Skip to content
CAPS document

CAPS SP SAL ISIZULU GR 7 9 web

Grades 7, 8, 9 Isizulu SAL CAPS document, 96 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Isizulu SALGrades 7, 8, 996 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke (uTAHFUZWE) IsiTatimende seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola IsiGaba esiPhakeme AmaBanga 7-9    
ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA AMABANGA 7-9 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 DISCLAIMER In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0522-7 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 OKUQUKETHWE Isigaba soku-1: isingeniso sesitatimende senqubomgomo yohlelo lokufunda nokuhlola. ............................................................................................................................................ 3 1.1 Isendlalelo. ....................................................................................................................................................... 3 1.2 Ukubuka ngamafuphi. ..................................................................................................................................... 3 1.3 Izinhloso ezivamile zohlelo lwezifundo lwaseNingizimu Afrika........................................................ 4 1.4 Ukwabiwa kwesikhathi.................................................................................................................................... 6 1.4.1 Isigaba esiyisisekelo................................................................................................................................ 6 1.4.2 Isigaba esiphakathi nendawo. ................................................................................................................. 7 1.4.3 Isigaba esiphakeme................................................................................................................................. 7 1.4.4 Ibanga le-10 kuya kwele-12..................................................................................................................... 8 INGXENYE YESI- 2: UKWETHULA ULIMI. ............................................................................................... 9 2.1 Izilimi esiTatimendeni seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola.................................................... 9 2.1.1 Amazinga olimi. ....................................................................................................................................... 9 2.1.2 Amakhono olimi .................................................................................................................................... 11 2.1.3 Amakhono olimi .................................................................................................................................... 11 2.2 Ukwabiwa kwesikhathi solimi lwesibili lokwengeza................................................................................... 14 2.3 Izinsiza zokufunda nokufundisa................................................................................................................... 14 INGXENYE YESI-3: Okuqukethwe kanye Nohlelo Lokufundisa Amakhono Olimi. ...... 16 3.1 Ukulalela nokuKhuluma ............................................................................................................................... 16 3.2 Ukufunda nokuBukela................................................................................................................................... 23 3.3 Ukubhala nokwethula: inqubo, okuqukethwe, amasu nombhalo. ............................................................ 28 3.4 Izakhiwo neZimiso Zolimi – uhla okuthathelwa kulo.................................................................................. 33 3.5. Izinhlelo zokufundisa eziphakanyisiwe. ...................................................................................................... 34 3.6 Ithebula lokundlaleka kombhalo . ................................................................................................................ 36 3.6.1 iBanga lesi-7 ........................................................................................................................................ 39 3.6.2 Ibanga lesi-8 ......................................................................................................................................... 49 3.6.3 Ibanga lesi-9.......................................................................................................................................... 61 1
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISIGABA SESI - 4: UKUHLOLA ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA...................................................... 74 4.1 Isingeniso ...................................................................................................................................................... 74 4.2 Ukuhlola okungahlelekile noma kwansukuzonke ...................................................................................... 74 4.3 Ukuhlola okuhlelekile.................................................................................................................................... 74 4.4 Uhlelo lokuhlola. ............................................................................................................................................ 77 4.4.1 Okudingekayo ngamafuphi.................................................................................................................... 77 4.4.2 Izivivinyo: Amabanga 7 – 9.................................................................................................................... 79 4.5 Ukurekhoda nokubika. .................................................................................................................................. 80 4.6 Ukumodareytha imisebenzi yokuhlola......................................................................................................... 81 4.6.1 Ukuhlola okuhlelekile (SBA). ................................................................................................................. 81 4.6.2 Imisebenzi uokuhlola ekhulunywayo nelalelwayo.................................................................................. 81 4.7 Okujwayelekile............................................................................................................................................... 81 IZINCAZELO ZAMAGAMA . .................................................................................................................... 82 2 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISIGABA SOKU-1: ISINGENISO SESITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA 1.1. Isendlalelo IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (uTaHFuZwe) sikhombisa inqubomgomo yezinhlelo zezifundo kanye nezokuhlola emkhakheni wokufunda esikoleni. Ukuze kwenziwe ngcono ukusetshenziswa kwaso, kwadingeka ukuthi kube nezichibiyelo ezithile ezizoqala ukusebenza ngoMasingana ngonyaka wezi-2012. Kwabe sekubhalwa umqulu owodwa odidiyele IsiTatimende SeNqubomgomo YoHlelo LweziFundo NokuHlola saleso naleso sifundo, okuwumqulu othatha isikhundla seziTatimende zesiFundo, umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola Izifundo eBangeni-R kuya kwele-12. 1.2 Ukubuka ngamafuphi (a) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (kuMasingana ngonyaka wezi- 2012) simele inqubomgomo yokufunda nokufundisa ezikoleni zaseNingizimu Afrika futhi siqukethe lokhu: (i) NesiTatimende seNqubomgomo yoHlelo LweziFundo nokuHlola kuleso naleso sifundo esifundwayo. (ii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye (iii) Nomqulu weNqubomgomo, i-National Protocol for Assessment IBanga-R kuya kwele-12 kuMasingana ngonyaka we-2012). (b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R-12 (kuMasingana 2012), sithatha indawo yeziTatimende zoHlelo LweziFundo lukaZwelonke ezimbili ezikhona njengamanje; okuyilezi (i) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke Olubukeziwe IBanga-R kuya kwelesi-9, IGazethi KaHulumeni ye-23406 zingama-31 kuNhlaba ngonyaka wezi -2002 kanye (ii) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke IBanga le-10 kuya kwele-12, IGazethi KaHulumeni ye-25545 ziyi-6 kuMfumfu ngonyaka we-2003 neye-27594 ziyi-17 kuNhlaba ngonyaka we-2005. (c) IsiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke esibekwe sacaciswa esigabeni u-b(i) kanye no- (ii) siqukethe le miqulu yenqubomgomo elandelayo esizomiswa ukusetshenziswa kuthi esikhundleni sayo kungene isiTatimende soHlelo LweziFundo IBanga-R kuya kwele -12 kusuka ngonyaka wezi-2012 kuya kowezi-2014: (i) Isifundo / isiTatimende sesiFundo, umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola kwesiFundo IBanga-R kuya kwelesi-9 kanye neBanga le-10 kuya kwele -12; (ii) Umqulu wenqubomgomo, iNational Policy on Assessment and Qualification for Schools in the General Education and Training Band okwashicilelwa kwaba umthetho kuGovernment Notice No.124 kuGovernment Gazette No. 29626 mhla ziyi-12 kuNhlolanja ngonyaka wezi-2007. (iii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), elishicilelwa laba semthethweni kuGovernment Gazette No. 27819 mhla zingama- 20 kuNtulikazi ngonyaka wezi-2005; 3
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 (iv) Umqulu weNqubomgomo, isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela izingane ezinezidingo eziyisipesheli, elethulwa kuGovernment Gazette, No. 29466 mhla ziyi-11 kuZibandlela ngonyaka wezi-2006, lifakiwe nalo kulo mqulu wenqubomgomo, i-National Policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12; kanye; (v) Nomqulu wenqubomgomo, isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela i-National Protocol for Assessment (IBanga-R kuya kwele-12), elashicilelwa laba semthethweni kuGovernment Notice No. 1267 kuGovernment Gazette No. 29467 mhla ziyi-11 kuZibandlela ngonyaka wezi-2006; (d) Umqulu wenqubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye nezigaba ezitholakala esiTatimendeni seNqubomgomo soHlelo lweziFundo nokuHlola njengoba kubekiwe ezahlukweni kusuka kwesesi-2, 3 kanye nesesi-4 kulo mqulu kuyingxenye yemithetho nemigomo yesiTatimende soHlelo lweziFundo IBanga-R kuya kwele-12. Ngalokho-ke, ngokuka Section 6 A weSouth African Schools Act, 1996 (Act No.84 of 1996,) kwakha isisekelo sokuthi uNgqongqoshe weMfundo esemaZingeni aPhansi akwazi ukunquma imiphumela kanye nemigomo emincane nje okungasukelwa kuyo, kanye nenqubo, nendlela yokwenza ukuhlola kokuphumelela komfundi ukuba kusetshenziswe ezikoleni zomphakathi nalezo ezizimele. 1.3 Izinhloso ezivamile zohlelo lwezifundo lwaseNingizimu Afrika (a) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke IBanga-R kuya kwele-12 sikhombisa lokho okuthathwa ngokuthi kungulwazi, amakhono namagugu adinga ukufundwa ezikoleni zaseNingizimu Afrika. Lolu Hlelo lweziFundo luhlose ukuqinisekisa ukuthi abafundi bathola babuye basebenzise ulwazi namakhono njengendlela ahambisana ngayo nezimpilo zabo. Ngale ndlela uHlelo lweziFundo lukhulisa ulwazi lwezimo abaphila kuzona, babenozwelo kuzibopho zomhlaba jikelele. (b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose lokhu: • Ukuhlomisa abafundi, noma ngabe bavela kuziphi izimo zenhlalo yomphakathi nezomnotho, ubuzwe, ubulili, ukukwazi ukusebenzisa umzimba nengqondo / ukuhlakanipha, ngolwazi, amasu nokungamagugu adingekayo ukuze bakwazi ukuzenelisa, nokubamba iqhaza elibonakalayo emphakathini njengezakhamuzi zezwe elikhululekile. • Ukuvumela abafundi ukuba bangene emikhakheni yemfundo ephakeme. • Ukwenza kube lula kubafundi ukwedlulela ezikhungweni zemisebenzi ngemuva kokuqeda esikoleni / imfundo yamabanga aphakeme; kanye • Nokwedlulisela kubaqashi ulwazi oluphelele ngamakhono nakwazi ukukwenza ngempumelelo umfundi. (c) IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R kuya kwele -12 sesekwe yile migomo elandelayo: • Ukuguquka kwezenhlalo yomphakathi; ukubhekelela ukungalingani kwezemfundo ngesikhathi esedlule ukuze kulungiswe, nokuthi amathuba okufunda alinganayo atholwe yiwo wonke umphakathi; • Ukufunda ngokuphapheme nangokuhlolisisa; ukukhuthaza indlela yokufunda ngokuphapheme nangokuhlolisisa ekufundeni , kunokuthi abafundi bamane bagxishe emakhanda lokho abanikwe khona bebe bengayiqondi incazelo yakho; 4 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 • Ulwazi oluphakeme namakhono aphakeme, ubuncane obemukelekile umthetho wokulinganisa ulwazi okumele luzuzwe ebangeni ngalinye kumele bucaciswe, kubekwe nemigomo ephezulu okumele izuzwe kuzo zonke izifundo; • Inqubekela phambili yolwazi; okuqukethwe nengqikithi yalelo nalelo banga kukhombise inqubekela phambili ukusuka kokulula kuya kokulukhuni. • Amalungelo esintu, ukudidiyela, ubulungiswa bezemvelo nezenhlalo yomphakathi; ukufaka imigomo nenkambiso yobulungiswa bezemvelo nezenhlalo kanye namalungelo esintu njengoba echaziwe kumThethosisekelo waseNingizimu Afrika. IsiTatimende soHlelo lweziFundo lukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (Jikelele) sinozwela ezindabeni zokwehlukahlukana kwesintu njengobuphofu, ukungalingani, ubuzwe, ubulili, ulimi, ubudala nokukhubazeka kanye nezinye izimo; • Ukwazisa ngezinhlelo zolwazi lwendabuko, ukwazisa ukunotha komlando namasiko aleli zwe, nomthelela obalulekile wokufundisa ngamagugu aqukethwe ngumThethosisekelo okube nawo njengomsuka wenguquko ukusiza ekuguquleni amagugu abafundi; kanye • Nokukholakala, uhlonze kanye nokwenza ngempumelelo, ukuhlinzeka ngohlobo lwemfundo olungaqhathaniseka ngokuqeqesheka nangazo zonke ezinye izindlela njengakwamanye amazwe. (d) Isitatimende Sohlelo LweziFundo Lukazwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose ukukhiqiza abafundi abazokwazi : • Ukubona baxazulule izinkinga, bakwazi nokwenza izinqumo besebenzisa ukucabanga ngokuhlaziya nangobuchule; • Ukusebenza ngokuzinikela nabanye njengamalungu eqembu; • Ukulungiselela, bakwazi ukuziphatha bona baphathe nemisebenzi yabo ngokuyikho; • Ukuqoqa, bahlaziye, bahlele, bahlanganise, bahlolisise ngokucubungula ulwazi. • Ukuxoxisana ngempumelelo besebenzisa izinto ezibukwayo, ukufanekisa ngezimpawu kanye namanye amakhono olimi ezimweni ezahlukene; • Ukusebenzisa isayensi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokuhlolisisa bekhombisa nokuzinikela kwezemvelo kanye nempilo yabanye; kanye • Nokukhombisa ukuqondisisa umhlaba njengenkundla yezinhlelo ezihlobene ngokubona ukuthi izimo zokuxazulula izinkinga azenzeki ngazodwana. (e) Ukuhlanganisa izinhlobo zabafundi yikho okumele kube ngumgogodla wokuhlela, ukulungiselela, nokufundisa kuleso naleso sikole. Lokhu kungenzeka kuphela uma bonke othisha bekuqonda kahle ukuthi bazobabona futhi babasize kanjani abafundi abanezihibe ekufundeni, nokuthi bazokuhlelela kanjani ukwehlukahlukana kwabafundi. Okusemqoka ngokuhlanganisa izinhlobo zabafundi, ukuqinisekisa ukuthi zonke izithiyo ziyabonwa zigudluzwe ngayo yonke indlela ezikoleni, kumbandakanya othisha, amakomidi asemahhovisi ezemfundo, amakomidi ezikoleni, abazali kanye nezikole ezikhethekile ezisetshenziswa njengemithombo yolwazi. Ukugudluza izithiyo emakilasini, othisha bangasebenzisa amaqhinga ahlukene ezinhlelo zezifundo njengalezo ezitholakala eMnyangweni wezeMfundo eyisisekelo: Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010). 5
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 1.4 Ukwabiwa kwesikhathi 1.4.1 IsiGaba esiyisiSekelo (a) Isikhathi sokufundisa emkhakheni weSigaba Esiyisekelo sinjengoba sikhonjisiwe kuleli thebula elingezansi: IBANGA IBANGA-R LOKU-1 KUYA IBANGA LESI-3 ISIFUNDO KWELESI-2 (AMAHORA) (AMAHORA) (AMAHORA) ULimi lwaseKhaya 10 7/8 7/8 ULimi lokuQala lokwEngeza 2/3 3/4 Izibalo 7 7 7 Amakhono Empilo: 6 6 7 • Ulwazi lokuqala (1) (1) (2) • Ubuciko bokusungula (2) (2) (2) • Isifundo sokuzivocavoca (2) (2) (2) • Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila (1) (1) (1) emphakathini ISAMBA 23 23 25 (b) Isikhathi sokufundisa seBanga-R, 1 neBanga lesi-2, amahora angama-23 kuthi IBanga lesi-3 kube ngamahora angama-25. (c) Izilimi zabelwe amahora ayi-10 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora ayi-11 eBangeni lesi-3. Isibalo esiphezulu samahora ayisi-8 nesibalo esiphansi esingamahora ayi-7 sabelwe ULimi lwaseKhaya kanye nesibalo esiphansi esingamahora ama-2 nesibalo esiphezulu esingamahora ama-3 soLimi lokuQala lokwEngeza eBangeni loku-1 kuya kwelesi-2. EBangeni lesi-3 isibalo esiphezulu esingamahora ayisi-8 nobuncane obungamahora ayisi-7 sabelwe iziLimi zaseKhaya kanye nobuncane obungamahora ama-3 nobuningi obungamahora ama-4 oLimini lokuQala lokwEngeza. (d) Esifundweni samakhono olwazi lokuqala, kwabiwe Ihora eli-1 eBangeni-R kuya kwelesi-2 kanye namahora ama-2 njengoba kukhonjisiwe ngamahora akubakaki ethebulini eBangeni lesi-3: 6 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 1.4.2 IsiGaba esiPhakathi neNdawo (iBanga lesi- 4 kuya kwelesi-6) (a) Leli thebula elingezansi likhombisa izifundo nesikhathi sokufundisa esibekiwe sesigaba esiphakathi nendawo: ISIFUNDO AMAHORA ULimi lwaseKhaya 6 ULimi lokuQala lokwEngeza 5 Izibalo 6 Isayensi nobuchwepheshe 3, 5 Isayensi yezokuhlalisana kwabantu 3 Amakhono Empilo 4 • Ubuciko bokusungula (1.5) • Isifundo sokuvocavoca umzimba (1) • Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila (1.5) emphakathini ISAMBA 27, 5 1.4.3 IsiGaba esiPhakeme (a) Isikhathi sokufundisa IsiGaba EsiPhakeme simi ngale ndlela: ISIFUNDO AMAHORA ULimi LwaseKhaya 5 ULimi lokuQala lokwEngeza 4 Izibalo 4.5 Isayensi yezemvelo 3 Isayensi yokuhlalisana komphakathi 3 Ezobuchwepheshe 2 Isayensi yokuphathwa komnotho 2 Ukwazi ngamakhono empilo 2 Ubuciko bokusungula 2 ISAMBA 27, 5 7
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 1.4.4 IBanga le-10 kuya kwele-12 (a) Isikhathi sokufundisa eBangeni le 10 kuya kwele-12 simi ngale ndlela: ISIFUNDO UKWABIWA KWESIKHATHI NGESONTO (AMAHORA) ULimi LwaseKhaya 4.5 ULimi lokuQala lokwEngeza 4.5 Izibalo 4.5 Ukwazi amakhono empilo 2 Okungenani kungakhethwa izifundo ezintathu eqoqweni 12 (3xAmahora ama-4) B Isengezelelo B, Ithebula B1 kuya ku-B8 kumqulu wenqubomgomo, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, isifundo ngenkombandlela ebhalwe esigabeni sama-28 kumqulu weNqubomgomo obhalwe ngenhla. ISAMBA 27, 5 Ukwabiwa kwesikhathi ngesonto kungasetshenziswa kuphela esibalweni esiphansi esidingekayo sezifundo zesiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke (TAHFUZWE) njengoba kukhonjisiwe ngenhla, akumele kusetshenziswe kunoma yiziphi izifundo ezengeziwe ohlwini lwenani lezifundo ezivunyelwe. Uma umfundi efisa ukwengeza ezinye izifundo, isikhathi kumele sandiswe ukwenelisa lezo zifundo. 8 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 INGXENYE YESI- 2: UKWETHULA ULIMI 2.1 Izilimi esiTatimendeni seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola Ulimi isikhali semicabango nokuxhumana. Iphinde ibe wumnyombo wesiko esho okuthile okwenziwa ngendlela efanayo phakathi kwabantu kwakha ukuqonda kangcono umhlaba abaphila kuwo. Ukufunda ukusebenzisa ulimi ngokuyimpumelelo kwenza abafundiukuthola ulwazi, ukuchaza ubuzwe, imizwa nemibono, ukuhlangana nabanye, nokulawula umhlaba wabo. Liphinde lunikeze abafundi inhlanganisela yezimpawu ezinothile, ezinamandla nezijulile zemifanekiso nemibono engasetshenziswa ukwakha umhlaba ukunaloku oyiko; ongcono nocacile ukunokuyiko. Kwenzeka ngokusebenza kolimi ukwehluka kwamasiko nokuxhumama komphakathi kuvele kuphindekwakheke, kanti kwenzeka ngokusebenza kolimi ukuthi ukwakheka kubuye kuchibiyelwe, kubebanzi kubuye kucoliseke. 2.1.1 Amazinga olimi Ukufundwa kwezilimi emazingeni aphakeme kufaka lezizilimi ezigunyaziwe eNingizimu Afrika, ezilandelayo, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga – kanye nezingagunyaziwe. Lezizilimi zingenziwa emazingeni ehlukile. Ulimi Lwasekhaya ulimi abafundi abalufunda kuqala emakhaya ngokungungwa abantu abakhuluma lolo limi, ulimi abafunda ngalo ukucabanga. ULimi Lwasekhaya lubuye lubizwe ngoLimi Lwebele. Izinga lolimi lokuqala kufanele libe sezingeni lokuthi kungafundiswa ngalo. Ukulalela, ukukhuluma kanye namasu okusetshenziswa kolimi ayothuthukiswa aphucukiswe kodwa kugcizelelwe kakhulu Esigabeni Esiphakathi Semfundo lapho amakhono abafundi okufunda nawokubhala ayothuthukiswa khona. Ithebula elingezansi likhombisa amakhono abalulekile ohlelweni lwezifundo zoLimi Lwasekhaya. Izinga loLimi lwaseKhaya linikeza ukusebenza kolimi okuveza isisekela samakhono okuxhumana adingekayo ezimweni zenhlalo nasemakhonweni okufunda ngokomqondo adingekayo ekufundeni kulolonke uhlelo lwezifundo. Ukugcizelela kubekwa kakhulu ekufundiseni amakhono okulalela, okukhuluma, okufunda nokubhala kulamazinga. Lelizinga linikeza ukukwazi ukuqamba, ubuhle nemicabango okuzobanika ikhono lokuphinda kuqanjwe, ukufanekisa, nokwandisa ulwazi lomhlaba wabo abaphila kuwo. Noma kunjalo, ukugcizelelwa nokunikezwa isisindo sokuLalela, nokuKhuluma kusukela eBangeni lesi-7 kunyka siyehla ukaleso esinikezwa amakhomo okuFunda nokuBhala. Izinga loLimi Lokuqala Lokwengeza lususelwa olimini okungelona ulimi lwebebe kodwa olusetshenziselwa imicimbi ethile yokuxhumana emphakathini, okusho indlela yokufunda elandelayo emfundweni. Izinhlelo zezifundo zinikeza ukwesekela okuqinile kulabo bafundi abazosebenzisa ulimi lwabo lokwengeza lokuqala njengolimi lokufunda nokufundisa. Ngasekupheleni kweBanga lesi-9, abafundi kumele ukuba sebekwazi ukusebenzisa ulimi lwasekhaya kanye nolimi lokuqala lokwengeza ngempumelelo nangokuzethemba ezinhlosweni ezehlukene okufaka nokufunda. ENingizimu Afrika , abafundi abaningi baqala ukusebenzisa ulimi lokwengeza, oluyi-English, njengoLimi lokulokuFunda nokuFundisa (LoLT)eBangeni lesi-4. Okuchaza ukuthi ukuthi kufanele kube sebefinyelele emazingeni aphezulu okukwazi ukusebenzisa uLimi lwe-English uma beqeda iBanga lesi-3, kanti futhi kumele bebesebekwazi ukufunda nokubhala kahle nge-English. ULimi Lokuqala Lokwengeza kucatshangwa ukuthi abafundi bafika esikoleni bengazi lutho ngalo uma befika esikoleni. Eminyakeni yokuqala yokufunda kugxilwa kakhulu ekuthuthukiseni ikhono lomfundi ekuthuthukiseni ukuqonda nokukhuluma ulimi-okungamakhono ayisisekelo somuntu sokuxhumana.10 9
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 EmaBangeni esi- 2 nawesi-3 abafundi baqala ukwakha ukuqonda ukufunda nokwazi ukuzwa nokukhuluma okuyisizinda. Baphinde basebenzise amakhono okuzwa nokukhuluma abawafunde oLimini lwaseKhaya EmaBangeni aphakathi nasemaBangeni aphezulu, abafundi baqinisa amakhono okulalela, okukhuluma, okufunda nokubhala. Kulelizinga abafundi abaningi bafunda kusetshenziswa uLimi Lokuqala Lokwengeza, okuyi-English nokufanele bathole ithuba lokulisebenzisa kakhulu. Ngakhoke ukugcizelela okukhulu kubhekiswe ekusebenziseni uLimi Lokuqala Lokwengeza ngenhloso yokugcizelela ukucabanga nokucabangisisa. Loku kusimamisa amakhono okufunda ngokomqondo, okudingeka ngako ukuba kufundwe izifundo ezifana meSc ience kanye ne-English. Baphinde bazimbandakanye ekusimamiseni ikhono lokucabanga ngobuhle oLimini Lokwengeza. Ngesikhathi laba bafundi befika emaBangeni aphakeme, kumele bebe sebelukhuluma kahle uLimini lokuQala lokwEngeza lapho bexhumana nabanye kanye nasemakhonweni okuhlakanipha emfundo. Nokho-ke okuhlalukayo, ukuthi kuleli zinga baningi abafundi abasuke bengakakwazi ukusebenzisa uLimi lokuQala lokwEngeza ekuxhumaneni ngempumelelo. Inselelo yeZinga eliphakeme ukuthi laba bafundi balekelelwe futhi kuphinde kwethulwe uhlelo lokubeseka, ukuze bakwazi ukufinyelela emazingeni adingeka eBangeni le-9 Lawo mazinga kumele kube yilawo angenza ukuthi abafundi bakwazi ukusebenzisa uLimi lokwEngeza ngempumelelo ezingeni eliphezulu lokukhuluma ngenhloso yokubalungiselela imfundo ephakeme noma izikhungo zemisebenzi. Kuyancomeka ukuthi, lapho kungenzeka khona, abafundi emaBangeni aPhakeme kumele bathulwe kokuqukethwe komjikelezo wokufanayo kuwona omabili amazinga Izinga loLimi Lwesibili Lokwengeza nakhona kucatshangwa ukuthi abafundi akusho ukuthi banolwazi lolimi uma befika esikoleni. Kugxilwa ekuvezeni uLimi Lokwengeza Lwesibili kuba sekuthuthukiseni ikhono lokuqonda nokukhuluma ulimi – amakhono okuxhumana kubantu. EmaBangeni 4 - 6 abafundi baqala ukwakha amakhona abo okukhuluma nokulalela kanye namakhono okufunda nokubhala. Babuye basebenzise amakhono okukhuluma nokubhala abawafundile oLimini Lwasekhaya nakolokweNgeza Lokuqala. EmaBangeni 7 – 9 abafundi baqhubeka nokuqinisa ukuthuthukisa amakhono okulalela nokukhuluma ngesikhathi bethuthukisa amakhono okufunda nokubhala. Ngesikhathi abafundi bengena eBangeni le -10, bazobe sebekwazi ukuxhumana ngoLimi Lwesibili LokweNgeza kuwo omabili amazinga awabantu nawasenhlalweni. Kodwa-ke, iqiniso lithi abafundi abaningi abakakwazi ukuxhumana kahle besebenzisa uLimi Lwesibili kulelizinga. Inselele ekhona emaBangeni e- 10-12, ngakho-ke, ukunikeza ukweseka kulababafundi futhi kube kunikezwe izinhlelo zokufunda ezivumela abafundi ukuba bebesemazingeni adingekayo eBangeni le-12. Lamazinga mawabonakale ngokuthi labafundi bakwazi ukusebenzisa ukwazi kwabo ukubalungiselela imfundo eqhubekela emazingeni aphezulu noma esizindeni somsebenzi. Izinjongo zokufundiswa koLimi Lokwengeza Ukufunda uLimi Lwesibili Lokwengeza kumele kwenze abafundi bakwazi uku: • Ukuthola amakhono olimi ukuze bakwazi ukuxhumana ngendlela ngolimi kodwa ezingeni eliyisisekelo solimi; • Ukulalela, ukukhuluma, ukufunda/ukubuka nokubhala ulimi ngokuzethemba nangokulujabulela. Lamakhono nesimo kwenza isisekelo sokufunda okungapheli; • Khombisa, ngomlomo nangokubhala, ngemizwa ukuze ukhululeke ngolimi lolo; • Sebenzisa ulimi nemicabango ukuthola/ukufunda kabanzi nagwe namasiko ehlukene kanye nangomhlaba/ indawo abazithola kuyo/abahlala kuyo; 10 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 • Sebeznisa ulimi ukuthola nokugcina ukuxhumana ngengqikithi. Ulwazi lolimi luyikhono elibalulekile futhi lwakha nesisekelo sokufunda; • Sebenzisa ulimi njengendlela yokunikeza ulwazi ngezihloko ezejwayelekile; ukukhuluma ngezingqikithi ezejwayelekile; kanye nokufunda umbhalo ukuze uzijabulise, ulwazi oluyisisekelo kanye nokuxhumana. 2.1.2 Amakhono olimi Uhlelo lokufunda koLimi Lwesibili Lokwengeza lubekwe ngalendlela elandelayo: 1 Ukulalela nokukhuluma 2 Ukufunda nokubukela 3 Ukubhala nokwethula 4 Izakhiwo nezimiso zolimi 2.1.3 Amakhono olimi Izindlela zokufundisa ulimi kulezizincwadi kugxile embhalweni, ngokuxhumana, ukufunda ngokudidiyela. Indlela egxile embhalweni kanye nendlela yokuxhumana zombili zizimele nokusetshenziswe okuqhubekayo nokukhiqizwa kombhalo. Izindlela zokufundisa imibhalo/ukusebenza ngemibhalo ifundisa abafundi ukuncintisana, ukuzethemba nokuba abafundi ababalulekile, ababhali, izibukeli, nababhali bemibhalo. Kufaka ukulalela, ukufunda, ukubukelanokuqonda imibhalo. Imibhalo eyiqiniso yiyona eyisizinda solwazi, sokuxhumana, ukufunda okuhlanganyelayo/okuhlanganisiwe nokufundiswa kwezilimi. Indlela egxile embhalweni ifaka ukukhiqizwa kwezinhlobo ezahlukene zemibhaloelula yezinhloso ezithile Indlela yokuxhumana iphakamisa ukuthi abafundi kufanele babe nolwazi olwanele ekufundeni ulimi oluhlosiwe namathuba amaningi okuzilolonga ukufunda ulimi. Abafundi bafunda ukufunda ngokuthi bafunde babuye bafunde nokubhala ngokuthi ibe mining imisebenzi yokubhala. Ukufundiswa kolimi kwenzeka ngendlela ehlangene, lapho uthisha eba yisibonelo eveza amakhono akhe amahle okufundisa, abafundi banikwa ithuba lokuziqeqesha emakhonweni ayiwo/afanele emaqenjini ngaphambi kokuba bakwazi ukuzisebenzisela wona la makhono ngokwabo. Ukwakheka kwesifundo ngasinye kufanele kube yileso esimbandakanya bonke abafundi ekilasini ngaphambi kokuthi baye emaqenjini ukuze baveze ikhono labo ngamunye. Amatemu asetshenziswayo yilawa: ukulalela ukukhuluma, ukufunda nokubhala ngokuhlanganyela, okweqembu, ukuzifundela noma ukubhala ngayedwa engasizwa. Indlela yokufundisa ulimi ngokulandela inqubo ethile isetsheniziswa uma abafundi bekhiqiza imibhalo ngomlomo nangokuyibhala. Abafundi benza izigaba ezahlukene zokulalela, zokukhuluma, zokufunda kanye nezinhlelo zokubhala. Kufanele bacange ngabalandeli nenhloso. Lokhu kuzobenza bakwazi ukuxhumana nokuveza abakucabangayo ngokwemvelo. Isib. Ukufundiswa kokubhala akugxili emkhiqizweni kuphela kodwa nakwinhloso nohlelo lokubhala. Ngesikhathi sohlelo lokubhala, abafundi bafundiswa ukuthi bangyenza kanjani imibono, ukucabanga ngenhloso kanye nezibukeli, ukubhala umbhalo wokuqala, ukulungisa amaphutha umsebenzi wabo, nokwethula umkhiqizo obhaliwe oxhumanisa imicabango yabo. 11
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Izindlela zokufundisa imibhalo yobuciko Ukufundiswa kwemibhalo kufanele kugxile ekufundiseni ukufunda ngokuqondisisa, kufaka amasu enqubo yokufunda (ukulungiselela ukufunda , ngenkathi kufundwa, emumva kokufunda). isizathu esisemqoka sokufunda imibhalo ekilasini ukuthuthukisa kubafundi uzwela ekusebenziseni ulimi ngokukhethekile, oluhluzekile, ngumqondo osobala, ngezifenqo, ngezimpawu, nangokuqonda okujulile ngaphezu kwanoma yini abangayifunda. Ngenkathi imibhalo yobuciko eminingi kuyindlela yokuzithokozisa, ukuhlekisa, noma ukubonisa, ababhali abazimisele babhala amanoveli, imidlalo nezinkondlo ngoba banemibono, imicabango nodaba, imigomo, imfundiso nenkolelo abafuna ukwabelana noma ukuyibonisa abafundi babo.ukusebenza kwemicabango yabo yolimi kuyindlela eyengeziwe yokubonisa, gcizelela, nokugqamisa imibono yabo. Isizathu esikhulu sokufundisa umbhalo ekilasini ukwenza amathuba okusebenzisa amakhono olimi afundiwe. Ukufundiswa kwemibhalo akuyona into elula, kodwa kuyize ngaphandle kwemicabango nokwethembeka ekuhumusheni nasekuphawuleni kwabafundi uqobo. Ngaphandle kokuthi bafunde ukuthi bangayiqonda kanjani imibhalo ngokwabo, angeke bafunde lutho. Izinhlela zokufundisa imibhalo zifaka okunye noma konke lokhu okulandelayo: • Zama ukufunda yonke imibhalo ekilasini ngaphandle kokuphazamisa eminye imisebenzi.kubalulekile ukuthi abafundi babe nemibono ecacile ngokwenzekayo ngokwezinga eliphansi lombhalo. Amanye amakilasi afunda izinhlobo zemibhalo ngaphande kokusekelwa. Okufanele kukhuthazwe. Izinhlobo zemibhalo, nendlela ezifundwa ngayo, kufanele kufundiswe, ukunokufundisa imbhalo. Isibonelo, ubunkondlo kumele bufundiswe, hhayi izinkondlo akufundwe eziningi ngokungenzeka ekilasini kwenziwe nesiqiniseko sokuthi abafundi bayazibhala izinkondlo. • Ukuhumusha kumqondo osobala kuwumsebenzi ofuneka ezingeni lasenyuvesi, ngakho ke abafundi kulesisigaba akudingeki bafunde ukuhumusha okusezingeni elihambele phambili, ngakho ke inhloso yokufundisa imibhalo yobuciko ukukhombisa abafundi ukuthi lungasetshenziswa kanjani ulimi lwabo lwasekhaya ngobuhlakani, ukukhalipha, umcabango nangamandla okulandela umkhondo.lokhu kuchaza ukubhekisisa indlela umbhalo owenziwe ngayo, kwashintshwa kanjani ubuqiniso bawo, nokuhlelwa kabusha ukucacisa nokugcizelela okushiwoyo. Umsebenzi onjalo ungafaka ukuhlola ubukhona noma ukungabikho bokuzicabangela emqondweni, kuwumcabango onjani okhethwe umbhali nokuthi kungani, izakhiwo zemisho nezigaba, noma uhlaka lwenkondlo, ukukhethwa kwamagama, umqodo oqhubekayo wombhalo, ukusetshenziswa kwezimpawu, umsindo nombala lapho kufanele, omningi walomsebenzi kufanele usekelwe embhalweni, kodwa ukuhlaziywa komugqa ngomugqa kwanoma imuphi umbhalo kuyabuchitha ubuhlakani bawo. • Imibhalo yokuziqambela kufanele inamatheliswe kakhulu kwisifundo sanoma imuphi umbhalo wobuciko. imisebenzi ebhalwayo edinga ukuqonda kakhulu kombhalo ofundwayo ingaqinisa ekubeni usizo olukhulu ekufinyeleleni emazingeni okwazisa ukuqamba engxenyeni yabafundi. Ingxoxo yekilasi ingaba nezithelo uma nje wonke umfundi embandakanyiwe. Kepha ingxoxo yekilasi eholela emsebenzini wokubhala obhalwayo unikeza inhloso ecacile futhi zibe nomphumela • Ekugcineni, kubalulekile ukukhomba ukuthi imibhalo ayive ingezimpendulo ezilungile/eziyizo: umbono ukuthi, isibonelo. Inkondlo ingachaza noma yini uma nje umuntu ‘engaba nobufakazi’ ukuthi embhalweni kuvela okungenabo ubuqiniso okungaholela ekucabangeni ngokunganaki ngokuthi umbhalo usebenza kanjani. umbhalo uwonke uchaza okuthile, hhayi nje izingxenye ezithile, ukufundwa okulungile kombhalo kuhlanganisa ukuhumusheka kombhalo wonke, ukuqamba, ubuwona, nokwenziwa ngokuhlola. 12 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Ezinye izindlela imibhalo engahlanganiswa ngayo nokufundiswa kwesifundo sokuqondisisa nokuqonda izimpawu ezisemqoka zemibhalo ihlelo lezikhathi zemilando, umbhali, indikimba nezinhlobo zemibhalo.lezi zindlela zingahlanganiswa. Kwindlela yehlelo lezikhathi zemilando abafundi bangacwaninga bahlanganise isikhathi semibhalo nezigameko zomlando ngesikhathi esisodwa abanqunyelwe sona. Kwindlela yombhali, abafundi bangazimbhandakanya esifundweni esibanzi nesijulile sombhali kakhulu kubunkondlo bangahlanganisa izinkondlo zakhe nenkathi ethize yomlando. Kwindlela yendikimba abafundi bangabheka izindikimba ezinjengo- bulungiswa, impumelelo, uthado, njll. Kuzinhlobo eziningi zezinkondlo noma izinhlobo zemibhalo ehlukene bakuhlobanise nezigameko zangempela zempilo. Bangenza izinqumo ngokwenziwa balingisi babuye benze izethulo ngendikimba. Okumayelana nendlela yezinhlobo zemibhalo, abafundi bangahlela, baqhathanise nokwehluka izinhlobo ezihlukene yezinhlobo zemibhalo isib. umehluko phakathi kwezizinda kwinoveli/indaba emfishane/umdlalo/inganekwane. Inqubo yokufundisa ukusetshenziswa kolimi Ukufundiswa kwezakhiwo zolimi kufanele kugxile ekutheni lusetshenziswa kanjani ulimi nokuthi kungenziwa njani ngolimi isib. uwenza kanjani umqondo, ubhekana kanjani nezinkinga nothando, umthelela kubangani nosebenzisana nabo, nokuthi ungayakha kanjani impilo enhlalweni enothile.ukufundiswa kwezakhiwo zolimi kumele kube indlela yokwenza izinto zenzeke. Ukufundiswa kwezakhiwo zolimi/izakhiwo zohlelo lolimi kufanele zisekelwe embhalweni, nasekuhlanganiseni nasekuxhumaneni. Lemigomo elandelayo kufanele ifakwe emcabangweni/ibhekelelwe uma kufundiswa izakhiwo zolimi: • Uhlelo lolimi kumele lufindiselwe ukwakha imibhalo engqikithini ekuyo- ngamanye amagama, kumayelana, nolimi langempela. • Ukusetshenziswa kohlelo lolimi akumele kubekelwe umgomo wokuhlaziya imisho ezimele-kufanele ichaze indlela imisho ehlelwe ngayo ukwakha umbhalo ophelele njenge- zindaba, ama-eseyi, izincwadi, imibiko efundwa futhi ibhalwe ngabafundi esikoleni. • Ukusetshenziswa kwezinto zoqobo njenge- nkulumo yababili, inhlolokhono, kufanele kugqugquzelwe. • Xhumanisa izakhiwo zolimi nemisebenzi yokusetshenziswa kolimi ezimweni ezihlukene zenhlalo, isib. Ukuzwakalisa imicabango nemizwa yakho, ukwethula abantu, ukukhuluma noma ukubika ngezinto, iminyakazo, izigameko noma abantu bendawo, enkathini edlule noma ezayo, ukwenza izicelo, ukubeka imibono, ukunikeza ukudla noma isiphuzo nokwamukela noma ukwenqaba ngokuzithoba, ukunika nokulandela imiyalelo, izinto eziqhathanisekayo neziphikisanayo. • Sebenzisa imisebenzi yasekilasini ukuxhumanise nezindlela zokusebenzisa ulimi, isib. inkathi edlule kwi-eseyi elandayo nokubhalwa kombiko, indlela encikile/eyamile esetshenziswa embhalweni we-eseyi ejeqezayo. • Gxila emisebenzini eyenza umqondo. Ukwazi imithetho yohlelo lolwimi akwenzi umfundi asebenzise ulimi ngendlela ecacile nenomqondo. Okusihehayo okuphathelene nesakhiwo nemisebenzi ngaphezu kwezinga lomusho, isib. indlela abantu abasebenzisa ngayo noma nga- ulimi olukhulunywayo noma ulimi olubhaliwe (umbhalo) ngendlela ecacile elandelanayo neyenza umqondo. • Izinto ezithinta indlela yokusho amagama nokuphimisa amagama akufanele kuphucwe amaphuzu ngaphandle uma kubangela ukudideka noma kuphazamisa ukuxhumana. 13
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 2.2 UKWABIWA KWESIKHATHI SOLIMI LWESIBILI LOKWENGEZA Emjikelezwni wamasonto amabili kuyanconywa ukuthi isikhathi sokufundisa amakhono olimi sabiwe ngale ndlela elandelayo Isikhathi esabiwe Isikhathi esabiwe ngomjikelezo Amakhono ngesonto % wamasonto amabili (amahora) (amahora) Ukulalela nokuKhuluma 1 25 Ukufunda nokuBukela: isifundo sokuqondisisa 1 25 nombhalo wobuciko 2 Ukubhala nokwethula 1 25 Izakhiwo nezimiso zolimi (okudidiyela 1 25 amakhono ama-3) Isikhathi sokufundisa uLimi Lwesibili Lokwengeza singamahora (ama-4). ngesonto.Konke okuqukethwe wulimi kufundiswa emjikelezweni wamasonto amabili okwenza amahora ama-2 ngesonto. Othisha abaphoqelekile ukuthi balandele lomzungezo kodwa kumele baqiniseke ukuthi amakhono olimi, ikakhulu ukufunda nokubhala kuyafundelwa. Ukwabiwa kwesikhathi kwamakhono olimi ahlukene emeBangeni lesi-7-9 ngamasonto angama- 36. Amasonto amane ngawokuhlola- amabili awesivivinyo sika Nhlangulana amanye amabili wesivivinyo sikaLwezi: 2.3 IZINSIZA ZOKUFUNDA NOKUFUNDISA Abafundi kumele babe nalokhu okulandelayo ukufunda uLImi Lwesibili Lokwengeza emaBangeni esi- 7 – 9: AMABANGA 7 – 9 Izinsiza eziqondene ngqo nolimi Izincwadi zokufundisa ezihlelelwe ulimi √ isichazamazwi √ Eyodwa yezilandelayo evunyiwe/uhlobo lombhalo wobuciko onikeziwe Inoveli emifishane √ Izindaba ezimfishane √ izinganekwane √ Imidlalo emifishane (idrama) √ izinkondlo √ Izinsiza zemithombo yabezindaba Amaphephandaba √ Amaphephabhuku √ Izinkulumo zasemsakazweni/imidlalo √ Imibukiso yamabonakude/umdlalo/izinhlelo ezikhuluma √ ngokwenzekayo *Abafundi kufanele ukuba sebethuliwe ezinhlotsheni ezintathu ngokuphela kwamabanga aphakeme, isibonelo, uhlobo olulodwa ibanga ngalinye. Othisha abafundisa ulimi Lwesibili Lokwengeza kufanele babe nalokhu: a) IsiTatimende seNqubomgomo yoHlelo lweziFundo nokuHlola. 14 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 b) iNqubomgomo yokuFundisa iziLimi c) Incwadi ehlelelwe ukusetshenziswa ngabafundi kanye nezincwadi zezinsiza mayelana nomsebenzi owengezelelwe. d) Isichazamazwi (esilimi-lunye, esilimi-mbili, esilimi-ningi nethesorasi) e) Izincwadi zemibhalo ezinhlobonhlobo ezihlelelwe ukufunda f) Izinhlobonhlobo zemibhalo yabezindaba: amaphephandaba, amaphephabhuku, amabrosha, njll. g) Ukukwazi ukuthola izinsizakufunda ezibonakalayo/ezizwakalayo ezingasetshenziswa ekilasini h) Eminye imithombo yabezindaba (izinhlobo ezehlukene zamaphephandaba, amaphephabhuku namabhurosha) Izinsizakufundisa zasekilasini a) Izinhlobo ezehlukene zemibhalo ukuhlelela wonke amazinga okufunda, isib. iqoqo lezincwadi zokufunda ezinemibhalo efanele izinga ngalinye ekilasini. b) Izinhlobonhlobo zemibhalo yabezindaba: amaphephandaba, amaphephabhuku, iziqeshana zokukhangisa, amaphosta, izaziso, njll. c) Izinsiza ezilalelwayo nezibukwayo 15
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 INGXENYE YESI-3: Okuqukethwe kanye Nohlelo Lokufundisa Amakhono Olimi Lengxenye ihlukene izinhlaka EZIMBILI: ukubuka ngamafuphi amakhono, okuqukethwe namasu nohlelo lokufundisa. 3.1 Ukulalela nokuKhuluma Ukulalela nokukhuluma kuhlukene kodwa kungamakhono azimele. Omabili ahlale ekhona ekilasini ngesikhathi abafundi bethola futhi bexoxa ngolwazi. Ukulalela nokukhuluma okuhlelekile ngezindlela ezikhethekile, isib. ukulingisa noma inkulumompendulwano, kudinga imiyalelo egxile kuwo. Ukulalela nokukhuluma okuhlelekile kuhlanganiswa nokufunda, futhi ukukhuluma kumele kwenze umbhalo obhaliwe ukhulume (isib. ukufunda kuzwakale). UKULALELA Inqubo yokulalela Ukulalela imiyalelo kuzovama ukusebenzisa izingxenye zenqubo yokulalela. Loku kungumsebenzi owakheke izigaba ezintathu okhombisa amasu okulalela okuzimele ukuhlukanisa nokuqonda inkulumo nezinye izimo zokuzwa. Akuzosebenza isinyathelo ngasinye senqubo kuzozonke izimo. Isibonelo, uma abafundi belalela incazelo eqoshiwe bangase badinage ukufunda njengomsebenzi woKulungiselela ukulalela okubaqwashisela isidingo sokulalela ngokugxile ekulaleleni nokubasiza ukuba bakwazi ukuhlanganisa nolwazi abanalo. Okwenziwayo Emva kokulalela kungenza abafundi ukuba baphendule ngaloko abakuzwile uma bephendula imibuzo. Ukulalela imisebenzi yesifundo sokuqondisisa nokuhlola kunikeza ithuba lokufundisa abafundi ukuthi kulalelwa kanjani. Inqubo yokulalela 1. Ukulungiselela ukufunda kulungiselela abafundi ukuba baba sesimweni sokulalela. Kubalekelela ukuthi bakwazi ukuvuselela ulwazi lwabo oludala ngesihloko, nokubalungiselela ukulalela. • Ukuvuselela/ukukhuthaza ulwazi lokwendlalela ngaphambi kokulalela, ukuze ulwazi lwabo laloko okukhulunywa ngako lizovuseleleka. • Ukuqagela ukuthi umbhalo uzokhuluma ngani ngokusukela esihlokweni/ukuxoxa ngendikimba yombhalo • Ukusebenza ngolwazimagama okungenzeka ukuthi abafundi abalujwayele • Uthisha angakha imibuzo yokulungiselela ukulalela ukugxilisa abafundi kuloko okumele bakunake • Abafundi kumele ukuba balungiselele nangokomzimba, isibonelo, ukuthatha amanothi ngepensela nephepha 2. Ngesikhathi sokulalela abafundi bayalalelisisa ngezinhloso ezehlukene: (qaphela ukuthi kuwukwenza okuhle kubafundi ukulalela umbhalo izikhathi eziningana, bagxile engxenyeni ehlukile esikhathini ngasinye.) 16 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 2.1 Ukulalelela ulwazi olukethekile • Ukubheka incazelo; ukubona umqondo ongumongo nosekelayo • Ukudamane kubhekwa ukuqondisisa umyalezo ngokuqinisekisa loko okuqageliwe ngokubuza imibuzo • Ukwakha amanothi anomqondo; uhlaka, imephu , ukwakha uhla, ukufingqa, , ukuphinde uxoxe, ukulandela imiyalelo • Ukunaka okhulumayo/ingxoxo eyenziwa umzimba bezinye izinto ezibonakalayo 2.2 Ukulalelela ukuzimbanya • Ukusebenzisa ukunikezelana ngamathuba engxoxweni noma emsebenzini weqembu • Ukubuza imibuzo ukugcina inkulumo iqhubeka • Ukuphendula olimini , ukukhuluma ngokunyakaza kwezingxenye zomzimba, ukuxoxa ngamehlo, noma ngomzimba wonke • Ukutshengisa ukulangazelela nokuthatheka okufanele ngokuveza imizwa, umumo womzimba njll. • Ukusebenzisa izimiso ezifanele ukukhombisa inhlonipho kwabanye 2.3 Ukulalelela ukuncoma • Ukuphendula kokuvuselela umoya okutholakala embhalweni, isib. Isigqi, isivinini, umthelela womsindo, • Ukuphendula ezimweni zokuxhumana • Ukunikezelana amathuba ngezimiso engxoxweni • Ukuvikela isikhundla • Ukubuza imibuzo ukugcina ukuxhumana kuqhubeka • Ukuphendula olimini, ukuhlangana kwamehlo nenkulumo ngomzimba • Ukukhombisa ukuqonda ubudlelwano phakathi kolimi nosiko ngokukhombisa inhlonipho yezimiso zosiko 3. Emva kokulalela kulandelela olwazini lokulalela. Abafundi • Baphendula imibuzo • Babuyekeza amanothi; • ukufingqa • Badlulisela ulwazi ukusukela kokukhulunywayo kuya kokubhalwayo, isib. Ukusebenzisa ulimi ukubhala amagama esithombeni • Bahlakaza ulwazi olusha ngokusebenzsisa ulwazi oludala 17
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Benza isiphetho, ukunikeza imibono okungeyakhe; Ubude obuphakanyisiwe bombhalo osetshenziselwa ukulalela ngokuqondisisa ukubhalwa kwamagama Imibhalo Amabanga ngendlela ehlukanisayo • Okukhulunywayo, okubukwayo, okulalelwayo-kubukwe nemibhalo enhloboningi etholakala nakwabezindaba Imizuzwana okungenani Ibanga lesi- 7 • Imibhalo elalelwayo engama- 30 • Imibhalo esunguliwe • Imibhalo ethathelwe komunye nombhalo onika ulwazi Imizuzwana okungenani Ibanga lesi- 8 • Imibhalo yokunothisa ulwazi engama- 45 • Imibhalo elalelwayo-ibukwe (amafilimu, izinhlelo zikamabonakude nezinhlelo zezindaba, okuqoshiwe, Ibanga lesi- 9 Okungenani umzuzu o- 1 izinhlelo zomsakazo, izithombe, amavidiyo omculo) UKUKHULUMA Imiyayalelo yokukhuluma kumele iveze izimo zokukhuluma ezihlelekile nezingahlelekile, kusukela engxoxweni yokuzikhulumela nje kuya ekwethuleni ingxoxo ehlelekile. Ukukhuluma ngokucacile, ngokugeleza, ngokulandelana , ngokuzethemba nangokufanele kumele kube yinhloso yokufundisa ukukhuluma Ukufundisa ukukhuluma kumele kufake ukwazi inqubo namasu okuxhumana. Inqubo namasu okukhuluma Inqubo yokukhuluma akhiwe ilezizigaba ezilandelayo: • Ukulungiselela: ukwenza ucwaningo nokuhlela • Ukwenza • Ukwethula Ukukhuluma okuhlelekile nokwethula Ukukhuluma okuhlelekile kuvamise ukufaka izigaba ezintathu. Izindlela zokwethula okuhlelekile zingafaka okubhalwayo noma kungaba ukukhulunywayo thisha abangazihlola. Ukulungiselela: ukucwaninga nokuhlela Abafundi bakhombisa amakhono okulungiselela, ukucwaninga nokuhlela wokwethula okukhulunywayo. Bazo… • Ukusebenzisa imithombo nezinto nokuthathelwa kuzo ukuthola nokukhetha ulwazi. • ukuhlelwa nokubhala ulwazi; ukuthatha amanothi; • Sebenzisa isendulelo esinomthelela nesiphetho, 18 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 • Ukukhulisa imqondo ngokukhuluma ngendlela elandelanayo • Ukusebenzisa izinto, ezilalelwayo/noma ezibukwayo ukulekelela ukuveza kahle nokucophelela ngokwethula Ukwenza nokwethula Abafundi bakhombisa ngokuveza amakhono okwethula. Bazo… • Ukusebenzisa indlela efanele yokukhuluma • Ukukhombisa ukuqaphela izethameli; • Ukukhombisa ukuqaphela isimo: esihlelekile, esingahlekile nesebenzisa inkulumo enolimi olusetshenziselwe lesosimo. • Ukuveza imibono engeyabo • Ukusebenzisa izkhiwo nezimiso zolimi ezifanele • Ukusebenzisa amasu okusho ngomlomo nokungasho ngomlomo ukugcizelela incazelo, isib. iphimbo, ukuhleleka kwezwi/ukushintsha kwephimbo, ukuzwakala kwezwi, isivinini/tempo, ukubeka amagama, ukuhlangana kwamehlo, ukukhuluma kobuso, ukukhuluma ngokunyakazisa amalungu omzimba nokukhuluma komzimba wonke • Uklukhuluma ngephimbo elicacile, ukuphimisa nokubiza amagama ngendlela efanele, ukushintsha kwephimbo Ukukhuluma okungahlelekile nomsebenzi weqembu (bheka “izimpawu nezimiso zokuxhumana ngokukhulunywayo” ngezansi) • Ukuqala nokugcina ingxoxo iqhubeka • Ukubuza nokuphendula imibuzo ukugcina ingxoxo iqhubeka • Ukusebenzisa inxoxo yokunikezelana a mthuba • Ukuchaza incazelo lapho kudingeka khona • Ukuphendula olimini, ukukhuluma ngokunyakaza kwezingxenye zomzimba, ukuxoxa ngamehlo, noma ngomzimba wonke • Ukutshengisa ukulangazelela nokuthatheka okufanele ngokuveza imizwa, umumo womzimba njll. 19
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Izimpawu nezimiso zemibhalo yokuxhumana ngokukhulunywayo 1. Ukukhuluma okungahlelekile nomsebenzi weqembu Ukukhuluma/ okungumbhalo Inhloso Izimpawu okhulunywayo Ingxoxo engahlelekile/ Ukuxhumana ngezihloko • Ukuqala nokugcina ingxoxo iqhubeka inkulumompendulwano/ ezinikeziwe umsebenzi weqembu • Ukusebenzisa ingxoxo ngokunikezelana amathuba • Ukugcwalisa izikhala nokugqugquzela isikhulumi Bheka: ukusetshenziswa kwezisho engxoxweni. • Ukuchaza incazelo lapho kudingeka khona Okuthathelwa kukho ngezansi • Ukubuza nokuphendula imibuzo ukugcina ukjuxhumana • Ukuphendula olimini , ukukhuluma ngokunyakaza kwezingxenye zomzimba, ukuxoxa ngamehlo, noma ngomzimba • Ukutshengisa ukulangazelela nokuthatheka okufanele ngokuveza imizwa, umumo womzimba njll. Ukufunda kuzwakale Ukwabelana umbhalo • Uklufunda okugelezayo nokuzwakalayo okungalungiselelwe • Ukubiza nokuphimisa amagama ngaphandle kokuphambanisa incazelo 2. Ukukhuluma nokwethula okuhlelekile Bheka yonke imibono ekuhleleni nokwethula engenhla . Ukukhuluma/ okungumbhalo Inhloso Izimpawu okhulunywayo Inkulumo elungiselelwe izinhlobonhlobo: ukubona/ • Ukwenza ucwaningo/ukulungiselela ukwabelana Loluhlobo luzoveza • Ukuhlela izinto ngokulandelana. Ukukhetha ubufakazi bocwaningo no/ nokuthuthukisa umqondo ongumongo nosekelayo kube ukulungiselela nezibonelo • Ukusebenzisa uhlaka olufanele, ulwazimagama, izimiso zolimi • Ukusebenzisa iphimbo, ukuhleleka kwephimbo, isivinini, ukuhlangana kwamehlo, umumo womzimba nokuxoxa indaba ngokunyakaza kwawo. • Ukusebenzisa isendulelo esinomthelela nesiphetho, • Ukusebenzisa indlela efanele yokubiza izinto nangamagama afanele • Ukuhlanganisa okubukwayo okufanele , okulalelwayo, nezinsiza ezibukwa-zilalelwe, isib. Amashadi, a imephu hosta, izinto, nemifanekiso Ukufunda kuzwakale Ukwabelana ngombhalo • Ukufunda ngokugeleza nangokuthatheka ukulandela okulungiselelwe ozibhalele wona noma inhloso nomsebenzi okunye, ukuthokozisa • Ukubiza nokuphimisa amagama ngaphandle kokuphambanisa incazelo • Ukulekelela ukuveza incazelo ngezwi, ukuhleleka kwephimbo, isivinini, ukuhlangana kwamehlo, umumo womzimba nokuxoxa indaba ngokunyakaza kwawo. 20 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 3. Uklukhulumela izinhloso ezikhethekile/ingqikithi Ukukhuluma/ okungumbhalo Inhloso Izimpawu okhulunywayo Ukunikeza izinkomba • Ukutshela umuntu • Use mostly the imperative form ukuthi ufinyelela kanjani • Sebenzisa imisho eshaya esikhonkosini necacile endaweni ethile • Sebenzisa ukuhleleka okulandelana kahle • Ukuthathela enkombeni ekhethekile • Ukukhombisa ibanga elindelekile • Ukunikeza ulwazi ngezinto ezitholakala endleleni Imiyalelo Ukuchaza ukuthi uqedelwa • Ukuchaza ukuthi ukuthi uyenza kanjani into kanjani umsebenzi/ ukulungisa ukudla njll. • Bala izinto ezidingekayo • Ukunikeza imiyalelo ecacile, okuyiyona nelandelana ngendlela • Ukusebenzisa ulwazimagama olufanele, Izikhathi eziphakanyisiwe zokuxhumana ngokukhuluma (Qaphela: isikhathi esilinganisiwe sokufunda ikhasi elingu- A4 lombhalo obhalwe ngendlela yukuhlukanisa ungaba imizuzu emi- 3) Isikhathi Imibhalo Ibanga lesi- 7-9 Izingxoxo 5 – 10 imizuzu yeqembu/ikilasi izinkulumompendulwano 1-2 imizuzu bengababili Izinkomba nemiyalelo 30 imizuzwana – 1 umzuzu Ukufunda okulungiselelwe 1 umzuzu Izinkulumo ezilungiselelwe 1 umzuzu Izigameko ezihlobene Kufinyelele emizuzwini emi-2 Ukuxhumana ngokukhuluma kosuku nosuku, , isib. ukufuna 1 – 2 imizuzu usizo, ukuxolisa, njll. 21
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Okushiwoyo engxoxweni yolimi lwesiZulu - uhla okuthathelwe kulo UKUCELA IMVUME • UKUPHAZAMISA • Nginga....? • • Uxolo, nginga...? • Ngicela uku...? • • Ngiyaxolisa, ucabanga ukuthi nginga...? • Ngabe kungenzeka ukuthi ngi...? • • Uxolo, uyakwazi uku.../uyamazi u...? • Kungalunga uma nginga...? • • Uxolo, ungangisiza? • Ungaphatheka kabi uma ngi...? • Ngicela ungivumele ngi...? • Ungavuma ukuthi ngi...? UKUNIKEZA USIZO UKUFUNA USIZO • Ngicela ukukusiza. • Ngicela usizo e...? • Ngingakusiza? • Ungangisiza uku...? • Kukhona okufunayo? • Ngicela usizo nge...? • Ungathanda ngikusize? • Ngiyakucela, ngisize nge...? • Uyaludinga usizo? • Ngicela ungisize. • •Ngingakwenzelani? UKUXOLISA UKUKHONONDA • Uxolo. • Ngiyaxolisa ukuthi ngikhulume kanje, kodwa... • Ngiyaxolisa ngoku... • Ngiyaxolisa ukukuhlupha, kodwa... • Ngiyazisola ngoku... • Mhlawumbe ulibele/ukhohliwe uku... • Ungixolele ngoku... • Ungixolele uma ngiphaphalaza, kodwa... • Ngixolele. • Kungenzeka ukuthi kube nokungaboni ngaso linye nge... • Ngiyaxolisa. • Ungangizwa kabi, kodwa... UKUNIKEZA ISELULEKO UKUSHO INTO OYINCAMELAYO • Angicabangi ukuthi kumele u... • Ungathanda uku... • Kumele u... • Ngingamane ngi... • Akumele u... • Kungani singa...? • Ukube bengiwuwe, bengi... • Ngincamela uku... Ucabangani? • Bekumele u... • Ucabanga ukuthi kumele senzeni? • Bekungamele u... • Ukube bekuya ngami bengi... • Noma ngabe wenzani, ungalokothi u... • Ngicabanga ukuthi kumele si... UKUQAGELA/UKUCABANGELA UKUNIKEZA ULWAZI ONEQINISO LWALO • Ngingathi ukulungele uku... • Banga/bayi... • Kungadinga u... • Bacishe babe ... • Kubukeka sengathi ... • Kunenani elikhulu la... • Mhlawumbe udinga uku... • Uhlobo lwe... • Mhlawumbe bafuna uku... • Uhlobo olu... • Kunzima ukusho, kodwa ngicabanga ukuthi... • Anginaqiniso kahle, kodwa ngicabanga 22 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 UKUVALELISA UKUZIHLOLA/UKUZAHLULELA Uhambo olude, amaholidi, njll. • Lokhu kusebenze kahle ngoba... • Ube/nibe nohambo oluhle. • Ngikwenze kahle lokhu ngoba ... • Nibe namaholide amnandi. • Bekuyokuba ngcono uku... • Nibe nesikhathi esimnandi e... • Inqubekela phambili iyacaca/ayicaci. UKUBINGELELANA NGEMUVA KOHAMBO/ • Lokhu kuphumelela ngoba... KWAMAHOLIDE • Abe njani amaholide...? • Usithokozele isikhathi obe naso? • Lube njani uhambo lwakho? 3.2 Ukufunda nokuBukela Ukufunda/ukubukela kuhlanganisa izinto ezimbili: 1) ukufunda ukusebenzisa amasu okuhlakaza nokuqonda umbhalo 2) ukufunda ukusebenzisa ulwazi lwezimpawu zombhalo. Zombili lezingxenye kumele zibe khona uma kufundwa/imiyalelo yokubukela imibhalo yobuciko nokungeyona yobuciko. Ukufunda/okuqukethwe okulungiselelwe ukubukela kokoku: 1) ukufundela ukuqondisisa no 2)ukwandisa ukufunda ngokuzimela. Inqubo yokufunda Ukufunda imiyalelo kujwayele ukufaka ukusebenza ngezingxenye zenqubo yokufunda. Lona umsebenzi ohlukene izinhlaka ezintathu ezikhombisa amasu okufunda ngokuzimela okuhlakaza nokuqonda umbhalo. Akukona konke okusenqubweni yokufunda okusebenzayo ngasosonke isikhathi. Isibonelo, uma abafundi befunda uhlobo lombhalo abangawujwayele, bazodinga ukuqala ngomsebenzi woKulungiselela ukufunda okubaqwqshisa ukubheka izimpawu zalolohlobo lombhalo, okuzobasiza ukuhlanganisa nabakwaziyo. Imisebenzi yokuFunda izobasiza ukuhlaziya isakhiwo sawo ngokubheka imininingwane eminingi. Okwenziwayo Emva kokulalela kwenza abafundi ukuba bazame ukukhiqiza uhlobo lombhalo abazibhalele ngokwabo Inqubo yokufunda nokubukela 1. Ukulungiselela ukufunda kwethula abafundi embhalweni. Kuvuselela ukuxhumanisa nolwazi oludala. • Ukufunda ngokudlulisa amehlo kubonakale izimpawu zombhalo: izihloko, izihlokwana, izithombe, izinto ezibukwayo nolwazi olusamdwebo, isib. Isendlalelo, izimpawu, imidwebo, amagrafu, amashadi, izithombe, amamephu, amagama angumongo, ukubheka amagama, izithombe, njll. • Ukuqagela kusetshenziswa ulwazi olutholakale ekufundeni ngokudlulisa amehlo • Ukusebenza ngolwazimagama olungumongo olungajwayelekile kubafundi 2. Ukufunda kumbandakanya ukwakha umqondo wombhalo nokuqaphelisisa izimpawu zolimi • Ukwakha umqondo wombhalo ngokuzimisela • Ukuthola incazelo yamagama angajwayelekile nemifanekiso ngokusebenzisa amakhono okuhlakaza amagama nokutholakala engqikithini 23
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 • Ukusebenzisa amasu okuqondisisa: ukuxhumanisa, ukubhekelela ukuqondisisa, ukulinganisa isivinini sokufunda ngendlela efanele ukuba lukhuni kombhalo, ukuphinda afunde lapho kunesidingo khona, ukuqhubeka nokubheka embhalweni ulwazi olungaba usizo, ukubuza nokuphendula imibuzo (ukusukela ezingeni eliphansi kuya kweliphezulu), ukwakha isithombe somqondo, ukwakha umqondo, ukufundela ukuthola umqondo ongumongo, ukunaka amagama akhethiwe nezakhiwo zolimi, ukukhumbula uhlobo lombhalo ngokwakheka kwawo kanye nezimpawu zolimi • Ukwakha amanothi noma ukufingqa imiqondo engumongo . 3. Emva kokufunda ukuvumela abafundi ukubuka nokuphendula embhalweni wonke. • Ukuphendula imibuzo esembhalweni kusukela kwesezingeni eliphansi ukuya kweliphezulu; • Ukuqhathanisa nokubheka okuphikisanayo; • Ukwakha isiphetho nokuveza imibono okungeyakho • Ukuphinda ukhiqize uhlobo lombhalo okungowakho (lapho kudingeka khona) Izibonelo zezinhlobo zemibuzo Imibuzo ehlola ulwazi Ngubani…? Yini…? Kuphi? Imibuzo ehlola ukuqondisisa Ngubani longubabe…? Imibuzo esebenzisa ulwazi Ungenta umusho ngalesento? Ungenta imisho lefanako ngaleligama lelilandzelako? Imibuzo ehlaziyayo Ngabe loku kuyafana ne …? Ngabe loku kwehlukile kune …? Kungani lomlingisi atsandze…? Kuliciniso na kungemanga Imibuzo ehlolayo Ngukuphi kwaloku lokukhetsako? Ukukhetha inhlobo yombhalo Othisha kumele benze isiqiniseko sokuthi abafundi abafundi bafunda izinhlobo ezehlukene zombhalo phakathi nonyaka. Kufanele kube nokulingana phakathi kwemibhalo efundelwa ukuqondisisa, ukuxhumana nokuwuthokozela. UKUFUNDA NGOKUQAPHELISISA 1.1 Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo ebhaliwe emfishane woKUQONDISISA ezingeni lamagama Abafundi basebenzisa amasu anhlobonhlobo ukuhlukanisa umbhalo. Bakha ulwazimagama ngokusebenzisa amakhono okuwaveza nokuhlakaza amagama. • Ukusebenzisa izichazamazwi nezinye izinto okuthathelwa kuzo ukusho incazelo yamagama, upelomagama, ukuphimisa amagama nezakhi zenkukumo zamagama angajwayelekile • Ukubona incazelo ejwayelekile yeziqalo ezijwayelekile (isib, Um-/umu-) nezijobelelo ezijwayelekile (isib.). • Ukusho incazelo yamagama nokuhlangana kwamagama ezigaba ezifanayo kusetshenziswa ulwazi lwemisuka ejwayelekile, isijobelelo neziqalo 24 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 • Ukusebenzisa ingqikithi yombhalo (isib. , ekucacisweni kwemisho), igama lokugcina elishiwo umuntu elivumela omunye ukuba aqhubeke nowakhe umugqa (isib, okhefana, abcaphuni) nemibhalo esazithombe (isib. ubuso obusho okuthile) ukusho incazelo yamagama angajwayelekile • Ukubona nokusebenzisa izisho ezivamile nezaga, isib. ngibambe elentulo. • Ukubona isisusa nokusebenza kwamagama amasha, isib. inkulumo yohlobo oluthile lwabantu, isib. tsotsi taal, amagama atshelekiwe, (isib. isitulo, ingilaziUkwehlukanisa phakathi kwamagama adidayo: omabizwafane, ophimbohluka, omqondofana, isib. isife/isifo; inyanga/inyanga; ukuceba/ukuceba; ukubhunga/ukubonisana • Ukusebenzisa zonke izinhlobo zezifinyezo kanye nezifingqo • Ukusebenzisa ulwazi lokusetshenziswa kolimi ukuveza incazelo. Bheka iZakhiwo zoLimi - ohleni olungezansi. 1.2 Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo emifishane ebhaliwe WOKUQONDISISA osezingeni lomusho nelesigaba Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lokusetshenziswa kolimi ukuqonda ukwakheka kwemisho nokuhleleka kwemibhalo. Isifundo sombhalo kulelizinga unikeza ithuba lokufundisa ngokudidiyela izakhiwo zolimi. • Ukubona nokusebenzisa incazelo nemisebenzi yezakhiwo nezimiso zolimi embhalweni. 1.3 Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo emifiishane ebhaliwe UKUQONDISISA ezingeni lombhalo wonke Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo imibhalo ewuhlobo nehlelekile abayifundile ukuqonda incazelo, okuhlosiwe nomthelela wombhalo wonke • Ukuhlobanisa ulwazi abanalo nombhalo • Ukwakha isiphetho; ngokombono ongowakho 1.4 Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo omfishane wokuFINGQA NOKUTHATHA AMANOTHI Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lokuqonda izimpawu zombhalo ukuwufingqa. Bheka amasu okufunda ngenhla • Ukufunda ngokudlulisa amehlo ukubheka a imephu huzu angumongo wendikimba • Ukuhlela a imephu huzu angumongo 25
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 1.5 Ukufunda ngokuqaphelisisa IZINDLELA EZEHLUKENE ZEMIBHALO NEMIBHALO EBONAKALAYO (Izindlela ezehlukene zembhalo zisebenzisa izinto ezibonakalayo nezibhaliwe ezitholakala embhalweni owodwa, isib. izikhangiso, amakhathuni. Bangaphinde bahlanganise loku nolimi ulukhulunywayo noma ngokwenza.) Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lwemifanekiso nezinye izinto ezibonakalayo ukwazi ukuthi lezizinto zikusekela kanjani ukubhala ezindleleni ezehlukene zombhalo. • Ukubona nokuxoxa ngenhloso nomyalezo yombhalo obonakalayo owakhelwe ukuzithokozisa, isib. ifilimu , amakhathuni , amavidiyo omculo, imidweshu yekhomikhi UKUFUNDA IMIBHALO YOBUCIKO/IZINHLOBO Abafundi basebenzisa amasu abawafundisiwe ngesikhathi sesifundo sokufunda ngokuqaphelisisa bezijabulisa. Ukululeka okwenziwa uthisha ngokutholakala kanye nezinga elifanele makucophelelwe kulengxenye yaloluhlelo lokufunda. UKUFUNDA OKWENGEZIWE NGOKUZIMELA/UKUBUKELA Abafundi basebenzisa amasu abawafundisiwe ngesikhathi sesifundo sokufunda ngokuqaphelisisa bezijabulisa. Ukululeka okwenziwa uthisha ngokutholakala kanye nezinga elifanele makucophelelwe kulengxenye yaloluhlelo lokufunda. • Ukufinyelela emtapweni wolwazi nokwazi izimiso zokugcina incwadi • Ukufunda/ukubheka ngokuvulelekile umbhalo wonke, isib. izincwadi, amaphephabhuku, amaphephandaba, iwebusayithi, amafilimu ngesikhathi sekuphunyiwe ekilasini. 26 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 IMIBHALO ESETSHENZISELWA UKIUHLANGANISWA KOKUFUNDISWA KWAMAKHONO OLIMI AMABANGA 7-9 Ukwengeza esifundweni sombhalo wobuciko ohlelekile, imibhalo okumele yenziwe emaBangeni esi-7-9 kufaka nokubhalwayo, okubonakalayo nemibhalo eyizinhlobo eziningi yezinhloso ezezehlukene. Eminye imibhalo izofundelwa ukuvuselela umoya; eminye izofundelwa ukukhombisa nokwenza izibonelo uma kubhalwa Izinhlobo zemibhalo yobuciko Umbhalo obhalelwa ulwazi Imibhalo eyizinhlobo eziningi/ ezofundwa. imibhalo yolwazi ebonakalayo Izichazamazwi Izinhlobo eziphakanyisiwe Amashadi, amamephu Enisaykilophediya Lezinhlobo ezilandelayo ezemibhalo Amagrafu, amathebula, iphayi shathi yobuciko ephakanyisiwe njengoba Amasheduli zifakwe kuKhathalokhi yeMibhalo Umbhalo osabulwembu, imidwebo Ibhuku locingo yobuciko kaZwelonke: Amaphosta Izincwadi Iinoveli emfishane Iziqeshsna zokukhangisa, Ithebula lesikhathi amaphamfulethi, amabhurosha Izindaba ezimfishane/Inganekwane Iziqondiso ngomabonakude Izimpawu (Ibanga lesi- 7 – 1 indaba) Imibhalo yabezindaba izinhlelo zikamabonakude zengxoxo (Ibanga lesi- 8 – 1 indaba) Isiqeshana sephephabhuku amakhasi ewebu, i-internet, amablogi (Ibanga lesi- 9 – 2 izindaba) Iziqeshana zephephandaba iFacebook nezinye izindlela Iidrama emfishane Editnoma ials zokuxhumana Ubunkondlo Izaziso Umshini wokukhombisa umbhalo (Ibanga lesi- 7 – 2 izinkondlo) nesithombe odongeni Izikhangiso (Ibanga lesi- 8 – 2 izinkondlo) itransiparensi Izinhlobo ezibhalwayo zemibhalo (Ibanga lesi- 9 – 3 izinkondlo) elalelwayo Imibhalo eyizinhlobo eziningi/ umbhalo obonakalayo ngenhloso Ukunothisa ulwazi Inkulumompendulwano yokuvuseleleka umoya Ifilimu Izinkulumo Ifilimu Uchungechunge lezinhlelo Amaculo Izithombe zikamabonakude ezikhethiwe/izinhlelo zengxoxo Umbhalo wabantu wokuxhumana Imidwebo Imidlalo yomsakazo Izincwadi Imibhalo eyizinhlobo eziningi/ Amadayari umbhalo obonakalayo Ama-iseyi wokuzithokozisa Imibhalo engemilando yabantu Izimemo Ifilimu Izinganekwane Ama-imeyili Izinhlelo zikamabonakude Izinsumansumane nezinsomi Ama-sms, itwitter Amavidiyo omculo Amanothi Amakhathuni Imibiko Imidweshu yekhomikhi Imibhalo yabantu kwezohwebo iGraffiti Umbhalo olalelwayo umsindo ozwaka endaweni ezungezile Izinhlelo zomsakazo Ukufundwa kweidrama Ukufundwa kweinoveli i noma indaba emfishane Izinkulumo eziqoshiwe Izikhangiso emsakazweni , kumabonakude, ephephandabeni nase imephephabhukwini 27
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Ubude bombhalo okumele ofundwe ngesifundo sokuqaphelisisa/ukuqondisisa nokufingqa amabanga Ubude bemibhalo Umbhalo wokufunda kuzwakale 7 Amagama angama-40 – 70 8 Amagama angama-70 – 90 9 Amagama angama-90 – 100 Isifundo sokuqondisisa 7 Amagama angama-40 – 70 8 Amagama angama-70 – 90 9 Amagama angama-90 – 100 Ukufingqa 7 Amagama angama-80 8 Amagama angama-100 9 Amagama angama-120 3.3 ukubhala nokwethula: inqubo, okuqukethwe, amasu nombhalo Ukubhala nokwethula kuhlanganise izinto ezintathu: 1) ukusebenzisa inqubo yokubhala 2) ukufunda nokusebenzisa ulwazi lwesakhiwo nezimpawu zemibhalo ehlukene 3) ukufunda nokusebenzisa ulwazi lwesigaba nokwakheka komusho nezimpawu zokuloba Inqubo yokubhala Ukubhala imiyalelo ngokuvamile ifaka ukusebenza ngenqubo yokubhala. Kodwa-ke, akuzona zonke izinyathelo ezizebenza kuzozonke izimo. Isibonelo, uma abafundi bebhala inhlobo yombhalo abawujwayele, abazodinga ukuhlaziya isazkhiwo nezimpawu zolimi ngokwemininingwane ejulile. Kungaphinde kube nezikhathi lapho uthisha okungadingeka ukuba agxile ekwakhiweni komusho noma ekubhalweni kwesigaba, noma abafundi babhale ngaphandle kokusebenzisa uhlaka lokuqala ukulungiselela izivivinyo. Ukukhetha uhlobo lombhalo Othisha kumele benze isiqiniseko ukuthi abafundi babhala izinhlobo ezehlukene zemibhalo imephu hakathi nonyaka. Kufanele kube nokulingana phakathi kwemibhalo ebhalelwa izinhloso ezehlukene: imibhalo yokuxhumana, eyokuziqambela, imibhalo emayelana naye/engaye uqobo, njll. Othisha kumele bakhethe uhlobo lwemibhalo nezihloko ezifanele abangabhala ngazo, isibonele, isigaba esilandayo/esichazayo ngesihloko esithi: “Ukudla engikuthandayo”. Izinyathelo ezitholakala enqubweni yokubhala Ukulungiselela ukubhala • Ukuvezela abafundi ulwazimagama olufanele nohlobo lombhalo olufanayo. • Ukjuveza imiqondo ehlukene ngesihloko 28 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Ukuhlela • Ukwakha uhlelo ngombhalo kusetshenziswa isakhiwo nemiqondo okuxoxwe ngayo esigabeni sokulungiselela ukubhala • Ukubona imiqondo engumongo, ngokusebenzisa umbhalo osabulwembu • Ukulandelanisa imiqondo ngendlela elandelana kahle ukuze izwakale kahle Uhlaka • Ukubhala uhlaka lokuqala oluzobhekelela inhloso , izethameli, isihloko nenhlobo yombhalo • Ukukhetha amagama afanele. • Ukuhlela imiqondo ngendlela elandelana kahle ukuze izwakale kahle • Ukuhlela imiqondo/noma izithombe • Ukufunda uhlaka ngokucubungula bese kutholakala umbiko ovela kuthisha ngalo Ukubuyekeza, ukulungisa a imephu hutha, ukufunda ngenhloso yokubheka a imephu hutha nokwethula • Ukuhlola imibhalo yabo neyabanye ukuyenza ngcono kusetshenziswa imigomo ebekiwe • Ukucolisisa ukukhethwa kwamagama, umusho nesakhiwo sesigaba • Ukusebenza ngokulandelana nokuxhumana kwezigaba • Ukusebenzisa ukusetshenziswa kolimi , upelomagama nezimpawu zokuloba ngokufanele • Ukulungisa uhlaka lokugcina ukufaka nesendlalelo • Ukwethula umbhalo Abafundi basebenzisa ulwazi lwabo lwezakhiwo nezimiso zolimi ukubhala umbhalo Ukukhethwa kwamagama • Ukwazi nokusetshenziswa kwezinhlobonhlobo zolwazimagama • Ukwazi ukuthi igama liyiyiphi ingxenye yenkulumo nokuthi lisetshenziswa kanjani emushweni • Ukwazi ukuthi igama lihlelekile, alihlelekile, noma liwulimi olusetshenziswa iqoqo elithile labantu (noma oluchukuluzayo) nokuthi lisetshenziswa kanjani ngokufanele (noma alizange nhlobo) • Ukupela amagama ngendlela efanele • Ukusebenzisa isichazamazwi esinolimi olulodwa noma ezimbili, ukwandisa ulwazimagama • Ukugcina isichazamazwi okungesakho noma incwadi yolwazimagama ukwandisa ulwazimagama 29
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Ukwakhiwa kwemisho • Ukubhala imisho eqondile noma embaxa • Ukusebenzisa izihlanganiso ukuhlanganisa imishwana emishweni embaxa: isib. ne-, kodwa, noma, kanjalo, kwase, manje Izimpawu zokuloba • Ukwazi nokukhona ukusebenzisa izimpawu zokuloba ezilandelayo ngendlela efanele nangokucophelela: ungqi, ukhefana, ikholoni, isemikholoni, ikhongco, isimelihlamvu, umbuzi, isibabazi, abakaki, abacaphuni Ukubhalwa kwesigaba • Ukubhala izigaba ezilandelana ngendlela efanele Amagama afanele • Ukusebenzisa amagama afanele. Izinhlobo zemibhalo – isakhiwo nezimpawu zolimi Ithebula elingezansi lichaza uhla lwezinhlobo zemibhalo abafundi abangafundiswa ukuyibhala emaBangeni esi- 7 - 9; eminye imibhalo ingafakwa lapho kudingeka khona. Imibhalo yokuzakhela Uhlobo lombhalo Inhloso Isakhiwo sombhalo Izimpawu zolimi Olandayo Ukuthokozisa Obhalwe kwasetshenziswa umuntu wokuqala nona wesithathu Obhalwe waba senkathini edlule noma yamanje Izehlakalo zichazwe ngokulandelana Osebenzise inkulumompendulwano Ochazayo Ukuchaza okuthile Ukuchaza: isib. Kwenzekani Ungabhalwa ubeesnkathini esithombeni yamanje Wakhe isithombe ngamagama Usebenzise izichazsiso, izandiso 30 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Imibhalo emide nemifishane yokuxhumana Inhlobo yombhalo Inhloso Isakhiwo sombhalo Izimpawu zolimi Idayari Ukubhala nokuveza Ngokujwayelekile kubhalwa Ngokujwayelekile kubhalwa izehlakalo ngawe/nokuhlela encwadini ethile ebalulekile kusetshenziswa inkathi ya- okusazokwenzeka (idayari noma ijenali) manje/edlule/ezayo Okwenzekayo kubhalwa nja- Ibhaleka ngendlela en- lo (isib. Nsukuzonke noma gahlelekile kodwa engachu- masonto onke) kuluzi Okubhalwayo kufakelwa Umbhali uzibhalela yena usuku uqobo Incwadi yobungani Ukwazisa nokugcina Ikheli, usuku nokubingelela Ngokujwayelekile ulandela ubudlelwano uhlelo olungahlelekile Ukwakhekha komyalezo kungahluka kuncike enhlo- Izimpawu zolimi zingahlu- sweni (isib. Ukulandela kahluka kulandela inhloso izindaba, ukuhalalisela, uku- yombiko zwelana) Ukuvala, ukusayina Inkulumompendulwano Ukuxhumana Isingeniso nesiphetho Izimpawu zokuloba Ezimpawu ezikhethekile Inkulumo ngqo zenkulumompendulwano Amagama abuzayo Inkathi yamanje nezayo Isimemo Ukumema omunye emcim- Singaba sesimweni sokuthu- Kungaba uhlelo lwesimemo bini noma ukuzokwenza mela incwadi eya kumuntu esihlelekile noma esin- okuthile noma kusebenze ikhadi gahlelekile lesimemo. Kufakwe: Okushaya emhloweni ngoku- Uhlobo lomcimbi phelele – kafishane kuqonde ngqo Lapho ozokwenzeka khona Usuku nesikhathi Singafaka nendlela okulin- deleke ukuba kugqokwe ngayo Igama lesimenywa Singafaka nesikhala sem- pendulo/RSVP Singakhekha ngendlela yokuthi kucace ukuthi umcimbi waluphi uhlobo ngokubuka ikhadi lingakafundwa ukuthi liquketheni Iposikadi/umyalezo/imeyili Ukwazisa nokuxhumana Isibingelelo, ikheli, Inkathi yamanje eqondile/ nokuhleleka kwe-imeyili inkathi ezayo/ inkathi edlule 31
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Imibhalo yokuzinothisa ngolwazi Uhlobo lombhalo Inhloso Isakhiwo sombhalo Izimpawu zolimi Ukuzinothisa ngolwazi: Inhlobonhlobo isib. Kuzohluka ngokwenhloso Umuntu ogcwalisa ukufaka isicelo sekhadi isib. Igama, Ikheli, ifomu kumele afingqe, Ukugcwalisa amafomu lasemtapweni wolwazi, njll. Ubudala, Isikole njll. acophelele, kube ngokuhlelekile, kubukeke kahle (okubhaliwe kumele kufundeke kalula) A imephu heshana Ukunxenxa umuntu ukuba Lincane isib. iphepha Ukukhuluma ngqo okukhangisa athenge okuthile noma ase- elingu-A5 nomfundi ngolimi olushaya benzise usizo olutholakalayo eskhonkosini Isihloko esithatha amehlo Ingenza umehluko Ukuchaza kafishane kumfundi isib. izichasiso, ngomkhiqizo izandiso nokusebenza Uhla lezinto ezitholakala kwezimpawu zokuloba kulowomkhiqizo nezaphulelo Imininingwane yokuxhumana isib. iwebusayithi Makusetshenziswe imifanekiso ebonakalayo isikhangiso Ukunxenxa umuntu ukuba Ingathatha izindlela eziningi Ingenza umehluko athenge okuthile noma ase- ezahlukahlukene kumfundi isib. izichasiso, benzise usizo olutholakalayo izandiso nokusebenza Kujwayele ukusetshenziswa imifanekiso ebonakalayo kwezimpawu zokuloba Ukusebenzisa amasu okukhangisa Ukusebenzisa imifanekiso eyenza isikhangiso sihehe/ sithathe amehlo futhi sikhumbuleke Ukunikeza imiyalelo, Ukuchaza noma ukuyalela Uhla lemiyalelo Ukubhala ngendlela izinkomba nemithetho ukuthi into yenziwa kanjani elandelanayo ukufeza eqondisayo isib. jikela ngokunikeza imiyalelo injongo. kwesokudla ngasesitolo eminingi enezinyathelo ngendlela yokulandelanisa elandelanayo isib. Sebenzisa izinombolo namabhulethi ukuveza ukulandelana Ubude bombhalo okhiqizwa ngokubhala Amabanga ukubhalwa kwamagama ngendlela ehlukanisayo Izigaba: elandayo nechazayo 7 30 - 50 amagama 8 50 - 70 amagama 9 70 - 90 amagama Imibhalo emide yokuxhumana: 50-70 amagama (okuqukethwe Izincwadi zobungani/ 7 -9 kuphela) inkulumompendulwano Imibhalo emifishane yokuxhumana: Izikhangiso/Ukubhalwa kwedayari/A imephu hosikhadi/Amakhadi esimemo/ 30 – 40 amagama (okuqukethwe 7-9 Ukugcwalisa amafomu/Izinkomba/ kuphela) Imiyalelo/Iziqeshana zokukhangisa/A imephu hosta/ama-imeyili 32 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 3.4 Izakhiwo neZimiso Zolimi – uhla okuthathelwa kulo Lezakhiwo zolimi ezilan delayo zingafundiswa engqikithini yokufunda nokubhala, nanjengengxenye yohlelo lokusetshanziswa kolimi. Ezinye zalezakhiwo kufanele ukuba zethuliwe emabangeni aqalile kodwa zingaphinde zibuyekezwe. Amabizo Amabizo abonakalayo (isib. umuntu, isicathulo, njll) Amabizo angabonakaliyo (ukufa, umoya, inzondo, njll) Amabizo anobunye nobuningi (isib. umuntu/abantu, isihlalo/izihlalo, njll) Amabizo angehlukanisi ubunye nobuningi (isib. amanzi, ububi, ukudla, njll) Amabizomvama (isib. isihlahla, indlela, njll) Amabizoqoqa (isib. iqulo lezinyosi, umhlambi wezinkomo, njll) Amabizoqho (isib. uSipho, iTheku, uZwane, njll) Isabizwana Isabizwana soqobo (isib. mina, wena, thina, yona, bona, yena, njll) Isabizwana sokukhomba (isib. lona, lowo, lowaya, njll) Isabizwana sokubala (isib. -nke, -dwa, -bili, thathu, njll) Izichasiso Iziphawulo zonke (isib. omuhle, okhulu, njll) Isibaluli (isib. oqatha, oqotho, njll) Ongumnini (isib. lami, kababa, wami, njll) Inani (isib. mumbe, muni, muphi, munye, njll) Izandiso Isandiso sendawo (isib. phandle, kuye, kude, njll) Isandiso sesimo (kahle, kabi, kanje, njll) Isandiso senkathi (isib. izolo, emini, ekuseni, njll) Izindlela zesenzo Indlela eyamile/encikile: ngizomshaya uma ngimbona. Indlela ephoqayo: Hlala phansi! Indlela yesimo: ingane ihamba ikhala. Izenzo Eziqala ngonkamisa (isib. elula, aba, akha, njll) Eziphundulekile (isib. azi, ithi, isho) Ezinhlamvumbili (isib. hamba, hleka, vuka, njll) Ezinhlamvuntathu (isib. khuluma, khululeka, xukuza, njll) Izimpambosi Eyokwenzana ibonakala ngesakhi –ana Eyokwenzeka ibonakala ngesakhi –eka Eyokwenzela ibonakala ngesakhi –ela Eyokwenzisa ibonakala ngesakhi –isa Eyokwenzisisa ibonakala ngesakhi –isisa Eyokwenzayenza ibonakala ngokuphindwa kwesiqu sesenzo Eyokwenziwa ibonakala ngesakhi u-wa Isikhanyiso Isenzukuthi: isib. muhlu, phihli, saka Isandiso: isib. esenkathi, esesimo, esendawo, Inkulumombiko USenzo wathi uzongibona ngeSonto ekuseni. Umama wabuza ukuthi ngiyawuthanda yini umculo wokholo Isenzo nenkathi Inkathi yamanje (isib. Ngifunda isiZulu) Inkathi yamanje eqhubekayo (isib. Ngisapheka ukudla) Inkathi edlule (isib. Ngafunda isiZulu) Inkathi ezayo (isib. Ngizofunda isiZulu) Izindlela zesenzo (isib. Eqondile, eyamandla, eyamile/encikile, esabizo, eyenhloso, ephoqayo) 33
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 3.5. IZINHLELO ZOKUFUNDISA EZIPHAKANYISIWE Losomqulu uphakamisa ukuthi umjikelezo ngamunye kumele ufake indima eyodwa noma ezingaphezulu egxile ekhonweni ngalinye: ukulalela, ukukhuluma, ukufunda, ukubukela, ukubhala, ukwethula nolimi. Umjikelezo ngamunye uzonikeza imisebenzi okumele ifundwe abafundi, ukufunda noma ukubukela uchungechunge lokukhulunywayo, okufundwayo nemibhalo ebonakalayo. Emjikelezweni ngamunye imisebenzi izoholela ukuthi abafundi benake ukusetshenziswa kolimi okufanele nezinhlobo zemibhalo. Onyakeni, kungalinganiselwa emjikelezweni engaba ama- 18 engenza zonke izingxenye zokufunda nokufundisa esikhathini samasonto angama-36. Ukwengeza, izinga lobulukhuni kuwona wonke amazing lizonyuka ukusuka kwenye ithemu ukuya kwenye nonyaka ukuya komunye unyaka emaZingeni aPhakeme. Inqubekela phambili iba yingxenye yokuhlela izinhlelo zokufunda. Lesakhiwo sinikeza abafundi nothisha amathuba okwakha ingqikithi, ukuhlanganisa ulwazimagama, nokuzijwayeza nezakhiwo zolimi esikhathini samasonto amabili ngaphambi kokudlulela kwamanye amakhono. Ngesikhathi esifanayo kutholakala izinhlobo eziningi ezingenziwa zilungele iqembu lelo. Isibonelo, “Izingubo” kuba yingqikithi ejwayelekile yokufundisa, kodwa ingalandelwa umjikelezo okhuluma ngesimo sezulu. Ukufundisa ulimi ngokuhlanganisa: umjikelezo wokufundisa Ekufundiseni, ukuhlanganisa kusho izinhlobonhlobo: izinhlobo zezindlela, zemisebenzi, zemibhalo nezindikimba (Bheka Izindikimba Eziphakanyisiwe – Uhla lokuthathelwa kuko ngezansi). Uma wakha umjikelezo wamasonto amabili ohlanganisayo, uthisha angabhangqa imisebenzi engaba mayelana nesihloko isib. Umdlalo. Ukulandelana kwezifundo emjikelezweni wamasonto amabili kungalandela noma iluphi uhlelo, isib. umjikelezo ungaqala ngokufunda, bese uqhubekela ekulingiseni (ukukhuluma) okungalandelwa ukubhala. Noma imuphi umbhalo ungasetshenziselwa okuchazwe ngezansi. Uthisha angakhetha umbhalo wobuciko wesifundo. Kungaba izinkondlo , inoveli emfishane , indaba emfishane, idrama emfishane (bheka “imibhalo esetshenziselwa ukufundisa ngokuhlanganisa amakhono olimi.”) uthisha angakhetha elandela noma iluphi uhlelo ukufundisa imibhalo. Uma uthisha ekhetha umbhalo omude oqhubekayo ofana neinoveli emfishane noma idrama emfishane kunconywa ukuthi kumele kuqhubeke ukufundiswa ukuze abafundi bengezokhohlwa umyayelezo oqukethwe. Uma inoveli emfishane noma idrama emfishane ikhethiwe, uthisha uzodinga ukuhlukanisa umbhalo ube izigaba eziningi ngendlela isikhahi esingamvumela ngayo. Ingxenye ekhethiwe yomsebenzi ingafundwa njengomsebenzi wasekhaya noma ingxenye yomsebenzi wokwengeza wokufunda. Lezinhlelo zemfundo zethula ngokucacile okugxilwa kukho ekusetshenzisweni kolimi. Ukuzejwayeza ulimi kungathatha isikhathi esiyihora njalo emasontweni amababili, okunengxenye efundiswe engqikithini enokubhala nokufunda, nengxenye efundiswe ngokucacile. Ukkengeza kokulungiselelwe ukufundisa ukusetshenziswa kolimi kuzoba nokufundisa kokulekelela abathatha kancane noma ukubuyekeza okuthathelwe e imephu hutheni enziwe abafundi kade kubhalwa. 34 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Izindikimba eziphakanyisiwe – uhla okuthathelwa kulo • Umndeni • Okuthandayo • Umzimba • Izilwane • Izingubo • Imibala • Isimo sezulu nezikhathi zonyaka • Izindawo • Izithuthi • Isikhathi • Indlu • Izinsuku nezinyanga • Ukudla • Imvelo/nendalo • Umdlalo • Izibingelelo • Umculo • Okuthandayo nongakuthandi • Isikole • Imizwa 35
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 3.6 Ithebula lokundlaleka kombhalo amasonto Ibanga lesi- 7 Ibanga lesi- 8 Ibanga lesi- 9 Ithemu yoku- 1 1&2 Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Inkulumompendulwano inkulumompendulwano inkulumompendulwano 3&4 Iculo noma inkondlo umlolozelo, iculo, inkondlo umlolozelo, inkondlo/iculo 5&6 Umbhalo oqukethe ulwazi: Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umbhalo oqukethe ulwazi – okubonakalayo, isib. ikhalenda izithombe ukugcwalisa ifomu 7&8 Umbhalo oqukethe ulwazi: Umbhalo obonakalayo isib. Umbhalo obonakalayo - izithombe inkulumompendulwano izithombe, ikhathuni 9 & 10 Umbhalo wokufunda Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo oqukethe ulwazi – inkulumompendulwano/inkulumo Ithemu yesi- 2 1&2 Umbhalo oqukethe ulwazi: Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umyalelo, isib. ukunikeza inkulumompendulwano isithombe inkomba Indaba emfishane/inganekwane 3&4 Umbhalo oqukethe ulwazi, isib. Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo oqukethe ulwazi, isib. imephu isib. ishedula,/idayari/ithebula ukunikeza inkomba yesikhathi 5&6 Umbhalo oqukethe ulwazi: Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umbhalo oqukethe ulwazi – okubonakalayo izithombe Umbiko wesimo sezulu, imephu, inkondlo, iculo 7&8 Inkondlo noma iculo Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umbhalo oqukethe ulwazi – imidlalo nenkulumompendulwano Umbiko wesimo sezulu, imephu, inkondlo, iculo 9 & 10 UKUHLOLA OKUQOQAYO Ithemu yesi- 3 1&2 Umbhalo wokudlulisa umyalezo , Umbhalo wolwazimagama Isifundo sokuqondisisa nombhalo isib. incwadi wokufunda 3&4 Umbhalo obonakalayo isib. Umbhalo wokudlulisa Umbhalo wokubonakalayo isithombe umyalezo , isib. iresiphi inkulumompendulwano 5&6 Umbhalo oqukethe ulwazi , isib. Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo wokubonakalayo inkulumompendulwano isib. umsakazo/Uhlelo lukamabonakude 7&8 Umbhalo oqukethe ulwazi , isib. Umbhalo oqukethe ulwazi isib. Umbhalo oqukethe ulwazi , imephu inkulumompendulwano isib. inkulumompendulwano , Inkondlo, indaba emfishane , izithombe inoveli noma idrama 9 & 10 indaba, izinkondlo , amaculo, Indaba emfishane/izinkondlo/ Indaba emfishane/amaculo/ ikhathuni, idrama nenoveli amaculo/idrama emfishane/ idrama/inoveli/inkondlo inovelemfishane Ithemu yesi- 4 1&2 Umbhalo obonakalayo Umbhalo wolwazimagama Umbhalo obonakalayo 3&4 Umbhalo oqukethe ulwazi inkondlo/iculo/indaba Umbhalo oqukethe ulwazi , isib. inkulumompendulwano 5&6 Umbhalo oqukethe ulwazi Umbhalo obonakalayo, inkondlo Umbhalo wolwazimagama 7&8 Iculo , inkondlo umbhalo wokuziqambela Iculo , inkondlo wokudlulisa imiyalezo 9 & 10 UKUHLOLA OKUQOQAYO 36 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Ukuphendula uhlelo lokufundisa libe imisebenzi yokufunda nokufundisa Isibonelo esithathelwe OHLELWENI LOKUFUNDISA leBanga lesi- 7, iThemu yoku-1, Isonto loku- 1nelesi- 2 (isifundo semizuzu e-6 x 40) = 4 amahora okufundisa IBANGA Lesi-7 ITHEM 1 Izakhiwo nezimiso zolimi Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalela ukuthola Ukufundela Ukuqamba: Iziphawulo ezimbalwa ulwazi oluthile. ukuqondisisa ezingeni ezilula. lamagama nelemisho: Isigaba esichazayo. Fundisa izimpawu Ukusetshenziswa zokulalelela ukuthola Isib. Yethula inqubo kwenkathi yamanje elula. ulwazi. inkulumompendulwano yokubhala: phakathi kwabantu Ulwazimagama Ikilasi lilalela isib. • Ukuhlela olutholakala engqikithini. bebingelelana beqala Inkulumo mpendulwano ukubonana, bebuzana • Ukubhala izinhlaka eqoshiwe gabantu ukuthi bangobani nokuthi zokuqala uma behlangana bayaphila yini. bebingelelana. • Ukubuyekeza Ukukhuluma • Ukufundisisa ukuze 1&2 okungalungiselelwe: ucacise Ikilasi lizilolongela • Ukulungisa amaphutha ukuhlangana kanye nokwethula libingelelane ngababili Isib. bhala isigaba esichazayo. Bhala imisho uzilolongela ukwethula bese uchaza omunye kwabanye – ubuye wenza isigaba esichazayo usebenzisa lemisho uyihlele ngokulandelana. Indikimba yomjikelezo: Ukuhlangana nokubingelela Isifundo soku- 1: (Okuningi ukulalela nokukhuluma) • Ukwethula: ukubingelela nokuzethula. Ukufundisa abafundi ukuthi kumele bazethule kanjani. • Ulwazimagama oluhambisana nendikimba. • Ukufundisa izimpawu zokulalela ulwazi Isifundo sesi- 2: (Okuningi ukulalela nokukhuluma) • Ukulalela izikhathi eziningi kunkulumompendulwano yabantu bebingelelana. • Abafundi benza ngababili ukuhlangana nokubingelelana. Isifundo sesi- 3: (Okuningi ukufunda) • Ukubuka izithombe, izihloko zenkulumompendulwano. • Abafundi bafunda buthule, emva kokuba uthisha ephinde wafunda kuzwakala, ngesikhathi abafundi bezama ukuqonda inkulumompendulwano. 37
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 • Uthisha uchaza ukusetshenziswa kolimi nolwazimagama • Umsebenzi wasekhaya: abafundi baphinde bafunde inkulumompendulwano baphendule nemibuzo, isib. iqiniso/amanga. Isifundo sesi- 4: (Kuxubile) • Okunye kokusetshenziswa kolimi okuhlanganisa izimpawu zombhalo • Ukuchaza inqubo yokubhala • Abafundi bafunda izibonelo zezigaba ezichazayo • Umsebenzi wasekhaya: abafundi bazijwayeza ukubhala imisho elula yokwethula nokuchaza umuntu, kusebenza ukusetshenziswa kolimi njengoba kuchaziwe. Isifundo sesi- 5: (Okuningi ukubhala) • Abafundi babhala isigaba esichazayo Isifundo sesi- 6: (Ukubhala) • Abafundi balungisa a imephu hutha baphinde babhale uhlaka lokuqala lwesigaba Emakhasini alandelayo Izinhlelo Zokufundisa zinikeziwe zeBanga ngalinye lesi-7, 8 nelesi- 9. Qaphela ukuthi lezi IZIBONELO zokuhlela ukufundisa Ulimi Lwesibili Lokwengeza esikhathini esingangonyaka. 38 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
3.6.1 iBanga lesi-7 IBANGA Lesi-7 ITHEM 1 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Ukuqamba: Iziphawulo ezimbalwa ezilula. lamagama nelemisho: Fundisa izimpawu zokulalelela ukuthola Isigaba esichazayo. Ukusetshenziswa kwenkathi yamanje ulwazi. Isib. inkulumompendulwano phakathi elula. kwabantu bebingelelana beqala Yethula inqubo yokubhala: Ikilasi lilalela isib. Inkulumo ukubonana, bebuzana ukuthi bangobani Ulwazimagama olutholakala mpendulwano eqoshiwe gabantu uma • Ukuhlela engqikithini. nokuthi bayaphila yini. behlangana bebingelelana. • Ukubhala izinhlaka zokuqala Ukukhuluma okungalungiselelwe: • Ukubuyekeza Ikilasi lizilolongela ukuhlangana • Ukufundisisa ukuze ucacise 1&2 libingelelane ngababili • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula Isib. bhala isigaba esichazayo. Bhala imisho uzilolongela ukwethula bese uchaza omunye kwabanye – ubuye wenza isigaba esichazayo usebenzisa lemisho uyihlele ngokulandelana. Ukulalelela ukuncoma: Umbhalo buciko woku: Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Inkulumo ngqo. Ukulalela iculo/inkondlo Funda inkondlo/iculo isib. elifanayo Yethula inqubo yokubhala: Ukubuza imibuzo yosonhlamvukazi.Sebenzisa nalelo elisetshenzisiwe ekulaleleleni lokhu ukupela amagama athile ukuqondisisa nokuthokozela. • Ukuhlela Izimpawu zokuloba. abangawabhala njengengxenye • Ukubhala izinhlaka zokuqala Yethula izenzo ezisha. yokuqondisisa abakulalelile 3&4 • Ukubuyekeza Ukulungisa indlela yokusetshenziswa Ukukhuluma okulungiselelwe: kolimi kokubhalwe abafundi. • Ukufundisisa ukuze ucacise Isib. Lingisa indlela yokuhlangana Ulwazimagama olutholakala nokubingelela. • Ukulungisa amaphutha kanye engqikithini. nokwethula Bhala inkulumo-mpendulwano. 39 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) 40 Ukulalelela ukuthola ulwazi Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Umbhalo wokuziqambela: Amabizo nokuqondisisa: lamagama nemisho: Isib. ukwenza ithebula lezikhathi Izenzo Isib. isinsuku zesonto, izinyanga Yethula izimpawu zombhalo ngolimi olihlosiwe/gcwalisa ifomu zonyaka nezinombolo. obonywayo. ngokomsebenzi wokulalela. Ukusho isikhathi. Ulwazi olugcwaliswa kwifomu isib. Buka bese uxoxa ngemibhalo Ulwazimagama olutholakala ikhalenda: Izinsuku zesonto; izinyanga ebonakalayo ehlobonhlobo isib. engqikithini. 5&6 zonyaka. umfanekiso, isithombe. Ukukhuluma okungalungiselelwe Isib. Buka ithebula lesikhathi lesikole. nomsebenzi wamaqembu: Kanye Amaqembu abuzana imibuzo nezimpendulo esebenzisa isib. umbhalo Isib. Funda umbhalo endikimbeni Isib. obonwayo njengekhalanda. ’Isikole’ Ukulalelela ukuqondisisa. Ukufundela ukuqondisisa: Ukuqamba: Izenzo Isib. ukulalela inkulumo yabafundi Isib. Funda umbhalo wabafundi beveza Isib. Bhala imisho usebenzisa Iziphawulo beveza ukuthi iziphi izifundo izifundo abazithandayo. ulwazimagama engqikithini. abazithandayo/abangazithandi. Ukulungisa indlela yokusetshenziswa 7&8 Kanye bhala inkulumo-mpendulwano kolimi kokubhalwe abafundi. Ukukhuluma nokwethula ngezifundo abazithanda kakhulu. okulungiselelwe: Isib. Ukuphendula imibuzo Ulwazimagama olutholakala engqikithini yokuqondisisa embhalweni. Isib. Abafundi bayezethula basho ukuthi iziphi izifundo abazithanda kakhulu. Ukulalelela ukuncoma/ukuthola Ukufundela ukuqondisisa: Ukuqamba/ukudlulisa umyalezo: Izenzo, iziphawulo. ulwazi oluthile: Isib. funda umbhalo endikimbeni Isib. ukubhala imisho/ukubhala Izihlanganiso ezilula. Isib. ukulalela isifundo sokuqondisisa ekhethiwe. amagama esithombeni endikimbeni endikimbeni ekhethiwe. ekhethiwe bese uchaza isithombe Ukugxilisa uhlelo lolimi olwenziwe osithandayo kwithemu yokuqala. Ukukhuluma okungalungiselelwe nomsebenzi wamaqembu: Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe 9 & 10 abafundi. Isib. Ukusho ukuthi kungani besithanda isifundo esithile. Ulwazimagama olutholakala engqikithini ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Noma ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe kombhalo isib. endikimbeni ekhethiwe. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kwithemu yoku – 1 Umsebenzi woku- 1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3 Okukhulunywayo nokulalelwayo: ukulalela isifundo Izigaba zokuziqambela (esilandisayo/esichazayo)/umbhalo Isifundo sokuqondisisa kanye nolimi sokuqondisisa/inkulumo elungiselelwe/ukufunda kuzwakale odlulisa umyalezo (omude noma omfishane) okulungiselelwe.
IBANGA Lesi-7 ITHEMU YESI - 2 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Imibhalo emifishane edlulisa Izimpawu zokuloba lemisho: umyalezo: Isib. ukulalela inkulumo-mpendulwano Izinhlanganiso ezijwayelekile yabafundi besho ukuthi bavela kuphi. Isib. Funda inkulumo- mpendulwano Inqubo yokubhala: phakathi kwabantu abavela ezindaweni Indlela ephikayo Ukukhuluma ngenhloso ethile/ ezihlukene/emazweni. • Ukuhlela ukukhuluma okulungiselelwe Ulwazimagama olususelwe engqikithini nokwethula (ukufunda kakhulu • Ukubhala izinhlaka zokuqala okulungiselelwe) • Ukubuyekeza 1&2 Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe • Ukufundisisa ukuze ucacise endikimbeni ekhethiwe. • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula Isib. abafundi babhala isigaba esilandisayo ukusho ukuthi bavela kuphi Ukulalela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Imibhalo emifishane edlulisa Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe lamagama nemisho: umyalezo: abafundi. Isib. sebenzisa umbhalo obonakalayo njengebalazwe ukulalela, ukubuza Isib. Ukufunda umbhalo lapho izizwe Isib. ukubhalela inhloso ethile. Iziphawulo nokuphendula imibuzo. zabantu abehlukene zisobala. Inqubo yokubhala inkulumo Izimpawu zokuloba. Ukukhuluma okulungiselelwe elungiselelwe. nokwethula: izinhlanganiso ezijwayelekile Inqubo yokubhala: Xoxa ngezimpawu zenkulumo Indlela ephikayo elungiselelwe. • Ukuhlela 3&4 Ulwazimagama olususelwa engqikithini • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula Inkulumo elungiselelwe. Ukulalela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufunda ngokuqaphelisisa Ukuqamba: Indlela yamandla kwemibhalo ebonakalayo: Ukulalela isifundo sokuqondisisa. Isib. yenza uhlaka lwesigaba Inkathi yamanje. Ukubuka nokuhumusha izimpawu zo- esichazayo ngesithombe esikhethiwe, Ukukhuluma okungalungiselelwe. isib. umfanekiso wekilasi. landela inqubo yokubhala- umsebenzi Izenzo ezisha. 5&6 Ukuhuluma okungalungiselelwe: weqembu. Ukulungisa indlela yohlelo lolimi 41 kokubhalwe abafundi. Isib. Ingxoxo yekilasi ngokuhunyushwa kwezithombe. Ulwazimagama olususelwe engqikithini ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) 42 Ukulalelela ukuncoma: Ukufundela ukuqondisisa: Imibhalo emifishane edlulisa Indlela ephikayo umyalezo: Isib. ukulalela inkondlo/iculo Ukufunda umbhalo oncike emdenini Iziqeshana zephepha elibhekiswe emndenini. noma ubudlelwano bomndeni. Isib. Babhala isigaba esichaza ngemindeni yabo. Ubuningi Ukukhuluma okungalungiselelwe nomsebenzi wamaqembu: Inqubo yokubhala: Izifinyezo Isib. Baxoxa ngemindeni yabo. Ongumnini • Ukuhlela 7&8 Ukukhomba nokugxilisa izakhiwo • Ukubhala izinhlaka zokuqala nezimiso zolimi ezihlukene. • Ukubuyekeza Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe • Ukufundisisa ukuze ucacise abafundi. • Ukulungisa amaphutha kanye Ulwazimagama olususelwe engqikithini nokwethula 9 & 10 Isivivinyo saphakathi nonyaka Umsebenzi wokuhlola okuhlelekile kwithemu yesi - 2 Umsebenzi wesi-4 Umsebenzi wesi-5 Umsebenzi wesi-6 Okukhulunywayo nokulalelwayo: ukulalela isfundo Imibhalo yobuciko: imibuzo esuselwa engqikithini Isivivinyo saphakathi nonyaka: sokuqondisisa/inkulumo elungiselelwe/ukufunda kuzwakale okulungiselelwe. Isifundo sokuqondisisa, ulimi, imibhalo yobuciko kanye nokubhala. ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI- 7 ITHEMU YESI - 3 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalelela ukuncoma. Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Ukulandelana kwamagama ukuze ukuqondisise ezingeni Isib. ukulalela imisindo esedikimbeni lesigaba. Yethula bese uxoxa ngezimpawu Isiqeshana sephepha isib. ezokuthutha. zokubhala incwadi yobungane/inothi/i- Isib. Ukufunda umbhalo endikimbeni imeyiil/isigaba esilandisayo/esichazayo. Inkathi yamanje Ukukhuluma okulungiselelwe ethile bese uphendula imibuzo nokwethula. Bhala incwadi yobungane/inothi/i- Isibingelelo sencwadi yobungane/ yokuqondisisa. inothi/i-imeyiil. imeyili/i sigaba esilandisayo/esichazayo Ukufunda kakhulu okulungiselelwe Kanye isib. ngizoya kuphi namuhla. okugxile ekugelezeni, ukuphimisa Ulwazimagama olususelwe engqikithini nendlela okuphuma ngayo iphimbo.isib. Isibonelo sencwadi yobungani noma Gxila kuloku okulandelayo 1&2 umbhalo osendikimbeni. isigaba. Inqubo yokubhala: • Ukuhlela • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula Ukulalelela ukuxhumana: Ukufundela ukuqondisisa: Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Ongumnini Isib. ukulalela umbhalo/imibuzo Isib. Ukubuka umbhalo obonakalayo (kuyaqhubeka) Ukulandelana kwamagama ehambisana nezinto ezibonakalayo endikimbeni ukuze uqondisise bese ezivuselelayo(ikuphi inja?) uphendula imibuzo. Yethula bese uxoxa ngezimpawu Isiqeshana sephepha zokubhala incwadi yobungane/inothi/i- Ukukhuluma okungalungiselelwe imeyilil/isigaba esilandisayo/esichazayo. Inkathi yamanje. kanye nomsebenzi wamaqembu: Isibingelelo sencwadi yobungane/ Bhala incwadi yobungane/inothi/i- Isib. ukuphendula imibuzo imeyili/i sigaba esilandisayo/esichazayo inothi/i-email. ngokukhuluma ehlobana nezinto isib. ngizoya kuphi namuhla. Ulwazimagama olususelwe engqikithini ezibonakalayo ezivuselelayo Gxila kuloku okulandelayo 3&4 Inqubo yokubhala: • Ukuhlela • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise 43 • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) 44 Ukulalelela ukuqondisisa. Ukufunda ngokuqaphelisisa Ukuqamba: Iziphawulo. kwemibhalo ebonakalayo: Isib. Ukulalela imisindo ezwakalayo. Yeza imisho ngolwazimagama olusha. Ukubuza imibuzo Buka imifanekiso endikimbeni Kanye ekhethiwe isib. Idolobha. Bese Izenzo namabizo amasha. Nokulalela inkulumo- mpendulwano Ubhala isigaba esichazayo ngo isib. Upelomagama. endikimbeni entsha isib. Lapho ngihlala mfanekiso oncike endikimbeni. khona. Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe Gxila kuloku okulandelayo abafundi. Ukukhuluma okungalungiselelwe 5&6 nomsebenzi wamaqembu. Inqubo yokubhala: Ulwazimagama olususelwa engqikithini Isib. sebenzisa ulwazimagama • Ukuhlela lwendikimba entsha, khuluma • Ukubhala izinhlaka zokuqala ngemisindo ezwakalayo bese uzijwayeza ukusho imisho. • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula Ukulalelela ukuthola ulwazi. Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Ukuqamba: Izenzo namabizo amasha. lesigaba. Isib. Ukulalela ukhombe amazwe Bhala amagama kwibalazwe Izinombolo omhlaba ehlukene/izifundazwe zase Isib. ukufunda kontanga izigaba bese ubhala imisho usebenzisa Ningizimu Afrika. ezichazayo ezibhalwe kumjikelezo ulwazimagama olusha. Upelomagama odlule (ukuzithokozisa) Ubuningi Ukukhuluma okungalungiselelwe Chaza indawo ethandekayo kwibalazwe 7&8 noma nokuthi umntu angafinyelela kanjani Umdlalo wokulingisa kwindikimba isib. Isiqeshana sephepha kuyo, isibonelo. Izithuthi, izimpawu amazwe omhlaba ehlukene/izifundazwe umbhalo wobuciko ezikhombisayo kanye nezindawo Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe zase Ningizimu Afrika. eziheha izihambeli. abafundi. Isib. ukufundela ukuzithokozisa isib. inkondlo/indaba emfishane/umdlalo Ulwazimagama olususelwe engqikithini omfishane/inovelemfishane. Ukulalelela ukuncoma. Imibhalo yobuciko. Ukuqamba: Ukugxilisa lonke uhlelo lolimi olwenziwe kulethemu. Isib. ukulalela ingxenye ye-/ Isib. Funda indaba/izinkondlo/amaculo/ Isib. bhala isihloko sendaba ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 indaba ephelele/inkondlo/amaculo/ amakhathuni/umdlalo omfishane/ ewumfanekiso encike endikimbeni Ulwazimagama olususelwe engqikithini ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA amakhathuni/umdlalo omfishane/ inovelemfishane kanye nokuphendula kanye nolimi oselufundiwe ukugxilisa inovelemfishane. imibuzo yokuqondisisa. uhlelo lolimi olufundiwe ngethemu. 9 & 10 Ukufunda kuzwakale. Sebenza i- isib. ndlela yokuphimisa, isivinini, ukugeleza nokusebenzisa umzimba.
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi – 3 Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi wesi-9 Okukhulunywayo nokulalelwayo: ukulalela isifundo Ukubhala: Izigaba zokuziqambela (esilandisayo/ Ukuhlola kwesi-2: sokuqondisisa/inkulumo elungiselelwe/ukufunda esichazayo)/umbhalo odlulisa umyalezo (omude noma kakhulu okulungiselelwe. omfishane) Isifundo sokuqondisisa nolimi noma Imibhalo yobuciko: imibuzo esuselwe engqikithini. 45 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IBANGA Lesi-7 ITHEMU YE - 4 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi 46 Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalelela ukuqondisisa. Ukufunda ngokuqaphelisisa Ukuqamba: Indlela ephikayo kwemibhalo ebonakalayo. Ukulalela inkulumo- mpendulwano isib. Ukuzijwayeza imisho yemibuzo Iziphawulo nezandiso endikimbeni entsha – umzimba wami. Buka bese ufunda imifanekiso nezimpendulo endikimbeni ekhethiwe. endikimbeni isib. izingxenye zomzimba Ongumnini Ukukhuluma okungalungiselelwe ezihlukene. Bhala amagama ezithombeni ezisetshenzisiwe. Upelomagama Phendula imibuzo emuva kokubuka nokufunda umbhalo obonakalayo. Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Ubuningi Bhala incwadi eya kumngane Ulwazimagama olususelwa engqikithini wakho umtshele ngokufundile isib. uwunakekela kanjani umzimba wakho 1&2 Gxila kuloku okulandelayo Inqubo yokubhala: • Ukuhlela • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula Ukulalelela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufundela ukuqondisisa. Ukudlulisa umyalezo: Ukulungisa iuhlelo lolimi kokubhalwe abafundi. Isib. ukulalela isifundo sokuqondisisa Isib. Ukufundwa kwezigaba ezibhaliwe Bhala isib. inkulumo elungiselelwe ngo endikimbeni ekhethwe kumjikelezo abafundi. “mzimba wami” Indlela ephikayo ongaphambili. Noma Ukubuza imibuzo Ukukhuluma okulungiselelwe nokwethula: Isi.umbhalo okhethwe endikimbeni. Izihlanganiso. Isib. inkulumo elungiselelwe ebhalwe Isiqeshana sephepha 3&4 kulomjikelezo kanye nongaphambili. ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Iziphawulo nezandiso ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA Ongumnini Upelomagama Ubuningi Ulwazimagama olususelwe engqikithini
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalelela ukuthola ulwazi oluthile. Ukufunda ngokuqaphelisisa Ukuqamba: Ukubuza imibuzo kwemibhalo ebonakalayo. Isib. abafundi balalela ulwazimagama Isib. Abafundi badweba imifanekiso Iziphawulo olusha ngokusebenzisa umbhalo Abafundi babuka bese befunda yabo ngemibala ehlukene, bayibhale obonakalayo – Yethula indikimba umbhalo isib. umfanekiso onemibala amagama bese bezijwayeza ukubhala Upelomagama entsha isib. imibala ehlukene kanye nenkulumo- imisho echaza isithombe. Ubuningi mpendulwano endikimbeni efanayo. Ukukhuluma okungalungiselelwe Bese Inkathi yamanje Ukuzijwayeza ukusho imibuzo Isib. Bebhala isigaba esichazayo Indlela ephikayo nezimpendulo isib. Unjani umbala ukuchaza isithombe esinemibala wencwadi? eminingi. Izabizwana zokukhomba 5&6 Gxila kuloku okulandelayo Ongumnini Inqubo yokubhala: Ulwazimagama olususelwe engqikithini • Ukuhlela Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe abafundi. • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula Ukulalelela ukuncoma Ukufundela ukuqondisisa Ukuzilungiselela isivivinyo. Buyekeza ukwakhiwa kwemisho nezimiso zolimi ezifundiwe Isib. ukulalela iculo/inkondlo/isigaba Isib. umbhalo okhethwe endikimbeni Gcizelela inqubo yokubhala izinhlobo esichazayo esibhalwe abafundi enemibuzo yokuqondisisa ezihlukene zemibhalo njenge Ukulungisa uhlelo lolimi kokubhalwe kumjikelezo ongaphambili. ezophendulwa. nkulumompendulwano, izigaba abafundi. 7&8 ezichazayo/ezilandisayo Ukukhuluma okungalungiselelwe Ulwazimagama olususelwe engqikithini Isib. ukugxilisa imibuzo kanye nemisho eyenziwe ngokukhuluma. 9 & 10 Isivivinyo sokuphela konyaka 47 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi – 4 Umsebenzi we – 10 48 Izivivinyo zokuphela konyaka Iphepha loku – 1: okukhulunywayo nokulalelwayo Iphepha lesi – 2: ulimi olususelwa engqikithini, imibhalo yobuciko nokubhala *Imaki lonyaka eliqongelelwe ekukhulumeni, laleleni nasekufundeni. Imaki eligcinayo/nqumayo kumele lifake okungenani umsebenzi owodwa wokukhuluma okulungiselelwe, umsebenzi owodwa wokulalela kanye nomsebenzi owodwa wokufunda kuzwakale okulungiselelwe. ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
3.6.2 IBANGA Lesi-8 IBANGA LESI-8 ITHEMU YOKU – 1 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalelela ukuxhumana kanye Ukufundela ukuqondisisa: Umbhalo omfishane odlulisa Izakhiwo zemisho nenkulumo- mpendulwano: umyalezo; Ulwazi (Umenzi/inhloko – isenzo - umenziwa, Isib. Ukulalela inkulumo-mpendulwano Fundisa izindlela zokugcwalisa phakathi kwabantu ababili. Isib. Ukufunda inkulumo- mpendulwano amafomu. Imishwana eyejwayelekile phakathi kwabantu ababili bese yokuxhumana, Ukukhuluma okungalungiselelwe uphendula eminye yemibuzo Isib. gcwalisa ifomu ngolwazi oluphuma kanye nomsebenzi wamaqembu: eyisisekelo sokuqondisisa. kumsebenzi wokulalela. Amagama okubuza imibuzo, Abafundi bakhomba imibuzo Sebenzisa isichazamazwi ukubheka Ufaka imininingwane emisha Ukuveza imizwa (amagama kanye nezimpendulo kwinkulumo- amagama amasha. kwisichazamazwi azakhele sona asetshenziswa ukuveza imizwa), mpendulwano bese bezijwayeza zona ngokubhala amabizo nezenzo. Ukusetshenziswa kwenkathi yamanje , ngababili. Ulwazimagama olususelwa embhalweni ofundiwe, 1&2 Isabizwana zoqobo, Ukuvuma/ukuphika, Izivumelwano, Upelomagama, Izimpawu zokuloba, Ubunye/ubuningi; Amabizo kanye nezenzo. Ukusetshenziswa kwesichazamazwi sokuzakhela 49 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) 50 Ukulalelela ukuncoma; Imibhalo yobuciko 1: Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Izakhiwo zemisho (Umenzi/inhloko – isenzo - umenziwa, Ukulalela umlolozelo/iculo/inkondlo. Isib. Funda imvumelwano/izinkondlo/ Buyekeza izimpawu zenkulumo- amaculo ukuqondisisa nokuthokozela mpendulwano/isigaba esichazayo/ Imishwana eyejwayelekile Ukukhuluma okungalungiselelwe esilandisayo. yokuxhumana, nomsebenzi wamaqembu: Phendula imibuzo ejwayelekile kumbhalo ongenhla. Bhala inkulumo-mpendulwano/isigaba Amagama okubuza imibuzo, Isib. faka ekhanda umlolozelo/iculo esichazayo/esilandisayo ngolwazi bese ukwethula emaqenjini noma Sebenzisa isichazamazwi sezilimi olunikeziwe isib. imininingwane Ukuveza imizwa (amagama kwabangababili. ezimbili ukubheka amagama amasha. yabalingiswa ababili. asetshenziswa ukuveza imizwa), Abafundi basebenza ukuphimisa, (kungahlolwa) Ukusetshenziswa kwenkathi yamanje , iphimbo, isigqi njll. Yethula izigaba zenqubo yokubhala: Ulwazimagama olususelwa embhalweni ofundiwe, • Ukuhlela 3&4 Isabizwana zoqobo, • Ukubhala izinhlaka zokuqala Ukuvuma/ukuphika, • Ukubuyekeza Izivumelwano, • Ukufundisisa ukuze ucacise Upelomagama, • Ukulungisa amaphutha kanye Izimpawu zokuloba, nokwethula Ubunye/ubuningi; Ufaka imininingwane emisha kwisichazamazwi azakhele sona Ukulungisa uhlelo lolimi emibhalweni yabafundi/ukugcwalisa ifomu. Ukusetshenziswa kwesichazamazwi sokuzakhela ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalelela ukuthola ulwazi kanye Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Imibhalo emifishane edlulisa Yethula ulwazimagama olusha: imizwa. nokuxhumana: lamagama nemisho: umyalezo/imibhalo yokuziqambela: Ukusebenzisa amabizo qho Isib. abafundi balalela okulalelwayo Isib. Funda imisho ehambelana Isib. abafundi baqedela noma uthisha echaza imizwa yabantu nomuzwa kanye nomunyu. inkulumompendulwano ngokugcwalisa Upelomagama kanye nezimpawu abehlukene. izingxenye ezisilele zokuloba Sebenzisa isichazamazwi sezilimi Abafundi bayalalela bazame ezimbili ezihlukene ukubheka amagama Gxila ekusebenziseni ulimi kanye Ukuvuma beqondanisa incazelo nesethi amasha. nolwazimagama olusha olufundiwe ukuphika yezithombe ekhombisa imizwa njengokuveza imizwa. ehlukene (-dabukile, jabulile, matasitasi Ukulungisa uhlelo lolimi embhalweni 5&6 njll.) Gcizelela izimpawu wabafundi/inkulumompendulwano/ zenkulumompendulwano. isigaba esichazayo/esilandisayo. (kungahlolwa) Ufaka imininingwane emisha Ukukhuluma okungalungiselelwe kwisichazamazwi azakhele sona kanye nomsebenzi wamaqembu: Abafundi basebenzisa izithombe ukubuzana ukuthi omunye uzizwa kanjani.Abafundi baphendula ngolwazimagama olusha Ukuzilolongela ukuveza imizwa. Ukulalelela ukuncoma: Ukufunda ngokuqaphelisisa Umbalo wokuziqambela Izimpawu zokuloba kwemibhalo ebonakalayo. Abafundi balalela iculo/inkondlo noma Fundisa izimpawu zesigaba esichazayo Upelomagama umlolozelo okusekelwe kwindikimba Yethula izimpawu zombhalo noma esilandisayo. entsha.Ulwazimagama olusha obonakalayo. Amagama abuzayo luyethulwa. Isib. Abafundi babhala isigaba esincike Isib. isithombe/ikhathuni okuhambisana embhalweni obonwayo. Izihlanganiso Ukukhuluma okungalungiselelwe nombhalo obhaliwe. Inkathi yamanje evumayo nephikayo kanye nomsebenzi wamaqembu: Inqubo yokubhala: Phendula imibuzo yokuqondisisa Ulwazimagama olusebenza engqikithini Abafundi bafunda kuzwakale amagama kwikhathuni/isithombe. • Ukuhlela amasha bese bezijwayeza wona • Ukubhala izinhlaka zokuqala nomlingane wakhe. (kungahlolwa) 7&8 Sebenzisa isichazamazwi sezilimi • Ukubuyekeza Ukulalelela ukuthola ulwazi oluthile: ezimbili ezihlukene ukubheka amagama • Ukufundisisa ukuze ucacise Abafundi balalela isahluko ukuthola amasha. ulwazi oluthile isib. balalela amagama • Ukulungisa amaphutha kanye akhomba indawo ethile. nokwethula Ukukhuluma okungalungiselelwe Bhala amagama amasha asemishweni/ kanye nomsebenzi wamaqembu: qondanisa imisho nezinto Abafundi baphendula imibuzo ethi ezibonakalayo ezivuselelayo/bhala “kuphi”esekelwe ekulaleleni isahluko. isihloko/bhala amagama ezithombeni/ 51 gcwalisa isichazamazwi ozenzele sona. (kungahlolwa) ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) 52 Ukulalelela ukuncoma/ukuthola Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Ukudlulisa umyalezo: Umsebenzi othathelwe embhalweni ulwazi oluthile: ngenhloso yokuqondisisa ezingeni obuqedelwa abafundi ngokubhala lesigaba: Isib. umsebenzi obhaliwe oncike izigaba neminye imisebenzi Isib. ulalela izigaba zokuziqambela endikimbeni esetshenziswayo edinga ngababili kanye nekilasi lonke. Isib. abafundi bafunda izigaba abafundi basebenzise ulwazimagama Ukubuyekeza ukusetshenziswa kolimi zabo/umbhalo onezezelwe oncike nohlelo lolimi olwenziwe ngethemu. okwenziwe kanye nolwazimagama. 9 & 10 Ukukhuluma okulungiselelwe endikimbeni ekhethiwe. nokwethula: Ufaka imininingwane emisha kwisichazamazwi azakhele sona Isib. abafundi bafunda kuzwakale izigaba zabo. (kungahlolwa) Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yoku – 1 Umsebenzi woku-1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3 Okukhunywayo nokulalelwayo: ukulalela isifundo Ukubhala: ukuziqambela izigaba (ezilandisayo/ezichazayo) Ukuhlola koku-1: ukuqondisisa kanye nolimi sokuqondisisa/ukukhuluma okulungiselelwe/ukufunda kuzwakale okulungiselelwe. Umbhalo odlulisa umyalezo (omfishane/omude) ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA LESI-8 ITHEMU YESI -2 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalelela ukuncoma Umbhalo wobuciko: Imibhalo emifishane edlulisa izimpawu zokuloba umyalezo: Isib. ukulalela indaba elula emfishane/ Ukufunda indaba elula emfishane/ indlela yamandla inganekwane inganekwane. Ukubhalela inhloso ethile. izihlanganiso ezijwayelekile Ukukhuluma okungalungiselelwe Yethula izimpawu eziyisisekelo zendaba Isib. Ukuphinda uxoxe indaba kanye nomsebenzi wamaqembu: emfishane/inganekwane. usebenzisa imifanekiso evuselelayo. inkathi yamanje evumayo nephikayo Abafundi baphendula indaba Inqubo yokubhala: Ulwazimagama olusebenza engqikithini • Ngaphambi kokufunda yezithombe ngokukhuluma/imibuzo Upelomagama ehambelana nokulalela.Abafundi • Ukufunda • Ukuhlela bangazijwayeza ukufunda kuzwakale. izivumelwano 1&2 • emuva kokufunda • Ukubhala izinhlaka zokuqala Phedula imibuzo ngendaba. • Ukubuyekeza (kungahlolwa) • Ukufundisisa ukuze ucacise Ukufunda okunezezelwe • Ukulungisa amaphutha kanye (enye indaba emfishane abafundi nokwethula bafunde ngokuzimela) (kungahlolwa) Ufaka imininingwane emisha kwisichazamazwi azakhele sona Ukulalelela ukuthola ulwazi oluthile: Ukufunda ngokuqaphelisisa Umbhalo omfishane odlulisa Umsebenzi othathelwe embhalweni/ kwemibhalo ebonakalayo: umyalezo: nakuloko obekukade kuphindwa Ukulalela ulwazimagama olusha kanye kushiwo abafundi nokulalela umbhalo ukuthola ulwazi Abafundi bafunda umbhalo Abafundi bethulwa kuzimpawu oluthile. obonakalayo isib. ithebula lezikhathi, zemibhalo emifishane edlulisa izimpawu zokuloba bese bephendula imibuzo. umyalezo. Isib. uhlelo lwesonto/idayari yomuntu – indlela yamandla indikimba yesikole. (kungahlolwa) Isib. abafundi bangabhala idayari/uhla olunemisebenzi elungiselelwe isonto Amagama abuzayo 3&4 Ukukhuluma okungalungiselelwe elizayo. Kungasetshenziswa inkathi kanye nomsebenzi wamaqembu: Amaganma asho isikhathi sesenzeko yamanje noma inkathi ezayo. njengokuthi nini, ngasikhathisini, Abafundi baphendula ngokukhuluma (kungahlolwa) ngaluphi usuku njll. imibuzo encike esigabeni esilalelwayo kanye nemibuzo ehlobene nabo. Inkathi yamanje Inkathi ezayo Ulwazimagama olusebenza engqikithini 53 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) 54 Ukulalelela ukuthola ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Ukudlulisa umyalezo: Ukuveza okuthandayo nongakuthandi lemisho nelesigaba: okuqondene nengqikithi. Ukulalela isifundo sokuqondisisa Isib. umsebenzi obhalwayo oncike Sebenzisa izinto ezibonakalayo endikimbeni yamanje edinga ukuthi Umsebenzi othathelwe emsebenzini (kungahlolwa) ezivuselelayo/isigaba ngenkathi abafundi basebenzise ulwazimagama wabafundi wokubhala idayari/uhla Ukukhuluma nokwethula kufundwa indikimba entsha. Phendula olusha nohlelo lolimi olwenziwe-isikole imibuzo encike esigabeni. kanye nenkathi ezayo.(kudidiyele uhlelo Inkathi yamanje/ezayo 5&6 okulungiselelwe: lolimi kanye nokubhala) Amagama asetshenziswa esikhathini Inkulumo elungiselelwe. Abafundi (kungahlolwa) (kungahlolwa) sanamuhla bakhuluma ngabazokwenza ngesonto elizayo. Ufaka imininingwane emisha Amagama abuzayo kwisichazamazwi azakhele sona Ulwazimagama olusebenza engqikithini Ukulalelela ukuncoma/ulwazi Ukufundela ukuqondisisa: Ukuqamba/ukusungula: Amagama asho ukuthi into ikuphi oluthile/ukuxhumana: (ondaweni) njengokuthi phakathi Isib. Funda inkulumo mpendulwano Abafundi babhala isigaba esichazayo kwezinto, phakathi entweni, Isib. abafundi balalela iculo elethula esekelwe kwindikimba yamanje kanye esincike embhalweni obonwayo isib. kwesokunxele, kwesokudla, ngemumva ulwazimagama olusha/dlala umdlalo nomqondo wohlelo lolimi olusha. isithombe/umfanekiso. njll. ngokulalela bese benza ngokomyalelo Phendula imibuzo yokuqondisisa. okufaka ondaweni. Inqubo yokubhala: Amagama abuzayo (kungahlolwa). Ukukhuluma okungalungiselelwe • Ukuhlela Ubuningi kanye nomsebenzi wamaqembu: Sebenzisa isichazamazwi sezilimi ezimbili ezihlukene ukubheka amagama • Ukubhala izinhlaka zokuqala Izimpawu zokuloba Phendula ngokukhuluma imibuzo amasha. • Ukubuyekeza ehambisana nezinto ezibonakalayo. Ulwazimagama olusebenza engqikithini 7&8 Umsebenzi abawenza ngababili kanye • Ukufundisisa ukuze ucacise nekilasi lonke. • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula (kungahlolwa) Ukubuyekeza – ukubhala imisho kufakwa ulwazimagama olusha kanye nohlelo lolimi. (kuhlanganise uhlelo lolimi kanye nokubhala) ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA 9 & 10 Izivivinyo zaphakathi nonyaka
Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi – 2 Umsebenzi wesi-4: Ukulalela nokukhuluma Umsebenzi wesi-5: Ukubhala onkwethula Umsebenzi wesi-6: Isivivinyo saphakathi nonyaka Okukhulunywayo nokulalelwayo: ukuqondisisa/ imibhalo yobuciko:imibuzo esuselwe enqikithini isivivinyo saphakathi nonyaka: ukuqondisisa, ulimi,imibhalo inkulumo ehlelekile/elungiselelwe/ukufunda kakhulu yobuciko nokubhala okulungiselelwe 55 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI-8 ITHEMU YESI – 3 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi 56 Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalelela ukuncoma: Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Imibhalo emide edlulisa umyalezo: Isenzo esisabizo (isib. ukuhleka) ngenhloso yokuqondisisa ezingeni Ulalela amagama amasha nemisindo Xoxa ngezimpawu Izimpawu zokuloba lesigaba. ehambisana nendikimba entsha isib. zenkulumompendulwano. Ukuveza okuthandayo nongakuthandi ukudla. Isib. Funda umbhalo endikimbeni ethile Abafundi babhala inkulumompendlwano bese uphendula imibuzo yokuqondisisa. Upelomagama Ukukhuluma okungalungiselelwe besebenzisa ulwazimagama olusha emaqenjini: (Ungahlola) kanye nohlelo lolimi. Amagama adidayo Ukuzijwayeza amagama amasha bese Sebenzisa isichazamazwi sezilimi Gxila kuloku okulandelayo Ulwazimagama olusebenza engqikithini usebenzisa imisho elula ukuchaza ezimbili Inqubo yokubhala: imifanekiso ehambisana nendikimba entsha.Gxila ekuphimiseni kanye • Ukuhlela 1&2 nephimbo. • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula (Ungahlola) Ufaka imininingwane emisha kwisichazamazwi azakhele sona Ukulalelela ukuncoma: Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Imibhalo emifishane edlulisa Umsebenzi othathelwe ngenhloso yokuqondisisa ezingeni umyalezo: emsebenzini wabafundi wokubhala Isib. Ukulalela inkulumo mpendulwano lemisho kanye nesigaba. inkulumompendulwano efundwa ontanga. Yethula bese uxoxa ngezimpawu Ukufunda imiyalelo ethile ehambelana zokubhala imibhalo emifishane edlulisa Amagama asho ukulandelana kwezinto, Ukukhuluma okulungiselelwe kanye nendikimba entsha isib. usenza kanjani umyalezo ngenhloso ethile. Okokuqala, okwesibili, okokugcina, nokwethula: isidlo noma isiphuzo esithize. emuva kwaloko, kwase njll. Bhala imiyalelo isib. ukwenza isidlo Isib. abafundi bafunda inkulumo- sakho osithandayo noma isiphuzo. Isenzo esisabizo mpendulwano kuzwakale. Gxila kuloku okulandelayo Izimpawu zokuloba (lomsebenzi ungahlolwa) ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Inqubo yokubhala: Upelomagama 3&4 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Ukuhlela Amagama ajwayele ukudida • Ukubhala izinhlaka zokuqala Ukusetshenziswa okufanele kwezivumelwano. • Ukubuyekeza Ulwazimagama olusebenza engqikithini • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula (Ungahlola)
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalelela ukuncoma: Ukufunda ngokuqaphelisisa imibhalo Imibhalo emifishane edlulisa Umsebenzi othathelwe emsebenzini ebonakalayo: umyalezo: wabafundi wokubhala ngenhloso ethile. Abafundi balalela izethulo zontanga. Isib. bakwenza kanjani ukudla Buka umbhalo obonakalayo oncike Bhala amagama emfanekisweni Isib. Amagama asho ukulandelana kwezinto, abakuthandayo. endikimbeni yamanje isib. Uhlelo indawo yokuphekela. Okokuqala, okwesibili, okokugcina, lokupheka kumabonakude (TV). emva kwaloko, kwase njll. Ukukhuluma okulungiselelwe kanye Bhala uhla lwezinto ezizothengelwa nokwethula: Phendula imibuzo emuva kokubukela. ukupheka isib. izinto zokubhaka Indlela yamandla ikhekhe. Abafundi bethula inkulumo Isenzo esisabizo elungiselelwe. Isib. ukunika imiyalelo Gxila kuloku okulandelayo yokuqeda umsebenzi othile. Izimpawu zokuloba Inqubo yokubhala: 5&6 (kungahlolwa) Upelomagama • Ukuhlela Amagama ajwayele ukudida • Ukubhala izinhlaka zokuqala Ukusetshenziswa okufanele • Ukubuyekeza kwezivumelwano. • Ukufundisisa ukuze ucacise Ulwazimagama olusebenza engqikithini • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula Ufaka imininingwane emisha kwisichazamazwi azakhele sona Ukulalelela ukuthola ulwazi/ Ukufundela ukuqondisisa ezingeni Ukudlulisa umyalezo: Izindlela zokwethula okuthile ukuncoma: lesigaba Gcwalisa ulwazi oluncike ekulaleleni Ukucela imvume Ukulalela inkulumo-mpendulwano. Isib. Isib. Funda isigaba esichazayo inkulumompendulwano. Isib. izinto umthengi kanye nomgcini sitolo. endikimbeni yamanje bese uphendula ezithengwe umthengi nentengo yazo. Amagama ayimibuzo anjengokuthi imibuzo. kuphi, unayo i... mangaki, kungakanani, Ukukhuluma okungalungiselelwe Bhala imisho/izihloko zomfanekiso njll. kanye nomsebenzi wamaqembu. (Ungahlola ukuqondisisa) oncike endikimbeni kanye nolimi oselufundiwe. Izenzo ezintsha namabizo Ukuphendula imibuzo ehambelana 7&8 nokulalela. izinombolo Insiza senzo Izifinyezo Upelomagama Ubuningi Ulwazimagama olusebenza engqikithini 57 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) 58 Ukulalelela ukuncoma Umbhalo wobuciko Ukuqamba: Umsebenzi othathelwe emsebenzini wabafundi wokubhala. Isib. Ukulalela ingxenye yoku/indaba Isib. Funda indaba/inkondlo/amaculo/ Isib. Bhala izihloko zendaba imfanekiso ephelele/izinkondlo/amaculo/umdlalo umdlalo omfishane/inovelemfishane encike endikimbeni kanye nolimi Ukugcizelela umsebenzi owenziwe omfishane/inovelemfishane. bese uphendula imibuzo yokuqondisisa. oselwenziwe ukugcizelela uhlelo lolimi kulethemu. (Ungahlola) olufundwe ngethemu. Ukukhuluma okungalungiselelwe Ulwazimagama olusebenza engqikithini kanye nomsebenzi wamaqembu (Ungahlola) 9 & 10 Isib. Ukuphendula ngokukhuluma/ ukuqagula ngesihloko/isithombe. Kanye Ukukhuluma okulungiselelwe kanye nokwethula: Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe. Isib. indaba/inkondlo/iculo njll. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi – 3 Umsebenzi wesi-7: ukukhuluma/ukulalela/ukufunda Umsebenzi wesi-8: ukubhala Umsebenzi wesi-9: ukuhlola kwesi-2 Okulalelwayo nokukhulunywayo: ukufunda kakhulu Ukuqamba: izigaba (ezilandisayo/ezichazayo)/imibhalo Isifundo sokuqondisisa KANYE/nomili okulungiselelwe/ukulalela isifundo sokuqondisisa/ edlulisa umyalezo (emide noma emifishane) inkulumo elungiselelwe NOMA Imibhalo yobuciko: imibuzo emifishane esuselwe engqikithini. ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
IBANGA ITHEMU LESI-8 ITHEMU – 4 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) Ukulalelela ukuqondisisa: Ukufunda ngokuqaphelisisa ezingeni Imibhalo emifishane edlulisa Izindlela zokwethula okuthile lamagama: umyalezo: Ukwethula ulwazimagama olusha Ukucela imvume endikimbeni ngemisindo ezwakalayo. Buka bese ufunda amagama amasha Zijwayeze ukubhala amagama amasha Isib. imisindo yezinhlobo ezihlukene endikimba. kwisichazamazwi ozenzele sona/ Indlela yamandla zezithuthi. amagama ashona phansi navundlayo/ Amagama abuzayo Kanye bhala izihloko zemifanekiso. Ukukhuluma okungalungiselelwe izihlanganiso Ukufunda imibhalo ngokuqaphelisisa Ukuphendula imibuzo emuva kokulalela ezingeni lemisho nesigaba: ubungako imisindo ezwakalayo isib. Izinhlobo zezithuthi. Funda inkulumo-mpendulwano Upelomagama 1&2 endikimbeni ekhethiwe isib. umuntu ofuna ukusuka ku-A aye ku-B Ubuningi esebenzisa uhlobo oluthile lwesithuthi. Izinfenyezo iziphawulo nezandiso Phendula imibuzo yokuqondisisa kwi Inkathi yamanje nkulumo-mpendulwano. Inkathi ezayo Izikhathi kanye nezinsuku zesonto Insiza senzo Ulwazimagama olusebenza engqikithini Ukulalelela ukuncoma: Ukufundela ukuqondisisa: Imibhalo yokuziqambela: Izimpawu zokuloba Ukulalela inkondlo/iculo/indaba encike Imibhalo yobuciko Abafundi babhala imibhalo Upelomagama endikimbeni. yokuziqambhela encike ezintweni Abafundi bangafunda izinkondlo ezibonakalayo ezivuselelayo isib. Inkathi yamanje nezayo Ukukhuluma okungalungiselelwe ezenezezelwe/imibhalo endikimbeni isigameko sasedolobheni kanye nomsebenzi wamaqembu: ekhethiwe. Evumayo nephikayo Gxila kuloku okulandelayo Amagama asho ondaweni Abafundi bafunda bese becula iculo Phendula imibuzo yokuqondisisa noma bahaye inkondlo. embhalweni. Inqubo yokubhala: Iziphawulo nezandiso 3&4 Gxila ekuphimiseni, isinqi, Bheka ulwazimagama olusha • Ukuhlela Ulwazimagama olusebenza engqikithini nokunyakazisa umzimba, kwisichazamazwi sezilimi ezimbili. nokusebenzisa amalunga omzimba • Ukubhala izinhlaka zokuqala ukuveza okuthile . • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa amaphutha kanye nokwethula 59 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Izakhiwo nezimiso zolimi Amasonto Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 Ihora eli-1 (okudidiyelwe nokucacile) 60 Ukulalelela ukuncoma: Ukufunda ngokuqondisisa imibhalo Imibhalo yokuziqambela: Ukulungisa uhlelo lolimi embhalweni ebonakalayo: wokuziqambela wabafundi. Abafundi balalela iziqeshana Abafundi babhala izihloko zendaba zokuziqambela ezifundwa ontanga. Abafundi bangabuka imibhalo ewumfanekiso. Ukwenza umsebenzi nezinxenye ebonakalayo bese beqondanisa imisho zohlelo lolimi oselenziwe. Ukukhuluma okulungiselelwe kwimibhalo ebonakalayo. Gxila kuloku okulandelayo nokwethula: Isichasiso Inqubo yokubhala: Abafundi bafunda imibhalo Imibala yokuziqambela elungiselelwe noma • Ukuhlela inkondlo. Ukwenza izicelo • Ukubhala izinhlaka zokuqala 5&6 Ubuningi inkathi yamanje • Ukubuyekeza Ukubuza imibuzo • Ukufundisisa ukuze ucacise Upelomagama • Ukulungisa amaphutha kanye Indlela ephikayo nokwethula Izabizwana zokukhomba Ongumnini Ulwazimagama olusebenza engqikithini Ukulalelela ukuthola ulwazi/ Ukufundela ukuqondisisa Imibhalo yobuciko nedlulisa Ukubuyekezwa kwezakhiwo nezimiso ukuxhumana: umyalezo: zolimi kanye nolwazimagama. Imibhalo ekhethiwe ukubuyekeza Ukubuyekeza ngengxoxo yezihloko amasu okuqondisisa. Buyekeza bese ugcizelela inqubo Ukulungisa uhlelo lolimi kumbhalo ezenziwe onyakeni. yokubhala izinhlobo ezihlukene wabafundi.ukubhala izihloko zendaba 7&8 Ukubuyekeza imibhalo yobuciko. zemibhalo njenge nkulumompikiswano, zezithombe. Ukukhuluma okungalungiselelwe izigaba ezichazayo/ezilandisayo Abafundi baphendula imibuzo encike kanye nemibhalo emifishane edlulisa emsebenzini owenziwe. umyalezo. 9 & 10 Isivivinyo sokuphela konyaka Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi – 4 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA Umsebenzi we - 10: Isivivinyo sokuphela konyaka Iphepha loku - 1: *Okukhulunywayo nokubhalwayo Iphepha lesi-2: Ulimi olususelwe engqikithini nemibhalo yobuciko, ukubhala *Imaki lonyaka eliqongelelwe ekukhulumeni, laleleni nasekufundeni.imaki eligcinayo/nqumayo kumele lifake okungenani umsebenzi owodwa wokukhuluma okulungiselelwe, umsebenzi owodwa wokulalela kanye nomsebenzi owodwa wokufunda kakhulu okulungiselelwe.
3.6.3 Ibanga lesi-9 IBANGA LESI- 9 ITHEMU YOKU-1 Izakhiwo nezimiso zolimi Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela) Ihora Ihora Ihora Ihora Ukulalelela ukubamba iqhaza kanye Ukufundela ukuqondisisa: Ulwazi, Umbhalo wokuziqambela/umbhalo Isakhiwo somusho (inhloko/umenzi – nenkulumompenulwano: isib. ukuchaza umuntu/isithombe omude odlulisa umyalezo: isenzo - umenziwa), somuntu Abafundi ngababili/nekilasi lonke: Isigaba/inkulumo-mpendulwano Ukusetshenziswa kwenkathi yamanje Abafundi bayethulana besebenzisa Isib. Bhala isigaba esichazayo/ Ulwazimagama olutholakale ulwazi abalunikeziwe, isib. Ubuzwe, inkulumompendulwano kobekweziwa igama, ibanga kanye nendawo odabuka kuyo Ukunikeza ulwazi ngendlela elandelana kahle Ukukhuluma nokwethula okuhlelekile Gxila kulokhu okulandelayo: 1&2 Ukufunda okulungiselelwe Inqubo yokubhala • Ukuhlela • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa a imephu hutha • Ukwethula Ukulalelela ukuncoma Umbhalo wobuciko woku-1: Umbhalo wokuziqambela: Ukwethula izenzo ezintsha Ukukhuluma okungalungiselelwe Isib. Ukufunda imvumelwano Bhala isigaba esisha umsebenzi othathelwe embhalweni kanye nomsebenzi weqembu yezinkondlo/yamaculo ngenhloso wabafundi wokubuyekeza yokuqondisisa kanye nokuncoma Yethula nqubo yokubhala ukusetshenziswa kolimi Isib. Ukusho ngokuphindelela inkondlo/ iculo bese ishiwo eqenjini ngalinye Ukuxoxa ngombhalo • Ukuhlela ulwazimagama olutholakala engqikithini 3&4 • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa a imephu hutha • Ukwethula 61 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso zolimi Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela) 62 Ihora Ihora Ihora Ihora Ukulalelela ukuthola ukuthola ulwazi Ukufundela ukuqonda ezingeni Imibhalo emifushane edlulisa amabizo kanye nokuqondisisa: lamagama kanye nemisho: imiyalezo/umbhalo wokuziqambela: izenzo Ukukhuluma okungalungiselelwe Isib. Qala qala indikimba entsha: Isib. Ukugcwalissa ifomu ulandela kanye nomsebenzi weqembu: imiyalelo elalelwayo ulwazimagama olutholakala engqikithini Funda umbhalo: “Ikhaya lami” Ukufundisa izimpawu zokulalelela Isib. Ukubhala isigaba sendaba ukuthola ulwazi elandisayo esimayelana nekhaya lomfundi Isib. Ulwazi okumele lugcwaliswe efomini: Inqubo yokubhala 5&6 Inani lamakamelo okulalela • Ukuhlela Ingadi • Ukubhala izinhlaka zokuqala Ikhishi • Ukubuyekeza Ikamelo lokugeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa a imephu hutha • Ukwethula Ukulalelela ukuxhumana nolwazi Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Umbhalo omfushane odlulisa Izimpawu zokuloba, ukubuzwa obukwayo: umyalezo: kwemibuzo, inkulumo ngqo Ukukhulumela inhloso ekhethekile/ ukukhuluma okungahlelekile Ukwethula izimpawu zemibhalo Isib. Ukufundisa izimpawu umsebenzi othathelwe embhalweni ebukwayo zenkulumompendulwano/zenkulumo wabafundi wokubuyekeza Isib. isithombe sendlu njengoba elungiselelwe ukusetshenziswa kolimi sisetshenzisiwe ekufundeni: Isib. Isithombe sekhaya nombhalo Bhala inkulumompendulwano/ ulwazimagama olutholakala engqikithini Ukubuza imibuzo ngesithombe nokuphendula imibuzo inkulumo elungiselelwe Inqubo yokubhala 7&8 • Ukuhlela • Ukubhala izinhlaka zokuqala ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 • Ukubuyekeza ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa a imephu hutha • Ukwethula
Izakhiwo nezimiso zolimi Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela) Ihora Ihora Ihora Ihora Ukulalelela ukuncoma/ulwazi Ukufundela ukuqonda: Ukuqamba/ukudlulisa umyalezo: izenzo, izichasiso namabizo – olukhethekile: okubuyekezwa ngokuhlanganisa Isib. Ukufunda isigaba Isib. Ukubhala umusho/ ukufunda nokubhala Isib. ukulalela ngokuqondisisa Ukubukela kanye nokuxoxa ngemibhalo ukubhala amagama esithombeni ukuhumusha imisho ukusebenzisa Ukukhuluma okulungiselelwe ebukwayo, isib. isithombe ukwakheka kolimi okufundisiwe nokwethula: ukunikeza incazelo yezenzo, izichasiso, isib. Inkulumompendulwano nenkulumo namabizo asetshenziswa 9 & 10 elungiselelwe ukugxilisa okufundiwe ngokudlule ngokwakheka kolimi. umsebenzi othathelwe embhalweni wabafundi wokubuyekeza ukusetshenziswa kolimi ulwazimagama olutholakala engqikithini Amathaskhi okuhlola okumiselwe imigomo – Ithemu yoku-1 Ithaskhi yoku-1: Ukulalela noma ukukhuluma Umsebenzi wesi-2: Ukubhala Umsebenzi wesi-3: Isivivinyo soku- 1 Ama-orali: Ukulalelela ukuqonda/Inkulumo elungiselelwe/ Ukuziqambela: Isigaba esilandisayo/esichazayo Isifundo sokuqondisisa nolimi ukufunda kakhu okulungiselelwe Ukwedlulisa umyalezo: Umbhalo omfushane noma omude 63 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI- 9 ITHEMU YESI-2 Izakhiwo nezimiso zolimi 64 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela) Ihora Ihora Ihora Ihora Ukulalelela ulwazi olukhethekile Ukufundela ukuqonda ezingeni Imibhalo emifushane edlulisa Izimpawu zokuloba lemisho: imiyalezo: isib. ukulalela imyalelo/izinkomba Indlela yamandla ezinikezwayo Ukufunda izibonelo zemiyalelo noma Inqubo yokubhala zezinkombandlela Izihlanganiso ezijwayelekile Ukukhulumela inhloso ekhethekile/ • Ukuhlela ukukhuluma okuhlelekile nokwethula Izihlanganiso ezilandelanisa ingxoxo/ (ukufunda kuzwakale okuhlelekile) • Ukubhala izinhlaka zokuqala izigaba ezikhombisa imbangela (isib. ngoba, kanjalo-ke, ngakho- 1&2 isib. ukunikeza imiyalelo noma • Ukubuyekeza ke) nesikhathi (isib. kwabe/kwase, izinkomba (kusukwa kanjani ku-A ukuya kwalendela, ngemuva kwa...) • Ukufundisisa ukuze ucacise ku-B) ngamaqembu/ngayedwana Ukuphika ukufunda kuzwakale -okulungiselelwe • Ukulungisa a imephu hutha izibonelo zemiyalelo nezinkomba ulwazimagama olutholakala engqikithini • Ukwethula Isib. Ukubhala inkombandlela noma imiyalelo ukulalelela ukuthola ulwazi Ukufundela ukuqonda ezingeni Imibhalo emifushane edlulisa umsebenzi othathelwe embhalweni olukhethekileisb. ukulalela lamagama kanye nemisho: imiyalelo: wabafundi wokubuyekeza izinkomba/umyalelo yesifundo ukusetshenziswa kolimi sokuqondisisa/inkulumo Ukufundela ukubona kanye nokuxoxa Isib. Ukubhalela inhloso ethile eluniselelwe ngokusetshenziswa kwendlela izimpawu zokuloba, ephoqayo Inqubo yokubhala inkulumo Ukukhuluma nokwethula elungiselelwe. Indlela yamandla okuhlelekile: Inqubo yokubhala Izihlanganiso ezijwayelekile xoxa ngezimpawuzenkulumo • Ukuhlela Izihlanganiso ezilandelanisa ingxoxo/ elungiselelwe izigaba ezikhombisa imbangela 3&4 • Ukubhala izinhlaka zokuqala (isib. ngoba, kanjalo-ke, ngakho- inkulumo eluniselelwe • Ukubuyekeza ke) nesikhathi (isib. kwabe/kwase, Isib. ukunikeza inkomba/ukwenza kwalendela, ngemuva kwa...) okuthile (umyalelo) • Ukufundisisa ukuze ucacise ukuphika ukulalela izinkomba • Ukulungisa a imephu hutha ulwazimagama olutholakala engqikithini ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 • Ukwethula ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA Inkulumo elungiselelwe (yokuzithuthukisa)
Izakhiwo nezimiso zolimi Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela) Ihora Ihora Ihora Ihora Ukulalelela ukuthola ulwazi: Ukufundela ukuqonda ezingeni Ukudlulisa imiyalezo: Ibinzana lamagama nokwakheka Ukulalela ngokuqondisisa lemisho kanye nezigaba: kwemisho nezimiso Isib. Ukufaka amagama embikweni Ukukhuluma okungalungiselelwe Ukufunda kanye nokuhlaziya izimpawu, wesimo sezulu/isimboli yesimo sezulu/ Inkathi yamanje/ezayo isib. amakhathuni, imephu yesimo izithombe Ukukhuluma okungalungiselelwe: Isib. sezulu/umbiko ngesimo sezulu/ Izenzo ezintsha isimo sezulu inkondlo/iculo 5&6 izisho umsebenzi othathelwe embhalweni wabafundi wokubuyekeza ukusetshenziswa kolimi ulwazimagama olutholakala engqikithini Ukukhuluma nokwethula Ukufundela ukuqonda: Ukudlulisa imiyalezo: Ukubona nokugxilisa izakhiwo nezimiso okuhlelekile: zolunye ulimi. Ukufundwa kombiko wesimo sezulu Isib. Ukubhala umbiko ngesimo sezulu/ Isib. ngontanga/ inkulumo Ubuningi ukulingisa/umbiko ngesimo sezulu inkulumompikiswano Inqubo yokubhala Izifinyezo ukulalelela ukuncoma: • Ukuhlela umsebenzi othathelwe embhalweni wabafundi wokubuyekeza 7&8 isib. ukulalela umbiko wesimo sezulu/ • Ukubhala izinhlaka zokuqala ukusetshenziswa kolimi ukulingisa • Ukubuyekeza ulwazimagama olutholakala engqikithini • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa a imephu hutha • Ukwethula 9 & 10 Izivivinyo zaphakathi nonyaka Amathaskhi okuhlola okumiselwe imigomo – Ithemu yesi-2 Umsebenzi wesi- 4 Umsebenzi wesi- 5 Umsebenzi wesi- 6 okukhulunywayo nokulalelwayo: ukulalela isifundo Imibhalo yobuciko: imibuzo esuselwa engqikithini Izivivinyo zaphakathi nonyaka: Isifundo sokuqondisisa, sokuqondisisa/ukufunda kakhulu kuzwakale umbhalo wobuciko; ukubhala okulungiselelwe 65 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI- 9 ITHEMU YES-3 Izakhiwo nezimiso zolimi 66 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela) Ihora Ihora Ihora Ihora Ukulalelela ukuncoma Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Imibhalo emide edlulisa imiyalezo: Ukulandelana kwamagama obukwayo: Isib. ukulalela umsindo ohambisana Ukwethula kanye nokuxoxa Isichasiso nezandiso nendikimba isib. ipulazi Isib. Ukufunda umbhalo ongendikimba ngezimpawu zokubhala incwadi ethile bese kuphendulwa imibuzo ethile yobungani/isigaba sendaba elandisayo/ iziqhathaniso Ukukhuluma nokwethula okuhlelekile ngesifundo sokuqondisisa sendaba elandisayo izimpawu zokuloba Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe okugxile ekugelezeni, ukuphimisa echazayo, isib. Mhla ngivakashele izivumelwano amagama nokuphuma kwephimbo isib. epulazini izivumelwano zesichasiso/isenzo umbhalo ngendikimba inhloko Inqubo yokubhala 1&2 inkathi yamanje/inkathi yamanje/edlule/ • Ukuhlela nezayo • Ukubhala izinhlaka zokuqala isibingelelo sencwadi yobungani • Ukubuyekeza ulwazimagama • Ukufundisisa ukuze ucacise olutholakala engqikithini • Ukulungisa a imephu hutha • Ukwethula Ukulalelela ukuxhumana: Ukufundela ukuqonda: Umbhalo omude odlulisa umlayezo Ukulandana kwamagama (kuyaqhubeka) Isib. ukulalela imibuzo ohambisana Ukufunda umbhalo wobuciko ngenhloso Isichasiso nezandiso nezinto ezibonakalayo ezivuselela yokuthola ulwazi kanye nokuqondisisa Ukwethula kanye nokuxoxa imizwa (isithombe sepulazi) ngezimpawu zencwadi yobungani/ iziqhathaniso Noma isigaba sendaba elandisayo/echasisayo Ukukhuluma okungahlelekile izimpawu zokuloba nomsebenzi weqembu: Isibonelo sencwadi yobungani/isigaba Ukubhala incwadi yobungani/isigaba izivumelwano sendaba elandisayo/esichazyo, isib. isib. ukuphendula imibuzo Mhla ngivakashele epulazini izivumelwano zesichasiso/isenzo ebuzwa ngomlomo ehambisana inhloko 3&4 nokubonakalayo okukhuthaza imizwa Inqubo yokubhala inkathi yamanje/inkathi yamanje/edlule/ ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 • Ukuhlela nezayo ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA • Ukubhala izinhlaka zokuqala isibingelelo sencwadi yobungani • Ukubuyekeza ulwazimagama olutholakala engqikithini • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa a imephu hutha • Ukwethula
Izakhiwo nezimiso zolimi Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela) Ihora Ihora Ihora Ihora Ukulalelela ukuqondisisa Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Ukuqamba: umsebenzi othathelwe embhalweni obukwayo: wabafundi wokubuyekeza Isib. ukulalela imisindo ezungezile Ukubhala amagama esithombeni, isib. ukusetshenziswa kolimi Ukubukela isithombe esimayelana igaraji kanye nendikimba ekhethiwe, isib. igaraji izicelo Noma nokulalela inkulumompendulwano ukubuyekeza indlela yamandla Ukwedlulisa umlayezo: ngendikimba entsha isib. igaraji noma ukubuza imibuzo isitolo Ukugcwalisa ngolwazi olungekho kususelwa kunkulumompendulwano izenzo namabizo amasha Ukukhuluma okungahlelekile elalelwayo nomsebenzi weqembu: izinsizasenzo ezikhomba ukucela/ Kanye imvume Isib. ukusebenzisa ulwazimagama lwendikumba, ukukhuluma ngezinto Nokubhala isigaba sendaba echazayo Upelomagama 5&6 ezizwakala endaweni ezungezile mayelana nesithombe esibhekiswe nokwenza imisho esho okuthile endikimbeni ethile ulwazimagama olutholakala engqikithini Inqubo yokubhala • Ukuhlela • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa a imephu hutha • Ukwethula 67 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso zolimi Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela) 68 Ihora Ihora Ihora Ihora Ukulalelela ukuncoma Ukufundela ukuqonda ezingeni Ukuziqambela: umsebenzi othathelwe embhalweni lezigaba wabafundi wokubuyekeza Ukulalela ukulingisa kwabafundi Ukubhala imisho/nezihloko ezichaza ukusetshenziswa kolimi Isib. Abafundi bafunda izigaba indaba ngamazwi amafushane Ukukhuluma nokwethula okuhlelekile ezichazayo ezibhalwe emasontweni esithombeni kubhekiswe endikimbeni umsebenzi othathelwe embhalweni Ukulingisa okumayelana nendikimba endulela leli (befundela ukuzithokozisa) kanye nasolimini olwenziwe wabafundi wokubuyekeza isib. igaraji ukusetshenziswa kolimi Noma ukwenza izicelo Imibhalo yobuciko ukubuyekezwa kwendlela yamandla Isib. Ukufundela ukuzithokozisa, isib. izinkondlo/izindaba ezimfushane/ Ukubuza imibuzo 7&8 umdlalo/umdlalo omfushane/inoveli ana (inoveli emfishane) Izenzo ezintsha namabizo Izinombolo Izindlela zesenzo Izifinyezo Upelomagama ubuningi ulwazimagama olutholakala engqikithini Ukulalelela ukuncoma Imibhalo yobuciko Ukuziqambela: Ukugcizelela wonke umsebenzi wokusetshenziswa kolimi ngalethemu Isib. ukulalela ingxenye/ukuqedela Isib. Ukufundela ukuzithokozisa, isib. Ukubhala imisho/nezihloko ezichaza indaba/izinkondlo/amaculo/idrama izinkondlo/izindaba ezimfushane/ indaba ngamazwi amafushane ulwazimagama olutholakala engqikithini emfishane/inoveli emfishane umdlalo/umdlalo omfushane/inoveli esithombeni kubhekiswe endikimbeni ana (inoveli emfishane) kanye kanye nasolimini olwenziwe ngethemu Ukukhuluma nomsebenzi weqembu nokuphendula imibuzo yokuqondisisa yesithathu 9 & 10 isib. ukuphendula ngomlomo/ukuqagela ngesihloko/izithombe kanye ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Ukufunda kuzwakale ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA Ukusebenza nge/isib. ukuphimisa nokugeleza
Amathaskhi okuhlola okumiselwe imigomo – Ithemu yesi-3 Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi wesi-9 Ama-orali: Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe/ukulalela Ukubhala: Ukuziqambela: Izigaba ezilandisayo/ Isivivinyo sesi-2: ngokuqondisisa/inkulumo elungiselelwe ezichazayo Isifundo sokuqondisisa KANYE Ukwedlulisa imilayezo: Imibhalo emifushane noma emide nolimi Umbhalo wobuciko: Imibuzo emifushane esuselwa engqikithini 69 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
IBANGA LESI- 9 ITHEMU YESI-4 Izakhiwo nezimiso zolimi 70 Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela) Ihora Ihora Ihora Ihora Ukulalelela ukuqondisisa Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Ukuziqambela: Ukuphika obukwayo: Ukulalela inkulumompendulwano isib. Ukuzilolongela ukubuza imibuzo kanye Ukubuza imibuzo endikimbeni entsha – omunye ufaka Ukubuka kanye nokufunda izithombe/ nokuphendula imibuzo emayelana i-oda esitolo sokudlela Ukufunda nokubuka izithombe/uhla nezindikimba ezithile Ukucela imvume lwendikimba, isb. Izinhlobo zokudla Okuthandyo nongakuthandi Ukukhuluma okungahlelekile Ukubhala amagama ezithombeni Kanye ezisetshenzisiwe. izihlanganiso Ukuphendula imibuzo emva kokubuka nokufunda imibhalo ebonakalayo Ukufunda inkulumompendulwano Ukwedlulisa imiyalezo: izindlela zokukhuluma nabantu ekhethwe ezindikimbeni ezehlukene, isib. Okwenzeka esitolo Ukubhala inkulumompendulwano, isib. Izindlela zesenzo inkulumompendulwano emayelana Ukuphendula imibuzo yokuqondisisa nokwenzeka esitolo Okuveza ukuningi 1&2 emayalana nendikimba Izichasiso nezandiso Inqubo yokubhala • Ukuhlela Ongumnini Isabizwana sokukhomba • Ukubhala izinhlaka zokuqala Upelomagama Ubuningi • Ukubuyekeza izifinyezo • Ukufundisisa ukuze ucacise ulwazimagama olutholakala engqikithini • Ukulungisa a imephu hutha • Ukwethula ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
Izakhiwo nezimiso zolimi Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela) Ihora Ihora Ihora Ihora Ukulalelela ukuthola ulwazi Ukufundela ukuqonda Ukwedlulisa imilayezo: umsebenzi othathelwe embhalweni olukhethekile wabafundi wokubuyekeza Isib. Ukufundwa Ukubhala imilayezo, isib. ukusetshenziswa kolimi Isib. ukulalelela ukuqondisisa kwezinkulumompendulwano ezibhalwe inkulumompendulwano yabantu endikimbeni ekhethiwe ngomjikelezo ngabafundi abathathu esitolo – uweta kanye Ukuphika odlule. nabathengi ababili Noma Ukubuza imibuzo Ukukhuluma nokwethula okuhlelekile: Isib. Imibhalo ethile esuselwe Ukucela imvume endikimbeni ekhethiwe Isib. inkulumompendulwano/ukulingisa Okuthandyo nongakuthandi njengoba kubhaliwe kulomjikelezo izihlanganiso nakodlule. izindlela zokukhuluma nabantu 3&4 Izindlela zesenzo Okuveza ukuningi Izichasiso nezandiso Ongumnini Isabizwana sokukhomba Upelomagama Ubuningi izifinyezo ulwazimagama olutholakala engqikithini 71 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
Izakhiwo nezimiso zolimi Ukulalela nokukhuluma Ukufunda nokubukela Ukubhala nokwethula Amasonto (ngokudidiyela nangokuzimela) 72 Ihora Ihora Ihora Ihora Ukulalelela ukuthola ulwazi Ukufunda ngokuqaphelisisa umbhalo Ukuziqambela: Ukubuza imibuzo olukhethekile obukwayo: Isib. Ukubhala amagama esithombeni; zichasiso Isib. abafundi balalela ulwazimagama Abafundi babukela baphinde bafunde Ukuzilolongela ukubhala imisho ngokusebenzisa imibhalo ebonakalayo imibhalo, isib. Isithombe sabantu echazayo imibala – ukwethula indikimba entsha isib. abehlukene abagqoke izimpahla Ukucela imvume izingubo ezehlukene. Izimpahla zingahambisana Ukuzilolongela ukubuza imibuzo kanye nezithombe. nokuphendula, isib. Ugqokeni? Ibiza Upelomagama Ubuningi Ukukhuluma okungahlelekile malini le ngubo? Inkathi yamanje Ukuzijwayeza ukusho imibuzo Noma nezimpendulo isib. Ugqokeni? Ukuphika Isib. Ukubhala isigaba esichazayo Ibiza malini lengubo? ukuchaza ukuthi umuntu othile Isabizwana sokukhomba 5&6 ugqokeni/uthengeni Ongumnini Inqubo yokubhala ulwazimagama olutholakala engqikithini • Ukuhlela • Ukubhala izinhlaka zokuqala • Ukubuyekeza • Ukufundisisa ukuze ucacise • Ukulungisa a imephu hutha • Ukwethula Ukulalelela ukuncoma Ukufundela ukuqonda Amalungiselelo ezivivinyo zokuphela Ukubukeza ukwakhiwa kwemisho konyaka kanye nezimiso zolimi ezifundiwe Isib. ukulalela iculo/inkondlo/izigaba Isib. Ukuphendula imibuzo ngemibhalo ezichazayo ezibhalwe abafundi emayelana nendikimba esuselwa Ukugxilisa inqubo yokubhala imibhalo umsebenzi othathelwe embhalweni emjikelezweni odlule endikimbeni ezikhethiwe ehlukene enhlobonhlobo efana wabafundi wokubuyekeza 7&8 nenkulumo mpendulwano, isigaba ukusetshenziswa kolimi Ukukhuluma okungahlelekile esichazayo. ulwazimagama olutholakala engqikithini Isib. ukugxilisa imibuzo nemisho eyenziwe ngokukhuluma kulethemu ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA 9 & 10 Izivivinyo zokuphela konyaka
Amathaskhi okuhlola okumiselwe imigomo – Ithemu yesi-4 Ithaskhi ye-10: Izivivinyo zokuphela konyaka Iphepha loku-1: *Ama-orali Iphepha lesi-2: Ulimi engqikithini, imibhalo yobuciko kanye nokubhala *Amamaki ama-orali onyaka wonke okukhuluma, okulalela kanye nokufunda. Amamaki okugcina kumele ambandakanye okungenani ithaskhi yenkulumo elungiselelwe, ithaskhi yokulalela kanye nokufunda okulungiselelwe. 73 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 ISIGABA SESI - 4: UKUHLOLA ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA 4.1 ISINGENISO Ukuhlola inqubo ehleliwe eqhubekayo yokuhlonza, yokuqoqa, nokuhumusha ulwazi lokuthi abafundi basebenze kanjani.Kufaka izigaba ezine: ukwakha nokuqoqa ubufakazi bomphumela, ukulinganisa ngenhloso yokuhlola ubufakazi, ukubhala okutholakele kanye nokusetshenziswa kolwazi ukuqonda nokukwazi ukusiza ukuthuthuka komfundi ukuze kwenziwe ngcono inqubo yokufunda nokufundisa. Ukuhlola kumele kwenzeke ngazo zombili lezindlela, okuhlelekile (ukuhlola ukuze kufundwe) nokungahlelekile (ukuhlola kokufunda). Kukho kokubili lokhu kuhlola kubalulekile ukuthi abafundi baziswe njalo indlela abenze ngayo ekuhlolweni kwabo ukuze kukhule ubungcweti ekufundeni. Ukuhlolwa kwamakhono olimi kumele kudidiyelwe.ukuhlolwa kwesigaba sesifundo sokuqondisisa kufanele kuhlanganiswe nokusetshenziswa kolimi.ukuhlolwa kokubhala kumele kufake izihloko ngezinto ezenzeka ngempela empilweni. 4.2 UKUHLOLA OKUNGAHLELEKILE NOMA KWANSUKUZONKE Ukuhlolela ukufunda kunenjongo yokuqoqa ulwazi lokuphumelela kwabafundi olungasetshenziswa ekwenzeni ngcono ukufunda kwabo. Ukuhlola okungahlelekile kuwukubheka nsukuzonke inqubekelaphambili yabafundi. Lokhu kwenzeka ngokuthi, kubhekwe, kukhulunywe, ukubonakalisa ngokuxoxisana kukathisha nomfundi, Ukuxhumana kwasekilasini okungahlelekile, njll. Ukuhlola okungahlelekile kwenziwa kube lula ngangokuba uthisha uyakwazi ukumisa abafundi maphakathi nesifundo abheke abafundi noma axoxe nabo ngenqubekelaphambili yokufunda. Ukuhlola okungahlelekile kumele kusetshenziselwe ukubonisa abafundi indlela abenze ngayo nokwazisa indlela ukufundisa okumele kuhlelwe ngayo, kodwa akuphoqelekile ukuba kubhalwe phansi.akumele kubhekwe njengokuhlukile kunemisebenzi yokufunda eyenzeka ekilasini. Abafundi noma uthisha bangawumaka lomsebenzi wokuhlola. Ukuzihlola nokuhlolana kontanga kwenza abafundi bazibandakanye ekuhloleni. Lokhu kubalulekile ngoba kwenza abafundi bafunde babuye bazibheke ukusebenza kwabo. Imiphumela yokuhlola okungahlelekile kwansukuzonke ayibhalwa phansi ngokuhlelekile ngaphandle uma uthisha ezithandela yena.imiphumela yemisebenzi yokuhlola yansukuzonke akumele isetshenziselwe ukubheka ukuthi uyadlulela yini ebangeni elilandelayo nenhloso yokukhipha izitifikethi. 4.3 UKUHLOLA OKUHLELEKILE Yonke imisebenzi yokuhlola eyenza uhlelo lokuhlola okuhlelekile ngonyaka ithathwa njengokuhlola okuhlelekile. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile imakwa othisha babhale phansi ukuze kubonakale ukuthi umfundi uyaqhubekela yini ebangeni elilandelayo nenhloso yokukhipha izitifikethi.Yonke imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kumele imodareyithwe ukuqinisekisa ukuba sezingeni nokugcinwa kwemigomo efanele. Ukuhlola okuhlelekile kunikeza othisha amasu okubheka nokuhlola inqubekela phambili yabafundi ebangeni nasesifundweni esithile.izibonelo zokuhlola okuhlelekile kufaka ukuhlola, izivivinyo, imisebenzi eyenziwayo, amaprojethi, okwethulwa ngomlomo, okwenziwayo (njengokulingisa) njll. 74 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile kuyingxenye yohlelo lokuhlola okuhlelekile lonyaka wonke ebangeni ngalinye kanye nasesifundweni ngasinye. Lamathebula alandelayo anika izidingo zokuhlola okuhlelekile oLimini Lwesibili Lokwengeza: Amabanga 7 - 9 Ukuhlola okuhlelekile Maphakathi nonyaka Isivivinyo sokuphela konyaka 40% 60% Ukuhlola kwesikole (SBA) – Amaphepha esivivinyo sokuphela konyaka 40% 35% 25% • Izivivinyo ezi -2 Izivivinyo ezibhalwayo Imisebenzi yokuhlola okukhulunywayo nokulalelwayo: • Imisebenzi eyi -6 Iphepha loku - 1 (ihora eli -1½) – ulimi Iphepha lesi-2 olususelwa engqikithini, • Isivivinyo (phakathi nonyaka) Ukulalela ukubhala nemibhalo yobuciko Ukukhuluma okulungiselelwe, ukufunda kuzwakale okulungiselelwe Imisebenzi ekhulunywayo eyenziwe enyakeni yenza ukuhlola kwngaphakathi kokuphela konyaka. Izindlela zokuhlola ezisetshenzisiwe kumele zibe sezingeni elifanele leminyaka nokuthuthuka.ukwakhiwa kwalemisebenzi kumele kufake umqondo wesifundo kanye nezinhlobonhlobo zemisebenzi eyakhelwe ukufinyelela kwimpokophelo yesifundo. Ukuhlola okuhlelekile kumele kubhekelele amazinga abafundi okuhlakanipha ahlukahlukene njengoba kubonisiwe lapha ngezansi. 75
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Ithebula lesi-3 Amazing okusebenzisa Umsebenzi Iphesenti lomsebenzi umqondo Umqondo osobala Imibuzo eqondene nokutholakala kolwazi olusobala olutholakala (izinga loku- 1) embhalweni. • Gagula izinto/abantu/izindawo • khomba abantu Isabizwana sokukhomba • nika uhla lwamaphuzu/amagama • Chaza indawo/abantu/ • Kwakungubani umuntu ……? Ukulungisa kabusha • Wenzeni umuntu …..? Amazinga eloku- 1 nelesi-2: (Izinga 2) • Ukwenzeleni umuntu ……? 80% • Kwenzeke nini…..? • Kwenzeke kuphi ……? Imibuzo edinga ukuhlelwa kolwazi olubekwe ngokusobala emibhalweni. • imibono emibili esemqoka • Khomba umuntu/abantu…… • Chaza ngokwenzekile……. • Chaza isimo/inhlalo/abantu….. ukuhlolisisa Le mibuzo imayelana nezinqumo ez- Izinga lesi-3: (izinga lesi-3) ithinta ubugugu nokunohlonze. Lokhu 20% kufaka izinqumo mayelana nokuq- inisekisa ubukhona bento, iqiniso nombono, nokukholeka, ukukwazi ukucabanga nokuqonda, ukuphikisana, kanye nezinto ezifana nokuthandeka, nokwamukeleka kwezinqumo nezenzo nokwaziswayo emphakathini: • Uyavumelana nendlela yokuziphatha/ isitatimende somlingiswa? • Ngabe ukuziphatha/ukwenza izinto ngendlela enza ngayo umlingiswa ifanele yini/kwamukelekile kuwena? Nikeza isizathu sempendulo yakho. • Sola ukuziphatha komlingiswa. • Khetha amagama achaza isimo somuntu kahle … 76 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 4.4 UHLELO LOKUHLOLA Uhlelo lokuhlola lwakhelwe ukusabalalisa imisebenzi ehlelekile kuzona zonke izifundo esikoleni ngokwethemu 4.4.1 Okudingekayo ngamafuphi Lamathebula alandelayo aveza kafuphi izidingo zoHlelo lokuHlola lwethemu ngayinye yoLimi Lwesibili Lokwengeza: Ithebula- 4.1: Amabanga- 7 - 9 Uhlelo lokuhlola Isivivinyo Ukuhlola kwesikole (SBA) ngethemu per Term sokuphela konyaka Ithemu yoku-1: Ithemu yesi -2: Ithemu yesi -3: Ithemu yesi -4: Ukuhlola okubhalwayo Imisebenzi emi- 2 Ukuhlola okubhalwayo Isivivinyo Amabanga 7 - 9 oku-1 oku-1 esi- 1 sohlelo + lwangaphakathi + + Isivivinyo saphakathi esikoleni sokuphela Imisebenzi emi- 2 nonyaka esi -1 Imisebenzi emi- 2 konyaka Ibanga Isimo samaphepha esivivinyo Iphepha eli -1 Isivivinyo sohlelo lwangaphakathi Ulimi olususelwa engqikithini – isifundo esikoleni sokuphela sokuqondisisa, ulimi, konyaka esi -1 imibhalo yobuciko esinamaphepha ama nokubhala. – 2: Iphepha loku -1: 7-9 okukhulunywayo nokulalelwayo Iphepha lesi-:2 ulimi olususelwe engqikithini – isifundo sokuqondisisa, ulimi, imibhalo yobuciko kanye nokubhala Amabanga 7-9 Imaki lethemu (Amathemu 1 – 3): • Ithemu ngayinye, hlanganisa uqobo lwamamaki kanye nesamba bese ukuphendula kube ipheseni (- %) ukwenza imaki lethemu. • Imaki lokudlulisela ebangeni elilandelayo: • Hlanganisa uqobo lwamamaki kanye nesamba semisebenzi yokuhlola yangaphakathi esikoleni kusukela kwithemu yoku – 1 kuya kwithemu yesi -3 bese ukuphendula kube ngama – 40%, • Shintsha imaki lokukhulunywayo nokulalelwayo (iphepha lesi-1) libe ngama -25%. • Shintsha iphepha lesi-2 libe ngama – 35%, 77
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Ithebula 4.2: Ibanga 7-9 Uhlelo lokuhlola Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yoku - 1 UMSEBENZI WOKU-1: UMSEBENZI WESI- 2: UMSEBENZI WESI- 3: Okulalelwayo nokukhulunywayo: Ukuziqambela izigaba (ezilandisayo/ Isifundo sokuqondisisa kanye nolimi ukulalela isifundo sokuqondisisa/ ezichazayo)/umbhalo odlulisa umyalezo inkulumo elungiselelwe/ukufunda (omfishane noma omude) kakhulu okulungiselelwe Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi - 2 UMSEBENZI WES-4: UMSEBENZI WESI- 5: UMSEBENZI WESI-6 Okulalelwayo nokukhulunywayo: imibhalo yobuciko: imibuzo esuselwa Isivivinyo saphakathi nonyaka: ukulalela isifundo sokuqondisisa/ engqikithini inkulumo elungiselelwe/ukufunda ulimi olususelwa engqikithini – isifundo kakhulu okulungiselelwe sokuqondisisa, ulimi, imibhalo yobuciko nokubhala. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi - 3 UMSEBENZI WESI-7: UMSEBENZI WESI- 8: UMSEBENZI WESI- 9: Okulalelwayo nokukhulunywayo: Ukuziqambela izigaba (ezilandisayo/ Ukuhlola kwesi-2 :Isifundo ukulalela isifundo sokuqondisisa/ ezichazayo)/umbhalo odlulisa umyalezo sokuqondisisa nolimi inkulumo elungiselelwe/ukufunda (omfishane noma omude) kakhulu okulungiselelwe Imibhalo yobuciko: imibuzo esuselwe engqikithini. Imisebenzi yokuhlola okuhlelekile ithemu yesi - 4 Umsebenzi we- 10 Isivivinyo sokuphela konyaka Iphepha loku- 1: okukhulunywayo nokulalelwayo Iphepha lesi-2: ulimi olususelwe engqikithini – isifundo sokuqondisisa, ulimi, imibhalo yobuciko nokubhala. *okulalelwayo nokukhulunywayo: abafundi kumele benze umsebenzi wokukhuluma okulungiselelwe, umsebenzi wokulalelea okulungiselelwe Qaphela: Isivivinyo ohlelweni lokuhlola akumele lwenziwe izivivinyo ezincane eziningana.isivivinyo ngasiye kufanele sifake ulwazi olukhulu futhi kumele sibe imizuzu engama- 40-60 ngasinye sikhombise amazinga okuhlakanipha ahlukene njengoba kukhonjisiwe ephepheni lesivivinyo. 78 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 4.4.2 Izivivinyo: Amabanga 7 – 9 Isimo sephepha lesivivinyo IPHEPHA INGXENYE ISIKHATHI A: Isifundo sokuqondisisa Amabanga 7-9 ulimi olusengqikithini , imibhalo yobuciko (uhla lwemibhalo lungasetshenziswa kufaka imibhalo ebonakalayo kanye noma eyimidwebo) Amahora -1½ B: Ulimi • Izakhiwo nezimiso zolimi (amagama nemisho) kufanele kuhlolwe engqikithini kusetshenziswa imibhalo enhlobonhlobo. nokubhala. C. Imibhalo yobuciko Noma okuphi kwaloku okulandelayo: Ubunkondlo/izindaba ezimfishane/inovelemfishane/umdlalo omfishane (imibuzo emifishane esuselwa engqikithini) D Ukubhala Ukuziqambela izigaba (ezilandisayo/ezichazayo)/umbhalo odlulisa umyalezo (omfishane noma omude) Okuqukethwe okumele kwenziwe Ukuhlola kuveza ulwazi olubhalwe kulomqulu. Ngenxa yokuthuthuka kokuvezwa kokuqukethwe kuwona wonke amabanga, amakhono nokuqukethwe kusukela eBangeni lesi 7 –9 kuzohlolwa emaphepheni ekupheleni konyaka ngamunye. Umsebenzi wokuhlola okukhulunywayo nokulalelwayo: Iphepha lesi-2 lamabanga 7 - 9 Imisebenzi yokuhlola okulalelwayo nokukhulunywayo okwenziwe onyakeni kwenza ukuhlola kokuphela konyaka kwangaphakathi esikoleni.imininingwane yemisebenzi yokukhulunywayo nokulalelwayo okwenziwa onyakeni kumi kanje: Iphepha IMINININGWANE lesi-2 Okukhulunywayo nokulalelwayo kusethwa ngaphakathi eskoleni, kuhlolwa ngaphakathi esikoleni bese kumodareyithwa ngaphakathi esikoleni. Okukhulunywayo nokulalelwayo • Ukufunda Ukufunda kuzwakale okulungiselelwe Hlola: ukuqonda umbhalo, ukudlulisa okuchazwayo, ukusebenzisa izwi, ukuphimisa amagama ngendlela efanele. • Ukukhuluma: Inkulumo elungiselelwe Hlola: ukulungiselela nokuhlela ulwazi, iphimbo, ukukhuluma, kanye namakhono okwethula, izinsiza ezibonakalayo ezizwakalayo, ulimi olulungile. • Ukulalela Ukulalela isifundo sokuqondisisa Hlola: ukulalelela ukuqondisisa kanye nokuthola ulwazi Imisebenzi esetshenziselwa ukuhlola okuhlelekile ibhalwa phansi bese isetshenziswa ukuze kubonakale ukuthi umfundi uyaqhubekela yini ebengeni elilandelayo. 79
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Uthisha kumele ahlele ayise uhlelo lokuhlola lonyaka kwisigungu sokuphathwa kwesikole (SMT) ngaphambi kokuqala konyaka wesikole. Lokhu kuzosetshenziselwa ukwenza uhlelo lokuhlola lwesikole kwibanga ngalinye.uhlelo lokuhlola lwesikole kumele lunikezwe abazali nabafundi ngesonto lokuqala lethemu yoku qala. 4.5 UKUREKHODA NOKUBIKA Ukurekhoda kuyinqubo lapho uthisha egcina khona indlela abafundi abesebenze ngayo emisebenzini abebehlolwa kuyo. Iveza ukuphumelela kwabafundi ekuzuzeni ulwazi njengalokhu kubekiwe e. Amarekhodi okusebenza kwabafundi kumele anikeze ubufakazi bokukhula komqondo wabafundi ebangeni nokuveza ukuthi sebekulungele ukukhushulelwa ebangeni elilandelayo. Amarekhodi okusebenza kwabafundi kumele abuye asetshenziswe ukuqinisekisa inqubekela-phambili eseyenziwe uthisha kanye nabafundi enqubweni yokufunda nokufundisa Ukubika kuyinqubo yokwazisa ngokusebenza kwabafundi kubabazali, esikoleni kanye nabanye abambandakanyekayo kwezemfundo. Ukusebenza kwabafundi kungabikwa ngezindlela eziningi ezahlukene. Lokhu kumbandakanya amariphoti, umhlangano wabazali, izinsuku zokuzobona imisebenzi yabafundi esikoleni, ukuxoxisana kukathisha nomzali, ukushaya izingcingo, ukubhalelana izincwadi, inyuziletha yekilasi noma yesikole, njll. Othisha bawo wonke amabanga babika besebenzisa uhlelo lwamaphesenti ngokwezifundo zabo emaBangeni R – 12. Amazinga okuphumelela anhlobonhlobo kanye namaphesenti ahambisana nawo atshengisiwe kuleli thebula elingezansi: AMAKHODI AMAPHESENTI OKUREKHODA NOKUBIKA AMAKHODI INCAZELO NAMAKHONO AMAPHESENTI 7 Impumelelo ngamalengiso 80 – 100 6 Impumelelo eseqophelweni eliphezulu 70 – 79 kakhulu 5 Impumelelo eseqopheleni eliphezulu 60 – 69 4 Impumelelo ngokwanelisayo 50 – 59 3 Impumelelo ngokufanele 40 – 49 2 Impumelelo ngokuyingxenye 30 – 39 1 Impumeleo ngokungenele 0 - 29 Othisha bazorekhoda uqobo lwamamaki maqondana nemisebenzi, ngokusebenzisa iphepha lokurekhoda nokubika amaphesenti amamaki esifundweni ngasinye eripotini lomfundi. 80 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 4.6 UKUMODAREYTHA IMISEBENZI YOKUHLOLA Ukumodareytha kuyinqubo eqinisekisa ukuthi imisebenzi yokuhlola ilungile, inobuqiniso, ithembekile. Ukumodareyitha kumele kwenziwe ezingeni lesikoleni, kusiyingi, kusifundazwe nakuzwelonke.Ukumodareyitha ngokugcwele nangokufanele kumele kwenziwe ukukhulisa izinga lokwethembeka ekuhlolweni kwazo zonke izifundo. 4.6.1 Ukuhlola okuhlelekile (SBA) • Ukuhlola nezivivinyo zamabanga elesi-7 nelesi – 8 zimodareythwa esikoleni ngaphakathi. Abeluleki bezifundo kumele bamodareythe eminye yalemisebenzi uma bevakashele izikole ukuqinisekisa izinga elifanele lemisebenzi nokumodareythwa kwasesikoleni. • Ukuhlola nezivivinyo zebanga lesi – 9 kumele zimodareythwe ezingeni lesiyingi nesifundazwe. Lenqubo izophathwa umnyango wezemfundo wesifundazwe. • Abeluleki bezifundo kumele bamodareythe isampula yamaphepha okuhlola nezivivinyo ngaphambi kokubhalwa ngabafundi ukuqinisekisa izinga elifanele nokubonisa othisha indlela yokusetha lemisebenzi. 4.6.2 Imisebenzi uokuhlola ekhulunywayo nelalelwayo • Amabanga 7 - 9: umsebenzi ngamunye wokukhulunywayo ozosetshenziswa njengengxenye yohlelo lokuhlola kufanele ufakwe kwinhloko yesifundo umodareythwe ngaphambi kokuthi abafundi bawuzame umsebenzi. othisha kufanele bahlole imisebenzi yokuhlola ekhulunywayo. Umeluleki wesifundo noma umhloli wesifundazwe okhethiwe kumele amodareythe isampula lemisebenzi yokuhlola ekhulunywayo ngenkathi evakashele esikoleni ukuqinisekisa izinga lomsebenzi nokumodareythwa kwasesikoleni. Umhloli othunywe umnyango wezemfundo eyisisekelo angamodareytha isampula lemisebenzi yokuhlola okukhulunywayo kwebanga lesi – 9. 4.7 OKUJWAYELEKILE Lo mqulu kumele ufundwe umbandakanywa nale miqulu elandelayo: 4.7.1 National Protocol for Assessment Grades R - 12 4.7.2 Subject specific exam guidelines as contained in the draft policy document: National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement, Grades R - 12 81
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 IZINCAZELO ZAMAGAMA I - akhronimi/igamamfingqwa - igama eliphimisekayo elakhiwa ngokusebenzisa uhlamvu/izinhlamvu zokuqala zalelo gama noma lowo mushwana (Isib.. uTHAFUZWE). ULimi lokwEngeza (bheka noLimi LwaseKhaya) - ulimi olufundwayo kwengezwa kolwasekhaya lomfundi. Ubuliminingi obengezayo - nxa umuntu efunda ulimi (noma izilimi) ukwengeza olimini lwakhe lwasekhaya. Lolu limi aluthathi isikhundla solimi lwasekhaya kodwa lufundwa kanye nalo. Ohlelweni lokufunda ubuliminingi obengeziwe, ULimi LwaseKhaya liyaqiniswa lugcinwe, ngenkathi olunye ulimi olufundwayo luthathwa njengolimi olwengezwayo nje (isib. Zonke izilimi ezengeziwe, kumbandakanya uLimi lokuFunda nokuFundisa, zifundiswa zihambisana noLimi lwasEkhaya, kodwa azithathi isikhundla salo. Amagama asho okufanayo - (Njengoba eqhathaniswa nalawo asho okuphikisanayo), amagama amqondofana. I - anekhdothi - lokhu yindatshana ngesehlakalo esake senzeka empilweni yokhulumayo, exoxwa kuphela ngenhloso yokucacisa okuthile noma - ke ukujabulisa, ukuhlekisa noma ukuqgamisa umlingiswa othile. Amagama aphikisanayo - yigama eliphikisa elinye kulolo limi (isib. khala - hleka) ukufaneleka - ulimi lusuke lufanelekile uma lusetshenziswe ngendlela ehambisana nesimo Ukuhlola - indlela ehlelekile neqhubekayo yokuthola ulwazi ngamakhono omfundi okwenzeka ngezindlela ezehlukene. Umsebenzi wokuhlola – umsebenzi osetshenziselwa ukuhlola abafundi onenani elithize lemisetshenzana noma izingxenye Isihloko esichaza indaba - lesi yisihloko noma ukuphawula esinanyekwe ngenhla noma ngezansi kwe - athikili, kwesithombe njll. Ifanankamisa - 1. lisho ukuphinda (ngokuvamile), umsindo wonkamisa abafanayo emagameni amabili noma ngaphezulu (Isib. Yashosholoza intinginono ewumcondo). Izethameli - (1). Umfundi, umlaleli, umbukeli oqondiwe umbhalo othize, lapho kwenziwa uhlaka lwesiqeshana esilotshwayo izikhulumi/abalobi kumele bacabange ngenhloso nezethameli lapho bekhetha uhlobo lokubhalwayo. (2) empeleni izethameli yilabo bantu abeze ukuzobukela umdlalo noma umculo. Imibhalo eyiqiniso - imibhalo ekwaziyo ukuhambisana nempilo ephilwayo, nokwenzeka kwezinto. (Isib. amaphephabhuku, ama - athikili, amaphephandaba, okuqoshiwe emsakazweni nakumabonakude, izikhangiso, amalebuli emikhiqizo, amabhrosha okuvakasha, amafomu akwahulumeni, izibonelo zezincwadi zangempela). Ukuchema - (1) Umkhuba wokuthanda into noma umbono ngaphezu komunye, lokho bese kuholela ekuthini umuntu angabe esakwazi ukuthatha isahlulelo esifanele. Isihloko esichaza indaba - lesi yisihloko noma ukuphawula esinanyekwe ngenhla noma ngezansi kwe - athikili, kwesithombe njll. Isisusa - (bheka nomphumela) - yilokho okudala udweshu nesimo. Ukucacisa - ukwenza ukuthi umqondo wetheksthi uzwakale kofundayo. 82 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Umushwana - isibonelo “indoda eyayigqoke ihembe elibomvu yabaleka” Umushwana oyinhloko - “indoda yabaleka”. Amagama athi “ eyayigqoke ihembe elibomvu”, umushwana okhonzile. Awukwazi ukuzimela wodwa nanxa sikhona isenzo kuwona. Imishwana ekhonzile iqala ngesihlanganiso (uma kuwumushwana okhonzile omele isizathu). Eminye imishwana ekhonzile iqala ngezivumelwano zesichasiso; isib. (e.) “eyayigqoke… ” (u “ e ” isiv. sesibaluli). Isihlanganiso sihlanganisa umushwana nomusho, siphinde sihlanganise imisho emibili ephelele. Uvuthondaba –ingxenye ejabulisayo, ephumelelayo noma esemqoka yendaba.lengxenye esemqoka ayichazi isiphetho. Imibuzo evalekile – imibuzo edinga impendulo eqondile. Isibonelo, ‘Uyalithanda itiye?’ Impendulo kumele kube ‘yebo’ noma ‘cha’. ‘Uneminyaka emingakhi?’ Impendulo kumele kube, isib. ‘Ishumi’. Ukuzwakala - (1) ikhono lokwazi ukuqonda nokweneka ngohlelo izindaba, yikho okwenza ubudlelwano obuhlanganisa kahle imibono ukuze isigaba sinikeze umqondo ozwakalayo nobumbene. (2) Kungabuye kusho ukuba nolwazi olwenele lohlelo, ukuze kwedluliswe kahle umlayezo, noma - ke isakhiwo esihle somusho. Uma uhlelo luxovekile, umusho awuzwakali kahle. Ukulandelana - ukuhlanganiswa kwemisho noma izigaba ngezihlanganiso, izabizwana nokuphindaphinda. Fanisa (bheka no - qhathanisa) - ukubheka lokho okwenza ukuthi izinto zifane. Udweshu - ukungqubuzana noma ukwehluka kwemibono yabalingiswa endabeni kanye nezimo zabo; udweshu emibhalweni lungabangwa nawukungqubuzana kwezifiso noma lokho umuntu akwazisayo noma akukhonzile. Isihlanganiso - igama elisetshenziswa ukuhlanganisa imisho (Isib. UNoxolo ungumdlali ovelele esikoleni futhi uzimisele nasezifundweni zakhe). Amaklishe - amagama asetshenziswa ngokweqile, afakwe nje noma kungasafanele (Isib. Izingane uma zikhuluma ziyathanda ukuphindaphinda la magama: “Kusho ukuthi.., “ nalapho kungasadingekile). Izimo - ngaso sonke isikhathi, imibhalo ibhalwa isetshenziswe ezimweni ezithile, isimo simbandakanya indawo eyendlalekile kanye neqoqekile, kuhambisana nezimo zasekuhlaleni, isikompilo kanye nezepolitiki, isimo singabuye sisho lokhu okuza kuqala noma ngemuva kwegama noma kombhalo. Izinkomba kwingqikithi –ukusetshenziswa kwamagama azungeze igama elingaziwa ukuthola okushiwo igama. lelisu lokufunda lingafundisa ngokuhlanganyela nolwazimagama. Ukufanisa (bheka nokuqhathanisa) - ukubheka indlela izinto ezehluke ngayo. Izimiso - imithetho nemikhuba eyamukelekile olimini. Ezinye izimiso ziyasiza ukwedlulisa umlayezo (isib. imithetho yohlelo, izimpawu zokukhuluma, uhlobo oluthile lokubhala izinhlamvu nosonhlamvukazi.); ezinye zisiza ekwethuleni okuphethwe (isib. okuqukethwe, isimo sombhalo, izihloko, izenezezelo, amashadi, izihloko ezichaza indaba, izinhlu, izithombe nezinamba, ezinye izimiso zikhombisa amaphethini olimi asaphenduka umthetho okumele ulandelwe (isib. ukubingelela nokunye). Ukuhlola okuqhubekayo - ukuhlola imisebenzi yabafundi okwenziwa kusukela unyaka uqala uze uyophela. Ukuqwashisa ngobumqoka bolimi - ngokuhlolisisa ukuthi umqondo wakhiwa kanjani, ukukhumbula amandla obudlelwano obukhona phakathi kwezilimi, kwenza umfundi aqine angavumi ukukhohliseka, futhi asebenzise ulimi ngokuqaphela. 83
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Inkulumo - mpikiswano - lapha amaqembu amabili ayaqophisana. Bonke bahlose ukuheha abehlulelayo kanye nezethameli ukuthi icala labo yilo elizwakala kangcono kunalelo lelinye iqembu. Incazelo eqondile (bheka negudliselayo) – incazelo eqondile yegama. Igama elisuselwe kwelinye - leli yigama elisuselwe kwelinye, noma emsukeni; ngokwejwayelekile lakhiwa ngokuphongoza nangokujobelela izakhi Ulimi lwesifunda/lwesigodi - ulimi olusetshenziswa ngumphakathi othile, luyehluka kwezinye izinhlobo zalo lona lolo limi ngokwamagama, isakhiwo nokuphinyiswa kwamagama. Isakhiwo esisusa usinga - (1) indlela elandela izwi nezwi okubhalwa ngayo imidlalo. (2) ukuhleleka kwesakhiwo izigcawu nezinkundla, abadlali kanye nezimpawu zolimi emdlalweni. Ukwakha isiphetho – ukusebenzisa umkhondo obhaliwe noma obukwayo ukuthola lokho okungagagulwanga embhalweni. Ukulungisa amaphutha - inqubo yokuphindaphinda ubhala uhlaka lwetheksthi, kuhlangene nokulungisa uhlelo kanye nokusetshenziswa kolimi, izimpawu zokubhala, ukulungisa upelomagana, ubuye ubheke nokubhala imibono ngendlela ezwakalayo nesakhiwo silandelane kahle. Umphumela (bheka isisusa) - umphumela wesehlakalo noma isimo. Ulimi oluthinta imizwa - ulimi oluvusa imizwa kolalele/kofundayo. Umlayezo osobala (uma uqhathaniswa nocashile) - umlayezo oqondile nosobala. Hluza: nikeza uvo lwakho, thatha isinqumo, yakha imibono ngokufundile. Izifengqo (njengoba kuqhathaniswa nolimi olubheka ukulandelana nje kwamagama) - amagama noma imishwana esetshenziswa ngendlela engabeki izinto obala (isib. isifaniso, isenzasamuntu, isingathekiso njalonjalo). Ukugeleza - leli yigama elathathelwa ekugelezeni komfula elisho ukunamathelana nokulandelana okunikeza ulimi ubunjalo balo ngokwemvelo, ukusetshenziswa nokuhunyushwa kwalo kalula. Inkundla - iqembu lingakhuluma noma liqophisane nelinye lakwesinye isikole, noma ekilasini, ngokwehlukanisa abafundi ngamaqembu amane, kube yilowo nalowo akhulume ngengxenye ethile yesihloko. Owahlulelayo usezobheka ukuthi yiliphi eliphuma phambili. Izinhlobo zemibhalo - imbhalo yehlukaniswa ngezinhlobo zawo; kungaba inoveli, umdlalo, izinkondlo, incwadi yomsebenzi noma incwadi yobungani Ukukhuluma ngezitho zomzimba - kulapho okhulumayo esesebenzisa ubuso noma isitho esithile somzimba ukucacisa lokho akushoyo (isib. anganqekuzisa ikhanda ekhombisa ukuvumelana nokushiwoyo). Umbhalomdwebo - umbhalo owethulwe ngemidwebo (ukudweba noma ukubumba okuthile). Ukufunda okuholwayo – umhlangano weqembu wokufunda lapho bonke abafundi besezingeni elifanayo uthisha ngokufunda ukufunda ukuze kuye ngokukhula ukuzimela abafunda. 84 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Ukubhala okuholwayo –kufaka umuntu oyedwa noma amaqembu amancane abafundi bebhala izinhlobo ezihlukene zemibhalo emuva kwesifundo esifishane esenziwe nguthisha ngezinhlaka zokubhala njenge: simo, izimpawu zokukhanyisa, ukusetshenziswa kolimi noma upelomagana Imibuzo esezingeni eliphezulu – imibuzo edinga ukuthi umfundi ahlanganise ulwazi oluvela ezingxenyeni ezihlukene zombhalo (sbi. Ukuhlela umqondo), ukucabangela (isib. Ukuthola lokho okungagagulwanga), ukuhlolisisa okwenzekile (sib. Nika umbono) kanye/noma ukuncoma umbhalo (isib. Shono ukuthi ukuthandile noma awukuthandanga nokuthi kungani) ULimi LwaseKhaya (bheka noLimi lokuQala lokwEngeza) - ulimi olufundwa yingane ngokulingisa ekhaya, ulimi esicabanga ngalo. Omabizwafane – amagama abizwa, apelwe ngendlela efanayo kodwa achaza okuhlukene (isib. inyanga’) Umfanekiso –isithombe noma okumele into ethile Umfanekiso - mqondo - amagama, imishwana nemisho eyakha izithombe engqondweni; isib. Isifaniso, isingathekiso, nesenzasamuntu. Okushiwoyo (uma kuqhathaniswa nokucacisiwe) yilokho okuqondiwe etheksthini kodwa kube kungabekiwe kwagqama. Okusobala (uma kuqhathaniswa nokufihlekile) - ukubeka inkulumo ngendlela elula neqondile kusetshenziswa amagama njengoba enjalo. Uhlanganisa – lo umthetho wemfundo othi umuntu unelungelo lokufunda. Okuncane okudingekayo kubafundi bonke kucacisiwe ukuze labo abanezidingo ezingavamile, izidingo ngokwemizwa nangokomzimba balungiselelwe. Izinga lokufunda ngokuzimela – izinga lapho umfundi engafunda umbhalo ngama-95% ngokuyikho (isib. Kungabi namaphutha angaphezu kwelilodwa emagameni angama-20 afundiwe). Ukucabangela - ukusebenzisa umkhondo obhaliwe noma obukwayo ukuthola lokho okungagagulwanga embhalweni. Ukuhlongoza - ukuqala ukwenza into (isib. ukuqala ingxoxo) Ukuxoxisana kwababili - umsebenzi wokuqoqa ulwazi noma ingxoxo yabantu yobuso nobuso ngenhloso ethile. Ubuviyoviyo - (1) (ukusho ngephimbo lokucula) - iphethini lephimbo lenkulumo elibonisa izakhiwo zohlelo njengemisho nemishwana. (2) Lokhu kuphinda kusize ukwehlukanisa phakathi kwesitatimende nombuzo, kuveze nemizwa nesimo sokhulumayo. Izindlela ezahlukene zokusetshenziswa kolimi - lokhu kwenzeka uma kukuncane kakhulu okuzuziwe olimini maqondana nolwazimagama, ukwakhekha nokuphinyiswa kwawo, lokhu - ke kuyehluka ngokwezindawo lapho ulimi lukhulunywa khona. Amalitheresi - izinhlobo ezehlukene zemibhalo (isib. ehlolisisayo, ebukwayo, amagrafu). Ukwazi ukufunda nokubhala - ikhono lokwazi ukufunda nokubhala nokusebenzisa ulwazi ezimweni nangezinhloso ezehlukene, nokubhalela izinhloso ezehlukene. Ukwazi ukuguqula Imibhalo ebhalwe ngamagama angejwayelekile kube ajwayelekile, ukuze umuntu oqonde ngendawo aphila kuyo. 85
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Incazelo eqondile (bheka negudliselayo) - incazelo yegama ngokulandelana kwamazwi Imibuzo eszingeni eliphansi – imibuzo efuna umfundi akhumbule imininingwane, isib. obani abalingiswa abasemqoka endabeni? Ubani igama lomlingiswa osemqoka ? Ulimi olukhohlisayo - ulimi olunamandla lokuthi umuntu akholwe futhi ebe engaboni ukuthi uyakhohliswa, isib. Inkulumo yezepolitiki, inkulumo yokuthengisa, isikhangiso njll. Ulimi lwemibhalo - ulimi olusetshenziswa lapho kukhulunywa ngemibhalo kumbandakanya amagama afana nesimo, isitayela, isakhiwo nenkulumompendulwano. Amasu obuciko bokukhuluma - amasu afana nokusebenzisa ikhefu, ukuphindaphinda okusetshenziswa isikhulumi sibeke inkulumo ngendlela ezwakalayo nevumisayo. Amanye amasu kungaba akhohlisayo, ukuze umuntu avumelame nawe. Imibhalo esebenzisa izinhlobo eziningi zokuxhumana - izinhlobo zezilinganiso okungaba ezibhaliwe, ezibonwayo, imisindo amavidiyo njll. Ifuzamsindo - lapha kusetshenziswa igama elimsindo walo ufana nomsindo lowo uchazwayo. Lilingisa umsindo owenziwa yinto ethile ephilayo noma engaphili. Lowo umsindo ofuze umsindo owenziwa enye into (Isib. UMelusi wavuswa ubugodlogodlo besitmela). Umoya - isimo somoya embhalweni, ukhombisa imizwa noma isimo senqondo yomlingiswa, kuphinda kusho nesimo esivezwa amatheksthi abonwayo, azwakalayo kanye nalawo esebenzisa izinhlobo eziningi zokuxhumana. Ifonti - uhlobo nobungako bezinhlamvu ezisetshenziswa lapho kubhalwa ngomshini (isib. I - 12pt (ubungako) iTimes New Roman (uhlobo nesitayela sezinhlamvu). Ukulanda - ukusho izehlakalo ezihlangene ezikhulunywayo noma ezibhaliwe zishiwo ngokulandelana kwazo, endabeni. Isifanekiso - (1). ukuthola ukufana ezintweni ezibukeka zihlukile. (2) ukuthola ukufana ezintweni ezibukeka zihlukile, indlela yokuchaza okuthile, kodwa akusibona ubufakazi. Qaphela isifanekiso okungesona. Kumele kube nokuqondana okucacile phakathi kwento echazwayo kanye nemininingwane yaleyo okufanekiswa nayo. Indida - ukubeka inkulumo ngendlela ephicayo engqondweni. Imibuzo evulelekile – imibuzo engaphendulwa ngezindlela ezihlukene; umfundi kufanele aphendule imibuzo ngawakhe amagama.Isibonelo, ucabanga ukuthi kungani umfana ebalekile? Ucabanga ukuthi bokumele enze njani? Okzimoroni - ukusetshenziswa kwamazwi ndawonye amqondo wawo uphikisanayo, asetshenziswa ngehloso yokuveza okuthile, ngokwejwayelekile asetshenziswa nezichasiso ezichaza ibizo elimumethe umqondo oliphikisayo. (Isib. UJabulani ukhathazwa ubugqili benkululeko). Izingxoxo zamapheneli - kwakhiwa amaqembu azoxoxisana ngesihloko, kuphendulwe imibuzo ngomsebenzi. Isihlonipho - igama elisetshenziswa endaweni yelinye elihlambalazayo. (Isib. Ukudakwa - ukusutha, ukuhlanza - ukubuyisa). Izwi lomxoxi - yizwi lomuntu oxoxa indaba (isib. kuyabonakala uma kungumuntu wokuqala “ngi…” okunguyena mlingiswa endabeni, noma umuntu wesithathu lapho umxoxi ekhuluma ngo “u…”, no “ba…”. 86 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Isingathekiso - ukukhuluma ngokufanekisa izinto ezingafani ubiza into ngenye (Isib. USinenhlanhla akamuhle yilanga liphuma). Ukuhalamuza - Ukufunda ngesivinini esikhulu, ukha phezulu, ufunda izihloko ngenhloso yokuthola masishane ukuthi kuthiwani. Ukufunisela - ukusho okuqondiwe kodwa kungacacisiwe etheksthini, uze usho nokuthi kungahle kwenzekeni ngemuva kwalokho. Ukucwasana - ukungabekezelelani nokwahlulela umuntu noma iqembu labantu, umbono noma umbango. Ukuzwakala - ukukhipha izwi ngokukhulumela phezulu, ngendlela ezwakalayo, ecacile nexhumana kahle nezethameli. Ukushicilela– uma abafundi beshicilela umsebenzi wabo, bawenza waziwe ngokwabelana ngawo, isib. Ngokuwunika uthisha, ngokuwuphanyeka odongeni noma kwibhodi yezaziso. Uteku - ukudlala ngamagama aphimiseka ngokufanayo ukuze kuhlekwe noma ukwethula izimo nezinto ngendlela ehlekisayo nekitazayo. Irejista - ukusetshenziswa kwamagama ehlukene, isitayela, uhlelo iphimbo ithoni ezimweni ezihlukene (isib. imiqulu yakomkhulu ibhalwa kusetshenziswa irejista esemthethweni, ebekelwe izimiso). Ukubika - (okuhlelekile nokungahlelekile), ukunikeza ulande ngokwenzekile (isib. ngengozi eyenzeke ubhekile). Ukuphinda ufunde - ukuphinda ufunde yisu elipha nofundayo ithuba lokuthi agcine eseqonda lokho okubhalwe etheksthini. Ukuphinda usho - leli yisu lokufunda lapho umfundi exoxa futhi, afingqe umqondo wesahluko noma wesiqephu, angakwenza ngomlomo noma ngokubhala. Umkhondosimo - ukusetshenziswa kwegama elincike kulelo elingaziwa ukuze kufuniselwe umqondo. Leli lisu lokufunda lingasetshenziswa kanye nesifundo solwazimagama. Umgqumo - amagama noma imigqa esebenzisa ukuvumelana kwephimbo ekugcineni kwemigqa. Ukubhuqa - inkulumo esebenzisa amazwi aziswana ngenhloso yokucasula noma yokuhlekisa ngomuntu. Umbhinqo - ukusebenzisa amazwi achaza okuthile kepha kube kuqondwe okuphambene nawo. Kusuke kusetshenziswe amazwi okuncoma kuqondwe ukugxeka (Isib. Kuyabonakala ukuthi bekuhlala inono kule ndlu yiko kungcolile: kuqondwe ukuthi bekuhlala inuku). Ukufunda ngokukha phezulu - ukuhambisa embhalweni ukuze uthole imininingwane ebalulekile yokwesekela (isib. ukufunda ngokushesha umqulu wamagama nezinombolo zezingcingo). Ukufunda ngokuhlanganyela – umsebenzi lapho abafundi befunda ngokuhlanganyela umbhalo okhulisiwe nothisha. Lesi isifundo sekilasi lonke.umbhalo osetshenziswayo uqonde iqembu eliphezulu ekilasini.abanye abafundi bazoba sezingeni lokulalela, abanye bazobe beqala ukufunda kanti abaningi bazobe befunda ngokuphelele. Lo mbhalo uzosetshenziswa izinsuku eziningana.njalo ngosuku uthisha uzokhetha okusha okuzogxilwa kuko. umbhalo usetshenziselwa ukwethula isimo sombhalo, imisindo, ukusetshenziswa kolimi kanye namakhono okufunda engqikithini. 87
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 Isifaniso - lapha kuqhathaniswa izinto ezimbili ezingafani ngoba kukhona okuthile okunobudlelwane phakathi kwazo. Sandulelwa yizakhi zokufanisa o - njenga - , fana, kuhle, okwe - , - sa - (UThuthukile muhle kuhle kwelanga liphuma). Ukufunda ngokushesha - ukufunda umbhalo ngesivivinini esikhulu ukuze kutholakale umqondo osemqoka (isib. ukufunda izihloko, izingeniso nezigaba zokuqala zephephandaba ukuze wazi izindaba ezisemqoka). Inkolelo engaguquki - lena yinkolelo esezimpandeni maqondana neqhaza okumele libanjwe ngumuntu othile. Icebo - indlela ethile yokwenza noma yokulungiselela ukuxazulula inkinga. ukugcizelela (egameni noma emushweni) – ukugcizelela ilunga elithize egameni noma igama emushweni.e Isitayela - indlela umbhali ahlela ngayo amagama ukuze afeze izinhloso ezithile. Isitayela sihlanganisa ubunjalo bombhali nombono afuna ukuwubeka. La malungiselelo ambandakanya ukukhethwa kwamagama wumbhali kanye nezakhiwo nobungako bemisho, iphimbo, nokusetshenziswa kombhinqo. Uphawu - igama elithatha noma limela indawo yenye into Omabizwafane - amagama abhalwa ngokufana aphinyiswe ngokufana, kodwa asho izinto ezingefani. (isib. Ibala - igceke, ibala - isibazi). Ukuhlelwa kwemiqondo - ukuhlanganisa imiqondo/imibono ethathwe emithonjeni yolwazi eyahlukene. Isifengqo saleyo mibono ehlanganisiswe. Umbhalo - isitatimende noma okuqanjiwe okwethulwa ngomlomo, okulotshiwe noma okubukelwayo ngenhloso yokuxhumana. Ingqikithi - umongo walokho okuxhunywana ngakho. Itheksthi ingaba nomongo ongaphezulu kowodwa, futhi kungenzeka ungabi sobala. Iphimbo - iphimbo ledlulisa umyalezo wamatheksthi ethulwa ngomlomo. Ematheksthini alotshiwe iphimbo lizwakala ngamagama awakhethile umlobi ukuze aveze isimo sakhe. Ezithombeni zebhayisikobho iphimbo lingakhiwa ngomculo noma indlela umdlalo ohleleke ngayo esiteji. Imibhalo edlulisa imiyalezo – imibhalo yomsebenzi (isib. izincwadi, amaminiti emihlangano, imibiko, imibhalo eyenziwe ngezikhahlamezi) Ukunikezelana amathuba - izinqubo ezizimase ukunganqamuki kokuxhumana kwabantu ababili, njengokunikeza abanye ithuba lokubeka imibono yabo, ukuphinda okushoyo ukuze okuqondiwe kucace, ukungena nxa kusaxoxwa ukuze kubuyiswe abedukayo, ukwenanela ngemibuzo ukuze kucaciswe okuthile. Imibhalo ebonwayo - izinto ezibonakalayo ezedlulisa umlayezo (isib. imifanekiso yamafilimu, izithombe, okugqanyiswa ngekhompyutha, izilinganiso amakhathuni kanye nemidwebo yokupendiwe). Izwi - indawo yomlobi, ngenkathi kufundwa kubukelwe, ofundayo uyakwazi ukuthola umbono wombhali kanye nenhloso yakhe. Isu lokuhlakaza amagama - isu elisetshenziswa uma kufundwa amagama angaziwa (isib. Ukulinqamula igama ngamalunga kuphinde kubhekwe iziphongozo nezijobelelo zalo, kufuniselwa incazelo). 88 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 89
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 7-9 90 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Isizulu SAL.