SEPEDI LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI
Setatamente sa Kharikhulamo ya
Setšhaba (SKS)
Setatamente sa Pholisi sa
Lenaneothuto le Kelo
Sehlopa sa Godimo
Mephato ya 7-9
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS SP SAL SEPEDI GR 7-9 WEB.pdf
Sepedi SAL · Grades 7, 8, 9 · Sepedi. CAPS document, 94 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Sepedi SAL
- Grade
- Grades 7, 8, 9
- Language
- Sepedi
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 94
- File size
- 1.4 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 94
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
SETATAMENTE SA PHOLISI YA SETŠHABA SA
LENANEOTHUTO LE KELO
Mephatong ya 7-9
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi
SEPHOLEKE
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and
layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said
documents placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which
have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African
Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four
school phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: CAPSlangcomments@dbe. gov. za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0518-0
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
SEPHOLEKE
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
DITENG
Karolo ya 1: matseno go setatamente sa pholisi sa lenaneothuto le kelo............ 3
1.1 Boithekgo/bokamorago................................................................................................................................... 3
1.2 Kakaretšo ....................................................................................................................................................... 3
1.3 Maikemišetšokakaretšo a lenaneothuto la afrika borwa.............................................................................. 4
1.4 Kabo ya nako.................................................................................................................................................... 6
1.4.1 Sehlopha sa Motheo ............................................................................................................................... 6
1.4.2 Sehlopha sa Gare.................................................................................................................................... 6
1.4.3 Sehlopha sa Godimo. .............................................................................................................................. 7
1.4.4 Mephato ya 10-12.................................................................................................................................... 7
Karolo YA 2: Tsebagatšo ya Maleme........................................................................................... 8
2.1 Maleme go Setatamente sa Pholisi ya Setšhaba sa Lenaneothuto le Kelo ............................................... 8
2.1.1 Maemo a Leleme ..................................................................................................................................... 8
2.1.2 Mabokgoni a polelo................................................................................................................................. 10
2.1.3 Mekgwa ya Go ruta Leleme.................................................................................................................... 10
2.2 Kabo ya nako go Lelemetlaleletšo la Bobedi.............................................................................................. 13
2.3 Dinyakwa tša go ithuta le go ruta ........................................................................................................... 13
Karolo YA 3: Diteng le mananeo a go ruta a mabokgoni a polelo. ............................. 15
3.1 Go Theeletša Le Go Bolela. .......................................................................................................................... 15
3.2 Go Bala Le Go Bogela................................................................................................................................... 22
3.3 Go ngwala le go hlagiša: magato, diteng, mekgwanakgwana le ditšweletšwa. ...................................... 26
3.4 Dibopego Tša Polelo Le Melawana – Lenaneo La Tšhupetšo ................................................................ 31
3.5 Nkatlapana ya phatlalatšo ya ditšweletšwa................................................................................................. 34
3.6. Dipeakanyo Tša Go Ruta............................................................................................................................... 35
3.6.1 Mphato 7................................................................................................................................................. 38
3.6.2 Mphato Wa 8........................................................................................................................................... 49
3.6.3 Mphato Wa 9........................................................................................................................................... 60
SEPHOLEKE 1
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
KAROLO YA 4: KELO GO LELEME LA TLALELETŠO LA BOBEDI...................................................................... 71
4.1 Matseno. ......................................................................................................................................................... 71
4.2 Kelo Yeo E Sego Ya Semmušo Goba Kelo Ya Tšatši Ka Tšatši................................................................. 71
4.3 Kelo Ya Semmušo ......................................................................................................................................... 72
4.4 Lenaneo La Kelo............................................................................................................................................ 74
4.4.1Kakaretšo Ya Dinyakwa .......................................................................................................................... 74
4.4.2 Dihlahlobo: Mephato 7 - 9 .................................................................................................................... 76
4.5 Go Rekhota Le Go Bega................................................................................................................................ 77
4.6 Tekanyetšo Ya Kelo. ...................................................................................................................................... 77
4.6.1 Kelo Ya Semmušo (Kts).......................................................................................................................... 77
4.6.2 Mešomo Ya Kelo Ya Bomolomo/Orale.................................................................................................... 78
4.7 Kakaretšo........................................................................................................................................................ 78
TLHALOŠONTŠU .................................................................................................................................... 79
2 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
KAROLO ya 1: MATSENO GO SETATAMENTE SA PHOLISI SA
LENANEOTHUTO LE KELO
1.1 BOKAMORAGO
Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba Mephato ya R-12 (SKS) se laetša pholisi ya lenaneothuto le kelo
dikolong.
Go kaonafatša phethagatšo, Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba se ile sa fetošwa, gomme diphetogo
tšeo di tla phethagatšwa ka Pherekgong 2012. Tokomane e tee ya botlalo ya Pholisi ya Lenaneothuto le Kelo, e
hlametšwe thuto ye nngwe le ye nngwe go tšea sebaka sa Ditatamente tša Thuto, Ditšhupatsela tša Lenaneo la go
ithuta le Ditšhupatsela tša Kelo ya Thuto ka go Mephato ya R-12.
1.2 Kakaretšo
(a) Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba sa Mephato ya R-12 (January 2012) se emela setatamente sa
pholisi ya go ithuta le go ruta dikolong tša Afrika Borwa gomme se hlamilwe ka tše di latelago:
(i) Ditatamente tša Pholisi ya Lenaneothuto le Kelo tša thuto ye nngwe le ye nngwe ye e dumeletšwego;
(ii) Tokomane ya pholisi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement sa Mephato ya R-12 le
(iii) Tokomane ya pholisi, National Protocol for Assessment Grades R-12 (January 2012).
(b) Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba sa Mephato ya R-12 (January 2012) se tšea sebaka sa
ditatamente tše pedi tša Kharikhulamo ya Setšhaba tšeo di šomišwago ga bjale, e lego:
(i) Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba se se Boeleditšwego sa Mephato ya R-9, Government
Gazette No. 23406 of 31 May 2002, le
(ii) Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba Mephato ya 10-12, Government Gazettes, No. 25545 of 6
October 2003 and No. 27594 of 17 May 2005
(c) Ditatamente tša lenaneothuto la setšhaba tše di akantšwego go temanatlaleletšo (b) (i) le (ii), di hlangwa ke
ditokomane tša pholisi tše di latelago, tšeo di tla forohlwago ka tatelano ke Setatamente sa Kharikhulamo ya
Setšhaba sa Mephato ya R-12 (January 2012) mo lebakeng la 2012-2014:
(i) Lekala la go ithuta/Ditatamente tša Thuto, Ditšhupatsela tša Lenaneo la go ithuta le Ditšhupatsela tša
Kelo ya Thuto tša Mephato ya R-9 le Mephato ya 10-12;
(ii) Tokomane ya pholisi, National Policy on assessment and qualifications for schools in the General
Education and Training Band, ye e kwalakwaditšwego ka go Government Notice No. 124 go
Government Gazette No. 29626 of 12 February 2007;
(iii) Tokomane ya pholisi, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), ye e kwalakwaditšwego ka go Government Gazette No. 27819 of 20
July 2005;
SEPHOLEKE 3
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
(iv) Tokomane ya Pholisi, Phetošo ya tokomane ya pholisi, National Senior Certificate: A qualification
at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), mabapi le barutwana ba ditlhoko tše di
kgethegilego, tše di phatlaladitšwego ka go Government Gazette, No.29466 of 11 December 2006,
e akareditšwe ka gare ga tokomane ya pholisi, pholisi ya Setšhaba ye e bolelago ka lenaneo le
dinyakwa tša tlhatlošo tša Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba sa Mephato ya R-12; le
(v) Tokomane ya Pholisi, Phetošo ya tokomane ya pholisi, National Senior Certificate: A qualification
at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), mabapi le the National Protocol for
Assessment (Mephato ya R-12), ye e kwalakwaditšwego ka go Government Notice No.1267 go
Government Gazette No. 29467 of 11 December 2006.
(d) Tokomane ya pholisi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R -12, le dikarolo tša Pholisi ya Lenaneothuto le Kelo bjalo ka
ge di lemogwa ka Dikgaolong tša 2, 3 le 4 tša tokomane ye, di bopa ditlwaelo le maemo a godimo a
Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba ya Mephato ya R-12; Ka fao, mabapi le karolo ya 6A ya
South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996, ) e tla hlamela Tona ya Kgoro ya Thuto ya Motheo,
motheo go laetša bonyane bja dipoelo le maemo, gammogo le ditshepetšo le ditsela tša go ela bokgoni bja
morutwana tše di tla swanelago dikolo tša mmušo le tša go ikema ka botšona.
1.3 Maikemišetšokakaretšo a Lenaneothuto la Afrika Borwa
(a) Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba sa Mephato ya R-12 se fa tlhalošo ya tsebo, mabokgoni le
meetlo yeo e swanetšego go rutwa mo dikolong tša Afrika Borwa. Lenaneothuto le, le ikemišeditše go
netefatša go re barutwana ba humana le go šomiša tsebo le mabokgoni ka tsela yeo e kwešišegago mo
maphelong a bona. Ka go realo, lenaneothuto le hlatloša tsebo ka dikamano tša tikologo ya selegae, mola le
šeditše kamego ya ditaelo tša boditšhaba.
(b) Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba sa Mephato ya R-12 se ikemišeditše go tšweletša merero ya:
• ya hlama barutwana, go sa šetšwe maemo a ekonomi malapeng a gabobona, morafe, bong, go itekanela
mmeleng goba bokgoni, ka tsebo, mabokgoni le meetlo ya go tšweletša boitshepo le go tšea karolo ga
maleba mo setšhabeng bjalo ka badudi ba naga ye e lokologilego;
• go bula menyako ya thuto ya maemo a godimo;
• go kgonagatša diphetogo tša barutwana go tšwa go dihlongwa tša thuto go ya go lefase la mešomo; le
• go fa bengmešomo profaele ye e lekanego ya bokgoni bja morutwana.
(c) Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba sa Mephato ya R-12 se theilwe godimo ga metheo ye e latelago:
• Phetošo ya leago: go netefatša gore go se lekalekane ga maemo a thuto ya maloba go a lokišwa, le gore
makala ka moka a badudi a hwetša dibaka tša go lekana tša go ithuta;
• Go ithuta ka mafolofolo le ka tsinkelo: go hlohleletša go ithuta ka mafolofolo le ka tsinkelo, go phala go re
ba ithuta ka go swara ka hlogo le go se tsinkele dinnete tše di filwego;
• Tsebo ya maemo a godimo le mabokgoni a maemo a godimo: tsebo le mabokgoni a bonyane bja go
lekanela ao a swanetšego go fihlelelwa mphatong wo mongwe le wo mongwe, a laeditšwe le go hloma
maemo a godimo ao a kago go fihlelelwa dithutong ka moka;
4 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
• Kgatelopele: diteng le dikamano tša mphato wo mongwe le wo mongwe di laetša kgatelopele go tloga go
tše bonolo go ya go tša go raragana;
• Ditokelo tša botho, boakaretši, toka ya tikologo le leago: go tsentšha metheo le ditlwaetšo tša toka ya
leago le ya tikologo le ditokelo tša botho bjalo ka ge di hlalošitšwe ka go Molaotheo wa Repabliki ya
Afrika Borwa. Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba sa Mephato ya R-12 se šetša ditaba tša go
fapana go swana le bodiidi, go se lekalekane, morafe, bong, leleme, bogolo, go se itekanele le mabaka a
mangwe;
• Go bona mohola wa dithulaganyo tša tsebo ya setšo: go amogela le go dumela gore naga ye e na le
histori ye e humilego le bohwa tšeo e lego diabi tše bohlokwa kgodišong ya meetlo ye e tšwelelago go
molaotheo; le
• Kamogelego, boleng le bokgoni: go aba thuto ye e bapetšegago le ya dinaga tše dingwe, go ya ka
boleng, bophara le botebo.
(d) Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba sa Mephato ya R-12 se ikemišeditše go tšweletša barutwana ba
go kgona go:
• lemoga le go rarolla mathata le go tšea diphetho ka go nagana ka tsinkelo le boitlhamelo bjo bo
tseneletšego;
• šoma ka bokgwari ba le noši gammogo le ba bangwe bjalo ka maloko a sehlopha;
• rulaganya le go kgona go itaola mešongwaneng ya bona ka maikarabelo le ka bokgwari;
• kgoboketša, sekaseka, rulaganya le go lekola tshedimošo ka tsinkelo;
• kgokagana ka bokgwari le ba bangwe ka go diriša diswantšho tša go bonwa, dikai le/goba mabokgoni a
polelo mo mekgweng ya go fapafapana;
• diriša saense le theknolotši ka bokgwari le ka tsinkelo ba bontšha maikarabelo mabapi le tikologo le
maphelo a ba bangwe; le
• laetša kwešišo ya lefase bjalo ka sehlaga sa dithulaganyo tša go nyalelana ka go lemoga gore dikamano
tša tharollo ya mathata ga di tšwelele di le ka botšona fela.
(e) Boakaretši bo swanetše go ba kgwekgwe ya thulaganyo, peakanyo le go ruta ga sekolo se sengwe le
se sengwe. Se se ka phethagala ge fela barutiši ba na le kwešišo ya maleba ya go lemoga le go fediša
mapheko a go ithuta, le go beakanyetša go se swane.
Senotlelo go laola boakaretši ke go netefatša gore mapheko a a lemogwa le go elwa šedi ke mafapa a
thekgo kamoka a maleba tikologong ya sekolo; go akaretša barutiši, Dihlopha tša Thekgo tša Selete,
Dihlopha tša thekgo ya Dihlongwa; batswadi le Dikolo tše di Kgethegilego bjalo ka Disenthara tša Methopo.
Go fediša mapheko a go ithuta ka phapošing, barutiši ba swanetše go šomiša mekgwanakgwana ye e
fapanego ya mananeothuto bjalo ka yeo e akareditšwego ka go Department of Basic Education’s Guidelines
for inclusive Teaching and Learning (2010).
SEPHOLEKE 5
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
1.4 Kabo ya Nako
1.4.1 Sehlopha sa Motheo
(a) Taetšo ya nako ya go ruta ye e abetšwego dithuto tša Sehlopha sa Motheo ke ye e latelago:
MPHATO WA R MEPHATO YA 1-2 MPHATO WA 3
THUTO
(DIIRI) (DIIRI) (DIIRI)
Leleme la Gae 10 7/8 7/8
Lelemetlaleletšo la Pele 2/3 3/4
Mmetse 7 7 7
Mabokgoni a Bophelo 6 6 7
• Tsebo ya go Thoma (1) (1) (2)
• Bokgabo bja Boitlhamelo (2) (2) (2)
• Thutatšhidullammele (2) (2) (2)
• Thutaphelo (1) (1) (1)
PALOMOKA 23 23 25
(b) Taetšo ya nako ya go ruta ya Mephato ya R, 1 le 2 ke diiri tše 23, go Mphato wa 3 ke diiri tše 25.
(c) Nako ye e abetšwego thuto ya Maleme go Mephato ya R-2 ke diiri tše 10 mola Mphato wa 3 o abetšwe diiri
tše 11. Leleme la Gae le abetšwe bontši bja diiri tše 8 le bonyane bja diiri tše 7, mola Lelemetlaleletšo le
abetšwe bonyane bja diiri tše 2 le bontši bja diiri tše 3 go Mephato ya 1-2. Go Mphato wa 3 le bontši bja diiri
tše 8 le bonyane bja diiri tše 7 bo abetšwe Leleme la Gae gomme bonyane bja diiri tše 3 bontši bja diiri tše 4
bo abetšwe Lelemetlaleletšo la Pele.
(d) Go thuto ya Mabokgoni a Bophelo, Tsebo ya go Thoma e abetšwe iri ye 1 ka go Mephato ya R - 2 le diiri tše
2 go ya le ka fao go laeditšwego ka diiri ka mašakaneng go Mphato wa 3.
1.4.2 Sehlopha sa Gare
(a) Taetšo ya nako ya go ruta ye e abetšwego dithuto tša Sehlopha sa Gare ke ye e latelago:
THUTO DIIRI
Leleme la Gae 6
Lelemetlaleletšo la Pele 5
Mmetse 6
Saense le Theknolotši 3, 5
Disaense tša Leago 3
Mabokgoni a Bophelo 4
• Bokgabo bja Boitlhamelo (1, 5)
• Thutatšhidullammele (1)
• Thutaphelo (1, 5)
PALOMOKA 27, 5
6 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
1.4.3 Sehlopha sa Godimo
(a) Taetšo ya nako ya go ruta ye e abetšwego dithuto tša Sehlopha sa Godimo ke ye e latelago:
THUTO DIIRI
Leleme la Gae 5
Lelemetlaleletšo la Pele 4
Mmetse 4, 5
Saense 3
Disaense tša Leago 3
Theknolotši 2
Disaense tša Ekonomi le Taolo 2
Tsebišo ya Bophelo 2
Bokgabo bja Boitlhamelo 2
PALOMOKA 27, 5
1.4.4 Mephato ya 10-12
(a) Taetšo ya nako ya go ruta ye e abetšwego dithuto tša Mephato ya 10-12 ke ye e latelago:
THUTO KABO YA NAKO KA BEKE (DIIRI)
Leleme la Gae 4.5
Lelemetlaleletšo la Pele 4.5
Mmetse 4.5
Tsebišo ya Bophelo 2
Bonyane bja dithuto tše dingwe le tše dingwe tše 12 (diiri tše 3x4)
tharo bjo bo kgethilwego go tšwa go Sehlopha sa B
Semamatletšwa B, Dinkatlapana B1-B8 tša tokomane ya
pholisi, National policy pertaining to the programme and
promotion requirements of the National Curriculum State-
ment Grades R-12, go ya le ka tšweletšo ye e laeditšwego
go temana ya 28 ya tokomane ya pholisi yeo.
PALOMOKA 27, 5
Nako ye e abilwego ka beke e ka dirišetšwa fela bonyane dinyakwa tša dithuto tša SKS bjalo ka ge di
laeditšwe ka godimo, gomme e ka no se šomišetšwe dithuto tše dingwe le tše dingwe tša tlaleletšo tšeo di
okeditšwego go lenaneo la bonyane bja dithuto. Ge morutwana a rata go ingwadišetša dithuto tše dingwe,
nako ya go ruta dithuto tšeo e swanetše go oketšwa.
SEPHOLEKE 7
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
KAROLO YA 2: Tsebagatšo ya Maleme
2.1 Maleme go Setatamente sa Pholisi ya Setšhaba sa Lenaneothuto le Kelo
Leleme ke sedirišwa sa go hlohla monagano le kgokagano. Gape ke tsela yeo setšo le botaki di abelanwago ke
batho go kwešiša lefase le ba phelago go lona bokaone. Go ithuta go šomiša leleme ka bokgwari go kgontšha
barutwana go nagana le go ikgobokeletša tsebo, go itlhaloša, go tšweletša maikutlo le dikgopolo, go dirišana le ba
bangwe le go laola maphelo a bona mo lefaseng. Go fa barutwana diswantšho le dikgopolo tša go huma, tše maatla
tša go tia tše di ka dirago gore lefase la bona le be kaone go feta ka fao le lego ka gona. Polelo e kgona go
hlama le go hlatholla phapano ya merafe le tswalano ya leago, gape ke ka polelo ge tlhamego e kgona go
fetošwa, katološwa le go betlwa.
2.1.1 Maemo a Leleme
Go ithuta leleme Mephatong ya Godimo go akaretša maleme a semmušo a Afrika Borwa ka moka, e lego, Afrikaans,
English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi, Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga – gammogo le
Maleme ao e sego a semmušo. Maleme a a ka rutwa maemong a go fapana.
Leleme la Gae ke leleme la mathomo leo barutwana ba ikhweletšago lona, mola Lelemetlaleletšo la Pele barutwa ba
ithuta lona go tlaleletša leleme la gae. Lelemetlaleletšo la Bobedi ke leleme le lengwe leo barutwana ba ka ithutago
lona, le kgontšha dikgokagano ka bophara le tšhomišo ya malementši. Leleme le le ka šomišwa mo setšhabeng le go
kgonthišiša kago ya setšhaba le go kwešiša ditšo tša go fapana. Dikolo tše ntši tša Afrika Borwa ga di abe maleme
a gae goba maleme a mangwe a barutwana bao ba amogetšwego mo sekolong, fela ba na le leleme le tee goba
a mabedi ao ba abago maemong a leleme la gae. Ka lebaka leo, maina Leleme la Gae, Lelemetlaleletšo la Pele le
Lelemetlaleletšo la Bobedi a bolela fela ka maemo ao a abjago ka ona, e sego go ya ka tswalo goba maleme ao a
tsebjago. Go ya ka nepo ya pholisi ye sešupo se sengwe le se sengwe sa Leleme la gae se swanetšwe go kwešišwa
se šupa maemo, sego leleme ka bolona.
Maemo a Leleme la Gae a thuša barutwana ka mabokgoni a motheo a kgokagano ao a nyakegago go tša leago le
mabokgoni a thutokwešišo ao a ba thušago go ithuta go kgabaganya lenaneothuto. Maemong a a polelo go gatelelwa
go rutwa le mabokgoni a go theeletša, go bolela, go bala le go ngwala. Le ge go le bjalo, tiišetšo le kabo ya meputso
ya go theeletša le go bolela go thoma Mphatong wa 7 go ya godimo, e fase ga mabokgoni a go bala le go ngwala.
Lelemetlaleletśo la Pele ke leleme leo e sego la mma/la letswele eupśa le diriśwa mererong ye e itśego ya
dikgokagano mo setśhabeng. Se se śupa gore ke leleme leo le diriśwago go ithuta le go ruta mo thutong. Lenaneothuto
le fa thekgo ye kgolo kudu go barutwana bao ba diriśago Lelemetlaleletśo la Pele la bona go ithuta le go rutwa. Go
ya mafelelong a mphato wa senyane, barutwana ba ba swanetśe go ba ba kgona go śomiśa leleme la gae la bona le
Lelemetlaleletśo la Pele la bona gabotse le ka boitshepho mabakeng a a fapanego go akaretśwa le go ithuta.
Ka mo Afrika Borwa, bana ba bantśi ba thoma go śomiśa lelemetlaleletśo la pele la bona e lego Sepedi (Sesotho sa
Leboa) bjalo ka leleme la go ithuta le go rutwa mo mphatong wa 4. Se se ra gore ba swanetśe go fihlelela maemo a
godimo a bokgoni ka Sepedi (Sesotho sa Leboa) ge ba fetśa mphato wa 3, ba be ba kgone gape go bala le go ngwala
gabotse ka Sepedi (Sesotho sa Leboa)
Maemo a Lelemetlalelešo la Pele a hutša gore ga se gore ge barutwana ba fihla sekolong, ba na ba šetše ba na
le tsebo ya leleme leo. Mengwageng e se mekae ya mathomo ya barutwana sekolong, śedi ye kgolo e lebiśwa go
tlhabollo ya bokgoni bja barutwana bja go kweśiśa le go bolela leleme le – mabokgoni a motheo a polediśano ya
dikamano. Mephatong ya 2 le 3 barutwana ba thoma go bopa temogo ya ditlhaka go tśwa go motheo wo wa 9
8 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
dipolediśano. Ba diriśa gape le mabokgoni a go lemoga ditlhaka ao ba śetśego ba ithutile ona Lelemeng la bona la
ka Gae.
Mo go Sehlopha sa Gare le sa Godimo, barutwana ba tšwela pele go matlafatša mabokgoni a bona a go theeletša,
go bolela, go bala le go ngwala. Mo legatong le bontši bja barutwana ba ithuta ka Lelemetlaleletšo la Pele gomme
ba swanetše go utollelwa lona kudu. Ka go realo, kgatelelo ye kgolo e bewa godimo ga tšhomišo ya Lelemetlaleletšo
la Pele go merero ya go gopola le go fahlela. Se se kgontšha barutwana go godiša mabokgoni a thutokwešišo ya
bona, ao a nyakegago go ithuta dithuto tśa go swana le Disaense tša Mahlale, Mmetse ka Sepedi Seisemane. Ba
swaragana gape kudu le ditšweletšwa tša dingwalo mme ba thoma go ba le tlhabollo ya bokgabo le bokgoni bja go
ikgopolela ka Lelemetlaleletšo la bona.
Ka nako yeo barutwana ba fihlago Sehlopheng sa Godimo, ba swanetše go ba ba na le bokgoni bja go bolela
Lelemetlaleletšo la Pele, go ya le ka mabokgoni a kgokagano le a thutokwešišo. Le ge go le bjalo, bonnete ke gore,
go fihla ga bjale, barutwana ba bantši ga ba kgone go kgokagana gabotse ka Lelemetlaleletšo la Pele. Ditlhohlo
mo Sehlopheng sa Gare, ke go fa barutwana ba thekgo, le go ba fa lenaneothuto leo le ba kgontšhago go fihlelela
maemo a a nyakegago Mephatong ya go latela. Maemo a, a swanetše go ba ka tsela yeo barutwana ba ka kgonago
go šomiša lelemetlaleletšo la bona ka bokgoni bja godimo, go ba lokišetša thuto ya tlaleletšo goba ya ka Godimo
goba lefase la mošomo. Ka go realo, go šišinywa gore, mo go kgonegago, barutwana ba Sehlopha sa Godimo ba
swanetše go utollelwa dikgopolo tša go swana mo leboong la dibeke tše pedi go maemo a mabedi a polelo.
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi a hutša gore ga se gore ge barutwana ba fihla sekolong, ba tla be ba šetše
ba na le tsebo ya leleme leo. Nepokgolo ya go ba tsebiša Lelemetlaleletšo la bobedi ke go tšwetša pele bokgoni bja
barutwana bja go kwešiša le go bolela polelo- mabokgoni a motheo a poledišano ya dikamano. Mephatong ya 4 - 6
barutwana ba thoma go bopa mabokgoni a bomolomo le tsebotlhaka. Ba diriśa gape le mabokgoni a bomolomo le a
tsebotlhaka ao ba śetśego ba ithutile ona Lelemeng la bona la ka Gae le la Tlaleletšo la Pele.
Mephatong ya 7-9 barutwana ba tšwela pele go tiišetša mabokgoni a bona a go theeletša, go bolela, go bala le go
ngwala.
Nakong ya ge barutwana ba tsena mphatong wa 10, ba swanetše go ba ba kgona go kgokagana ka Lelemetlaleletšo
la Bobedi maemong a kgokagano le ba bangwe le go tša selegae. Le ge go le bjalo, bonnete ke gore, go fihla ga
bjale, barutwana ba bantši ga ba kgone go kgokagana gabotse ka Lelemetlaleletšo. Ditlhohlo mo Mephatong ya 10-
12 ke go fa barutwana ba thekgo, le go ba fa lenaneothuto leo le ba kgontšhago go fihlelela maemo a a nyakegago
Mphatong wa 12. Maemo a a swanetše go ba ka tsela yeo barutwana ba ka kgonago go šomiša lelemetlaleletšo la
bona ka bokgoni bja godimo, go ba lokišetša thuto ya tlaleletšo goba ya ka Godimo goba lefase la mošomo.
Dinepo tše itšego tša go ithuta Malemetlaleletšo
Go ithuta Lelemetlaleletšo la Bobedi go swanetše go kgontšha barutwana go:
• Hwetša mabokgoni a polelo ao a nyakegago kgokaganong ka nepagalo ka leleme leo le nepišitšwego
maemong a motheo.
• theeletša, bolela, bala/bogela le go ngwala polelo ka boitshepo le boipshino.Mabokgoni a le maitshwaro a,
ke tšona di bopago motheo wa go ithuta go ya go ile;
• hlagiša dikgopolo, dintlhatebelelo le maikutlo a bona ka boitshepo (ka bomolomo le ka go ngwala) gore ba
ikwe ba lokologile ka polelo ya bona;
SEPHOLEKE 9
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
• diriša polelo le menagano ya bona gore ba tsebe kutšwanyana ka seo ba lego sona, ditšo tše di fapanego
tše di lego gona le lefase leo le ba dukologilego.Se se tlo ba kgontšha go hlagiša maitemogelo a bona ga
ešita le tšeo ba di utollotšego/hweditšego mabapi le lefase ka go bolela/bomolomo le ka go ngwala.
• Diriša polelo go fihlelela le go laola tshedimošo dikamanong tše dingwe. Litheresi ya tshedimošo ke
mabokgoni a bohlokwa mo ‘mehleng yeno ya tsebo’ ka ge e bopa motheo wa go ithuta go ya go ile;
• Diriša polelo bjalo ka mokgwa wa go hlagiša tshedimošo ka dihlogotaba tše di tlwaelegile; go šomana le
ditšweletšwa tše di fapanego tša go tlwaelega le go bala ditšweletšwa ka nepo ya go ipshina, go hwetša
tshedimošo ya motheo le go kgokagana.
2.1.2 Mabokgoni a polelo
Kharikhulamo ya Lelemetlaletšo la bobedi e beakantšwe go ya ka mabokgoni ao a latelago:
1 Go theeletša le Go bolela
2 Go bala le Go bogela
3 Go ngwala le Go hlagiša
4 Dibopego le melawana ya tšhomišo polelo
2.1.3 Mekgwa ya Go ruta Leleme
Mekgwa ya ruta leleme ka gare ga ditokomane tše wo theilwego godimo ga setšweletšwa, kgokaganago,
logagantšwego le magato.
Mokgwa wo theilwego godimo ga setšweletšwa le wa kgokagano ka bo bedi di ithekgile godimo ga tšhomišo le
tšweletšo ya ditšweletšwa. Mokgwa wo theilwego godimo ga setšweletšwa o hlotletša gore ditšweletšwa di šoma
bjang.
Maikemišetšo a mokgwa wo theilwego godimo ga setšweletšwa ke go kgontšha barutwana go ba le bokgoni,
boitshepo le go ba babadi, bangwadi, ba bogedi le bathadi ba di ditšweletšwa ba bohlokwa. E akaretša go theeletša,
go bala le go sekaseka setšweletšwa go kwešiša ka fao di tšweletšwago ka gona le gore khuetšo ya tšona ke
efe. Ka kgokagano ye ye bohlokwa, barutwana ba tšweletša bokgoni bja go lekola ditšweletšwa. Mokgwa wo
theilwego godimo ga setšweletšwa o akaretša tšweletšo ya mehuta ya go fapana ya ditšweletšwa go maikemišetšo
le baamogedi. Mokgwa wo o tsebišwa ke kwešišo ya gore ditšweletšwa hlangwa bjang.
Mokgwa wa kgokagano o eletša gore ge go ithuta leleme, morutwana o hlagišwa go polelo yeo enepišitšwego le
dibaka tše ntši tša go itlwaetša goba go tšweletša polelo ka go ikgokaganya gomtša leago goba maikemišetšo a
mangwe. Go ithuta leleme go swanetšwe go phethagatšwa ka phapošing moo mabokgoni a letheresi, a go bala/
bogela le go ngwala/hlagiša a ithutwago ka go bala le go ithuta go ngwala ka go ngwala ga ntši.
Go ruta polelo go dirwa ka mokgwa wo o logagantšwego, morutiši o laetša tlwaelo ye botse, barutwana ba itlwaetša
mabokgoni a maleba pele baka šomiša ka bo bona. Sebopego sa thutišo ye nngwe le ye nngwe se swanetše go dira
gore barutwana ba šome ka phapoši kamoka pele ba ka šoma ka dihlopha le go šomiša mabokgoni a bona a mafsa
ka o tee ka o tee.
Mokgwa wa magato o šomišwa ge barutwana ba tšweletša ditšweletšwa tša bomolomo le tša go nwgalwa. Barutwana
ba šomana le magato a go fapana a tshepetšo ya go theeletša, go bolela, go bala le go ngwala. Ba swanetše go
gopola ka batheeletši le maikemišetšo nakong ya tshepetšo. Se se tla ba kgontšha go kgokagana le go tšweletša
dikgopolo tša bona ka mokgwa wa hlago. Mohlala, go ruta go ngwala ga go tsepelele mo go tšweletšo fela e tsepelela
10 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
le mo go tshepetšo ya go ngwala. Nakong ya tshepetšo ya go ngwala barutwana ba rutwa go tšweletša dikgopolo
le go gopola ka ga maikemišetšo le batheeletši, go ngwala sengwalwakakanywa, go hlokola mešomo ya bona le go
hlagiša setšweletšwa sa go ngwalwa seo se bolelago dikgopolo tša bona.
Mekgwa ya go ruta dingwalo
Go ruta dingwalo go swanetše go tsepelele go go ruta tekakwešišo le go akaretša mekgwanakgwana ya tshepetšo
(pele ga go bala, nakong ya go bala le morago ga go bala). Lebaka le legolo la go bala dingwalo ka phapošing
ke go godiša temogo ya barutwana ya tšhomišo ye e kgethegilego ya polelo ye e hlapilego, ya dingwalo, ya dika,
dikai le mohola wa go teba go feta tše dingwe tše ba ka di balago. Mola ditšweletšwa tša dingwalo tše dintši e le
tša boithabišo, kgahlego goba kutollo, bangwadi ba maikemišetšo ba hlama dipadi, dipapadi le direto ka gore ba
na le dikgopolo, menagano le ditaba, metheo, ditumelo tšeo ba ratago go di abelana le babadi goba go ba utollela
tšona. Tšhomišo ya bona ya polelo ka boikgopolelo ke mokgwa wo o tlaleleditšwego wa go utolla, go tiišetša le go
bonagatša dikgopolo tša bona.
Go ruta dingwalo ga go bonolo, fela ga go kgonagale go di ruta ntle le ditlhathollo tša nnete tša mong tšeo di
gopodišitšwego ka botlalo, le ditshwayotshwayo tša barutwana ka bobona. Ge barutwana ba ka se fiwe sebaka sago
ithuta go kwešiša ditšweletšwa tša dingwalo ka bobona, ba ka se kgone go ithuta ka botlalo. Barutiši ba swanetše
go fela ba fokotša ditlhathollo tša bona tša ditšweletšwa tša dingwalo, gomme ba dumelele barutwana go tšea karolo
kudu ka mo go kgonegago. Tlhathollo ga e na nnete goba maaka. E nepišitše go nyakišišo ya seo se ka bago le
mohola go mmadi.
Ditsela tše kaone tša go ruta dingwalo di ka akaretša dintlha tše dingwe goba ka moka tša tše di latelago:
• Leka ka gohle go bala bontši bja ditšweletšwa ka phapošing ntle le go kgaotša gore o dire mošongwana
wo mongwe. Se se ka tšea lebaka la go feta leo le beilwego la beke tše pedi go morutwana wa Leleme
la tlaleletšo la bobedi. Go bohlokwa gore barutwana ba tsebe gore go direga eng go maemo a motheo
a puku. Diphapoši tše dingwe di ka bala ditšweletšwa ntle le thušo ya mohuta woo. Seo se swanetše go
hlohleletšwa. Mohlala, Theto e swanetše go rutwa e sego direto. Bala tše ntši ka mo go ka kgonagalago ka
phapošing, gomme o netefatše gore barutwana le bona ba ngwala direto.
• Tlhathollo ya dingwalo gabotse ke mošomo wo o lebanego le diyunibesithi, gomme barutwana mephatong
ye, ga se ba swanele go ithuta tlhathollo ye e tseneletšego. Le ge go le bjalo, morero wa go ruta dingwalo
ke go bontšha barutwana ka fao leleme la bona la gae le ka šomišwago ka bokgoni le boleng, bohlale,
kgopolo le talente. Se se ra gore go lebeledišiša ka moo setšweletšwa se hlamilwego, se jabeditšwego, e
bile se beakantšwego go hlatholla le go gatelela seo se bolelwago. Mošomo wo bjalo o ka ama go hlahloba
go ba gona goba go se be gona ga tshwantšhokgopolo; mohuta wa tshwantšhokgopolo wo mongwadi
a o kgethilegole gore ke ka lebaka la eng a o kgethile, dibopego tša mafoko le ditemana, kalo ya direto,
kgetho ya mantšu, merero ya go tšwela pele ya setšweletšwa, tšhomišo ya sekai, modumo le mmala fao go
nyakegago. Bontši bja mošomo wo bo swanetše go thewa godimo ga tšhomišo ya setšweletšwa.
• Go ngwala ga boitlhamelo go swanetše go kgomantšhwa le serutwa se sengwe le se sengwe sa
setšweletšwa sa dingwalo. Mešongwana ya go ngwala ye e nyakago kwešišo ye e tseneletšego ya
setšweletšwa, e tla thuša barutwana go fihlelela maemo a go itlhamela kgahlego. Dikahlaahlo tša ka
phapošing di ka ba le mohola fela barutwana ka moka ba ka kgatha tema. Fela dikahlaahlo tša ka phapošing
tše di lebišitšwego go mešongwana ya go ngwalwa, di šoma bjalo ka morero wo o kwešišegago gomme di
hola bobedi bomolomo le go ngwala.
SEPHOLEKE 11
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
• Sa mafelelo, go bohlokwa go laetša gore Dingwalo ga se di lebane fela le dikarabo tša nnete. Setšweletšwa
ka moka se bolela se sengwe, e sego diriparipana tša sona fela; go bala setšweletšwa gabotse go akaretša
setšweletšwa ka moka go tlhathollo, boitlhamelo, bowena le ditlwaetšo tša dinyakišišo.
Mekgwa ye mengwe ya go ruta dingwalo ye e ka logaganywago le go ruta tekakwešišo le go kwešiša diponagalo
tša motheo tša dingwalo ke tokologano/tatelano, mongwadi, morero le mekgwa ya dingwalo. Mekgwa ye e ka
kopantšhwa.
Mokgweng wa tokologano/tatelano, barutwana ba ka dira dinyakišišo gomme ba kopantšha pakana ya dingwalo
le ditiragalo tša histori gore di hlagišwe ka nako ya go swana.
Mo go mokgwa wa mongwadi, barutwana ba ka kgatha tema mo go thutišo ya phatlalala le go tsenelela ka ga
mongwadi, kudu ka go theto, gomme ba tswalanya direto tša gagwe le ditiragalo tše itšego tša histori.
Ka mokgwa-morero, barutwana ba ka lebelela merero ye bjalo ka toka, katlego, lerato bj, bj. go kgabaganya palo ye
e bonalago ya direto goba go magareng ga mehuta ye e fapanego ya dingwalo gomme ba e tswalanya le ditiragalo
tša mannete bophelong.Ba ka no fa dikahlolo mabapi le ditiro tša moanegwa ba be ba swayasawya ka morero.
Mabapi le mokgwa wa dingwalo, barutwana ba ka hlopha, ba bapetša le go fapantšha mehuta ye e fapanego ya
dingwalo, mohlala, phapano magareng ga dithulaganyo tša padi/kanegelokopana/terama/kanegelotšhaba
Mekgwa ya go ruta tšhomišo ya polelo
Go ruta dibopego le melao ya tšhomišo ya polelogo swanetše go tsepelela ka fao polelo e šomišwago le gore go ka
dirwa eng ka polelo, k.g.r. go hwetša tlhaologanyo, polelo e ka thuša bjang tharollong ya mathata le ditlhologelo, go
huetšeng bagwera le bašomišane le gore e ka dirišwa bjang go hlola bophelo bjo bo humilego ka phedišano. Go ruta
dibopego tša polelo go swanetše go dirišwa gore dilo di kgonagale go direga.
Go ruta dibopego dibopego tša polelo/dibopego tša thutapolelo go swanetše go thewa godimo ga setšweletšwa,
kgokagano le togagano.
Dikokwane tše di latelago di swanetše go hlokomelwa ge go rutwa dibopego tša polelo
• Thutapolelo e swanetše go rutwa gore e šomišwe go hlama ditšweletšwa go ya ka kamano – ka mantšu a
mangwe e amana kudu le polelo ya mmakgonthe.
• Tšhomišo ya thutapolelo ga se ya swanela fela go dirišetšwa tshekatshekong ya mafoko a go ikema a nnoši,
empa e swanetše go dirišwa go hlaloša ka fao mafoko a a bopilwego go go hlama ditšweletšwa tše bjalo ka
dikanegelo, ditaodišo, mangwalo le dipego tšeo barutwana ba ithutago tšona, go di bala le go di ngwala ka
sekolong.
• Tšhomišo ya ditlabela tša mmakgonthe tše bjalo ka dipoledišano, dipotšišotherišano e swanetše go
hlohleletšwa ka mešogofela
• Tswalanya sebopego sa polelo le tšhomišo ya nnete ya polelo mabakeng a a fapanego a tša leago, mohlala,
go hlagišeng dikgopolo goba maikutlo; go tsebišeng batho; go boleleng ka goba go begeng dilo, ditiro,
ditiragalo goba batho tikologong, kgale goba ka moso; go dirng dikgopelo; go direng ditšhišinyo; go feng dijo
goba dino le go amogeleng goba go gana ka boikobo; go fa le go iphetolela go dtaelo; go bapetšeng le go
fapantšheng dilo.
12 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
• Šomiša mešongwana ya ka phapošing ye e bontšhago nyalelano ya dibopego tša polelo le tšhomišo ya
tšona, mohlala, tšhomišo ya lebaka le le fetilego (Lefetile) ka go taodišokanegelo le ge go ngwalwa pego
• Tsepelela go mešomo ye e tlhalošegago. Ga se gore go tseba melawana ya thutapolelo ya polelo go tlo
kgontšha barutwana go šomiša polelo ka mokgwa wo kgahlišaga le go kwagagala. Se bohlokwa go rena ke
e bopego le tšhomišo go feta legato la lefoko, k.g.r. tsela yeo batho ba šomišago polelo ya go bolelwa goba
polelo ya go ngwalwa (setšweletšwa) ka tsela ya go kwagala le go hlalošega.
2.2 Kabo ya nako go Lelemetlaleletšo la Bobedi
Mo leboong la beke tše pedi go šišintšwe kabo ya nako ye e latelago ya mabokgoni a fapanego a polelo.
Kabo ya nako leb-
KABO YA NAKO KA
Mabokgoni oong la beke tše %
BEKE (DIIRI))
pedi (Diiri)
Go theeletša & Go bolela 1 25
Go bala & Go bogela: Tekakwešišo &
1 25
Dingwalo
Go ngwala & Go hlagiša 1 25
2
Dibopego le melawana ya tšhomišo
ya polelo (tše di logagantšwe ka go 1 25
mabokgoni a 4)
Nako ya go ruta go Lelemetlaleletšo la Bobedi ke diiri tše 2 ka beke. Diteng tša leleme kamoka di rutwa ka gare ga
leboo la beke tše pedi (diiri tše 4). Barutiši ga ba swanela go kgoramela leboo le kudu, fela ba swanetše go netefatša
gore mabokgoni a polelo, gagolo go bala le go ngwala di a tlwaelwa. Kabo ya nako go mabokgoni a go fapana a
polelo go mephato ya 7 – 9 ke dibeke tše 36. Dibeke tše nne di beetšwe dihlahlobo- dibeke tše pedi ke tša hlahlabo
ya June, tše pedi ke tša hlahlobo ya Desembere.
2.3 Dinyakwa tša go ithuta le go ruta
Barutwana ba swanetše go ba le tše latelago go Leleme la tlaleletšo la Bobedigo ithuta Mephatong ya 7 - 9:
MEPHATO 7 – 9
Ditlabela tša motheo
Puku kgakollo ye beetšwego Leleme √
Pukuntšu √
Ye tee ya tše di amogetšwego/ye tee ya dingwalo tše di beetšwego
Padi ye kopana √
Dikanegelo kopana √
Dingwalwatšhaba √
Teranma ye kopana √
Theto √
Ditlabela tša mediya
Kuranta √
Dikgatišobaka √
Polelo/terama ya radio √
Dipontšho/diterama/ditokumenthari tša thelebišene √
SEPHOLEKE 13
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
*Barutwana ba swanetše go ba ba šetše ba kile ba kopantšhwa le mehuta ya dingwalo mafelelong a
Sehlopha sa Godimo.
Morutiši wa Lelemetlaleletšo la Bobedi o swanetše go ba le:
(a) Tokomane ya Setatamente sa Pholisi sa Lenaneothuto le Kelo
(b) Tokomane ya Language in Education Policy
(c) Pukukgakollo ya polelo yeo e kgethilwego go šomišwa ke barutwana le dipukukgakollo tše dingwe go merero
ya methopo go tlaleletša tše di kgethilwego.
(d) Pukuntšu (leleme le tee, maleme a mabedi, maleme a mantši, thesorase)
(e) Mehuta ya dipuku tšeo di kgethilwego tša dingwalo
(f) Mehutahuta ya ditšweletšwa tša mediya: dikuranta, digatišobaka, proutšhara
(g) Phihlelelo tša go theeletšwa/le tša go bonwa tšeo di ka šomišwago ka phapošing
(h) Methopo ye mengwe ya mediya (dikuranta, dikgatišobaka, proutšhara)
Ditlabakelo tša ka phapošing
(a) Molokoloko wa ditšweletšwa wa go akaretša maemo ka moka a go bala, mohlala: kgetho ya dipadi tša go ba
le dikgatišo tša ditšweletšwa tšeo di lekanego maemong ka moka a phapoši
(b) Mehutahuta ya ditlabakelo tša mediya: dikuranta, dikgatišobaka, diproutšhara, maphephetsebiši, dikwalakwatšo,
diphoustara, ditsebišo, bj.bj.
(c) Dithuši tša go kwa le go bona
14 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
KAROLO YA 3: Diteng le mananeo a go ruta a mabokgoni a
polelo
Kgaolo ye e arotšwe ka dikarolo tše PEDI: 1 Kakaretšwana ya mabokgoni a polelo –ditshepedišo le
mekgwankgwana, mehuta ya ditšweletšwa le botelele.
3.1 Go theeletša le Go bolela
Go theeletša le go bolela ke mabokgoni ao a fapanego empa le lengwe le itsheame ka le lengwe. Bobedi bo dula bo
le gona ka phapošing le ge e se ka tsela ya semmušo bjalo ka ge barutwana ba amogela le go ahlaahla tshedimošo.
Go theeletša le go bolela ga semmušo ga dibopego tša go ikgetha, mohlala, papadikekišo goba dingangišano, go
nyaka taelo ye e tsepeletšego. Go theeletša le go bolela ga semmušo le go e sego ga semmušo di logaganywa le go
bala, go ngwala le go itlwaetša polelo, mola go bolela go ka fa setšweletšwa sa go bogelwa sebopego sa bomolomo
(mohlala, go balela godimo)
GO THEELETŠA
Tshepedišo ya go theeletša
Gantši thutwana ya go theeletša e ama go šoma go kgabaganya le dielemente tša tshepedišo ya go theeletša.
Wo ke mošongwana wa magato a mararo wo o tšweletšago mekgwanakgwana ya go theeletša ya go ikema ka
noši go utolla le go kwešiša polelo le mekgwa ye mengwe ya go kwewa. Ga se gore kgato ye nngwe le ye nngwe
ya tshepedišo e tlo latelwa lebakeng le lengwe le le lengwe. Go fa mohlala, ge e le gore barutwana ba theeleditše
tlhalošo ye e gatišitšwego, ba tlo swanela ke go dira mošongwana wa pele ga go theeletša wo o ba phafošetšago
go bohlokwa bja go theeletša ka nepišo le go ba thuša go dira ditswalano le maitemogelo a bona. Mešongwana ya
go theeletša e tla ba thuša go gopola dintlha le go sekaseka molaetša. Morago ga go theeletša barutwana ba ka
amega ka go iphetolela go seo ba se kwelego ka mokgwa wa go araba dipotšišo tše bonolo.
Mešongwana ya tekakwešišo ya go theeletšwa le kelo di fa sebaka sa go ruta barutwana gore ba theeletše bjang.
Tshepedišo ya go theeletša
1. Pele ga go theeletša ke karolo yeo e tsebišago barutwana boemo bja go theeletša. Go ba dumelela go
tsošološa tsebo ya bona ya pele ya sererwa gomme ba itokišetša go theeeletša.
• Tsošološa tsebo ya boithekgo pele ga ge go ka theeletšwa
• Akanya gore setšweletšwa se ka ba se le mabapi le eng ge go lebeletšwe hlogotaba
• Ahlaahla tlotlontšu ye nngwe le nngwe ya motheo yeo barutwana ba bago ba sa e tsebe
• Morutiši a ka beakanya potšišo ya pele ga go theeletša ka nepo ya go goga šedi ya barutwana
• Barutwana ba swanetše go ba ba ikemišeditše ka sebele , go fa mohlala, ba be le phensele le letlakala la go
ngwala dinoutse.
2. Nakong ya go theeletša barutwana ba ela tlhoko ka mabaka ao a fapafapanego:
(Lemoga gore ke mokgwa o mobotse gore barutwana ba theeletše setšweletšwa makga a mantši, mola ba bile ba
šeditše ntlha ye e fapanego nako ye nngwe le ye nngwe)
SEPHOLEKE 15
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
2.1 Go theeleletša tshedimošo ye itšego
• Nyaka tlhalošo; lemoga ntlhakgolo le dintlhatlaleletšo
• Lekola kgafetšakgafetša kwešišo ya molaetša ka go dira le go amogela dikakanyo le ka go botšiša
• Ngwala dinoutse tša go ba le tlhaologanyo; hlarolla, dira mmepe, hlopha go ya ka dikgoro, anega gape,
ngwala kakaretšo, latela ditaelo
• Go lemoga seboledi, /polelo ya mmele ya mohlagiši le ditlhahli tše dingwe tša go bonwa
2. 2 Go theeleletša go kgokagana
• Šomiša melawana ya go šielana ditherišanong mošomong wa sehlopha
• Botšiša dipotšišo go tšwetša pele kgokagano
• Iphetolela go polelo, tshepedišo ya ditho, kopantšho ya mahlo le polelommele
• Bontšha kgahlego le kelotlhoko ka nepagalo ge go dirišwa tlhagišo le go ema ka tshwanelo bj, bj
• Šomiša ditlwaelo/mekgwa ye maleba go laetša boikobo le go bontšha tlhompho go ba bangwe
2.3 Theeleletša kgahlego
• Iphetolela go dikhwalithi tša bokgabo tša ditšweletšwa tša bomolomo, mohlala, mošito, lebelo, khuetšo ya
modumo
• Šomiša melawana ya go šielana mo ditherišanong
• Šireletša boemo
• Botšiša di potšišo go swarelela ditherišano
• Iphetolele go polelo, dika tša mmele, kopantšho mahlo le tšhomišo ya mmele
• Bontšha kwešišo ya tswalano magareng ga leleme le setšo ka go bontšha tlhompho ya melawana ya setšo
3. Morago ga go theeletša- ke mošomo wo o tlago morago ga maitemogelo a go theeletša. Barutwana ba:
• Botšiša dipotšišo
• Lekodišiša dinoutse;
• dira kakaretšo
• Fetišetša tshedimošo go tloga go bomolomo go iša go mokgwa wa go ngwala, mohlala, diriša tshedimošo go
leibola sethalwa
• Tlemaganya tshedimošo ye mphsha le tsebo ya pelee
• Tšea diphetho; ela; fa kgopolo ya gago, iphetolele ka tsinkelo
16 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Botelele bjo bo šišintšwego bja ditšweletšwa tše di ka šomišwago go theeletša tekakwešišo
Othokrafi ya Othokrafi ya
go ngwala ka go ngwala ka
Ditšweletšwa Mphato
go kgaogan- go kopantšha
ya mantšu mantšu
• Bomolomo, tša go bonwa, tša go kwewa le go bonwa,
ditšweletšwa tša mahlaorentši go tšwa mehuteng ye e Bonnyane Bonnyane
fapanego ya mediya wa bontši 7 metsotswana ye metsotso ye
30 30
• Ditšweletšwa tša go kwewa
• Ditšweletšwa tša boitlhamelo
Bonnyane Bonnyane
• Ditšweletšwa tša kgakollo le tshedimošo 8
metsotso ye 45 metsotso ye 45
• Ditšweletšwa tša koketšatsebo
• Ditšweletšwa tša go kwewa le go bonwa (Filimi, mananeo
le didokumenthari tša thelebišene, dipontša dislaete, Bonnyane Bonnyane
9
direkhotwa, mananeo a radio, diswantšho, mmino video ya motsotso o 1 motsotso o 1
mmino)
GO BOLELA
Thutwana ya go bolela e swanetše go amogela maemo a go bolela a semmušo le ao e sego a semmušo ge di
bapetšwa le ditherišano tša ka mehla go ya go ditlhagišo tša semmušo. Go bolela ka go kwagala, ka go thelela, ka
go kgohlagana, ka boitshepo le ka nepagalo, e swanetše go ba maikemišetšo a go ruta go bolela.
Go ruta go bolela go swanetše go akaretša tsebo ya tshepetšo le mekgwanakgwana ya kgokagano.
Tshepetšo ya go bolela le mekgwanakgwana
Go ruta tshepetšo ya go bolela go bopilwe ka magato a a latelago:
• Go beakanya- go nyakišiša le go rulaganya
• Go itlwaetša
• Go hlagiša
Go bolela semmušo le go hlagiša
Tshepedišo ya go bolela ya semmušo gantši e ama magato a mararo ao a tsopotšwego ka godimo. Dibopego tša
tlhagišo ya semmušo di ka ama karolo ya go ngwalwa yeo barutiši ba ka e elago ga ešita le karolo ya bomolomo
Go beakanya: go nyakišiša le go rulaganya
Barutwana ba bontšha mabokgoni a go beakanya le go rulaganyetša go hlagiša ka bomolomo ka go:
• Šomiša methopo le matheriale wa go ikgakolla go hwetša le go kgetha tshedimošo.
• Beakanya le go ngwala tshedimošo; go ngwala dinoutse.
• Šomiša matseno le mafetšo tša go ba le khuetšo.
• Tšweletša dikgopolo ka molomo ka mokgwa wo kwešišegago.
• Šomiša dilo, dithuši tša go kwewa le/goba tša go bonwa go kaonafatša tšweletšo ya ditlhagišo.
SEPHOLEKE 17
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Go itlwaetša le go hlagiša
• Šomiša sebopego se se nepagetšego sa go bolela le batho.
• Laetša temogo ya baamogedi ba tshedišo.
• Laetša temogo seemo, polelo ya semmušo, yeo e se go ya semmušo le polelo yeo e šomišwago mafelong
ao e se go a semmušo goba yeo e bolelwago le go kwešišwa ke sehlopha sa batho ba itšego.
• Hlagiša kgopolo ya gago.
• Šomiša dibopego tša polelo le melawana tša go nepagala.
• Šomiša dithekniki tša maleba tša polelo ya go hlaboša lentšu le go se hlaboše lentšu go maatlafatša
tlhalošo; mohlala: segalo, tšweletšo ya lentšu/phetolo ya segalo, maatla a go kwagala ga lentšu, lebelo,
sekafoko, kopantšhomahlo, ditaetšo ka sefahlego, dika le polelo ya mmele.
• Bolela ka lentšu la maleba, segalo le piitšo ya mantšu ka tshwanelo ka lentšu leo le fetošitšwego gore
tlhalošo e kwagale gabotse.
Go bolela go e sego ga semmušo le mošomo wa sehlopha (lebelela “Diponagalo le melawana ya
kgokagano ya bomolomo “ ka fase)
• Thoma le go tšwetša pele ditherišano
• Botšiša e go iphetolela go dipotšišo go tšwetša pele kgokagano
• Šomiša melawana ya go šielana
• Hlatholla tlhalošo mo go nyakegago
• Tšwetša pele dinepo tša go šoma ka sehlopha ka go tšea maikarabelo a boetapele le maikarabelo a
mangwe
• Iphetolela go polelo, tshepetšo ya ditho, kopantšho ya mahlo le polelommele
Bontšha kgahlego le kelotlhoko ka nepagalo ka hlagiša, go ema
Diponagalo le melawana ya ditšweletšwa tša poledišano ya bomolomo.
18 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
1. Go bolela ga go itokišetšwa le mošomo ka sehlopha. Informal speaking and group work
Go bolela/
sebopego sa
Morero Diponagalo
ditšweletšwa tša
bomolomo.
Poledišano yeo e Go boledišana ka dihlogo • Thoma le go swarelela poledišanong
se go ya semmušo/ tšeo di filwego
• Šomiša melawana ya go tšea karolo ka go šielana
ngangišano/mošomo
ka sehlopha/ • Tlatša dikgoba le go hlohleletša seboledi
Bona: Lenaneo la • Hlatholla tlhalošo ka botlalo moo go nyakegago
ditšhupetšo ka fase
• Efa dikgopolo
• Botšiša le go fetola dipotšišo go swarelela poledišanong
• Iphetolele go polelo, polelo ya dika, kopantšhomahlo le polelo ya
ditho tša mmele.
• Bontšha dika tša kganyogo le šedi gabotse ka go gatelela ka
molomo, boemo bja mmele le polelo ya ditho tša mmele.
Go bala ga go se Go abelana • Bala ka thelelo le ka go kwagala
itokišetšwe (go balela setšweletšwa.
• Bitša mantšu ka ntle le go fetoša tlhalošo
godimo)
2. Go bolela ga semmušo le go hlagiša.
Lebelela ditshwayotshwayo tša kakaretšo ka ga go beakanya le go hlagiša ka godimo.
Go bolela/
setšweletšwa sa Morero Diponagalo
bomolomo
Polelo ya go Tša go fapana: go • Dira dinyakišišo/boitokišetšo
itokišetšwa tsebiša/abelana
• Beakanya ditlabakelo ka kgohlagano. Kgetha o be o tšweletšwe
Foromo ye e tla dikgopolokgolo ka go tiišetša ka mehlala
bea bohlatse
• Šomiša sebopego sa go nepagala, tlotlontšu, polelo le melawana
bja dinyakišišo/
boitokišetšo • Šomiša segalo, tšweletšo ya lentšu, lebelo, kopantšhomahlo,
pepeneneng boemo bja mmele le polelo ya dika tša mmele.
• Šomiša matseno le mafetšo ka nepagalo
• Šomiša setaele le retšistara ya maleba
• Akaretša ditšweletšwa tša maleba tša go bonwa, kwewa le/goba
tša go bonwa e bile di kwewa, mohlala: ditšhate, diphuostara le
diswantšho
Go balela godimo ka Go abelana setšweletšwa • Bala ka thelelo le ka tlhokomelo go ya ka morero le mošongwana
boitokišetšo seo se ngwadilwego ke
• Bitša mantšu ka ntle le go fetoša tlhalošo
mong goba ba bangwe,
go thabiša • Kaonafatša tlhalošo ka go diriša segalo, tšweletšo ya lentšu,
lebelo, kopantšhomahlo, boemo bja mmele le polelo ya dika tša
mmele.
SEPHOLEKE 19
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
3. Go bolelela merero ye e ikgethilego/dikamano
Go bolela/
setšweletšwa sa Morero Diponagalo
bomolomo
Go fa ditšhupetšo Go botša motho gore a • Šomiša kudu sebopego sa polelo sa taelo
sepele bjang go fihla mo
• Šomiša mafoko a makopana a go kwagala
a ya go gona
• Šomiša tatelano
• Bolela o lebišitše go lefelo le le itšeng
• Bontšha kakanyo ya monabo
• Efa tshedimošo ka maswao a naga go bapa le tsela
Ditaelo Go hlaloša ka moo • Hlaloša ka moo selo se sengwe se dirwago ka gona
mošongwana o ka
• Bontšha ditlabakelo tšeo di nyakegago
feleletšwago ka gona/
lokiša dijo, bj.bj. • Efa ditaelo tša go kwešišega, nepagala le go latelana ka
tshwanelo
• Šomiša tlotlonšu ya maleba
Nako ye e šišintšwego ya ditšweletšwa tša bomolomo
(Hlokomela: nako yeo go akanywago gore e ka tšewa go bala letlakala la botelele bja A4 la go ngwalwa ka
mongwalo wa go kgaogantšha mantšu e ka ba metsotso ye 3
Nako
Ditšweletšwa
Mephato 7-9
Dipoledišano Metsotso ye 5 – 10 go sehlopha
Dingangišano Metsotso ye 1-2 go ba babedi
Ditšhupetšo le ditaelo Metsotswana ye 30 – motsotso o 1
Go bala ga go itokišetšwa Motsotso o 1
Polelo ya go itokišetšwa Motsotso o1
Anega ditiragalo Go fihla go metsotso ye 2
Polelo ya bomolomo ya tšatši ka tšatši, bjalo ka: go nyaka
Motsotso o 1 – 2
thušo, go kgopela tshwarelo, bj.bj.
20 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Mebolelwana ye e šomišwago ge go boledišanwa ka Sepedi- Lenaneokgakollo
GO KGOPELA TUMELELO/GO KGOPELA GO TSENATSENA
• Anka ...? • Ntshwarele hle! A nka...?
• Anke ...? • Tshwarelo, a na o gopola nka be ke...?
• O ka ntumelela ke...? • Tshwarelo, na o tseba...?
• Go tla be go lokile ge ke...? • Ke go kwele gabotse... na o ka nthuša? (semmušo)
GO IKGAFA GO THUŠA GO NYAKA THUŠO
• A ke go thuše? • A ke thuše ka...?
• A nka go thuša? • A o ka ka nthuša go...?
• Na o na le seo o se nyakago? • Ke nyaka go thušwa ka...
• Na o nyaka thušo? • A nke o thuše hle... (semmušo)
• A nke o nthuše ka...?
GO KGOPELA TSHWARELO GO LAETŠA KGANYOGO/GO HLOKA KGANYOGO
• Tshwarelo. • Ke rata/ga ke rate...
• Ke kgopela tshwarelo ... • Ke kganyoga...
• Ntshwarele hle? • Nka thakgala ge...
GO FA KELETŠO GO LAETŠA KGETHO
• Ga ke tshepe gore o swanetše go ... • A o ka rata go...
• O swanetše go ... • Nka mpe ke...
• Nka be re...
• Go lokile, empa nka rata... Wena o gopola bjang?
• O gopola gore re dire eng?
• Gen kabe e le gore thato key a ka, ke be nka...
• Ke nagana gore re...
GO AKANYA GO FA TSHEDIMOŠO KA GO AKANYA
• Nka re o šetše a itokišeditše go... • E be e ka ba tše...
• Nka hloka tše dingwe... • Go na le palo ye kgolo ya...
• Go bontšha go le... • ..... di ka fihla go...
• Mohlomongwe ba nyaka go... • Ke mohuta wa...
• Ga ke na nnete, fela e ka ba... • Ga ke na nnete, fela e ka ba...
• Ga ke na nnete, fela ke gopola... • Ga ke na nnete, fela ke gopola...
GO LAELA GO ITEKOLA
Maeto a matelele, maikhutšo, go tšwela ka ntle go bethwa ke • Se se šomile gabotše gobane...
moya.
• Ke šomile se gabotse ka gobane...
• O sepele gabotse.
• Ke be ke tla be ke šomile gabotse ge nkabe...
• Ipshine ka maikhutšo
• Se se ka hlabollwa ka...
• E bang le leeto le le botse.
• Tšwelopele e a bonagala ka gobane...
• Ipshine ka matšatši a go khutša.
• Ipshine!
TUMEDIŠO MORAGO GA LEETO
• Maikhutšo a gago a be a le bjang?
• Leeto la gago le be le le bjang?
SEPHOLEKE 21
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
3.2 Go bala le go bogela
Go bala/bogela go kopantšha dielemente tše pedi: 1) go ithuta le go diriša mekgwanakgwana ya go hlatholla le
go kwešiša setšweletšwa 2) go ithuta le go diriša tsebo ya diponagalo tša setšweletšwa. Dintlha tše ka bobedi di
swanetše go ba gona ge go balwa/bogelwa taelo ya sengwalo le ditšweletšwa tše e sego tša sengwalo.
Go bala/bogela go beakantšwe ka tše di latelago: 1) go balela kwešišo 2) go balela go ithuta ga tlwaelo (dipuku tše
di kgethilwego) le 3) go ipalela ka noši go go okeditšwego.
Dikgato tša go bala.
Taelo ya go bala e šoma ka dielemente tša dikgato tša go bala. Ye ke tiragalo ya dikgato tše tharo ye e bontšhago
mekgwa ya go ikemela ya go bala gore o kwešiše le tlhalošo ya go iphihla setšweletšweng. Ga se dikgato ka moka
tše di tla šomišwago mabakeng ka moka. Mohlala, ge barutwana ba bala setšweletšwa goba pukwana ye ba sa
e tsebego, ba tla swanela ke go dira mošongwana wa pele ga go bala wo o ba thušago go bona diponagalo tša
mohuta woo wa setšweletšwa, ya ba thuša gape le go e tswalanya le maitemogelo a bona. Mešongwana ya go bala
e tla ba thuša go sekaseka sebopego sa yona le diponagalo tša polelo ka botlalo. Kgatong ya morago ga go bala,
barutwana ba ka swaragana le go leka go tšweletša sengwalwa sa bona ka seo ba se badilego ka mokgwa wa go
ngwalwa.
Dikgato tša go bala le go bogela.
1. Pele ga go bala go tsebiša barutwana setšweletšwa. Go tsošološa ditswalano le tsebo ya pele.
• Go sekima le go sekena diponagalo tša setšweletšwa: leina la puku, dihlogwana, mantšu a go ngwalwa
ka godimo goba ka tlase go hlaloša seswantšho setšweletšweng, diswantšho, dikerafo, dipapetla,
dithalwa, mongwalo wo mokoto, mongwalo wa italiki, dihlogo, dihlogwana, go nomora, mebepe, seka goba
seswantšhwana sa go emela kgopolo ye bohlokwa, ditlhahli/ditšhupetšo tša khomphuthara , go nyaka
mantšu a bohlokwa.
• Akanyetša ka go diriša tshedimošo ye e hweditšwego ge go sekingwa le go sekena
• Šomana le tlotlontšu ye bohlokwa yeo barutwana ba sa e tsebego.
2. Go bala go akaretša go hwetša tlhalošo ya setšweletšwa le go iša šedi go diponagalo tša polelo.
• Go hwetša tlhalošo ka setšweletšwa ge o bala.
• Go hlaloša mantšu a bothata le diswantšho ka go šomiša mabokgoni a go lemoga lentšu go ya ka tšhomišo
ya diteng.
• Šomiša mekgwanakgwana ya gore o kwešiše: dira dikamano, go hlokomela gore seo se balwago se a
kwešišwa, go lekanetša lebelo la go bala go ya ka boima bja setšweletšwa, go bala leboelela ge go hlokega,
go letela gore go tla ba le tshedimošo yeo e ka ba go le mohola ka gare ga setšweletšwa, go botšiša le go
araba dipotšišo(go tloga go tša meamo a fase go ya go maemo a godimo), go boa seswantšho, go akanya,
go balela go hwetša dikgopolokgolo, go ela šedi kgetho ya mantšu le dibopego tša polelo, go lemoga
mohuta wa setšweletšwa ka sebopego le diponagalo tša polelo.
• Go dira dinoutse goba go akaretša dikgopolokgolo.
22 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
3. Morago gago bala. Legato le le kgontšha barutwana go lebelela le go ikarabela go setšwelwtša ka botlalo.
• Araba dipotšišo tšeo di beakantšwego go tloga go maemo a fase go ya go a godimo go tšwa setšweletšweng
• Bapetša le go fapantšha
• Go tšea sephetho le go ntšha kgopolo ya gago
• Hlama setšweletšwa sa gago sa mohuta wa go ngwalwa go tšwa go seo o se badilego.
Mehlala ya mehuta ya dipotšišo
Dipotšišo tša tsebo Mang…? Eang…? Kae?
Dipotšišo tša kwešišo Tatago … ke mang?
Dipotšišo tša Tšhomišo A o ka kgona go gopola ka tiragalo ye nngwe yeo mo go yona ….? A na o sa gopola gore re be
re lebeletše tshwantšhišo-a o ka hlaloša bjang tshwantšhišo mothalading wo?
Dipotšišo tša tshekaseko A na se se swana bjang le …? A na se s fapana bjang le …? Na morero o mogolo e be e le …?
Go reng o nagana gore …..?ke nnete boba maaka
Dipotšišo tša go lekola A na…. e na le khuetšo ye? A na o gopola gore go na le tsela ye nngwe yeo o ….? Go direto
tše pedi tše, o rata sefe? Ka labaka la eng?
Go kgetha mohuta wa setšweletšwa
Barutiši ba swanetše go kgonthišiša gore barutwana ba bala ditšweletšwa le dingwalo tše di fapafapanego mo gare
ga ngwaga. Go swanetše gore go be le tekatekano magareng ga ditšweletšwa tša go balela kwešišo, kgokagano le
boithabišo.
GO BALA GO GO TSENELETŠEGO
1.1 Go balela kwešišo ditšweletšwa tše kopana tša go ngwalwa maemong a lentšu.
Barutwana ba diriša mekgwanakgwana ye e fapafapanego gore ba kwešiše setšweletšwa. Ba bopa tlotlontšu ka go
šomiša mabokgoni a go ithuta lentšu ka go le ripaganya gore o hwetše tlhalošo ya lona le ka tlwaelo.
• Šomiša dipukuntšu, le dipukukgakollo tše dingwe go hwetša tlhalošo, mopeleto, pitšontšu, dinoko le diripa
tša polelo tša mantšu a go se tlwaelege.
• Lemoga tlhalošo ya dihlogontšu tša go tlwaelega (mohlala, mo-, me-, le-, ma-, se-, di-) le meselana ya go
tlwaelega (mohlala, -ile).
• Hwetša tlhalošo ya mantšu le tswalano ya ona le mantšu a go nyalelana a go šomiša medu, meselana le
dihlogo tša go swana
• Šomiša maemo ao a potapotilego setšweletšwa (mohlala, go-ditlhalošo tša mafoko), maswao a polelo
(mohlala, fegelwana, ditsebjana) le maswao a dithalwa (go ngwala ka bokoto) go lemoga tlhalošo ya mantšu
a go se tlwaelege.
• Laetša temogo le go šomiša diema le dika tša go tlwaelega.
• Šupa tlholego gammogo le tšhomišo ya mantšu a maswa. (mohlala, mantšu a go tšwa go Afrikaans le
English, polelo ya mmileng, dimmotwana, mareo a semorafe)
SEPHOLEKE 23
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
• Lemoga phapano magareng ga mantšu a go hlakahlakanywa , ditumatshwano, mahlalošagotee (mohlala,
kganya/matepe/go phadima; nkwe/ntheeletše/phoofolo).
• Laetša temogo ya dikhutsofatšo.
• Šomiša tsebo ya popopolelo go hwetša tlhalošo.
1.2 Go balela kwešišo ditšweletšwa tše kopana tša go ngwalwa maemong a lefoko le temana.
Barutwana ba šomiša tsebo ya bona ya popopolelo gore ba kwešiše tlhamo ya mafoko le peakanyo ya
ditšweletšwa. Go ithuta ditšweletšwa maemong a go fa sebaka sa go ruta dibopego tša polelo tšeo di
logagantšwego.
• Hlaola le go šomiša tlhalošo le mošomo wa dibopego tša polelo le melawana ka gare ga ditšweletšwa.
1.3 G o bala ditšweletšwa tše kopananyana tša go ngwalwa maemong a setšweletšwa ka moka gore o
kwešiše.
Barutwana ba šomiša tsebo ya bona ya mohuta sengwalo go kwešiša hlalošo, nepo le khuetšo ya
setšweletšwa kamoka
• Amanya setšweletšwa le maitemogelo a gago.
• Tšea sephetho; bopa dikgopolo tša gago.
1.4 Go bala ditšweletšwa tše kopananyana go go tseneletšego gore o kgone go NGWALA KAKARETŠO
LE GO NGWALA DINOUTSE.
Barutwana ba šomiša tsebo ya bona ya diponagalo tša setšweletšwa go ngwala kakaretšo ya sona.
Lebelela mekgwanakgwana ya go bala ka godimo.
• Sekima o be o sekene go hwetša dintlhakgolo le morero.
• Ngwala dintlhakgolo ka go šalana morago.
1.5 Go bala ka tsenelelo ditšweletšwa tša MAHLAKORENTŠI LE TŠA GO BONWA. (Ditšweletšwa tša
mahlakorentši di šomiša didirišwa tša go bonwa le go ngwalwa setšweletšweng se tee, mohlala:
dipapatšo, dikhathuni. Di ka kopanya gape le polelo ya molomo le polelo ya dika tša mmele)
Barutwana ba diriša tsebo ya bona ya diswantšho le dielemente tša go bonwa go kwešiša ka moo di
thekgago go ngwala ditšweletšweng tša mahlakorentši.
Hlaola le go ahlaahla morero le molaetša wa ditšweletšwa tša go bonwa tša go hlamelwa boithabišo le boipshino,
mohlala: filimi, dikhathune, divideo tša mmino, mesetwana ya khomiki.
GO BALA SETŠWELETŠWA SA SENGWALO
Barutwana ba bala ditšweletšwa tša dingwalo gore ba ipshine le go kgahliša le go ithabiša ka go fetola
dipotšišo tša tekakwešišo. Ba kwešiša diponagalo tša motheo dibopego tša go fapafapana tša dingwalo,
mohlala, sereto se na le diphapantšho tša go fapana le tša kanegelokopana.
24 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
GO BALA/BOGELA KA NOŠI GO GO OKEDITŠWEGO
Barutwana ba itlwaetša mekgwanakgwana ye e laeditšwego ka go go bala ka tsenelelo go balelwa go hwetša
lethabo. Tlhahlo ya morutiši ya phihlelelo le legato di bohlokwa kudu go karolo ye ya lenaneo le la go ithuta.
• Go fihlelela makgobapuku le go tseba melawana ya go boloka dipuku
• Bala/bogela mehutahutana ye e fapanego ya ditšweletšwa ka bophara, mohlala: dipuku, dimakasine,
dikuranta, websaete, difilimi ka morago ga dithuto.
DITŠWELETŠWA TŠEO DI ŠOMIŠETŠWAGO GO RUTA MABOKGONI A POLELO KA TOGAGANO MEPHATONG YA 7-9
Go tlaleletša ditšweletšwa tša dingwalo go go ithuta semmušo, ditšweletšwa tšeo di swanetšego go rutwa mephatong ya 7
– 9 di akaretša ditšweletšwa tša go ngwala, go bonwa le tša mahlakorentši a mediya go merero ya go fapana. Ditšweletšwa
tše dingwe di tla rutwa ka baka la boleng bja tšona go tša bokgabo, mola tše dingwe tšona di tla rutwa e le mehlala gape le
boitlwaetšo go go ngwala.
Ditšweletšwa tša dingwalo tša Ditšweletšwa tša go ngwalwa tša Ditšweletšwa tša mahlakorentši
semmušo tša go ithuta. Go na le tshedimošo a mediya/tša go bonwa tša
molokoloko wa tšeo sehlopheng sa Dipukuntšu tshedimošo
godimo. Ditšhate, mebepe
Ensaeklophedia
Dingwalo tše di kgethilwego Dikrafo, dipapetla, ditšhate tša phae
Dišetule
Dingwalo tše di latelago di Mebepe ya monagano, diswantšho
hlaoletšwe go akaretšwa ka gare ga Pukutaetšo ya dinomoro tša megala
Khathaloko ya Dipuku tša Dingwalo Dipukukgakollo tša barutwana tša go Diphoustara
ya Bosetšhaba: ithuta Maphephetsebiši, diphamfolete,
Padi ye kopana Thesorase diproutšhara
Dikanegelokopana/Dikanegelotšhaba Tšhupadipaka Maswao le dika
(Mphato 7 – kanegelo ye 1) Pukutaetšo ya thelebišene Ditokumenthari tša thelebišene
(Mphato 8 – kanegelo ye 1) Ditšweletšwa tša go ngwalwa tša Matlakala a kgokagano (web), saete ya
mediya inthanete
(Mphato 9 – dikanegelo tše 2)
Diathikele tša dikgatišobaka Pukutaetšasefahlego le dikgokagano
Papadi ye kopana tše dingwe tša seleago
Theto Diathikele tša kuranta
Data projekšeni
(Mphato 7 – direto tše 2) Tša morulaganyi/Editoriale
Ditransperensi
(Mphato 8 – direto tše 2) Tsebišo
Ditšweletšwa tša mahlakorentši a
(Mphato 9 – direto tše 3) Papatšo mediya/ditšweletšwa tša go bonwa
Koketšatsebo tša merero ya bokgabo
Difilimi Films Mehuta ya ditšweletšwa tša go Difilimi
ngwalwa tša go kwewa Diswantšho
Tiragatšotatelano ya Thelebišene ye e
kgethilwego/ditokumenthari Poledišano Dithalwa
Ditiragatšo tša seyalemoya Go fa polelo Ditšweletšwa tša mahlakorentši a
Ditaodišo Dikoša mediya/ditšweletšwa tša go bonwa
Ditšweletšwa tša tirišano tša go tša boithabišo
Taodišophelo
ngwalwa le tsenelelano ya botho Difilimi
Boitaodišophelo
Mangwalo Mananeo a thelebišene
Nonwane
Dipukutšatši Dibedio tša mmino
Ditumelwana le dinonwane tša bagale
(legente) Ditaletšo Dikhathuni, dikgokgo
Di-emeile Meseto ya dikhomikhi
Melaetša ye kopana Metlae (ye e laetšwago)
Dinoutse Krafiti
Dipego Ditšweletšwa tša go kwewa
Ditšweletšwa tša go ngwalwa tša Mananeo a seyalemoya/radio
tsenelelano ya botho go tša kgwebo Go bala diterama goba ditšweletšwa
Mangwalo a semmušo Go bala dipadi goba dikanegelokopana
Dipolelo tša go rekhotwa
Dipapatšo tša seyalemoya/radio,
Thelebišene, dikuranta le dimakasine
SEPHOLEKE 25
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Botelele bja ditšweletšwa tša go ngwalwa tše di ka šomišwago go go bala ka tsenelelo/kwešišo/kakaretšo
Mongwalo wa go Mongwalo wa go
Mephato
kgaogantšhwa kopantšhwa
Mantšu a 200-250
7 Mafoko a 5-6 (ditemana ye Mantšu a 40-70
1)
250-300 words
Setšweletšwa sa go balelwa
8 Mafoko a 5-8 (ditemana tše Mantšu a 70-90
godimo
2)
Mantšu a 300-350
9 Mafoko a 5-10 (ditemana Mantšu a 90-110
tše 3)
7 Mantšu a 200-250 Mantšu a 40-70
Tekatlhaloganyo 8 Mantšu a 250-300 Mantšu a 70-90
9 Mantšu a 300-350 Mantšu a 90-110
7 Mantšu a 100 Mantšu a 80
Kakaretšo 8 Mantšu a 120 Mantšu a 100
9 Mantšu a 140 Mantšu a 120
3.3 Go ngwala le go hlagiša: magato, diteng, mekgwanakgwana le
ditšweletšwa
Go ngwala le go hlagiša go akaretša dielemente tše tharo: 1) go šomiša magato a go ngwala, 2) go ithuta le go
šomiša tsebo ya sebopego le diponagalo tša mehuta ya ditšweletšwa tša go fapana, 3) go ithuta le go šomiša tsebo
ya ditemana le sebopego sa mafoko le maswaodikga.
Magato a go ngwala
Go ruta go ngwala gantši go akaretša go šoma ka magato a go ngwala. Le ge go le bjalo, ga se kgato ye nngwe le
ye nngwe ya magato a ye e tla šomišwago mo mabakeng ka moka. Mohlala, ge barutwana ba ngwala setšweletšwa
se se tlwaelegilego, go ka se hlokege gore ba sekaseke sebopego le diponagalo tša polelo ya sona ka botlalo. Go
ka ba le mabaka ao barutiši ba swanetšego go nepiša go sebopego sa lefoko goba go go ngwala ditemana, goba
barutwana ba ngwala ditšweletšwa ntle le go beakanya dingwalwakakanywa tša go itokišetša tlhahlobo.
Go kgetha mohuta wa setšweletšwa
Barutiši ba swanetše go kgonthišiša gore barutwana ba fiwa sebaka sa go ngwala mehutahuta ya ditšweletšwa mo
gare ga ngwaga. Go swanetše go ba le tekatekano magareng ga mehuta ye e fapanego ya ditšweletšwa gammogo
le go ngwalela mabaka a a fapafapanego: ditšweletšwa tša tirišano, boitlhamelo, dingwalo tša mong, bj.bj. Barutiši
ba swanetše go kgetha mohuta wa setšweletšwa le hlogo ya maleba gore go ngwalwe ka yona, mohlala: temana ya
go anega/hlaloša ka hlogo: “Dijo tše ke di ratago”.
Magato a go ngwala
Pele ga go ngwala
• Tsebiša barutwana tlotlontšu ya maleba gape le mohuta wa setšweletšwa wa go swana le wo le bolelago ka
wona.
26 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
• Lahlelang dikgopolo tša go amana le hlogo
Go beakanya
• Hlama leano la setšweletšwa se ka go šomiša sebopego le dikgopolo tšeo di ahlaahlilwego legating la pele
ga go ngwala.
• Hlaola dikgopolokgolo, mohlala, ka go somiša mmepe wamonagano
• Beakanya dikgopolo ka tatelano botse gore di kwagale
Go ngwala sengwalwakakanywa
• Ngwala sengwalwakakanywa sa mathomo seo se elago šedi morero, baamogedi ba tshedimošo, hlogo le
mohuta wa setšweletšwa.
• Kgetha mantšu a maleba.
• Beakanya dikgopolo ka tatelano ya maleba gore kanegelo e be le moko.
• Beakanya dikgopolo le diswantšho
• Bala dingwalwakakanywa ka tlhokomelo gomme o fe morutiši gore a swaye a go ntšhe diphošo
Poeletšo, go phošolla, padišišo le go hlagiša
• Sekaseka ditšweletšwa tša bona le tša ba bangwe go di kaonafatša ka go šomiša khraetheria yeo e
beilwego
• Beakanya kgetho ya mantšu, sebopego sa mafoko le ditemana
• Šoma ka tatelano le tswalano ya dditemana
• Šomiša popopolelo, mopeleto le maswaodikga ka tshwanelo
• Lokiša sengwalwakakanywa go akaretša le kalo.
• Hlagiša setšweletšwa
Barutwana ba šomiša tsebo ya bona ya dibopego tša polelo le melawana go ngwala ditšweletšwa.
Kgethontšu
• Tseba le go šomiša mehutahuta ya tlotlontšu
• Tseba gore lentšu le wela ka fase ga mohuta o fe wa polelo le gore le šomišwa bjang lefokong
• Tseba ge e ba lentšu ke la semmušo, leo e se go la semmušo goba maroga le go le šomiša ka go nepagala
(goba go se tsebe)
• Peleta mantšu ka tshwanelo
• Šomiša dipukuntšu tša tlhalošo ya leleme le tee le ya maleme a mabedi le thesorase go katološa tlotlontšu
SEPHOLEKE 27
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
E ba le pukuntšu ya gago goba puku yeo o ngwalago tlotlontšu ka go yona go katološa tlotlontšu
Tlhamo ya mafoko
• Ngwala mafokonolo le mafokontši
• Šomiša makopanyi go kopanya dithabe go mafokontši, mohlala: le, fela, goba, empa, ka go realo, bjale.
Maswaodikga
• Tseba obe o kgone go šomiša maswaodikga a a latelago ka tshwanelo: khutlo, fegelwana, kgorwana, khutlo-
fegelwana, thaladi, lenalana, potšišo, makalo/tlabego, mašakana, ditsebjana
Go ngwala ditemana
• Ngwala ditemana tša go nyalelana ka dikgopolo
Retšistara, setaele le lentšu
• Šomiša retšistara ya maleba.
Mehuta ya ditšweletšwa-sebopego le diponagalo tša polelo
Nkatlapana ya ka fase e hlaloša mehutahuta ya ditšweletšwa tšeo di barutwana ba swanetšego go rutwa go di
ngwala Mephatong ya 7 – 9. Ditšweletšwa tše dingwe di ka akaretšwa moo go swanetšego.
Ditšweletšwa tša boitlhamelo
Mohuta wa
Morero Sebopego sa setšweletšwa Diponagalo tša polelo
setšweletšwa
Kanegi Go thabiša Tlhamo ya ditemana y go ba le moko E ngwalwa ka motho wa pele goba
wa boraro
E ngwalwa ka lebaka le le fetilego
goba la bjale
Ditiragalo di hlalošwa ka tatelano
Go ka ngangišwanwa
Tlhaloši Go hlalošo se Tlhalošo, mohlala: Go direga eng E ka ngwalwa ka lebaka la bjale
sengwe seswantšhong
Hlama seswantšho ka mantšu
Šomiša mahlaodi, mahlathi
Ditšweletšwa tša tirišano tše telele le tše kopana
Mohuta wa
Morero Sebopego sa setšweletšwa Diponagalo tša polelo
setšweletšwa
Pukutšatši Go rekhota tse di Gantši ditiragalo tše di ngwalwa ka Gantši go ngwalwa ka lebaka la bjale/
go hlagelago/go gare ga puku ya go ikgetha(pukutšatši le le fetilego/letlago
beakanyetša pele goba tšenale)
Polelo ga se ya semmušo empa ga se
Ditiragalo di ngwalwa kgafetša kgafetša ya go se amogelege ga e befediše)
(mohlala: tšatši ka tšatši ka beke)
Mongwadi o a ingwalela
Tiragalo ye nngwe le ye nngwe e fiwa
letšatšikgwedi la yona
28 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Mohuta wa
Morero Sebopego sa setšweletšwa Diponagalo tša polelo
setšweletšwa
Lengwalo la Go tsebiša le Aterese, letšatšikgwedi le ditumedišo Gantši le tšea sebopego seo e se go
segwera go swarelela sa semmušo
Sebopego sa molaetša se tla fapana go
segwera
ya ka morero, (mohlala: go hlaloša lapa Diponagalo tša polelo di tla fapana go
la geno goba ngwako) ya ka morero le molaetša
Mafetšo
Dingangišano Poledišano Matseno le phetho Maswaodikga
Diponagalo tše di ikgethilego tša Polelotebanyi
ngangišano Mantšu a go botšiša
Lebjale le lefetile
Taletšo Go laletša motho E ka tšea sebopego sa lengwalo la E ka ba ka sebopego sa semmušo
go tla moletlong segwera goba ya šomiša karata ya go goba seo e se go sa semmušo
goba go dira selo laletša.
Ka kakaretšo ke e kopanae bile e
se sengwe
Taletšo e akaretša: hlagiša dtaba ka ntle le go dikadika
Mohuta wa moletlo
Moo moletlo o tlago swarelwa gona
Letšatšikgwedi le nako
E ka akaretša gape le go laela gore go
aparwe bjang
Leina la motho yo a mengwago
E ka akaretša gape le gore yo a
mengwago a bolele ge e ba otla kgona
gotla goba a ka se kgone.
E ka ba le elemente ya tlhamego ya go
nepišwa go go bonwa
Poskarata/ Go tsebiša le go Ditumedišo, aterese goba sebopego sa Lebjale/letlago/lefetile
molaetša/E-meile/ boledišana e-meile
Setšweletšwa sa go oketša tsebo
Mohuta wa
Morero Sebopego sa setšweletšwa Diponagalo tša polelo
setšweletšwa
Tša go oketša Di a fapana, Di tla fapana go ya ka morero, mohlala: Motho yo a tlatšago foromo o
tsebo: mohlala: go dira Leina, aterese, mengwaga, sekoloo, swanetše go ngwala ka bokopana,
kgopelo ya karata bj.bj. a nepe, polelo e be ya semmušo,
Go tlatša diforomo
ya bokgobapuku, foromo e se tlale ka ditšhila
bj.bj. (mongwalo o balege)
Maphephetsebiši Go gokagoketša Bogolo bjo bonnyane, mohlala: A bolela thwii le mmadi
motho go reka letlakala la bogolo bja
A na le polelo ye kopana
se se rekišwago
Ntlhakgolo ya go goga mahlo
goba go šomiša A šomiša polelo go hlama
thušo ye e itšeng Tlhalošo ye kopana ya setšweletšwa
Polelo yeo e šomišitšwego go tliša
Lenaneo la dikholego goba boithaopo
khuetšo go mmadi.mohlala: mahlathi,
Tshedimošo ya kgokagano, mohlala: mahlaodi
websaete
A ka ba le elemente ya tlhamego ya go
nepišwa go go bonwa
SEPHOLEKE 29
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Mohuta wa
Morero Sebopego sa setšweletšwa Diponagalo tša polelo
setšweletšwa
Papatšo Go gokagoketša E ka tšea dibopego tša go fapana Khuetšo go mmadi.mohlala: mahlathi,
motho go reka mahlaodi
Gantši e ba le elemente ya tlhamego ya
se se rekišwago
go nepišwa go go bonwa Tšhomišo ya maswaodikga
goba go šomiša
thušo ye e itšeng Šomiša dithekniki tša go bapatša
Šomiša tlhamego go dira gore papatšo
e goge mahlo e bile e gopolege
Go fa ditaelo, Go hlaloša goba Sehlophana sa ditaelo tša go kwagala Di ngwalwa ka mokgwa wa taelo,
ditšhupetšo le go laela ka moo go fihlelela morero mohlala: Tepogela ka letsogong la go
melao selo se se itšeng ja ge o fihla lebenkeleng
se dirwago ka
Ka tatelano, mohlala: Ya mathomo...
gona ka go latela
ya go latela...
magato
Tirišo ya dinomoro le dibulete go
laetša tatelano
Botelele bja ditšweletšwa tša go ngwalwa tšeo di swanetšego go tšweletšwa
Mongwalo wa go ng- Mongwalo wa go ng-
Ditšweletšwa Mephato wla ka go aroganya wala ka go kopantšha
mantšu mantšu
Ditemana: kanegi le tlhaloši 7 Mantšu a 70-100 Mantšu a 30 - 50
8 Mantšu a 90-120 Mantšu a 50 - 70
9 Mantšu a 110-140 Mantšu a 70 - 90
Ditšweletšwa tša tirišano
Mantšu a 70 - 90 (diteng Mantšu a 50 - 70 (diteng
tše teleletšana: Mangwalo a 7-9
fela) fela)
segwera/ngangišano
Ditšweletšwa tša tirišano
tše kopana: Dipapatšo/
pukutšatši/diposkarata/
Mantšu a 40 – 60 (diteng Mantšu a 30 – 40 (diteng
dikarata tša taletšo/go tlatša 7-9
fela) fela)
diforomo/go fa ditšhupetšo/
ditaelo/maphephetsebiši/
diphoustara/e-meile
30 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
3.4 Dibopego tša polelo le melawana – Lenaneo la tšhupetšo
Dibopego tša polelo tša polelo tše di latelago di tla rutwa go ya ka kamano ya go bala le go ngwala, gape di tla rutwa
bjalo ka karolo ya lenaneo la tšwetšopele la thutapolelo. Dibopego tše dingwe tša polelo di tla be di tsebagaditšwe
mephatong ya fase, fela di swanetšwe go boeletšwa.
LEMOGA: Diponagalo tša moswananoši polelo di swanetše go šetšwa. Diponagalo fela tšeo di šimišetšago polelo
ye itšego di swanetše go fiwa šedi go ditšweletšwa tšeo ka fase.
Maina Maina a go balega (mohlala, monna/banna) le maina a go se balege (maswi)
Palo (bontši le botee), mohlala, setulo/ditulo
Maina ao a sa fetogelego go botee, madi, meetse
Mainagohle, (mohlala, mosadi) le mainaina (Motlatšo)
Mainakgopolo, mohl. lerato, bofsega, tlhompho, potego
Marui, puku ya moithuti, kgomo ya tate, lapa la mma
Mainakgoboko, motšhitšhi wa dinose, mohlape wa dikgomo.
Mabaledi Bokaakang bja 1. Ka moka, ntši, ga go na (mohl. Barutwana ba bantši ba kwešiša dithutišo)
Bokaakang bja 2: bobedi, le ga e le (mohl. Barutwana ka bobedi ba emeletše)
Bokaakang bja 3: nnyane, go feta (mohl. Sekolo se na le barutwana ba bannyane)
Bokaakang bja 4: nngwe (mohl. Mmorutwan yo mongwe le yo mongwe o hweditše puku)
Mašala Mašalašala: mohlala, Nna , rena, wena, lena, bona, sona, lona, yona, bjona, ona, wona, tšona
Mašalašala a mmoledi le mmoledišwa ka bootee le bontši: Nna , rena, wena, lena, mohlala, (Nna ke
ngwala moleko)
Mašalašala a ka šoma bjalo ka sediri goba sedirwa, mohlala:
sediri: Bona a ba a raloka
sedirwa: Morutiši o swaya tšona
Mašalašupi: yo, yoo, yola (Monna yola o rekile koloi)
Lešalapadi: wohle, bohle, lohle, bj.bj.
Lešalathuo: Puku ya ka, seeta sa gago, motse wa geno, dinku tša gešo, bj.bj.
Mahlaodi Mahlaodi a palo: -ne, -raro, -bedi, -tee
Mahlaodi a mmala: -so, -tala
Mahlaodi a tekanyo, mohlala, telele, teletšana, teleletele (Lesiba ke yo moteletšana go Katlego)
Mahlaodi a sebopego: -kopana, -golo, bj.bj.
Mahlathi Mahlathi a mokgwa, gabohloko, gampe, gabotse, kudu
Mahlathi a nako, maabane, lehono, ngwagola
Mahlathi a lefelo, thabeng, toropong, Polokwane, kgauswi
Mahlathi a tirišo gantši, ka mehla, nako ye nngwe
Mahlathi a kgonagalo, mohlomongwe
Mahlathi a tekanyo, kgole, kgojana
Dikafoko tša mahlathi, mohlala, ka ngwakong, ka tšhengwaneng.
Matlema le Matlema a felo, mohlala, ka pele ga, Mpša e ka serapeng, ka morago ga, kgauswi le, godimo ga
dikafoko
Dikafoko tša mahlaodi: Monna yo motelele
Dikafoko tša maina: Yunibesthi ya Limpopo e feta kholetšhe ya Polokwane
Dikafoko tša madiri a go se bontšhe kwano le sediri
Sekafoko sa Leinadiri: Go šoma go a humiša.
Sekafoko sa lediri: yo a šomago
SEPHOLEKE 31
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Madiri Madiri: Bana ba a ngwala
Meselana ya madiri
Ledirani
Lediredi
Lediriši
Ledirišiši,
Lediregi
Ledirolli
Lephethi
Mafeledi: Kgomo e nnone
Mafetedi: Morutiši o swaya dipuku,
Madiri a goba le didirwa tše pedi, mohlala, koko o rekela bana malekere
Kganetšo
Maba:
Mehuta ya maba: Lebatshwantšhišo, lebatlhalošo, lebatswalanyi
Mabaka a Madiri Lebaka la bjale, mohlala, barutwana ba a ngwala
Lebjaletšweledi, mohlala, barutwana ba sa ngwala
Lebaka le lefetilego: Matome o fihlile
Lephethitšweledi: Pula e be e sa ne ge re tloga ntlong
Lebaka la letlago: Matome o tla ngwala moleko
Tla +modirišogo
Go ya + modirišogo, mohlala, Go ya +go bona makgolo wa gagwe
Letlagotšweledi: mohlala, ke tla be ke sa šoma beke ka moka.
Medirišo
Mehuta ya medirišo
Modirišopego: Baithuti ba a ngwala
Modirišotatelano: Ke ile go di loutša tša ba bogela
Modirišogore: Ithuta gore ke tšwelele
Modirišotlwaelo: Re hlwa re e ya gona
Modirišogo: Go sepela ke go bona
Modirišo taelo: Sepela!
Lekgokedi lekgokasediri, mohlala, basadi ba fihlile
lekgokasedirwa, mohlala, ke a se tseba Sepedi
Go hlagiša go Go hlagiša go kgona/go se kgone, mohlala, nka bolela Sekgowa/nka se kgone go bolela Sekgowa
kgona/go se
Go hlagiša tumelelo, Nka šomiša (bo) tshwamare?
kgone
Go hlagiša kgonagalo/go se kgonego, mohlala, re swanetše go fihla Gauteng ka iri
I ya 10 thapama.
Mafoko a Peelano ya mathomo go hlagiša kgonagalo ya nnete, mohlala, Ge e ka na, re tla se tšee leeto.
peelano
Peelano ya bobedi go hlagiša se sengwe sa go ka no se direge, mohlala, Ge nka swara lottery, nka
rekela mma wa ka ntlo ya diphapoši tša go robala tše lesome
Peelano ya boraro go hlagiša se sengwe se se akanywago, Ge nkabe ke šomile kudu sekolong, nka be
ke tšweletše dithutong tša marematlou.
32 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Polelotirišo le Polelotirišo: Bana ba ngwala moleko
Polelotirišwa
Polelotirišwa: Lebjale, mohlala, Moleko o ngwalwa ke barutwana
Lebjaletšweledi, mohlala, Moleko o sa ngwalwa ke barutwana
Lefetile, mohlala, moleko o ngwadilwe ke barutwana
Lebaka le le tetlago; Moleko o tla ngwala ke barutwana ngwaga wo o tlago
Polelotebanyi le O mpotšišitše gore ke ka lebaka la eng ke le morago ga nako. O mpotšišitše gore ke rata mmino o mo
polelotirišwa fe.
O boletše gore o be a sa tsebe
Sebopego sa Statamente
mafoko
Potšišo
Taelo/modirišotaelo
Mopeleto Patrone ya mopeleto, melawana ya mopeleto, khutsofatšo, diakronimi
Tšwetšopele ya Mahlalošetšagotee, malatodi, lentšu le tee go sekafoko
tlotlontšu le polelo
Dika plelo (tshwantšhanyo, tshwantšhišo, mothofatšo, kgegeo, kodutlo, kganetšo-sehloa, phane.
ya dika
(Oketša tsebo: oximorone, metonimi, onomatopoeia, hyperbole, symbol, pebofatšo, paratokes,
senektotše)
Dika le diema
Maadingwa
Maswaodikga Khutlo, fegelwana, kgorwana, leswao la potšišo, leswao la tlabego, ditsebjana, mašakana
SEPHOLEKE 33
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
3.5 NKATLAPANA YA PHATLALATŠO YA DITŠWELETŠWA
DIBEKE MPHATO WA 7 MPHATO WA 8 MPHATO WA 9
KOTARA YA 1
Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa tshedimošo. Poledišano
1&2
Mohlala, poledišano Mohlala, poledišano
3&4 Koša goba Sereto Morumokwano,Koša, Sereto Morumokwano,Koša/ Sereto
Setšweletšwa sa tshedimošo: Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa tshedimošo- go
5&6
dibogelwa, mohlala, tšhupamabaka Mohlala, diswantšho tlatša foromo
Setšweletšwa sa tshedimošo: Setšweletšwa sa go bogelwa. Setšweletšwa sa go bogelwa.
7&8
poledišano Mohlala, diswantšho, khathune Mohlala, diswantšho
Setšweletšwa sa go bala Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa tshedimošo-
9 & 10
poledišano/go fa polelelo
KOTARA YA 2
Setšweletšwa sa tshedimošo: Setšweletšwa sa tshedimošo. Taelo. Mohlala, go fa ditšhupetšo
1&2 poledišano Mohlala, seswantšho,
kanegelokopana/nonwane
Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa tshedimošo.
3&4
Mohlala, mmepe. Mohlala, šejule/pukutšatši/ pakana Mohlala, go fa ditšhupetšo
Setšweletšwa sa tshedimošo: Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa tshedimošo- pego
5&6 dibogelwa ya boso, mmepe, sereto, koša
Mohlala, diswantšho,
Sereto goba Koša Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa tshedimošo- pego
7&8
Mohlala, dipapadi le poledišano. ya boso, mmepe, sereto, koša
9 & 10 KELO PHETHO
KOTARA YA 3
Setšweletšwa sa tirišano. Mohlala, Setšweletšwa sa tlotlontšu Setšweletšwa sa tekakwešišo le
1&2
lengwalo go bala
Setšweletšwa sa go bogelwa. Setšweletšwa sa taelo: poledišano Setšweletšwa sa go bogelwa
3&4
Mohlala, seswantšho. ka metswako.
Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa go bogelwa
5&6 Mohlala, poledišano Mohlala, lenaneo la radio/
thelebišene
Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa tshedimošo.
7&8 Mohlala, mmepe, sereto, Mohlala, poledišano Mohlala, poledišano, diswantšho
kanegelokopana, padi goba papadi
Kanegelo, direto, dikoša, khathune, Kanegelokopana, direto, dikoša, Kanegelokopana/dikoša/ papadi/
9 & 10 papadi le padi papadi ye kopana goba padi ye padi/sereto
kopana
KOTARA YA 4
1&2 Setšweletšwa sa go bogelwa Setšweletšwa sa tlotlontšu Setšweletšwa sa go bogelwa
Setšweletšwa sa tshedimošo. Sereto/koša/kanegelo Setšweletšwa sa tshedimošo.
3&4
Mohlala, poledišano
Setšweletšwa sa tshedimošo. Setšweletšwa sa go bogelwa, Setšweletšwa sa tlotlontšu
5&6
sereto
Koša le sereto Ditšweletšwa tša boihlamelo le Koša le sereto
7&8
tirišano
9 & 10 KELO PHETHO
34 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
3.6. DIPEAKANYO TŠA GO RUTA
Tokomana ye e šišinya gore leboong le lengwe le lengwe go tla akaretšwa motšo o tee go ba go feta ya mabokgoni:
go theeletša, go bolela, go bala, go bogela, go ngwala, go hlagiša la polelo. Leboo le lengwe le le lengwe le tla
fa barutwana mešongwana ya go ithuta, go bala goba go bogela ditšweletšwa tša bomolomomtša go fapana, tša
go ngwalwa le tša go bogelwa. Mo leboong le lengwe le le lengwe, mešongwana e tla gogela šedi ya barutwana
go thutapolelo ye e nepagetšego le mehuta ya ditšweletšwa. Ngwaga ka moka, mabo ao a ka fihlago go 18 a tla
akaretša a tla akaretša dikarolo tša kharikhulamo ka dibeke tše 36. Go tlaleletša, maemo go ya ka bothata go dithuto
kamoka a tla oketšega go tloga go kotare go ya go ye nngwe le go tloga go ngwaga go ya go yo mongwe go Kgato
ya Godimo. Ka go realo šwetšopele le yona e e ba karolo ya thulaganyo ya lenaneo la go go ithuta. Dibopego tše
dif a barutwana le barutiši sebaka sa go aga kamano, go tiišetša tlotlontšu le go tlwaela dibopego tša polelo mo
dibekeng tše pedi pele go iwa go mabokgoni a mangwe. Ka nako ye tee, e fa mehutahuta le gona e ka dirwa gore e
sepelelane le dikgahlego tša batho. Mohlala, “diaparo’’ ke morero wa go ruta wa bohle, fela e ka latelwa ke leboo la
morero wa boso.
Go ruta polelo go go logagantšwego: Leboo la go ruta.
Ka tšhomišo, togagano e šišinya go fapafapana: mekgwa ya go fapana, mešongwana ya go fapana, ditšweletšwa
le merero ya go fapana (bona merero ye šišintšwego- Lenaneo tšhupo ka fase). Ge go hlangwa leboo la dibeke tše
pedi leo le logagantšwego, morutiši a ka clustara mešongwana mabapi le morero. Mohlala, Dipapadi. Tatelano ya
dithutišo leboong la beke tše pedi le ka šalwa morago ka tatelano ye nngwe le ye nngwe, mohlala, leboo la ka thoma
ka go bala, la tšwela pele ka papadi kekišo (go bolela) yeo e latelago ke go ngwala. Setšweletšwa se sengwe le se
sengwe se ka šomišwa go mošongwana wo o adilwego ka fase.
Morutiši o swanetše go kgetha setšweletšwa sa sengwalo sa go ithuta. Se e kaba sereto, kanegelokopana, terama
ye kopana (bona setšweletšwa seo se šomišitšwego go togaganyo ya go ruta mabokgoni a polelo). Morutiši a ka
kgetha go ruta ditšweletšwa ka tatelano ye nngwe le ye nngwe. Ge morutiši a ka kgetha setšweletšwab se se telele
se se tšwelelago pele bjalo ka padi ye kopana goba terama ye kopana go šišinywa gore se rutwe go fihlela se fela
gore barutwana ba se ke ba lebala dintlha tša molaetša. Ge e le gore padi ye kopana goba terama ye kopana e a
kgethwa, morutiši o tla hloka gore a aroganye setšweletšwa ka di ripana tše ntši bjalo ka ge nako e tla be e le gona.
Dikarolo tša tlaleletšo ya mošomo di tla balwa bjalo ka mošomo wa gae goba karolo ya katološo ya go bala.
Kharikhulamo ye e hlagiša thutapolelo pepeneneng ka nepišo. Ka tšhomišo polelo e tla tšea iri ye tee ka dibeke tše
pedi. Seripa sa iri se tla rutwa go ya ka kamano le go ngwala le go bala, seripa se sengwe sa rutwa e le pepeneneng.
Go tlaletša go rutwa ga thutopolelo yeo e beakantšego go tla ba le mošomophošollo goba poeletšo ya polelo go tšwa
go di phošo tša barutwana.
Morero wo šišintšwego – Lenaneo tšhupetšo
• Lapa • Dikgahlego
• Mmele • Diphoofolo
• Diaparo • Mebala
• Boso le ditlha • Mafelo
• Dinamelwa • Noko
• Ntlo • Matšatši le Dikgedi
• Dijo • Tlhagio le tikologo
• Dipapadi • Madume
• Mmino • Tšeo di rategago le tša go se ratege
• Sekolo • Maikutlo
SEPHOLEKE 35
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Go fetolela Peakanyo ya go Ithuta go Go ruta le Go ithuta
Mohlala wo o theilwego godimo ga Peakanyo ya go Ruta Mphato wa 7 Kotara ya 1 Week 1 le 2 (Metsotso ye 6 x 40
ya dithutišo) = diiri tše 4 tša go ruta.
MPHATO WA 7 KOTARA YA 1
Dibopego le melao
Go theeletša le go Go Ngwala le go ya tšhomišo ya
Go bala le go bo-
Dibeke bolela hlagiša polelo
gela Iri 1
Iri 1 Iri 1 Iri 1 (logagantšwe
le go kwagala)
Go theeleletša go Go balela go kwešiša Boihlamelo: Mahlaodi a bonolo
hwetša tshedimošo ye mo maemong a lentšu
Temanahlaloši Tšhomišo ya lebaka la
itšeng: le a lefoko
bjale
Mohl. Ngwala
Ruta diponagalo tša go Mohl. Poledišano
temanahlaloši Tlotlontšu go kamano
theeleletša tshedimošo magareng ga batho ba
dumedišana la mathomo, Tsebagatša magato a
Phapoši e theeletša,
ba butšiša gore ke bona go ngwala
mohlala, rekhoto ya
bo mang le gore ba
poledišano ya ge go • Go beakanya
dirang
kopanwa le madume
• Go ngwala
Go bolela go go sego sengwalwakakanywa
ga semmušo
• Go hlokola
Barutwana phapošing ba
• Go phošolla le go
1 le 2 Itlwaetša go kopana le go
boeletša go ngwala
dumedišana ka bobedi
ka bobedi • Go hlagiša
Mohlala, ngwala
temanahlaloši
Ngwala, mohlala,
ditemana go itloetša
go tsebagatša le go
hlaloša ye tee go tše
dingwe – morago ga
mo dira temanahlaloši
ka go šomiša ditemana
tše ka tatelano ye e
hlaloganyegago
Morero leboong: Go kopana le go dumedišana
Thutišo 1: (Bogolo ke go theeletša le go bolela)
• Tsebagatšo: Dumediša barutwana ka phapošing le go itsebagatša. Ruta barutwana gore ba ka itsebagatša
bjang
• Tlotlontšu ye amanago le morero.
• Ruta diponagalo tša go theeleletša go hwetša tshedimošo
Thutišo 2: (Bogolo ke go theeletša le go bolela)
• Theeletša makga a mmalwa poledišano ya batho ge ba dumedišana
• Barutwana ba itlwaeša go bala ka bobedi ka bobedi
36 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Thutišo 3: (Bogolo ke go bala)
• Bogela diswantšho, thaetlele le dihlogo poledišano.
• Barutwana ba bala ka setu, morago ga mo morutiši o boeletša go balela godimo, mola barutwana ba leka go
kwešiša poledišano.
• Morutiši o hlaloša thutapolelo le tlotlontšu
• Mošomo wa phapoši: Barutwana ba boeletša go bala dipoledišano le go araba dipotšišo, mohl. Nnete/
maaka.
Thutišo 4: (kopantšwe)
Diponagalo tša thutapolelo tšeo di logagantšwego tša setšweletšwa.
• Hlaloša magato a go bala
• Barutwana ba bala mehlala ya temanahlaloši.
• Mošomo wa gae: Barutwana ba itlwaetša go ngwala mafoko a bonolo go tsebagatša le go hlaloša motho wo
mongwe, ka go šomiša thutapolelo bjalo ka ge e hlalošitšwe.
Thutišo 5: (Bogolo ke go ngwala)
• Barutwana ba ngwala temanahlaloši
Thutišo 6: (Go ngwala)
• Barutwana ba hlokola le go ngwala sethalwakakanywa sa mathomo sa temana.
Mo matlakaleng ao a latelago Dipeakanyo tša go Ruta tša mphato wo mongwe le wo mongwe wa 7, 8 le 9 di
filwe. Lemoga gore tše e no ba MEHLALA fela ya gore go ruta go beakantšwe bjang go Leleme la Tlaleletšo
la Bobedi mo nakong ya ngwaga.
SEPHOLEKE 37
3.6.1 Mphato 7
MPHATO WA 7 KOTARA 1
38
Dibopego le melao ya tšhomišo
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 ya polelo Iri 1 (logagantšwe
Iri 1 Iri 1
le go kwagala)
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go balela go kwešiša mo maemong a Boihlamelo: Mahlaodi a bonolo
ye itšeng: lentšu le a lefoko
Temanahlaloši Tšhomišo ya lebaka la bjale
Ruta diponagalo tša go theeleletša Mohl. Poledišano magareng ga batho
Mohl. Ngwala temanahlaloši Tlotlontšu go kamano
tshedimošo ba dumedišana la mathomo, ba butšiša
gore ke bona bo mang le gore ba dirang Tsebagatša magato a go ngwala
Phapoši e theeletša, mohlala, rekhoto
ya poledišano ya ge go kopanwa le • Go beakanya
madume
• Go ngwala sengwalwakakanywa
Go bolela go go sego ga semmušo
• Go hlokola
1 le 2 Barutwana phapošing ba Itlwaetša go
• Go phošolla le go boeletša
kopana le go dumedišana ka bobedi ka
bobedi • Go ngwala le go hlagiša
Mohlala, ngwala temanahlaloši
Ngwala, mohlala, ditemana go itloetša
go tsebagatša le go hlaloša ye tee
go tše dingwe – morago ga mo dira
temanahlaloši ka go šomiša ditemana
tše ka tatelano ye e hlaloganyegago
Theeleletša go ithabiša Setšweletšwa sa sengwalo 1: Boihlamelo: Temanahlaloši Polelotebanyi
Theeletša koša/sereto sa dialfapete. Bala sereto/koša, mohlala, go swana Tsebagatša magato a go ngwala Mabotšiši
Šomiša koša/sereto se go peleta le ge e šomišetša go theeleletša go
• Go beakanya Maswaodikga
mantšu ao a itšeng ao ba ka kwešiša le go leboga.
a rekhotago bjalo ka karolo ya • Go ngwala sengwalwakakanywa Tsebagatša madiri
3 le 4 tekakwešišo ya go theeletša
• Go hlokola Mošomophošollo wa thutapolelo go tšwa
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Go bolela wa semmušo go seo barutwana ba sengwadilego
• Go phošolla le go boeletša
Papadikekišo ge go kopanwa le ge go Tlotlontšu go kamano
• Go ngwala le go hlagiša
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
dumedišana
Ngwala poledišano
Dibopego le melao ya tšhomišo
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša ya polelo
Go bala le go bogela Iri 1
Dibeke Iri 1 Iri 1 Iri 1 (logagantšwe le go kwa-
gala)
Balela go hwetša tshedimošo le go Balela go kwešisa mo maemong a Setšweletšwa sa boihlamelo: Maina
kwešiša lentšu le a lefoko:
Mohlala: itirele tšhupadipakana ka Madiri
Mohlala, matšatši a beke, dikgwedi tša Tsebagatša diponagalo tša polelo yeo e nepišitšwego
Go bolela nako
ngwaga le dinomoro Setšweletšwa sa go bogelwa
SEPHOLEKE
Tlotlontšu go kamano
Tshedimošo yeo e tlilego go tlatšwa mo Bogela le go ahlaahla ditšweletšwa
foromong, mohlala, tšhupamabaka: tša go bogelwa, mohlala, seswantšho,
fotokrafo
5 le 6 matšatši a beke, dikgwedi tša ngwaga
Mohlala, bogele tšhupamabakana ya
Go bolela go go sego wa semmušo le
sekolo
mošomo wa sehlopha:
le go bala setšweletšwa sa morero wa
Dihlopha di botšišana dipotšišo le
“sekolo”
go araba ka go šomiša, mohlala,
setšweletšwa sa go bonwa bjalo ka
tšhupamabaka.
Go theeleletša go kwešiša Balela go kwešisa mo maemong a Boihlamelo: Madiri
lentšu le a lefoko
Theeletša poledišano ya barutwana ba Mohlala, ngwala mafoko ka go Mahlaodi
bolela ka tšeo ba di ratago le tšeo bas a Bala setšweletšwa mo barutwana ba šomiša tlotlontšu go kamano. Ngwale
Mošomophošollo wa thutapolelo go tšwa
di ratego bolelang dithuto tšeo ba di ratago. poledišano mabapile dithuto tšeo ba
go seo barutwana ba sengwadilego
7 le 8 dinyakago.
Polelo ya semmušo le hlagišo: Le
Tlotlontšu go kamano
Mohlala, barutwana ba itsebagatša le Go araba dipotšišo go tšwa go
go bolela gore ke dithuto dif e tšeo setšweletšwa sa tekakwešišo.
ba di ratago.
Theeleletša go ithabiša le go hwetša Balela go kwešisa mo maemong a Boihlamelo/tirišano Madiri, mahlaodi
tshedimošo ye itšeng: lentšu le a lefoko
Mohlala, go ngwala mafoko/leipola Makopanyi a bonolo
Mohlala, theeletša tekakwesišo mo Bala setšweletšwa mo morerong wo diswantšho mo morerong wo
Tiišetšo ya mošomo wo o dirilwego ka
morerong wo kgethilwego kgethilwego kgethilwego.
kotara ya pele.
Go bolela go go sego wa semmušo le
Mošomophošollo wa thutapolelo go tšwa
mošomo wa sehlopha:
go seo barutwana ba sengwadilego
9 le 10
Mohl. Go bolela gore keka lebaka la eng
Tlotlontšu go ya ka kamano
ba rata dithuto tše itšeng
goba
39
Go balela setšweletšwa godimo ga
go itukišetšwa, mohlala, morerong wo
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
kgethilwego
Mešomo ya kelo ya semmušo go Kotara ya 1
40 Mešomo wa 1 Mešomo wa 2 Mešomo wa 3
Bomolomo: Go theeletša tekakwešišo/polelo ya go Go ngwala: Temana ya boihlamelo (kanegi/hlaloši) Molekwana 1: Tekakwešišo le polelo
itukišetšwa/Go balela godimo ga go itukišetšwa Setšweletšwa sa tirišano (se se telele goba se se kopane)
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE) Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
MPHATO WA 7 KOTARA YA 2
Dibopego le melao ya tšhomišo
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 ya polelo Iri 1 (logagantšwe
Iri 1 Iri 1
le go kwagala)
Go theeleletša tshedimošo ye e Balela go kwešisa mo maemong a Setšweletšwa sa tirišano se se Matlema
itšeng lefoko: kopanakopana
Dikafoko
Mohlala, theeletša poledišano ya Mohlala, bala dipoledišano magareng Magato a go ngwala
Maswaodikga
barutwana ba bolela gore ba tšwa kae ga batho ba go tšwa mafelong/dinageng
Go beakanya
SEPHOLEKE
tša go fapana Makopanyi
Go ngwala sengwalwakakanywa
Maganetši
1 le 2 Go bolela ka maikemišetšo a
Go hlokola
e itšeng/Polelo ya semmušo le Tlotlontšu go ya ka kamano
hlagišo (Go balela godimo go go Go phošolla le go boeletša
itukišeditšwego)
Go ngwala le go hlagiša
Mohlala, Go balela godimo go go
Mohlala, temanahlaloši go bolela gore o
itukišeditšwego gon morero wo o
tšwa kae
kgethilwego
Go theeleletša tshedimošo ye e Balela go kwešiša mo maemong a Setšweletšwa sa tirišano se se Mošomophošollo wa thutapolelo go tšwa
itšeng lentšu le a lefoko kopana: go seo barutwana ba sengwadilego
Mohlala, tšhomišo ya setšweletšwa sa Mohlala, bala setšweletšwa seo batho Mohlala, ngwala ka maikemišetšo a Maswaodikga
go bogelwa bjalo ka mmepe, theeletša, ba go fapana ba boditšhaba ba lego itšeng
Makopanyi
botšisa le go araba dipotšišo. molaleng.
Magato a go ngwala polelo ya go
Matlema
itukišetšwa.
Dikafoko
Polelo ya semmušo le hlagišo: Magato a go ngwala
3 le 4 Maganetši
Ahlaahla diponagalo tša polelo ya go Go beakanya
itukišetšwa Tlotlontšu go ya ka kamano
Go ngwala sengwalwakakanywa
Go hlokola
Go phošolla le go boeletša
Go ngwala le go hlagiša
Polelo ya go itukišetšwa
41
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Dibopego le melao ya tšhomišo
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 ya polelo Iri 1 (logagantšwe
Iri 1 Iri 1
42 le go kwagala)
Go theeleletša tshedimošo ye e Go bala go go tseneletšego wa Boihlamelo: Modirišogo
itšeng ditšweletšwa tša go bogelwa:
Mohlala, Lebaka la lebjale
Go theeleletša go kwešiša Bala le go hlatholla diponagalo tša,
Ngwala temanahlaloši ka seswantšho madiri
mohlala, se swantšho sa phapoši.
5 le 6 Polelo yeo e sego ya semmušo seo se kgethilwego, latela mokgwa wa
Mošomophošollo wa thutapolelo go tšwa
magato a go ngwala – mošongwana wa
Go bolela wo e sego wa semmušo: go seo barutwana ba sengwadilego
sehlopha
mohlala, dikahlaahlo tša phapuši
Tlotlontšu go ya ka kamano
mabapi le go hlatholla diswantšho
Go theeleletša go ithabiša Balela go kwešisa: Setšweletšwa sa tirišano se se Maganetši
kopana:
Mohlala, theeletša sereto/koša mabapi Bala setšweletšwa ka ga lapa goba Bontši
le lapa. setswalle ka lapeng. Mohlala, ngwala temanahlaloši ka ga
Khutsofatšo
malapa a bo bona
Go bolela wo e sego wa semmušo:
Mašalarui
Magato a go ngwala
Mohlala, ahlaahla malapa a bobona
Laetša le go tiišetša dibopego tša
7 le 8 Go beakanya
dipolelo tša go fapana le melawana
Go ngwala sengwalwakakanywa
Mošomophošollo wa thutapolelo go tšwa
Go hlokola go seo barutwana ba sengwadilego
Go phošolla le go boeletša Tlotlontšu go ya ka kamano
Go ngwala le go hlagiša
9 le 10 Hlahlobo ya gare ga ngwaga
Mešomo ya kelo ya semmušo Kotara
Mošomo wa 4 Go theeletša le Go bolela Mošomo wa 5: Mošomo wa 6
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Bomolomo: Go theeletša tekakwešišo/polelo ya go Dingwalo: dipotšišo ga ya ka kamano Hlahlobo ya gare ga ngwaga: Tekakwešišo, polelo,
itukišetšwa/Go balela godimo ga go itukišetšwa dingwalo le go ngwala
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
MPHATO WA 7 KOTARA YA 3
Dibopego le melao ya tšhomišo
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 ya polelo ri 1 (logagantšwe le
Iri 1 Iri 1
go kwagala)
Go theeleletša go ithabiša Go bala setšweletšwa gogo Setšweletšwa se se telele sa tirišano: Dikafoko
tseneletšego go kwešiša mo
Mohlala, theeletša medumo ka ga Tsebagatša le go ahlaahla diponagalo Tatelano ya mantšu
maemong a lefokio.
morero, mohlala, dinamelwa tša go ngwala le lengwalo la segwera/
Lebaka la lebjale
Mohlala, bala sa Setšweletšwa sa noute/emeile/temanakanegelo/
Go bolela go go golego ga semmušo
SEPHOLEKE
morero le go araba dipotšišo tša temanahlaloši Madume mo lengwalong la segwera/
le hlagišo
tekakwešiošo. noute/emeile
Ngwala le ngwalo la segwera/noute/
Go balela godimo ga go itukišetšwa wo
Le mohlala wa lengwalo la segwera emeile/temanakanegelo/temanahlaloši Tlotlontšu go ya ka kamano
o nepišitšwego go hlabošo, pitšo ya
goba temana ka hlogo ye, mohlala, Lehono ke ya kae.
1 le 2 mantšu, segalo, mohlala,
Tsepelela go magato a go ngwala
Setšweletšwa go morero
• Go beakanya
• Go ngwala sengwalwakakanywa
• Go hlokola
• Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
Go theeleletša go ikgokaganya. Go balela go kwešiša: Tsebagatša le go ahlaahla diponagalo Mašalarui
tša go ngwala le lengwalo la segwera/
Theeletša Setšweletšwa/potšišo mabapi Mohlala: bogela Setšweletšwa sa go Dikafoko
noute/emeile/temanakanegelo/
le dibogelwa tša hlohloletši tša go bogelwa go morero wo itšeng gore o
temanahlaloši Tatelano ya mantšu
bonwa. (Mpša e kae?) kwešiše le go araba dipotšišo.
Ngwala le ngwalo la segwera/noute/ Lebaka la lebjale
Go bolela go go sego ga semmušo le
emeile/temanakanegelo/temanahlaloši
mošomo wa sehlopha. Madume mo lengwalong la segwera/
ka hlogo ye, mohlala, Lehono ke ya kae.
noute/emeile
Mohlala, go fetola dipotšišo tša
3 le 4 Magato a go ngwala
bomolomo mabapi le hlohleletši ya go Tlotlontšu go ya ka kamano
bonwa. • Go beakanya
• Go ngwala sengwalwakakanywa
• Go hlokola
• Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
43
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Dibopego le melao ya tšhomišo
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 ya polelo ri 1 (logagantšwe le
Iri 1 Iri 1
44 go kwagala)
Go theeleletša go kwešiša Go bala dibogelwa go go Boihlamelo: Mohlaodi
tseneletšego
Mohlala, theeletša tšhutšhumetšo ya Hlama mafoko ka tlotlontšu ye mpša Mabotšiši,
modumo Bogela diswantšho go morero wo o
Le Madiri le maina Mopeleto
kgethelwego, mohlala, toropokgolo
le
Ngawla temanahlaloši ka, mohlala, Mošomophošollo wa thutapolelo go tšwa
go theeletša poledišano go morero wo seswantšho seo se theilwego godimo ga go seo barutwana ba sengwadilego
mofsa, mohlala, mo ke phelago gona. morero.
Tlotlontšu go ya ka kamano
5 le 6 Go bolela go go sego ga semmušo le Tsepelela go magato a go ngwala
mošomo wa sehlopha
• Go beakanya
Mohlala, Šomiša tlotlontšu go morero o
• Go ngwala sengwalwakakanywa
mofsa, bolela kaga
• Go hlokola
tšhušumetšo ya modumo le go Itlwaetša
go bolela mafoko. • Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
Go theeleletša tshedimošo Go balela go kwešiša mo maemong Boihlamelo Madiri le maina
a lefoko:
Mohlala, theeletša go laetša dinaga tša Leipola mmepe le go ngwala mafoko ka Dinomoro
go fapana mo lefaseng/diprofense tša Go bala ditemanahlaloši tšeo go šomiša tlotlontšu ye mpša.
Mopeleto
Afrika Borwa. dingwadilwego sedikong sa go feta ka
Hlaloša lefelo leo le kgahlišago mo
sethaka (go ipshina) Bontši
Go bolela go go sego ga semmušo mmepeng le gore motho a ka ya
7 le 8 goba bjang go lona, mohlala, mohuta wa Matlema
Papadikekišo ka ga morero/laetša
senamelwa, maswao a naga le mafelo
dinaga tša go fapana mo lefaseng/ Setšweletšwa sa sengwalo Mošomophošollo wa thutapolelo
ao a tanyago šedi ya baeti.
diprofense tša Afrika Borwa. go tšwa go seo barutwana ba se
Mohlala, go balela go ithabiša, mohlala,
ngwadilego
sereto/kanegelokopana/terama ye
kopana/padi ye kopana. Tlotlontšu go ya ka kamano
Go theeleletša go ithabiša Setšweletšwa sa Boihlamelo Tiišeletša thutapolelo yeo e dirilwego
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
kotareng ye
Mohlala, theeletša karolo/kanegelo/ Sengwalo Mohlala, Ngwala khepšene
sereto/koša/khathune/terama ye seswantšhokanegelo seo se theilwego Tlotlontšu go ya ka kamano
Mohlala, bala kanegelo/sereto/
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
kopana/padi ye kopana kamoka godimo ga morero le polelo yeo e
khathune/terama ye kopana/padi ye
9 le 10 šetšego e dirilwe go tiišetša thutapolelo
Go balela godimo kopana le go fetola dipotšišo go tšwa go
yeo e rutilwego kotare kamoka.
tekakwešišo
Šomana le, mohlala, pitšo ya mantšu,
lebelo, hlabošo le tšhomišo ya ditho tša
mmele
Mešomo ya kelo ya semmušo Kotara 3
Mošomo wa 7 Mošomo wa 8 Mošomo wa 9
Bomolomo: Go theeletša tekakwešišo/polelo ya go Go nwala: Temana ya boihlamelo (kanegi/hlaloši) Molekwana 2: Tekakwešišo le polelo goba
itukišetšwa/Go balela godimo ga go itukišetšw Setšweletšwa sa tirišano (se se telele goba se se kopana)
Sengwalo: dipotšišo go ya ka kamano.
SEPHOLEKE
45
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
MPHATO WA 7 KOTARA YA 4
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša Dibopego le melao ya tšhomišo
46
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 ya polelo Iri 1 (logagantšwe
Iri 1 Iri 1 le go kwagala)
Go theeleletša go kwešiša Go bala dibogelwa go go Boihlamelo: Kganetšo
tseneletšego:
Theeletša poledišano mohl. go morero Itloaetše mafoko a dipotšišo le a Mahlaodi
wo mofsa - Mmele wa ka Bogela le go bala diswantšho ka ga dikarabo.
Mahlathi
morero, mohl. Ditho tša mmele tša go
Go bolela go go sego ga semmušo Leipola diswantšho tšeo di šomišitšwego
fapana. Mašalarui
Araba dipotšišo marago ga go bala le go Setšweletšwa sa tirišano:
Mopeleto
bogela setšweletšwa sa go bogelwa
Ngwalela mogwera wa gago lengwalo o
Bontši
mmotše ka se o ithutilego sona, mohlala,
1 le 2 nka hlokomela mmele wa ka bjang Tlotlontšu go ya ka kamano
Tsepelela go magato a go ngwala
• Go beakanya
• Go ngwala sengwalwakakanywa
• Go hlokola
• Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go balela go kwešisa: Setšweletšwa sa tirišano Mošomophošollo wa thutapolelo
ye itšeng go tšwa go seo barutwana ba se
Mohlala, go bala ditemana tšeo di Ngwala, mohlala, polelo ya go
ngwadilego
Mohlala, Theeletša tekakwešišo ka ngwadilwego ke barutwana itukešetšwa ka ga “Mmele wa ka”
ga morero wo kgethilwego go tšwa Kganetšo
Goba
sedikongse se fetilego
Mabotšiši
Mohlala, setšweletšwa ka ga morero.
Go bolela ga semmušo le go hlagiša
Makopanyi
Mohlala, polelo ya go itukišetšwa yeo e
Mahlaodi
ngwadilwego mo sedikong se le se se
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
3 le 4 fetilego Mahlathi
Mašalarui
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Mopeleto
Bontši
Tlotlontšu go ya ka kamano
Mošomophošollo wa thutapolelo
go tšwa go seo barutwana ba se
ngwadilego
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša Dibopego le melao ya tšhomišo
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 ya polelo Iri 1 (logagantšwe
Iri 1 Iri 1 le go kwagala)
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go bala dibogelwa go go Boihlamelo Mabotsiši
ye itšeng. tseneletšego
Mohlala, barutwana ba thala diswantšo Mahlaodi
Mohlala, barutwana ba theeletša gore Barutwana ba bogela le go bala, tša bona ka mebala ya go fapana,
Mopeleto
ba hwetše tlotlontšu ye mpsha ka go mohlala, seswantšho sa mebala ya go morago ba leipola diswantšho le
šomiša setšweletšwa sa go bogelwa – fapafapana le poledišano ka morero wo itlwaetša go ngwala mafoko ao a Bontši
tsebagatša morero o mofsa, mohlala, o swanago le wa diswantšho hlalošago seswantšho.
SEPHOLEKE
Lebaka la lebjale
mebala.
Goba
Kganetšo
Go bolela go go sego wa semmušo
Mohlala, ngwala tema hlaloši go hlaloša
Mašalašupi
5 le 6 Itlwaetše go bolela dipotšišo, mohlala, seswantšho sa go ba le mebala ye
Mmala wa puku ye ke ofe? mentši. Mašalarui
Tsepelela go magato a go ngwala Tlotlontšu go ya ka kamano
• Go beakanya Mošomophošollo wa thutapolelo
go tšwa go seo barutwana ba se
• Go ngwala sengwalwakakanywa
ngwadilego
• Go hlokola
• Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
Go theeleletša go kwešiša Go balela go kwešisa Tukišetšo ya hlahlobo Boeletša hlamego ya mafoko le
melawana ya polelo
Mohlala, theeletša koša/sereto/ Mohlala, setšweletšwa seo se Tiišetša magato a go ngwala a mehuta
temanahlaloši yeo engwadilwego kgethilwego mo morerong wa go ba le ya go fapana bjalo ka poledišano, Mošomophošollo wa thutapolelo
sedikong seo se fetilego. dipotšišo tšeo di swanetšego go arabiwa ditemahlaloši/ditemakanegelo. go tšwa go seo barutwana ba se
7 le 8 ngwadilego.
Go bolela go go sego ga semmušo
Tlotlontšu go ya ka kamano
Tiišetšo ya dipotšišo le mafoko a
bomolomo ao a dirilego ke barutwana
kotareng ya go feta.
9 le
10 Hlahlobo ya mafelelong a ngwaga
47
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Mešomo ya kelo ya semmušo Kotara 4
Mošomo wa 10
48
Hlahlobo ya mafelelong a ngwaga
Lephephe la 1: *Bomolomo
Lephephe la 2: Polelo go ya ka kamano le dingwalo, Go ngwala,
*Meputso ya ngwaga ya bomolomo yeo e kgobokeditšwego, go bolela, go theeletša le go bala. Moputso wa mafelelo o swanetše go akaretša, bonnyane, mošomo wo tee wa polelo ya
go itukišetša, mošomo wo tee wa go theeletša le mošomo wo tee wa go itukišetša wa go balela godimo
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE) Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
3.6.2 Mphato wa 8
MPHATO WA 8 KOTARA YA 1
Dibopego le melao ya tšhomišo
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 ya polelo Iri 1 (logagantšwe
Iri 1 Iri 1
le go kwagala
Go theeleletša go ikgokaganya le Go balela kwešišo: Setšweletšwa sa tirišano se se Sebopego sa lefoko
poledišano: kopananyana.
Tshedimošo (Sediri- lediri-sedirwa)
SEPHOLEKE
Theeletša poledišano magareng ga Ruta diponagalo tša go tlatša diforomo
Mohlala, bala poledišano magareng ga Mafokwana ao a bolelwago gohle
batho ba ba bedi.
batho ba ba bedi le go araba dipotšišo Mohl. Tlatša foromo ka tshedimošo
Mantšu a dipotšišo
Go bolela go go sego ga semmušo le tše dingwe tša motheo tša tekakwešišo yeo e tšwago go mošongwana wa go
mošomo wa sehlopha theeletša. Hlagiša maikutlo
Šomiša pukuntšu go lebelela mantšu a
Barutwana ba laetša dipotšišo le mafsa Fa tshedimošo ya bjale ka gare ga Šomiša lebaka la lebjale
dikarabo gare ga poledišano, morago ba pukuntšu ya mong ka sebele ka go
Tlotlontšu go tšwa go setšweletšwa
Itlwaetša tšona ka go šoma ka bobedi ngwala maina le madiri a mafsa.
ka bobedi. Mašalašala
1 le 2
Tumelo le kganetšo
Makgokedi
Mopeleto
Maswaodikga
Botee/bontši
Maina le madiri
Tšhomišo ya pukuntšu ya mong ka
sebele.
49
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Dibopego le melao ya tšhomišo
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 ya polelo Iri 1 (logagantšwe
Iri 1 Iri 1
50 le go kwagala
Go theeleletša go leboga Setšweletšwa sa sengwalo 1: Setšweletšwa sa tirišano se se Sebopego sa mafoko
teletšana (Sediri – lediri - object)
Theeletša morumokwano/koša/sereto Mohl. Balela merumokwano/sereto/koša
go kwešiša le go leboga Boeletša diponagalo tša poledišano/ Mafokwana ao a tlwaelegilego mo
Go bolela go go sego ga semmušo le
temana hlaloši/temanakanegelo dikgokaganong
mošomo wa sehlopha Araba dipotšišo tša motheo ka ga
setšweletšwa se se lego ka godimo. Ngwala poledišano/temana hlaloši/ Mantšu a dipotšišo
Mohl. Boloka morumokwano/koša ka
temanakanegelo ka tšhedimošo yeo e Bolela maikutlo a motheo
kgopolong le go e hlagiša go sehlopha Šomiša pukuntšu ya maleme a mabedi
filwego, mohl. Dintlha tše bohlokwa tša
go lebelela mantšu a mafsa Tšhomošo ya lebaka la lebjale
Barutwana ba šoma ka pitšo ya mantšu, baanegwa ba ba bedi.
segalo, mošito bj, bj. Tlotlontšu go tšwa go setšweletšwa seo
(Eka elwa) go šomilwego ka sona
3 le 4 Tsepelela go magato a go ngwala Mašalšala
• Go beakanya Tumelo/kganetšo
• Go ngwala sengwalwakakanywa Makgokedi
MopeletoMaswaodikga
• Go hlokola
Bontši le botee
• Go phošolla le go boeletša
Mošomophošollo wa thutapolelo
• Go ngwala go hlagiša go tšwa go seo barutwana ba se
ngwadilego/go tlatša foromo.
Fa tshedimošo ya bjale ka gare ga
pukuntšu ya mong ka sebele Tšhomišo ya pukuntšu ya mong ka
sebele.
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go balela kwešišo: Setšweletšwa sa tirišano se se Tsebagatša tlotlontšu ye mpsha: Mohl.
le go ikgokaganya: kopana Khuduego le maikutlo.
Tshedimošo maemong a lentšu le
Mohl. Barutwana ba theeletša lefoko: Mohl. Barutwana ba tlaleletša Tšhomišo ya mašalašala
setheeletšwa goba morutiši a hlaloša poledišano ka go tlatša dikarolo tšeo
Mohl. Bala mafoko ao a amanago le Mopeleto le maswodikga
maikutko a batho ba go fapana. di tlogetšwego. Nepiša go tšhomišo ya
monagano le maikutlo.
Barutwana batheeletša le go leka polelo le tlotlontšu ye e dirilwego bjalo Tumelo
go nyalantšha hlalošo le sete ya Šomiša pukuntšu ya maleme a mabedi ka go hlagiša maikitlo
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Kganetšo
diswantšho tšeo di laetšago maikutlo a go lebelela mantšu a mafsa
Tiišeletša diponagalo tša poledišano
go fapana (manyami, lathabo, šomago) Mošomophošollo wa thutapolelo
5 le 6 Fa tshedimošo ya bjale ka gare ga go tšwa go seo barutwana ba se
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
(e ka elwa)
pukuntšu ya mong ka sebele ngwadilego/poledišano/temanahlaloši le
Go bolela go go sego ga semmušo le temanakanegelo
mošomo wa sehlopha:
Barutwana ba šomiša diswantšho
go botšišana gore ba ikutlwa bjang.
Barutwana ba fetola ka go šomiša
tlotlontšu go itlwaetša go bolela
dikgopolo le maikutlo.
Dibopego le melao ya tšhomišo
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 ya polelo Iri 1 (logagantšwe
Iri 1 Iri 1
le go kwagala
Go theeleletša go leboga Go bala dibogelwa go go Boihlamelo: Maswaodikga
Barutwana Ba theeletša koša/sereto/ tseneletšego: Ruta diponagalo tša temanahlaloši goba Dikafoko
morumokwano wo o theilwego godimo Tsebagatša diponagalo tša Temanakanegelo. Mopeleto
ga morero wo mofsa. Tlotlontšu ye setšweletšwa sa go bonwa.
mpsa e a tsebagatšwa. Mohl. Barutwana ba ngwala temana ye Mantšu a go botšiša
Mohl. Seswantšho/khathune yeo theilwego godimo ga setšweletšwa sa
Go bolela go go sego ga semmušo le
SEPHOLEKE
e sepelago le setšweletšwa sa go go bogelwa. Makopanyi
mošomo wa sehlopha
ngwalwa.
Barutwana ba balela mantšu a Tsepelela go magato a go ngwala Lebaka la lebjale ka tumelo le kganetšo
mafsa godimo le go itlwaetša a na le Araba dipotšišo tša tekakwešišo ya • Go beakanya Tlotlontšu go ya ka kamano
mmadišani ka yena. khathune/seswantšho
• Go ngwala sengwalwakakanywa
7 le 8 Go theeleletša go hwetša tshedimošo (E ka elwa)
ye itšeng • Go hlokola
Šomiša pukuntšu ya maleme a mabedi
Barutwana ba theeletša setsopolwa go • Go phošolla le go boeletša
go lebelela mantšu a mafsa
hwetša tshedimošo ye itšeng, mohl. • Go ngwala go hlagiša
Batheeletša go hwetša mantšu ao a
laetšago lefelo le itšeng. Ngwala mantšu a mafsa mo mafokong/
nyalantšha mafoko le di bogelwa tša
Go bolela go go sego ga semmušo le hlohleletšo/ngwala khepšene/leipola
mošomo wa sehlopha: diswantšho/Dira sefapano sa mantšu/
Barutwana ba araba potšišo “kae” yeo e tlatša pukuntšu ya mong ka sebele
theilwego godimo ga setsopolwa.
(e ka elwa)
Go theeleletša go leboga/hwetša Go bala go go tseneletšego gore o Setšweletšwa sa tirišano Mošomophošollo wa ditemana le
tshedimošo ye itšeng kwešiše mešongwana yeo barutwana ba e
Mohl. Mošongwana wa go ngwalwa
ngwadilego.
Mohl. Theeletša ditemana tša Mohl. Barutwana ba bala ditemana wo o theilwego godimo ga morero wa
boihlamelo ka bobedi ka bobedi le ka tša ba bangwe/setšweletšwa seo se bjale wo o nyakago gore barutwana ba Boeletša thutapolelo yeo e rutilwego go
phapoši kamoka kgethilwego sa tlaleletšo šomiše tlotlontšu le thutapolelo yeo e akaretša le tlotlontšu
dirilwego mo kotareng.
9 le 10 Go bola le Go hlagiša a go
itukišetšwa Fa tshedimošo ya bjale ka gare ga
pukuntšu ya mong ka sebele
Mohl. Barutwana ba balela ditemana tša
bona godimo
(E ka elwa)
51
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Mešomo ya kelo ya semmušo Kotara 1
52 Mošomo wa 1 Mošomo wa 2 Mošomo 3
Bomolomo: Go theeletša tekakwešišo/polelo ya go Go ngwala: Temana ya boihlamelo (temanakanegi/ Molekwana: Tekakwešišo le polelo
itukišetšwa/Go balela godimo ga go itukišetšwa temanahlaloši) Setšweletšwa sa tirišano (se se teleletšana
goba se se kopananyana)
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE) Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
MPHATO 8 KOTARA 2
Sebopego sa polelo le
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go ithabiša Setšweletšwa sa sengwalo Setšweletšwa sa tirišano se se Maswaodikga
kopana
Mohl. Theeletša kanegelo kopana/ Go bala kanegelo kopana/nonwane ye Modirišotaelo
nonwane ye bonolo bonolo. Go ngwala ka maikemišetšo a itšego.
Lebaka la lebjale
Go bolela go go sego ga semmušo le Tsebagatša diponagalo tša motheo tša Mohl. Go boeletša go ngwala kanegelo
SEPHOLEKE
tumelo
mošomo wa sehlopha kanegelokopana/nonwane ka go šomiša diswantšho bjalo ka
hlohleletšo. kganetšo
Barutwana ba araba di potšišo tša • Pele ga go bala
bomomolo mabapi le kanegelo ya Tsepelela go magato a go ngwala Mantšu a go botšiša
• Go bala
diswantšho/dipotšišo tše di nyalelanago
• Go beakanya Makopanyi
le go theeletša. Barutwana ba ka • Morago ga go bala
1 le 2 itlwaetša go balela godimo • Go ngwala sengwalwakakanywa Mopeleto
Araba dipotšišo mabapi le kanegelo.
• Go hlokola Makgokedi
(Eka elwa)
• Go phošolla le go boeletša
Tlaleletšo ya go bala (kanegelo kopana
ye nngwe gore barutwana ba bale) • Go ngwala go hlagiša
(Eka elwa)
Fa tshedimošo ya bjale ya ka gare ga
pukuntšu ya mong ka sebele ka go
ngwala maina le madiri a mafsa.
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go bala setšweletšwa sa go bogelwa Setšweletšwa sa tirišano se se Mošomophošollo wa thutapolelo
ye itšeng le go ngwalwa go go tseneletšego: kopananyana go tšwa go seo barutwana ba se
ngwadilego/boeletša go bolela.
Theeletša tlotlontšu ye mpsha le Barutwana ba bala setšweletšwa sa Barutwana ba tsebišwa diponagalo tša
setšweletša go hwetša tshedimošo ye go bogelwa. Mohl. tšhupadipakana. setšweletšwa sa tirišano se se kopana Maswodikga
itšeng. Mohl. Šejule ya beke/pukutšatši Morago ba araba dipotšišo
Mohl. Barutwana ba ka ngwala Modirišotaelo
ya o mongwe- morero wa sekolo
(Eka elwa) pukuntšu/ba dira lenaneo la maina a
Mantšu a dipotšišo
3 le 4 Go bolela go go sego ga semmušo le mešongwana yeo e beakanyeditšwego
mošomo wa sehlopha beke ye tlago. Mantšu a go botšiša nako bjalo ka neng,
nako mang, letšatši lefe, bj, bj.
Barutwana ba fetola di potšišo tša (Eka elwa)
bomomolo mabapi le setsopolwa sa go Lebaka la lebjale
theeletšwa le go araba dipotšišo tšeo
Lebaka la letlago
diamanago le bona.
Tlotlontšu go ya ka kamano
53
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Go theeletša le go bolela Sebopego sa polelo le
Go bala le go bogela Iri 1 Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1
54 (logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go balela kwešišo maemong a lefoko Setšweletšwa sa tirišano Bolela tšeo di nyakwago le tšeo di sa
ye itšeng: le temana: nyakwego
Mohl. Mošongwana ya go ngwalwa yeo
Go theeletša tekakwešišo Šomiša dibogelwa tša hlohleletšo/ e theilwego godomo ga morero wa bjale Mošomophošollo wa thutapolelo go
temana bjalo ka mošongwana wa w o nyakago barutwana gore ba šomiše tšwa go pukutšatši/lenaneo la maina leo
(Eka elwa)
morero wo mofsa. tsebo ya tlotlontšu le thutapolelo yeo ba barutwana ba le ngwadilego
Go bolela le go hlagiša ga semmušo: e rutilwego- sekolo le lebaka la letlago.
5 le 6 Araba dipotšišo tšeo di theilwego Lebaka la lebjale/
(thutapolelo ye logagantšwego le go
Polelo ya go itukišetšwa. Barutwana ba godimo ga temana.
ngwala) Lebaka la letlago
bolela ka seo ba tlago go se dira beke
(Eka elwa)
ye tlago (Eka elwa) Mantšu a mafsa ao a amanago le nako,
Fa tshedimošo ya bjale ka gare ga Mantšu a dipotšišo
pukuntšu ya mong ka sebele
Tlotlontšu go ya ka kamano
Go theeleletša go ithabiša le go Go balela kwešišo: Boihlamelo: Mantšu a go laetša felo bjalo ka gare, ka
hwetša tshedimošo ye itšeng: Barutwana ba ngwala temanahlaloši yeo gare, la nngele, la go ja, morago, bj, bj.
Mohl. Bala poledišano yeo e theilwegpo
Mohl. Barutwana ba theeletša koša yeo gpodimo ga morero wa bjale le marepo e theilwego godimo ga setšweletšwa Mantšu a dipotšišo
e tsebagatšago tlotlontšu ye mpsha/ a thutapolelo a mafsa. Araba dipotšišo sa go bogelwa. Mohl. Fotokrafo/
seswantšho Bontši
bapala papadi ka go theeletša le go tša tekakwešišo.
phethagatša ditaelo tšeo di amago Magato a go ngwala Maswaodikga
(Eka elwa)
dikafoko tša felo. • Go beakanya Tlotlontšu go ya ka kamano
Šomiša pukuntšu ya maleme a mabedi
Go bolela go go sego ga semmušo le • Go ngwala sengwalwakakanywa
7 le 8 go lebelela mantšu a mafsa
mošomo wa sehlopha • Go hlokola
Fetola ka bomolomo go dipotšišo tšeo di • Go phošolla le go boeletša
amanago le dibogelwa tša hlohleletšo. • Go ngwala le go hlagiša
Mošomo wa diphere le wa phapoši
(Eka elwa)
kamoka.
Poeletšo – Go ngwala mafoko ka
go tsenya tlotlontšu ye mpsha le
thutapolelo. (Thutapolelo yeo e
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
logagantšwego le go ngwala)
9 le
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
10 Dihlahlobo ya gare ga ngwaga
Mešomo ya kelo ya semmušo Kotara 2
Mošomo 4 Mošomo 5 Mošomo 6
Bomolomo: Go theeletša tekakwešišo/polelo ya Dingwalo: Dipotšišo go ya ka kamano Dihlahlobo tša gare ga ngwaga Polelo: Tekakwešišo,
semmušo ya go itukišetšwa/Go balela godimo ga go polelo, sengwalo le go ngwala
itukišetšwa.
MPHATO WA 8 KOTARA YA 3
Sebopego sa polelo le mela-
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 wana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go ithabiša Go bala setšweletšwa go go Setšweletšwa sa tirišano se se Maswodikga
tseneletšego gore o kwešišo mo teletšana
Theeletša mantšu a mafsa le medumo Bolela tšeo di nyakwago le tšeo di sa
maemong a temana:
yeo e nyalelanago le morero. Mohl. Dijo. Ahlaahla diponagalo tša poledišano nyakwego
Mohl. bala setšweletšwa mabapi
Go bolela go go sego ga semmušo Barutwana ba ngwala poledišano Mopeleto
SEPHOLEKE
le morero wo o itšeng le go araba
sehlopheng ba šomiša tlotlontšu ye mpsha le
dipotšišo tša tekakwešišo Mantšu ao a hlakahlakantšhwago
thutapolelo.
Itlwaetše mantšu a mafsa le go šomiša
(Eka elwa) Tlotlontšu go ya ka kamano
mafoko a bonolo go hlaloša diswantšho Tsepelela go magato a go ngwala
tšeo di nyalelanago le morero wo mofsa. Šomiša pukuntšu ya maleme a mabedi
• Go beakanya
1 le 2 Nepiša go pitšo ya mantšu le segalo. go lebelela mantšu a mafsa
• Go ngwala sengwalwakakanywa
• Go hlokola
• Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
(Eka elwa)
Fa tshedimošo ya bjale ka gare ga
pukuntšu ya mong ka sebele.
Go balela kwešišo go go Setšweletšwa sa tirišano se se Mošomophošollo wa thutapolelo
tseneletšego maemong a lefoko le kopana go tšwa go seo barutwana ba se
temana: ngwadilego ka poledišano.
Tsebagatša le go ahlaahla diponagalo
Go bala ditaelo tše di itšeng tšeo di tša go ngwala setšweletšwa sa tirišano La mathomo, la bobedi la bofelo,
nyalelanago le morero wo mofsa. Mohl. se se kopana go maikemišetšo a itšeng. morago ga moo, ke moka, bj. bj
Sejo goba seno se se rileng se diriwa
Ngwala ditaelo. Mohl. Go dira sejo goba Modirišotaelo,
bjang.
seno seo o se ratago
Ditaelo tša tatelano
Tsepelela go magato a go ngwala
3 le 4 Maswodikga
• Go beakanya
Mopeleto
• Go ngwala sengwalwakakanywa
Mantšu ao a hlolago kgakanego
• Go hlokola
Tshomišo ye nepagetšego ya
• Go phošolla le go boeletša makgokedi.
• Go ngwala le go hlagiša Tlotlontšu go ya ka kamano
55
(Eka elwa)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Sebopego sa polelo le mela-
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 wana Iri 1
Iri 1 Iri 1
56 (logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go ithabiša: Go bala setšweletšwa sa go bogelwa Setšweletšwa sa tirišano se se Mošomophošollo wa thutapolelo
go go tseneletšego: kopana go tšwa go seo barutwana ba se
Barutwana ba theeletša dihlagišo
ngwadilego ka maikemišetšo a itšeng.
tša thaka tša bona. Mohl. Dijo tšeo Bogela setšweletšwa sa go kwewa le Leipola seswantšho sa, mohl. Seširo sa
dirategago di dirwa bjang. go bonwa seo se theilwego godimo ga go apea La mathomo, la bobedi la bofelo,
morero wa bjale, mohl. Lenaneo la go morago ga moo, ke moka, bj. bj.
Go bolela ga Ngwala lenaneoina la go reka la
apea mo thelebišeneng
ditswakwa. Modirišotaelo,
ga semmušo le go hlagiša:
Araba dipotšišo morago ga go bogela
Tsepelela go magato a go ngwala Ditaelo tša tatelano
Barutwana ba hlagiša polelo ya go
5 le 6 itukišetšwa. Mohl. Go fa ditaelo tša go • Go beakanya Maswodikga
dira mošomo wo itšego.
• Go ngwala sengwalwakakanywa Mopeleto
(E ka elwa)
• Go hlokola Mantšu ao a hlolago kgakanego
• Go phošolla le go boeletša g Tshomišo ye nepagetšego ya
makgokedi
• Go ngwala le go hlagiša
e ka elwa)
Fa tshedimošo ya bjale ka gare ga
pukuntšu ya mong ka sebele Tlotlontšu go ya ka kamano
Go theeleletša go ithabiša/go Go balela kwešišo maemong a Setšweletšwa sa tirišano Sebopego sa tšhupabodulo
kwešiša temana.
Tlatša tshedimošo yeo theilwego Kgopelo ya setho
Theeletša poledišano, mohl. Mohl. Bala temanahlaloši mabapi godimo ga poledišano. Mohl. Dilo tšeo
Dikafoko
morero wa bjale le go araba dipotšišo di rekilwego ke moreki le ditefelo tša
Moreki le mongkgwebo
tšona. Mantšu a go botšiša bjalo ka kae, na o
(Tekakwešišo e ka elwa)
Go bolela go go sego ga semmušo le na le, kaakang
Ngwala mafoko/khepšene ya
mošomo wa sehlopha
seswantšho seo se theilwego godimo ga Madiri le maina
7 le 8
Araba dipotšišo tšeo nyalelanago le go morero le polelo yeo e rutilwego
Dinomoro
theeletša
Dikhutsofatšo
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Mopeleto
Bontši
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Tlotlontšu go ya ka kamano
Sebopego sa polelo le mela-
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 wana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go ithabiša Setšweletšwa sa sengwalo Boihlamelo: Mošomophošollo wa thutapolelo
go tšwa go seo barutwana ba se
Mohl. Go theeletša karolo ya/kanegelo Mohl. Bala kanegelo/direto/dikoša/ Mohl. Ngwala khepšene ya kanegelo
ngwadilego.
ye feletšego/direto/dikoša/terama ye terama/padi le go araba dipotšišo tša ya seswantšho se se theilwego godimo
kopana/padi ye kopana tekakwešišo ga morero le polelo yeo e rutilwego go Tiišetša thutapolelo kamoka yeo e
tiišetša thutapolelo yeo barutwana ba dirilwego kotareng ye.
Go bolela go go sego ga semmušo le (Eka elwa)
ithutilego yona kotareng kamoka.
SEPHOLEKE
mošomo wa sehlopha Tlotlontšu go ya ka kamano
(Eka elwa)
9 le 10 Fetola ka bomolomo/dira dikakanyo
mabapi le thaetlele/diswantšho.
Le
Go bolela le go hlagiša ga semmušo
Go balela godimo wa go itukišetšwa
Mohl. Kanegelo/sereto/koša, bj.bj.
Mešomo ya kelo ya semmušo Kotara 3
Mošomo 7 Mošomo 8 Mošomo 9
Bomolomo: Go balela godimo ga go itukišetšwa/Go Go ngwala: Temana (anegago/hlalošago) ya boihlamelo/ Molekwana wa 2: Tekakwešišo le polelo
theeletša tekakwešišo/polelo ya go itukišetšwa/ Setšweletšwa sa tirišano (se se teleletšana goba se se
Goba
kopananyana)
Sengwalo: dipotšišo go ya ka kamano.
57
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
MPHATO WA 8 KOTARA YA 4
Sebopego sa polelo le mela-
58 Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 wana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go kwešiša: Go bala setšweletšwa go go Setšweletšwa sa tirišano se se Sebopego sa tšhupabodulo
tseneletšego maemong a lentšu kopana
Tsebagatša tlotlontšu ye mpsha go ya Kgopelo ya setho
ka morero ka tšhušumetšo ya modimo. Bogela le go bala mantšu go ya ka Itlwaetše go ngwala mantšu a mafsa
Modirišotaelo
Mohl. Medomo ya dinamelwa tša go morero ka gare ga dipukuntšu/dira sefapano
fapana. sa mantšu/leipola diswantšho/ngwala Mantšu a go botšiša
Le
khepšene ya diswantšho.
Go bolela go go sego ga semmušo Makopanyi
Go bala setšweletšwa go go
Fetola dipotšišo marago go theeletša tseneletšego maemong a lefoko le Bokae
tšhušumetšo ya medumo ya go fapana. temana
Mopeleto
Mohl. Mokgwa wa senamelwa
Bala poledišano mo morerong wo
1 le 2 Bontši
kgethelwego. Mohl. Yo mongwe yo a
nyakago go tloga lefelong le go ya go Dikhutsofatšo
lela a šomiša senamelwa
Mahlaodi
Araba dipotšišo tša tekakwešišo ya
poledišano Mopeleto
Mahlathi
Lebaka la lebjale Lebaka la letlago
Katišo le matšatši a beke
Tlotlontšu go ya ka kamano
Go theeleletša go ithabiša: Go balela go kwešiša: Setšweletšwa sa boihlamelo Maswaodikga
Theeletša sereto/koša/kanegelo yeo e Setšweletšwa sa sengwalo Barutwana ba ngwala setšweletšwa sa Mopeleto
theilwego godimo ga morero boihlamelo seo se theilwego godimo ga
Barutwana ba ka bala sereto sa Dikafoko
sebogelo sa hlohleletšo. Mohl. Seširo sa
Go bolela go go sego ga semmušo le tlaleletšo/setšweletšwa seo se
Toropo. Lebaka la lebjale le letlago
mošomo wa sehlopha kgethilwego go ya ka morero.
Tsepelela go magato a go ngwala Tumelo le kganetšo
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
3 le 4 Barutwana ba ithuta le go opela dikoša Araba dipotšišo tša setšweletšwa sa
goba go diragatša sereto tekakwešišo • Go beakanya Mafokwana a felo
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Nepiša go pitšo ya mantšu, mošito, Lebelela tlotlontšu ye mpsha go tšwa go • Go ngwala sengwalwakakanywa Mahlaodi le mahlathi
polelo ya mmele le dika tša mmele. pukuntšu ya maleme a mabedi
• Go hlokola Tlotlontšu go ya ka kamano
• Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
Sebopego sa polelo le mela-
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 wana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go ithabiša: Go bala setšweletšwa sa go bogelwa Setšweletšwa saboihlamelo Mošomophošollo wa thutapolelo
go go tseneletšego: go tšwa go seo barutwana ba se
Barutwana ba theeletša diripana tša Barutwana ba ngwala khepšene ya
ngwadilego ka boihlamelo.
boihlamelo tšeo di balwago ke dithaka. Barutwana ba ka lebelela ditšweletšwa seswantšho sa kanegelo
tša go bogelwa le go nyalantšha mafoko Dira mešongwana ka dikarolo tša
Go bolela le go hlagiša ga semmušo: Tsepelela go magato a go ngwala thutapolelo tše di rutilwego.
le ditšweletšwa tša dibogelwa
Barutwana ba bala ditšweletšwa tša • Go beakanya Mabotšiši
SEPHOLEKE
boihlamelo goba sereto Mahlaodi
• Go ngwala sengwalwakakanywa
Mebala
• Go hlokola
Kgopelo ya setho
5 le 6 • Go phošolla le go boeletša Mopeleto
• Go ngwala le go hlagiša Maswaodikga
Dikafoko
Bontši
Lebaka la lebjale
Maganetši
Mašalašupi
Mašalarui
Tlotlontšu go ya ka kamano
Go theeleletša go hwetša Go balela kwešišo: Setšweletšwa sa boihlamelo le Poeletšo ya sebopego sa polelo le
tshedimošo/le go ikgokaganya: tirišano melawana gammogo le tlotlontšu
Kgetha setšweletšwa seo se tlago go
Poeletšo ka mokgwa wa kahlaahlo ya boeletšwa go mekgwanakgwana ya Boeletša le go tiišetša magato a go Mošomophošollo wa thutapolelo
dihlogo tšeo di dirilwego mo ngwageng tekakwešišo ngwala ka ditšweletšwa tša mehuta go tšwa go seo barutwana ba se
7 le 8 ya go fapana bjalo ka dipoledišano/ ngwadilego. Khepšene ya kanegelo ya
Go bolela go go sego ga semmušo Poleletšo ya setšweletšwa sa sengwalo ditemanahlaloši seswantšho
Barutwana ba fetola dipotšišo go tšwa /ditemanakanegelo le ditšweletšwa tša
go mošomo wo o dirilwego tirišano tše kopana.
9 le
10 Dihlahlobo tša mafelelong a ngwaga
Mešomo ya kelo ya semmušo Kotara 4
Mošomo wa 10
Dihlahlobo tša mafelelong a ngwaga:
Lephephe 1: *Bomolomo
59 Lephephe 2: Polelo go ya ka kamano, Sengwalo le Go ngwala
* Bomolomo: Meputso ya ngwaga ya bomolomo yeo e kgobokeditšwego, go bolela, go theeletša le go bala. Moputso wa mafelelo o swanetše go akaretša, bonnyane, mošomo wo tee
wa polelo ya go itukišetša, mošomo wo tee wa go theeletša le mošomo wo tee wa go itukišetša wa go balela godimo.
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
3.6.3 Mphato wa 9
MPHATO WA 9 KOTARA YA 1
60
Sebopego sa polelo le
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go ikgokaganya le Go balela kwešišo: Tshedimošo Setšweletšwa sa boihlamelo/ Sebopego sa mafoko
poledišano: Setšweletšwa tirišano se se telele.
Mohl. Hlalošo ka yo mongwe/ (Sediri- lediri-sedirwa)
Ka bobedi ka bobedi le ka phapoši seswantšho sa yo mongwe Temana/poledišano
Tšhomišo ya lebaka la le bjale
kamoka: tsebagatša moithutimmogo ka
Mohl. Ngwala temanahlaloši/poledišano
go šomiša tshedimošo yeo e filwego. Tlotlontšu go ya ka kamano
Mohl. Bosetšhaba Go fa tshedimošo ka tatelano ya go
hlaloganyega
• Leina
1 le 2 Magato a go ngwala
• Mengwaga
• Go beakanya
• Mphato
• Go ngwala sengwalwakakanywa
• Setlogo
• Go hlokola
Go bolela le go hlagiša ga semmušo
• Go phošolla le go boeletša
Go balela godimo ga go itukišetša
• Go ngwala le go hlagiša
Go theeleletša go ithabiša Setšweletšwa sa sengwalo 1 Setšweletšwa sa boihlamelo: Tsebaga tša madiri a mafsa
Go bolela go go sego ga semmušo le Mohl. Bala merumokwano/direto dikoša Ngwala temanakanegelo Mošomophošollo wa thutapolelo
mošomo wa sehlopha go kwešiša le go leboga. go tšwa go seo barutwana ba se
Tsebagatša magato a go ngwala
ngwadilego
Mohl. Gopola morumokwano/koša le go Ahlaahla setšweletšwa
• Go beakanya
e hlagiša mo dihlopheng Tlotlontšu go ya ka kamano
3 le 4
• Go ngwala sengwalwakakanywa
• Go hlokola
• Go phošolla le go boeletša
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
• Go ngwala le go hlagiša
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Sebopego sa polelo le
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go balela go kwešiša maemong a Setšweletšwa sa tirišano se se Maina
le go kwešiša: lentšu le lefoko kopana/boihlamelo:
Madiri
Go bolela go go sego ga semmušo le Mohl. Thoma morero wo mofsa: Mohl. Tlatša foromo go ya ka
Tlotlontšu go ya ka kamano
mošomo wa sehlopha mošongwana wa go theeletša
Bala setšweletšwa ka ga “Legae la ka”
Ruta diponagalo tša go ruta go Ngwala temana kanegelo ka lagae la
SEPHOLEKE
theeletsa tshedimošo morutwana.
5 le 6 Mohl. Tshedimošo yeo e swanetšego go Magato a go ngwala
tlatšwa mo foromong: palo ya diphapoši
• Go beakanya
tša go robala, tshengwana,
• Go ngwala sengwalwakakanywa
morale,
• Go hlokola
Bohlapelo
• Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
Go theeleletša go ikgokaganya le go Go bala setšweletšwa sa go bogelwa Setšweletšwa sa tirišano se se Maswaodikga
hwetša tshedimošo: go go tseneletšego: kopana
Matlema
Go bolela ka maikemitšo a itšeng/go Tsebagatša diponagalo tša Mohl. Ruta diponagalo tša poledišano/
Mabutšiši
bolela go go sego ga semmušo setšweletšwa sa go bogelwa. polelo ya go itukišetšwa
Polelotebanyi
Mohl. Seswantšho sa legae bjalo ka ge Mohl. Seswantšho sa legae sa go ba le Ngwala poledišano/polelo ya go
se šomišitšwe ge go balwa. setšweletšwa itukišetšwa Mošomophošollo wa thutapolelo
go tšwa go seo barutwana ba se
7 le 8 G o botšiša dipotšišo ka seswantšho le Magato a go ngwala
ngwadilego
go fetola dipotšišo.
• Go beakanya
Tlotlontšu go ya ka kamano.
• Go ngwala sengwalwakakanywa
• Go hlokola
• Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
61
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Sebopego sa polelo le
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
62 (logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go leboga le go Go balela kwešišo: Setšweletšwa sa boihlamelo/tirišano Madiri, mahlaodi, maina- poeletšo ya go
hwetša tshedimošo ye itšeng: bala le go ngwala
Mohl. Bala temana Mohl. Go ngwala mafoko le go leipola
Mohl. Theeleletša go kwešiša diswantšho Phetolelo ya mafoko go ela gore
Bogela le go ahlaahla ditšweletšwa tša
thutapolelo yeo e rutilwego
Go bolela le go hlagiša ga go go bogelwa tša go fapafapana. Mohl.
itukišetšwa Seswantšho, fotokrafo Efa hlalošo ya madiri, mahlaodi, maina
ao a šomišwago
Mohl. Poledišano goba polelo ya go
9 le 10
itukišetšwa Tiišetšo ya thutapolelo yeo e rutilwego
kotareng ya mathomo
Mošomophošollo wa thutapolelo
go tšwa go seo barutwana ba se
ngwadilego
Tlotlontšu go ya ka kamano
Mešomo ya kelo ya semmušo Kotara 1
Mošomo 1 Mošomo 2 Mošomo 3
Bomolomo: Go theeletša tekakwešišo/polelo ya go Go ngwala: Temana (kanegi/hlaloši) ya boihlamelo/ Molekwana wa 1: Tekakwešišo le polelo
itukišetšwa/Go balela godimo ga go itukišetšwa Setšweletšwa sa tirišano (se se teleletšana goba se se
kopananyana
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE) Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
MPHATO WA 9 KOTARA YA 2
Sebopego sa polelo le
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go balela go kwešisa maemong a Setšweletšwa sa tirišano se se Maswaodikga
ye itšeng: lefoko kopananyana
Modirišogore
Go theeletša ditšhupetšo go ba ditaelo Bala mehlala ya ditšhupetšo go ba Magato a go ngwala
Makopanyi
ditaelo
tšeo di filwego • Go beakanya
SEPHOLEKE
Dikgokagantšhi: (ka gobane, ka lebaka
Go bolelela ka maikemišetšo a • Go ngwala sengwalwakakanywa leo,) nako (pele ga mo, morago ga mo)
itšeng/Go bolela ga semmušo le
• Go hlokola Poeletšo ya matlema
go hlagiša/Go balela godimo ga go
1 le 2 itukišetšwa • Go phošolla le go boeletša Kganetšo
Mohl. Efa ditaelo go ba ditšhupetšo (o • Go ngwala le go hlagiša Tlotlontšu go ya ka kamano
ka tloga bjang go tšwa go lefelo la A go
Mohl. Ngwala ditšhupetšo go ba ditaelo
ya la B) ka sehlopha/a le noši.
Goba
Go balela godimo ga go itukišetšwa -
mehlala ya ditaelo go ba ditšhupetšo.
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go balela go kwešiša maemong a Setšweletšwa sa tirišano se se Mošomophošollo wa thutapolelo
ye itšeng: lentšu le lefoko: kopana: go tšwa go seo barutwana ba se
ngwadilego
Mohl. Go theeletša ditšhupetšo/ditaelo Bala go laetša le go ahlaahla tšhomišo Mohl. Go ngwala ka maikemišetšo a
go kwešiša tekakwešišo/dipolelo tša go ya, mohl. Modirišogore, matlema oa a itšeng. Maswaodikga
itukišetšwa tsebagaditšwego
Magato a go ngwala polelo ya go Modirišogore
Go bolela le go hlagiša ga semmušo itukišetšwa
Makopanyi
Ahlaahla diponagalo tša polelo ya go Polelo ya go itukišetšwa (go tlaleletša)
Dikgokagantšhi: (ka gobane, ka lebaka
3 le 4 itukišetšwa.
Magato a go ngwala leo) nako (pele ga mo, morago ga mo)
Polelo ya go itukišetšwa
• Go beakanya Poeletšo ya matlema
Mohl. Go fa ditšhupetšo/go dira se
• Go ngwala sengwalwakakanywa Kganetšo.
sengwe/(ditaelo)
• Go hlokola Tlotlontšu go ya ka kamano
• Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
63
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Sebopego sa polelo le
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
64 (logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go balela go kwešiša maemong a Setšweletšwa sa tirišano: Dikafoko le dibopego tša mafoko le
ye itšeng: lefoko le temana melawana
Mohl. Leipola pego ya tša boso/dika tša
Go theeleletša go kwešiša Bala le go tlhatholla diponagalo tša, boso/diswantšho. Lebaka la lebjale/letlago
mohl. Khathune, mmepe wa boso, pego
Go bolela go go sego ga semmušo Madiri
ya boso, sereto, koša
5 le 6 Go bolela go go sego ga semmušo: Dika
mohl. boso
Mošomophošollo wa thutapolelo
go tšwa go seo barutwana ba se
ngwadilego
Tlotlontšu go ya ka kamano
Go bolela le go hlagiša ga semmušo Go balela go kwešiša Setšweletšwa sa tirišano: Laetša le gotiišetša phapano ya diagi
tša polelo le melawana
Dira papadikekišo/pego ya boso Go bala dipego tša boso/dipoledišano Mohl. Ngwala dipego tša boso/
ka sethaka dipoledišano Bontši
Go theeleletša go ithabiša:
Magato a go ngwala Khutsofatšo
Mohl. theeletša dipego tša boso/dira
7 le 8 papadikekišo • Go beakanya Mošomophošollo wa thutapolelo
go tšwa go seo barutwana ba se
• Go ngwala sengwalwakakanywa
ngwadilego
• Go hlokola
Tlotlontšu go ya ka kamano
• Go phošolla le go boeletša
Go ngwala le go hlagiša
9 le 10 Hlahlobo ya gare ga ngwaga
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Mešomo ya kelo ya semmušo Kotara 2
Mošomo 4 Mošomo 5 Mošomo 6
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Bomolomo: Go theeletša tekakwešišo polelo ya go Dingwalo: Dipotšišo go ya ka kamano Hlahlobo ya gare ga ngwaga: Tekakwešišo, polelo,
itukišetšwa/Go balela godimo ga go itukišetšwa sengwalo, go ngwala
MPHATO WA 9 KOTARA3
Sebopego sa polelo le
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go ithabiša Go bala setšweletšwa go go Setšweletšwa sa tirišano se se Dikafoko
tseneletšego go hwetša kwešišo kopananyana:
Theeletša medumo yeo e nyalelanago Tatelano ya mantšu
maemong a temana: Tsebatša le go ahlaahla diponagalo tša
le morero. Mohl. Polase.
go ngwala le lengwalo la segwera/ Mašalarui
Mohl. Bala setšweletšwa sa morero
Go bolela le go hlagiša ga se mmušo
SEPHOLEKE
wo itšeng le go araba dipotšišo tša temanahlaloši/ Mahlaodi le mahlathi
Go balela godimo ga go itukišetšwa go tekakwesišo.
temanakanegelo Papetšo
go nepišitšwego go hlabošo, pitšo ya
mantšu le segalo, mohl. Setšweletšwa Ngwala le lengwalo la segwera/ Maswaodikga
morerong. temanahlaloši/
Makgokedi
1 le 2 Temanakanegelo, mohl. Ketelo ya go ya
kua polaseng. Kwano magareng ga sediri le lediri/
lehlaodi
Tsepelela go magato a go ngwala
Lebaka la lebjale, lefetile, letlago
• Go beakanya
Tharollo ya lengwalo la segwera.
• Go ngwala sengwalwakakanywa
• Go hlokola Tlotlontšu go ya ka kamano
• Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
Go theeleletša go ithabiša Go balela go kwešiša Setšweletšwa sa tirišano se se Dikafoko
kopana:
Mohl. Theeletša dipotšišo tšeo di Go bala setšweletšwa sa sengwalo go Tatelano ya mantšu
nyalelanago le dibogelwa tša hlohleletšo hwetša tshedimošo le kwešišo Tsebatša le go ahlaahla diponagalo tša
go ngwala le lengwalo la segwera/ Mašalarui
(seswantšha sa polase)
Goba
temanahlaloši/ Mahlaodi le mahlathi
Go bolela go go sego ga semmušo le
Mohlala wa lengwalo la segwera goba
mošomo wa sehlopha temanakanegelo Papetšo
temana.
Mohl.Go fetola dipotšišo tša bomolomo Ngwala le lengwalo la segwera/ Maswaodikga
mabapi le dibogelwa tša hlohleletšo. temanahlaloši/
Makgokedi
3 le 4 Temanakanegelo, mohl. Ketelo ya kua
polaseng. Kwano magareng ga sediri le lediri/
lehlaodi
Tsepelela go magato a go ngwala
Lebaka la lebjale, lefetile, letlago
• Go beakanya
Tlotlontšu go ya ka ka
• Go ngwala sengwalwakakanywa
• Go hlokola mano
65
• Go phošolla le go boeletša
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
• Go ngwala go hlagiša
Sebopego sa polelo le
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
66 (logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go kwešiša: Go bola setšweletšwa go go Setšweletšwa sa boihlamelo Mošomophošollo wa thutapolelo
tseneletšego go tšwa go seo barutwana ba se
Mohl. Theeletša tšhušumetšo ya Leipola seswantšho sa, mohl. Karatšhe.
ngwadilego
medumo Bogela diswantšho tšeo di kgethetšego
Setšweletšwa sa tirišano:
morero, mohl.karatšhe Kgopelo ye bonolo
Le
Tlatša tshedimošo yeo e sego gona ka
Poeletšo ya modirišogore
Theeletša poledišano mo morerong wo go theeletša poledišano
mofsa, mohl. Karatšhe goba lebenkele Mabotšiši
Ngwala temanahlaloši. Mohl.
Go bolela go go sego ga semmušo le Seswantšho mabapi le morero Madiri le maina
5 le 6 mošomo wa sehlopha
Tsepelela go magato a go ngwala Medirišo
Šomiša tlotlontšu ya mošomo wo mofsa,
• Go beakanya Mopeleto
bolela ka tšhušumetšo ya medumo le go
itlwaetša go bolela mafoko • Go ngwala sengwalwakakanywa Tlotlontšu go ya ka kamano
• Go hlokola
• Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala go hlagiša
Go theeleletša go ithabiša: Go balela go kwešiša maemong a Setšweletšwa sa boihlamelo Mošomophošollo wa thutapolelo
lentšu le lefoko: go tšwa go seo barutwana ba se
Theeletša papadikekišo ya barutwana Ngwala mafoko/khepšene ya
ngwadilego
Mohl. Go bala temanahlaloši yeo e seswantšho seo se theilwego godimo ga
Go bolela le go hlagiša ga semmušo
ngwadilwego leboong le lefetilego ka morero le polelo yeo e rutilwego Kgopelo ye bonolo
Bapala kekišo ye e theilwego godimo ga sethaka
Poeletšo ya modirišogore
morero, mohl. karatšhe
(go balela go ithabiša)
Mabotšiši
Goba
Madiri le maina
7 le 8 Setšweletšwa sa sengwalo
Dinomoro
Mohl. Go balela go ipshina, mohl.
Medirišo
Sereto/kanegelokopana/terama ye
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
kopana/padi ye kopana Khutsofatšo
Mopeleto
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Bontši
Tlotlontšu go ya ka kamano
Sebopego sa polelo le
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go ithabiša Setšweletšwa sa sengwalo Setšweletšwa sa boihlamelo Tiišeletša thutapolelo kamoka yeo e
dirilwego mo kotareng ye.
Mohl. Theeletša karolo goba kanegelo Mohl. Bala kanegelo/sereto/terama ye Mohl. Ngwala khepšene ya kanegelo ya
kamoka/sereto/dikoša/terama ye kopana/padi ye kopana le go araba seswantšho seo se theilwego godimo Tlotlontšu go ya ka kamano
kopana/padi ye kopana dipotšišo tša go leka kwešišo ga morero le polelo yeo e rutilwego
go tiišetša thutapolelo yeo e rutilwego
Go bolela go go sego ga semmušo
katara kamoka.
SEPHOLEKE
9 le 10 Go bolela go go sego ga semmušo le
mošomo wa sehlopha.
Le
Go balela godimo
Šomana le pitšo ya mantšu le hlabošo
Mešomo ya kelo ya semmušo Kotara 3
Mošomo 7: Go bolela/Go theeletša/Go bala Mošomo 8 Mošomo 9
Bomolomo: Go balela godimo ga go itukišetšwa/go Go ngwala: Temana (kanegi/hlaloši) ya boihlamelo/ Molekwana 2: Tekakwešišo le polelo Goba
theeletša tekakwešišo/polelo ya go itukišetšwa Setšweletšwa sa tirišano (se se teleletšana goba se se
Sengwalo: dipotšišo go ya ka kamano.
kopananyana
67
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
MPHATO WA 9 KOTARA YA 4
Sebopego sa polelo le
68 Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go kwešiša: Go bola setšweletšwa go go Setšweletšwa sa boihlamelo Kganetšo
tseneletšego:
Theeletša poledišano go morero wo Itlwaetše mafoko a dipotšišo le dikarabo Mabotšiši
mofsa- motho yo mongwe o otara dijo Bogela le go bala diswantšo/morero: go morero wo o kgethilwego.
Kgopelo ye bonolo
ka returenteng menyu, mohl. Dijo tša go fapana.
Leipola diswantšho tšeo di šomišitšwego
Tše dirategago le tše sa rategego
Go bolela go go sego ga semmušo Goba
Setšweletšwa sa tirišano:
Makopanyi
Araba dipotšišo morago ga go bogela le Bala poledišano go morero wo o
Ngwala poledišano ka, mohl. Seširo sa
go bala setšweletšwa sa go bogelwa. kgethilwego. Mohl. Seširo sa resturente Mehuta ya ditšhupa bo dulo
resturente.
goba go reka dijo.
Medirišo
Tsepelela go magato a go ngwala
Araba dipotšišo tša tekahlaloganyo ya
1 le 2 Polelo ya khwanthithi (bokae) Mahlaodi
poledišano • Go beakanya
le mahlathi
• Go ngwala sengwalwakakanywa
Mašalarui
• Go hlokola
Mašalašupi
• Go phošolla le go boeletša
Mopeleto
• Go ngwala le go hlagiša
Bontši
Khutsofatšo
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE) Tlotlontšu go ya ka kamano Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Sebopego sa polelo le
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
(logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go balela go kwešiša: Setšweletšwa sa tirišano: Mošomophošollo wa thutapolelo
ye itšeng: Mohl. Go bala poledišano yeo e Ngwala, mohl. Poledišano ya batho ba go tšwa go seo barutwana ba se
Mohl. Go theeletša tekakwešišo go badilwego ke barutwana bararo ka mo returenteng- weitara le ngwadilego
morero wo o kgethilwego leboong le le Goba bareki ba babedi Kganetšo
fetilego. Mabotšiši
Mohl. Setšweletšwa seo se kgethilwego
Go bolela le go hlagiša ga semmušo
SEPHOLEKE
go morero. Kgopelo ye bonolo
Mohl. Poledišano/papadikekišo bjalo ka Tše dirategago le tše sa rategego
ge e ngwadilwe mo le mo leboong le le
fetilego Makopanyi
Mehuta ya ditšhupa bo dulo
3 le 4 Medirišo
Polelo ya khwanthithi (bokae) Mahlaodi
le mahlathi
Mašalarui
Mašalašupi
Mopeleto
Bontši
Khutsofatšo
Tlotlontšu go ya ka kamano
Go theeleletša go hwetša tshedimošo Go bola setšweletšwa go go Setšweletšwa sa boihlamelo Mabotšiši
ye itšeng: tseneletšego Mohla. Leipola diswantšho; itlwaetše go Mahlaodi
Mohl. Barutwana ba theeletša tlotlontšu Barutwana ba bogela le go bala ngwala mafokohlaloši. Mebala
ye mpsha ka go šomiša setšweletša sa setšweletšwa. Mohl. Seswantšho sa Itlwaetše go ngwala dipotšišo le
go bogelwa, mohl. Diaparo. batho bao ba aperego mehuta ya Kgopelo ye bonolo
dikarabo, mohl. O apere eng? Seaparo
Go bolela go go sego ga semmušo diaparo tša go fapana. Ba ka nyalantšha se ke bokae? Mopeleto
setšweletšwa le diswantšho Bontši
Itlwaetše go bolela dipotšišo le dikarabo. Le
Mohl. O apere eng? Seaparo se ke Ngwala temanahlaloši go hlaloša seo Lebaka la lebjale
5 le 6 bokae? o mongwe a se aperego goba a se Kganetšo
rekilego. Mašalašupi
Tsepelela go magato a go ngwala Mašalarui
• Go beakanya Tlotlontšu go ya ka kamano
• Go ngwala sengwalwakakanywa
• Go hlokola
69 • Go phošolla le go boeletša
• Go ngwala le go hlagiša
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Sebopego sa polelo le
Go theeletša le go bolela Go Ngwala le go hlagiša
Dibeke Go bala le go bogela Iri 1 melawana Iri 1
Iri 1 Iri 1
70 (logagantšwe le go kwagala)
Go theeleletša go ithabiša: Go balela go kwešiša maemong a Tukišetšo ya hlahlobo Boeletša hlamo ya mafoko le melawana
lentšu le lefoko: ya polelo yeo e rutilwego
Mohl. Theeletša koša/sereto/ Tiišetša magato a go ngwala mehuta
temanahlaloši yeo e ngwadilwego ke Mohl. Setšweletšwa seo se kgethilwego ya ditšweletšwa tša go fapana bjalo ka Mošomophošollo wa thutapolelo
7 le 8 barutwana leboong le le fetilego. go morero ka dipotšišo tša tekakwešišo poledišano/temanahlaloši/ go tšwa go seo barutwana ba se
tšeo di swanetšego go arabiwa. ngwadilego
Go bolela go go sego ga semmušo temanakanegelo
Tlotlontšu go ya ka kamano
Mohl. Tiišetšo ya dipotšišo le mafoko ao
a dirilwego ka bomolomo kotareng ye
9 le 10 Hlahlobo ya mafelelong a ngwaga
Mešomo ya kelo ya semmušo Kotara 4
Mošomo wa 10
Dihlahlobo ya mafelelong a ngwaga
Lephephe 1: *Bomolomo
Lephephe 2: Polelo go ya ka kamano, Sengwalo le Go ngwala
Bomolomo: *Meputso ya ngwaga ya bomolomo yeo e kgobokeditšwego, go bolela, go theeletša le go bala. Moputso wa mafelelo o swanetše go akaretša, bonnyane, mošomo wo tee
SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE) wa polelo ya go itukišetša, mošomo wo tee wa go theeletša le mošomo wo tee wa go itukišetša wa go balela godimo. Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
KAROLO YA 4: KELO GO LELEME LA TLALELETŠO LA BOBEDI
4.1 MATSENO
Kelo ke tshepetšotšweledi ye e beakantšwego ya go lemoga, go kgoboketša le go hlatholla tshedimošo ka ga bokgoni
bja barutwana. Go šomišwa mehuta ya go fapana ya kelo. E akaretša dikgato tše nne: go kgoboketša bohlatse bja
diphihlelelo, tekolo ya bohlatse bjoo; go rekhota tše di hweditšwego le go šomiša tshedimošo yeo go kwešiša, ka go
realo, e thuša go hlabolla morutwana gore go kaonafatšwe tshepetšo ya go ithuta le go ruta.
Kelo e swanetše go ba ka mahlakore ka moka, ke go re, e be ya semmušo (Kelo ye e lebantšwego) le yeo e sego ya
semmušo (Go ela go ithuta). Mo mabakeng a ka moka, barutwana ba swanetše go fiwa diphošollo kgafetšakgafetša
go tiišetša maitemogelo a bona a go ithuta.
Kelo ya mabokgoni a leleme e swanetše go logagantšhwa. Kelo ya setsopolwa sa tekakwešišo e swanetše go
nyalantšhwa le tšhomišo ya polelo. Kelo ya go ngwala e swanetše go tsentšha sererwa ka ga dilo tšeo di diregago
bo phelong bja nnete.
4.2 KELO YEO E SEGO YA SEMMUŠO GOBA KELO YA TŠATŠI KA TŠATŠI
Kelo ya go ithuta e na le maikemišetšo a go kgoboketša tshedimošo ka ga diphihlelelo tša morutwana ka mehla, yona
e šomišwa go kaonafatša go ithuta ga bona.
Kelo yeo e sego ya semmušo, e lekola tšwelopele ya morutwana ya letšatši le letšatši. Seo se dirwa ka go lebeledišiša,
dikahlaahlo, ditiragatšo tša go itlwaetša, dikopano tša morutwana– morutiši, go šomišana mmogo ka phapošing go
go sego ga semmušo, bjalobjalo. Kelo ye e sego ya semmušo e ka ba bonolo go swana le go emiša go ruta ka nako
ya kabo ya thutišo go lekola goba go lebeledišiša barutwana goba go ahlaahla le barutwana ka tsela yeo thutišo
e tšwelago pele ka gona. Kelo ye e sego ya semmušo e swanetše go dirišwa go fa barutwana dipoelo le go thuša
peakanyo ya go ruta, fela e ka no se rekhotwe. E se ke ya bonwa nke e kgaogane le ditiragalo tša go ithuta tše di
phethagatšwago ka phapošing. Barutwana goba barutiši ba ka swaya mešomo ye ya kelo.
Kelo ka mong le kelo ka sethaka di tsenyeletša barutwana go šoma ka mafolofolo mo mabakeng a kelo. Se se
bohlokwa ka gore se dumelela barutwana go ithuta go gopodišiša ka bokgoni bja bona.
Dipoelo tša mešongwana ya tšatši ka tšatši ga di rekhotwe semmušo ntle le ge morutiši a rata go dira bjalo. Dipoelo
tša mešongwana ya tšatši ka tšatši ga di šomišwe go hlatloša le go fa disetifikeiti.
SEPHOLEKE 71
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
4.3 KELO YA SEMMUŠo
Mešomo ka moka ya Kelo yeo e bopago lenaneo la kelo la semmušo la ngwaga, e bitšwa Kelo ya Semmušo. Morutiši
o swaya le go rekhota semmušo mešongwana ya kelo ya semmušo gore barutwana ba tle ba hlatlošwe le go fiwa
disetifikeiti. Mešomo ya Kelo ya Semmušo ka moka e swanetše go lekolwa go kgonthišiša boleng/khwalithi le go
netefatša gore go swerwe maemo a go lekanetša a a nepagetšego.
Mešongwana ya kelo ya semmušo e fa morutiši tsela ya hlatlamano ya go ela ka fao barutwana ba tšwelago pele
mphatong le thutong ye e itšego. Mehlala ya Mešongwana ya kelo ya semmušo e akaretša melekwana, ditlhahlobo,
mešongwana ya go diragatšwa, diprotšeke, ditlhagišomolomo, mešomotaetši, ditiragatšo, bj.bj. Mola ditokišetšo tša
mešongwana ya semmušo di ka dirwa ka ntle ga phapoši, karolo ya bofelo ya kelo e swanetšwe go phethagatšwa
ka fase a maemo ao a laolegago, ka phapošing.
Mešomo ya kelo ya semmušo e bopa karolo ya lenaneo la kelo la semmušo la ngwaga kamoka go mphato le thuto
ye nngwe le ye nngwe.
Nkatlapana ye latelago e fa dinyakwa tša kelo ya semmuša go Lelemetlaleletšo la Bobedi:
Nkatlapana 1: Mephato 7 – 9
Kelo ya Semmušo
Gare ga ngwaga Hlahlobo ya Mafelelong a Ngwaga
40% 60%
Kelo ya go Thewa Sekolong (KTS) Maphephe a Hlahlobo ya Mafelelong a Ngwaga
40% 35% 25%
Melekwana ye 2 Hlahlobo ya go ngwalwa Mošomo wa kelo ya Bomolomo:
Mešomo ye 6 Lephephe la 1 (iri ye 1½) – Polelo go Go theeletša
ya ka kamano, go ngwala le sengwalo
Hlahlobo ye 1 (gare ga ngwaga) Go bolela ga go itukišetšwa
Go balela godimo ga go itukišetšwa
Mešomo ya bomolomo yeo e dirilwego
mo ngwageng e bopa karolo ya kelo ya
sekolong mafelelong a ngwaga
Mehuta ya kelo ye e šomišwago e swanetše go nyalelana le mengwaga le maemo a tšwetšopele ya morutwana.
Moakanyetšo wa mešomo ye o swanetše go akaretša mateng a thuto, le go tsenyeletša mešomo ya go fapana yeo
e beakanyeditšwego go fihlelela maikemišetšo a thuto.
Kelo ya semmušo e swanetše go tsenyeletša mehuta ya go fapana ya maemo a kwešišo le bokgoni bja barutwana
bjalo ka ge go laeditšwe ka fase:
72 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Nkatlapana 2
Maemo a Persente ya
Mošongwana
kwesišo mošomo
Potšišothwii Dipotšišo tša go šoma ka tshedimošo
(Maemo a 1) • ye e beilwego phatlalatša go setšweletšwa.
Peakanyoleswa • Efa maina a dilo/batho/mafelo
(Maemo a 2) • Lemoga batho
• Ngwala lenaneoina la dinthla/maina
• Hlaloša lefelo/motho
• Ke mang motho …..?
• Ke eng yeo motho.....?
Maemo a 1 le 2:
• Ke ka lebaka la eng....? 80%
• E diregile neng.....?
• E diregile kae.....?
Dipotšišo tšeo di nyakago peakanyo ya tshedimoša beilwego phatlalatša go
setsweletšwa
• Ngwala dintlhakgolo/kgopolokgolo tše pedi.
• Lemoga motho/batho …..
• Hlaloša seo se diregilego.....
• Hlaloša seemo/tikologo/batho .....
Go dira thumo Dipotšišo tše di šomana le kahlolo mabapi le mohola le bohlokwa. Tšona di akaretša Maemo a 3: 20%
goba go tšea dikahlolo mabapi le nnete, go holega, dintlha le dikgopolo, netefatšo, kwešišagalo le
go fahlela, le ditaba tša go swana le kganyogo le kamogelego ya diphetho le ditiro
sephetho go ya
go ya ka meetlo le maikutlo.
ka dintlha tše di
• Na o dumelelana le maitshwaro/setatamente sa moanegwa?
filwego
• Na o amogela maikutlo/maitshwaro/
(Maemo a 3)
• ditiro tša moanegwa? Efa mabaka a
• karabo ya gago.
• Swayaswaya ka tsinkelo maitshwaro a moanegwa.
• Kgetha mantšu ao a ka hlalosago moanegwa ka mokgwa wo mokaone.
SEPHOLEKE 73
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
4.4 LENANEO LA KELO
Lenaneo la Kelo le hlametšwe go phatlalatša mešomo ya Kelo ya semmušo ya dithuto tšohle ka moka tša kotara ka
sekolong.
4.4.1 Kakaretšo ya dinyakwa
Dinkatlapana tše di latelago di fa kakaretšo ya dinyakwa tša Lenaneo la kelo kotareng ye ngwe le ye nngwe go
Maleme a Tlaleletšo a bobedi:
Nkatlapana 4.1: Mephato ya 7 - 9
Lenaneo La Kelo
Hlahlobo ya
Kelo ya go Thewa Sekolong kotare ka kotara Mafelelong a
Ngwaga
Kotara 1: Kotara 2: Kotara 3: Kotara 4:
Molekwana wo 1 Mešomo ye 2 Molekwana wo 1 wa go Hlahlobo ye 1 ya
Mephato ya 7 - 9 wa go ngwalwa ngwalwa mafelelong a ngwaga
+
+ +
Hlahlobo ye 1 ya gare ga
Mešomo ye 2 Ngwaga Mešomo ye 2
Mephato ya Sebopego sa Maphephe a Hlahlobo
Lephephe la 1 Hlahlobo ye 1 ya ka gare
ya Mafelelong a Ngwaga
Lephephe la 1:
e na le maphephe a 2.
Polelo go kamano
-tekatlhaologanyo, Polelo Lephephe la 1:
7-9 le Dingwalo, go ngwala. bomolomo
Lephephe la 2: Polelo
go ya ka kamano
-tekakwešišo, Polelo le
Dingwalo le go ngwala.
Mephato ya 7-9
Moputso wa Kotara (Dikotara 1 - 3):
• Kotara ye nngwe le ye nngwe, hlakantšha meputso le dipalomoka tša meputso le go di fetolela go % tša moputso wa
katara.
Moputso wa hlatlošo
• Hlakantšha meputso le dipalomoka tša mešomo ya Kelo ya go Thewa Sekolong (KTS) g tloga ka katara ya 1 go fihla ka
kotara 3 le go di fetolela go 40%.
• Fetolela moputso wa bomolomo (Lephephe la 1) go 25%
• Fetolela Lephephe la 2 go 35%
74 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
Nkatlapana 4.2: Mephato ya 7-9
Lenaneo la kelo
Mešomo ya Kelo ya Semmušo ya Kotara ya 1
Mošomo 1 Mošomo 2 Mošomo 3
Bomolomo: polelo ya go itukišetšwa/ Go ngwala: Boihlamelo Molekwana 1: Tekakwešišo le polelo
poledišano/boso/Go balela godimo wa (Temanakanegi/temanahlaloši)
go itukišetšwa Setšweletšwa sa tirišano (se se
teletšana goba se se kopananyana).
Mešomo ya Kelo ya Semmušo ya Kotara ya 2
Mošomo 4 Mošomo 5 Mošomo 6: Molekwana 1
Bomolomo: Go theeletša Dingwalo: Dipotšišo go ya ka kamano Hlahlobo ya gare ga ngwaga
Tekakwešišo/Polelo ya go itukišetšwa/
Lephephe la 1: Polelo go ya ka
Go balela godimo wa go itukišetšwa
kamano, tekakwešišo, polelo
Sengwalo le Go ngwala
Mešomo ya Kelo ya Semmušo ya Kotara ya 3
Mošomo 7 Mošomo 8 Mošomo 9
Bomolomo: Go theeletša/ Writing: Boihlamelo (Temanakanegi/ Molekwana 2Tekakwešišo le polelo
Tekakwešišo/Polelo ya go itukišetšwa/ temanahlaloši) Setšweletšwa sa Goba
Go balela godimo wa go itukišetšwa tirišano (se se kopananyana goba se
Sengwalo: Diposišo go ya ka kamano
se teletšana).
Mešomo ya Kelo ya Semmušo ya Kotara ya 4
Hlahlobo ya mafelelong ga ngwaga
Lephephe la 1: Bomolomo
Lephephe la 2: Polelo go ya ka kamano, tekakwešišo, polelo
Sengwalo le Go ngwala
Bomolomo: Barutwana baswanetše go dira mošomo o tee wa polelo ya go itokišetšwa, o tee wa go theeletša le o
tee wa go bala gag on itokišetšwa
Lemoga:
Molekwana ka gare ga Lenaneo la Kelo ga wa swanelwa go bopsa ke melekwana ye nnyane ye mmmalwa. Molekwana
wo mongwe le wo mongwe o swanetše go akaretša diteng tše bonagalago le gore di swanetše go ngwalwa nako ye
magareng ga metsotso ye 30 – 60 ye nngwe le ye nngwe le go laetša maemo a kgopolo a go fapana bjalo ka ge a
laeditšwe ka gare ga lephephe la hlahlobo.
SEPHOLEKE 75
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
4.4.2 Dihlahlobo: Mephato 7 - 9
Sebopego sa Lephephe la Hlahlobo
LEPHEPHE KAROLO NAKO
A: Tekakwešišo
Polelo go ya ka kamano 1, Sengwalo le Go
(Ditšweletšwa tša go fapafapana di ka šomišwa go akaretšwa le ditšweletšwa tša
go bogelwa lego thalwa).
B: Polelo
• Dibopego tša polelo le melawana (Mantšu le mafoko) di swanetše go elwa go ya
ka kamano go šomišwa ditšweletšwa tša go fapana.
Mephato 7 - 9
ngwala
C. Sengwalo
Iri ye 1½
Ye nngwe ya tše di latelago:
Theto, dikanegelokopana, padi ye kopana, terama ye kopana (dipotšišo go ya ka
kamano)
D Go ngwala
Boihlamelo (Temanakanegi/temanahlaloši) Setšweletšwa sa tirišano (se se
kopananyana goba se se teletšana).
Diteng tšeo di akareditšwego
Kelo e amana le diteng tšeo di lego gare ga tokomane. Ka lebaka la tšwetšopele ya mareo go putlaganya le mephato,
diteng le mabokgoni go tšwa mephatong ya 7 – 9 e tla elwa ka maphephe a hlahlobo mafelelong a ngwaga o
mongwe le o mongwe.
Mošomo wa kelo ya bomolomo: Lephephe la 2
Mošomo wa kelo ya bomolomo wo o dirwago ngwaga ka moka o bopa karolo ya kelo ya mafelelong a ngwaga.
Dintlha tša Mošomo wa kelo ya bomolomo tšeo di šongwago mo ngwageng di ka tsela ye e latelago:
LEPHEPHE LA 2 DINTLHA
Bomolomo bo beakanwa ka sekolong, ya elwa ka sekolong, ya lekanytšwa ka ntle ga sekolo.
• Go bala
Go balela godimo go go itokišeditšwego
Ela: Kwešišo ya setšweletšwa, go sepetša hlalošo, tšhomišo ya lentšu, pišo ya mantšu ka nepagalo.
Bomolomo
• Go bolela: Go bolela go go itukišetšwego
Ela: Go beakanya le thulaganyo ya diteng, segalo, mabokgoni a go bolela le hlagišo, Thušo ya
kwagalo le ponagal, polelo ye nepagetšego.
• Go theeletša:
Go theeleletša go Kwešiša
Ela: Go theeleletša go kwešiša le go hwetša tshedimošo
Mešomo ya kelo ye e šomišwago go Kelo ya semmušo e rekhotiwa le go šomišwa go laola gore morutwana o
swanetše go tšwetšwa pele goba go hlahlošetšwa go mphato wo o latelago.
Morutiši o swanetše go beakanya le tliša Lenaneo la Semmušo la Kelo la ngwaga go Sehlopha sa Taolo ya Sekolo
(STS) pele ngwaga wa dithuto o thoma. Se se tla thuša go thala peakanyo ya kelo ya sekolo go mphato wo mongwe
le wo mongwe. Peakanyo ya Kelo ya Sekolo e swanetše go fiwa barutwana le batswadi bekeng ya mathomo ya
kotara ya mathomo.
76 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
4.5 GO REKHOTA LE GO BEGA
Go rekhota ke tshepetšo yeo go yona morutiši a ngwalago le go boloka maemo a bokgoni bja morutwana go mošomo
wo o itšego wa kelo. Go rekhota go laetša kgatelopele ya morutwana ya go ikhweletša tsebo bjalo ka ge e hlalošwa ka
go Ditatamente tša Pholisi tša Lenaneothuto le Kelo. Direkhote tša bokgoni bja morutwana, di swanetše go bontšha
bohlatse bja tšwelopele ya dikgopolo ka gare ga mphato le gore o loketše go tšwelapele goba go hlatlošetšwa go
mphato wo o latelago. Direkhoto tša bokgoni bja morutwana di swanetšego šomišwa gape go kgonthišiša kgatelopele
ye e dirilwego ke barutiši le morutwana nakong ya ge go rutwa ebile go ithutwa.
Go bega ke tshepetšo ya go kgokaganya bokgoni bja morutwana le bja barutwana ba bangwe, batswadi, dikolo le
bakgathatema ba bangwe ka ga tšeo barutwana ba di fihleletšego. Bokgoni bja morutwana bo ka begwa ka ditsela
tša go fapana. Ditsela tše di akaretša dikarata tša go bega, dikopano tša batswadi, matšatši a go etela dikolo,
dikhonferense tša motswadi–morutiši, go letšwa ga megala, mangwalo, mangwalotaba a phapoši goba a sekolo,
bj.bj. Barutiši go mephato ka moka ba bega dipoelo tša thuto ka dipersente. Maemo a go fapana a phihlelelo le
makala a dipersente a go sepelelana le ona a laetšwa nkatlapaneng ya ka fase.
DIKHOUTU LE DIPERSENTE TŠA GO REKHOTA LE GO BEGA
KHOUTU YA TEKANYETŠO DITLHALOŠI TŠA BOKGONI PERSENTE
7 Bokgoni bjo bo botse kudukudu 80 – 100
6 Bokgoni bjo bo botse kudu 70 – 79
5 Bokgoni bja go kgotsofatša 60 – 69
4 Bokgoni bjo bo lekanego 50 – 59
3 Bokgoni bja go amogelega 40 – 49
2 Bokgoni bja go išega 30 – 39
1 O hlolegile 0 - 29
Barutiši ba tla rekhota meputso ya nnete malebana le mošomo ka go šomiša letlakala la go rekhota; gomme ba bega
dipersente go lebana le thuto ka dikarateng tša barutwana tša pego.
4.6 TEKANYETŠO YA KELO
Tekanyetšo e laetša tshepetšo yeo e netefatšago gore kelo ya mešomo e a amogelega, ke ya nnete ebile e a
botega. Tekanyetšo e swanetše go phethagatšwa maemong a sekolo, selete, profense le a bosetšhaba. Ditiragatšo
tša tekanyetšo ya botlalo ye e nepagetšego, di swanetše go dirwa gore go tle go kgonthišišwe boleng bja kelo ya
dithuto.
4.6.1 Kelo ya Semmušo (KTS)
• Melekwana le tlhahlobo ya Mephato ya 7 le 8 e lekolwa ka gare. Mohlahli wa thuto o swanetše go lekanyetša
sešupo sa mešomo ye a e lekotšego nakong ya ge a etela dikolo, go netefatša maemo a mešomo le
tekanyetšoya ka gare.
• Go Mphato wa 9 melekwana le tlhahlobo di swanetše go lekanyetšwa mo maemong a selete le a profense.
Tshepetšo ye e tla laolwa ke Kgoro ya Thuto ya profense.
• Bahlahli ba thuto ba swanetše go lekanyetša dišupo tša maphephe a dipotšišo a melekwana le ditlhahlobo
pele barutwana ba ka ngwala, go netefatša maemo le go hlahla barutiši ka go hlama dipotšišo tša mešomo
ye.
SEPHOLEKE 77
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
4.6.2 Mešomo ya kelo ya Bomolomo/orale
• Mephato ya 7- 9: Mošomo wo mongwe le wo mongwe wa bomolomo/orale wo o tlogo šomišwa bjalo ka
karolo ya Lenaneo la Kelo o swanetše go lekanyetšwa ke hlogo ya thuto yeo pele barutwana ba ka leka go o
phethagatša. Barutiši ba swanetše go ela mešomo ya bomolomo/orale.
• Mohlahli wa thuto goba molekanyetši yo a kgethilwego o swanetše go lekanyetša sešupo sa mešomo ya
bomolomo/orale nakong ya diketelo tša gagwe tša sekolo go netefatša maemo a mešongwana le tekanyetšo
ya ka gare.
• Molekanyetši yo a kgethilwego ke kgoro ya thuto ya motheo o swanetše go lekanyetsa sešupo sa kelo ya
bomolomo ya barutwana ya mphato wa 9.
4.7 KAKARETŠO
Tokomane ye e balwe mmogo le:
4.7.1 National Protocol for Assessment Grades R-12; le
4.7.2 Hlahlo ya hlahlobo ya thuto ye itšeng bjalo ka ge hwetšwa ka gare ga National Policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the National Curriculum StatementGrades R-12
78 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
TLHALOŠONTŠU
akronimi– lentšu la go bitšega leo le bopilwego ka tlhaka goba ditlhaka tša mathomo tša sekafoko goba leina
(mohlalaTTT = Thuto le Tlhahlo tše di Tšweletšego)
analotši-1. Go hwetša tša go swana dilong tše di bonalago di fapana.
2. Go hwetša tša go swana dilong tše di bonalago di fapana, tsela ya go hlatholla goba go laetša se sengwe, fela
e sa hlatsele. Motho o swanetše go phafoga go analotši ya maaka. Go swanetše go ba le tshepelelano ya maleba
magareng ga seo se hlalošwago le tlhalošo ka botlalo ya analotši
aneketote–Dikanegelo tša ditiragalo tše nnyane tše di anegwago go fa tshedimošo, boithabišo, tshegišo go ba
moanegwa go utulla moanegwatša ditiragalo tše nnyane tše di anegwago go fa tshedimošo, boithabišo, tshegišo,
goba go utolla moanegwa
animeišene – thekiniki ya go šomiša tatelano ya diswantšho tša go se šuthe, go di tšweletša eke di a šutha goba di
a phela
Kganetšosehloa– ge dintlha tša godimo tšeo di bego di letetšwe di sa phethagatšwa, goba boithabišo bo sa fihlelelwa,
goba bohlokwa bja thulaganyo ya pukwana bo timelela ka bjako ka lebaka la tshegišo le ditiragalo tše di se nago
mohola.
anthisese – tlhalošo ya dikgopolo tše pedi tša go thulana goba dikgopolo tša go fapana tekatekanong ya phapantšho
(mohlala. ‘go ihlaganela kudu, lebelo le le nyane)
baamogedi ba tshedimošo – 1. Babadi, batheeletši, goba babogedi ba setšweletšwa se se itšego; ka gopeakanyoya
sengwalwababoledi/bangwadi ba swanetše go hlokomela mohola le baamogedi ge ba kgetha mokgwa wa maleba
wa go ngwala
2. koketšo. gabotsebotse, baamogedi ba tshedimošo ke bao ba bogetšego mmino goba dipapadi ge di diragatšwa.
badišiša–padišišo ke mokgwa wa go bala wa go fa mmadi monyetla wo mongwe gape gore a kwešiše setšweletšwa
sa bothata
bapetša (lebelela lephapantšho) – go ela ka fao dilo di swanago goba di fapanago
bobotse bja ka gare- 1.go hlokomela bobotse bja polelo ka gona go hlokomela le go kgahlwa ke mohola wa go se
fele waditšweletšwa
2. motho yo bjalo o hlokomela botse bja botaki. “Bobotse bja ka gare” bo hlaloša botse bjo bo humanwago mešomong
ya botaki. Motho a ka ahlaahla bobotse bja mošomo, goba a dira dikahlolo tša bobotse
Boemo/Dikamano – ka mehla setšweletšwa se šomišwa lego tšweletšwa ka gare ga boemo; kamano e akaretša
maemo a bophara le bokgauswi go swana le boithekgo bja leago, setšo le sepolitiki; Lereo le le hlaloša gape seo se
latelago goba se latelwago ke lentšu goba setšweletšwa mme se na le mohola tlhalošong
boikgopolelo – go humana tlhalošo go seo se tšweleditšwego le go akanya ditlamorago ka moka
difahloši tša boemo/dikamanotirišo ya mantšuao a potapotilego lentšu la go se tsebje, go hwetša tlhalošo ya lona.
Mokgwa wo wa go bala o ka rutwa mmogo le tlotlontšu.146
SEPHOLEKE 79
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
dipotšišotherišano- mošomowa go kgoboketša tshedimošo goba poledišano ya serokaphatla magareng ga batho,
e na le morero wo o itšego
dithalwa– ditšweletšo tša botaki bja go bonwa goba sethekniki (mohlala. dithalwa, dihlangwa)
ditsebotlhaka –ditsebotlhaka tša go fapana (mohlala. tsenelelo, tša go bonwa, tša go thalwa, khomphuthara,
mediya, setšo le leago
ditšweletšwa tša go bonwa – kemedi ya go bonwa ye e ka bogelwago ebile e tliša melaetša (mohlala. diswantšho
tša filimi, dinepe, dithalwa tša khomphuthara, dikhathune, mmotlolo, dithalwa, tša botaki)
ditšweletšwa tša makgonthe – ditšweletšwatša go ba le mošomo wa go diragatša, ga se tša dingwalo (mohlala.
Diathikele tša makasine lekuranta, direkhoto tša go tšwaseyalemoyeng le thelebišeneng, Dipapatšo, maswao a
ditšweletšwa, diproutšhara tša go sepela, diforomo tša mmušo, mehlala ya mangwalo a nnete)
ditumatshwano – lentšu la go bitšwa ebile le peletwa go swana fela le na le ditlhalošo tša go fapana. (mohlala. ‘leina
‘thaba’ le lediri ‘go thaba’’)
fonte– mohuta le bogolo bja ditlhaka tše di šomišwago ge go ngwalwa, go tlanywa (mohlala. 12pt (bogolo) Times
New Roman (setaelesa go ngwala ditlhaka)
foramo - Go bolelaka sehlopha goba ka ngangišano ya foramo go ka šomišwa kgahlanong le dikolo tše dingwe,
goba ka phapošing ka go arolabarutwanaka dihlopha tše nne, se sengwe le se sengwe se bolela ka karolwana ye
itšego ya sererwa se tee. Moahlodi o tla tšea sephetho sa gore go fentše sehlopha se fe.
gatelela (mo lentšung goba lefokong) – go gatelela senoko se se itšego mo lentšung goba lentšu mo lefokong
Go bona dilo ka lehlakore le tee (sterothaepe) – go se fetoše kgopolo (gantši o tšea lehlakore) mabapi le go re
ke karolo efe yeo motho yo a itšego a swanetšego go e bapalahlatholla-go dira gore tlhalošo ya setšweletšwa e
kwešišege go mmadikanegelo – kgokagano ya go bolelwa goba ya go ngwalwa ka mokgwa wa tatelano ya ditiragalo
Inišialisimi – Sehlopha sa dihlaka, hlaka ye nngwe le ye nngwe e bitšwa e nnoši. Mehlala e akaretša: SA, CD, TV.
Kelo – tshepetšo ya go tšwelela ya ditsela tša go fapafapana tša go kgoboketša tshedimošo ka ga bokgoni bja
morutwana
kgethollo – . Go tšea lehlakore; go rata selo, kgopolo, mokgwa goba motho o tee go feta yo mongwe go dira gore
go be bothata go dira kelo ya go amogelega
Kelo ya ka ntle – Kelo yeo e dirwagom ke motho/batho ba go tšwa ka ntle ga sekolo, mohlala, lephephe la go
hlangwa ke profense.
kgokagano –kgokagano ya mafoko goba ditemana ka go diriša makopanyi, mašala goba poeletšo
Klipiti – e swana le trankhašene ka gore o šomiša karolo ya lefoko go bopa khutsofatšo, fela mo o šomiša bogare
goba bofelo bja lentšu.
leganetši/lelatodi – lentšu la go ganetša/latola le lengwe polelong (mohlala. ‘thabile’ le ‘nyamile’)
lehlalošetšagotee (go fapana le lelatodi/leganetši) – lentšu leo le nago le tlhalošo ya go swana le le lengwe
polelong e tee. Mahlalošagotee mo Sesothong sa Leboa a tliša diphapano tše bohlokwa tlhalošong
80 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
lekola– go lebeledišiša goba go badišiša ka tsinkelo go fa bopa dikgopolo goba go dira dikahlolo
lekopanyi – lentšu la go šomišwa go kopanya dithabe, mantšu, dikafoko goba mafoko
Leleme la Gae (lebelelaLelemetlaleletšo) – polelo yeo bana ba ithutago yona ka gae; ke polelo ye re naganago ka
yonaLelemetlaleletšo - (lebelela Leleme la Gae)- leleme leo le ithutwago go oketša Leleme la Gae
lentšu (lebelela kanegelontšu)–polelo ya tlhabošo goba ya go ngwalwa yeo e kwewago goba e kwešišwago ke bao
ba e theeleditšego goba ba e balago147
letšo – lentšu la go tšwa go le lengwe goba go modu; le bopša ka go hlomesetša hlogo goba moselana (mohlala.
‘mosepelo go tšwa go sepela’)
mabokgoni- a go kwešiša mantšu - mekgwa ye e šomišwago ge go balwa lentšu le le sa tsebjego (mohlala. Go
kgaogantšha dinoko goba go lebelela tlhalošo ya dihlogo goba meselana
Mainatharagano (komplekse) - maina ao a bopšago ke mantšu a mararo, mohlala, magana go rongwa.
mainatlhangwa ka medumo (onomathopia) - tšhomišo gape ya mantšu go hlama medumo yeo e e hlalošago
melawana – melao yeo e amogetšwego go tirišopolelo. Melawana ye mengwe e thušago goroša tlhalošo (mohlala.
Melao ya thutapolelo, maswaodikga, mongwalo leditlhakakgolo); ye mengwe e thuša ge go hlagišwa diteng (mohlala.
Lenaneo la diteng, kalo ka kakaretšo, dihlogo, dikaratapapetla, dihlogwana, mananeo, diswantšho, lenaneo la mantšu
mafelelong a puku); letše dingwe tša go laetša patrone ya polelo ya go ba le fomula (mohlala. ditumedišo, polelwana)
mediya wa mahlakorentši – mekgwatirišo ya go logaganywa ya go akaretšaditšweletšwa tša go ngwalwa, tša go
bonwa, modumo, di-video, letše dingwe
Meta-langwetše- Ke polelo ye e šomišwago go bolela ka polelo (mohlala, mantšu ao a šomišwago ge go bolelwa ka
theto, mantšu ao ga humanwe ge go bolelwa ka padi/terama/thutapolelo, bj, bj)
modirišo – atmosefere goba maikutlo go ditšweletšwa tša go ngwalwa; e laetša maikutlo goba foreimi ya monagano
wa moanegwa; e ka hlaloša gape moya wa go tlišwa ke ditšweletšwa tša go bonwa, tša go theeletšwa le tša
mahlakorentši
mohuta wa sengwalo – ditšweletšwa ge di hlopšhwa go ya ka mehuta ya tšona, mohlalapadi, papadi, theto, lengwalo
la kgwebo, lengwalo la segwera
mokgwatirišo (mode) – mokgwa/tsela ya go hlagiša, ya go boledišana (mohlala. Mokgwatirišo wa go ngwalwa,
mokgwatirišo wa bomolomo/orale, mokgwatirišowa go lebelela (wa go akaretša dithalwa tša go swana le
dikaratapapetla); tshedimošo e ka fetošwa go tšwa go mokgwatirišowo mongwe go ya go wo mongwe (mohlala. Go
fetolela kerafo temaneng)
mothofatšo – go fa dilo tšeo di sa welego legorong la batho dika tša batho
mošito– poeletšo ya patrone ya medumo ye e tlwaelegilego
morumokwano – mantšugobamethalotheto ya go felela ka modumo wa go swana.
mmepe wa monagano – kemedi ya kgwekgwe goba ya sererwa yeo mantšu a magolo le dikgopolo tše kgolo
di beakantšwego ka go thalwapapišo (lebelela gapetekatekanyo) – papetšo yeo e hwetšwago mahlaoding le
SEPHOLEKE 81
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
mahlathing e ka magato a mararo, mohlala. ‘mo’ (kgato 1), ‘moo’ (kgato 2), ‘mola’ (kgato 3) parafreisa – go akaretša
temana ka mantšu a gago fela o sa e khutsofatše
paronimi – lentšu la go bopša go tšwa go modu
phane– papadišo ya mantšu ao a swanago goba a nago le modumo wa go swana go hlama tshegišo (mohlala.
‘Barwadi ba melora ba lala ba lora ba rwala melora bošego).
phapantšho (lebelela le bapetša) – go bona ka fao dilo di fapanago
poeletšomodumo– patrone ya modumo ya go akaretša poeletšo ya ditumammogo. Poeletšo e ka humanwa
mathomong a mantšua go latelelana goba ka gare ga mantšu.148
poeletšatumanoši – 1. poeletšo (gantši) ya ditumanoši mantšung a mabedi goba go feta fao, mohlala. “bana ba
ba bapala ka santa”
2. koketšo. Ditumanoši ga di gapeletšege go swana swaniswani: ditumanoši tša go batamelana ka modumo di ka
šomišwa
pego - (ya semmušo le ya go se be ya semmušo) Go fa dipoelo tša maemo, mohlala. Kotsi
phošolla – tsela ya go thalathala/ngwala le go ngwalolla setšweletšwa go balwa gape le go phošolla tšhomišo ya
polelo, maswaodikga le mopeleto le go lekola kgokagano ya dikgopolo le kgohlagano ya sebopego; ka go mediya,
phošollo lebane le tlhamo, kgetho le kalo yaditšweletšwa
polelo ya dika (go fapana lepolelo ya go letla)- mantšugoba dikafoko tša go se tlwaelege tša go goroša molaetša;
ditšweletšwatše bjalo gantši di šomišapolelo ye e šišitšego ka dika (mohlala. tshwantšhišo, mothofatšo, tshwantšhanyo)
polelo ya go hlalefetša – polelo yeo maikemišetšo a yona e lego go jabetša goba go ba le khuetšo godimo ga batho
ba bangwe mohlala. Dipapatšo, polelo ya go rekiša, polelo ya sepolitiki
polelothwii/polelo ye e lego pepeneneng (go fapana le polelo ya dika) – tlhalošothwii ya mantšu
polelo ya maikutlo – polelo ya go tsoša maikutlo a a tseneletšego
polelommele – go šomiša sefahlego goba mmele go tšweletša molaetša (mohlala. go šikinya hlogo go laetša gore
o a gana)
retšistara – go šomišamantšu, setaele, thutapolelolesegalo sa go fapana dikamanong goba maemong a go fapana
(mohlala. Ditokomane tša semmušo di ngwadilwe ka retšistara ya semmušo molamangwalo a segwera a
ngwalwa ka retšistara ya go se be ya semmušo)
segalo – 1. Paterone ya segalo goba tlhabošo ya medumo yeo e laetšago dibopego tša thutapolelo go swana le
mantšu le mafoko
2. Koketšo. E tliša phapano gare ga ditatamente le dipotšišo, ya ba ya laetša maikutlo a seboledi
3. boleng bja tšweletšo ya lentšu bja go tliša molaetša wa maikutlo wa setšweletšwa sa go bolelwa. Ditšweletšweng
tša go ngwalwa, se fihlelelwa ka mantšu a go tliša maikutlo a mongwadi. Ka go filimi, segalo se ka hlolwa ke koša
goba diswantšho ge di bogetšwe
sehloa– karolo ya go kgahliša kudu, ye maatla, goba ya bohlokwa ya kanegelo; karolo ye ya bohlokwa ga e nape e
etla mafelelong
82 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
sekena– go bala ka go kitimiša mahlo go hwetša tshedimošo ya maleba (mohl. pukung ya dinomoro tša mogala, go
hwetša tshedimošo ya motho yo a nyakwago)
sekima- go bala ka tsinkelo go hwetša kgopolokgolo (mohl. direrwa tša kuranta)
seswantšho – seswantšho goba sebonwa sa go emela se sengwe
setaele – mokgwa wa moswananoši woo mongwadi a beakantšhago mantšu go fihlelela poelo ye e itšego. Setaele
se kopanya kgopolo ye e hlalošwago le boyena bja mongwadi. Dipeakanyo tšeo di akaretša kgetho ya gagwe ya
mantšu mmogo le dilo tša go swana le botelele le sebopego sa mafoko, segalo, le tirišo ya kgegeo.149
setšweletšwa– setatamente goba tlhamo ya mohuta wa kgokagano ya go ngwalwa, ya go bolelwa goba ya go
bogelwa
setšweletšwa sa tirišano – dingwalwa tša go ba le mohola (e.g. mangwalo, metsotsoya kopano, pego, difekese
thulano – kgakgano ye e tsogago magareng ga baanegwa goba batho le mabaka a bona; thulano dingwalong e ka
rotoga go tšwa dikganyogong tša go thulana goba go mekgwa ye e lego monaganong wa moanegwa
thulaganyo– tswalano ya ditiragalo setšweletšweng; thulaganyo e akanya tatelano le paterone ya tswalano ya
ditiragalo le gore di tlemaganywa ke eng
tsebotlhaka (lebelela ditsebotlhaka) – bokgoni bja go bopa lego šomišatshedimošo mererong le dikamanong le go
ngwalela merero ya go fapana. Bokgoni bja go hlaloša ditšweletšwa, go dumelela motho go kwešiša lefase la gagwe.
Bokgoni bja gobala le go ngwala
tlhalošo taetšo- (lebelela le tlhalošo ya dika) – tlhalošo ya lentšu ya molaleng, ka fao lentšu le lego ka gona
tlhalošopepeneneng/Tlhalošothwii (go fapana le tlhalošotharedi)- tlhalošo ya seemo seo selo se lego ka sona
tlhalošotharedi (go fapana le tlhalošothwii) – selo se se šupšwago goba se akanywago ka setšweletšweng fela
se sa hlalošwe thwii
tlhalošontši– ditlhalošo tša go feta e tee tšeo di hlolwago ke ka fao mantšu a šomišwago; ge a šomišwa go se na
maikemišetšo, a phekaganya tlhalošo (mohlala. ‘ke tla mo lemiša tšhemo’ goba ‘ba mphile namanyana’
Trankhašene – mohuta wo wa khutsofatšo o tšea karolo ya mathomo ya lentšu, mohlala, maina a dikgwedi bjalo ka
Jun.., Okt.., Des.., bj.bj.
tšakone – ke mareo ao a ikgethago go ya ka mehuta ya mešomo goba dihlopha tša batho ba ba itšego. (mohlala.
Lefapha la thuto le šomiša ‘morutiši, ‘barutwana’ bjalo bjalo); ge tšakone e šomišwa go kgetholla batheeletši/babadi
gore ba se tšee karolo go kweša bohloko
tšakone ya polelo (meta-language) – polelo ya go šomišwa go bolela ka dingwalo gammogolemareo a thutapolelo;
e akaretša mareo a go swana le ‘dikamano’, ‘setaele’, ‘thulaganyo’ le ‘ poledišano’
tšweletšontšu- tlhabošo lekwagalo ya lentšu go bolela le batheeletši
theopele (kgahlanong le boithekgo) – ge le šomišwa thwii, le hlaloša maemo a sediri ka gare goba kgauswi le
bokapele bja foreimi; ge le šomišwa ka mokgwa wa seka, le laetša go gatelela goba go lebantšha ntlha ya lekala le
tee ya go feta ye nngwe
SEPHOLEKE 83
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
tshwantšhišo – go šomiša selo go hlaloša se sengwe sa go swana le sona ka boleng (mohlala. ‘Thuto ke senotlelo
sa katlego.’)
tshwantšhanyo – papišothwii ya dilo tše pedi , mmolelwana wo ‘ bjalo ka’ le ‘go swana le’
tshwantšhokgopolo – mantšu, dikafoko le mafoko ao a bopago diswantšho ka kgopolong go swana le tshwantšhanyo,
tshwantšhišo, mothofatšo
tshekamelo ka lehlakoreng le tee – go se kgotlelele goba go ahlola motho, sehlopha, kgopolo goba se se hlotšego
pele o ka kwešiša
tshegišo – tshegišo ya ka pejana ye e sa naganelwago, ya go hlakantšha dikgopolo goba ditlhalošo tša go thulana
84 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
SEPHOLEKE 85
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
86 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
SEPHOLEKE 87
Maemo a Lelemetlalelešo la Bobedi Mephatong ya 7-9
88 SETATAMENTE SA PHOLISI SA LENANEOTHUTO LE KELO (SEPHOLEKE)