunda ukuvumela abafundi ukubuka nokuphendula embhalweni wonke.
• Ukuphendula imibuzo esembhalweni kusukela kwesezingeni eliphansi ukuya kweliphezulu;
• Ukuqhathanisa nokubheka okuphikisanayo;
• Ukwakha isiphetho nokuveza imibono okungeyakho
• Ukuphinda ukhiqize uhlobo lombhalo okungowakho (lapho kudingeka khona)
Izibonelo zezinhlobo zemibuzo
Imibuzo ehlola ulwazi Ngubani…? Yini…? Kuphi?
Imibuzo ehlola ukuqondisisa Ngubani longubabe…?
Imibuzo esebenzisa ulwazi Ungenta umusho ngalesento? Ungenta imisho lefanako ngaleligama
lelilandzelako?
Imibuzo ehlaziyayo Ngabe loku kuyafana ne …? Ngabe loku kwehlukile kune …? Kungani lomlingisi
atsandze…? Kuliciniso na kungemanga
Imibuzo ehlolayo Ngukuphi kwaloku lokukhetsako?
Ukukhetha inhlobo yombhalo
Othisha kumele benze isiqiniseko sokuthi abafundi abafundi bafunda izinhlobo ezehlukene zombhalo phakathi
nonyaka. Kufanele kube nokulingana phakathi kwemibhalo efundelwa ukuqondisisa, ukuxhumana nokuwuthokozela.
UKUFUNDA NGOKUQAPHELISISA
1.1 Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo ebhaliwe emfishane woKUQONDISISA ezingeni lamagama
Abafundi basebenzisa amasu anhlobonhlobo ukuhlukanisa umbhalo. Bakha ulwazimagama
ngokusebenzisa amakhono okuwaveza nokuhlakaza amagama.
• Ukusebenzisa izichazamazwi nezinye izinto okuthathelwa kuzo ukusho incazelo yamagama,
upelomagama, ukuphimisa amagama nezakhi zenkukumo zamagama angajwayelekile
• Ukubona incazelo ejwayelekile yeziqalo ezijwayelekile (isib, Um-/umu-) nezijobelelo ezijwayelekile
(isib.).
• Ukusho incazelo yamagama nokuhlangana kwamagama ezigaba ezifanayo kusetshenziswa ulwazi
lwemisuka ejwayelekile, isijobelelo neziqalo
24 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
• Ukusebenzisa ingqikithi yombhalo (isib. , ekucacisweni kwemisho), igama lokugcina elishiwo umuntu
elivumela omunye ukuba aqhubeke nowakhe umugqa (isib, okhefana, abcaphuni) nemibhalo
esazithombe (isib. ubuso obusho okuthile) ukusho incazelo yamagama angajwayelekile
• Ukubona nokusebenzisa izisho ezivamile nezaga, isib. ngibambe elentulo.
• Ukubona isisusa nokusebenza kwamagama amasha, isib. inkulumo yohlobo oluthile lwabantu, isib.
tsotsi taal, amagama atshelekiwe, (isib. isitulo, ingilaziUkwehlukanisa phakathi kwamagama adidayo:
omabizwafane, ophimbohluka, omqondofana, isib. isife/isifo; inyanga/inyanga; ukuceba/ukuceba;
ukubhunga/ukubonisana
• Ukusebenzisa zonke izinhlobo zezifinyezo kanye nezifingqo
• Ukusebenzisa ulwazi lokusetshenziswa kolimi ukuveza incazelo. Bheka iZakhiwo zoLimi - ohleni
olungezansi.
1.2 Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo emifishane ebhaliwe WOKUQONDISISA osezingeni lomusho
nelesigaba
Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lokusetshenziswa kolimi ukuqonda ukwakheka kwemisho
nokuhleleka kwemibhalo. Isifundo sombhalo kulelizinga unikeza ithuba lokufundisa ngokudidiyela
izakhiwo zolimi.
• Ukubona nokusebenzisa incazelo nemisebenzi yezakhiwo nezimiso zolimi embhalweni.
1.3 Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo emifiishane ebhaliwe UKUQONDISISA ezingeni lombhalo wonke
Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo imibhalo ewuhlobo nehlelekile abayifundile ukuqonda incazelo,
okuhlosiwe nomthelela wombhalo wonke
• Ukuhlobanisa ulwazi abanalo nombhalo
• Ukwakha isiphetho; ngokombono ongowakho
1.4 Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo omfishane wokuFINGQA NOKUTHATHA AMANOTHI
Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lokuqonda izimpawu zombhalo ukuwufingqa. Bheka amasu
okufunda ngenhla
• Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukubheka a imephu huzu angumongo wendikimba
• Ukuhlela a imephu huzu angumongo
25
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
1.5 Ukufunda ngokuqaphelisisa IZINDLELA EZEHLUKENE ZEMIBHALO NEMIBHALO EBONAKALAYO
(Izindlela ezehlukene zembhalo zisebenzisa izinto ezibonakalayo nezibhaliwe ezitholakala embhalweni
owodwa, isib. izikhangiso, amakhathuni. Bangaphinde bahlanganise loku nolimi ulukhulunywayo
noma ngokwenza.)
Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lwemifanekiso nezinye izinto ezibonakalayo ukwazi ukuthi lezizinto
zikusekela kanjani ukubhala ezindleleni ezehlukene zombhalo.
• Ukubona nokuxoxa ngenhloso nomyalezo yombhalo obonakalayo owakhelwe ukuzithokozisa, isib.
ifilimu , amakhathuni , amavidiyo omculo, imidweshu yekhomikhi
UKUFUNDA IMIBHALO YOBUCIKO/IZINHLOBO
Abafundi basebenzisa amasu abawafundisiwe ngesikhathi sesifundo sokufunda ngokuqaphelisisa
bezijabulisa. Ukululeka okwenziwa uthisha ngokutholakala kanye nezinga elifanele makucophelelwe
kulengxenye yaloluhlelo lokufunda.
UKUFUNDA OKWENGEZIWE NGOKUZIMELA/UKUBUKELA
Abafundi basebenzisa amasu abawafundisiwe ngesikhathi sesifundo sokufunda ngokuqaphelisisa
bezijabulisa. Ukululeka okwenziwa uthisha ngokutholakala kanye nezinga elifanele makucophelelwe
kulengxenye yaloluhlelo lokufunda.
• Ukufinyelela emtapweni wolwazi nokwazi izimiso zokugcina incwadi
• Ukufunda/ukubheka ngokuvulelekile umbhalo wonke, isib. izincwadi, amaphephabhuku, amaphephandaba,
iwebusayithi, amafilimu ngesikhathi sekuphunyiwe ekilasini.
26 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IMIBHALO ESETSHENZISELWA UKIUHLANGANISWA KOKUFUNDISWA KWAMAKHONO OLIMI
AMABANGA 7-9
Ukwengeza esifundweni sombhalo wobuciko ohlelekile, imibhalo okumele yenziwe emaBangeni esi-7-9 kufaka
nokubhalwayo, okubonakalayo nemibhalo eyizinhlobo eziningi yezinhloso ezezehlukene. Eminye imibhalo
izofundelwa ukuvuselela umoya; eminye izofundelwa ukukhombisa nokwenza izibonelo uma kubhalwa
Izinhlobo zemibhalo yobuciko Umbhalo obhalelwa ulwazi Imibhalo eyizinhlobo eziningi/
ezofundwa. imibhalo yolwazi ebonakalayo
Izichazamazwi
Izinhlobo eziphakanyisiwe Amashadi, amamephu
Enisaykilophediya
Lezinhlobo ezilandelayo ezemibhalo Amagrafu, amathebula, iphayi shathi
yobuciko ephakanyisiwe njengoba Amasheduli
zifakwe kuKhathalokhi yeMibhalo Umbhalo osabulwembu, imidwebo
Ibhuku locingo
yobuciko kaZwelonke: Amaphosta
Izincwadi
Iinoveli emfishane Iziqeshsna zokukhangisa,
Ithebula lesikhathi amaphamfulethi, amabhurosha
Izindaba ezimfishane/Inganekwane
Iziqondiso ngomabonakude Izimpawu
(Ibanga lesi- 7 – 1 indaba)
Imibhalo yabezindaba izinhlelo zikamabonakude zengxoxo
(Ibanga lesi- 8 – 1 indaba)
Isiqeshana sephephabhuku amakhasi ewebu, i-internet, amablogi
(Ibanga lesi- 9 – 2 izindaba)
Iziqeshana zephephandaba iFacebook nezinye izindlela
Iidrama emfishane
Editnoma ials zokuxhumana
Ubunkondlo
Izaziso Umshini wokukhombisa umbhalo
(Ibanga lesi- 7 – 2 izinkondlo) nesithombe odongeni
Izikhangiso
(Ibanga lesi- 8 – 2 izinkondlo) itransiparensi
Izinhlobo ezibhalwayo zemibhalo
(Ibanga lesi- 9 – 3 izinkondlo) elalelwayo Imibhalo eyizinhlobo eziningi/
umbhalo obonakalayo ngenhloso
Ukunothisa ulwazi Inkulumompendulwano yokuvuseleleka umoya
Ifilimu Izinkulumo Ifilimu
Uchungechunge lezinhlelo Amaculo Izithombe
zikamabonakude ezikhethiwe/izinhlelo
zengxoxo Umbhalo wabantu wokuxhumana Imidwebo
Imidlalo yomsakazo Izincwadi Imibhalo eyizinhlobo eziningi/
Amadayari umbhalo obonakalayo
Ama-iseyi wokuzithokozisa
Imibhalo engemilando yabantu Izimemo
Ifilimu
Izinganekwane Ama-imeyili
Izinhlelo zikamabonakude
Izinsumansumane nezinsomi Ama-sms, itwitter
Amavidiyo omculo
Amanothi
Amakhathuni
Imibiko
Imidweshu yekhomikhi
Imibhalo yabantu kwezohwebo
iGraffiti
Umbhalo olalelwayo
umsindo ozwaka endaweni
ezungezile
Izinhlelo zomsakazo
Ukufundwa kweidrama
Ukufundwa kweinoveli i noma indaba
emfishane
Izinkulumo eziqoshiwe
Izikhangiso emsakazweni ,
kumabonakude, ephephandabeni
nase imephephabhukwini
27
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ubude bombhalo okumele ofundwe ngesifundo sokuqaphelisisa/ukuqondisisa nokufingqa
amabanga Ubude bemibhalo
Umbhalo wokufunda kuzwakale 7 Amagama angama-40 – 70
8 Amagama angama-70 – 90
9 Amagama angama-90 – 100
Isifundo sokuqondisisa 7 Amagama angama-40 – 70
8 Amagama angama-70 – 90
9 Amagama angama-90 – 100
Ukufingqa 7 Amagama angama-80
8 Amagama angama-100
9 Amagama angama-120
3.3 ukubhala nokwethula: inqubo, okuqukethwe, amasu nombhalo
Ukubhala nokwethula kuhlanganise izinto ezintathu: 1) ukusebenzisa inqubo yokubhala 2) ukufunda nokusebenzisa
ulwazi lwesakhiwo nezimpawu zemibhalo ehlukene 3) ukufunda nokusebenzisa ulwazi lwesigaba nokwakheka
komusho nezimpawu zokuloba
Inqubo yokubhala
Ukubhala imiyalelo ngokuvamile ifaka ukusebenza ngenqubo yokubhala. Kodwa-ke, akuzona zonke izinyathelo
ezizebenza kuzozonke izimo. Isibonelo, uma abafundi bebhala inhlobo yombhalo abawujwayele, abazodinga
ukuhlaziya isazkhiwo nezimpawu zolimi ngokwemininingwane ejulile. Kungaphinde kube nezikhathi lapho uthisha
okungadingeka ukuba agxile ekwakhiweni komusho noma ekubhalweni kwesigaba, noma abafundi babhale
ngaphandle kokusebenzisa uhlaka lokuqala ukulungiselela izivivinyo.
Ukukhetha uhlobo lombhalo
Othisha kumele benze isiqiniseko ukuthi abafundi babhala izinhlobo ezehlukene zemibhalo imephu hakathi
nonyaka. Kufanele kube nokulingana phakathi kwemibhalo ebhalelwa izinhloso ezehlukene: imibhalo yokuxhumana,
eyokuziqambela, imibhalo emayelana naye/engaye uqobo, njll. Othisha kumele bakhethe uhlobo lwemibhalo
nezihloko ezifanele abangabhala ngazo, isibonele, isigaba esilandayo/esichazayo ngesihloko esithi: “Ukudla
engikuthandayo”.
Izinyathelo ezitholakala enqubweni yokubhala
Ukulungiselela ukubhala
• Ukuvezela abafundi ulwazimagama olufanele nohlobo lombhalo olufanayo.
• Ukjuveza imiqondo ehlukene ngesihloko
28 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukuhlela
• Ukwakha uhlelo ngombhalo kusetshenziswa isakhiwo nemiqondo okuxoxwe ngayo esigabeni sokulungiselela
ukubhala
• Ukubona imiqondo engumongo, ngokusebenzisa umbhalo osabulwembu
• Ukulandelanisa imiqondo ngendlela elandelana kahle ukuze izwakale kahle
Uhlaka
• Ukubhala uhlaka lokuqala oluzobhekelela inhloso , izethameli, isihloko nenhlobo yombhalo
• Ukukhetha amagama afanele.
• Ukuhlela imiqondo ngendlela elandelana kahle ukuze izwakale kahle
• Ukuhlela imiqondo/noma izithombe
• Ukufunda uhlaka ngokucubungula bese kutholakala umbiko ovela kuthisha ngalo
Ukubuyekeza, ukulungisa a imephu hutha, ukufunda ngenhloso yokubheka a imephu hutha nokwethula
• Ukuhlola imibhalo yabo neyabanye ukuyenza ngcono kusetshenziswa imigomo ebekiwe
• Ukucolisisa ukukhethwa kwamagama, umusho nesakhiwo sesigaba
• Ukusebenza ngokulandelana nokuxhumana kwezigaba
• Ukusebenzisa ukusetshenziswa kolimi , upelomagama nezimpawu zokuloba ngokufanele
• Ukulungisa uhlaka lokugcina ukufaka nesendlalelo
• Ukwethula umbhalo
Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lwezakhiwo nezimiso zolimi ukubhala umbhalo
Ukukhethwa kwamagama
• Ukwazi nokusetshenziswa kwezinhlobonhlobo zolwazimagama
• Ukwazi ukuthi igama liyiyiphi ingxenye yenkulumo nokuthi lisetshenziswa kanjani emushweni
• Ukwazi ukuthi igama lihlelekile, alihlelekile, noma liwulimi olusetshenziswa iqoqo elithile labantu (noma
oluchukuluzayo) nokuthi lisetshenziswa kanjani ngokufanele (noma alizange nhlobo)
• Ukupela amagama ngendlela efanele
• Ukusebenzisa isichazamazwi esinolimi olulodwa noma ezimbili, ukwandisa ulwazimagama
• Ukugcina isichazamazwi okungesakho noma incwadi yolwazimagama ukwandisa ulwazimagama
29
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukwakhiwa kwemisho
• Ukubhala imisho eqondile noma embaxa
• Ukusebenzisa izihlanganiso ukuhlanganisa imishwana emishweni embaxa: isib. ne-, kodwa, noma, kanjalo,
kwase, manje
Izimpawu zokuloba
• Ukwazi nokukhona ukusebenzisa izimpawu zokuloba ezilandelayo ngendlela efanele nangokucophelela:
ungqi, ukhefana, ikholoni, isemikholoni, ikhongco, isimelihlamvu, umbuzi, isibabazi, abakaki, abacaphuni
Ukubhalwa kwesigaba
• Ukubhala izigaba ezilandelana ngendlela efanele
Amagama afanele
• Ukusebenzisa amagama afanele.
Izinhlobo zemibhalo – isakhiwo nezimpawu zolimi
Ithebula elingezansi lichaza uhla lwezinhlobo zemibhalo abafundi abangafundiswa ukuyibhala emaBangeni esi- 7 -
9; eminye imibhalo ingafakwa lapho kudingeka khona.
Imibhalo yokuzakhela
Uhlobo lombhalo Inhloso Isakhiwo sombhalo Izimpawu zolimi
Olandayo Ukuthokozisa Obhalwe kwasetshenziswa
umuntu wokuqala nona
wesithathu
Obhalwe waba senkathini
edlule noma yamanje
Izehlakalo zichazwe
ngokulandelana
Osebenzise
inkulumompendulwano
Ochazayo Ukuchaza okuthile Ukuchaza: isib. Kwenzekani Ungabhalwa ubeesnkathini
esithombeni yamanje
Wakhe isithombe
ngamagama
Usebenzise izichazsiso,
izandiso
30 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Imibhalo emide nemifishane yokuxhumana
Inhlobo yombhalo Inhloso Isakhiwo sombhalo Izimpawu zolimi
Idayari Ukubhala nokuveza Ngokujwayelekile kubhalwa Ngokujwayelekile kubhalwa
izehlakalo ngawe/nokuhlela encwadini ethile ebalulekile kusetshenziswa inkathi ya-
okusazokwenzeka (idayari noma ijenali) manje/edlule/ezayo
Okwenzekayo kubhalwa nja- Ibhaleka ngendlela en-
lo (isib. Nsukuzonke noma gahlelekile kodwa engachu-
masonto onke) kuluzi
Okubhalwayo kufakelwa Umbhali uzibhalela yena
usuku uqobo
Incwadi yobungani Ukwazisa nokugcina Ikheli, usuku nokubingelela Ngokujwayelekile ulandela
ubudlelwano uhlelo olungahlelekile
Ukwakhekha komyalezo
kungahluka kuncike enhlo- Izimpawu zolimi zingahlu-
sweni (isib. Ukulandela kahluka kulandela inhloso
izindaba, ukuhalalisela, uku- yombiko
zwelana)
Ukuvala, ukusayina
Inkulumompendulwano Ukuxhumana Isingeniso nesiphetho Izimpawu zokuloba
Ezimpawu ezikhethekile Inkulumo ngqo
zenkulumompendulwano
Amagama abuzayo
Inkathi yamanje nezayo
Isimemo Ukumema omunye emcim- Singaba sesimweni sokuthu- Kungaba uhlelo lwesimemo
bini noma ukuzokwenza mela incwadi eya kumuntu esihlelekile noma esin-
okuthile noma kusebenze ikhadi gahlelekile
lesimemo. Kufakwe:
Okushaya emhloweni ngoku-
Uhlobo lomcimbi phelele – kafishane kuqonde
ngqo
Lapho ozokwenzeka khona
Usuku nesikhathi
Singafaka nendlela okulin-
deleke ukuba kugqokwe
ngayo
Igama lesimenywa
Singafaka nesikhala sem-
pendulo/RSVP
Singakhekha ngendlela
yokuthi kucace ukuthi
umcimbi waluphi uhlobo
ngokubuka ikhadi
lingakafundwa ukuthi
liquketheni
Iposikadi/umyalezo/imeyili Ukwazisa nokuxhumana Isibingelelo, ikheli, Inkathi yamanje eqondile/
nokuhleleka kwe-imeyili inkathi ezayo/ inkathi edlule
31
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Imibhalo yokuzinothisa ngolwazi
Uhlobo lombhalo Inhloso Isakhiwo sombhalo Izimpawu zolimi
Ukuzinothisa ngolwazi: Inhlobonhlobo isib. Kuzohluka ngokwenhloso Umuntu ogcwalisa
ukufaka isicelo sekhadi isib. Igama, Ikheli, ifomu kumele afingqe,
Ukugcwalisa amafomu
lasemtapweni wolwazi, njll. Ubudala, Isikole njll. acophelele, kube
ngokuhlelekile, kubukeke
kahle (okubhaliwe kumele
kufundeke kalula)
A imephu heshana Ukunxenxa umuntu ukuba Lincane isib. iphepha Ukukhuluma ngqo
okukhangisa athenge okuthile noma ase- elingu-A5 nomfundi ngolimi olushaya
benzise usizo olutholakalayo eskhonkosini
Isihloko esithatha amehlo
Ingenza umehluko
Ukuchaza kafishane
kumfundi isib. izichasiso,
ngomkhiqizo
izandiso nokusebenza
Uhla lezinto ezitholakala kwezimpawu zokuloba
kulowomkhiqizo
nezaphulelo
Imininingwane
yokuxhumana isib.
iwebusayithi
Makusetshenziswe
imifanekiso ebonakalayo
isikhangiso Ukunxenxa umuntu ukuba Ingathatha izindlela eziningi Ingenza umehluko
athenge okuthile noma ase- ezahlukahlukene kumfundi isib. izichasiso,
benzise usizo olutholakalayo izandiso nokusebenza
Kujwayele ukusetshenziswa
imifanekiso ebonakalayo kwezimpawu zokuloba
Ukusebenzisa amasu
okukhangisa
Ukusebenzisa imifanekiso
eyenza isikhangiso sihehe/
sithathe amehlo futhi
sikhumbuleke
Ukunikeza imiyalelo, Ukuchaza noma ukuyalela Uhla lemiyalelo Ukubhala ngendlela
izinkomba nemithetho ukuthi into yenziwa kanjani elandelanayo ukufeza eqondisayo isib. jikela
ngokunikeza imiyalelo injongo. kwesokudla ngasesitolo
eminingi enezinyathelo ngendlela yokulandelanisa
elandelanayo isib. Sebenzisa izinombolo
namabhulethi ukuveza
ukulandelana
Ubude bombhalo okhiqizwa ngokubhala
Amabanga ukubhalwa kwamagama
ngendlela ehlukanisayo
Izigaba: elandayo nechazayo 7 30 - 50 amagama
8 50 - 70 amagama
9 70 - 90 amagama
Imibhalo emide yokuxhumana:
50-70 amagama (okuqukethwe
Izincwadi zobungani/ 7 -9
kuphela)
inkulumompendulwano
Imibhalo emifishane yokuxhumana:
Izikhangiso/Ukubhalwa kwedayari/A
imephu hosikhadi/Amakhadi esimemo/ 30 – 40 amagama (okuqukethwe
7-9
Ukugcwalisa amafomu/Izinkomba/ kuphela)
Imiyalelo/Iziqeshana zokukhangisa/A
imephu hosta/ama-imeyili
32 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
3.4 Izakhiwo neZimiso Zolimi – uhla okuthathelwa kulo
Lezakhiwo zolimi ezilan delayo zingafundiswa engqikithini yokufunda nokubhala, nanjengengxenye yohlelo
lokusetshanziswa kolimi. Ezinye zalezakhiwo kufanele ukuba zethuliwe emabangeni aqalile kodwa zingaphinde
zibuyekezwe.
Amabizo Amabizo abonakalayo (isib. umuntu, isicathulo, njll)
Amabizo angabonakaliyo (ukufa, umoya, inzondo, njll)
Amabizo anobunye nobuningi (isib. umuntu/abantu, isihlalo/izihlalo, njll)
Amabizo angehlukanisi ubunye nobuningi (isib. amanzi, ububi, ukudla, njll)
Amabizomvama (isib. isihlahla, indlela, njll)
Amabizoqoqa (isib. iqulo lezinyosi, umhlambi wezinkomo, njll)
Amabizoqho (isib. uSipho, iTheku, uZwane, njll)
Isabizwana Isabizwana soqobo (isib. mina, wena, thina, yona, bona, yena, njll)
Isabizwana sokukhomba (isib. lona, lowo, lowaya, njll)
Isabizwana sokubala (isib. -nke, -dwa, -bili, thathu, njll)
Izichasiso Iziphawulo zonke (isib. omuhle, okhulu, njll)
Isibaluli (isib. oqatha, oqotho, njll)
Ongumnini (isib. lami, kababa, wami, njll)
Inani (isib. mumbe, muni, muphi, munye, njll)
Izandiso Isandiso sendawo (isib. phandle, kuye, kude, njll)
Isandiso sesimo (kahle, kabi, kanje, njll)
Isandiso senkathi (isib. izolo, emini, ekuseni, njll)
Izindlela zesenzo Indlela eyamile/encikile: ngizomshaya uma ngimbona.
Indlela ephoqayo: Hlala phansi!
Indlela yesimo: ingane ihamba ikhala.
Izenzo Eziqala ngonkamisa (isib. elula, aba, akha, njll)
Eziphundulekile (isib. azi, ithi, isho)
Ezinhlamvumbili (isib. hamba, hleka, vuka, njll)
Ezinhlamvuntathu (isib. khuluma, khululeka, xukuza, njll)
Izimpambosi Eyokwenzana ibonakala ngesakhi –ana
Eyokwenzeka ibonakala ngesakhi –eka
Eyokwenzela ibonakala ngesakhi –ela
Eyokwenzisa ibonakala ngesakhi –isa
Eyokwenzisisa ibonakala ngesakhi –isisa
Eyokwenzayenza ibonakala ngokuphindwa kwesiqu sesenzo
Eyokwenziwa ibonakala ngesakhi u-wa
Isikhanyiso Isenzukuthi: isib. muhlu, phihli, saka
Isandiso: isib. esenkathi, esesimo, esendawo,
Inkulumombiko USenzo wathi uzongibona ngeSonto ekuseni.
Umama wabuza ukuthi ngiyawuthanda yini umculo wokholo
Isenzo nenkathi Inkathi yamanje (isib. Ngifunda isiZulu)
Inkathi yamanje eqhubekayo (isib. Ngisapheka ukudla)
Inkathi edlule (isib. Ngafunda isiZulu)
Inkathi ezayo (isib. Ngizofunda isiZulu)
Izindlela zesenzo (isib. Eqondile, eyamandla, eyamile/encikile, esabizo, eyenhloso, ephoqayo)
33
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
3.5. IZINHLELO ZOKUFUNDISA EZIPHAKANYISIWE
Losomqulu uphakamisa ukuthi umjikelezo ngamunye kumele ufake indima eyodwa noma ezingaphezulu egxile
ekhonweni ngalinye: ukulalela, ukukhuluma, ukufunda, ukubukela, ukubhala, ukwethula nolimi. Umjikelezo ngamunye
uzonikeza imisebenzi okumele ifundwe abafundi, ukufunda noma ukubukela uchungechunge lokukhulunywayo,
okufundwayo nemibhalo ebonakalayo. Emjikelezweni ngamunye imisebenzi izoholela ukuthi abafundi benake
ukusetshenziswa kolimi okufanele nezinhlobo zemibhalo. Onyakeni, kungalinganiselwa emjikelezweni engaba
ama- 18 engenza zonke izingxenye zokufunda nokufundisa esikhathini samasonto angama-36. Ukwengeza, izinga
lobulukhuni kuwona wonke amazing lizonyuka ukusuka kwenye ithemu ukuya kwenye nonyaka ukuya komunye
unyaka emaZingeni aPhakeme. Inqubekela phambili iba yingxenye yokuhlela izinhlelo zokufunda. Lesakhiwo sinikeza
abafundi nothisha amathuba okwakha ingqikithi, ukuhlanganisa ulwazimagama, nokuzijwayeza nezakhiwo zolimi
esikhathini samasonto amabili ngaphambi kokudlulela kwamanye amakhono. Ngesikhathi esifanayo kutholakala
izinhlobo eziningi ezingenziwa zilungele iqembu lelo. Isibonelo, “Izingubo” kuba yingqikithi ejwayelekile yokufundisa,
kodwa ingalandelwa umjikelezo okhuluma ngesimo sezulu.
Ukufundisa ulimi ngokuhlanganisa: umjikelezo wokufundisa
Ekufundiseni, ukuhlanganisa kusho izinhlobonhlobo: izinhlobo zezindlela, zemisebenzi, zemibhalo nezindikimba
(Bheka Izindikimba Eziphakanyisiwe – Uhla lokuthathelwa kuko ngezansi). Uma wakha umjikelezo wamasonto
amabili ohlanganisayo, uthisha angabhangqa imisebenzi engaba mayelana nesihloko isib. Umdlalo. Ukulandelana
kwezifundo emjikelezweni wamasonto amabili kungalandela noma iluphi uhlelo, isib. umjikelezo ungaqala ngokufunda,
bese uqhubekela ekulingiseni (ukukhuluma) okungalandelwa ukubhala. Noma imuphi umbhalo ungasetshenziselwa
okuchazwe ngezansi.
Uthisha angakhetha umbhalo wobuciko wesifundo. Kungaba izinkondlo , inoveli emfishane , indaba emfishane,
idrama emfishane (bheka “imibhalo esetshenziselwa ukufundisa ngokuhlanganisa amakhono olimi.”) uthisha
angakhetha elandela noma iluphi uhlelo ukufundisa imibhalo. Uma uthisha ekhetha umbhalo omude oqhubekayo
ofana neinoveli emfishane noma idrama emfishane kunconywa ukuthi kumele kuqhubeke ukufundiswa ukuze
abafundi bengezokhohlwa umyayelezo oqukethwe. Uma inoveli emfishane noma idrama emfishane ikhethiwe, uthisha
uzodinga ukuhlukanisa umbhalo ube izigaba eziningi ngendlela isikhahi esingamvumela ngayo. Ingxenye ekhethiwe
yomsebenzi ingafundwa njengomsebenzi wasekhaya noma ingxenye yomsebenzi wokwengeza wokufunda.
Lezinhlelo zemfundo zethula ngokucacile okugxilwa kukho ekusetshenzisweni kolimi. Ukuzejwayeza ulimi
kungathatha isikhathi esiyihora njalo emasontweni amababili, okunengxenye efundiswe engqikithini enokubhala
nokufunda, nengxenye efundiswe ngokucacile. Ukkengeza kokulungiselelwe ukufundisa ukusetshenziswa kolimi
kuzoba nokufundisa kokulekelela abathatha kancane noma ukubuyekeza okuthathelwe e imephu hutheni enziwe
abafundi kade kubhalwa.
34 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Izindikimba eziphakanyisiwe – uhla okuthathelwa kulo
• Umndeni • Okuthandayo
• Umzimba • Izilwane
• Izingubo • Imibala
• Isimo sezulu nezikhathi zonyaka • Izindawo
• Izithuthi • Isikhathi
• Indlu • Izinsuku nezinyanga
• Ukudla • Imvelo/nendalo
• Umdlalo • Izibingelelo
• Umculo • Okuthandayo nongakuthandi
• Isikole • Imizwa
35
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
3.6 Ithebula lokundlaleka kombhalo
amasonto Ibanga lesi- 7 Ibanga lesi- 8 Ibanga lesi- 9
Ithemu yoku- 1
1&2 Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Inkulumompendulwano
inkulumompendulwano inkulumompendulwano
3&4 Iculo noma inkondlo umlolozelo, iculo, inkondlo umlolozelo, inkondlo/iculo
5&6 Umbhalo oqukethe ulwazi: Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umbhalo oqukethe ulwazi –
okubonakalayo, isib. ikhalenda izithombe ukugcwalisa ifomu
7&8 Umbhalo oqukethe ulwazi: Umbhalo obonakalayo isib. Umbhalo obonakalayo - izithombe
inkulumompendulwano izithombe, ikhathuni
9 & 10 Umbhalo wokufunda Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo oqukethe ulwazi –
inkulumompendulwano/inkulumo
Ithemu yesi- 2
1&2 Umbhalo oqukethe ulwazi: Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umyalelo, isib. ukunikeza
inkulumompendulwano isithombe inkomba
Indaba emfishane/inganekwane
3&4 Umbhalo oqukethe ulwazi, isib. Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo oqukethe ulwazi, isib.
imephu isib. ishedula,/idayari/ithebula ukunikeza inkomba
yesikhathi
5&6 Umbhalo oqukethe ulwazi: Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umbhalo oqukethe ulwazi –
okubonakalayo izithombe Umbiko wesimo sezulu, imephu,
inkondlo, iculo
7&8 Inkondlo noma iculo Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umbhalo oqukethe ulwazi –
imidlalo nenkulumompendulwano Umbiko wesimo sezulu, imephu,
inkondlo, iculo
9 & 10 UKUHLOLA OKUQOQAYO
Ithemu yesi- 3
1&2 Umbhalo wokudlulisa umyalezo , Umbhalo wolwazimagama Isifundo sokuqondisisa nombhalo
isib. incwadi wokufunda
3&4 Umbhalo obonakalayo isib. Umbhalo wokudlulisa Umbhalo wokubonakalayo
isithombe umyalezo , isib. iresiphi
inkulumompendulwano
5&6 Umbhalo oqukethe ulwazi , isib. Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo wokubonakalayo
inkulumompendulwano isib. umsakazo/Uhlelo
lukamabonakude
7&8 Umbhalo oqukethe ulwazi , isib. Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umbhalo oqukethe ulwazi ,
imephu inkulumompendulwano isib. inkulumompendulwano ,
Inkondlo, indaba emfishane , izithombe
inoveli noma idrama
9 & 10 indaba, izinkondlo , amaculo, Indaba emfishane/izinkondlo/ Indaba emfishane/amaculo/
ikhathuni, idrama nenoveli amaculo/idrama emfishane/ idrama/inoveli/inkondlo
inovelemfishane
Ithemu yesi- 4
1&2 Umbhalo obonakalayo Umbhalo wolwazimagama Umbhalo obonakalayo
3&4 Umbhalo oqukethe ulwazi inkondlo/iculo/indaba Umbhalo oqukethe ulwazi , isib.
inkulumompendulwano
5&6 Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo obonakalayo, inkondlo Umbhalo wolwazimagama
7&8 Iculo , inkondlo umbhalo wokuziqambela Iculo , inkondlo
wokudlulisa imiyalezo
9 & 10 UKUHLOLA OKUQOQAYO
36 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukuphendula uhlelo lokufundisa libe imisebenzi yokufunda nokufundisa
Isibonelo esithathelwe OHLELWENI LOKUFUNDISA leBanga lesi- 7, iThemu yoku-1, Isonto loku- 1nelesi- 2 (isifundo
semizuzu e-6 x 40) = 4 amahora okufundisa
IBANGA Lesi-7 ITHEM 1
Izakhiwo nezimiso
zolimi
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto Ihora eli-1
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1
(okudidiyelwe
nokucacile)
Ukulalela ukuthola Ukufundela Ukuqamba: Iziphawulo ezimbalwa
ulwazi oluthile. ukuqondisisa ezingeni ezilula.
lamagama nelemisho: Isigaba esichazayo.
Fundisa izimpawu Ukusetshenziswa
zokulalelela ukuthola Isib. Yethula inqubo kwenkathi yamanje elula.
ulwazi. inkulumompendulwano yokubhala:
phakathi kwabantu Ulwazimagama
Ikilasi lilalela isib. • Ukuhlela olutholakala engqikithini.
bebingelelana beqala
Inkulumo mpendulwano ukubonana, bebuzana • Ukubhala izinhlaka
eqoshiwe gabantu ukuthi bangobani nokuthi zokuqala
uma behlangana bayaphila yini.
bebingelelana. • Ukubuyekeza
Ukukhuluma • Ukufundisisa ukuze
1&2 okungalungiselelwe: ucacise
Ikilasi lizilolongela • Ukulungisa amaphutha
ukuhlangana kanye nokwethula
libingelelane ngababili
Isib. bhala isigaba
esichazayo.
Bhala imisho uzilolongela
ukwethula bese uchaza
omunye kwabanye –
ubuye wenza isigaba
esichazayo usebenzisa
lemisho uyihlele
ngokulandelana.
Indikimba yomjikelezo: Ukuhlangana nokubingelela
Isifundo soku- 1: (Okuningi ukulalela nokukhuluma)
• Ukwethula: ukubingelela nokuzethula. Ukufundisa abafundi ukuthi kumele bazethule kanjani.
• Ulwazimagama oluhambisana nendikimba.
• Ukufundisa izimpawu zokulalela ulwazi
Isifundo sesi- 2: (Okuningi ukulalela nokukhuluma)
• Ukulalela izikhathi eziningi kunkulumompendulwano yabantu bebingelelana.
• Abafundi benza ngababili ukuhlangana nokubingelelana.
Isifundo sesi- 3: (Okuningi ukufunda)
• Ukubuka izithombe, izihloko zenkulumompendulwano.
• Abafundi bafunda buthule, emva kokuba uthisha ephinde wafunda kuzwakala, ngesikhathi abafundi bezama
ukuqonda inkulumompendulwano.
37
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
• Uthisha uchaza ukusetshenziswa kolimi nolwazimagama
• Umsebenzi wasekhaya: abafundi baphinde bafunde inkulumompendulwano baphendule nemibuzo, isib.
iqiniso/amanga.
Isifundo sesi- 4: (Kuxubile)
• Okunye kokusetshenziswa kolimi okuhlanganisa izimpawu zombhalo
• Ukuchaza inqubo yokubhala
• Abafundi bafunda izibonelo zezigaba ezichazayo
• Umsebenzi wasekhaya: abafundi bazijwayeza ukubhala imisho elula yokwethula nokuchaza umuntu,
kusebenza ukusetshenziswa kolimi njengoba kuchaziwe.
Isifundo sesi- 5: (Okuningi ukubhala)
• Abafundi babhala isigaba esichazayo
Isifundo sesi- 6: (Ukubhala)
• Abafundi balungisa a imephu hutha baphinde babhale uhlaka lokuqala lwesigaba
Emakhasini alandelayo Izinhlelo Zokufundisa zinikeziwe zeBanga ngalinye lesi-7, 8 nelesi- 9. Qaphela ukuthi lezi
IZIBONELO zokuhlela ukufundisa Ulimi Lwesibili Lokwengeza esikhathini esingangonyaka.
38 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
3.6.1 iBanga lesi-7
IBANGA Lesi-7 ITHEM 1
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
Ukulalela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Ukuqamba: Iziphawulo ezimbalwa ezilula.
lamagama nelemisho:
Fundisa izimpawu zokulalelela ukuthola Isigaba esichazayo. Ukusetshenziswa kwenkathi yamanje
ulwazi. Isib. inkulumompendulwano phakathi elula.
kwabantu bebingelelana beqala Yethula inqubo yokubhala:
Ikilasi lilalela isib. Inkulumo ukubonana, bebuzana ukuthi bangobani Ulwazimagama olutholakala
mpendulwano eqoshiwe gabantu uma • Ukuhlela engqikithini.
nokuthi bayaphila yini.
behlangana bebingelelana. • Ukubhala izinhlaka zokuqala
Ukukhuluma okungalungiselelwe: • Ukubuyekeza
Ikilasi lizilolongela ukuhlangana
• Ukufundisisa ukuze ucacise
1&2 libingelelane ngababili
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
Isib. bhala isigaba esichazayo.
Bhala imisho uzilolongela ukwethula
bese uchaza omunye kwabanye –
ubuye wenza isigaba esichazayo
usebenzisa lemisho uyihlele
ngokulandelana.
Ukulalelela ukuncoma: Umbhalo buciko woku: Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Inkulumo ngqo.
Ukulalela iculo/inkondlo Funda inkondlo/iculo isib. elifanayo Yethula inqubo yokubhala: Ukubuza imibuzo
yosonhlamvukazi.Sebenzisa nalelo elisetshenzisiwe ekulaleleleni
lokhu ukupela amagama athile ukuqondisisa nokuthokozela. • Ukuhlela Izimpawu zokuloba.
abangawabhala njengengxenye • Ukubhala izinhlaka zokuqala Yethula izenzo ezisha.
yokuqondisisa abakulalelile
3&4 • Ukubuyekeza Ukulungisa indlela yokusetshenziswa
Ukukhuluma okulungiselelwe: kolimi kokubhalwe abafundi.
• Ukufundisisa ukuze ucacise
Isib. Lingisa indlela yokuhlangana Ulwazimagama olutholakala
nokubingelela. • Ukulungisa amaphutha kanye engqikithini.
nokwethula
Bhala inkulumo-mpendulwano.
39
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
40
Ukulalelela ukuthola ulwazi Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Umbhalo wokuziqambela: Amabizo
nokuqondisisa: lamagama nemisho:
Isib. ukwenza ithebula lezikhathi Izenzo
Isib. isinsuku zesonto, izinyanga Yethula izimpawu zombhalo ngolimi olihlosiwe/gcwalisa ifomu
zonyaka nezinombolo. obonywayo. ngokomsebenzi wokulalela. Ukusho isikhathi.
Ulwazi olugcwaliswa kwifomu isib. Buka bese uxoxa ngemibhalo Ulwazimagama olutholakala
ikhalenda: Izinsuku zesonto; izinyanga ebonakalayo ehlobonhlobo isib. engqikithini.
5&6 zonyaka. umfanekiso, isithombe.
Ukukhuluma okungalungiselelwe Isib. Buka ithebula lesikhathi lesikole.
nomsebenzi wamaqembu:
Kanye
Amaqembu abuzana imibuzo
nezimpendulo esebenzisa isib. umbhalo Isib. Funda umbhalo endikimbeni Isib.
obonwayo njengekhalanda. ’Isikole’
Ukulalelela ukuqondisisa. Ukufundela ukuqondisisa: Ukuqamba: Izenzo
Isib. ukulalela inkulumo yabafundi Isib. Funda umbhalo wabafundi beveza Isib. Bhala imisho usebenzisa Iziphawulo
beveza ukuthi iziphi izifundo izifundo abazithandayo. ulwazimagama engqikithini.
abazithandayo/abangazithandi. Ukulungisa indlela yokusetshenziswa
7&8 Kanye bhala inkulumo-mpendulwano kolimi kokubhalwe abafundi.
Ukukhuluma nokwethula ngezifundo abazithanda kakhulu.
okulungiselelwe: Isib. Ukuphendula imibuzo Ulwazimagama olutholakala engqikithini
yokuqondisisa embhalweni.
Isib. Abafundi bayezethula basho ukuthi
iziphi izifundo abazithanda kakhulu.
Ukulalelela ukuncoma/ukuthola Ukufundela ukuqondisisa: Ukuqamba/ukudlulisa umyalezo: Izenzo, iziphawulo.
ulwazi oluthile:
Isib. funda umbhalo endikimbeni Isib. ukubhala imisho/ukubhala Izihlanganiso ezilula.
Isib. ukulalela isifundo sokuqondisisa ekhethiwe. amagama esithombeni endikimbeni
endikimbeni ekhethiwe. ekhethiwe bese uchaza isithombe Ukugxilisa uhlelo lolimi olwenziwe
osithandayo kwithemu yokuqala.
Ukukhuluma okungalungiselelwe
nomsebenzi wamaqembu: Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe
9 & 10 abafundi.
Isib. Ukusho ukuthi kungani besithanda
isifundo esithile. Ulwazimagama olutholakala engqikithini
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Noma
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe
kombhalo isib. endikimbeni ekhethiwe.
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kwithemu yoku – 1
Umsebenzi woku- 1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3
Okukhulunywayo nokulalelwayo: ukulalela isifundo Izigaba zokuziqambela (esilandisayo/esichazayo)/umbhalo Isifundo sokuqondisisa kanye nolimi
sokuqondisisa/inkulumo elungiselelwe/ukufunda kuzwakale odlulisa umyalezo (omude noma omfishane)
okulungiselelwe.
IBANGA Lesi-7 ITHEMU YESI - 2
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
Ukulalela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Imibhalo emifishane edlulisa Izimpawu zokuloba
lemisho: umyalezo:
Isib. ukulalela inkulumo-mpendulwano Izinhlanganiso ezijwayelekile
yabafundi besho ukuthi bavela kuphi. Isib. Funda inkulumo- mpendulwano Inqubo yokubhala:
phakathi kwabantu abavela ezindaweni Indlela ephikayo
Ukukhuluma ngenhloso ethile/ ezihlukene/emazweni. • Ukuhlela
ukukhuluma okulungiselelwe Ulwazimagama olususelwe engqikithini
nokwethula (ukufunda kakhulu • Ukubhala izinhlaka zokuqala
okulungiselelwe) • Ukubuyekeza
1&2
Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe
• Ukufundisisa ukuze ucacise
endikimbeni ekhethiwe.
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
Isib. abafundi babhala isigaba
esilandisayo ukusho ukuthi bavela
kuphi
Ukulalela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Imibhalo emifishane edlulisa Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe
lamagama nemisho: umyalezo: abafundi.
Isib. sebenzisa umbhalo obonakalayo
njengebalazwe ukulalela, ukubuza Isib. Ukufunda umbhalo lapho izizwe Isib. ukubhalela inhloso ethile. Iziphawulo
nokuphendula imibuzo. zabantu abehlukene zisobala.
Inqubo yokubhala inkulumo Izimpawu zokuloba.
Ukukhuluma okulungiselelwe elungiselelwe.
nokwethula: izinhlanganiso ezijwayelekile
Inqubo yokubhala:
Xoxa ngezimpawu zenkulumo Indlela ephikayo
elungiselelwe. • Ukuhlela
3&4 Ulwazimagama olususelwa engqikithini
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
Inkulumo elungiselelwe.
Ukulalela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufunda ngokuqaphelisisa Ukuqamba: Indlela yamandla
kwemibhalo ebonakalayo:
Ukulalela isifundo sokuqondisisa. Isib. yenza uhlaka lwesigaba Inkathi yamanje.
Ukubuka nokuhumusha izimpawu zo- esichazayo ngesithombe esikhethiwe,
Ukukhuluma okungalungiselelwe. isib. umfanekiso wekilasi. landela inqubo yokubhala- umsebenzi Izenzo ezisha.
5&6
Ukuhuluma okungalungiselelwe: weqembu. Ukulungisa indlela yohlelo lolimi
41
kokubhalwe abafundi.
Isib. Ingxoxo yekilasi ngokuhunyushwa
kwezithombe. Ulwazimagama olususelwe engqikithini
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
42
Ukulalelela ukuncoma: Ukufundela ukuqondisisa: Imibhalo emifishane edlulisa Indlela ephikayo
umyalezo:
Isib. ukulalela inkondlo/iculo Ukufunda umbhalo oncike emdenini Iziqeshana zephepha
elibhekiswe emndenini. noma ubudlelwano bomndeni. Isib. Babhala isigaba esichaza
ngemindeni yabo. Ubuningi
Ukukhuluma okungalungiselelwe
nomsebenzi wamaqembu: Inqubo yokubhala: Izifinyezo
Isib. Baxoxa ngemindeni yabo. Ongumnini
• Ukuhlela
7&8 Ukukhomba nokugxilisa izakhiwo
• Ukubhala izinhlaka zokuqala nezimiso zolimi ezihlukene.
• Ukubuyekeza Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe
• Ukufundisisa ukuze ucacise abafundi.
• Ukulungisa amaphutha kanye Ulwazimagama olususelwe engqikithini
nokwethula
9 & 10 Isivivinyo saphakathi nonyaka
Umsebenzi wokuhlola okuhlelekile kwithemu yesi - 2
Umsebenzi wesi-4 Umsebenzi wesi-5 Umsebenzi wesi-6
Okukhulunywayo nokulalelwayo: ukulalela isfundo Imibhalo yobuciko: imibuzo esuselwa engqikithini Isivivinyo saphakathi nonyaka:
sokuqondisisa/inkulumo elungiselelwe/ukufunda
kuzwakale okulungiselelwe. Isifundo sokuqondisisa, ulimi, imibhalo yobuciko kanye
nokubhala.
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI- 7 ITHEMU YESI - 3
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
Ukulalelela ukuncoma. Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Ukulandelana kwamagama
ukuze ukuqondisise ezingeni
Isib. ukulalela imisindo esedikimbeni lesigaba. Yethula bese uxoxa ngezimpawu Isiqeshana sephepha
isib. ezokuthutha. zokubhala incwadi yobungane/inothi/i-
Isib. Ukufunda umbhalo endikimbeni imeyiil/isigaba esilandisayo/esichazayo. Inkathi yamanje
Ukukhuluma okulungiselelwe ethile bese uphendula imibuzo
nokwethula. Bhala incwadi yobungane/inothi/i- Isibingelelo sencwadi yobungane/
yokuqondisisa. inothi/i-imeyiil.
imeyili/i sigaba esilandisayo/esichazayo
Ukufunda kakhulu okulungiselelwe Kanye isib. ngizoya kuphi namuhla.
okugxile ekugelezeni, ukuphimisa Ulwazimagama olususelwe engqikithini
nendlela okuphuma ngayo iphimbo.isib. Isibonelo sencwadi yobungani noma Gxila kuloku okulandelayo
1&2 umbhalo osendikimbeni. isigaba.
Inqubo yokubhala:
• Ukuhlela
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
Ukulalelela ukuxhumana: Ukufundela ukuqondisisa: Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Ongumnini
Isib. ukulalela umbhalo/imibuzo Isib. Ukubuka umbhalo obonakalayo (kuyaqhubeka) Ukulandelana kwamagama
ehambisana nezinto ezibonakalayo endikimbeni ukuze uqondisise bese
ezivuselelayo(ikuphi inja?) uphendula imibuzo. Yethula bese uxoxa ngezimpawu Isiqeshana sephepha
zokubhala incwadi yobungane/inothi/i-
Ukukhuluma okungalungiselelwe imeyilil/isigaba esilandisayo/esichazayo. Inkathi yamanje.
kanye nomsebenzi wamaqembu: Isibingelelo sencwadi yobungane/
Bhala incwadi yobungane/inothi/i-
Isib. ukuphendula imibuzo imeyili/i sigaba esilandisayo/esichazayo inothi/i-email.
ngokukhuluma ehlobana nezinto isib. ngizoya kuphi namuhla. Ulwazimagama olususelwe engqikithini
ezibonakalayo ezivuselelayo
Gxila kuloku okulandelayo
3&4
Inqubo yokubhala:
• Ukuhlela
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
43 • Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
44
Ukulalelela ukuqondisisa. Ukufunda ngokuqaphelisisa Ukuqamba: Iziphawulo.
kwemibhalo ebonakalayo:
Isib. Ukulalela imisindo ezwakalayo. Yeza imisho ngolwazimagama olusha. Ukubuza imibuzo
Buka imifanekiso endikimbeni
Kanye ekhethiwe isib. Idolobha. Bese Izenzo namabizo amasha.
Nokulalela inkulumo- mpendulwano Ubhala isigaba esichazayo ngo isib. Upelomagama.
endikimbeni entsha isib. Lapho ngihlala mfanekiso oncike endikimbeni.
khona. Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe
Gxila kuloku okulandelayo abafundi.
Ukukhuluma okungalungiselelwe
5&6 nomsebenzi wamaqembu. Inqubo yokubhala: Ulwazimagama olususelwa engqikithini
Isib. sebenzisa ulwazimagama • Ukuhlela
lwendikimba entsha, khuluma • Ukubhala izinhlaka zokuqala
ngemisindo ezwakalayo bese
uzijwayeza ukusho imisho. • Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
Ukulalelela ukuthola ulwazi. Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Ukuqamba: Izenzo namabizo amasha.
lesigaba.
Isib. Ukulalela ukhombe amazwe Bhala amagama kwibalazwe Izinombolo
omhlaba ehlukene/izifundazwe zase Isib. ukufunda kontanga izigaba bese ubhala imisho usebenzisa
Ningizimu Afrika. ezichazayo ezibhalwe kumjikelezo ulwazimagama olusha. Upelomagama
odlule (ukuzithokozisa) Ubuningi
Ukukhuluma okungalungiselelwe Chaza indawo ethandekayo kwibalazwe
7&8 noma nokuthi umntu angafinyelela kanjani
Umdlalo wokulingisa kwindikimba isib. Isiqeshana sephepha
kuyo, isibonelo. Izithuthi, izimpawu
amazwe omhlaba ehlukene/izifundazwe umbhalo wobuciko ezikhombisayo kanye nezindawo Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe
zase Ningizimu Afrika. eziheha izihambeli. abafundi.
Isib. ukufundela ukuzithokozisa isib.
inkondlo/indaba emfishane/umdlalo Ulwazimagama olususelwe engqikithini
omfishane/inovelemfishane.
Ukulalelela ukuncoma. Imibhalo yobuciko. Ukuqamba: Ukugxilisa lonke uhlelo lolimi olwenziwe
kulethemu.
Isib. ukulalela ingxenye ye-/ Isib. Funda indaba/izinkondlo/amaculo/ Isib. bhala isihloko sendaba
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
indaba ephelele/inkondlo/amaculo/ amakhathuni/umdlalo omfishane/ ewumfanekiso encike endikimbeni Ulwazimagama olususelwe engqikithini
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
amakhathuni/umdlalo omfishane/ inovelemfishane kanye nokuphendula kanye nolimi oselufundiwe ukugxilisa
inovelemfishane. imibuzo yokuqondisisa. uhlelo lolimi olufundiwe ngethemu.
9 & 10
Ukufunda kuzwakale.
Sebenza i- isib. ndlela yokuphimisa,
isivinini, ukugeleza nokusebenzisa
umzimba.
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi – 3
Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi wesi-9
Okukhulunywayo nokulalelwayo: ukulalela isifundo Ukubhala: Izigaba zokuziqambela (esilandisayo/ Ukuhlola kwesi-2:
sokuqondisisa/inkulumo elungiselelwe/ukufunda esichazayo)/umbhalo odlulisa umyalezo (omude noma
kakhulu okulungiselelwe. omfishane) Isifundo sokuqondisisa nolimi noma
Imibhalo yobuciko: imibuzo esuselwe engqikithini.
45
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IBANGA Lesi-7 ITHEMU YE - 4
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
46 Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
Ukulalelela ukuqondisisa. Ukufunda ngokuqaphelisisa Ukuqamba: Indlela ephikayo
kwemibhalo ebonakalayo.
Ukulalela inkulumo- mpendulwano isib. Ukuzijwayeza imisho yemibuzo Iziphawulo nezandiso
endikimbeni entsha – umzimba wami. Buka bese ufunda imifanekiso nezimpendulo endikimbeni ekhethiwe.
endikimbeni isib. izingxenye zomzimba Ongumnini
Ukukhuluma okungalungiselelwe ezihlukene. Bhala amagama ezithombeni
ezisetshenzisiwe. Upelomagama
Phendula imibuzo emuva kokubuka
nokufunda umbhalo obonakalayo. Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Ubuningi
Bhala incwadi eya kumngane Ulwazimagama olususelwa engqikithini
wakho umtshele ngokufundile isib.
uwunakekela kanjani umzimba wakho
1&2 Gxila kuloku okulandelayo
Inqubo yokubhala:
• Ukuhlela
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
Ukulalelela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufundela ukuqondisisa. Ukudlulisa umyalezo: Ukulungisa iuhlelo lolimi kokubhalwe
abafundi.
Isib. ukulalela isifundo sokuqondisisa Isib. Ukufundwa kwezigaba ezibhaliwe Bhala isib. inkulumo elungiselelwe ngo
endikimbeni ekhethwe kumjikelezo abafundi. “mzimba wami” Indlela ephikayo
ongaphambili.
Noma Ukubuza imibuzo
Ukukhuluma okulungiselelwe
nokwethula: Isi.umbhalo okhethwe endikimbeni. Izihlanganiso.
Isib. inkulumo elungiselelwe ebhalwe Isiqeshana sephepha
3&4
kulomjikelezo kanye nongaphambili.
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Iziphawulo nezandiso
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Ongumnini
Upelomagama
Ubuningi
Ulwazimagama olususelwe engqikithini
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
Ukulalelela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufunda ngokuqaphelisisa Ukuqamba: Ukubuza imibuzo
kwemibhalo ebonakalayo.
Isib. abafundi balalela ulwazimagama Isib. Abafundi badweba imifanekiso Iziphawulo
olusha ngokusebenzisa umbhalo Abafundi babuka bese befunda yabo ngemibala ehlukene, bayibhale
obonakalayo – Yethula indikimba umbhalo isib. umfanekiso onemibala amagama bese bezijwayeza ukubhala Upelomagama
entsha isib. imibala ehlukene kanye nenkulumo- imisho echaza isithombe. Ubuningi
mpendulwano endikimbeni efanayo.
Ukukhuluma okungalungiselelwe Bese Inkathi yamanje
Ukuzijwayeza ukusho imibuzo Isib. Bebhala isigaba esichazayo Indlela ephikayo
nezimpendulo isib. Unjani umbala ukuchaza isithombe esinemibala
wencwadi? eminingi. Izabizwana zokukhomba
5&6 Gxila kuloku okulandelayo Ongumnini
Inqubo yokubhala: Ulwazimagama olususelwe engqikithini
• Ukuhlela Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe
abafundi.
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
Ukulalelela ukuncoma Ukufundela ukuqondisisa Ukuzilungiselela isivivinyo. Buyekeza ukwakhiwa kwemisho
nezimiso zolimi ezifundiwe
Isib. ukulalela iculo/inkondlo/isigaba Isib. umbhalo okhethwe endikimbeni Gcizelela inqubo yokubhala izinhlobo
esichazayo esibhalwe abafundi enemibuzo yokuqondisisa ezihlukene zemibhalo njenge Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe
kumjikelezo ongaphambili. ezophendulwa. nkulumompendulwano, izigaba abafundi.
7&8
ezichazayo/ezilandisayo
Ukukhuluma okungalungiselelwe Ulwazimagama olususelwe engqikithini
Isib. ukugxilisa imibuzo kanye nemisho
eyenziwe ngokukhuluma.
9 & 10 Isivivinyo sokuphela konyaka
47
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi – 4
Umsebenzi we – 10
48
Izivivinyo zokuphela konyaka
Iphepha loku – 1: okukhulunywayo nokulalelwayo
Iphepha lesi – 2: ulimi olususelwa engqikithini, imibhalo yobuciko nokubhala
*Imaki lonyaka eliqongelelwe ekukhulumeni, laleleni nasekufundeni. Imaki eligcinayo/nqumayo kumele lifake okungenani umsebenzi owodwa wokukhuluma okulungiselelwe,
umsebenzi owodwa wokulalela kanye nomsebenzi owodwa wokufunda kuzwakale okulungiselelwe.
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
3.6.2 IBANGA Lesi-8
IBANGA LESI-8 ITHEMU YOKU – 1
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
Ukulalelela ukuxhumana kanye Ukufundela ukuqondisisa: Umbhalo omfishane odlulisa Izakhiwo zemisho
nenkulumo- mpendulwano: umyalezo;
Ulwazi (Umenzi/inhloko – isenzo - umenziwa,
Isib. Ukulalela inkulumo-mpendulwano Fundisa izindlela zokugcwalisa
phakathi kwabantu ababili. Isib. Ukufunda inkulumo- mpendulwano amafomu. Imishwana eyejwayelekile
phakathi kwabantu ababili bese yokuxhumana,
Ukukhuluma okungalungiselelwe uphendula eminye yemibuzo Isib. gcwalisa ifomu ngolwazi oluphuma
kanye nomsebenzi wamaqembu: eyisisekelo sokuqondisisa. kumsebenzi wokulalela. Amagama okubuza imibuzo,
Abafundi bakhomba imibuzo Sebenzisa isichazamazwi ukubheka Ufaka imininingwane emisha Ukuveza imizwa (amagama
kanye nezimpendulo kwinkulumo- amagama amasha. kwisichazamazwi azakhele sona asetshenziswa ukuveza imizwa),
mpendulwano bese bezijwayeza zona ngokubhala amabizo nezenzo. Ukusetshenziswa kwenkathi yamanje ,
ngababili.
Ulwazimagama olususelwa embhalweni
ofundiwe,
1&2
Isabizwana zoqobo,
Ukuvuma/ukuphika,
Izivumelwano,
Upelomagama,
Izimpawu zokuloba,
Ubunye/ubuningi;
Amabizo kanye nezenzo.
Ukusetshenziswa kwesichazamazwi
sokuzakhela
49
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
50
Ukulalelela ukuncoma; Imibhalo yobuciko 1: Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Izakhiwo zemisho (Umenzi/inhloko –
isenzo - umenziwa,
Ukulalela umlolozelo/iculo/inkondlo. Isib. Funda imvumelwano/izinkondlo/ Buyekeza izimpawu zenkulumo-
amaculo ukuqondisisa nokuthokozela mpendulwano/isigaba esichazayo/ Imishwana eyejwayelekile
Ukukhuluma okungalungiselelwe esilandisayo. yokuxhumana,
nomsebenzi wamaqembu: Phendula imibuzo ejwayelekile
kumbhalo ongenhla. Bhala inkulumo-mpendulwano/isigaba Amagama okubuza imibuzo,
Isib. faka ekhanda umlolozelo/iculo esichazayo/esilandisayo ngolwazi
bese ukwethula emaqenjini noma Sebenzisa isichazamazwi sezilimi olunikeziwe isib. imininingwane Ukuveza imizwa (amagama
kwabangababili. ezimbili ukubheka amagama amasha. yabalingiswa ababili. asetshenziswa ukuveza imizwa),
Abafundi basebenza ukuphimisa, (kungahlolwa) Ukusetshenziswa kwenkathi yamanje ,
iphimbo, isigqi njll.
Yethula izigaba zenqubo yokubhala: Ulwazimagama olususelwa embhalweni
ofundiwe,
• Ukuhlela
3&4 Isabizwana zoqobo,
• Ukubhala izinhlaka zokuqala Ukuvuma/ukuphika,
• Ukubuyekeza Izivumelwano,
• Ukufundisisa ukuze ucacise Upelomagama,
• Ukulungisa amaphutha kanye Izimpawu zokuloba,
nokwethula
Ubunye/ubuningi;
Ufaka imininingwane emisha
kwisichazamazwi azakhele sona Ukulungisa uhlelo lolimi emibhalweni
yabafundi/ukugcwalisa ifomu.
Ukusetshenziswa kwesichazamazwi
sokuzakhela
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
Ukulalelela ukuthola ulwazi kanye Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Imibhalo emifishane edlulisa Yethula ulwazimagama olusha: imizwa.
nokuxhumana: lamagama nemisho: umyalezo/imibhalo yokuziqambela:
Ukusebenzisa amabizo qho
Isib. abafundi balalela okulalelwayo Isib. Funda imisho ehambelana Isib. abafundi baqedela
noma uthisha echaza imizwa yabantu nomuzwa kanye nomunyu. inkulumompendulwano ngokugcwalisa Upelomagama kanye nezimpawu
abehlukene. izingxenye ezisilele zokuloba
Sebenzisa isichazamazwi sezilimi
Abafundi bayalalela bazame ezimbili ezihlukene ukubheka amagama Gxila ekusebenziseni ulimi kanye Ukuvuma
beqondanisa incazelo nesethi amasha. nolwazimagama olusha olufundiwe ukuphika
yezithombe ekhombisa imizwa njengokuveza imizwa.
ehlukene (-dabukile, jabulile, matasitasi Ukulungisa uhlelo lolimi embhalweni
5&6 njll.) Gcizelela izimpawu wabafundi/inkulumompendulwano/
zenkulumompendulwano. isigaba esichazayo/esilandisayo.
(kungahlolwa)
Ufaka imininingwane emisha
Ukukhuluma okungalungiselelwe kwisichazamazwi azakhele sona
kanye nomsebenzi wamaqembu:
Abafundi basebenzisa izithombe
ukubuzana ukuthi omunye uzizwa
kanjani.Abafundi baphendula
ngolwazimagama olusha Ukuzilolongela
ukuveza imizwa.
Ukulalelela ukuncoma: Ukufunda ngokuqaphelisisa Umbalo wokuziqambela Izimpawu zokuloba
kwemibhalo ebonakalayo.
Abafundi balalela iculo/inkondlo noma Fundisa izimpawu zesigaba esichazayo Upelomagama
umlolozelo okusekelwe kwindikimba Yethula izimpawu zombhalo noma esilandisayo.
entsha.Ulwazimagama olusha obonakalayo. Amagama abuzayo
luyethulwa. Isib. Abafundi babhala isigaba esincike
Isib. isithombe/ikhathuni okuhambisana embhalweni obonwayo. Izihlanganiso
Ukukhuluma okungalungiselelwe nombhalo obhaliwe. Inkathi yamanje evumayo nephikayo
kanye nomsebenzi wamaqembu: Inqubo yokubhala:
Phendula imibuzo yokuqondisisa Ulwazimagama olusebenza engqikithini
Abafundi bafunda kuzwakale amagama kwikhathuni/isithombe. • Ukuhlela
amasha bese bezijwayeza wona • Ukubhala izinhlaka zokuqala
nomlingane wakhe. (kungahlolwa)
7&8 Sebenzisa isichazamazwi sezilimi • Ukubuyekeza
Ukulalelela ukuthola ulwazi oluthile:
ezimbili ezihlukene ukubheka amagama
• Ukufundisisa ukuze ucacise
Abafundi balalela isahluko ukuthola amasha.
ulwazi oluthile isib. balalela amagama • Ukulungisa amaphutha kanye
akhomba indawo ethile. nokwethula
Ukukhuluma okungalungiselelwe Bhala amagama amasha asemishweni/
kanye nomsebenzi wamaqembu: qondanisa imisho nezinto
Abafundi baphendula imibuzo ethi ezibonakalayo ezivuselelayo/bhala
“kuphi”esekelwe ekulaleleni isahluko. isihloko/bhala amagama ezithombeni/
51 gcwalisa isichazamazwi ozenzele sona.
(kungahlolwa)
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
52
Ukulalelela ukuncoma/ukuthola Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Ukudlulisa umyalezo: Umsebenzi othathelwe embhalweni
ulwazi oluthile: ngenhloso yokuqondisisa ezingeni obuqedelwa abafundi ngokubhala
lesigaba: Isib. umsebenzi obhaliwe oncike izigaba neminye imisebenzi
Isib. ulalela izigaba zokuziqambela endikimbeni esetshenziswayo edinga
ngababili kanye nekilasi lonke. Isib. abafundi bafunda izigaba abafundi basebenzise ulwazimagama Ukubuyekeza ukusetshenziswa kolimi
zabo/umbhalo onezezelwe oncike nohlelo lolimi olwenziwe ngethemu. okwenziwe kanye nolwazimagama.
9 & 10 Ukukhuluma okulungiselelwe endikimbeni ekhethiwe.
nokwethula: Ufaka imininingwane emisha
kwisichazamazwi azakhele sona
Isib. abafundi bafunda kuzwakale
izigaba zabo.
(kungahlolwa)
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yoku – 1
Umsebenzi woku-1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3
Okukhunywayo nokulalelwayo: ukulalela isifundo Ukubhala: ukuziqambela izigaba (ezilandisayo/ezichazayo) Ukuhlola koku-1: ukuqondisisa kanye nolimi
sokuqondisisa/ukukhuluma okulungiselelwe/ukufunda
kuzwakale okulungiselelwe. Umbhalo odlulisa umyalezo (omfishane/omude)
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI-8 ITHEMU YESI -2
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
Ukulalelela ukuncoma Umbhalo wobuciko: Imibhalo emifishane edlulisa izimpawu zokuloba
umyalezo:
Isib. ukulalela indaba elula emfishane/ Ukufunda indaba elula emfishane/ indlela yamandla
inganekwane inganekwane. Ukubhalela inhloso ethile.
izihlanganiso ezijwayelekile
Ukukhuluma okungalungiselelwe Yethula izimpawu eziyisisekelo zendaba Isib. Ukuphinda uxoxe indaba
kanye nomsebenzi wamaqembu: emfishane/inganekwane. usebenzisa imifanekiso evuselelayo. inkathi yamanje evumayo nephikayo
Abafundi baphendula indaba Inqubo yokubhala: Ulwazimagama olusebenza engqikithini
• Ngaphambi kokufunda
yezithombe ngokukhuluma/imibuzo Upelomagama
ehambelana nokulalela.Abafundi • Ukufunda • Ukuhlela
bangazijwayeza ukufunda kuzwakale. izivumelwano
1&2 • emuva kokufunda • Ukubhala izinhlaka zokuqala
Phedula imibuzo ngendaba. • Ukubuyekeza
(kungahlolwa) • Ukufundisisa ukuze ucacise
Ukufunda okunezezelwe • Ukulungisa amaphutha kanye
(enye indaba emfishane abafundi nokwethula
bafunde ngokuzimela) (kungahlolwa)
Ufaka imininingwane emisha
kwisichazamazwi azakhele sona
Ukulalelela ukuthola ulwazi oluthile: Ukufunda ngokuqaphelisisa Umbhalo omfishane odlulisa Umsebenzi othathelwe embhalweni/
kwemibhalo ebonakalayo: umyalezo: nakuloko obekukade kuphindwa
Ukulalela ulwazimagama olusha kanye kushiwo abafundi
nokulalela umbhalo ukuthola ulwazi Abafundi bafunda umbhalo Abafundi bethulwa kuzimpawu
oluthile. obonakalayo isib. ithebula lezikhathi, zemibhalo emifishane edlulisa izimpawu zokuloba
bese bephendula imibuzo. umyalezo.
Isib. uhlelo lwesonto/idayari yomuntu – indlela yamandla
indikimba yesikole. (kungahlolwa) Isib. abafundi bangabhala idayari/uhla
olunemisebenzi elungiselelwe isonto Amagama abuzayo
3&4 Ukukhuluma okungalungiselelwe elizayo. Kungasetshenziswa inkathi
kanye nomsebenzi wamaqembu: Amaganma asho isikhathi sesenzeko
yamanje noma inkathi ezayo. njengokuthi nini, ngasikhathisini,
Abafundi baphendula ngokukhuluma (kungahlolwa) ngaluphi usuku njll.
imibuzo encike esigabeni esilalelwayo
kanye nemibuzo ehlobene nabo. Inkathi yamanje
Inkathi ezayo
Ulwazimagama olusebenza engqikithini
53
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
54
Ukulalelela ukuthola ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Ukudlulisa umyalezo: Ukuveza okuthandayo nongakuthandi
lemisho nelesigaba: okuqondene nengqikithi.
Ukulalela isifundo sokuqondisisa Isib. umsebenzi obhalwayo oncike
Sebenzisa izinto ezibonakalayo endikimbeni yamanje edinga ukuthi Umsebenzi othathelwe emsebenzini
(kungahlolwa) ezivuselelayo/isigaba ngenkathi abafundi basebenzise ulwazimagama wabafundi wokubhala idayari/uhla
Ukukhuluma nokwethula kufundwa indikimba entsha. Phendula olusha nohlelo lolimi olwenziwe-isikole
imibuzo encike esigabeni. kanye nenkathi ezayo.(kudidiyele uhlelo Inkathi yamanje/ezayo
5&6 okulungiselelwe:
lolimi kanye nokubhala) Amagama asetshenziswa esikhathini
Inkulumo elungiselelwe. Abafundi (kungahlolwa)
(kungahlolwa) sanamuhla
bakhuluma ngabazokwenza ngesonto
elizayo. Ufaka imininingwane emisha Amagama abuzayo
kwisichazamazwi azakhele sona Ulwazimagama olusebenza engqikithini
Ukulalelela ukuncoma/ulwazi Ukufundela ukuqondisisa: Ukuqamba/ukusungula: Amagama asho ukuthi into ikuphi
oluthile/ukuxhumana: (ondaweni) njengokuthi phakathi
Isib. Funda inkulumo mpendulwano Abafundi babhala isigaba esichazayo kwezinto, phakathi entweni,
Isib. abafundi balalela iculo elethula esekelwe kwindikimba yamanje kanye esincike embhalweni obonwayo isib. kwesokunxele, kwesokudla, ngemumva
ulwazimagama olusha/dlala umdlalo nomqondo wohlelo lolimi olusha. isithombe/umfanekiso. njll.
ngokulalela bese benza ngokomyalelo Phendula imibuzo yokuqondisisa.
okufaka ondaweni. Inqubo yokubhala: Amagama abuzayo
(kungahlolwa).
Ukukhuluma okungalungiselelwe • Ukuhlela Ubuningi
kanye nomsebenzi wamaqembu: Sebenzisa isichazamazwi sezilimi
ezimbili ezihlukene ukubheka amagama • Ukubhala izinhlaka zokuqala Izimpawu zokuloba
Phendula ngokukhuluma imibuzo amasha. • Ukubuyekeza
ehambisana nezinto ezibonakalayo. Ulwazimagama olusebenza engqikithini
7&8 Umsebenzi abawenza ngababili kanye • Ukufundisisa ukuze ucacise
nekilasi lonke.
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
(kungahlolwa)
Ukubuyekeza – ukubhala imisho
kufakwa ulwazimagama olusha kanye
nohlelo lolimi.
(kuhlanganise uhlelo lolimi kanye
nokubhala)
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
9 & 10 Izivivinyo zaphakathi nonyaka
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi – 2
Umsebenzi wesi-4: Ukulalela nokukhuluma Umsebenzi wesi-5: Ukubhala onkwethula Umsebenzi wesi-6: Isivivinyo saphakathi nonyaka
Okukhulunywayo nokulalelwayo: ukuqondisisa/ imibhalo yobuciko:imibuzo esuselwe enqikithini isivivinyo saphakathi nonyaka: ukuqondisisa, ulimi,imibhalo
inkulumo ehlelekile/elungiselelwe/ukufunda kakhulu yobuciko nokubhala
okulungiselelwe
55
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI-8 ITHEMU YESI – 3
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
56 Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
Ukulalelela ukuncoma: Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Isenzo esisabizo (isib. ukuhleka)
ngenhloso yokuqondisisa ezingeni
Ulalela amagama amasha nemisindo Xoxa ngezimpawu Izimpawu zokuloba
lesigaba.
ehambisana nendikimba entsha isib. zenkulumompendulwano.
Ukuveza okuthandayo nongakuthandi
ukudla. Isib. Funda umbhalo endikimbeni ethile
Abafundi babhala inkulumompendlwano
bese uphendula imibuzo yokuqondisisa. Upelomagama
Ukukhuluma okungalungiselelwe besebenzisa ulwazimagama olusha
emaqenjini: (Ungahlola) kanye nohlelo lolimi. Amagama adidayo
Ukuzijwayeza amagama amasha bese Sebenzisa isichazamazwi sezilimi Gxila kuloku okulandelayo Ulwazimagama olusebenza engqikithini
usebenzisa imisho elula ukuchaza ezimbili
Inqubo yokubhala:
imifanekiso ehambisana nendikimba
entsha.Gxila ekuphimiseni kanye • Ukuhlela
1&2
nephimbo.
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
(Ungahlola)
Ufaka imininingwane emisha
kwisichazamazwi azakhele sona
Ukulalelela ukuncoma: Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Imibhalo emifishane edlulisa Umsebenzi othathelwe
ngenhloso yokuqondisisa ezingeni umyalezo: emsebenzini wabafundi wokubhala
Isib. Ukulalela inkulumo mpendulwano
lemisho kanye nesigaba. inkulumompendulwano
efundwa ontanga. Yethula bese uxoxa ngezimpawu
Ukufunda imiyalelo ethile ehambelana zokubhala imibhalo emifishane edlulisa Amagama asho ukulandelana kwezinto,
Ukukhuluma okulungiselelwe kanye
nendikimba entsha isib. usenza kanjani umyalezo ngenhloso ethile. Okokuqala, okwesibili, okokugcina,
nokwethula:
isidlo noma isiphuzo esithize. emuva kwaloko, kwase njll.
Bhala imiyalelo isib. ukwenza isidlo
Isib. abafundi bafunda inkulumo-
sakho osithandayo noma isiphuzo. Isenzo esisabizo
mpendulwano kuzwakale.
Gxila kuloku okulandelayo Izimpawu zokuloba
(lomsebenzi ungahlolwa)
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Inqubo yokubhala: Upelomagama
3&4
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
• Ukuhlela Amagama ajwayele ukudida
• Ukubhala izinhlaka zokuqala Ukusetshenziswa okufanele
kwezivumelwano.
• Ukubuyekeza
Ulwazimagama olusebenza engqikithini
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
(Ungahlola)
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
Ukulalelela ukuncoma: Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo Imibhalo emifishane edlulisa Umsebenzi othathelwe emsebenzini
ebonakalayo: umyalezo: wabafundi wokubhala ngenhloso ethile.
Abafundi balalela izethulo zontanga.
Isib. bakwenza kanjani ukudla Buka umbhalo obonakalayo oncike Bhala amagama emfanekisweni Isib. Amagama asho ukulandelana kwezinto,
abakuthandayo. endikimbeni yamanje isib. Uhlelo indawo yokuphekela. Okokuqala, okwesibili, okokugcina,
lokupheka kumabonakude (TV). emva kwaloko, kwase njll.
Ukukhuluma okulungiselelwe kanye Bhala uhla lwezinto ezizothengelwa
nokwethula: Phendula imibuzo emuva kokubukela. ukupheka isib. izinto zokubhaka Indlela yamandla
ikhekhe.
Abafundi bethula inkulumo Isenzo esisabizo
elungiselelwe. Isib. ukunika imiyalelo Gxila kuloku okulandelayo
yokuqeda umsebenzi othile. Izimpawu zokuloba
Inqubo yokubhala:
5&6 (kungahlolwa) Upelomagama
• Ukuhlela
Amagama ajwayele ukudida
• Ukubhala izinhlaka zokuqala Ukusetshenziswa okufanele
• Ukubuyekeza kwezivumelwano.
• Ukufundisisa ukuze ucacise Ulwazimagama olusebenza engqikithini
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
Ufaka imininingwane emisha
kwisichazamazwi azakhele sona
Ukulalelela ukuthola ulwazi/ Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Ukudlulisa umyalezo: Izindlela zokwethula okuthile
ukuncoma: lesigaba
Gcwalisa ulwazi oluncike ekulaleleni Ukucela imvume
Ukulalela inkulumo-mpendulwano. Isib. Isib. Funda isigaba esichazayo inkulumompendulwano. Isib. izinto
umthengi kanye nomgcini sitolo. endikimbeni yamanje bese uphendula ezithengwe umthengi nentengo yazo. Amagama ayimibuzo anjengokuthi
imibuzo. kuphi, unayo i... mangaki, kungakanani,
Ukukhuluma okungalungiselelwe Bhala imisho/izihloko zomfanekiso njll.
kanye nomsebenzi wamaqembu. (Ungahlola ukuqondisisa) oncike endikimbeni kanye nolimi
oselufundiwe. Izenzo ezintsha namabizo
Ukuphendula imibuzo ehambelana
7&8
nokulalela. izinombolo
Insiza senzo
Izifinyezo
Upelomagama
Ubuningi
Ulwazimagama olusebenza engqikithini
57
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
58
Ukulalelela ukuncoma Umbhalo wobuciko Ukuqamba: Umsebenzi othathelwe emsebenzini
wabafundi wokubhala.
Isib. Ukulalela ingxenye yoku/indaba Isib. Funda indaba/inkondlo/amaculo/ Isib. Bhala izihloko zendaba imfanekiso
ephelele/izinkondlo/amaculo/umdlalo umdlalo omfishane/inovelemfishane encike endikimbeni kanye nolimi Ukugcizelela umsebenzi owenziwe
omfishane/inovelemfishane. bese uphendula imibuzo yokuqondisisa. oselwenziwe ukugcizelela uhlelo lolimi kulethemu.
(Ungahlola) olufundwe ngethemu.
Ukukhuluma okungalungiselelwe Ulwazimagama olusebenza engqikithini
kanye nomsebenzi wamaqembu (Ungahlola)
9 & 10 Isib. Ukuphendula ngokukhuluma/
ukuqagula ngesihloko/isithombe.
Kanye
Ukukhuluma okulungiselelwe kanye
nokwethula:
Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe.
Isib. indaba/inkondlo/iculo njll.
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi – 3
Umsebenzi wesi-7: ukukhuluma/ukulalela/ukufunda Umsebenzi wesi-8: ukubhala Umsebenzi wesi-9: ukuhlola kwesi-2
Okulalelwayo nokukhulunywayo: ukufunda kakhulu Ukuqamba: izigaba (ezilandisayo/ezichazayo)/imibhalo Isifundo sokuqondisisa KANYE/nomili
okulungiselelwe/ukulalela isifundo sokuqondisisa/ edlulisa umyalezo (emide noma emifishane)
inkulumo elungiselelwe NOMA
Imibhalo yobuciko: imibuzo emifishane esuselwe engqikithini.
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA ITHEMU LESI-8 ITHEMU – 4
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
Ukulalelela ukuqondisisa: Ukufunda ngokuqaphelisisa ezingeni Imibhalo emifishane edlulisa Izindlela zokwethula okuthile
lamagama: umyalezo:
Ukwethula ulwazimagama olusha Ukucela imvume
endikimbeni ngemisindo ezwakalayo. Buka bese ufunda amagama amasha Zijwayeze ukubhala amagama amasha
Isib. imisindo yezinhlobo ezihlukene endikimba. kwisichazamazwi ozenzele sona/ Indlela yamandla
zezithuthi. amagama ashona phansi navundlayo/ Amagama abuzayo
Kanye bhala izihloko zemifanekiso.
Ukukhuluma okungalungiselelwe izihlanganiso
Ukufunda imibhalo ngokuqaphelisisa
Ukuphendula imibuzo emuva kokulalela ezingeni lemisho nesigaba: ubungako
imisindo ezwakalayo isib. Izinhlobo
zezithuthi. Funda inkulumo-mpendulwano Upelomagama
1&2 endikimbeni ekhethiwe isib. umuntu
ofuna ukusuka ku-A aye ku-B Ubuningi
esebenzisa uhlobo oluthile lwesithuthi. Izinfenyezo iziphawulo nezandiso
Phendula imibuzo yokuqondisisa kwi Inkathi yamanje
nkulumo-mpendulwano.
Inkathi ezayo
Izikhathi kanye nezinsuku zesonto
Insiza senzo
Ulwazimagama olusebenza engqikithini
Ukulalelela ukuncoma: Ukufundela ukuqondisisa: Imibhalo yokuziqambela: Izimpawu zokuloba
Ukulalela inkondlo/iculo/indaba encike Imibhalo yobuciko Abafundi babhala imibhalo Upelomagama
endikimbeni. yokuziqambhela encike ezintweni
Abafundi bangafunda izinkondlo ezibonakalayo ezivuselelayo isib. Inkathi yamanje nezayo
Ukukhuluma okungalungiselelwe ezenezezelwe/imibhalo endikimbeni isigameko sasedolobheni
kanye nomsebenzi wamaqembu: ekhethiwe. Evumayo nephikayo
Gxila kuloku okulandelayo Amagama asho ondaweni
Abafundi bafunda bese becula iculo Phendula imibuzo yokuqondisisa
noma bahaye inkondlo. embhalweni. Inqubo yokubhala: Iziphawulo nezandiso
3&4
Gxila ekuphimiseni, isinqi, Bheka ulwazimagama olusha • Ukuhlela Ulwazimagama olusebenza engqikithini
nokunyakazisa umzimba, kwisichazamazwi sezilimi ezimbili.
nokusebenzisa amalunga omzimba • Ukubhala izinhlaka zokuqala
ukuveza okuthile . • Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa amaphutha kanye
nokwethula
59
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi
Amasonto
Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile)
60
Ukulalelela ukuncoma: Ukufunda ngokuqondisisa imibhalo Imibhalo yokuziqambela: Ukulungisa uhlelo lolimi embhalweni
ebonakalayo: wokuziqambela wabafundi.
Abafundi balalela iziqeshana Abafundi babhala izihloko zendaba
zokuziqambela ezifundwa ontanga. Abafundi bangabuka imibhalo ewumfanekiso. Ukwenza umsebenzi nezinxenye
ebonakalayo bese beqondanisa imisho zohlelo lolimi oselenziwe.
Ukukhuluma okulungiselelwe kwimibhalo ebonakalayo. Gxila kuloku okulandelayo
nokwethula: Isichasiso
Inqubo yokubhala:
Abafundi bafunda imibhalo Imibala
yokuziqambela elungiselelwe noma • Ukuhlela
inkondlo. Ukwenza izicelo
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
5&6 Ubuningi inkathi yamanje
• Ukubuyekeza
Ukubuza imibuzo
• Ukufundisisa ukuze ucacise
Upelomagama
• Ukulungisa amaphutha kanye
Indlela ephikayo
nokwethula
Izabizwana zokukhomba
Ongumnini
Ulwazimagama olusebenza engqikithini
Ukulalelela ukuthola ulwazi/ Ukufundela ukuqondisisa Imibhalo yobuciko nedlulisa Ukubuyekezwa kwezakhiwo nezimiso
ukuxhumana: umyalezo: zolimi kanye nolwazimagama.
Imibhalo ekhethiwe ukubuyekeza
Ukubuyekeza ngengxoxo yezihloko amasu okuqondisisa. Buyekeza bese ugcizelela inqubo Ukulungisa uhlelo lolimi kumbhalo
ezenziwe onyakeni. yokubhala izinhlobo ezihlukene wabafundi.ukubhala izihloko zendaba
7&8 Ukubuyekeza imibhalo yobuciko. zemibhalo njenge nkulumompikiswano, zezithombe.
Ukukhuluma okungalungiselelwe izigaba ezichazayo/ezilandisayo
Abafundi baphendula imibuzo encike kanye nemibhalo emifishane edlulisa
emsebenzini owenziwe. umyalezo.
9 & 10 Isivivinyo sokuphela konyaka
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi – 4
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Umsebenzi we - 10: Isivivinyo sokuphela konyaka
Iphepha loku - 1: *Okukhulunywayo nokubhalwayo
Iphepha lesi-2: Ulimi olususelwe engqikithini nemibhalo yobuciko, ukubhala
*Imaki lonyaka eliqongelelwe ekukhulumeni, laleleni nasekufundeni.imaki eligcinayo/nqumayo kumele lifake okungenani umsebenzi owodwa wokukhuluma okulungiselelwe, umsebenzi
owodwa wokulalela kanye nomsebenzi owodwa wokufunda kakhulu okulungiselelwe.
3.6.3 Ibanga lesi-9
IBANGA LESI- 9 ITHEMU YOKU-1
Izakhiwo nezimiso zolimi
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela)
Ihora Ihora Ihora
Ihora
Ukulalelela ukubamba iqhaza kanye Ukufundela ukuqondisisa: Ulwazi, Umbhalo wokuziqambela/umbhalo Isakhiwo somusho (inhloko/umenzi –
nenkulumompenulwano: isib. ukuchaza umuntu/isithombe omude odlulisa umyalezo: isenzo - umenziwa),
somuntu
Abafundi ngababili/nekilasi lonke: Isigaba/inkulumo-mpendulwano Ukusetshenziswa kwenkathi yamanje
Abafundi bayethulana besebenzisa Isib. Bhala isigaba esichazayo/ Ulwazimagama olutholakale
ulwazi abalunikeziwe, isib. Ubuzwe, inkulumompendulwano kobekweziwa
igama, ibanga kanye nendawo odabuka
kuyo Ukunikeza ulwazi ngendlela elandelana
kahle
Ukukhuluma nokwethula okuhlelekile
Gxila kulokhu okulandelayo:
1&2 Ukufunda okulungiselelwe
Inqubo yokubhala
• Ukuhlela
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa a imephu hutha
• Ukwethula
Ukulalelela ukuncoma Umbhalo wobuciko woku-1: Umbhalo wokuziqambela: Ukwethula izenzo ezintsha
Ukukhuluma okungalungiselelwe Isib. Ukufunda imvumelwano Bhala isigaba esisha umsebenzi othathelwe embhalweni
kanye nomsebenzi weqembu yezinkondlo/yamaculo ngenhloso wabafundi wokubuyekeza
yokuqondisisa kanye nokuncoma Yethula nqubo yokubhala ukusetshenziswa kolimi
Isib. Ukusho ngokuphindelela inkondlo/
iculo bese ishiwo eqenjini ngalinye Ukuxoxa ngombhalo • Ukuhlela ulwazimagama olutholakala engqikithini
3&4 • Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa a imephu hutha
• Ukwethula
61
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso zolimi
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela)
62 Ihora Ihora Ihora
Ihora
Ukulalelela ukuthola ukuthola ulwazi Ukufundela ukuqonda ezingeni Imibhalo emifushane edlulisa amabizo
kanye nokuqondisisa: lamagama kanye nemisho: imiyalezo/umbhalo wokuziqambela:
izenzo
Ukukhuluma okungalungiselelwe Isib. Qala qala indikimba entsha: Isib. Ukugcwalissa ifomu ulandela
kanye nomsebenzi weqembu: imiyalelo elalelwayo ulwazimagama olutholakala engqikithini
Funda umbhalo: “Ikhaya lami”
Ukufundisa izimpawu zokulalelela Isib. Ukubhala isigaba sendaba
ukuthola ulwazi elandisayo esimayelana nekhaya
lomfundi
Isib. Ulwazi okumele lugcwaliswe
efomini: Inqubo yokubhala
5&6
Inani lamakamelo okulalela • Ukuhlela
Ingadi • Ukubhala izinhlaka zokuqala
Ikhishi • Ukubuyekeza
Ikamelo lokugeza • Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa a imephu hutha
• Ukwethula
Ukulalelela ukuxhumana nolwazi Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Umbhalo omfushane odlulisa Izimpawu zokuloba, ukubuzwa
obukwayo: umyalezo: kwemibuzo, inkulumo ngqo
Ukukhulumela inhloso ekhethekile/
ukukhuluma okungahlelekile Ukwethula izimpawu zemibhalo Isib. Ukufundisa izimpawu umsebenzi othathelwe embhalweni
ebukwayo zenkulumompendulwano/zenkulumo wabafundi wokubuyekeza
Isib. isithombe sendlu njengoba elungiselelwe ukusetshenziswa kolimi
sisetshenzisiwe ekufundeni: Isib. Isithombe sekhaya nombhalo
Bhala inkulumompendulwano/ ulwazimagama olutholakala engqikithini
Ukubuza imibuzo ngesithombe
nokuphendula imibuzo inkulumo elungiselelwe
Inqubo yokubhala
7&8
• Ukuhlela
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
• Ukubuyekeza
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa a imephu hutha
• Ukwethula
Izakhiwo nezimiso zolimi
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela)
Ihora Ihora Ihora
Ihora
Ukulalelela ukuncoma/ulwazi Ukufundela ukuqonda: Ukuqamba/ukudlulisa umyalezo: izenzo, izichasiso namabizo –
olukhethekile: okubuyekezwa ngokuhlanganisa
Isib. Ukufunda isigaba Isib. Ukubhala umusho/ ukufunda nokubhala
Isib. ukulalela ngokuqondisisa
Ukubukela kanye nokuxoxa ngemibhalo ukubhala amagama esithombeni ukuhumusha imisho ukusebenzisa
Ukukhuluma okulungiselelwe ebukwayo, isib. isithombe ukwakheka kolimi okufundisiwe
nokwethula:
ukunikeza incazelo yezenzo, izichasiso,
isib. Inkulumompendulwano nenkulumo namabizo asetshenziswa
9 & 10 elungiselelwe
ukugxilisa okufundiwe ngokudlule
ngokwakheka kolimi.
umsebenzi othathelwe embhalweni
wabafundi wokubuyekeza
ukusetshenziswa kolimi
ulwazimagama olutholakala engqikithini
Amathaskhi okuhlola okumiselwe imigomo – Ithemu yoku-1
Ithaskhi yoku-1: Ukulalela noma ukukhuluma Umsebenzi wesi-2: Ukubhala Umsebenzi wesi-3: Isivivinyo soku- 1
Ama-orali: Ukulalelela ukuqonda/Inkulumo elungiselelwe/ Ukuziqambela: Isigaba esilandisayo/esichazayo Isifundo sokuqondisisa nolimi
ukufunda kakhu okulungiselelwe
Ukwedlulisa umyalezo: Umbhalo omfushane noma omude
63
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI- 9 ITHEMU YESI-2
Izakhiwo nezimiso zolimi
64 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela)
Ihora Ihora Ihora
Ihora
Ukulalelela ulwazi olukhethekile Ukufundela ukuqonda ezingeni Imibhalo emifushane edlulisa Izimpawu zokuloba
lemisho: imiyalezo:
isib. ukulalela imyalelo/izinkomba Indlela yamandla
ezinikezwayo Ukufunda izibonelo zemiyalelo noma Inqubo yokubhala
zezinkombandlela Izihlanganiso ezijwayelekile
Ukukhulumela inhloso ekhethekile/ • Ukuhlela
ukukhuluma okuhlelekile nokwethula Izihlanganiso ezilandelanisa ingxoxo/
(ukufunda kuzwakale okuhlelekile) • Ukubhala izinhlaka zokuqala izigaba ezikhombisa imbangela
(isib. ngoba, kanjalo-ke, ngakho-
1&2 isib. ukunikeza imiyalelo noma • Ukubuyekeza ke) nesikhathi (isib. kwabe/kwase,
izinkomba (kusukwa kanjani ku-A ukuya kwalendela, ngemuva kwa...)
• Ukufundisisa ukuze ucacise
ku-B) ngamaqembu/ngayedwana
Ukuphika
ukufunda kuzwakale -okulungiselelwe • Ukulungisa a imephu hutha
izibonelo zemiyalelo nezinkomba ulwazimagama olutholakala engqikithini
• Ukwethula
Isib. Ukubhala inkombandlela noma
imiyalelo
ukulalelela ukuthola ulwazi Ukufundela ukuqonda ezingeni Imibhalo emifushane edlulisa umsebenzi othathelwe embhalweni
olukhethekileisb. ukulalela lamagama kanye nemisho: imiyalelo: wabafundi wokubuyekeza
izinkomba/umyalelo yesifundo ukusetshenziswa kolimi
sokuqondisisa/inkulumo Ukufundela ukubona kanye nokuxoxa Isib. Ukubhalela inhloso ethile
eluniselelwe ngokusetshenziswa kwendlela izimpawu zokuloba,
ephoqayo Inqubo yokubhala inkulumo
Ukukhuluma nokwethula elungiselelwe. Indlela yamandla
okuhlelekile: Inqubo yokubhala Izihlanganiso ezijwayelekile
xoxa ngezimpawuzenkulumo • Ukuhlela Izihlanganiso ezilandelanisa ingxoxo/
elungiselelwe izigaba ezikhombisa imbangela
3&4 • Ukubhala izinhlaka zokuqala (isib. ngoba, kanjalo-ke, ngakho-
inkulumo eluniselelwe
• Ukubuyekeza ke) nesikhathi (isib. kwabe/kwase,
Isib. ukunikeza inkomba/ukwenza kwalendela, ngemuva kwa...)
okuthile (umyalelo) • Ukufundisisa ukuze ucacise
ukuphika
ukulalela izinkomba • Ukulungisa a imephu hutha ulwazimagama olutholakala engqikithini
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
• Ukwethula
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Inkulumo elungiselelwe
(yokuzithuthukisa)
Izakhiwo nezimiso zolimi
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela)
Ihora Ihora Ihora
Ihora
Ukulalelela ukuthola ulwazi: Ukufundela ukuqonda ezingeni Ukudlulisa imiyalezo: Ibinzana lamagama nokwakheka
Ukulalela ngokuqondisisa lemisho kanye nezigaba: kwemisho nezimiso
Isib. Ukufaka amagama embikweni
Ukukhuluma okungalungiselelwe Ukufunda kanye nokuhlaziya izimpawu, wesimo sezulu/isimboli yesimo sezulu/ Inkathi yamanje/ezayo
isib. amakhathuni, imephu yesimo izithombe
Ukukhuluma okungalungiselelwe: Isib. sezulu/umbiko ngesimo sezulu/ Izenzo ezintsha
isimo sezulu inkondlo/iculo
5&6 izisho
umsebenzi othathelwe embhalweni
wabafundi wokubuyekeza
ukusetshenziswa kolimi
ulwazimagama olutholakala engqikithini
Ukukhuluma nokwethula Ukufundela ukuqonda: Ukudlulisa imiyalezo: Ukubona nokugxilisa izakhiwo nezimiso
okuhlelekile: zolunye ulimi.
Ukufundwa kombiko wesimo sezulu Isib. Ukubhala umbiko ngesimo sezulu/
Isib. ngontanga/ inkulumo Ubuningi
ukulingisa/umbiko ngesimo sezulu inkulumompikiswano Inqubo yokubhala Izifinyezo
ukulalelela ukuncoma: • Ukuhlela umsebenzi othathelwe embhalweni
wabafundi wokubuyekeza
7&8 isib. ukulalela umbiko wesimo sezulu/ • Ukubhala izinhlaka zokuqala ukusetshenziswa kolimi
ukulingisa
• Ukubuyekeza ulwazimagama olutholakala engqikithini
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa a imephu hutha
• Ukwethula
9 & 10 Izivivinyo zaphakathi nonyaka
Amathaskhi okuhlola okumiselwe imigomo – Ithemu yesi-2
Umsebenzi wesi- 4 Umsebenzi wesi- 5 Umsebenzi wesi- 6
okukhulunywayo nokulalelwayo: ukulalela isifundo Imibhalo yobuciko: imibuzo esuselwa engqikithini Izivivinyo zaphakathi nonyaka: Isifundo sokuqondisisa,
sokuqondisisa/ukufunda kakhulu kuzwakale umbhalo wobuciko; ukubhala
okulungiselelwe
65
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI- 9 ITHEMU YES-3
Izakhiwo nezimiso zolimi
66 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela)
Ihora Ihora Ihora
Ihora
Ukulalelela ukuncoma Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Imibhalo emide edlulisa imiyalezo: Ukulandelana kwamagama
obukwayo:
Isib. ukulalela umsindo ohambisana Ukwethula kanye nokuxoxa Isichasiso nezandiso
nendikimba isib. ipulazi Isib. Ukufunda umbhalo ongendikimba ngezimpawu zokubhala incwadi
ethile bese kuphendulwa imibuzo ethile yobungani/isigaba sendaba elandisayo/ iziqhathaniso
Ukukhuluma nokwethula okuhlelekile ngesifundo sokuqondisisa
sendaba elandisayo izimpawu zokuloba
Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe
okugxile ekugelezeni, ukuphimisa echazayo, isib. Mhla ngivakashele izivumelwano
amagama nokuphuma kwephimbo isib. epulazini izivumelwano zesichasiso/isenzo
umbhalo ngendikimba inhloko
Inqubo yokubhala
1&2
inkathi yamanje/inkathi yamanje/edlule/
• Ukuhlela
nezayo
• Ukubhala izinhlaka zokuqala isibingelelo sencwadi yobungani
• Ukubuyekeza ulwazimagama
• Ukufundisisa ukuze ucacise olutholakala engqikithini
• Ukulungisa a imephu hutha
• Ukwethula
Ukulalelela ukuxhumana: Ukufundela ukuqonda: Umbhalo omude odlulisa umlayezo Ukulandana kwamagama
(kuyaqhubeka)
Isib. ukulalela imibuzo ohambisana Ukufunda umbhalo wobuciko ngenhloso Isichasiso nezandiso
nezinto ezibonakalayo ezivuselela yokuthola ulwazi kanye nokuqondisisa Ukwethula kanye nokuxoxa
imizwa (isithombe sepulazi) ngezimpawu zencwadi yobungani/ iziqhathaniso
Noma isigaba sendaba elandisayo/echasisayo
Ukukhuluma okungahlelekile izimpawu zokuloba
nomsebenzi weqembu: Isibonelo sencwadi yobungani/isigaba Ukubhala incwadi yobungani/isigaba izivumelwano
sendaba elandisayo/esichazyo, isib.
isib. ukuphendula imibuzo Mhla ngivakashele epulazini izivumelwano zesichasiso/isenzo
ebuzwa ngomlomo ehambisana inhloko
3&4 nokubonakalayo okukhuthaza imizwa Inqubo yokubhala
inkathi yamanje/inkathi yamanje/edlule/
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
• Ukuhlela nezayo
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
• Ukubhala izinhlaka zokuqala isibingelelo sencwadi yobungani
• Ukubuyekeza ulwazimagama olutholakala engqikithini
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa a imephu hutha
• Ukwethula
Izakhiwo nezimiso zolimi
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela)
Ihora Ihora Ihora
Ihora
Ukulalelela ukuqondisisa Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Ukuqamba: umsebenzi othathelwe embhalweni
obukwayo: wabafundi wokubuyekeza
Isib. ukulalela imisindo ezungezile Ukubhala amagama esithombeni, isib. ukusetshenziswa kolimi
Ukubukela isithombe esimayelana igaraji
kanye nendikimba ekhethiwe, isib. igaraji izicelo
Noma
nokulalela inkulumompendulwano ukubuyekeza indlela yamandla
Ukwedlulisa umlayezo:
ngendikimba entsha isib. igaraji noma ukubuza imibuzo
isitolo Ukugcwalisa ngolwazi olungekho
kususelwa kunkulumompendulwano izenzo namabizo amasha
Ukukhuluma okungahlelekile elalelwayo
nomsebenzi weqembu: izinsizasenzo ezikhomba ukucela/
Kanye imvume
Isib. ukusebenzisa ulwazimagama
lwendikumba, ukukhuluma ngezinto Nokubhala isigaba sendaba echazayo Upelomagama
5&6 ezizwakala endaweni ezungezile mayelana nesithombe esibhekiswe
nokwenza imisho esho okuthile endikimbeni ethile ulwazimagama olutholakala engqikithini
Inqubo yokubhala
• Ukuhlela
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa a imephu hutha
• Ukwethula
67
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso zolimi
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela)
68 Ihora Ihora Ihora
Ihora
Ukulalelela ukuncoma Ukufundela ukuqonda ezingeni Ukuziqambela: umsebenzi othathelwe embhalweni
lezigaba wabafundi wokubuyekeza
Ukulalela ukulingisa kwabafundi Ukubhala imisho/nezihloko ezichaza ukusetshenziswa kolimi
Isib. Abafundi bafunda izigaba indaba ngamazwi amafushane
Ukukhuluma nokwethula okuhlelekile ezichazayo ezibhalwe emasontweni esithombeni kubhekiswe endikimbeni umsebenzi othathelwe embhalweni
Ukulingisa okumayelana nendikimba endulela leli (befundela ukuzithokozisa) kanye nasolimini olwenziwe wabafundi wokubuyekeza
isib. igaraji ukusetshenziswa kolimi
Noma
ukwenza izicelo
Imibhalo yobuciko
ukubuyekezwa kwendlela yamandla
Isib. Ukufundela ukuzithokozisa, isib.
izinkondlo/izindaba ezimfushane/ Ukubuza imibuzo
7&8
umdlalo/umdlalo omfushane/inoveli ana
(inoveli emfishane) Izenzo ezintsha namabizo
Izinombolo
Izindlela zesenzo
Izifinyezo
Upelomagama
ubuningi
ulwazimagama olutholakala engqikithini
Ukulalelela ukuncoma Imibhalo yobuciko Ukuziqambela: Ukugcizelela wonke umsebenzi
wokusetshenziswa kolimi ngalethemu
Isib. ukulalela ingxenye/ukuqedela Isib. Ukufundela ukuzithokozisa, isib. Ukubhala imisho/nezihloko ezichaza
indaba/izinkondlo/amaculo/idrama izinkondlo/izindaba ezimfushane/ indaba ngamazwi amafushane ulwazimagama olutholakala engqikithini
emfishane/inoveli emfishane umdlalo/umdlalo omfushane/inoveli esithombeni kubhekiswe endikimbeni
ana (inoveli emfishane) kanye kanye nasolimini olwenziwe ngethemu
Ukukhuluma nomsebenzi weqembu nokuphendula imibuzo yokuqondisisa yesithathu
9 & 10 isib. ukuphendula ngomlomo/ukuqagela
ngesihloko/izithombe
kanye
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukufunda kuzwakale
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Ukusebenza nge/isib. ukuphimisa
nokugeleza
Amathaskhi okuhlola okumiselwe imigomo – Ithemu yesi-3
Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi wesi-9
Ama-orali: Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe/ukulalela Ukubhala: Ukuziqambela: Izigaba ezilandisayo/ Isivivinyo sesi-2:
ngokuqondisisa/inkulumo elungiselelwe
ezichazayo Isifundo sokuqondisisa KANYE
Ukwedlulisa imilayezo: Imibhalo emifushane noma emide nolimi
Umbhalo wobuciko: Imibuzo emifushane esuselwa
engqikithini
69
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI- 9 ITHEMU YESI-4
Izakhiwo nezimiso zolimi
70 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela)
Ihora Ihora Ihora
Ihora
Ukulalelela ukuqondisisa Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Ukuziqambela: Ukuphika
obukwayo:
Ukulalela inkulumompendulwano isib. Ukuzilolongela ukubuza imibuzo kanye Ukubuza imibuzo
endikimbeni entsha – omunye ufaka Ukubuka kanye nokufunda izithombe/ nokuphendula imibuzo emayelana
i-oda esitolo sokudlela Ukufunda nokubuka izithombe/uhla nezindikimba ezithile Ukucela imvume
lwendikimba, isb. Izinhlobo zokudla Okuthandyo nongakuthandi
Ukukhuluma okungahlelekile Ukubhala amagama ezithombeni
Kanye ezisetshenzisiwe. izihlanganiso
Ukuphendula imibuzo emva kokubuka
nokufunda imibhalo ebonakalayo Ukufunda inkulumompendulwano Ukwedlulisa imiyalezo: izindlela zokukhuluma nabantu
ekhethwe ezindikimbeni ezehlukene,
isib. Okwenzeka esitolo Ukubhala inkulumompendulwano, isib. Izindlela zesenzo
inkulumompendulwano emayelana
Ukuphendula imibuzo yokuqondisisa nokwenzeka esitolo Okuveza ukuningi
1&2
emayalana nendikimba Izichasiso nezandiso
Inqubo yokubhala
• Ukuhlela Ongumnini
Isabizwana sokukhomba
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
Upelomagama Ubuningi
• Ukubuyekeza
izifinyezo
• Ukufundisisa ukuze ucacise
ulwazimagama olutholakala engqikithini
• Ukulungisa a imephu hutha
• Ukwethula
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo nezimiso zolimi
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela)
Ihora Ihora Ihora
Ihora
Ukulalelela ukuthola ulwazi Ukufundela ukuqonda Ukwedlulisa imilayezo: umsebenzi othathelwe embhalweni
olukhethekile wabafundi wokubuyekeza
Isib. Ukufundwa Ukubhala imilayezo, isib. ukusetshenziswa kolimi
Isib. ukulalelela ukuqondisisa kwezinkulumompendulwano ezibhalwe inkulumompendulwano yabantu
endikimbeni ekhethiwe ngomjikelezo ngabafundi abathathu esitolo – uweta kanye Ukuphika
odlule. nabathengi ababili
Noma Ukubuza imibuzo
Ukukhuluma nokwethula
okuhlelekile: Isib. Imibhalo ethile esuselwe Ukucela imvume
endikimbeni ekhethiwe
Isib. inkulumompendulwano/ukulingisa Okuthandyo nongakuthandi
njengoba kubhaliwe kulomjikelezo izihlanganiso
nakodlule.
izindlela zokukhuluma nabantu
3&4
Izindlela zesenzo
Okuveza ukuningi
Izichasiso nezandiso
Ongumnini
Isabizwana sokukhomba
Upelomagama Ubuningi
izifinyezo
ulwazimagama olutholakala engqikithini
71
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso zolimi
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula
Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela)
72 Ihora Ihora Ihora
Ihora
Ukulalelela ukuthola ulwazi Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Ukuziqambela: Ukubuza imibuzo
olukhethekile obukwayo:
Isib. Ukubhala amagama esithombeni; zichasiso
Isib. abafundi balalela ulwazimagama Abafundi babukela baphinde bafunde Ukuzilolongela ukubhala imisho
ngokusebenzisa imibhalo ebonakalayo imibhalo, isib. Isithombe sabantu echazayo imibala
– ukwethula indikimba entsha isib. abehlukene abagqoke izimpahla Ukucela imvume
izingubo ezehlukene. Izimpahla zingahambisana Ukuzilolongela ukubuza imibuzo kanye
nezithombe. nokuphendula, isib. Ugqokeni? Ibiza Upelomagama Ubuningi
Ukukhuluma okungahlelekile malini le ngubo?
Inkathi yamanje
Ukuzijwayeza ukusho imibuzo Noma
nezimpendulo isib. Ugqokeni? Ukuphika
Isib. Ukubhala isigaba esichazayo
Ibiza malini lengubo? ukuchaza ukuthi umuntu othile Isabizwana sokukhomba
5&6 ugqokeni/uthengeni Ongumnini
Inqubo yokubhala ulwazimagama olutholakala engqikithini
• Ukuhlela
• Ukubhala izinhlaka zokuqala
• Ukubuyekeza
• Ukufundisisa ukuze ucacise
• Ukulungisa a imephu hutha
• Ukwethula
Ukulalelela ukuncoma Ukufundela ukuqonda Amalungiselelo ezivivinyo zokuphela Ukubukeza ukwakhiwa kwemisho
konyaka kanye nezimiso zolimi ezifundiwe
Isib. ukulalela iculo/inkondlo/izigaba Isib. Ukuphendula imibuzo ngemibhalo
ezichazayo ezibhalwe abafundi emayelana nendikimba esuselwa Ukugxilisa inqubo yokubhala imibhalo umsebenzi othathelwe embhalweni
emjikelezweni odlule endikimbeni ezikhethiwe ehlukene enhlobonhlobo efana wabafundi wokubuyekeza
7&8
nenkulumo mpendulwano, isigaba ukusetshenziswa kolimi
Ukukhuluma okungahlelekile esichazayo.
ulwazimagama olutholakala engqikithini
Isib. ukugxilisa imibuzo nemisho
eyenziwe ngokukhuluma kulethemu
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
9 & 10 Izivivinyo zokuphela konyaka
Amathaskhi okuhlola okumiselwe imigomo – Ithemu yesi-4
Ithaskhi ye-10: Izivivinyo zokuphela konyaka
Iphepha loku-1: *Ama-orali
Iphepha lesi-2: Ulimi engqikithini, imibhalo yobuciko kanye nokubhala
*Amamaki ama-orali onyaka wonke okukhuluma, okulalela kanye nokufunda. Amamaki okugcina kumele ambandakanye okungenani ithaskhi yenkulumo elungiselelwe, ithaskhi
yokulalela kanye nokufunda okulungiselelwe.
73
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISIGABA SESI - 4: UKUHLOLA ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA
4.1 ISINGENISO
Ukuhlola inqubo ehleliwe eqhubekayo yokuhlonza, yokuqoqa, nokuhumusha ulwazi lokuthi abafundi basebenze
kanjani.Kufaka izigaba ezine: ukwakha nokuqoqa ubufakazi bomphumela, ukulinganisa ngenhloso yokuhlola
ubufakazi, ukubhala okutholakele kanye nokusetshenziswa kolwazi ukuqonda nokukwazi ukusiza ukuthuthuka
komfundi ukuze kwenziwe ngcono inqubo yokufunda nokufundisa.
Ukuhlola kumele kwenzeke ngazo zombili lezindlela, okuhlelekile (ukuhlola ukuze kufundwe) nokungahlelekile
(ukuhlola kokufunda). Kukho kokubili lokhu kuhlola kubalulekile ukuthi abafundi baziswe njalo indlela abenze ngayo
ekuhlolweni kwabo ukuze kukhule ubungcweti ekufundeni.
Ukuhlolwa kwamakhono olimi kumele kudidiyelwe.ukuhlolwa kwesigaba sesifundo sokuqondisisa kufanele
kuhlanganiswe nokusetshenziswa kolimi.ukuhlolwa kokubhala kumele kufake izihloko ngezinto ezenzeka ngempela
empilweni.
4.2 UKUHLOLA OKUNGAHLELEKILE NOMA KWANSUKUZONKE
Ukuhlolela ukufunda kunenjongo yokuqoqa ulwazi lokuphumelela kwabafundi olungasetshenziswa ekwenzeni
ngcono ukufunda kwabo.
Ukuhlola okungahlelekile kuwukubheka nsukuzonke inqubekelaphambili yabafundi. Lokhu kwenzeka ngokuthi,
kubhekwe, kukhulunywe, ukubonakalisa ngokuxoxisana kukathisha nomfundi, Ukuxhumana kwasekilasini
okungahlelekile, njll. Ukuhlola okungahlelekile kwenziwa kube lula ngangokuba uthisha uyakwazi ukumisa
abafundi maphakathi nesifundo abheke abafundi noma axoxe nabo ngenqubekelaphambili yokufunda. Ukuhlola
okungahlelekile kumele kusetshenziselwe ukubonisa abafundi indlela abenze ngayo nokwazisa indlela ukufundisa
okumele kuhlelwe ngayo, kodwa akuphoqelekile ukuba kubhalwe phansi.akumele kubhekwe njengokuhlukile
kunemisebenzi yokufunda eyenzeka ekilasini. Abafundi noma uthisha bangawumaka lomsebenzi wokuhlola.
Ukuzihlola nokuhlolana kontanga kwenza abafundi bazibandakanye ekuhloleni. Lokhu kubalulekile ngoba kwenza
abafundi bafunde babuye bazibheke ukusebenza kwabo. Imiphumela yokuhlola okungahlelekile kwansukuzonke
ayibhalwa phansi ngokuhlelekile ngaphandle uma uthisha ezithandela yena.imiphumela yemisebenzi yokuhlola
yansukuzonke akumele isetshenziselwe ukubheka ukuthi uyadlulela yini ebangeni elilandelayo nenhloso yokukhipha
izitifikethi.
4.3 UKUHLOLA OKUHLELEKILE
Yonke imisebenzi yokuhlola eyenza uhlelo lokuhlola okuhlelekile ngonyaka ithathwa njengokuhlola okuhlelekile.
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile imakwa othisha babhale phansi ukuze kubonakale ukuthi umfundi uyaqhubekela
yini ebangeni elilandelayo nenhloso yokukhipha izitifikethi.Yonke imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kumele
imodareyithwe ukuqinisekisa ukuba sezingeni nokugcinwa kwemigomo efanele.
Ukuhlola okuhlelekile kunikeza othisha amasu okubheka nokuhlola inqubekela phambili yabafundi ebangeni
nasesifundweni esithile.izibonelo zokuhlola okuhlelekile kufaka ukuhlola, izivivinyo, imisebenzi eyenziwayo,
amaprojethi, okwethulwa ngomlomo, okwenziwayo (njengokulingisa) njll.
74 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kuyingxenye yohlelo lokuhlola okuhlelekile lonyaka wonke ebangeni ngalinye
kanye nasesifundweni ngasinye.
Lamathebula alandelayo anika izidingo zokuhlola okuhlelekile oLimini Lwesibili Lokwengeza:
Amabanga 7 - 9
Ukuhlola okuhlelekile
Maphakathi nonyaka Isivivinyo sokuphela konyaka
40% 60%
Ukuhlola kwesikole (SBA) – Amaphepha esivivinyo sokuphela konyaka
40% 35% 25%
• Izivivinyo ezi -2 Izivivinyo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola
okukhulunywayo nokulalelwayo:
• Imisebenzi eyi -6 Iphepha loku - 1 (ihora eli -1½) – ulimi
Iphepha lesi-2
olususelwa engqikithini,
• Isivivinyo (phakathi nonyaka) Ukulalela
ukubhala nemibhalo yobuciko
Ukukhuluma okulungiselelwe, ukufunda
kuzwakale okulungiselelwe
Imisebenzi ekhulunywayo
eyenziwe enyakeni yenza ukuhlola
kwngaphakathi kokuphela konyaka.
Izindlela zokuhlola ezisetshenzisiwe kumele zibe sezingeni elifanele leminyaka nokuthuthuka.ukwakhiwa
kwalemisebenzi kumele kufake umqondo wesifundo kanye nezinhlobonhlobo zemisebenzi eyakhelwe ukufinyelela
kwimpokophelo yesifundo.
Ukuhlola okuhlelekile kumele kubhekelele amazinga abafundi okuhlakanipha ahlukahlukene njengoba kubonisiwe
lapha ngezansi.
75
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ithebula lesi-3
Amazing okusebenzisa Umsebenzi Iphesenti lomsebenzi
umqondo
Umqondo osobala Imibuzo eqondene nokutholakala
kolwazi olusobala olutholakala
(izinga loku- 1) embhalweni.
• Gagula izinto/abantu/izindawo
• khomba abantu Isabizwana
sokukhomba
• nika uhla lwamaphuzu/amagama
• Chaza indawo/abantu/
• Kwakungubani umuntu ……?
Ukulungisa kabusha • Wenzeni umuntu …..? Amazinga eloku- 1 nelesi-2:
(Izinga 2) • Ukwenzeleni umuntu ……? 80%
• Kwenzeke nini…..?
• Kwenzeke kuphi ……?
Imibuzo edinga ukuhlelwa kolwazi
olubekwe ngokusobala emibhalweni.
• imibono emibili esemqoka
• Khomba umuntu/abantu……
• Chaza ngokwenzekile…….
• Chaza isimo/inhlalo/abantu…..
ukuhlolisisa Le mibuzo imayelana nezinqumo ez- Izinga lesi-3:
(izinga lesi-3) ithinta ubugugu nokunohlonze. Lokhu 20%
kufaka izinqumo mayelana nokuq-
inisekisa ubukhona bento, iqiniso
nombono, nokukholeka, ukukwazi
ukucabanga nokuqonda, ukuphikisana,
kanye nezinto ezifana nokuthandeka,
nokwamukeleka kwezinqumo nezenzo
nokwaziswayo emphakathini:
• Uyavumelana nendlela yokuziphatha/
isitatimende somlingiswa?
• Ngabe ukuziphatha/ukwenza izinto
ngendlela enza ngayo umlingiswa
ifanele yini/kwamukelekile kuwena?
Nikeza isizathu sempendulo yakho.
• Sola ukuziphatha komlingiswa.
• Khetha amagama achaza isimo
somuntu kahle …
76 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
4.4 UHLELO LOKUHLOLA
Uhlelo lokuhlola lwakhelwe ukusabalalisa imisebenzi ehlelekile kuzona zonke izifundo esikoleni ngokwethemu
4.4.1 Okudingekayo ngamafuphi
Lamathebula alandelayo aveza kafuphi izidingo zoHlelo lokuHlola lwethemu ngayinye yoLimi Lwesibili Lokwengeza:
Ithebula- 4.1: Amabanga- 7 - 9
Uhlelo lokuhlola
Isivivinyo
Ukuhlola kwesikole (SBA) ngethemu per Term sokuphela
konyaka
Ithemu yoku-1: Ithemu yesi -2: Ithemu yesi -3: Ithemu yesi -4:
Ukuhlola okubhalwayo Imisebenzi emi- 2 Ukuhlola okubhalwayo Isivivinyo
Amabanga 7 - 9 oku-1 oku-1 esi- 1 sohlelo
+
lwangaphakathi
+ +
Isivivinyo saphakathi esikoleni sokuphela
Imisebenzi emi- 2 nonyaka esi -1 Imisebenzi emi- 2 konyaka
Ibanga Isimo samaphepha esivivinyo
Iphepha eli -1 Isivivinyo sohlelo
lwangaphakathi
Ulimi olususelwa
engqikithini – isifundo esikoleni sokuphela
sokuqondisisa, ulimi, konyaka esi -1
imibhalo yobuciko esinamaphepha ama
nokubhala. – 2:
Iphepha loku -1:
7-9 okukhulunywayo
nokulalelwayo
Iphepha lesi-:2
ulimi olususelwe
engqikithini – isifundo
sokuqondisisa, ulimi,
imibhalo yobuciko
kanye nokubhala
Amabanga 7-9
Imaki lethemu (Amathemu 1 – 3):
• Ithemu ngayinye, hlanganisa uqobo lwamamaki kanye nesamba bese ukuphendula kube ipheseni (- %) ukwenza imaki
lethemu.
• Imaki lokudlulisela ebangeni elilandelayo:
• Hlanganisa uqobo lwamamaki kanye nesamba semisebenzi yokuhlola yangaphakathi esikoleni kusukela kwithemu yoku –
1 kuya kwithemu yesi -3 bese ukuphendula kube ngama – 40%,
• Shintsha imaki lokukhulunywayo nokulalelwayo (iphepha lesi-1) libe ngama -25%.
• Shintsha iphepha lesi-2 libe ngama – 35%,
77
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ithebula 4.2: Ibanga 7-9
Uhlelo lokuhlola
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yoku - 1
UMSEBENZI WOKU-1: UMSEBENZI WESI- 2: UMSEBENZI WESI- 3:
Okulalelwayo nokukhulunywayo: Ukuziqambela izigaba (ezilandisayo/ Isifundo sokuqondisisa kanye nolimi
ukulalela isifundo sokuqondisisa/ ezichazayo)/umbhalo odlulisa umyalezo
inkulumo elungiselelwe/ukufunda (omfishane noma omude)
kakhulu okulungiselelwe
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi - 2
UMSEBENZI WES-4: UMSEBENZI WESI- 5: UMSEBENZI WESI-6
Okulalelwayo nokukhulunywayo: imibhalo yobuciko: imibuzo esuselwa Isivivinyo saphakathi nonyaka:
ukulalela isifundo sokuqondisisa/ engqikithini
inkulumo elungiselelwe/ukufunda ulimi olususelwa engqikithini – isifundo
kakhulu okulungiselelwe sokuqondisisa, ulimi, imibhalo yobuciko
nokubhala.
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi - 3
UMSEBENZI WESI-7: UMSEBENZI WESI- 8: UMSEBENZI WESI- 9:
Okulalelwayo nokukhulunywayo: Ukuziqambela izigaba (ezilandisayo/ Ukuhlola kwesi-2 :Isifundo
ukulalela isifundo sokuqondisisa/ ezichazayo)/umbhalo odlulisa umyalezo sokuqondisisa nolimi
inkulumo elungiselelwe/ukufunda (omfishane noma omude)
kakhulu okulungiselelwe Imibhalo yobuciko: imibuzo esuselwe
engqikithini.
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi - 4
Umsebenzi we- 10
Isivivinyo sokuphela konyaka
Iphepha loku- 1: okukhulunywayo nokulalelwayo
Iphepha lesi-2: ulimi olususelwe engqikithini – isifundo sokuqondisisa, ulimi, imibhalo yobuciko nokubhala.
*okulalelwayo nokukhulunywayo: abafundi kumele benze umsebenzi wokukhuluma okulungiselelwe, umsebenzi
wokulalelea okulungiselelwe
Qaphela:
Isivivinyo ohlelweni lokuhlola akumele lwenziwe izivivinyo ezincane eziningana.isivivinyo ngasiye kufanele sifake
ulwazi olukhulu futhi kumele sibe imizuzu engama- 40-60 ngasinye sikhombise amazinga okuhlakanipha ahlukene
njengoba kukhonjisiwe ephepheni lesivivinyo.
78 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
4.4.2 Izivivinyo: Amabanga 7 – 9
Isimo sephepha lesivivinyo
IPHEPHA INGXENYE ISIKHATHI
A: Isifundo sokuqondisisa Amabanga
7-9
ulimi olusengqikithini , imibhalo yobuciko
(uhla lwemibhalo lungasetshenziswa kufaka imibhalo ebonakalayo kanye noma
eyimidwebo) Amahora -1½
B: Ulimi
• Izakhiwo nezimiso zolimi (amagama nemisho) kufanele kuhlolwe engqikithini
kusetshenziswa imibhalo enhlobonhlobo.
nokubhala.
C. Imibhalo yobuciko
Noma okuphi kwaloku okulandelayo:
Ubunkondlo/izindaba ezimfishane/inovelemfishane/umdlalo omfishane
(imibuzo emifishane esuselwa engqikithini)
D Ukubhala
Ukuziqambela izigaba (ezilandisayo/ezichazayo)/umbhalo odlulisa umyalezo (omfishane
noma omude)
Okuqukethwe okumele kwenziwe
Ukuhlola kuveza ulwazi olubhalwe kulomqulu. Ngenxa yokuthuthuka kokuvezwa kokuqukethwe kuwona wonke
amabanga, amakhono nokuqukethwe kusukela eBangeni lesi 7 –9 kuzohlolwa emaphepheni ekupheleni konyaka
ngamunye.
Umsebenzi wokuhlola okukhulunywayo nokulalelwayo:
Iphepha lesi-2 lamabanga 7 - 9
Imisebenzi yokuhlola okulalelwayo nokukhulunywayo okwenziwe onyakeni kwenza ukuhlola kokuphela konyaka
kwangaphakathi esikoleni.imininingwane yemisebenzi yokukhulunywayo nokulalelwayo okwenziwa onyakeni kumi
kanje:
Iphepha
IMINININGWANE
lesi-2
Okukhulunywayo nokulalelwayo kusethwa ngaphakathi eskoleni, kuhlolwa ngaphakathi esikoleni bese
kumodareyithwa ngaphakathi esikoleni.
Okukhulunywayo nokulalelwayo
• Ukufunda
Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe
Hlola: ukuqonda umbhalo, ukudlulisa okuchazwayo, ukusebenzisa izwi, ukuphimisa amagama ngendlela
efanele.
• Ukukhuluma:
Inkulumo elungiselelwe
Hlola: ukulungiselela nokuhlela ulwazi, iphimbo, ukukhuluma, kanye namakhono okwethula, izinsiza
ezibonakalayo ezizwakalayo, ulimi olulungile.
• Ukulalela
Ukulalela isifundo sokuqondisisa
Hlola: ukulalelela ukuqondisisa kanye nokuthola ulwazi
Imisebenzi esetshenziselwa ukuhlola okuhlelekile ibhalwa phansi bese isetshenziswa ukuze kubonakale ukuthi
umfundi uyaqhubekela yini ebengeni elilandelayo.
79
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Uthisha kumele ahlele ayise uhlelo lokuhlola lonyaka kwisigungu sokuphathwa kwesikole (SMT) ngaphambi kokuqala
konyaka wesikole. Lokhu kuzosetshenziselwa ukwenza uhlelo lokuhlola lwesikole kwibanga ngalinye.uhlelo lokuhlola
lwesikole kumele lunikezwe abazali nabafundi ngesonto lokuqala lethemu yoku qala.
4.5 UKUREKHODA NOKUBIKA
Ukurekhoda kuyinqubo lapho uthisha egcina khona indlela abafundi abesebenze ngayo emisebenzini abebehlolwa
kuyo. Iveza ukuphumelela kwabafundi ekuzuzeni ulwazi njengalokhu kubekiwe e. Amarekhodi okusebenza
kwabafundi kumele anikeze ubufakazi bokukhula komqondo wabafundi ebangeni nokuveza ukuthi sebekulungele
ukukhushulelwa ebangeni elilandelayo. Amarekhodi okusebenza kwabafundi kumele abuye asetshenziswe
ukuqinisekisa inqubekela-phambili eseyenziwe uthisha kanye nabafundi enqubweni yokufunda nokufundisa
Ukubika kuyinqubo yokwazisa ngokusebenza kwabafundi kubabazali, esikoleni kanye nabanye abambandakanyekayo
kwezemfundo. Ukusebenza kwabafundi kungabikwa ngezindlela eziningi ezahlukene. Lokhu kumbandakanya
amariphoti, umhlangano wabazali, izinsuku zokuzobona imisebenzi yabafundi esikoleni, ukuxoxisana kukathisha
nomzali, ukushaya izingcingo, ukubhalelana izincwadi, inyuziletha yekilasi noma yesikole, njll. Othisha bawo
wonke amabanga babika besebenzisa uhlelo lwamaphesenti ngokwezifundo zabo emaBangeni R – 12. Amazinga
okuphumelela anhlobonhlobo kanye namaphesenti ahambisana nawo atshengisiwe kuleli thebula elingezansi:
AMAKHODI AMAPHESENTI OKUREKHODA NOKUBIKA
AMAKHODI INCAZELO NAMAKHONO AMAPHESENTI
7 Impumelelo ngamalengiso 80 – 100
6 Impumelelo eseqophelweni eliphezulu 70 – 79
kakhulu
5 Impumelelo eseqopheleni eliphezulu 60 – 69
4 Impumelelo ngokwanelisayo 50 – 59
3 Impumelelo ngokufanele 40 – 49
2 Impumelelo ngokuyingxenye 30 – 39
1 Impumeleo ngokungenele 0 - 29
Othisha bazorekhoda uqobo lwamamaki maqondana nemisebenzi, ngokusebenzisa iphepha lokurekhoda nokubika
amaphesenti amamaki esifundweni ngasinye eripotini lomfundi.
80 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
4.6 UKUMODAREYTHA IMISEBENZI YOKUHLOLA
Ukumodareytha kuyinqubo eqinisekisa ukuthi imisebenzi yokuhlola ilungile, inobuqiniso, ithembekile. Ukumodareyitha
kumele kwenziwe ezingeni lesikoleni, kusiyingi, kusifundazwe nakuzwelonke.Ukumodareyitha ngokugcwele
nangokufanele kumele kwenziwe ukukhulisa izinga lokwethembeka ekuhlolweni kwazo zonke izifundo.
4.6.1 Ukuhlola okuhlelekile (SBA)
• Ukuhlola nezivivinyo zamabanga elesi-7 nelesi – 8 zimodareythwa esikoleni ngaphakathi. Abeluleki bezifundo
kumele bamodareythe eminye yalemisebenzi uma bevakashele izikole ukuqinisekisa izinga elifanele
lemisebenzi nokumodareythwa kwasesikoleni.
• Ukuhlola nezivivinyo zebanga lesi – 9 kumele zimodareythwe ezingeni lesiyingi nesifundazwe. Lenqubo
izophathwa umnyango wezemfundo wesifundazwe.
• Abeluleki bezifundo kumele bamodareythe isampula yamaphepha okuhlola nezivivinyo ngaphambi kokubhalwa
ngabafundi ukuqinisekisa izinga elifanele nokubonisa othisha indlela yokusetha lemisebenzi.
4.6.2 Imisebenzi uokuhlola ekhulunywayo nelalelwayo
• Amabanga 7 - 9: umsebenzi ngamunye wokukhulunywayo ozosetshenziswa njengengxenye yohlelo lokuhlola
kufanele ufakwe kwinhloko yesifundo umodareythwe ngaphambi kokuthi abafundi bawuzame umsebenzi.
othisha kufanele bahlole imisebenzi yokuhlola ekhulunywayo.
Umeluleki wesifundo noma umhloli wesifundazwe okhethiwe kumele amodareythe isampula lemisebenzi
yokuhlola ekhulunywayo ngenkathi evakashele esikoleni ukuqinisekisa izinga lomsebenzi nokumodareythwa
kwasesikoleni.
Umhloli othunywe umnyango wezemfundo eyisisekelo angamodareytha isampula lemisebenzi yokuhlola
okukhulunywayo kwebanga lesi – 9.
4.7 OKUJWAYELEKILE
Lo mqulu kumele ufundwe umbandakanywa nale miqulu elandelayo:
4.7.1 National Protocol for Assessment Grades R - 12
4.7.2 Subject specific exam guidelines as contained in the draft policy document: National policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement, Grades R - 12
81
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IZINCAZELO ZAMAGAMA
I - akhronimi/igamamfingqwa - igama eliphimisekayo elakhiwa ngokusebenzisa uhlamvu/izinhlamvu zokuqala
zalelo gama noma lowo mushwana (Isib.. uTHAFUZWE).
ULimi lokwEngeza (bheka noLimi LwaseKhaya) - ulimi olufundwayo kwengezwa kolwasekhaya lomfundi.
Ubuliminingi obengezayo - nxa umuntu efunda ulimi (noma izilimi) ukwengeza olimini lwakhe lwasekhaya. Lolu limi
aluthathi isikhundla solimi lwasekhaya kodwa lufundwa kanye nalo. Ohlelweni lokufunda ubuliminingi obengeziwe,
ULimi LwaseKhaya liyaqiniswa lugcinwe, ngenkathi olunye ulimi olufundwayo luthathwa njengolimi olwengezwayo
nje (isib. Zonke izilimi ezengeziwe, kumbandakanya uLimi lokuFunda nokuFundisa, zifundiswa zihambisana noLimi
lwasEkhaya, kodwa azithathi isikhundla salo.
Amagama asho okufanayo - (Njengoba eqhathaniswa nalawo asho okuphikisanayo), amagama amqondofana.
I - anekhdothi - lokhu yindatshana ngesehlakalo esake senzeka empilweni yokhulumayo, exoxwa kuphela ngenhloso
yokucacisa okuthile noma - ke ukujabulisa, ukuhlekisa noma ukuqgamisa umlingiswa othile.
Amagama aphikisanayo - yigama eliphikisa elinye kulolo limi (isib. khala - hleka) ukufaneleka - ulimi lusuke
lufanelekile uma lusetshenziswe ngendlela ehambisana nesimo
Ukuhlola - indlela ehlelekile neqhubekayo yokuthola ulwazi ngamakhono omfundi okwenzeka ngezindlela
ezehlukene.
Umsebenzi wokuhlola – umsebenzi osetshenziselwa ukuhlola abafundi onenani elithize lemisetshenzana noma
izingxenye
Isihloko esichaza indaba - lesi yisihloko noma ukuphawula esinanyekwe ngenhla noma ngezansi kwe - athikili,
kwesithombe njll.
Ifanankamisa - 1. lisho ukuphinda (ngokuvamile), umsindo wonkamisa abafanayo emagameni amabili noma
ngaphezulu (Isib. Yashosholoza intinginono ewumcondo).
Izethameli - (1). Umfundi, umlaleli, umbukeli oqondiwe umbhalo othize, lapho kwenziwa uhlaka lwesiqeshana
esilotshwayo izikhulumi/abalobi kumele bacabange ngenhloso nezethameli lapho bekhetha uhlobo lokubhalwayo.
(2) empeleni izethameli yilabo bantu abeze ukuzobukela umdlalo noma umculo.
Imibhalo eyiqiniso - imibhalo ekwaziyo ukuhambisana nempilo ephilwayo, nokwenzeka kwezinto. (Isib.
amaphephabhuku, ama - athikili, amaphephandaba, okuqoshiwe emsakazweni nakumabonakude, izikhangiso,
amalebuli emikhiqizo, amabhrosha okuvakasha, amafomu akwahulumeni, izibonelo zezincwadi zangempela).
Ukuchema - (1) Umkhuba wokuthanda into noma umbono ngaphezu komunye, lokho bese kuholela ekuthini umuntu
angabe esakwazi ukuthatha isahlulelo esifanele.
Isihloko esichaza indaba - lesi yisihloko noma ukuphawula esinanyekwe ngenhla noma ngezansi kwe - athikili,
kwesithombe njll.
Isisusa - (bheka nomphumela) - yilokho okudala udweshu nesimo.
Ukucacisa - ukwenza ukuthi umqondo wetheksthi uzwakale kofundayo.
82 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Umushwana - isibonelo “indoda eyayigqoke ihembe elibomvu yabaleka” Umushwana oyinhloko - “indoda yabaleka”.
Amagama athi “ eyayigqoke ihembe elibomvu”, umushwana okhonzile. Awukwazi ukuzimela wodwa nanxa sikhona
isenzo kuwona. Imishwana ekhonzile iqala ngesihlanganiso (uma kuwumushwana okhonzile omele isizathu).
Eminye imishwana ekhonzile iqala ngezivumelwano zesichasiso; isib. (e.) “eyayigqoke… ” (u “ e ” isiv. sesibaluli).
Isihlanganiso sihlanganisa umushwana nomusho, siphinde sihlanganise imisho emibili ephelele.
Uvuthondaba –ingxenye ejabulisayo, ephumelelayo noma esemqoka yendaba.lengxenye esemqoka ayichazi
isiphetho.
Imibuzo evalekile – imibuzo edinga impendulo eqondile. Isibonelo, ‘Uyalithanda itiye?’ Impendulo kumele kube
‘yebo’ noma ‘cha’. ‘Uneminyaka emingakhi?’ Impendulo kumele kube, isib. ‘Ishumi’.
Ukuzwakala - (1) ikhono lokwazi ukuqonda nokweneka ngohlelo izindaba, yikho okwenza ubudlelwano obuhlanganisa
kahle imibono ukuze isigaba sinikeze umqondo ozwakalayo nobumbene. (2) Kungabuye kusho ukuba nolwazi
olwenele lohlelo, ukuze kwedluliswe kahle umlayezo, noma - ke isakhiwo esihle somusho. Uma uhlelo luxovekile,
umusho awuzwakali kahle.
Ukulandelana - ukuhlanganiswa kwemisho noma izigaba ngezihlanganiso, izabizwana nokuphindaphinda.
Fanisa (bheka no - qhathanisa) - ukubheka lokho okwenza ukuthi izinto zifane.
Udweshu - ukungqubuzana noma ukwehluka kwemibono yabalingiswa endabeni kanye nezimo zabo; udweshu
emibhalweni lungabangwa nawukungqubuzana kwezifiso noma lokho umuntu akwazisayo noma akukhonzile.
Isihlanganiso - igama elisetshenziswa ukuhlanganisa imisho (Isib. UNoxolo ungumdlali ovelele esikoleni futhi
uzimisele nasezifundweni zakhe).
Amaklishe - amagama asetshenziswa ngokweqile, afakwe nje noma kungasafanele (Isib. Izingane uma zikhuluma
ziyathanda ukuphindaphinda la magama: “Kusho ukuthi.., “ nalapho kungasadingekile).
Izimo - ngaso sonke isikhathi, imibhalo ibhalwa isetshenziswe ezimweni ezithile, isimo simbandakanya indawo
eyendlalekile kanye neqoqekile, kuhambisana nezimo zasekuhlaleni, isikompilo kanye nezepolitiki, isimo singabuye
sisho lokhu okuza kuqala noma ngemuva kwegama noma kombhalo.
Izinkomba kwingqikithi –ukusetshenziswa kwamagama azungeze igama elingaziwa ukuthola okushiwo igama.
lelisu lokufunda lingafundisa ngokuhlanganyela nolwazimagama.
Ukufanisa (bheka nokuqhathanisa) - ukubheka indlela izinto ezehluke ngayo.
Izimiso - imithetho nemikhuba eyamukelekile olimini. Ezinye izimiso ziyasiza ukwedlulisa umlayezo (isib. imithetho
yohlelo, izimpawu zokukhuluma, uhlobo oluthile lokubhala izinhlamvu nosonhlamvukazi.); ezinye zisiza ekwethuleni
okuphethwe (isib. okuqukethwe, isimo sombhalo, izihloko, izenezezelo, amashadi, izihloko ezichaza indaba, izinhlu,
izithombe nezinamba, ezinye izimiso zikhombisa amaphethini olimi asaphenduka umthetho okumele ulandelwe (isib.
ukubingelela nokunye).
Ukuhlola okuqhubekayo - ukuhlola imisebenzi yabafundi okwenziwa kusukela unyaka uqala uze uyophela.
Ukuqwashisa ngobumqoka bolimi - ngokuhlolisisa ukuthi umqondo wakhiwa kanjani, ukukhumbula amandla
obudlelwano obukhona phakathi kwezilimi, kwenza umfundi aqine angavumi ukukhohliseka, futhi asebenzise ulimi
ngokuqaphela.
83
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Inkulumo - mpikiswano - lapha amaqembu amabili ayaqophisana. Bonke bahlose ukuheha abehlulelayo kanye
nezethameli ukuthi icala labo yilo elizwakala kangcono kunalelo lelinye iqembu.
Incazelo eqondile (bheka negudliselayo) – incazelo eqondile yegama.
Igama elisuselwe kwelinye - leli yigama elisuselwe kwelinye, noma emsukeni; ngokwejwayelekile lakhiwa
ngokuphongoza nangokujobelela izakhi
Ulimi lwesifunda/lwesigodi - ulimi olusetshenziswa ngumphakathi othile, luyehluka kwezinye izinhlobo zalo lona
lolo limi ngokwamagama, isakhiwo nokuphinyiswa kwamagama.
Isakhiwo esisusa usinga - (1) indlela elandela izwi nezwi okubhalwa ngayo imidlalo. (2) ukuhleleka kwesakhiwo
izigcawu nezinkundla, abadlali kanye nezimpawu zolimi emdlalweni.
Ukwakha isiphetho – ukusebenzisa umkhondo obhaliwe noma obukwayo ukuthola lokho okungagagulwanga
embhalweni.
Ukulungisa amaphutha - inqubo yokuphindaphinda ubhala uhlaka lwetheksthi, kuhlangene nokulungisa uhlelo
kanye nokusetshenziswa kolimi, izimpawu zokubhala, ukulungisa upelomagana, ubuye ubheke nokubhala imibono
ngendlela ezwakalayo nesakhiwo silandelane kahle.
Umphumela (bheka isisusa) - umphumela wesehlakalo noma isimo.
Ulimi oluthinta imizwa - ulimi oluvusa imizwa kolalele/kofundayo.
Umlayezo osobala (uma uqhathaniswa nocashile) - umlayezo oqondile nosobala.
Hluza: nikeza uvo lwakho, thatha isinqumo, yakha imibono ngokufundile.
Izifengqo (njengoba kuqhathaniswa nolimi olubheka ukulandelana nje kwamagama) - amagama noma imishwana
esetshenziswa ngendlela engabeki izinto obala (isib. isifaniso, isenzasamuntu, isingathekiso njalonjalo).
Ukugeleza - leli yigama elathathelwa ekugelezeni komfula elisho ukunamathelana nokulandelana okunikeza ulimi
ubunjalo balo ngokwemvelo, ukusetshenziswa nokuhunyushwa kwalo kalula.
Inkundla - iqembu lingakhuluma noma liqophisane nelinye lakwesinye isikole, noma ekilasini, ngokwehlukanisa
abafundi ngamaqembu amane, kube yilowo nalowo akhulume ngengxenye ethile yesihloko. Owahlulelayo
usezobheka ukuthi yiliphi eliphuma phambili.
Izinhlobo zemibhalo - imbhalo yehlukaniswa ngezinhlobo zawo; kungaba inoveli, umdlalo, izinkondlo, incwadi
yomsebenzi noma incwadi yobungani
Ukukhuluma ngezitho zomzimba - kulapho okhulumayo esesebenzisa ubuso noma isitho esithile somzimba
ukucacisa lokho akushoyo (isib. anganqekuzisa ikhanda ekhombisa ukuvumelana nokushiwoyo).
Umbhalomdwebo - umbhalo owethulwe ngemidwebo (ukudweba noma ukubumba okuthile).
Ukufunda okuholwayo – umhlangano weqembu wokufunda lapho bonke abafundi besezingeni elifanayo uthisha
ngokufunda ukufunda ukuze kuye ngokukhula ukuzimela abafunda.
84 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukubhala okuholwayo –kufaka umuntu oyedwa noma amaqembu amancane abafundi bebhala izinhlobo ezihlukene
zemibhalo emuva kwesifundo esifishane esenziwe nguthisha ngezinhlaka zokubhala njenge: simo, izimpawu
zokukhanyisa, ukusetshenziswa kolimi noma upelomagana
Imibuzo esezingeni eliphezulu – imibuzo edinga ukuthi umfundi ahlanganise ulwazi oluvela ezingxenyeni ezihlukene
zombhalo (sbi. Ukuhlela umqondo), ukucabangela (isib. Ukuthola lokho okungagagulwanga), ukuhlolisisa okwenzekile
(sib. Nika umbono) kanye/noma ukuncoma umbhalo (isib. Shono ukuthi ukuthandile noma awukuthandanga nokuthi
kungani)
ULimi LwaseKhaya (bheka noLimi lokuQala lokwEngeza) - ulimi olufundwa yingane ngokulingisa ekhaya, ulimi
esicabanga ngalo.
Omabizwafane – amagama abizwa, apelwe ngendlela efanayo kodwa achaza okuhlukene (isib. inyanga’)
Umfanekiso –isithombe noma okumele into ethile
Umfanekiso - mqondo - amagama, imishwana nemisho eyakha izithombe engqondweni; isib. Isifaniso, isingathekiso,
nesenzasamuntu.
Okushiwoyo (uma kuqhathaniswa nokucacisiwe) yilokho okuqondiwe etheksthini kodwa kube kungabekiwe
kwagqama.
Okusobala (uma kuqhathaniswa nokufihlekile) - ukubeka inkulumo ngendlela elula neqondile kusetshenziswa
amagama njengoba enjalo.
Uhlanganisa – lo umthetho wemfundo othi umuntu unelungelo lokufunda. Okuncane okudingekayo kubafundi bonke
kucacisiwe ukuze labo abanezidingo ezingavamile, izidingo ngokwemizwa nangokomzimba balungiselelwe.
Izinga lokufunda ngokuzimela – izinga lapho umfundi engafunda umbhalo ngama-95% ngokuyikho (isib. Kungabi
namaphutha angaphezu kwelilodwa emagameni angama-20 afundiwe).
Ukucabangela - ukusebenzisa umkhondo obhaliwe noma obukwayo ukuthola lokho okungagagulwanga embhalweni.
Ukuhlongoza - ukuqala ukwenza into (isib. ukuqala ingxoxo)
Ukuxoxisana kwababili - umsebenzi wokuqoqa ulwazi noma ingxoxo yabantu yobuso nobuso ngenhloso ethile.
Ubuviyoviyo - (1) (ukusho ngephimbo lokucula) - iphethini lephimbo lenkulumo elibonisa izakhiwo zohlelo
njengemisho nemishwana. (2) Lokhu kuphinda kusize ukwehlukanisa phakathi kwesitatimende nombuzo, kuveze
nemizwa nesimo sokhulumayo.
Izindlela ezahlukene zokusetshenziswa kolimi - lokhu kwenzeka uma kukuncane kakhulu okuzuziwe olimini
maqondana nolwazimagama, ukwakhekha nokuphinyiswa kwawo, lokhu - ke kuyehluka ngokwezindawo lapho ulimi
lukhulunywa khona.
Amalitheresi - izinhlobo ezehlukene zemibhalo (isib. ehlolisisayo, ebukwayo, amagrafu).
Ukwazi ukufunda nokubhala - ikhono lokwazi ukufunda nokubhala nokusebenzisa ulwazi ezimweni nangezinhloso
ezehlukene, nokubhalela izinhloso ezehlukene. Ukwazi ukuguqula Imibhalo ebhalwe ngamagama angejwayelekile
kube ajwayelekile, ukuze umuntu oqonde ngendawo aphila kuyo.
85
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Incazelo eqondile (bheka negudliselayo) - incazelo yegama ngokulandelana kwamazwi
Imibuzo eszingeni eliphansi – imibuzo efuna umfundi akhumbule imininingwane, isib. obani abalingiswa
abasemqoka endabeni? Ubani igama lomlingiswa osemqoka ?
Ulimi olukhohlisayo - ulimi olunamandla lokuthi umuntu akholwe futhi ebe engaboni ukuthi uyakhohliswa, isib.
Inkulumo yezepolitiki, inkulumo yokuthengisa, isikhangiso njll.
Ulimi lwemibhalo - ulimi olusetshenziswa lapho kukhulunywa ngemibhalo kumbandakanya amagama afana nesimo,
isitayela, isakhiwo nenkulumompendulwano.
Amasu obuciko bokukhuluma - amasu afana nokusebenzisa ikhefu, ukuphindaphinda okusetshenziswa isikhulumi
sibeke inkulumo ngendlela ezwakalayo nevumisayo. Amanye amasu kungaba akhohlisayo, ukuze umuntu avumelame
nawe.
Imibhalo esebenzisa izinhlobo eziningi zokuxhumana - izinhlobo zezilinganiso okungaba ezibhaliwe, ezibonwayo,
imisindo amavidiyo njll.
Ifuzamsindo - lapha kusetshenziswa igama elimsindo walo ufana nomsindo lowo uchazwayo. Lilingisa umsindo
owenziwa yinto ethile ephilayo noma engaphili. Lowo umsindo ofuze umsindo owenziwa enye into (Isib. UMelusi
wavuswa ubugodlogodlo besitmela).
Umoya - isimo somoya embhalweni, ukhombisa imizwa noma isimo senqondo yomlingiswa, kuphinda kusho nesimo
esivezwa amatheksthi abonwayo, azwakalayo kanye nalawo esebenzisa izinhlobo eziningi zokuxhumana.
Ifonti - uhlobo nobungako bezinhlamvu ezisetshenziswa lapho kubhalwa ngomshini (isib. I - 12pt (ubungako) iTimes
New Roman (uhlobo nesitayela sezinhlamvu).
Ukulanda - ukusho izehlakalo ezihlangene ezikhulunywayo noma ezibhaliwe zishiwo ngokulandelana kwazo,
endabeni.
Isifanekiso - (1). ukuthola ukufana ezintweni ezibukeka zihlukile. (2) ukuthola ukufana ezintweni ezibukeka zihlukile,
indlela yokuchaza okuthile, kodwa akusibona ubufakazi. Qaphela isifanekiso okungesona. Kumele kube nokuqondana
okucacile phakathi kwento echazwayo kanye nemininingwane yaleyo okufanekiswa nayo.
Indida - ukubeka inkulumo ngendlela ephicayo engqondweni.
Imibuzo evulelekile – imibuzo engaphendulwa ngezindlela ezihlukene; umfundi kufanele aphendule imibuzo
ngawakhe amagama.Isibonelo, ucabanga ukuthi kungani umfana ebalekile? Ucabanga ukuthi bokumele enze njani?
Okzimoroni - ukusetshenziswa kwamazwi ndawonye amqondo wawo uphikisanayo, asetshenziswa ngehloso
yokuveza okuthile, ngokwejwayelekile asetshenziswa nezichasiso ezichaza ibizo elimumethe umqondo oliphikisayo.
(Isib. UJabulani ukhathazwa ubugqili benkululeko).
Izingxoxo zamapheneli - kwakhiwa amaqembu azoxoxisana ngesihloko, kuphendulwe imibuzo ngomsebenzi.
Isihlonipho - igama elisetshenziswa endaweni yelinye elihlambalazayo. (Isib. Ukudakwa - ukusutha, ukuhlanza -
ukubuyisa).
Izwi lomxoxi - yizwi lomuntu oxoxa indaba (isib. kuyabonakala uma kungumuntu wokuqala “ngi…” okunguyena
mlingiswa endabeni, noma umuntu wesithathu lapho umxoxi ekhuluma ngo “u…”, no “ba…”.
86 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Isingathekiso - ukukhuluma ngokufanekisa izinto ezingafani ubiza into ngenye (Isib. USinenhlanhla akamuhle
yilanga liphuma).
Ukuhalamuza - Ukufunda ngesivinini esikhulu, ukha phezulu, ufunda izihloko ngenhloso yokuthola masishane ukuthi
kuthiwani.
Ukufunisela - ukusho okuqondiwe kodwa kungacacisiwe etheksthini, uze usho nokuthi kungahle kwenzekeni
ngemuva kwalokho.
Ukucwasana - ukungabekezelelani nokwahlulela umuntu noma iqembu labantu, umbono noma umbango.
Ukuzwakala - ukukhipha izwi ngokukhulumela phezulu, ngendlela ezwakalayo, ecacile nexhumana kahle
nezethameli.
Ukushicilela– uma abafundi beshicilela umsebenzi wabo, bawenza waziwe ngokwabelana ngawo, isib. Ngokuwunika
uthisha, ngokuwuphanyeka odongeni noma kwibhodi yezaziso.
Uteku - ukudlala ngamagama aphimiseka ngokufanayo ukuze kuhlekwe noma ukwethula izimo nezinto ngendlela
ehlekisayo nekitazayo.
Irejista - ukusetshenziswa kwamagama ehlukene, isitayela, uhlelo iphimbo ithoni ezimweni ezihlukene (isib. imiqulu
yakomkhulu ibhalwa kusetshenziswa irejista esemthethweni, ebekelwe izimiso).
Ukubika - (okuhlelekile nokungahlelekile), ukunikeza ulande ngokwenzekile (isib. ngengozi eyenzeke ubhekile).
Ukuphinda ufunde - ukuphinda ufunde yisu elipha nofundayo ithuba lokuthi agcine eseqonda lokho okubhalwe
etheksthini.
Ukuphinda usho - leli yisu lokufunda lapho umfundi exoxa futhi, afingqe umqondo wesahluko noma wesiqephu,
angakwenza ngomlomo noma ngokubhala.
Umkhondosimo - ukusetshenziswa kwegama elincike kulelo elingaziwa ukuze kufuniselwe umqondo. Leli lisu
lokufunda lingasetshenziswa kanye nesifundo solwazimagama.
Umgqumo - amagama noma imigqa esebenzisa ukuvumelana kwephimbo ekugcineni kwemigqa.
Ukubhuqa - inkulumo esebenzisa amazwi aziswana ngenhloso yokucasula noma yokuhlekisa ngomuntu.
Umbhinqo - ukusebenzisa amazwi achaza okuthile kepha kube kuqondwe okuphambene nawo. Kusuke
kusetshenziswe amazwi okuncoma kuqondwe ukugxeka (Isib. Kuyabonakala ukuthi bekuhlala inono kule ndlu yiko
kungcolile: kuqondwe ukuthi bekuhlala inuku).
Ukufunda ngokukha phezulu - ukuhambisa embhalweni ukuze uthole imininingwane ebalulekile yokwesekela (isib.
ukufunda ngokushesha umqulu wamagama nezinombolo zezingcingo).
Ukufunda ngokuhlanganyela – umsebenzi lapho abafundi befunda ngokuhlanganyela umbhalo okhulisiwe
nothisha. Lesi isifundo sekilasi lonke.umbhalo osetshenziswayo uqonde iqembu eliphezulu ekilasini.abanye abafundi
bazoba sezingeni lokulalela, abanye bazobe beqala ukufunda kanti abaningi bazobe befunda ngokuphelele. Lo
mbhalo uzosetshenziswa izinsuku eziningana.njalo ngosuku uthisha uzokhetha okusha okuzogxilwa kuko. umbhalo
usetshenziselwa ukwethula isimo sombhalo, imisindo, ukusetshenziswa kolimi kanye namakhono okufunda
engqikithini.
87
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Isifaniso - lapha kuqhathaniswa izinto ezimbili ezingafani ngoba kukhona okuthile okunobudlelwane phakathi kwazo.
Sandulelwa yizakhi zokufanisa o - njenga - , fana, kuhle, okwe - , - sa - (UThuthukile muhle kuhle kwelanga liphuma).
Ukufunda ngokushesha - ukufunda umbhalo ngesivivinini esikhulu ukuze kutholakale umqondo osemqoka (isib.
ukufunda izihloko, izingeniso nezigaba zokuqala zephephandaba ukuze wazi izindaba ezisemqoka).
Inkolelo engaguquki - lena yinkolelo esezimpandeni maqondana neqhaza okumele libanjwe ngumuntu othile.
Icebo - indlela ethile yokwenza noma yokulungiselela ukuxazulula inkinga.
ukugcizelela (egameni noma emushweni) – ukugcizelela ilunga elithize egameni noma igama emushweni.e
Isitayela - indlela umbhali ahlela ngayo amagama ukuze afeze izinhloso ezithile. Isitayela sihlanganisa ubunjalo
bombhali nombono afuna ukuwubeka. La malungiselelo ambandakanya ukukhethwa kwamagama wumbhali kanye
nezakhiwo nobungako bemisho, iphimbo, nokusetshenziswa kombhinqo.
Uphawu - igama elithatha noma limela indawo yenye into
Omabizwafane - amagama abhalwa ngokufana aphinyiswe ngokufana, kodwa asho izinto ezingefani. (isib.
Ibala - igceke, ibala - isibazi).
Ukuhlelwa kwemiqondo - ukuhlanganisa imiqondo/imibono ethathwe emithonjeni yolwazi eyahlukene. Isifengqo
saleyo mibono ehlanganisiswe.
Umbhalo - isitatimende noma okuqanjiwe okwethulwa ngomlomo, okulotshiwe noma okubukelwayo ngenhloso
yokuxhumana.
Ingqikithi - umongo walokho okuxhunywana ngakho. Itheksthi ingaba nomongo ongaphezulu kowodwa, futhi
kungenzeka ungabi sobala.
Iphimbo - iphimbo ledlulisa umyalezo wamatheksthi ethulwa ngomlomo. Ematheksthini alotshiwe iphimbo lizwakala
ngamagama awakhethile umlobi ukuze aveze isimo sakhe. Ezithombeni zebhayisikobho iphimbo lingakhiwa
ngomculo noma indlela umdlalo ohleleke ngayo esiteji.
Imibhalo edlulisa imiyalezo – imibhalo yomsebenzi (isib. izincwadi, amaminiti emihlangano, imibiko, imibhalo
eyenziwe ngezikhahlamezi)
Ukunikezelana amathuba - izinqubo ezizimase ukunganqamuki kokuxhumana kwabantu ababili, njengokunikeza
abanye ithuba lokubeka imibono yabo, ukuphinda okushoyo ukuze okuqondiwe kucace, ukungena nxa kusaxoxwa
ukuze kubuyiswe abedukayo, ukwenanela ngemibuzo ukuze kucaciswe okuthile.
Imibhalo ebonwayo - izinto ezibonakalayo ezedlulisa umlayezo (isib. imifanekiso yamafilimu, izithombe,
okugqanyiswa ngekhompyutha, izilinganiso amakhathuni kanye nemidwebo yokupendiwe).
Izwi - indawo yomlobi, ngenkathi kufundwa kubukelwe, ofundayo uyakwazi ukuthola umbono wombhali kanye
nenhloso yakhe.
Isu lokuhlakaza amagama - isu elisetshenziswa uma kufundwa amagama angaziwa (isib. Ukulinqamula igama
ngamalunga kuphinde kubhekwe iziphongozo nezijobelelo zalo, kufuniselwa incazelo).
88 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
89
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
90 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Isizulu SAL.