SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI
Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba
Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo
le Tlhatlhobo
Kgato e Kgolwane
Mephato 7-9
Skip to contentCAPS document
CAPS SP SAL SETSWANA web
Grades 7, 8, 9 Setswana SAL CAPS document, 86 pages. Read online or get the free PDF download.
Setswana SAL · Grades 7, 8, 9 · tn. CAPS document, 86 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Setswana SAL
- Grade
- Grades 7, 8, 9
- Language
- Tn
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 86
- File size
- 661.7 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 86
Document textSearch extracted text and jump to a page.
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO
LE TLHATLHOBO
MEPHATO 7 - 9
PUOTLALELETSO YA BOBEDI
CAPS
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout
to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents
placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have
been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Lan-
guages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school
phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0516-6
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
CAPS
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
DITENG
KAROLO 1: PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO - Ditlhaloso,
maikaelelo, dikgono le diteng.....................................................................................................3
1. 1 Lemorago ...................................................................................................................................................... 3
1. 2 Thadiso ...................................................................................................................................................... 3
1.3 Maitlhomo a kakaretso a Kharikhulamo ya Aforika Borwa......................................................................... 4
1. 4 Kabo ya Nako.................................................................................................................................................. 6
1.4.1 Kgato ya Motheo..................................................................................................................................... 6
1.4.2 Kgato ya Magareng. ............................................................................................................................... 6
1.4.3 Kgato e Kgolwane .................................................................................................................................. 7
1.4.4 Mephato 10-12........................................................................................................................................ 7
KAROLO YA 2 GO ITSISE PUOTLALELETSO YA BOBEDI MO KGATONG E KGOLWANE ................8
2. 1 Dipuo mo Pegelong ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo................................................................. 8
2.1.1 Maemo a Puo . ....................................................................................................................................... 8
2.1.2 Dikgono tsa puo.................................................................................................................................... 10
2.1.3 Dikgato tsa go ruta puo ........................................................................................................................ 10
2. 2 Kabo ya nako ya Puotlaleletso ya bobedi . ................................................................................................ 13
2. 3 Didiriswa tsa tshegetso tsa go ithuta le go ruta ....................................................................................... 14
KAROLO 3: DITENG LE DITHULAGANYO TSA GO RUTA DIKGONO.................................................16
3. 1 Go reetsa le Go bua...................................................................................................................................... 16
3. 2 Go Buisa Le Go Lebelela.............................................................................................................................. 22
3. 3 Go Kwala Le Go Tlhagisa: Dikgato Tsa Go Kwala, Diteng, Ditogamaano Le Ditlhangwa...................... 28
3. 4 Dipopego Tsa Puo Le Tiriso Ya Melawana -Lenane Le Le Kaelang. ........................................................ 32
3. 5. Dithulaganyo Tsa Go Ruta Tse Di Tshitsintsweng..................................................................................... 34
3.5.1 Mophato 7 ............................................................................................................................................ 38
3.5.2 Mophato 8 ............................................................................................................................................ 49
3.5.3 Mophato 9............................................................................................................................................. 60
CAPS 1
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
KAROLO 4: Tlhatlhobo mo Puotlaleletsong ya Bobedi....................................................71
4. 1 Matseno .................................................................................................................................................... 71
4. 2 Tlhatlhobo e e Sa Tlhomamang Kgotsa Ya Letsatsi Le Letsatsi.............................................................. 71
4. 3 Tlhatlhobo e e Tlhomameng. ....................................................................................................................... 71
4. 4 Lenaneo La Tlhatlhobo................................................................................................................................. 74
4.4.1 Thadiso Ya Ditlhokego.......................................................................................................................... 74
4.4.2 Ditlhatlhobo: Mephato 7 - 9................................................................................................................... 76
4. 5 Go Rekota Le Go Bega................................................................................................................................. 77
4. 6 Tekanyetso Ya Tlhatlhobo............................................................................................................................ 77
4.6.1 Tlhatlhobo e e Tlhomameng ................................................................................................................ 77
4.6.2 Ditiro Tsa Tlhatlhobo Ya Molomo. ......................................................................................................... 78
4. 7 Kakaretso .................................................................................................................................................... 78
2 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
KGAOLO 1: PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATL-
HOBO - Ditlhaloso, maikaelelo, dikgono le diteng
1.1 Lemorago
Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R - 12 (NCS) e tlhalosa pholisi ya kharikhulamo le tlhatlhobo mo
dikolong ka tlhomamo.
Go tokafatsa tiragatso e, Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba e ne ya mametlelelwa ka dimametlelelo tse di tla
diragadiwang ka Firikgong 2012. Tokomana e le nngwe e e sobokantsweng ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo
ya serutwa se sengwe le se sengwe, e ne ya kwalwa go emisetsa Dipegelo tsa Dirutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto le
Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa Mephato ya R - 12 tsa bogologolo.
Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba ya Mephato R - 12 e e tlhabolotsweng: Pholisi ya Kharikhulamo le
Tlhatlhobo (Firikgong 2012) e emisetsa Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato ya R - 9 (2002) le Pegelo
ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato ya 10 - 12 (2004).
1.2 Thadiso
(a) National Curriculum Statement Grades R - 12 (Firikgong 2012) e emela pegelo ya pholisi ya go ithuta le go
ruta mo dikolong tsa Aforika Borwa mme e na le tse di latelang:
(i) Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo ya serutwa sengwe le sengwe sa sekolo se se
amogetsweng;
(ii) Pegelo ya Pholisi ya, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R - 12; le
(iii) Pegelo ya Pholisi ya, National Protocol for Assessment Grades R - 12 (Firikgong 2012).
(b) The National Curriculum Statement Grades R - 12 (Firikgong 2012) e emela dipegelo tse pedi tsa
kharikhulamo ya bosetšhaba tsa ga jaana, tsona ke:
(i) Revised National Curriculum Statement Grades R - 9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002,
le
(ii) National Curriculum Statement Grades 10 - 12 Government Gazettes, No. 25545 of 6 October 2003
and No. 27594 of 17 May 2005.
(c) Dipegelo tsa kharikhulamo tsa bosetšhaba tse di akanngwang go ka dirisiwa mo ditemanapotlana tsa (a)
le (b) di na le dipegelo tsa pholisi tse di latelang tse di tla khutlisiwang ka tatelano ke National Curriculum
Statement Grades R - 12 (Firikgong 2012) mo pakeng ya go tloga ka 2012-2014:
(i) Lekala la Thuto/Lenaneo la Serutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto, Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa tsa
Mephato R - 9 le Mephato 10 - 12;
(ii) Pegelo ya Pholisi ya National Policy on assessment and qualifications for schools in the General
Education and Training Band d, e e tlhamilweng sešwa mo Government Notice No. 124 in
Government Gazette No. 29626 of 12 February 2007;
CAPS 3
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
(iii) Pegelo ya Pholisi ya the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), e e tlhamilweng sešwa mo Government Gazette No. 27819 of 20
July 2005;
(iv) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), e e mabapi le barutwana ba
ba nang le ditlhokego tse di kgethegileng, e e phasaladitsweng mo Government Gazette, No. 29466
of 11 December 2006, e akareditswe mo pegelong ya pholisi ya National policy pertaining to the
programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12; le
(v) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), e e mabapi le the National
Protocol for Assessment (Grades R - 12), e e tlhamilweng sešwa moGovernment Notice No. 1267in
Government Gazette No. 29467 of 11 December 2006.
(c) Pegelo ya Pholisi ya National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R - 12, le dikarolo tse di mo Pholising ya Khaikhulamo le Tlhatlhobo jaaka e
akanngwang mo Dikgaolong 2, 3 le 4 tsa pegelo e, tse di agang melao le boleng jwa National Curriculum
Statement Grades R - 12. Ka jalo go ya ka karolo 6A ya South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996,)
e aga motheo o Tona ya Thuto ya Motheo e ka tlhomamisang dipoelo tse di lekaneng tsa boleng, gammogo le
thulaganyo le tsamaiso ya tlhatlhobo ya diphitlhelelo tsa barutwana e e ka dirisiwang mo dikolong tsa botlhe le
mo dikolong tse di ikemetseng ka nosi.
1.3 Maitlhomo a kakaretso a Kharikhulamo ya Aforika Borwa
(a) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R - 12 e tlhagisa kitso, dikgono le meetlo e e tshwanelwang
ke go ithutiwa mo dikolong tsa Aforika Borwa. Kharikhulamo e ikaelela go netefatsa gore barutwana ba bona le
go diragatsa kitso le dikgono ka ditsela tse di nang le bokao mo matshelong a bona. Mo ntlheng e, kharikhulamo
e godisa kakanyo ya go tsepamisa kitso ka bokao jwa tikologo, e ntse e sisimoga (tsibogela) botlhokwa jwa
lefatshe ka bophara.
(b) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R - 12, e arabela maikaelelo a:
• go tlamela barutwana, go sa kgathalesege lemorago la ikonomi ya loago, lotso, bong, bokgoni jwa
mmele kgotsa bokgoni jwa botlhale, le kitso, dikgono le meetlo tse di tlhokegang go ikgotsofatsa le
botsayakarolo jo bo nang le bokao mo loagong jaaka baagi ba naga e e gololosegileng;
• e tlamela phitlhelelo ya thuto e e kwa godimo;
• go kaela phetogelo ya barutwana go tswa go thuto ya ditheo go ya go lefelo la tiro; le
• go tlamela bathati ka tshedimosetso e e lekaneng ya dikgono tsa morutwana.
(c) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R - 12 e ikaegile ka metheo e e latelang:
• Phetogo ya loago; e netefatsa gore go sa lekalekaneng mo go tsa thuto go go fetileng go a siamisiwa,
le gore ditšhono tse di lekalekanang tsa thuto di neelwa baagi botlhe:
• Go ithuta go go tlhaga gape go tseneletse, go rotloetsa molebo o o tlhaga e le o o tseneletseng mo
thutong, boemong jwa go rutiwa ga go neelwa dinnete go se tlhaga e bile go sa tsenelela;
4 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
• Kitso e e kwa godimo le dikgono tse di kwa godimo; bonnye jwa maemo a kitso le dikgono tse di
tshwanetseng go fitlhelelwa mo mophatong o mongwe le o mongwe di totobaditswe le go beelwa
seemo se se kwa godimo, seemo se se fitlhelegang mo dirutweng tsotlhe;
• Tsweletso; diteng le bokao jwa mophato o mongwe le o mongwe di supa tsweletso go tloga go e e
bonolo go fitlha go e e gwetlhang tlhaloganyo;
• Ditshwanelo tsa botho, boakaretsi, bosiaimisi jwa tikologo le loago; go tsenyeletsa melawana
le ditlwaelo tsa bosiamisi jwa tikologo le loago le ditshwanelo tsa botho jaaka di tlhalosiwa mo
Molaotheong wa Aforika Borwa. Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R - 12. (Ka
kakaretso) e bosisi mo dintlheng tsa dipharologano di tshwana le lehuma, go tlhoka tekatekano, lotso,
bong, puo, kgolo, bogole le dintlha tse dingwe.
• Go totobatsa botlhokwa jwa tsamaiso ya kitso ditso; go lemoga ditiragalo (hisetori) le boswa jo bo
humileng jwa naga e jaaka dintlha tse di botlhokwa tse di nonotshang meetlo e e leng teng mo
Molaotheong; le
• Go ikanyega, boleng le nonofo; go tlamela thuto e e ka bapisiwang le ya dinaga tse dingwe ka boleng,
go anama le boteng
(d) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R - 12 e ikaelela go tlhagisa barutwana ba ba kgonang go:
• lemoga le go rarabolola mathata gape ba tsaya ditshwetso ba akanya ka tsenelelo e bile ba na le
boitlhamedi.
• dira ka katlego ba le bosi, kana ba na le ba bangwe e le karolo ya setlhopha;
• ithulaganya, go itsamaisa le go tsamaisa ditiro tsa bona ka boikarabelo le ka nonofo.
• kgobokanya, sekaseka, rulaganya le go tlhatlhoba tshedimosetso ka tsenelelo;
• tlhaeletsana ka nonofo ba dirisa dikgono tsa pono, matshwao kgotsa dikgono tsa puo mo mekgweng e
e farologaneng;
• dirisa saense le thekenoloji ka nonofo le ka tsenelelo ba supa boikarabelo mo tikologong le mo
boitekanelong jwa ba bangwe; le
• bontsha go tlhaloganya lefatshe jaaka thulaganyo ya ditsamaiso tse di amanang ka go lemoga gore
dikaelo tsa tharabololo ya mathata ga di tlhagelele di le tsosi.
(e) Boakaretsi bo tshwanetse go nna karolokônôkônô ya thulaganyo, ipaakanyo le go ruta mo sekolong se sengwe
le se sengwe. Se, se ka diragala fa fela barutabana botlhe ba na le tlhaloganyo e e edileng ya go lemoga le go
arabela dikgoreletsi tsa go ithuta le go rulaganyetsa dipharologano.
Ntlhakgolo mo go tsamaiseng boakaretsi ke go netefatsa gore dikgoreletsi di a lemogiwa le go arabelwa ke
ditlhopha tsotlhe tsa tshegetso mo loagong lwa sekolo, go akaretsa barutabana, ditlhopha tsa tshegetso tsa
dikgaolothuto, ditlhopha tsa tshegetso tse di mo ditheong, batsadi le dikolo tse di kgethegileng jaaka ditikatikwe
tse di tswelang morafe mosola ka kakaretso. Go arabela dikgoreletsi mo phaposiborutelong, barutabana
ba tshwanetse go dirisa ditogamaano tse di farologaneng tsa dipharologano tsa kharikhulamo jaaka tse di
akareditsweng mo Dikaeding tsa Go Ruta le Go Ithuta ga Boakaretsi tsa Lefapha la Thuto ya Motheo (2010).
(Department of Basic Education’s Guidelines for inclusive teaching and learning (2010)).
CAPS 5
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
1.4 Kabo ya Nako
1.4.1 Kgato ya Motheo
(a) Nako ya go ruta ya dirutwa tsa Kgato ya Motheo tse di kailweng mo lenaneong le le fa tlase:
MOPHATO R MEPHATO 1-2 MEPHATO 3
SERUTWA
(DIURA) (DIURA) (DIURA)
Puo ya Gae 10 7/8 7/8
Puo Tlaleletso ya Ntlha 2/3 3/4
Dipalo 7 7 7
Dikgono tsa Botshelo 6 6 7
Kitso ya Tshimologo (1) (1) (2)
Boitlhamedi mo go tsa (2) (2) (2)
Botsweretshi
Thuto ya Ikatiso ya Mmele (2) (2) (2)
Thuto ya boitekanelo jwa (1) (1) (1)
motho le loago
GOTLHE 23 23 25
(b) Nako ya go ruta ya Mephato R, 1 le 2 ke diura di le 23 mme ya Mophato 3 ke diura di le 25.
(c) Diura di le 10 mo dipuong di abetswe Mephato R-2 mme diura di le 11 ke tsa Mophato 2. Bogolo jwa diura di
le 8 le bonnye jwa diura di le 7 di abetswe Puo ya Gae, bonnye jwa diura di le 2 le bogolo jwa diura di le 3 di
abetswe Puotlaleletso mo mephatong R-2. Mo mophatong wa 3 bogolo jwa diura di le 8 le bonnye jwa diura
di le 7 di abetswe Puo ya Gae fa bonnye jwa diura di le 3 le bogolo jwa diura di le 4 di abetswe Puotlaleletso
ya Ntlha.
(d) Mo serutweng sa Dikgono tsa Botshelo, Kitso ya Tshimologo e abetswe ura e le 1 mo mephatong ya R-2 le
diura di le 2 jaaka go kailwe ka diura tse di mo masakaneng mo mophatong wa 3.
1.4.2 Kgato ya Magareng
(a) Nako ya go ruta ya dirutwa tsa Kgato ya Magareng tse di kailweng mo lenaneong le le fa tlase:
SERUTWA DIURA
Puo ya Gae 6
Puo Tlaleletso ya Ntlha 5
Dipalo 6
Disaense tsa Tlhago le Thekenoloji 3, 5
Disaense tsa Loago 3
Dikgono tsa Botshelo 4
Boitlhamedi mo go tsa Botsweretshi (1, 5)
Thuto ya Ikatiso ya Mmele (1)
Thuto ya boitekanelo jwa motho le loago (1, 5)
GOTLHE 27, 5
6 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
1.4.3 Kgato e Kgolwane
(a) Nako ya go ruta ya dirutwa tsa Kgato ya Kgolwane tse di kailweng mo lenaneong le le fa tlase:
SERUTWA DIURA
Puo ya Gae 5
Puo Tlaleletso ya Ntlha 4
Dipalo 4, 5
Disaense tsa Tlhago 3
Disaense tsa Loago 3
Thekenoloji 2
Disaense tsa Botsamaisi le Ikonomi 2
Tebanyo le Botshelo 2
Botsweretshi le Setso 2
GOTLHE 27, 5
1.4.4 Mephato 10-12
(a) Nako ya go ruta ya dirutwa tsa Mephato 10 - 12 tse di kailweng mo lenaneong le le fa tlase:
SERUTWA Kabo ya nako mo bekeng (diura)
Puo ya Gae 4. 5
Puo Tlaleletso ya Ntlha 4. 5
Dipalo 4. 5
Tebanyo le Botshelo 2
Bonye jwa dirutwa dingwe le dingwe fela tse tharo di 12 (3x4h)
tlhophiwa go tswa mo Setlhopheng sa B Mametlelelo
B, Mananeo B1-B8 a pegelo ya pholisi ya National
policy pertaining to the programme and promotion
requirements of the National Curriculum Statement
Grades R - 12, e le mabapi le go ya ka mabaka a a
botswang pele go dumelanwa ka ona mo ditemaneng
tsa 28 tsa pegelo ya pholisi e e bolelwang.
Nako e e abilweng ya beke e ka dirisediwa bonnye dirutwa tsa Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba tse di
tlhokegang jaaka go kailwe fa godimo, e bile e se ke ya dirisediwa dirutwa dipe tsa tlaleletso tse di okeditsweng mo
lenaneong la dirutwa. Fa morutwana a ka eletsa go oketsa dirutwa, nako e e okeditsweng e abelwe go rutiwa ga
dirutwa tse.
CAPS 7
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
KAROLO YA 2 GO ITSISE PUOTLALELETSO YA BOBEDI MO KGA-
TONG E KGOLWANE
2.1 Dipuo mo Pegelong ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo
Puo ke sediriswa sa mogopolo le tlhaeletsano. Gape ke sediriswa sa setso le temogo ya bontle ka tlwaelo se se
aroganngwang mo gare ga batho go dira gore lefatshe le ba tshelang mo go lona le nne le bokao jo bo botoka. Go
ithuta go dirisa puo ka botlalo go kgontsha barutwana go fitlhelela kitso, go tlhalosa boitshupo jwa bona, maikutlo le
dikakanyo, go dirisana le ba bangwe le go laola lefatshe la bona. E tlamela barutwana ka ditshwantsho le dikakanyo
tse di humileng, tse di maatla, tse di tseneletseng kwa botennyeng tse di ka dirisiwang go dira lefatshe la bona le
tokafale go feta jaaka le ntse; le itshekile go feta jaaka le ntse. Ke ka tiriso ya puo mo dipharologanong tsa setso le
dikamano tsa loago di thadisiwang le go tlhamiwa, go tlhamiwa goo, go ka fetolwa gape ka puo go anamisiwa le go
tokafadiwa.
2.1.1 Maemo a Puo
Puo ya gae ke puo ya ntlha e e filhelelwang ke barutwana, fa Puotlaleletso ya ntlha e le puo e e ithutiwang go
tlaleletsa Puo ya Gae.
Go ithuta puo mo mephatong ya 7-9, e akaretsa dipuo tsotlhe tsa semmuso mo Aforika Borwa, e bong, Afrikaans,
English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga -
gammogo le Puo ya Matshwao le Dipuo tse e seng tsa Semmuso. Dipuo tse di ka rutiwa ka maemo a a farologaneng.
Puotlaleletso ya bobedi ke puo nngwe e morutwana a ka ithutang, e e kgontshang puo e e anameng le ditementsi.
Puo e ka dirisiwa mo setšhabeng kgotsa setsong, e bile e tla godisa kago ya setšhaba le go tlhaloganyega ga ditso
tse di farologaneng. Bontsi jwa dikolo tsa Aforika Borwa ga di rute dipuo tsa gae tsa barutwana ba bangwe ba ba
ikwadisitseng, mme di na le puo e le nngwe kgotsa tse pedi tse di rutiwang ka maemo a puo ya gae. Ka ntlha ya se,
maina a Puo ya Gae, Puotlaleletso ya Ntlha le ya Bobedi a kaya botswerere jwa maemo a puo e e rutiwang ka ona
e seng puo ya gae kgotsa e e fitlheletsweng (jaaka mo dipuotlaleletsong). Ka ntlha ya maitlhomo a pholisi e, kumako
nngwe le nngwe ya Puo ya Gae e tshwanetse go tlhaloganngwa gore e kaya maemo mme e seng puo ka boyona.
Maemo a Puo ya Gae e tlamela botswerere jwa puo jo bo senolang dikgono tsa tlhaeletsano ya dikamano tsa botho
tse di tlhokagalang mo maemong a loago le mo maemong a tlhaloganyo ya tsa botlhalefi a a leng botlhokwa mo
go ithuteng go ralala kharikhulamo. Go na le kgatelelo mo go rutiweng ga dikgono tsa go reetsa, go bua, go buisa
le go kwala mo maemong a a puo. Kgato e, e tlamela barutwana gape ka bokao jo bo tlhamaletseng, temogo ya
bontle le bokgoni jwa go nna le dikakanyo jo bo tla ba tlamelang ka bokgoni jwa go tlhama dilo gape, go akanya le go
matlafatsa go tlhaloganya lefatshe le ba tshelang mo go lona. Le fa go le jalo, kgatelelo le kabo ya maduo a dikgono
tsa go reetsa le go bua, go tloga ka Mophato wa 7 go ya kwa pele, di kwa tlase go na le dikgono tsa go buisa le go
kwala.
Puotlaleletso ya Ntlha e kaya puo e e seng ya gae, fela e dirisetswa tiro e e rileng ya go tlhaeletsana mo setšhabeng
eleng ke gore puo ya go ruta le go ithuta mo thutong. Kharikhulamo e neela tshegetso e e tibileng go barutwana ba
ba tla dirisang Puotlaleletso ya ntlha jaaka puo ya go ruta le go ithuta. Morago ga mophato wa 9, barutwana ba, ba
tshwanetse ba bo ba kgona go dirisa puo ya bona ya gae le Puotlaleletso ya ntlha ka nonofo le ka go itshepa, . ka
mabaka a a farologaneng go akaretsa le go ithuta.
Mo Aforika- Borwa, bontsi jwa barutwana ba simolola go dirisa Puotlaleletso e e leng Seesemane jaaka puo ya
bona ya Go ithuta le Go ruta (LOLT) mo mophatong 7. Ka jalo, go raya gore ba tshwanetse go fitlhelela bokgoni jwa
8 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
maemo a a kwa godimo mo puong ya Seesemane. Ba tshwanetse go kgona go buisa le go kwala sentle ka puo ya
Seesemane.
Maemo a Puotlaleletso ya Ntlha a tseelela gore barutwana ga ba na kitso epe ya puo fa ba goroga kwa sekolong.
Mo dingwageng tsa ntlha tsa sekolo go tlhomiwa mogopolo mo go ageng bokgoni jwa morutwana jwa go tlhaloganya
puo le go e bua - dikgono tsa motheo tsa tlhaeletsano ya botsalano. Mo Mephatong 2 le 3 barutwana ba simolola go
aga dikgono tsa go buisa le go kwala mo motheong o wa tiro ya molomo. Gape ba diragatsa dikgono tsa puo tse ba
setseng ba di ithutile mo Puong ya Gae.
Mo Dikgatong tsa Magareng le tse Dikgolwane, barutwana ba tswelela go tiisa dikgono tsa Go reetsa, Go bua, Go
buisa le Go kwala. Mo kgatong e, bontsi jwa barutwana bo rutiwa ka Puotlaleletso ya ntlha, e bile ba tshwanetse go e
senolelwa go le gantsi. Kgatelelo e kgolo e abelwa go dirisetswa Puotlaleletso ya ntlha ka maikaelelo a go akanya le
go ntsha mabaka. Se, se kgontsha barutwana go aga dikgono tsa maemo a tlhaloganyo ya botlhalefi, tse ba tlhokang
go ithuta dirutwa tsa Sejatlhapi le Saense ka tsona. Ba tshwaragana gape le ditlhangwa tsa dikwalo le go simolola
go aga bokgoni jwa temogo ya bontle le go tshwantsha mo Puotlaleletso ya bona.
Barutwana ba tshwanetse gore fa ba goroga mo Kgatong e kgolwane, ba bo ba tlhaloganya Puotlaleletso ya Ntlha
mabapi le dikgono tsa dikgolagano tsa botho le maemo a tlhaloganyo ya tsa botlhalefi. Le fa go ntse jalo, boammaaruri
ke gore barutwana ba bantsi mo kemong e ga ba kgone go tlhaeletsana sentle ka Puotlaleletso ya bona. Kgwetlho
mo kgatong ya magareng ke go tlamela barutwana ba ka tshegetso, gape ka yona nako eo, ba abelwa kharikhulamo
e e ba kgontshang go fitlhelela maemo a a tlhokegang mo Mephatong e e kwa pele. Maemo a tshwanetse gore a
nne mo seemong se barutwana ba ka dirisang Puotlaleletso mo maemong a a kwa godimo a go tlhaloganya go ba
baakanyetsa go tsweletsa dithuto tse di kwa godimo kgotsa go tsena mo ditirong tse di farologaneng. Ka jalo go
tshitsinngwa gore mo go tlhokegang barutwana mo kgatong e e kgolwane ba rutiwe puo mo tshekong/sediko sa
dibeke di le pedi.
Maemo a Puotlaleletso ya Bobedi a tseelela gore barutwana ga ba na kitso epe ya puo fa ba goroga kwa sekolong.
Mo dingwageng tsa ntlha tsa sekolo go tlhomiwa mogopolo mo go ageng bokgoni jwa morutwana jwa go tlhaloganya
puo le go e bua- motheo wa dikgono tsa tlhaeletsano ya dikgolagano tsa botho mo mephatong ya 4, 5 le 6, barutwana
ba simolola go ithuta dikgono tsa puo le tsa tiro ya molomo. Gape ba diragatsa dikgono tsa puo le tsa tiro ya molomo
tse ba setseng ba di ithutile mo Puong ya Gae le Puotlaleletso ya ntlha.
Mo Kgatong e kgolwane, barutwana ba tsweletsa go tiisa go reetsa le go bua ga bona fa ba ntse ba aga dikgono tsa
bona tsa go buisa le go kwala.
Ka nako e barutwana ba tsenang mo Mophatong wa 10, ba tshwanetse ba bo ba kgona go bua ka Puotlaleletso
Ya Bobedi mo maemong a dikgolagano tsa botho le a loago. Le fa go ntse jalo boammaaruri ke gore barutwana
ba bantsi ba santse ba sa go tlhaeletsana sentle mo Puotlaleletsong ya bona mo kgatong e. Ka jalo, kgwetlho mo
Mephatong ya 10 -12 ke go tlamela barutwana ka tshegetso gape ba rutiwa kharikhulamo e e ba thusang go fitlhelela
maemo a a tlhokegang mo Mophato 12. Maemo a tshwanetse gore a nne mo seemong se barutwana ba ka dirisang
Puotlaleletso mo maemong a a kwa godimo a go tlhaloganya go ba baakanyetsa go tsweletsa dithuto tse di kwa
godimo kgotsa go tsena mo ditirong tse di farologaneng.
Maikaelelo a a kgethegileng a go ithuta Dipuotlaleletso
Go ithuta Puotlaleletso ya Bobedi go tshwanetse ga kgontsha barutwana go:
• fitlhelela dikgono tsa puo tse di tlhokagalang go tlhaeletsa ka nepagalo ka puo e e ikaeletsweng go tsewa
tsia bareetsi, maitlhomo le bokao/maemo.
CAPS 9
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
• go reetsa, go bua, go buisa/go lebelela le go kwala/go tlhagisa puo ka go itshepa le ka natefo. Dikgono tse le
maitlhomo di aga motheo wa go ithuta mo botshelong jotlhe.
• tlhagisa le go emela, ka molomo le ka go kwala dikakanyo tsa bona, megopolo le maikutlo ka go itshepa
gore ba kgone go nna baakanyi ba ba ikemetseng gape ba akanya ka tsenelelo.
• dirisa Puotlaleletso le boikakanyetsi jwa bona go batlisisa ka bona, ditso tse di faorloganeng le ka ga lefatshe
le le ba dikologileng, le go fokotsa/lomaganya dikgoreletsi tsa puo le tsa setso le go tsweletsa puontsi. Se, se
tla ba kgontsha go tlhagisa maitemogelo a bona le diphitlhelelo tsa bona ka ga lefatshe ka go bua le ka go
kwala.
• dirisa Puotlaleletso ya bona go fitlhelela le go laola tshedimosetso ya go ithuta mo maemong a a
farologaneng. Tshedimosetso ya go ithuta puo ke kgono e e botlhokwa mo ‘motlheng o wa tshedimosetso’ e
bile e aga motheo wa go ithuta mo botshelong jotlhe.
• dirisa Puotlaleletso jaaka sediriswa sa go tlhagisa tshedimosetso, ka ditlhogo tse tlwaelegileng; go dirisa
mefuta e mentsi ya ditlhangwa le go buisetsa ditlhangwa tse dintsi maitlhomo a a farologaneng, jaaka go
itumedisa le tshedimosetso.
2. 1. 2 Dikgono tsa puo
Kharikhulamo ya Puotlaleletso ya Bobedi e rulagantswe go ya ka dikgono tse di latelang:
Go reetsa le Go bua
Go buisa le Go lebelela
Go kwala Go tlhagisa
Dipopego tsa Puo le Melawana
2.1.3 Dikgato tsa go ruta puo
Dikgato tsa go ruta puo mo ditokomaneng tse di ikaegile ka ditlhangwa tse di lotagantsweng, tsa tlhaeletsano di na
le dikgato.
Dikgato tsotlhe tsa go dira ka setlhangwa le ka tlhaeletsano , di ikaegile mo tirisong e e tsweletseng ya ditlhangwa
le tlhagiso. Kgato e e ikaegileng ka setlhangwa e batlisisa ka mokgwa o ditlhangwa di dirwang ka ona. Maikaelelo
a kgato e e ikaegileng ka setlhangwa ke go kgontsha barutwana go nna le bokgoni, boitshepi, le babuisi ba ba
kelotlhoko, bakwadi, balebeledi le batlhami ba ditlhangwa. E akaretsa go reetsa, lebelela, le go sekaseka setlhangwa
go tlhaloganya gore se tlhagisiwa jang le gore di re ama jang. Ka go buisana go go tseneletseng barutwana ba gola
mo bokgoning jwa go tlhatlhoba ditlhangwa. Kgato e e ikaegileng ka ditlhangwa gape e akaretsa go tlhagisa mefuta
e e farologaneng ya ditlhangwa ka maikaelelo le baamogedi ba ba rileng. Kgato e e thuswa ke go tlhaloganngwa
gore setlhangwa se agilwe jang.
Kgato ya tlhaeletsano e tshitshinya gore fa go ithutiwa puo, morutwana o tshwanetse go rutwa thata puo e e
totilweng le go neelwa ditšhono tse di dintsi go ikatisa kgotsa go tlhagisa puo ka maikaelelo a tlhaeletsano ya
botsalano le tiriso. Go ithuta ga puo go tshwanetse ga tsweletswa mo phaposing mo dikgono tsa go ithuta go buisa/
go lebelela le go kwala/go tlhagisa di ithutwang ka go ithuta le go ithuta go kwala ka go kwala thata
Go ruta puo go o diragala ka mokgwa wa go lotaganya, morutabana e le sekao sa mekgwa e e siameng, barutwana
ba ithuta dikgono tse di maleba ka ditlhopha pele ba diragatsa dikgono tse ka bo bona. Popego ya thuto nngwe le
10 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
nngwe e tshwanetse ya nna yona e e dirang gore barutwana ba tseye karolo pele ba ka ikatisa ka ditlhopha le go
diragatsa kgono e ka bo bona.
Mokgwa wa go dirisa Kgato e, o dirisiwa fa barutwana ba tlhagisa setlhangwa sa molomo le go kwalwa. Barutwana
ba tsaya karolo mo dikgatong tse di faloganeng tsa go reetsa, go bua, go buisa, le dikgato tsa go kwala. Ba tshwanetse
go gopolela baamogedi le maikaelelo ka nako ya dikgato tse. Se se tla ba kgontsha go tlhaeletsana le go tlhagisa
dikakanyo ka mokgwa o o tlwaelegileng. Sekao, go rutwa ga go kwala ga go a tsepama mo tlhagisong fela, gape go
tsepamisitswe mo dikgatong tsa go kwala. Ka nako ya dikgato tsa go kwala barutwana ba rutiwa gore ba tlhagise
dikakanyo jang, go nagana ka maikaelelo le baamogedi, go kwala ditlhangwa tsa ntlha, go tseleganya tiro ya bona
le go tlhagisa setlhangwa sa bofelo se se tlhaeletsanang ka megopolo ya bona.
Dikgato tsa go ruta dikwalo
Go ruta dikwalo go tshwanetse go tsepamisiwa mo go rutelwa go tlhaloganya le go akaretsa ditogamaano tsa dikgato
tsa go buisa (pele ga puiso, ka nako ya puiso, le morago ga puiso). Ntlhakgolo ya go buisa dikwalo ka mo phaposing
ke go godisa temogo ya tiriso ya puo e e tokafaditsweng, jo bo tlhamaletseng, jwa papiso, bokao jo bo tseneletseng
go feta se ba kileng ba se buisa Fa bontsi dikwalo e le tsa go itumedisa, dimakatso, kgotsa tlhagiso ya bakwadi
ba ba naleng maikaelelo go tlhama dipadi, diterama le maboko ka gonne ba na le dikakanyo, dintlha, melawana,
ditumelo tse ba batlang go di abelanang le babuisi ba ba kgethegileng. Go dirisa puo ya boikakanyetsi ke mokgwa
wa tlaleletso o senolang, o o gatelelelang le go bontsha dikakanyo tsa bona. Go ruta dikwalo ga go bonolo, fela ga
go kgonagale kwa ntle ga go ranolola le ditshwaelo tsa mong, dikakanyo tse di naganwe sentle tsa nnete, tse di
tlhagang mo baruteng ka bobona. Fa fela ba ka ithuta go tlhaloganya dikwalo ka bo bona, ba tla bo ba sa ithuta mo go
kalo. Barutabana ga ba tshwanela go tlhagisa dithanolo le dikakanyo tsa bona tsa dikwalo mme ba letle barutwana
go tsaya karolo go le gontsi. Thanolo ga e na go nepega le go sa nepege. Ke ka go batla se se naleng bokao go
mmuisi.
Mekgwa e e siameng ya go latela go ruta dikwalo e tla akaretsa dingwe kgotsa tsotlhe tse di latelang.
• Leka ka bojotlhe go buisa setlhangwa thata mo phaposing ka tlhokafalo kwa ntle le go emisetsa tirwana e
nngwe. Se, se ka tloga sa tsaya nako e e e beetsweng morutwana ya puotlaleletso ya bobedi ya dibeke di
le pedi. Go botlhokwa thata gore barutwana ba nne le kakanyo e ntsi ka maemo a motheo wa setlhangwa.
Barutwana bangwe ba kgona go buisa setlhangwa kwa ntle le tshegetso. Seo se tshwanetse sa rotloetswa.
Dikgato tsa mefutakwalo di tshwanetse go rutwa go na le ditlhangwa. Sekao, poko e tshwanetse go rutwa e
seng maboko. Buisa maboko a le mantsi fa go kgonagala le go tlhomamisa gore barutwana ba kwala maboko
sentle.
• Go ranola dikwalo ke tirwana e e botlhokwa ya kwa yunibesithing. Barutwana ga ba tshwanela go ithuta
maemo a kwa godimo a go ranola. Le fa go ntse jalo, maikaelelo a go ruta dikwalo ke go bontsha barutwana
gore Puotlaleletso ya Bobedi e ka dirisiwa ka botlalo le botlhale, boikakanyetsi le ka setaele. Se se kaya go
lebelela go go tseneletseng gore setlhangwa se tlhamiwa jang, le go rulaganngwa go tlhalosa le go gatelela
se se tlhagisiwang. Tiro ya mofuta o e ka akaretsa go tlhatlhoba go nna teng le go se nne teng ga maitlhomo;.
Ke mofuta ofe o o tlhophilweng ke mokwadi, goreng, dipopego tsa dipolelo le ditemana kgotsa kagego ya
maboko; tlhopho ya mafoko, tswelelo ya maikaelelo a a rileng go ralala setlhangwa, tiriso ya matshwao,
modumo, mmala, mo go tlhokagalang. Bontsi jwa tiro bo tshwanetse go ikaega ka setlhangwa.
• Go kwala ka boitlhamedi go tshwanetse go golaganngwe le thuto ya setlhangwakwalo sengwe le sengwe.
Ditirwana tsa go kwala tse di batlang go tlhaloganngwa go go tseneletseng ga setlhangwa se se buisiwang,
di ka netefatsa go thusa mo go fitlheleleng maemo a mantsi a boitlhamedi jwa kgatlhego mo karolong ya
barutwana. Dipuisano mo phaposing di ka ba tswela mosola fa fela botlhe ba tsaya karolo. Fela dipuisano mo
CAPS 11
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
phaposing tse di lebisang kwa go kwaleng ditirwana di kaya maikaelelo a a seng bofitlha a a tswelang botlhe
mosola.
• Kwa bokhutlong go botlhokwa go tlhagisa gore Dikwalo ga se ka ga dikarabo tse di nepagetseng. Setlhangwa
sotlhe se kaya selo se le sengwe e seng dikarolwana tsa sona. Go buisa sentle ga setlhangwa go tsenyeletsa
setlhangwa sotlhe mo go ranoleng, boitlhamedi, le ditiro tse di tlwaelegileng tsa mong le ditlhaloso.
Dikgato tse dingwe tsa dikwalo tse di ka kopantshwang le go rutela go tlhaloganya le go tlhaloganya diponagalo
tsa botlhokwa tsa dikwalo ke tatelano, mokwadi, thitokgang/ le dikgato tsa mofutakwalo. Dikgato tse di ka
kopanngwa. Mo kgatong ya tatelano le ya barutwana ba ka batlisisa le go kopanya pakathuthuto ya dikwalo le
ditiragalo tsa hisetori ka nako e le nngwe.
Mo kgatong ya mokwadi barutwana ba ka tsaya karolo mo thutong e e anameng le e e tseneletseng ya mokwadi
segolo mo pokong gape e ka lomaganya maboko a gagwe le le nako e e rileng ya hisetori.
Mo kgatong ya morero barutwana ba ka leba merero jaaka bosiamisi, go tswela pele, lerato jalo le jalo. go ralala
palo ya maboko kgotsa mefutakwalo e e farologaneng le go di amanya go ditiragalo tsa maemo a botshelo a nnete.
Ba ka dira ditshweetso ka ditiro tsa baanelwa le go tshwaela ka morero.
Go ya ka kgato ya mofutakwalo, barutwana ba ka rulaganya le go farologanya mefuta e e farologaneng ya
mefutakwalo, sekao, pharologanyo magareng ga dipolotwana mo pading/ kgangkhutswe/terama/dinaane.
Dikgato tsa go ruta tiriso ya puo
Go ruta ga dipopego tsa puo go tshwanetse go tsepama mo mokgweng wa tiriso ya puo le se se ka diriwang ka puo,
ke gore go dira jang bokao, go elatlhoko mathata le dikgatlhegelo, thotloetso, thotloetso ya ditsala le badirammogo,
le mokgwa wa go tlhama botsalano jo bo tebileng. Go ruta dipopego tsa puo go tshwanetse go nna mokgwa wa go
bona gore dilo di a diriwa.
Go ruta ga dipopego tsa puo /tsa thutapuo ka jaalo go tshwanetse ga tlhaeletsana ka le go lotaganngwa. .
Fa go rutiwa dipopego tsa puo melawana e e latelang e tshwanetse ya tlhokomelwa:
• Thutapuo e tshwanetse go rutwa mo go tlhameng ditlhangwa mo tirisong ya yona ka mafoko a mangwe go
leng, ka puo ya nnete.
• Tiriso ya thutapuo ga e a tshwanela go felela mo go sekasekeng fela dipolelelo tse di sa nyalaneng-e
tshwanetse go tlhalosa mokgwa o dipolelo di bopilweng ka one go tlhama setlhangwa sotlhe jaaka dikgang,
ditlhamo, makwalo, le dipegelo, tseo barutwana ba di ithutang go di buisa le go di kwala mo sekolong.
• Tiriso ya didiriswa tse di maleba jaaka mmuisano, dipotsotherisano, e tshwanetse go tlhotlheletswa.
• Golaganya dipopego tsa puo ka go dirisa puo mo tirisong mo maitshetlegong a a farologaneng a botsalano
sekao. go tlhagisa maikutlo le dikakanyo tsa mong; go itsise batho, go bua kgotsa go bega ka dilo, ditiro, le
ditiragalo kgotsa batho mo tikologong, mo nako e fetileng kgotsa mo nako e e tlang, go dira dikopo; go dira
ditshitshinyo, go neela dijo/dino le go amogela kgotsa go gana ka boikobo, go neela le tsibogela ditaelo;go
bapisa le farologanya dilo.
• Dira ditirwana mo phaposing tse di amanyang le mefuta ya puo mo tirisong sekao. paka e e fetileng le tlhamo
ya kanelo le go kwala pegelo;
12 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
• Tsepama mo ditirwaneng tse di nang le bokao. Go iponela melawana ya thutapuo ya puo ga go tlhoke go
kgontsha morutwana go dirisa puo ka tomagaano le ka mokgwa o o tlhaloganyegang. Se se tla re itumedisang
ke se se amanang le popego le tiriso go feta maemo a polelo e bong, mokgwa o o ka ona batho ba dirisang
le fa e le puo ya molomo (mmuisano) kgotsa puo e e kwalwang (setlhangwa) ka tomagaano le ka mokgwa o
o tlhaloganyegang.
• Dintlha tsa go kapodisa mafoko le segalo di se ka tsa otlhaelwa, fa e se fela fa di tlhola tlhaeletsano e e senang
bokao.
2. 2 Kabo ya nako ya Puotlaleletso ya bobedi
Mo sedikong/ tshekong ya dibeke di le pedi kabo ya nako ya dikgono tse di farologaneng tsa puo di tshitsintswe:
KABO YA NAKO
SEDIKONG/
KABO YA NAKO KA
DIKGONO TSHEKONG YA %
BEKE (DIURA)
DIBEKE DI LE PEDI
(DIURA)
Go reetsa le Go bua 1 25
Go buisa le Go lebelela:
1 25
Tekatlhaloganyo le dikwalo
Go kwala le Go tlhagisa 2 1 25
Dipopego tsa puo le melawana (se se
1 25
lotagantswe mo dikgonong di le 4)
Nako ya go ruta Puotlaleletso ya Bobedi ke diura di le 2 ka beke. Diteng tsotlhe tsa puo di rutwa ka tsheko/ sediko
sa dibeke di le pedi (Diura di le 4). Barutabana ga ba patelesege go sala tsheko morago mme tshwanela go
tshwarelela ba sa fetoge mo tshekong e fela, ba tshwanetse go netefatsa gore dikgono tsa puo, bogolosegolo
go buisa le go kwala di katisiwe. Kabo ya nako ya dikgono tse di farologaneng tsa puo mo mophatong wa 7-9 ke
dibeke di le 36. Dibeke di le nne di dirisetswa tlhatlhobo ya bogare jwa ngwaga le dibeke dingwe di le pedi ke tsa
tlhatlhobo ya Sedimonthole.
CAPS 13
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
2.3 Didiriswa tsa tshegetso tsa go ithuta le go ruta
Barutwana ba tshwanetse go nna le tse di latelang go ithuta Puotlaleletso ya Bobedi mo mophatong wa 7 - 9:
MEPHATO 7 - 9
DIDIRIRISWA TSE DI BOTLHOKWA
Dibuka tsa puo tse di tlhaotsweng √
Dithanodi √
Nngwe ya mefutakwalo ya tse di latelang, e e dumeletsweng/ dikwalo tse di tlhaotsweng
Patsana √
Kgangkhutswe √
Dinaane √
Teramakhutswe √
Poko √
DIDIRISWA TSA MMEDIA
Makwalodikgang √
Dimakasine √
Dipuisano tsa seyalemowa/diterama √
Dipontsho tsa thelebišene/ diterama/ didokhumenthari √
* Barutwana ba tshwanetse ba bo ba rutilwe mefutakwalo e le meraro mo bofelong jwa kgato, sekao,
mofutakwalo o le mongwe ka mophato:
Barutabana ba Puotlaleletso ya bobedi ba tshwanetse go nna le:
a) Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo
b) Puo mo pholising ya thuto
c) Bukakgakololo ya puo e e tlhaotsweng e e dirisiwang ke barutwana le dibukakgakololo tse dingwe go dirisetswa
metswedi, go tlaleletsa tse di tlhaotsweng.
d) Dithanodi (temenngwe, temepedi, ditementsi, thesaraso)
e) Mefutakwalo ya dikwalo e e tlhaotsweng e e maleba
f) Mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa mmedia: makwalodikgang, dimakasine, boroutšhara, difolayere/, jalo
le jalo.
g) Go fitlhelelwa sediriswa sa kutlo/ pono go diriswa mo phaposing
h) Didiriswa tse dingwe tsa mmedia (mefuta ya makwalodikgang, dimakasine le boroutšhara)
Didiriswa tsa phaposi
a) Mefuta ya ditlhangwa e dirisetswe go tsenyeletsa maemo a a farologaneng a go buisa, sekao tlhopho ya
dikwalo tse di nang le ditlhangwa tse dintsi tsa phaposi mo kgatong nngwe le nngwe ya phaposi.
14 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
b) Mefuta ya didiriswa tsa mmedia: makwalodikgang, dimakasine, diboroutšhara, difolayere/dipampitshana tsa
tshedimosetso, diphasalatso/dipapatso, diphousetara, dipampitshana tsa tshedimosetso, jalo le jalo.
c) Didiriswa tsa kutlo/pono
CAPS 15
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
KAROLO 3: DITENG LE DITHULAGANYO TSA GO RUTA DIKGONO
Karolo e, e kgaogantswe ka dikarolwana di le PEDI: thadiso ya dikgono, diteng le ditogamaano le Dithulaganyo tsa
Go Ruta.
3.1 Go reetsa le Go bua
Go reetsa le go bua ke dikgono tse di farologaneng fela e nngwe e ikaegile ka e nngwe. Ka bobedi di bonala go ya
go ile mo phaposiborutelong fa barutwana ba amogela le go buisana ka tshedimosetso. Go reetsa le go bua go go
tlhomameng le go go sa tlhomamang mo mabakeng a a kgethegileng, sekao, ketsiso kgotsa dingangisano di batla
thuto e e di totileng. Go reetsa le Go bua go go tlhomameng le go go sa tlhomamang go lotagantswe le puiso, go
kwala le tiragatso ya puo, le go bua go ka naya setlhangwa se se kwadilweng sebopego sa tiro ya molomo (sk.
puisetsogodimo).
GO REETSA
Dikgato tsa go reetsa
Thuto ya theetso ka gale e tsenyeletsa go ruta dintlha tsa dikgato tsa theetso. Se, ke tirwana ya maphata a le mararo
e e tlhagisang ditogamaano tsa theetso e e ikemetseng go nopola le go tlhaloganya puo le mefuta e mengwe ya
theetso. Ga se kgato nngwe le nngwe e e tla dirisiwang mo maemong mangwe le mangwe. Sekao, fa barutwana
ba reeditse tlhaloso e e gatisitsweng ba tlile go tlhoka go dira tirwana ya pele ga theetso e e ba sedimosetsang ka
tlhokego ya theetso e e tsepameng le go ba thusa go dira kgolaganyo le maitemogelo a bona. Ditirwana tsa theetso
di ka thusa go ikgopotsa dintlha go sekaseka melaetsa. Kgato ya morago ga puiso e ka dira gore barutwana ba
tsibogele se ba se utlwileng ka go araba dipotso tse di bonolo.
Ditirwana tsa tekatlhaloganyo ya theetso le tlhatlhobo di neela tšhono ya go ruta barutwana gore ba reetse jang.
Dikgato tsa theetso
1. Pele ga theetso go gorosa barutwana mo maemong a go reetsa. E ba letla go ikgopotsa kitso e e fetileng ka
setlhogo, le go ipaakanyetsa theetso.
• Tsosolosa/tlhotlheletsa kitso e e itsiweng pele ga theetso, gore kitso ya bona ya mofuta o o rileng wa puo o a
tsosoloswa.
• Bonelapele se setlhangwa se ka tswang se bua ka ga sona go tswa mo setlhogong
• Lebagana le tlotlofoko e kgolo e barutwana ba ka tswang ba sa e tlwaela
• Morutabana a ka kwala dipotso tsa kgato ya pele ga theetso go dira gore barutwana ba ngokege
• Barutwana ba tshwanetse gore ba bo ba ipaakanyeditse go dira ka thata, sekao, go ka dirisa phensele le
bukana go ka tsaya dintlhathuto
2. Ka nako ya theetso barutwana ba ka reeletsa mabaka a a farologaneng:
(Ela tlhoko gore ke ikatiso e ntle mo barutwaneng go reetsa setlhangwa gantsinyana, ba lebelela ntlha e e farologaneng
mo nakong e nngwe le e nngwe)
16 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
2.1 Go reeletsa tshedimosetso e e kgethegileng
• Batlisisa bokao; nopola dikakanyokgolo le tsa tlaleletso
• Ka gale lebelela go tlhaloganya molaetsa ka go lebisisa go kopana, go dira le go tlhomamisa diponelopele
ka mokgwa wa dipotso.
• Itirele dintlha tse di tlhaloganyesegang; nopola, latedisa, rulaganya, sobokanya, tlotla gape, sala ditaelo
morago.
• Lemoga sebui/ mokgwa o motlhagisi a dirisang dikarolo tsa mmele ka teng le ditemosi dingwe tsa pono
2.2 Go reeletsa tlhaeletseno le ba bangwe
• Dirisa melawana ya thefosano mo metlotlong kgotsa tiro ya ditlhopha.
• Botsa dipotso go tshegetsa motlotlo
• Tsibogela puo ya matsogo, tebo ya matlho, le ya mmele.
• Bontsha kgatlhego le tlhokomelo ka nepagalo ka go bontsha, le kemo ya mmele, jalojalo
• Dirisa melawana e e nepagetseng ya go nna maitseo le go bontsha tlotlo mo go ba bangwe.
2.3 Go reeletsa kgatlhegelo
• Tsibogela bontle jwa boleng jwa setlhangwa sa molomo, sk. moribo, lebelo, seabe sa lentswe.
• Tsiboga mo maemong a tlhaeletsano
• Dirisa melawana ya thefosano mo metlotlong
• Emelela kemo
• Botsa dipotso go tsweletsa tlhaeletsano
• Tsibogela puo, puo ya tiriso ya dikarolo tsa matsogo, tebo ya matlho le puo ya tiriso ya dikarolo tsa mmele .
• Bontsha go tlhaloganya kamano magareng ga puo le setso ka go bontsha tlotlo le melawana ya setso
3. Morago ga puiso go sala morago maitemogelo a morutwana a theetso.
Barutwana ba:
• Tsibogela dipotso
• Poeletso ya dintlhanathuto
• Sobokanya
• Fetolela tshedimosetso go tswa mo popegong ya go bua go ya kwa go ya go kwala. Sekao. dirisa
tshedimosetso go neela setshwantsho maina.
• Tlamaganya tshedimosetso e ntšhwa le kitso e e fetileng.
• Dira bokhutlo, neela kakanyo ya gago;
CAPS 17
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Ditshitshinyo tsa boleele jwa ditlhangwa tse di dirisediwang tekatlhaloganyo ya theetso
MOKWALO O O MOKWALO O O
DITLHANGWA MEPHATO
KGAOGANENG KOPANENG
• Ditlhangwa tsa molomo, pono, kutlopono le
ditlhangwa tsa popegontsi le tsa mmediantsi Bonnye Bonnye
7 metsotswana e metsotswana e le
• Ditlhangwakutlo
le 30 30
• Ditlhangwa tsa boitlhamedi
• Ditlhangwa tsa dikaedi le tshedimosetso Bonnye Bonnye
• Ditlhangwa tsa go ikhumisa 8 metsotswana e metsotswana e
le 45 le 45
• Ditlhangwa tsa kutlopono (difilimi, thelebišene
mananeo le didokhumenthari, dipontsho tsa Bonnye Bonnye
selaete, dikgatiso, mananeo a seyalemowa, 9 motsotswana o motsotswana o
ditshwanstho (dinepe), dibidio tsa mmino. le 1 le 1
Go bua
Ditaelo tsa go bua di tlhoka go lemoga maemo a a tlhomameng le a a sa tlhomamang a puo a mantsi, , go tswa
mo metlotlong e e repileng go ya go e e tlhomameng. Go bua sentle, ka thelelo, ka tomagano, ka go itshepa le ka
nepagalo go tshwanetse ga nna maikaelelo a go ruta go bua.
Go ruta ga puo go tshwanetse go tsenyeletsa kitso ya dikgato le ditogamaano tsa tlhaeletsano.
Dikgato le ditogamaano tsa go bua
Dikgato tsa go bua di akaretsatse di latelang:
• Go ipaakanya: go batlisisa le go rulaganya
• Go ikatisa
• Go tlhagisa
Motlotlo o o ipaakanyetsweng le tlhagiso
Dikgato tsa motlotlo o o ipaakanyeditsweng ka gale o ka akaretsa dikgato tse di tlhagisitsweng tse di fa godimo))
mefuta ya tlhagiso ya molomo e e tlhomameng e ka akaretsa mokgwa wa go kwala kgotsa wa tlhagiso ya molomo e
o barutabana ba ka e tlhatlhobang.
1. Go dira paakanyetsotiro, go batlisisa le go rulaganya
Barutwana ba bontsha go ipaakanya le go rulaganya dikgono tsa go tlhagisa ka molomo. Ba:
• Dirisa didiriswa le tsa kaelo go bona le go tlhopha tshedimosetso
• Rulaganya le go kwala tshedimosetso:kwala dintlhathuto;
• Dirisa matseno le bokhutlo tse di nonofileng
• Go godisa dikakanyo ka go di bua ka bokao jo bo tlhamaletseng
• Dirisa didiriswa, tse di utlwiwang le tse di bonwang go oketsa kgatlhego le nepagalo ya ditlhagiso
18 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Go ikatisa le Go tlhagisa
Barutwana ba bontsha ikatiso ke dokgono tsa tlhagiso ya molomo. Ba
• Dirisa mefuta e e maleba ya go bitsa batho go ya ka maemo
• Bontsha temogo ya baamogedi;
• Bontsha temogo ya boemo: jo bo tlhomameng, jo bo sa tlhomamang, le puo e e tlwaelegileng kgotsa puo ya
setlhopha se se rileng
• Tlhagisa kakanyo ya gago
• Dirisa dipopego tsa puo le melawana tse di nepagetseng
• Dirisa ditogamaano tsa puo ya molomo le tsa puo ya mmele tse di maleba go gatelela bokao, sekao, segalo,
kutlwalo ya lentswe/ phetogo ya segalo, tebo ya matlho, puo ya sefatlhego, puo ya matsogo, le puo ya
mmele
• Bua o dirisa kapodiso e e maleba e e utlwagalang , phetogo ya segalo go tlhagisa bokao
Lebelela puo e e sa tlhomamang le tiro ya setlhopha
Diponagalo le melawana ya ditlhangwa tsa tlhaeletsano ya molomo.
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya setlhopha (lebelela diponagalo le melawana ya tlhaeletsano ya molomo fa tlase)
• Simololola le go tsweletsa puisano
• Botsa le go tsibogela dipotso go tsweletsa tlhaeletsano
• Dirisa melawana ya thefosano
• Tlhalosa bokao mo go tlhokagalang
• Tsibogela puo, puo ya matsogo, tebo ya matlho le puo ya dikarolo tsa mmele
• Bontsha kgatlhego letlhokomelo e e maleba ka puo, kemo le puo ya matsogo
CAPS 19
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Diponagalo le melawana ya ditlhangwa tsa tlhaeletsano ya molomo
1. Go bua go go sa tlhomamang le tiro ya setlhopha
GO BUA/ POPEGO
YA SETLHANGWA SA MAITLHOMO DIPONAGALO
MOLOMO
Motlotlo o o sa Go tlhaeletsana ka • Simolola le go tsweletsa metlotlo
tlhomamang / puisano / ditlhogo tse di neilweng.
• Dirisa melawana ya thefosano
tiro ya setlhopha
• Tlatsa diphatlha le go rotloetsa sebui.
• Tlhalosa bokao fa go tlhokagala
Lebelela ditlhagiso
tse di dirisitsweng mo • Botsa le go tsibogela dipotso go tsweletsa tlhaeletsano.
motlotlong.
• Tsibogela puo, puo ya matsogo, tebo ya matlho le puo dikarolo
Lenaanefoko tsa mmele.
• Bontsha kgatlhego le tlhokomelo ka nepagalo ka go tlhagisa,
kemo ya mmele le puo ya dikarolo tsa mmele.
Puisetsogodimo e e sa Go abelana setlhangwa • Buisa ka thelelo le ka lentswe le le kwa godimo
ipaakanyediwang
• Kapodisa mafoko sentle kwa ntle ga go fetola bokao.
2. Go bua le go tlhagisa go go tlhomameng .
Lebelela ditshwaelokakaretso ka paakanyo tlhagiso fa godimo.
GO BUA/ POPEGO
YA SETLHANGWA SA MAITLHOMO DIPONAGALO
MOLOMO
Motlotlo o o E e farologaneng: Go • Dira paakanyo/ dipatlisiso
ipaakanyeditsweng itsise/abelana
• Rulaganya didiriswa ka mokgwa o o tshwaraganeng. Tlhopha le
go godisa dikakanyokgolo mme o di tshegetse ka dikao.
Mofuta o, o tla tlhagisa • Dirisa kagego, tlotlofoko, puo le melawana tse di nepagetseng,
bopaki jwa patlisiso le
• Dirisa segalo, kutlwalo ya lentswe, lebelo, tebo ya matlho, kemo
ipaakanyo
le puo ya matsogo ka nepagalo.
• Dirisa matseno le bokhutlo tse di nonofileng.
• Dirisa setaele le rejisetara tse di maleba.
• Dirisa didiriswa tsa pono, kutlo le/kgotsa tsa kutlopono tse di
maleba. Sekao. ditšhate, diphousetara, dilo, ditshwantsho
Puisetsogodimo e e Go abelana setlhangwa • Buisa ka thelelo le ka tlhokomelo go ya ka maitlhomo le tiro.
ipaakanyeditsweng se se kwadilweng ke
• Kapodisa mafoko sentle kwa ntle ga go fetola bokao.
mong kgotsa ke yo
mongwe go itumedisa. • Tiisa bokao ka go dirisa segalo, kutlwalo ya lentswe, lebelo, tebo
ya matlho, kemo le puo ya matsogo.
20 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
3. Go buela maitlhomo/maemo a a kgethegileng
GO BUA/ POPEGO
SA SETLHANGWA SA MAITLHOMO DIPONAGALO
MOLOMO
Go neela dikaelo Go bolelela mongwe • Dirisa modirisotaelo thata.
gore o
• Dirisa dipolelo tse dikhutshwane e bile di tlhamaletse.
goroga jang kwa lefelong
• Dirisa tatelano e e rulaganeng
le
• Ba kaele go ya kwa ntlheng e e rileng
le rileng
• Supa sekgala
• Tlamela ka tshedimosetso ka ga matshwaonaga (sekao. o
• tla feta kereke ka fa letsong la gago la molema) a a mo tseleng.
Go neela ditaelo Go tlhalosa gore tiro e • Go tlhalosa le go laela gore sengwe se dirwa jang kgato ka kgato
diriwa jang/o ka apaya
• Didiriswa/ ditlabakelo tse di tlhokagalang di neelwa go ya ka
jang sejo sengwe,
thulaganyo
jalojalo.
• Neela ditaelo tse di tlhamaletseng, di nepagetse e bile di rulagane
sentle.
• Dirisa tlotlofoko e e maleba.
Nako e e tshitsintsweng ya tlhaeletsano ya molomo
(Ela tlhoko: nako e e lekanyeditsweng go buisa tsebe e le nngwe ya bogolo jwa A4 mo puong ya mokwalo o
o kgaoganeng e ka nna metsotso e le 3).
NAKO
DITLHANGWA
MEPHATO 7- 9
Metlotlo Metsotso e le 5 - 10 go setlhopha/barutwana botlhe mo
phaposing
Mmuisano/puisano Metsotso e le 1-2 go bobedi
Dikaelo le ditaelo Motsotso o le 1
Puiso e e ipaakanyeditsweng Motsotso o le 1
Dipuo tse di ipaakanyeditsweng Motsotso o le 1
Go tlotla ditiragalo Go ya go metsotso e le 2
Tlhaeletsano ya letsatsi le letsatsi, sekao. go kopa thuso, Metsotso e le 1 - 2
maitshwarelo, jalojalo.
CAPS 21
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Ditlhagiso tse di dirisiwang mo puong ya tlhaeletsano ya Setswana - Lenane la dikaelo
GO KOPA TETLA/ DIKOPO GO KGAOLETSA
• A nka … ? • Tshwarelo, a nka …?
• A ke letlelelwa go …? • Tshwarelo, a o nagana gore nka?
• A go ka kgonega gore ke …. . ? • Tshwarelo, a o itse. . . ?
• A go siame fa …. ? • Tshwarelo, a o ka nthusa ka …?
• A go tla siama fa …?
• A o ka tshwenyega fa …?
• Tsweetswee ntetle / ntelelele / …
• A o tla dumela go …?
GO THUSA GO TLHOKA THUSO
• A nka go thusa? • A nka thuswa ka …?
• A o batla sengwe? • A o ka nthusa go …?
• A o tlhoka thuso? • Ke tlhoka thuso ya …?
• Nka go thusa ka eng ? • Tsweetswee, nthuse ka …?
• Nka go direla eng gompieno • Tsweetswee, ntshwarise/ntseise fa . . . ?
GO KOPA TSHWARELO GO NGONGOREGA
• Tshwarelo. • Ke maswabi go bua se, fela …
• Ke itshola gore. . . • Ke maswabi go go tshwenya, fela …
• Ke kopa o intshwarele ka … • Ka gongwe o lebetse go …
• Ke maswabi go … • Ke akanya gore gongwe o lebetse go . . .
• Tsweetswee intshwarele go … • Intshwarele fa e le gore ke tswile mo tseleng . . .
• Intshwarele • Go ka tswa go nnile le go sa tlhaloganyane ka . . .
• Ga ke a go utlwa sentle • Se nkutlwe ka tsa ga morakile, fela …
GO NEELA KGAKOLOLO GO SEKAMELA MO LETLHAKORENG
• Ga ke akanye gore o …. • A o ka rata go …
• O tshwanetse go … • Kgotsa ka …
• Ga o a tshwanela … • Goreng re se ke ra …
• Fa nka bo ke le wena, ke ne ke tla … • Le ga le, nka rata…wena o akanyaeng?
• Fa nka bo ke le mo maemong a gago, ke ne ke tla • O akanya re ka dira eng?
• Fa ke ne ke tla ipaya mo ditlhakong tsa gago, ke ne ke… • Fa e ka bo e le mo thatong ya me ke ne ke tla…
• Go botoka fa o ka … • Ke akanya gore re …
• Ga o a tshwanela go …
• Sengwe le sengwe se o se dirang o se ke wa …
GO FOPHOLETSA, GO ITSEELA TSHWETSO GO NEELA TSHEDIMOSETSO E E SA NETEFADIWANG
• • Ke akanya a ipaakanyetsa go… • Go ka nna . . .
• • E ka tlhoka … • Ka tekanyetso go na le …
• • A ka tswa a … • Go na le palo e kgolo ya …
• • Go lebega e kete . . . • … o bonela pele …
• • Motlhamongwe o tlhoka … • Ke tsa sebopego sa …
• • Gongwe o/ba tlhoka … • Go thata go itse, fela ke fopholetsa gore …
• • Go thata go bua, fela ke akanya gore … • Ga ke tlhomamise, fela ke akanya gore …
• • Ga ke tlhomamise , fela ke akanya gore …
22 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
GO DUMEDISA/ LAELA GO ITEKOLA
• Maeto a maleele, malatsi a boikhutso, maeto a • Se, se ntiretse tota ka gonne …
• makhutshwane • Ke dirile se sentle ka gonne …
• Tsamaya sentle. • E ne e ka bo e nnile botoka fa nka bo ke …
• Itumelele malatsi a gago a boikhutso. • Se, se ka tokafadiwa ka …
• Nna le loeto lo lo monate • Tswelelopele e a bonagala/ ga e bonagale gonne
• Nna le nako e e monate, sk, kwa dijong tsa maitsiboa. • Se, se atlega ka gonne …
• Itumelele nako eo, sk. kwa Huhudi
DIPOTSO TSA MORAGO GA LOETO
• Malatsi a gago a boikhutso a ne a le jang kwa …?
• A o ne wa itumelela nako ya gago kwa . . . ?
• Loeto lwa gago lwa sefofane/sekepe lo ne lo le jang?
3.2 GO BUISA LE GO LEBELELA
Go buisa le go lebelela go kopanya dintlha tse pedi: 1) go ithuta le go dirisa ditogamaano tsa go tlhaloganya diponagalo
tsa setlhangwa. 2) go ithuta le go dirisa kitso ya diponagalo tsa setlhangwa. Dintlha ka bobedi di tshwanetse go nna
teng mo thutong ya go buisa le go lebelela ditlhangwa tsa dikwalo.
Go buisa le go lebelela diteng go rulagantswe ka: 1) go buisetsa go tlhaloganya 2) go buisetsa go ithuta go go
tlhomameng (dikwalo) le go buisa ka nosi go go atolositsweng.
Dikgato tsa go buisa
Thuto ya go buisa ka gale e akaretsa go dira ka dintlha tsa dikgato tsa puiso. Se, ke tirwana ya dikgato di le tharo
tse di senolang ditogamaano tsa puiso e e ikemetseng ya go tlhaloganya setlhangwa. Ga se kgato nngwe le nngwe
ya puiso e e tla dirisiwang mo maemong mangwe le mangwe. Sekao, fa barutwana ba ithuta mofuta wa setlhangwa
kgotsa mofutakwalo o ba sa o tlwaelang, ba tshwanetse go dira tirwana ya kgato ya pele ga puiso e e ba lemosang
diponagalo tse di fa godimo fela tsa mofuta wa setlhangwa seo, le go ba thusa go supa kgolagano le maitemogelo a
bona. Ditirwana tsa kgato ya puiso di ka ba thusa go sekaseka sebopego le diponagalo tsa puo ka botlalo. Kgato ya
morago ga puiso e ka rotloetsa barutwana mo go lekeng go tlhagisa mofutakwalo mo sebopegong sa setlhangwa
se ba se ikwaletseng.
Dikgato tsa go buisa
1. Pele ga puiso go gorosa morutwana mo setlhangweng. Go rotloetsa dikgolagano le kitso e e fetileng.
• Go okola dintlha le go tlodisa matlho mo diponagalong tsa setlhangwa: setlhogo, ditlhogwana, dintlhatlhaloso,
dintlha tsa pono le tshedimosetso ya kerafo, sk. kagego le tiriso ya dipalo, dikai, ditshwantsho, dikerafo,
ditšhate, dimmepe, go batlisisa mafokomagolo, jalo jalo
• Go bonelapele a dirisa tshedimosetso go tswa mo go okoleng dintlha gore ba kgone go bona gore setlhangwa
se bua ka ga eng le go tlodisa matlho go ntsha dintlha tse di kgethegileng,
• Go dira ka tlotlofoko ya botlhokwa e e ka tswang e sa tlwaelega mo barutwaneng
2. Puiso e akaretsa go bopa bokao jwa setlhangwa le go tsaya popegopuo ya sona tsia.
• Go bopa kutlwisiso ya setlhangwa
CAPS 23
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
• Go aga bokao jwa mafoko a a sa tlwaelegang le ditshwantsho ka go dirisa dikgono tsa tlhaselo ya mafoko le
metlhala (masupatsela) ya bokao.
• Go dirisa ditogamaano tsa go tlhaloganya: go dira dikgolagano, go lekola go tlhaloganya, go lolamisa lebelo
la go buisa go ya ka thatafalo ya setlhangwa, go buisa gape mo go tlhokegang, go lebelela tshedimosetso
setlhangweng e ba ka kopanang le yona e e ka ba thusang, go botsa le go araba dipotso (go tswa go tsa
seemo se se kwa tlase go ya go se se kwa godimo), go bopa setshwantshokgopolo, go itseela tshwetso le go
ipopela bokao mo tirisong, go buisa dikakanyokgolo, go tlhokomela tlhopho ya mafoko le dipopego tsa puo, go
lemoga mofuta wa setlhangwa ka popego ya sona le diponagalo tsa puo.
• Go dira dintlha kgotsa go sobokanya dikakanyokgolo le tsa tshegetso.
3. Morago ga puiso go kgontsha barutwana go lebelela le go tsibogela setlhangwa sotlhe.
• Go araba dipotso tsa setlhangwa go tswa go tsa seemo se se kwa tlase go ya go se se kwa godimo.
• Go bapisa le go farologanya;
• Go tlhatlhoba, go tsaya ditshwetso le go tlhagisa mogopolo wa mong
• Go kwala mofutakwalo gape ka go kwala ga bona (mo go maleba)
Sekao sa mofuta wa dipotso
Dipotso tsa kitso Go diragetse eng morago ga…? A o ka neela … Tlhalosa se se diragetseng kwa … Ke mang yo
o buileng le … Tlhalosa bokao jwa . . . . . ?
Dipotso tsa go Ke mang yo o e neng e le moanelwamogolo …? A o ka neela sekao sa …? A o ka tlhalosa ka
tlhaloganya mafoko a gago …?
Dipotso tsa go diragatsa A o ka gopola ka tiragalo nngwe e e neng …? A o sa ntse o gakologelwa gore re
ne re lebeletse tshwantshanyo - tshwantshanyo e ka tlhalosiwa jang mo moleng o?
Dipotso tsa tshekatsheko Ke tshusumetso efe e e nnileng gona …? A o ka akanya ka tsela nngwe e e botoka ya …? Ke
lefe la maboko a mabedi a, le o le ratang? Goreng o rialo? Ee! Kgotsa Nyaa !
Dipotso tsa go tlhatlhoba Ke tshusumetso efe e e nnileng gona …? A o ka akanya ka tsela nngwe e e botoka ya …?
Ke lefe la maboko a mabedi a, le o le ratang? Goreng o rialo?
Tlhopho ya mofuta wa setlhangwa
Barutabana ba tshwanetse go netefatsa gore barutwana ba buisa mefuta ya ditlhangwa mo tsamaong ya ngwaga .
Go tshwanetse go nne le go lekalekana magareng ga ditlhangwa tse di buisetswang tekatlhaloganyo, tlhaeletsano
le go itumedisa.
PUISOTSENELELO
1. 1 Puiso e e tseneletseng ya ditlhangwa tse dikhutshwane tse di kwaletsweng GO TLHALOGANNGWA
mo maemong a mafoko
Barutwana ba dirisa ditogamaano tse di farologaneng go tlhaloganya ditlhangwa. Ba aga tlotlofoko ba dirisa
dikgono tsa go kgaoganya mafoko ka dipopi le go a dirisa.
• Dirisa dithanodi, dithesorase, le dikaedi tse dingwe tse di thusang go neela bokao, mopeleto, kapodiso le
dikarolo tsa puo tsa mafoko a a sa tlwaelegang.
24 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
• Supa bokao jwa ditlhogo tse di tlwaelegileng (sk. mo-, ba-,) le megatlana e e tlwaelegileng (sk. ng, -na, -nyana)
• Tlhomamisa bokao jwa mafoko le kamano ya ona go tlhagisa kitso e e amanang le mafoko otlhe a a dirisang
dikutu, ditlhogo le megatlana
• Dirisa bokao jwa setlhangwa (sekao, tlhaloso go ya ka polelo) matshwao a puiso (sekao, phegelwana,
matshwao a nopolo) matshwao a a mo ditshwantshong (sekao, mokwalo wa bontsho jo bo tseneletseng) go
tlhagisa bokao jwa mafoko a a sa tlwaelegang
• Lemoga le go dirisa puo e e tlwaelegileng le puo ya diane le maele a Setswana.
• Tlhaola tshimologo le tiriso ya mafoko a mašwa, (sekao, mafoko a ditlhopha a mo mebileng, maadingwa, sk.
Toropo, beibele), Farologanya magareng ga mafoko a a tlwaetseng go kopakopanngwa, sekao - ditumatshwano,
makwalatshwano, jalo jalo.
• Lemoga dingwe tsa dikhutshwafatso
• Dirisa kitso ya thutapuo go lemoga bokao. Lebelela dipopego tsa puo le melawana - Lenaane le le kaelang
kwa tlase (3. 4)
1. 2 Puiso e e tseneletseng ya ditlhangwa tse di dikhutshwane tse di kwaletsweng GO TLHALOGANNGWA
mo maemong a dipolelo le ditemana.
Barutwana ba dirisa kitso ya bona ya thutapuo go tlhaloganya kagego ya polelo le thulaganyo ya setlhangwa.
Go ithuta setlhangwa mo maemong a, go neela tšhono ya go lotanya thuto ya dipopego tsa puo.
• Tlhaola le go dirisa bokao le tiriso ya dipopego tsa puo le melawana ya tsona mo ditlhangweng.
1. 3 Puiso e e tseneletseng ya ditlhangwa tse di dikhutshwane tse di kwaletsweng GO TLHALOGANNGWA
mo maemong a setlhangwa sotlhe
Barutwana ba dirisa kitso ya bona ya mefutakwalo le go ithuta setlhangwa go go tlhomameng go tlhaloganya bokao,
maikaelelo le seabe sa setlhangwa sotlhe.
• Nyalanya setlhangwa le maitemogelo a bona
• Dira bokhutlo; bopa le go tshegetsa kakanyo ya gago
1. 4 Puiso e e tseneletseng ya ditlhangwa tse dikhutshwane tsa TSHOBOKANYO LE GO KWALA
DINTLHATHUTO
Barutwana ba dirisa go tlhaloganya diponagalo tsa setlhangwa go se sobokanya. Lebelela ditogamaano tsa
go buisa tse di fa godimo.
• Okola dintlha le go tlodisa matlho gore ba kgone go bona dintlhakgolo le morero
• Kwala lenaane la dintlhakgolo
CAPS 25
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
1. 5 Puiso e e tseneletseng ya DITLHANGWA TSA POPEGONTSI LE TSA PONO
(Ditlhangwa tsa popegontsi di dirisa ditlhangwa tsa pono le tse di kwadilweng mo setlhangweng se le seng-
we sk. dipapatso, dikhathunu, jalo jalo. Di ka kopanya se le puo e e buiwang le e e dirisang puo ya matsogo)
Barutwana ba ka dirisa kitso ya dintlha tsa ditshwantsho le tsa pono go tlhaloganya gore di tshegetsa jang
ditlhangwa tsa tlhaeletsano tsa popegontsi.
• Tlhaola le go buisana ka maitlhomo le molaetsa wa ditlhangwapono tse di tlhametsweng go itumelelwa le go
kgatlhisa, sk. filimi, dikhathunu, dibidio tsa mmino, dikgemetšhana tsa dikhomiki
GO BUISA DIKWALO/MOFUTAKWALO
Barutwana ba buisetsa go itumela le go kgatlhegela ditlhagwa tsa dikwalo kgotsa mefutakwalo le go tsi-
bogela dipotso tsa tekatlhaloganyo. Ba tlhaloganya motheo wa diponagalo tsa mefuta e e farologaneng ya
dikwalo, sekao gore leboko le na le diponagalo tse di farologaneng le tsa kgangkhutswe.
GO BUISA/GO LEBELELA GA MORUTWANA KA NOSI GO GO ATOLOSITSWENG
Barutwana ba ikatisa ka ditogamaano tse di bontshitsweng ka nako ya go buisa ka tsenelelo go itumedisa/
go ijesa monate. Dikaelo tsa morutabana ka ga phitlhelelo le maemo di botlhokwa thata ka nako e ya lenaneo
la puiso.
• Dirisa dilaeborari le go itse melawana ya go boloka dibuka.
• Buisa/lebelela mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa tsotlhe, sekao. dibuka, dimakasine, makwalodikgang,
diwepesaete, difilimi morago ga nako ya sekolo. .
26 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
DITLHANGWA TSE DI DIRISEDIWANG THUTO E E LOTAGANENG YA DIKGONO TSA PUO MO KGATONG E
KGOLWANE
Go tlaleletsa ditlhangwa tsa dikwalo mo go ithuteng go go tlhomameng, ditlhangwa tse di tshwanetseng go dirwa mo mephato
7-9 di akaretsa ditlhangwa tse di kwadiwang, tsa pono le tsa tlhaeletsano ka maitlhomo a a farologaneng. Kgato ya Katiso le
Thuto Kakaretso e akaretsa ditlhangwa tse di kwadilweng, tsa pono, mmediantsi ka maitlhomo a a farologaneng. Ditlhangwa
dingwe di ka ithutelwa boleng jwa temogo ya bontle jwa tsona; dingwe di ka ithutiwa jaaka dikao tsa go kwala.
Ditlhangwa tsa dikwalo tse di Ditlhangwa tse di kwadilweng tsa Ditlhangwa tsa mmediantsi/ pono tsa
ithutiwang
tshedimosetso tshedimosetso
Mefuta ya ditlhangwa tse di
Dithanodi Ditšhate, dimmepe
ithutiwang mo Kgatong e Kgolwane.
Diensaetlolopedia Dikerafo, manane, tšhate ya pae
Mefutakwalo e e atlanegesiwang
Manane Letlhomeso (mmepe wa tlhaloganyo),
Mefutakwalo e e atlanegesitsweng
dithalo
e akareditswe mo Kathalokong ya Dikaedi tsa megala
Bosetšhaba ya Ditlhangwa tsa Dikwalo. Diphousetara Difolaeyara,
Dibukakgakololo
diphamfolete,
Patsana
Dithesorase
diboroutšhara
Dikgangkhutshwe /Dinaane
Mananenako
Matshwao
(Mephato 7 - kgang e le 1)
Dikaedi tsa thelebišene
Tshedimosetso ya thelebišene
(Mophato 8 - kgang e le 1)
Ditlhangwa tse di kwadilweng tsa
Didokhumenthari tsa thelebišene
(Mophato 9 - dikgang di le 2)
mmedia (Ditlhagiso tsa tiragalo nngwe/botshelo
Teramakhutswe jwa mongwe)
Diathikele tsa makasine
Poetry Ditsebe tsa inthanete, mafelo a
Diathikele tsa makwalokgang
(Mophato 7 - Maboko a le 2) inthanete, diboloko tsa wepe
Dikwalokgatiso
(Mophato 8 - Maboko a le 2) Bukapontshasefatlhego le
Dikitsiso
mafaratlhatlha a mangwe a loago
(Mophato 9 - Maboko a le 3)
Dipapatso/diphasalatso
Tlhagiso ya yshedimosetso
Mefuta e e kwadilweng ya
Diteransepherensi
ditlhangwa tsa kutlo
Ditlhangwa tsa mmediantsi/ pono tsa
Mmuisano temogo ya bontle
Dipuo Difilimi
Dipina Dinepe
Ditshwantsho
Go humisa kitso Ditlhangwa tse di kwadilweng tsa Ditlhangwa tsa mmediantsi/ pono tsa
boitumediso le boiphino
Difilimi tirisano le tse di leng magareng ga
Difilimi
Ditlhatlhamano tse di tlhophilweng tsa batho le tsa tirisano:
thelebišene/didokhumenthari Mananeo a thelebišene
Makwalo
Diterama tsa seyalemowa Dibidio tsa mmino
Dibukatsatsi
Ditlhamo Dikhathunu, tsa metlae
Ditaletso
Makwalotshelo Dikgemetšhana tsa khomiki
Di-imeile/ makwalo a maranyane
Ikwalotshelo Metlae(e e thadisitsweng)
Melaetsakhutshwe (SMS)
Dinaane Mekwalo e e epilweng mo maboteng
Dintlhathuto
Dikinane Ditlhangwa tsa kutlo/medumo
Dipegelo
Dinoolwane Mananeo a seyalemowa
Ditlhangwa tsa tirisano tsa
tlhaeletsano mo kgwebong Go buisiwa ga diterama
Makwalo a kgwebo/semmuso Go buisiwa ga dipadi kgotsa
Metsotso le lenanetema dikgangkhutshwe
Dipuo tse di gatisitsweng
Dipapatso/ phasalatso mo
seyalemoweng, thelebisene,
makwalodikgang le dimakasine
CAPS 27
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Ditlhangwa tse di kwadilweng tse di leele tse di tla buisediwang go tlhaloganngwa/puisotsenelelo le
tshobokanyo.
MOKWALO O O MOKWALO O O
MOPHATO
KGAOGANENG KOPANEN
Puisetsogodimo ya Mafoko a le 200 - 250
setlhangwa 7 Mafoko a le 40 - 70
Dipolelo di le 5-6 (temana
e le 1)
Mafoko a le 250 - 300
8 Dipolelo di le 5-8 (ditemana Mafoko a le 70 - 90
di le 2)
Mafoko a le 300 - 350
9 dipolelo di le Mafoko a le 90 - 110
5-10 (ditemana di le 3)
Tekatlhaloganyo 7 Mafoko a le 200 - 250 Mafoko a le 40 - 70
Mafoko a le 25 Mafoko a le
8 Mafoko a le 70 - 90
0 - 300
9 Mafoko a le 300 - 350 Mafoko a le 90 - 110
7 Mafoko a le 100 Mafoko a le 80
Tshobokanyo 8 Mafoko a le 120 Mafoko a le 100
9 Mafoko a le 140 Mafoko a le 120
3. 3 Go kwala le go tlhagisa: dikgato tsa go kwala, diteng, ditogamaano le
ditlhangwa
Go kwala le go tlhagisa go akaretsa dintlha di le tharo: 1) Go dirisa dikgato tsa go kwala 2) Go ithuta le go dirisa kitso
ya popego le diponagalo tsa mofuta wa ditlhangwa tse di farologaneng 3) Go ithuta le go dirisa kitso ya popego le
matshwao a puiso mo ditemaneng le mo dipolelong.
Dikgato tsa go kwala
Thuto ya go kwala ka gale e tla tsenyeletsa go dirisa dikgato tsa go kwala. Le fa go le jalo, ga se kgato nngwe le
nngwe mo dikgatong tsa go kwala e e dirisiwang mo maemong mangwe le mangwe. Sekao, Fa barutwana ba kwala
mofuta wa setlhangwa se se tlwaelegileng, ba ka se tlhoke go sekaseka diponagalo tsa popego le puo ka botlalo.
Go ka nna le maemo a barutabana ba tla tlhokang go lebelela popego ya polelo kgotsa go kwala temana, kgotsa
barutwana ba kwala ditlhangwa kwa ntle ga go kwala ditlhangwa tsa ntlha mo go ipaakanyetseng tlhatlhobo.
Go tlhopha mofuta wa setlhangwa
Barutabana ba tshwanetse go netefatsa gore barutwana ba kwala mefuta e le mentsi ya ditlhangwa mo ngwageng.
Go tshwanetse ga nna le tekano magareng ga mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa le go kwalela maitlhomo a a
farologaneng. Ditlhangwa tsa tirisano, boitlhamedi, ditlhangwa tse o buang o le nosi, le ditlhangwa tse o buisanang
le mongwe jalo le jalo. Barutabana ba tshwanetse go tlhopha mofuta wa setlhangwa le setlhogo se se maleba seo
barutwana ba ka kwalang ka sona, sekao, Temana ya kanelo/ tlhaloso ka setlhogo: “Dijo tseo ke di ratang”.
28 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Dikgato tsa go kwala
Pele ga go kwala
• Go tlhagisa barutwana mo tlotlofokong e e maleba le mofuta o o tshwanang wa setlhangwa.
• Sekaseka dikakakanyo tsa setlhogo.
Go dira paakanyetsotiro
• Tlhama paakanyetso ya setlhangwa o dirisa popego le dikakanyo tse go buisanweng ka tsona mo kgatong ya
pele ya go kwala
• Tlhaola dikakanyokgolo sekao, ka go dirisa mmepa wa tlhaloganyo
• Tlhomaganya dikakanyo ka mokgwa wa tatelano gore di tlhaloganyege
Go kwala setlhangwa sa ntlha
• Kwala setlhangwa sa ntlha seo se akaretsang maikaelelo, baamogedi, setlhogo le mofuta wa setlhangwa
• Tlhopha mafoko a a maleba.
• Rulaganya dikakanyo ka tatelano gore kgang e tlhaloganyege
• Rulaganya dikakanyo le/kgotsa ditshwantsho
• Buisa setlhangwa ka kelotlhoko le go bona pegelo go tswa go morutabana
Go boeletsa, go tseleganya, go tlhotlha diphoso le , go tlhagisa
• Go sekaseka setlhangwa sa gago le tsa ba bangwe go di tokafatsa o dirisa dintlha tsa kelo tse di beilweng
• Siamisa tlhopho ya mafoko, popego ya dipolelo le ditemana
• Dira ka tatelano le go lotaganya ditemana
• Dirisa thutapuo, mopeleto le matshwao a puiso ka nepagalo
• Baakanya setlhangwa sa ntlha go tsenyeletsa le popego
• Tlhagisa setlhangwa
Barutwana ba dirisa kitso ya bona ya dipopego tsa puo le melawana go kwala ditlhangwa
Tlhopho ya mafoko
• Itse le go dirisa bontsi jwa tlotlofoko
• Itse gore lefoko ke la karolopuo efe le gore le ka dirisiwa jang mo polelong
• Itse fa lefoko le tlhomame, le sa tlhomama, le le dirisiwang ke setlhopha se se rileng kwa mmileng(le le
kgobang) le go le dirisa ka tsela e e maleba kgotsa go sa le dirise gotlhelele
CAPS 29
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
• Peleta mafoko sentle
• Dirisa dithanodi tsa puo e le nngwe le tsa dipuo di le pedi le dithasarose go oketsa tlotlofoko ya bona
• Nna le thanodi ya gago kgotsa buka ya go kwalela tlotlofoko, go oketsa tlotlofoko ya gago.
Kagego ya polelo
• Kwala dipolelonolo le dipolelopate
• Dirisa makopanyi go lotaganya dipolelwana mo dipolelopateng sekao: le , fela, kgotsa, morago, mme
Matshwaopuiso
Itse le go kgona go dirisa matshwao a puiso a a latelang ka tshwanelo le ka nepagalo: khutlo, phegelwana, khutlwana,
lenalana, tlamanyi, tlogelo, letshwao la tsiboso, masakana, letshwao la potso, ditsejwana
Go kwala temana
• Kwala ditemana tse di rulagantsweng ka tatelano
Rejisetara, setaele, lentswe
• Dirisa rejisetara e e maleba.
Mefuta ya setlhangwa - popego le diponagalo tsa puo
Manane a a fa tlase a tlhalosa mefuta e mentsi ya ditlhangwa tseo barutwana ba tshwanetseng go di rutwa go kwala
mo mophatong wa 7 - 9; ditlhangwa dingwe di ka akaretswa mo go leng maleba.
Ditlhamo/Ditlhangwa tsa boitlhamedi
MOFUTA WA POPEGO YA
MAITLHOMO DIPONAGALO TSA PUO
SETLHANGWA SETLHANGWA
Kanelo Go itumedisa Kago ya temana e e E kwadilwe mo maemong a
lolameng motho wa ntlha kgotsa wa
boraro
E kwadilwe mo pakapheting
Ditiragalo di tlhalosiwa ka
tatelano
Go ka dirisiwa mmuisano
Tlhaloso Go tlhalosa sengwe Tlhaloso: s. k. Go diragala E ka kwalwa mo
eng mo setshwantshong pakajaanong
Tlhama setshwantsho ka
mafoko
Dirisa matlhaodi le
matlhalosi
30 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Ditlhangwa tsa tirisano tse dileele le tse dikhutshwane
MOFUTA WA POPEGO YA
MAITLHOMO DIPONAGALO TSA PUO
SETLHANGWA SETLHANGWA
Bukatsatsi Go rekota maitemogelo a Ka tlwaelo e kwalwa mo Ka gale e kwalwa mo paka-
gago le go rulaganyetsa kwa bukeng e e kgethegileng jaanong/pakapheting.
pele (bukatsatsi kgotsa jenale)
Setaele se se sa tlhoma-
Go kwalwa ka metlha mang.
(sekao. ka letsatsi kgotsa ka
Mokwadi o a ikwalela.
beke)
Se se kwalwang se neelwe
letlha
Lekwalo la botsalano Go itsise le go tshwarelela Aterese, letlha le ditumediso, Gantsi setaele sa lona ga
botsalano popego ya molaetsa e tla se a tlhomama mme go ka
farologana go ikaegilwe ka farologana
maitlhomo (s. k. go tlhalosa
Diponagalo tsa puo di tla
balosika / kampo ntlo
farologana go ya ka maitl-
Bokhutlo/ leina homo a molaetsa
Leina la mokwadi
Mmuisano Go tlhaeletsana Matseno le bokhutlo Matshwao a puiso
Donagalo tse di kgethegileng Puosebui
tsa mmuisano
Dipotso ka mafoko
Pakajaanong le pakatlang/
isago
Taletso Go laletsa mongwe go nna E ka latela mokgwa lekwalo Setaele sa lona se ka nna se
teng mo tiragalong nngwe la botsalano/kgotsa tiriso se tlhomameng kgotsa se se
kgotsa go dira sengwe. ya karata ya taletso, go sa tlhomamang.
akaretsa:
Gantsi le tlhamaletse - le
Tlholego ya tiragalo lekhutshwane le lebile kwa
ntlheng ya lona.
E diragala kae.
Letlha le nako
E ka akaretsa moaparo
Leina la molaletswa
E ka akaretsa mafoko
‘ARABA TSWEETSWEE’
E ka nna le dintlha tsa pono
le dielemente tsa botlhami
Posekarata /Molaetsa/Imeile Go neela tshedimosetso le Ditumediso di ka nna mo Polelonolo-pakajaanong
go tlhaeletsa -sebopegong sa lekwalo pakatlang/isago le paka-
kgotsa imeile Tumediso, phethi
aterese/ kgotsa kagego ya
imeile
CAPS 31
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
MOFUTA WA POPEGO YA
MAITLHOMO DIPONAGALO TSA PUO
SETLHANGWA SETLHANGWA
Go ikhumisa /tlatsa Go a farologana, sk. go Go tla farologana Motho yo o tlatsang
foromo kopa tiro, go amogelwa go ya ka maitlhomo, foromo o tshwanetse
kwa Yunibesithing, jj. sekao. Leina, Aterese, go kwala ka boripana,
Dingwaga, Sekolo, jj. tsepame, a tlhomame,
mokwalo o o phepa
(mokwalo o buisege)
Pampitshana ya Go tlhotlheletsa mongwe go E nnye, sk. pampiri ya A5 E bua le mmuisi ka
tshedimosetso/folaya reka sengwe kgotsa tirelo tlhamalalo
nngwe
Setlhogo se se ngokang,
Tlhaloso ya sebapatswa Puo e khutshwane
ka boripana O bua ka tlhamalalo le
Lenane la mesola mmui,
Tshedimosetso ya go Puo e khutshwane
fitlhelelwa, sk. wepesaete Puo e dirisiwa go nna
E ka nna le dintlha tsa seabe mo mmuising,
pono le dielemente tsa sekao. matlhaodi,
botlhami matlhalosi
Papatso Go tlhotlheletsa mongwe go E ka tsaya sebopego se se E na le seabe mo mmuising,
reka sengwe kgotsa tirelo farologaneng sekao. matlhalosi, matlhaodi,
nngwe Ka gale e na le dintlha tsa Dirisa matshwao a puiso
pono le dielemente tsa
Kwala modiriso - taelo sk.
botlhami
retogela kwa mojeng fa
E dirisa ditegeniki tsa lebentleleng. Ka tatelano
papatso.
sk. la ntlha ..gape dirisa
E a ngoka e bile ga e dinomoro le
lebalesege bonolo.
dibulete go latela
thulaganyo
Go neela ditaelo, dikaelo le Go tlhalosa le go laela gore Ditaelo tse di lolameng go Go tlhalosa le go laela gore
melawana sengwe se dirwa jang go ya fitlhelela maitlhomo. sengwe se dirwa jang go ya
ka tlhatlhamono ya dikgato ka tlhatlhamono ya dikgato
Boleele jwa ditlhangwa tse di kwadiwang tse di tlhagisiwang
MOKWALO O O MOKWALO O O
MEPHATO
KGAOGANENG KOPANENG
Ditemana: kanelo/tlhaloso 7 Mafoko a le 70-100 Mafoko a le 30 - 50
8 Mafoko a le 90-120 Mafoko a le 50 - 70
9 Mafoko a le 110-140 Mafoko a le 70 - 90
Ditlhangwa tsa tirisano tse dileele: Mafoko a le 70 - 90 Mafoko a le 50-70(diteng
7 -9
Makwalo a botsalano/mmuisano (diteng fela) fela)
Ditlhangwa tsa tirisano tse dikhutshwane:
Dipapatso/dibukatsatsi/dikarata tsa poso/
dikarata tsa taletso/go tlatsa diforomo/
dikaelo/ditaelo/difolayara Mafoko a le 40-60 (diteng Mafoko a le 30-40 (diteng
7-9
fela) fela)
(dipampitshana tsa tshedimosetso)/
phousetara/imeile (lekwalo la maranyana) /
melaetsa
32 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
3. 4 Dipopego tsa puo le tiriso ya melawana -lenane le le kaelang
Dipopego tsa puo le melawana tse di latelang di tla rutiwa ka tiriso ya go buisa le go kwala, le jaaka karolo ya
lenaneo le le rulaganeng la thutapuo. Dipopego dingwe di tswa di setse di rutilwe kwa mephatong e e kwa tlase
fela di ka tlhoka go boelediwa. Ela tlhoko: Diponagalo tse di kgethegileng tsa puo di tshwanetse go elwa -tlhoko.
Ka moo fela diponagalo tse dirisiwang mo puong e e kaethegileng tse di neetsweng fa tlase tse di tshwanetseng go
tlhokomelwa
Maina Bongwe le bontsi sekao: setilo -ditilo
Mainagotlhe: s. k: mosadi
Manatota:(s. k: Thandi, Kedibone.)
Mainakgopolo: s. k:. lerato, letshogo, botlhale)
Mainagoboka s. k motshitshi wa dinotshe, motlhape wa dikgomo
Masupi Masupi a maemo a ntlha sk. Koko e.
Masupi a maemo a bobedi s. k. koko eo.
Masupi a maemo a boraro s. k. koko ele.
Maemedi Maemeditota:yona, tsona, ona
Leemeditho la mmui: nna (bongwe) rona (bontsi)
Leemeditota la motho wa bobedi: wena (bongwe) lona (bontsi)
Leemeditota la motho wa boraro: ena (bongwe) bona (bontsi)
Matlhaodi Letlhaodi la mmala, la popego, la palo
Letlhaodi fa pele ga leina sk. Yo moleele monna; - go supa kgatelelo ya bokao
fa morago ga leina sk. Mosimane yo mokhutshwane - tiriso e e tlwaelegileng
Matlhalosi Letlhalosi la mokgwa sk. ka bonako, ka bonya, sentle, thata
Letlhalosi la nako sk. kgantele, jaanong, gompieno, ka moso, maabane
Letlhalosi la felo sk. kwa gaufi, fa fatshe, mo thoko
Madiri Madiritota: aga, lela, raga
Mafetedi: Tshepo o ja nama
Mafeledi: Tshepo o a ja
Dipaka tsa lediri Pakajaanong: Rre o a lwala.
Pakajaanong-tsweledi: Seabelo o ntse a rapela.
Pakatlang: Basetsana ba tla tshameka.
Pakapheti: Barutwana ba ne ba kwala teko.
Pakafetileng-pheti: Basimane ba ne ba tshamekile sentle.
Dithuanyi Thuanyi sediri
Mediriso Modirisogo: Go ja go a thusa.
Modirisopego: Banna ba aga kereke.
Modirisotaelo: Tlolang!
Modirisokgonego: Katse e ka bolaya motho.
Modirisotlwaelo: Re a tle re opele.
Modirisokeletso: O ne a laela gore re tsamae.
Dipolelwana tsa Lebaka la ntlha go bontsha kgonagalo, sekao. Fa pula e na, re tla re tla khutlisa leeto.
peelo mabaka
Lebaka la bobedi go bontsa go sa kgonege ga sengwe, sekao. Fa nka fenya madi gompieni, ke tla
rekela mme ntlo.
CAPS 33
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Tirwa Pakajaanong: Tladi o gama kgomo (tira)
Kgomo e gangwa ke Tladi (tirwa)
Pakatlang: Pule o tla gama kgomo.
Kgomo e tla gangwa ke Pule.
Pakapheti: Pule o gamile kgomo.
Kgomo e gamilwe ke Pule.
Pakajaanong - tsweledi: Tladi o ntse a gama kgomo
Puopegelo Pakajaanong: Tladi o gama kgomo (tira)
Kgomo e gangwa ke Tladi (tirwa)
Pakatlang: Pule o tla gama kgomo.
Kgomo e tla gangwa ke Pule.
Pakapheti: Pule o gamile kgomo.
Kgomo e gamilwe ke Pule.
Pakajaanong - tsweledi: Tladi o ntse a gama kgomo
3. 5 DITHULAGANYO TSA GO RUTA TSE DI TSHITSINTSWENG
Tokomana e, e tshitsinya gore tsheko/sediko se sengwe le se sengwe se tla tsenyeletsa karolwana e le nngwe e e
totileng nngwe ya dikgono tse: go reetsa, go bua, go buisa, go lebelela, go kwala, go tlhagisa le puo. Tsheko/sediko
sengwe le sengwe se tla tlamela barutwana ka ditirwana gore ba ithute, ba buise kgotsa ba lebelele metseletsele ya
ditlhangwa tsa molomo, tse di kwadilweng le tsa pono. Mo tshekong/sedikong se sengwe le se sengwe, ditirwana
di tla gogela kgatlhego ya barutwana go siamisa thutapuo le tsa mofutakwalo. Mo tsamaong ya ngwaga, tsheko/
didiko tse di ka nnang 18 di tla fitlhelela dikarolo tsotlhe tsa kharikhulamo mo dibekeng di le 36. Go tlaleletsa, maemo
a boima mo dikarolong tsotlhe bo tla oketsega go tswa mo kgweditharong go ya go kgweditharong, le ngwaga go
ya ngwageng go ya ka tsamao ya dingwaga di le tharo barutwana ba tla bo ba siametse go kwala tlhatlhobo ya
makgaolakgang ya kgato ya e kgolwane. Ka jalo, tsweletso le yona e nna karolo ya dithulaganyo tsa mananeo a
go ithuta. Sebopego se se naya barutwana le barutabana tšhono ya go aga maemo, go kgobokanya tlotlofoko, le
go tlwaela dipopego tsa puo mo dibekeng di le pedi pele ba fetela kwa dikgonong tse dingwe. Ka yona nako eo,
e neelana ka mefuta e e farologaneng gape e ka lekanyetswa mo dikgatlhegong tsa setlhopha. Sekao, kgwele ya
dinao e ne e le thitokgang ya go ruta e e neng e tletsetletse ka nako ya Sejana sa Lefatshe, fela e ne e ka salwa
morago ka sediko/ tsheko ya manyalo a setso kgotsa ditlwaelo tse dintle tsa tikologo. .
Thuto e e lotagantsweng ya puo: sediko sa go ruta
Mo tiragatsong, go lotaganya go tshitshinya pharologanyo: ya dipopego, ya ditirwana, ya ditlhangwa le dithitokgang.
(lebelela dithitokgang tse di tshitsitsweng mo lenaaneng fa tlase). Fa a tlhama sediko/ tsheko e e kopaneng ya dibeke
di le pedi, morutabana a ka kgobokanya ditirwana ka setlhogo, sk metshameko. Tatelano ya dithuto mo sedikong/
tshekong ya dibeke tse pedi e ka nna ya latela thulaganyo nngwe le nngwe, sekao. tsheko/sediko se ka simolola
ka go buisa, e tswelelela ka ketsiso (go bua) e e latelwang ke go kwala. Setlhangwa se sengwe le se sengwe se ka
dirisiwa mo ditirwaneng tse di thadisitsweng fa tlase.
Morutabana o tshwanetse go tlhopha buka ya go ithuta dikwalo. Se, e ka nna setlhopha sa maboko, padi, setlhopha
sa dikgangkhutshwe, terama kgotsa filimi (lebelela “Ditlhangwa tse di dirisediwang thuto e e tsenyeletsa dikgono
tsa puo”). Morutabana a ka tlhopha go ruta tatelano nngwe le nngwe mo thutong ya ditlhangwa. Fa morutabana a
tlhopha setlhangwa se leele se se tswelelang jaaka patsana, teramakhutswe, go tshitshinngwa gore se rutiwe ka
go se tsweletsa gore barutwana ba se ke ba lebala dintlha tsa molaetsa. . Fa patsana kgotsa teramakhutshwa e
tlhophilwe, morutabana o tla tlhoka go aroganya setlhangwa ka dikarolwana di le dintsi go latela nako e e leng teng
34 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
ya go se ruta mo Thulaganyong ya Go Ruta. Dikarolo tsa tiro tse di tlaleletsang di tla buisiwa jaaka tirogae kgotsa
karolo ya lenaneo la puiso le le atolositsweng.
Kharikhulamo e e tlhagisa tebo e e tlhamaletseng ya thutapuo. Mo tiragatsong, dipopego tsa puo le melawana ya
tiriso e tla tsaya ura mo dibekeng dingwe le dingwe tse pedi, ka bontlhabongwe bo rutiwa mo bokaong jwa tiriso le
go kwala le go buisa, mme bontlhabongwe bo rutiwa ka tlhamalalo. Mo tlaleletsong ya go ruta dipopego tsa puo go
go rulagantsweng, go tla nna le go ruta ga tshegetso kgotsa poeletso ya diphoso.
Dithitokgang tse di tshitsintsweng - Lenane le le kaelang
Diphologolo Matlo
Mmele Tseo ke di ratang le tseo ke sa di rateng
Diaparo Mmino
Mebala Tikologo
Malatsi le dikgwedi Mafelo
Maikutlo Sekolo
Balosika Metshameko
Dijo Nako
Ditumediso Dipalangwa
Difetisanako/dihobi Tsa bosa le tsa ditlha
Go fetolela dithulaganyo tsa go ruta go ditirwana tse di ithutiwang le go rutwa
Sekao se se ikaegileng ka THULAGANYO YA THUTO mo mophatong wa 7 kgweditharo ya 1 beke ya 1 le 2 (Metsotso
ya go ruta 6x40) = Diura tse 4 tsa go ruta.
MOPHATO 7 KGWEDITHARO 1
DIPOPEGO TSA PUO
LE MELAWANA
GO REETSA LE GO GO BUISA LE GO GO KWALA LE GO
DIBEKE BUA LEBELELA TLHAGISA URA E LE 1 (TSE DI
LOTAGANTSWENG
URA E LE 1 URA E LE 1 URA E LE 1
LE GO TLHALOSWA
SENTLE
Go reeletsa Go buisetsa go Boitlhamedi: Matlhaodi
tshedimosetso e e tlhaloganya mo Ditemana tse di Tiriso ya pakajaanong
kgethegileng: maemong a lefoko le tlhalosang
Go ruta diponagalo polelo: Tlotlofoko mo tirisong
s. k. Kwala temana e e
tsa go reeletsa Sekao. Mmuisano tlhalosang
tshedimosetso. magareng ga batho
Itsise dikgato tsa go
Barutwana ba reetsa ba le babedi ba ba
kwala:
puisano e e rekotilweng dumedisanang lwa ntlha,
ba botsana gore ke • Pele ga go kwala/
go tswa mo kopanong le
bomang le gore ba phela ipaakanyetsotiro
ditumediso.
jang. • Ditlhangwa tsa ntlha
Puo e e sa
tlhomamang: • Go boeletsa , go
1 le 2 Barutwana ba ikatisa
tselelganya le go
tlhotlha diphoso
go kopana le go
dumedisana ka bobedi. • Tlhagiso
Kwala s. k. dipolelo
go ikatisa ka go
itsise le go tlhalosa
mongwe go ba
bangwe - jaanong o
be o kwala temana
o dirisa dipolelo tse
ka thulaganyo e e
lolameng.
CAPS 35
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Thitokgang ya sediko: Kopano le ditumediso
Thuto ya 1: (Tiro ya go reetsa le go bua fela)
• Matseno: Dumedisa le go ikitsise barutwana ba ba mo phaposing, Ruta barutwana go ikitsise mo go ba
bangwe.
• Tlotlofoko e e maleba le thitokgang.
• Ruta diponagalo tsa go reeletsa tshedimosetso
Thuto ya 2: (Tiro ya go reetsa le go bua fela)
• Reetsa mmuisano wa batho ba dumedisana ka dinako tse di farologaneng.
• Barutwana ba ikatisa ka bobedi go kopana le go dumedisana.
Thuto ya 3: (Tiro ya go buisa fela)
• Lebelela ditshwantsho, ditlhogo le ditlhogwana tsa mmuisano.
• Barutwana ba buisa ka setu, morago ga moo, morutabana o boeletsa puisetsogodimo, fa barutwana ba leka
go tlhaloganya mmuisano.
• Morutabana o tlhalosa thutapuo le tlotlofoko.
• Tirogae: Barutwana ba buisa gape mmuisano le go araba dipotso s. k. ee/ nyaa
Thuto ya 4: (dikgato tse di kopaneng)
• Diponagalo dingwe tsa thutapuo tsa setlhangwa tse di lotagantsweng.
• Tlhalosa dikgato tsa go kwala.
• Barutwana ba buisa dikao tsa ditemana tsa tlhaloso.
• Tirogae: Barutwana ba ikatisa go kwala dipolelo tse di bonolo go iitsise le go tlhalosa mongwe, ba dirisa
thutapuo jaaka e tlhalositswe.
Thuto ya 5: (Go kwala fela)
• Barutwana ba kwala temana ya tlhaloso.
Thuto ya 6: (Go kwala)
• Barutwana ba tseleganya le go kwala gape setlhangwa sa ntlha sa temana sa bona.
Dithulaganyo tsa thuto tse di neetsweng mo ditsebeng tse di latelang ke tsa mephatro ya 7, 8 le 9. Tlhokomela
ka tsweetswee gore tse ke DIKAO fela tsa gore o rulaganya jang go ruta Puotlaleletso ya Bobedi mo ngwageng.
36 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
3. Lenane la phatlhalatso ya ditlhangwa
Dibeke Mophato 7 Mophato 8 Mophato 9
Kgweditharo ya 1
Setlhangwa sa tshedimosetso, Setlhangwa sa tshedimosetso, Mmuisano
1le2
sekao mmuisano sekao mmuisano
3 le 4 Pina kgotsa leboko Morumo, pina, leboko Morumo, leboko/pina
Setlhangwa sa tshedimosetso: Setlhangwa sa tshedimosetso, Setlhangwa sa tshedimosetso - go
5 le 6
ditlhangwapono, sekao khalentara sekao ditshwantsho tlatsa foromo
Setlhangwa sa tshedimosetso: Setlhangwapono, sekao Setlhangwapono - ditshwantsho
7 le 8 mmuisano
ditshwantsho, khathunu
9 le 10 Setlhangwa sa puiso Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwa - mmuisano /puo
Kgweditharo ya 2
Setlhangwa tshedimosetso: Setlhangwa sa tshedimosetso Taelo, sekao. Go neela dikaelo
1 le 2 mmuisano sekao, ditshwantsho
kgangkhutswe/dinaane
Setlhangwa sa tshedimosetso, Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwa sa tshedimosetso,
3 le 4 sekao. mmepe sekao, mametlelelo/ bukatsatsi/ sekao, go neela dikao
mananeo a nako
Setlhangwa sa tshedimosetso: Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwa sa tshedimosetso - Tsa
5 le 6
ditlhangwapono sekao, ditshwantsho boso, pegelo, mmepe, leboko, pina
Leboko kgotsa pina Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwa sa tshedimosetso - Tsa
7 le 8
sekao, metshameko le mmuisano boso, pegelo, mmepe, leboko, pina
9 le 10 TLHATLHOBO YA BOGARE JWA NGWAGA
Kgweditharo ya 3
Setlhangwa sa tirisano, sekao. Setlhangwa sa tlotlofoko Setlhangwa sa tekatlhaloganyo le
1 le 2 lokwalo setlhangwa sa puiso
Setlhangwapono, sekao. Setlhangwa sa taelo, sekao. Setlhangwapono
3 le 4 setshwantsho Resipi, mmuisano
Information text, e. g. dialogue Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwapono
5 le 6 sekao, seyalemowa/Lenaneo la
thelebišene
Setlhangwa sa tshedimosetso, Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwa sa tshedimosetso,
sekao. Mmepe, leboko, sekao. mmuisano sekao. mmuisano, ditshwantsho
7 le 8 kgangkhutswe
Leboko, kgangkhutswe, padi
kgotsa terama
Kgang, maboko, dipina, khathunu, Kgangkhutswe / maboko/ dipina / Kgangkhutswe/dipina/ terama/
9 le 10
Terama le padil teramakhutswe / patsana padi/leboko
Kgweditharo ya 4
1 le 2 Setlhangwapono Setlhangwa sa tlotlofoko Setlhangwapono
Setlhangwa sa tshedimosetso Leboko, pina, / kgang Setlhangwa sa tshedimosetso,
3 le 4
sekao. mmuisano
5 le 6 Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwapono, leboko Setlhangwa sa tlotlofoko
Pina, leboko Ditlhangwa tsa boitlhamedi le tsa Pina, leboko
7 le 8
tirisano
9 le 10 TLHATLHOBO YA BOFELO JWA NGWAGA
CAPS 37
3.5.1 Mophato 7
MOPHATO 7 KGWEDITHARO 1
38
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA
GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA URA E LE 1 (TSE DI
DIBEKE
URA E LE 1 URA E LE 1 URA E LE 1 LOTAGANTSWENG LE TSE DI
IKEMETSENG)
Go reeletsa tshedimosetso e e Go buisetsa go tlhaloganya mo Boitlhamedi: Matlhaodi a le mmalwa a a bonolo
kgethegileng: maemong a lefoko le polelo:
Temana ya tlhaloso Tiriso ya pakajaanong
Ruta diponagalo tsa go reeletsa Sekao. Mmuisano magareng ga batho
Itsise dikgato tsa go kwala: Tlotlofoko mo tirisong
tshedimosetso ba ba dumedisanang lwa ntlha, ba
botsana gore ke bomang le gore ba • Go dira paakanyetsotiro
Barutwana ba reetsa, sekao. mmuisano
tsogile jang
o o gatisitsweng wa kopano le • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
ditumediso
• Go boeletsa
Puo e e sa tlhomamang:
1 le 2 • Go tseleganya le go kwala
Ikatiso ya mo phaposing ya go kopana
• Go tlhagisa
le go dumedisana ka bobedi
Sekao. Kwala temana ya tlhaloso
Kwala sekao. dipolelo o ikatisa go itsise
le go tlhalosa mongwe mo bathong ba
bangwe—jaanong o be o kwala temana
ya tlhaloso o dirisa dipolelo tse ka
thulaganyo e e lolameng
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Go reeletsa kgatlhegelo: Setlhangwa sa dibuka 1: Setlhangwa se se leele sa tirisano: Puosebui
Reetsa, sekao. pina/leboko la Buisa leboko/pina sekao. e e tshwanang Itsise dikgato tsa go kwala: Mabotsi
dialefabete. Dirisa se go peleta mafoko le e e diriseditsweng tekatlhaloganyo ya
• Go dira paakanyetsotiro Matshwao a puiso
mangwe a ba ka a rekotang jaaka theetso le kgatlhegelo.
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
karolo ya tekatlhaloganyo ya theetso. • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Itsise madiri a mašwa
3 le 4
Puo e e tlhomameng: • Go boeletsa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
tirong ya barutwana ya go kwala
Sekao. Etsisa kopano le ditumediso • Go tseleganya le go kwala
Tlotlofoko mo tirisong
• Go tlhagisa
Sekao. Kwala mmuisano
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
CAPS ikemetseng)
Go reeletsa tshedimosetso le go Go buisetsa go tlhaloganya mo Setlhangwa sa boitlhamedi: Maina
tlhaloganya: maemong a lefoko le polelo
Sekao. Itirele lenane la gago ka puo e e Madiri
Sekao. matsatsi a beke, dikgwedi tsa Itsise diponagalo tsa setlhangwa sa tobilweng/ Tlatsa foromo go ya ka tiro/
Nako ya go tlotla
ngwaga le dinomore. pono thutiso ya theetso
Tlotlofoko mo tirisong
Tshedimosetso e e tladiwang mo Lebelela le go buisana ka ditlhangwa
foromong, sekao. alemanaka/ tse di farologaneng tsa pono sekao.
khalentara. setshwantsho, senepe
5 le 6 Matsatsi a beke Sekao. lebelela lenanenako la sekolo
Dikgwedi tsa ngwaga le
Puo e e tlhomameng le tiro ya Sekao. buisa setlhangwa sa thitokgang
setlhopha: ya “Sekolo”
Ditlhopha di botsana dipotso mme ba
arabe ba dirisa, sekao. setlhangwa sa
pono jaaka alemanaka/khalentara.
Go reeletsa go tlhaloganya Go buisetsa go tlhaloganya: Boitlhamedi: Madiri
Sekao. Reetsa puisano e mo go yona Sekao. Buisa setlhangwa sa barutwana Sekao. Kwala dipolelo o dirisa tlotlofoko Matlhaodi
barutwana ba tlhagisang gore ba rata ba tlhagisa gore ba rata dirutwa dife. mo tirisong.
Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
dirutwa dife /ltse ba sa di rateng.
7 le 8 LE Kwala gore ke dirutwa dife tse ba di tirong ya barutwana ya go kwala
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa: ratang.
Sekao. Araba dipotso tsa Tlotlofoko mo tirisong
Sekao. Barutwana ba ikitsise le go bua tekatlhaloganyo ka setlhangwa.
gore ke dirutwa dife tse ba di ratang/
Go reeletsa kgatlhegelo/ Go buisetsa go tlhaloganya: Setlhangwa sa boitlhamedi / Tirisano: Madiri, matlhaodi
tshedimosetso e e kgethegileng:
Sekao. Buisa setlhangwa sa thitokgang Sekao. Go kwala polelo / Makopanyi
Sekao. Tekatlhaloganyo ya theetso ka e o e itlhophetseng
Tshwaya ditshwantsho tsa thitokgang e Poeletso ya thutapuo e e dirilweng mo
thitokgang e e tlhophilweng
e tlhophilweng Kgweditharong ya ntlha.
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya
Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
setlhopha
tirong ya barutwana ya go kwala
9 le 10
Sekao. Ba bua gore ke ka ntlha ya eng
Tlotlofoko mo tirisong
ba rata serutwa se se rileng.
Kgotsa
39 Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng
ya setlhangwa, sekao. thitokgang e e
tlhophilweng.
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa
Dibeke Ura e le 1 (tse di lotagants-
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1
40 weng le tse di ikemetseng)
DITIRO TSE DI TLHOMAMENG TSA TLHATLHOBO TSA KGWEDITHARO 1
TIRO 1: GO REETSA KGOTSA GO BUA TIRO 2: GO KWALA TIRO 3: TEKO 1
Tiro ya molomo: Go reeletsa go tlhaloganya/ Puo Temana/ditemana tsa boitlhamedi (Kanelo/Tlhaloso) Tekatlhaloganyo LE/ KGOTSA
e e ipaakanyeditsweng / Puisetsogodimo e e / Setlhangwa sa Tirisano (se sekhutshwane kgotsa
Tiriso ya puo LE/ KGOTSA
ipaakanyeditsweng se seleele)
Dikwalo: Dipotso tse dikhutshwane/tsa togamaano
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
MOPHATO 7 KGWEDITHARO 2
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA
GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA URA E LE 1 (TSE DI
DIBEKE
CAPS
URA E LE 1 URA E LE 1 URA E LE 1 LOTAGANTSWENG LE TSE DI
IKEMETSENG)
Go reeletsa tshedimosetso e e Go buisetsa go tlhaloganya mo Setlhangwa sa tirisano se Matshwao a puiso
kgethegileng: maemong a lefoko le polelo: sekhutshwane:
Makopanyi
Sekao. Reetsa puisano ya barutwana Sekao. Buisa dikao tsa mmuisano Itsise dikgato tsa go kwala:
Dikganetso
ba bolelelana gore ba tswa kae. gareng ga batho ba ba tswang kwa
• Go dira paakanyetsotiro
mafelong/dinageng tse di farologaneng. Tlotlofoko mo tirisong
Go bua ka maitlhomo a a • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
1 le 2 kgethegileng /Puo le tlhagiso tse di
tlhomameng (Puisetsogodimo e e • Go boeletsa
ipaakanyeditsweng) • Go tseleganya le go kwala
Sekao. Puisetsogodimo e e • Go tlhagisa
ipaakanyeditsweng ka thitokgang e e
tlhophilweng. Sekao. Kwala temana ya kanelo mme
ba bue gore ba tswa kae
Go reeletsa tshedimosetso e e Go buisetsa go tlhaloganya mo Setlhangwa sa tirisano se Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
kgethegileng: maemong a lefoko le polelo: sekhutshwane: tirong ya barutwana ya go kwala
Sekao. Dirisa setlhangwa sa pono jaaka Sekao. Buisa setlhangwa seo mo go Sekao. Go kwalela maitlhomo a a Matlhaodi
mmepe go reetsa, botsa le go araba sona go nang le batho ba bosetšhaba jo kgethegileng
Matshwao a puiso
dipotso. bo farologaneng.
Dikgato tsa go kwala motlotlo o o
Makopanyi
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa: ipaakanyeditsweng
Dikganetso
Buisanang ka diponagalo tsa puo e e Itsise dikgato tsa go kwala:
3 le 4 ipaakanyeditsweng Tlotlofoko mo tirisong
• Go dira paakanyetsotiro
Sekao. Puo e e ipaakanyeditsweng
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
Motlotlo o o ipaakanyeditsweng
Go reeletsa tshedimosetso e e Puisotsenelelo ya ditlhangwa tsa Boitlhamedi: Modirisotaelo
kgethegileng: pono:
Sekao. Tshwaya ditshwantsho tsa Pakajaanong
Tekatlhaloganyo ya theetso Lebelela le go ranola diponagalo, sekao. phaposiborutelo mme o dire dipolelo o
Madiri a mašwa
setshwantsho sa phaposiborutelo dirisa tlotlofoko e ntšhwa.
5 le 6 Puo e e sa tlhomamang:
41 Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
Puo e e sa tlhomamang: sekao. tirong ya barutwana ya go kwala
tlotlofoko ya mo phaposing: dipene,
Tlotlofoko mo tirisong
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
diphensele
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa
Dibeke Ura e le 1 (tse di lotagants-
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1
42 weng le tse di ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Go buisetsa go tlhaloganya: Setlhangwa sa tirisano se Dikganetso
sekhutshwane:
Sekao. Reetsa leboko/pina Buisa setlhangwa, sekao. ka ga losika Bontsi
Sekao. Kwala temana ya tlhaloso ka ga
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya Dikhutshwafatso
ba losika
setlhopha
Marui
Itsise dikgato tsa go kwala:
Sekao. Buisanang ka ba losika
Supa/tlhaola le go boeletsa dipopego
7 le 8 • Go dira paakanyetsotiro
tsa puo tse di farologaneng le melawana
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha ya tsona.
• Go boeletsa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
tirong ya barutwana ya go kwala
• Go tseleganya le go kwala
Tlotlofoko mo tirisong
• Go tlhagisa
9 le 10 Ditlhatlhobo tsa bogare jwa ngwaga
DITIRO TSA TLHATLHOBO TSE DI TLHOMAMENG TSA KGWEDITHARO 2
TIRO 6: DITLHATLHOBO TSA BOGARE JWA
TIRO 4: GO REETSA LE GO BUA TIRO 5: GO KWALA LE GO TLHAGISA
NGWAGA
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Tiro ya molomo: Tekatlhaloganyo ya theetso/ Dikwalo: Dipotso tse di khutshwane Tekatlhaloganyo LE/KGOTSA
puo e e ipaakanyeditsweng / Puisetsogodimo e e
Tiriso ya puo LE/KGOTSA
ipaakanyeditsweng
Dikwalo: Dipotso tse dikhutshwane/ tsa togamaano
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
MOPHATO WA 7 KGWEDITHARO 3
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA
GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA URA E LE 1 (TSE DI
DIBEKE
CAPS
URA E LE 1 URA E LE 1 URA E LE 1 LOTAGANTSWENG LE TSE DI
IKEMETSENG)
Go reeletsa kgatlhegelo: Puisotsenelelo ya setlhangwa go se Setlhangwa sa tirisano se seleele: Thulaganyo ya mafoko
tlhaloganya mo maemong a temana.
Sekao. Reetsa medumo e e dikologileng Itsise le go buisana ka diponagalo tsa Pakajaanong
thitokgang, sekao. dipalangwa Sekao. Buisa setlhangwa sa thitokgang go kwala lekwalo la botsalano/tseo ya
Ditumediso tsa lekwalo la botsalano/
e e kgethegileng mme o arabe dipotso dintlha/imeile (lekwalo la maranyana)
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa: tseo ya dintlha / imeile (lekwalo la
tsa tekatlhaloganyo. temana ya kanelo/tlhaloso
maranyana)
Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng Kwala lekwalo la botsalano/ tseo ya
LE
go tobilwe kelelo, kapodiso le segalo, dintlha/imeile (lekwalo la maranyana) Tlotlofoko mo tirisong
sekao. thitokgang ya setlhangwa Sekao sa lekwalo la botsalano kgotsa temana ya kanelo/tlhaloso, sekao. ka:
temana Ke ya kae gompieno
1 le 2
Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go
kwala:
• Go dira paakanyetsotiro
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
Go reeletsa kgatlhegelo: Go buisetsa go tlhaloganya: Setlhangwa sa tirisano se seleele: Marui.
(tswelela)
Sekao. Reetsa setlhangwa/dipotso tse Sekao. Go lebelela setlhangwa sa pono Thulaganyo ya mafoko
di amanang le ditsibosi tsa pono. (ntšwa go se tlhaloganya le go araba dipotso ka Itsise le go buisana ka diponagalo tsa
Pakajaanong
e kae?) thitokgang. go kwala lekwalo la botsalano/tseo ya
dintlha/ imeile (lekwalo la maranyane) Ditumediso tsa lekwalo la botsalano/
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya
temana ya kanelo/tlhaloso tseo ya dintlha / imeile (lekwalo la
setlhopha
Kwala lekwalo la botsalano/ tseo ya maranyana)
Sekao. Tsibogelo ya dipotso tsa molomo dintlha/imeile (lekwalo la maranyana) Tlotlofoko mo tirisong
tse di amanang le ditsiboso tsa pono. temana ya kanelo/tlhaloso, sekao. ka
3 le 4 setlhogo se: Ke ya kae gompieno
Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go
kwala:
• Go dira paakanyetsotiro
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
43 • Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
• Go tlhagisa
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa
Dibeke Ura e le 1 (tse di lotagants-
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1
44 weng le tse di ikemetseng)
Go reeletsa go tlhaloganya: Puisotsenelelo ya ditlhangwa tsa Boitlhamedi: Matlhaodi
pono.
Sekao. Reetsa ditsibosi tsa medumo. Dira dipolelo ka tlotlofoko e ntšhwa Mabotsi
Lebelela setshwantsho ka thitokgang
Le Le Madiri le maina a mašwa
e e tlhophilweng - sekao. motsesetoropo
Reetsa mmuisano ka thitokgang e Kwala temana ya tlhaloso, sekao. ka, Mopeleto
ntšhwa, sekao. Kwa ke dulang teng. setshwantsho se se theetsweng mo
Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
thitokgang.
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya tirong ya barutwana ya go kwala
setlhopha Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go
5 le 6 Tlotlofoko mo tirisong
kwala:
Sekao. Dirisa tlotlofoko ya thitokgang e
ntšhwa, bua ka ga ditsibosi tsa medumo • Go dira paakanyetsotiro
le go ikatisa ka go bua dipolelo.
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
Go reeletsa go tlhaloganya: Go buisetsa go tlhaloganya mo Boitlhamedi: Madiri le maina a mašwa
maemong a temana:
Sekao. Reetsa gore o supe dinaga tse Tshwaya mmepe o kwale le dipolelo o Dinomore
di farologaneng tsa lefatshe/diporofense Sekao. balekane ba buisa ditemana dirisa tlotlofoko e ntšhwa.
Mopeleto
mo Aforikaborwa tsa tlhaloso tse di kwadilweng mo
tshekong e e fetileng (go ijesa monate/ Bongwe/Bontsi
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Puo e e sa tlhomamang:
go itumedisa).
Matlama.
7 le 8 Etsisa thitokgang, sekao. dinaga tse di
Kgotsa
farologaneng tsa lefatshe. /diporofense Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
mo Aforika Borwa. Ditlhangwa tsa Dikwalo tirong ya barutwana ya go kwala
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
Sekao. Go buisetsa go itumedisa/ Tlotlofoko mo tirisong
go ijesa monate, sekao. lebok/
kgangkhutshwe/teramakhutshwe/
patsana (padi e khutshwane)
Go reeletsa kgatlhegelo: Setlhangwa sa Dikwalo Boitlhamedi: Poeletso ya thutapuo yotlhe e e
dirilweng mo kgweditharong e.
Sekao. Go reetsa karolo/kgang yotlhe/ Sekao. Buisa kgang/maboko/dipina/ Sekao. Kwala dintlhatlhaloso tsa kgang
maboko / dikhathunu / teramakhutshwe dikhathunu/teramakhutshwe /patsana ya setshwantsho e e theetsweng Tlotlofoko mo tirisong
9 le 10 /patsana (padi e khutshwane) (padi e khutshwane) le go tsibogela mo thitokgang le puo e e dirilweng/
dipotso tsa tekatlhaloganyo ithutilweng go gatelela thutapuo e e
Puisetsogodimo
ithutilweng mo kgweditharong yotlhe.
Ikatise, sekao. ka kapodiso le thelelo
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa
Dibeke Ura e le 1 (tse di lotagants-
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1
weng le tse di ikemetseng)
CAPS
DITIRO TSA TLHATLHOBO TSE DI TLHOMAMENG TSA KGWEDITHARO 3
TIRO 7: GO BUA /GO REETSA / GO BUISA TIRO 8: GO KWALA TIRO 9: TEKO 2
Tiro ya molomo: Tekatlhaloganyo ya theetso/ Temana/ditemana tsa boitlhamedi (Kanelo/Tlhaloso) / Setlhangwa sa Tirisano Tekatlhaloganyo LE/KGOTSA
puo e e ipaakanyeditsweng / Puisetsogodimo e e (se sekhutshwane kgotsa se seleele)
Tiriso ya puo LE/KGOTSA
ipaakanyeditsweng
Dikwalo: Dipotso tse dikhutshwane
45
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
MOPHATO WA 7 KGWEDITHARO 4
Dipopego tsa puo le melawana
46
Go reetsa le go bua Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa go tlhaloganya: Puisotsenelelo ya ditlhangwa tsa Boitlhamedi: Dikganetso
pono:
Reetsa mmuisano, sekao. ka thitokgang Ikatise ka dipotso le go araba dipotso Matlhaodi le matlhalosi
e ntšhwa -mmele wa me. Lebelela le go buisa ditshwantsho ka ka thitokgang ya setlhangwa se se
Marui
thitokgang e e rileng, sekao. dikarolo tse tlhophilweng
Puo e e sa tlhomamang:
di farologaneng tsa mmele. Mopeleto
Neela ditshwantsho tse di dirisitsweng
Tsibogela dipotso morago ga go lebelela
maina. Bongwe le Bontsi
le go buisa setlhangwa sa pono.
Setlhangwa se seleele sa tirisano: Tlotlofoko mo tirisong
Kwala temana ya tlhaloso, sekao. ka
1 le 2 setlhogo se ‘Mmele wa me’.
Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go
kwala:
• Go dira paakanyetsotiro
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Go reeletsa tshedimosetso e e Go reeletsa go tlhaloganya: Setlhangwa sa Tirisano: Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
kgethegileng tirong ya barutwana ya go kwala
Sekao. Go buisa ditemana tse di Kwala, sekao. motlotlo o o
Sekao. Tekatlhaloganyo ya theetso kwadilweng ke barutwana ipaakanyeditsweng, sekao. ‘Mmele wa Dikganetso
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
ka thitokgang e e tlhophilweng mo ka/me’
Kgotsa Mabotsi
tshekong e e fetileng
Sekao. Setlhangwa se se tlhophilweng Makopanyi
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa:
3 le 4 ka thitokgang.
Matlhaodi le Matlhalosi
Sekao. Puo e e ipaakanyeditsweng e e
kwadilweng mo tshekong e e fetileng le Marui
e re mo go yona e.
Mopeleto
Bongwe/Bontsi
Tlotlofoko mo tirisong
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le go bua Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
CAPS
Go reeletsa tshedimosetso e e Puisotsenelelo ya ditlhangwa tsa Boitlhamedi: Mabotsi
kgethegileng: pono:
Sekao. Barutwana ba ithalela Matlhaodi
Sekao. Barutwana ba reetsa tlotlofoko e Barutwana ba lebelela le go buisa ditshwantsho ba dirisa mebala e e
Mopeleto
ntšhwa ka go dirisa setlhangwa sa pono setlhangwa, sekao. setshwantsho sa farologaneng, mme morago ba neele
mebala e e farologaneng le mmuisano ditshwantsho maina. Bongwe/Bontsi
-itsise thitokgang e ntšhwa, sekao.
ka thitokgang e.
mebala Ikatise ka go kwala dipolelo tsa tlhaloso. Pakajaanong
Puo e e sa tlhomamang: Le Dikganetso
Ikatise go bua dipotso le dikarabo, Sekao. Kwala temana ya tlhaloso go Masupi
5 le 6 sekao. Buka e ke mmala ofe? tlhalosa selo sa mebalamentsi
Marui
Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go
Tlotlofoko mo tirisong
kwala:
Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
• Go dira paakanyetsotiro
tirong ya barutwana ya go kwala
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
Go reeletsa kgatlhegelo: Go buisetsa go tlhaloganya: Paakanyetso ya tlhatlhobo Boeletsa popo ya dipolelo le dipopego
tsa puo le melawana tse di ithutilweng.
Sekao. Reetsa pina / leboko / ditemana Sekao. Setlhangwa se se tlhophilweng Boeletsa dikgato tsa go kwala mefuta
tsa tlhaloso tse di kwadilweng ke sa thitokgang e e nang le dipotso tsa e e farologaneng ya ditlhangwa jaaka Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
barutwana mo tshekong e e fetileng. tekatlhaloganyo tse di tshwanetseng go mmuisano, ditemana tsa tlhaloso/kanelo tirong ya barutwana ya go kwala
7 le 8 arabiwa.
Puo e e sa tlhomamang: Tlotlofoko mo tirisong
Sekao. Poeletso ya dipotso le dipolelo
tse di dirilweng ka molomo mo
Kgweditharong e.
9 le 10 Ditlhatlhobo tsa bofelo jwa ngwaga
47
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le go bua Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
48 Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
DITIRO TSA TLHATLHOBO TSE DI TLHOMAMENG TSA KGWEDITHARO 4
TIRO 10
Ditlhatlhobo tsa bofelo jwa ngwaga
Pampiri 1: *Tiro ya molomo
Pampiri 2: Puo mo Tirisong le Dikwalo, Go kwala
*Tiro ya molomo: Maduo a motlotlo wa ngwaga a a kgobokantsweng a Go bua, Go reetsa, Go buisa. Maduo a bofelo a tshwanetse go akaretse bonnye tiro e le nngwe ya puo e e
ipaakanyeditsweng, e le nngwe ya go reetsa le e le nngwe ya puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng.
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
3.5.2 Mophato 8
MOPHATO 8 KGWEDITHARO 1
Dipopego tsa puo le melawana
CAPS
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa Go tlhaeletsana le ba Go buisetsa Go tlhaloganya: Setlhangwa sa tirisano se Popego ya polelo
bangwe le mmuisano: sekhutshwane:
Tshedimosetso (Sediri - lediri - sedirwa),
Sekao. Reetsa mmuisano magareng ga Ruta diponagalo tsa go tlatsa diforomo
Sekao. Buisa mmuisano mo magareng Dipolelwana tse di tlwaelegileng tsa
batho ba le babedi ba ba buisanang ka
ga batho ba le babedi mme ba Sekao. Tlatsa foromo ka tshedimosetso tlhaeletsano
kitso e e fetileng le e ntšhwa.
arabe dipotso dingwe tsa motheo tsa e e tswang mo tirong ya theetso
Mafoko a dipotso (mabotsi)
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya tekatlhaloganyo.
Ntšhwafatsa thanodi ya gago ka go
setlhopha Bontsha maikutlo .
Dirisa thanodi ya temepedi go lebelela kwala maina le madiri a mašwa
Barutwana ba tlhaola dipotso le mafoko a mašwa. Dirisa pakajaanong
dikarabo mo theetsong mme ba
Tlotlofoko go tswa mo ditlhangweng
ikatise ka tsona ka bobedi kgotsa le
1 le 2 morutabana Maemeditho
Tumelo / kganetso
Dithuanyi
Mopeleto
Matshwao a puiso
Bongwe/Bontsi
Maina le madiri
Tiriso ya thanodi ya gago
49
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
50 Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Setlhangwa sa Dikwalo 1: Setlhangwa sa tirisano se seleele: Popego ya polelo
Reetsa raeme/pina leboko Sekao. Buisa (di)raeme/(ma)leboko Ruta diponagalo tsa mmuisano/ temana (Sediri - lediri - sedirwa),
ya tlhaloso / kanelo
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya Buisetsa raeme/leboko/pina go Dipolelwana tse di tlwaelegileng tsa
setlhopha tlhaloganya le kgatlhegelo Kwala mmuisano / temana ya tlhaloso/ tlhaeletsano
kanelo ka tshedimosetso e e neilweng.
Sekao. Ithute raeme kgotsa pina ka Araba dipotso tsa motheo ka Mabotsi
Sekao. Dintlha ka ga dibui tse pedi.
tlhogo mme lo e tlhagise ka ditlhopha setlhangwa se se fa godimo
Bontsha maikutlo a motheo
kgotsa ka bobedi. (e ka tlhatlhojwa)
Dirisa thanodi ya temepedi go lebelela
Dirisa pakajaanong
Barutwana ba ithuta go kapodisa, mafoko a mašwa. Itsise dikgato tsa go kwala:
segalo le moribo/morethetho. Tlotlofoko go tswa mo ditlhangweng tse
• Go dira paakanyetsotiro
di dirilweng
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
3 le 4 Maemeditho
• Go boeletsa
Tumelo / kganetso
• Go tseleganya le go kwala
Dithuanyi
• Go tlhagisa
Mopeleto
Ntšhwafatsa thanodi ya gago
Matshwao a puiso
Bongwe/Bontsi
Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
tirong ya barutwana ya go kwala/ tlatsa
diforomo
Tiriso ya thanodi ya gago
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
CAPS ikemetseng)
Go reeletsa tshedimosetso le Go buisetsa go tlhaloganya mo Setlhangwa sa tirisano se Kitsiso ya tlotlofoko e nšhwa, sekao.
tlhaeletsano le ba bangwe: maemong a lefoko le polelo: sekhutshwane: maikutlo
Sekao. Barutwana ba reetsa setlhangwa Sekao. Buisa dipolelo tse di amanang le / setlhangwa sa boitlhamedi: Dirisa maemeditho
sa pono kgotsa morutabana a tlhalosa maikutlo
Sekao. Barutwana ba feleletsa Mopeleto le matshwao a puiso
maikutlo a batho ba ba farologaneng.
Dirisa thanodi ya temepedi go lebelela mmuisano ka go tlatsa dikarolo tse di
Tumelo
Barutwana ba a reetsa mme ba leke go mafoko a mašwa. tlogetsweng
bapisa ditlhaloso le ditshwantsho tse di Kganetso
Tota/tsepama mo go diriseng puo le
farologaneng tse di bontshang maikutlo
tlotlofoko e ntšhwa e e ithutilweng jaaka Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
a a farolganang (go utlwa botlhoko, go
go bontsha maikutlo. tirong ya barutwana ya go kwala
5 le 6 itumela, go tshwarega, jalo le jalo)
mmuisano/temana ya tlhaloso/kanelo
Boeletsa diponagalo tsa mmuisano
(e ka tlhatlhojwa)
Ntšhwafatsa thanodi ya gago
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya
setlhopha
Barutwana ba dirisa ditshwantsho
go botsana gore ba ikutlwa jang.
Barutwana ba tsiboga ka go dirisa
tlotlofoko e ntšhwa go ikatisa go
bontsha maikutlo.
51
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
52 Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Puisotsenelelo ya ditlhangwa tsa Setlhangwa sa boitlhamedi: Matshwao a puiso.
Barutwana ba reetsa pina/leboko/raeme pono:
Ruta diponagalo tsa temana ya tlhaloso/ Mopeleto
e e theetsweng mo thitokgang e ntšhwa. Itsise diponagalo tsa setlhangwa sa kanelo
Mabotsi
Tlotlofoko e ntšhwa e a itsisiwe. pono.
Sekao. Barutwana ba kwala temana e
Makopanyi
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya Sekao. Setshwantsho/ khathunu e theetsweng/tswang mo setlhangweng
setlhopha e e felegetswang ke temana e e sa pono Pakajaanong
kwadilweng. .
Barutwana ba buisetsa mafoko a • Dikgato tsa go kwala Tumelo / kganetso
mašwa kwa godimo mme ba ikatise le Araba dipotso tsa tekatlhaloganyo go
• Go dira paakanyetsotiro Tlotlofoko mo tirisong
molekane. tswa mo khathunung/setshwantsho
Go reeletsa tshedimosetso e e • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
(e ka tlhatlhojwa)
7 le 8 kgethegileng: • Go boeletsa
Dirisa thanodi ya temepedi go lebelela
Barutwana ba reetsa temana go bona mafoko a mašwa. • Go tseleganya le go kwala
tshedimosetso e e kgethegileng, sekao.
Ba reetsa mafoko a a bontshang lefelo • Go tlhagisa
le le kgethegileng. Kwala mafoko a mašwa mo dipolelong
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya / bapisa dipolelo le ditsibosi tsa pono/
setlhopha neela ditshwantsho maina /kwala
dintlhatlhaloso/dira malepa a mafoko/
Barutwana ba tsibogela dipotso tsa
tlatsa thanodi ya gago.
maitshetlego le dipotso tsa goreng
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
(poloto) tse di theetsweng mo temaneng (e ka tlhatlhojwa)
ya theetso.
Go reeletsa kgatlhegelo/ Puisotsenelelo gore ba tlhaloganye Setlhangwa sa Tirisano: Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
tshedimosetso e e kgethegileng: mo maemong a temana: tirong ya barutwana ya go kwala le go
Sekao. Tirwana e e kwadiwang e e
feleletsa ditemana le dithutiso.
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
Sekao. Reetsa ditemana tsa boitlhamedi Sekao. Barutwana ba buisa ditemana tswang mo thitokgang ya gompieno
ka bobedi le phaposi yotlhe/barutwana tsa ba bangwe/setlhangwa sa tlaleletso e barutwana ba tlhokang go dirisa Boeletsa thutapuo e e ithutilweng le
botlhe. se se theetsweng/tswang mo thitokgang tlotlofoko le thutapuo tse di dirilweng/ tlotlofoko.
9 le 10 e e tlhophilweng. ithutilweng mo kgweditharong
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa:
Ntšhwafatsa thanodi ya gago
Sekao. Barutwana ba buisetsa ditemana
tsa bona kwa godimo.
(e ka tlhatlhojwa)
Ditiro tsa tlhatlhobo tse di tlhomameng tsa Kgweditharo 1
TIRO 1 TIRO 2 TIRO 3
Tiro ya molomo: Tekatlhaloganyo ya theetso/ Go kwala: Temana/ditemana tsa boitlhamedi (Kanelo/ Teko 1: Tekatlhaloganyo le puo
puo e e ipaakanyeditsweng/Puisetsogodimo e e Tlhaloso) / Setlhangwa sa Tirisano (se sekhutshwane
ipaakanyeditsweng. kgotsa se seleele)
MOPHATO 8 KGWEDITHARO 2
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa
Dibeke Ura e le 1 (tse di lotagants-
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1
CAPS
weng le tse di ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Setlhangwa sa Dikwalo: Setlhangwa sa tirisano se Matshwao a puiso
sekhutshwane:
Sekao. Reetsa kgangkhutshwe e e Puiso ya kgangkhutshwe e e bonolo/ Modirisotaelo
bonolo/ditlhangwa tsa setso/dinaane ditlhangwa tsa setso/dinaane Go kwalela maitlhomo a a kgethegileng.
Makopanyi.
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya Itsise diponagalo tsa motheo tsa Sekao. Tlotla kgang gape ba dirisa
Pakajaanong
setlhopha kgangkhutshwe/ditlhangwa tsa setso/ ditshwantsho go tlhotlheletsa go
dinaane tlhaloganya. Tumelo
Barutwana ba tsibogela dipotso
tsa dikgang tsa ditshwantsho tse • Pele ga puiso Dikgato tsa go kwala Kganetso
di amanang le theetso ka molomo.
• Ka nako ya puiso • Go dira paakanyetsotiro Dithuanyi
1 le 2 Barutwana ba ka ikatisa le ka
puisetsogodimo. • Morago ga puiso • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Mopeleto
Araba dipotso tsa kgangkhutshwe. • Go boeletsa Tlotlofoko mo tirisong
(e ka tlhatlhojwa) • Go tseleganya le go kwala
Puiso e e katolositsweng • Go tlhagisa
(kgangkhutshwe e nngwe e barutwana
(e ka tlhatlhojwa)
ba e buisang ka nosi)
Ntšhwafatsa thanodi ya gago.
Go reeletsa tshedimosetso e e Puisotsenelelo ya setlhangwa sa Setlhangwa sa tirisano se Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
kgethegileng: pono le se se kwadilweng: sekhutshwane: tirong ya go barutwana ya go /tlotla
gape
Reetsa tlotlofoko e ntšhwa le go Barutwana ba buisa setlhangwa sa Barutwana ba simolola go rutwa ka
reeletsa setlhangwa tshedimosetso e e pono, sekao. lenanenako. Ba araba diponagalo tsa ditlhangwa tsa tirisano Matshwao a puiso
kgethegileng. dipotso. tse dikhutshwane.
Modirisotaelo
Sekao. Šedule ya beke / bukatsatsi ya (e ka tlhatlhojwa) Sekao. Barutwana ba ka kwala
Mabotsi
3 le 4 mongwe - thitokgang ya sekolo bukatsatsi/lenane le le nang le ditirwana
tse di rulaganyeditsweng beke e e Mang, jang, leng?
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya
latelang. Ba ka dirisa pakajaanong
setlhopha Pakajaanong
kgotsa pakatlang.
Barutwana ba tsibogela dipotso ka Pakatlang
(e ka tlhatlhojwa)
molomo tse di theetsweng/tswang mo
Tlotlofoko mo tirisong
temaneng e e reediwang mme morago
mo dipotsong tse di amanang le bona.
53
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa
Dibeke Ura e le 1 (tse di lotagants-
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1
54 weng le tse di ikemetseng)
Go reeletsa tshedimosetso e e Go buisetsa go tlhaloganya mo Setlhangwa sa tirisano: Bontsha se o se ratang le se o sa se
kgethegileng: maemong a polelo le temana: rateng se se amanang le thitokgang e
Sekao. Tirwana e e kwalwang e e
ntšhwa.
Tekatlhaloganyo ya theetso Dirisa ditsibosi tsa pono / temana go theetsweng go tswa mo tlitokgang ya
ikatisa ka thitokgang e ntšhwa. jaanong e e tlhokang gore barutwana Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
(e ka tlhatlhojwa) tirong ya barutwana ya go kwala
ba dirise tlotlofoko e ntšhwa le thutapuo
Araba dipotso tse di theetsweng/tswang bukatsatsi/lenane
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa: e e dirilweng/ithutilweng-ka ga ‘Sekolo’
5 le 6 mo temaneng.
le pakatlang. (e lotagantse Thutapuo le Pakajaanong
Puo e e ipaakanyeditsweng
(e ka tlhatlhojwa) Go kwala) / Pakatlang
Barutwana ba bua ka se ba tla se dirang
(e ka tlhatlhojwa)) Dinako tsa setswana
mo bekeng e e latelang.
Ntšhwafatsa thanodi ya gago Mabotsi
Tlotlofoko mo tirisong
Go reeletsa kgatlhegelo/ Go buisetsa go tlhaloganya: Boitlhamedi: Mabotsi
tshedimosetso e e kgethegileng/
Sekao. Buisa mmuisano o o Barutwana ba kwala temana ya tlhaloso Bongwe/Bontsi
tlhaeletsano le ba bangwe.
theetsweng/tswang mo thitokgang e e tswang mo setlhangweng sa pono.
Matshwao a puiso
Sekao. Barutwana ba reetsa pina e e ya jaanong le kgopolo e ntšhwa ya Sekao. setshwantsho /senepe.
itsiseng tlotlofoko e ntšhwa/ tshameka thutapuo. Tlotlofoko mo tirisong
Dikgato tsa go kwala
motshameko ka go reetsa le go sala
Araba dipotso tsa tekatlhaloganyo.
ditaelo morago go akaretsa dipolelwana • Go dira paakanyetsotiro
tsa mafelo. (e ka tlhatlhojwa)
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
7 le 8 Puo e e sa tlhomamang le tiro ya Dirisa thanodi ya temepedi go lebelela
• Go boeletsa
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
setlhopha mafoko a mašwa.
• Go tseleganya le go kwala
Tsibogela dipotso ka molomo tse di
amanang le ditsibosi tsa pono. • Go tlhagisa
Tiro ka bobedi le ya barutwana botlhe. (e ka tlhatlhojwa)
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
Poeletso - go kwala dipolelo tse di
tsenyeletsang tlotlofoko le thutapuo. (e
lotagantse Thutapuo le Go kwala)
9 le 10 Ditlhatlhobo tsa bogare jwa ngwaga
Ditiro tsa tlhatlhobo tse di tlhomameng tsa Kgweditharo 2
TIRO 4 TIRO 5 TIRO 6
Tiro ya molomo: Tekatlhaloganyo ya theetso/Puo e e Ditlhangwa tsa dikwalo: Dipotso tse dikhutshwane Ditlhatlhobo tsa bogare jwa ngwaga:
ipaakanyeditsweng e e tlhomameng/Puisetsogodimo e
Tekatlhaloganyo, puo, ditlhangwa tsa dikwalo le Go kwala
e ipaakanyeditsweng
MOPHATO 8 KGWEDITHARO 3
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
CAPS
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Puisotsenelelo ya setlhangwa go se Setlhangwa sa tirisano se selele: Modirisogo
tlhaloganya mo maemong a temana.
Reetsa mafoko a mašwa le medumo Buisanang ka diponagalo tsa mmuisano Matshwao a puiso
tse di amanang le thitokgang e ntšhwa, Sekao. Buisa setlhangwa se se ka ga
Barutwana ba kwala mmuisano ba dirisa Go bontsha tse o di ratang le tse o sa di
sekao. dijo thitokgang e e kgethegileng le go araba
tlotlofoko e ntšhwa le thutapuo. rateng.
dipotso tsa tekatlhaloganyo.
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya
Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go Mopeleto
setlhopha (e ka tlhatlhojwa)
kwala:
Makwalwatshwano
Ikatise ka mafoko a mašwa le dipolelo Dirisa thanodi ya temepedi
• Go dira paakanyetsotiro
1 le 2 tse di bonolo go tlhalosa ditshwantsho Tlotlofoko mo tirisong
tse di amanang le thitokgang. Tsepama • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
mo kapodisong le segalo.
• Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
(e ka tlhatlhojwa)
Dirisa thanodi ya temepedi
Go reeletsa kgatlhegelo: Go buisa ka tsenelelo go tlhaloganya Setlhangwa sa tirisano se Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
mo maemong a polelo le temana. sekhutshwane: tirong ya barutwana ya go kwala
Sekao. Reetsa mmuisano o o buisiwang
mmuisano
ke balekane. Go buisa ditaelo tse di kgethegileng Itsise le go buisana ka diponagalo tsa
tse di amanang le thitokgang e ntšhwa, go kwala setlhangwa sa tirisano se Sa ntlha, sa bobedi, sa bofelo, morago
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa:
sekao. O ka dira jang seno se se sekhutshwane o kwalela maitlhomo a a ga, j. j
Sekao. Barutwana ba buisetsa rileng/o ka apaya jang dijo tse di rileng. kgethegileng.
Modirisotaelo
mmuisano kwa godimo.
Kwala ditaelo, sekao. Tsa go apaya dijo
Ditaelo tse di rulaganeng
(tirwana e e ka tlhatlhojwa) tse o di ratang thata/go dira seno se o
se ratang Modirisogo
3 le 4 Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go Matshwao a puiso
kwala:
Mopeleto
• Go dira paakanyetsotiro
Makwalwatshwana
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
Tiriso e e siameng ya thuanyi.
• Go boeletsa
Tlotlofoko mo tirisong
55 • Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
(e ka tlhatlhojwa)
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
56 Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Go buisa ditlhangwapono ka Setlhangwa sa tirisano se Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
tsenelelo: sekhutshwane: tirong ya barutwana ya go kwalela
Barutwana ba reetsa ditlhagiso tsa
maitlhomo a a kgethegileng
balekane. Lebelela setlhangwa sa ponokutlo Neela setshwantsho maina, sekao:
se se theetsweng mo thitokgang ya tiragatso ya go apaya. Sa ntlha, sa bobedi, sa bofelo, morago
Sekao. O ka dira jang dijo tse o di
jaanong, sekao. Lenaneo la dikapeo mo ga, j. j
ratang thata. Kwala lenane la ditswaki la go reka.
thelebišeneng
Modirisotaelo
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa: Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go
Araba dipotso morago ga go lebelela.
kwala: Ditaelo tse di rulaganeng
Barutwana ba tlhagisa puo e e
5 le 6
ipaakanyeditsweng • Go dira paakanyetsotiro Modirisogo
Sekao. go naya ditaelo tsa go feleletsa • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Matshwao a puiso
tiro e e kgethegileng.
• Go boeletsa Mopeleto
(e ka tlhatlhojwa
• Go tseleganya le go kwala Makwalwatshwano
• Go tlhagisa Tiriso e e siameng ya thuanyi.
Ntšhwafatsa thanodi ya gago Tlotlofoko mo tirisong
Go reeletsa tshedimosetso/ Go buisetsa go tlhaloganya mo Setlhangwa sa tirisano: Mefuta ya go tlhagisa puo
kgatlhegelo: maemong a temana:
Tlatsa tshedimosetso mo mmuisanong Dikopo tse di bonolo
Reetsa puisano, sekao. Moreki le Sekao. Buisa temana ya tlhaloso ka e e tswang mo theetsong, sekao.
Mabotsi jaaka: Kae, a o na le, di le
morekisi thitokgang ya jaanong le go araba dilwana/dilo tse di rekilweng ke moreki
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
dikae, bokae, jalo le jalo.
dipotso. le ditlhwatlhwa tsa tsona.
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya
Madiri le maina a mašwa
setlhopha (tekatlhaloganyo e ka tlhatlhojwa) Kwala dipolelo/dintlhatlhaloso tsa
setshwantsho se se theetsweng bo Dinomore
7 le 8 Tsibogela ya dipotso tse di amanang le
thitokgang le puo e e ithutilweng/
theetso.
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
Mediriso
dirilweng.
Dikhutshwafatso
Mopeleto
Bongwe/Bontsi
Tlotlofoko mo tirisong
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
CAPS ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Setlhangwa sa Dikwalo Boitlhamedi: Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
tirong ya barutwana ya go kwala
Sekao. Go reetsa karolo/kgang Sekao. Buisa kgang/maboko/dipina/ Sekao. Kwala dintlhatlhaloso tsa kgang
e e feletseng/maboko/dipina/ diteramakhutshwe /patsana le go araba ya setshwantsho e e theetsweng Poeletso ya thutapuo yotlhe e e
teramakhutshwe/patsana dipotso tsa tekatlhaloganyo. mo thitokgang le puo e e dirilweng/ dirilweng mo kgweditharong e.
ithutilweng go gatelela thutapuo e e
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya (e ka tlhatlhojwa) Tlotlofoko mo tirisong.
ithutilweng mo kgweditharong yotlhe.
setlhopha
(e ka tlhatlhojwa)
9 le 10 Sekao. Tsiboga ka molomo/
dira diponelopele ka ga setlhogo/
ditshwantsho
Le
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa:
Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng,
sekao. Kgang/leboko/pina, jalo le jalo.
Ditiro tsa tlhatlhobo tse di tlhomameng tsa Kgweditharo 3
TIRO 7 TIRO 8 TIRO 9
Tiro ya molomo: Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng / Go kwala: Temana/ditemana tsa boitlhamedi (Kanelo/ Teko 2: Tekatlhaloganyo le puo
tekatlhaloganyo ya theetso /puo e e ipaakanyeditsweng Tlhaloso) /Setlhangwa sa tirisano (se sekhutshwane/se
KGOTSA
seleele)
Ditlhangwa tsa Dikwalo: Dipotso tse dikhutshwane
57
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
MOPHATO 8 KGWEDITHARO 4
Dipopego tsa puo le melawana
58
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go buisetsa Go tlhaloganya: Go buisa ditlhangwa ka tsenelelo mo Setlhangwa sa tirisano se Mekgwa ya go bitsa batho go ya ka
maemong a lefoko: sekhutshwane: maemo a bona
Itsise tlotlofoko e ntšhwa ka thitokgang
ka go tsibogela medumo. Lebelela le go buisa mafoko a mašwa Ikatise go kwala mafoko a mašwa Dikopo tse di bonolo
go tswa mo thitokgang. mo thanoding ya gago/dira malepa a
Sekao. Medumo ya dipalangwa tse di Modirisotaelo
mafoko/ tshwaya setshwantsho/kwala
farologaneng. Le
dintlhatlhaloso tsa ditshwantsho. Mabotsi
Puo e e sa ipaakanyediwang Go buisa ditlhangwa ka tsenelelo mo
Makopanyi
maemong a polelo le temana.
Tsibogela dipotso morago ga go
Seelo
reetsa medumo. Sekao. Mefuta e e Buisa mmuisano ka thitokgang e e
farologaneng ya dipalangwa. tlhophilweng, sekao. mongwe yo o Mopeleto
1 le 2 batlang go tswa golo gongwe go ya golo
Bongwe/Bontsi
gongwe a dirisa mofuta mongwe wa
sepalangwa. Dikhutshwafatso
Araba dipotso tsa tekatlhaloganyo ka ga Matlhaodi le matlhalosi
mmuisano.
Pakajaanong
Pakatlang
Dinako le matsatsi a beke.
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Mediriso
Tlotlofoko mo tirisong
Go reeletsa kgatlhegelo: Go buisetsa go tlhaloganya: Setlhangwa sa boitlhamedi: Matshwao a puiso
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
Reetsa leboko/pina/kgang e e Setlhangwa sa Dikwalo Barutwana ba kwala setlhangwa sa Mopeleto
theetsweng mo thitokgang. boitlhamedi se se theetsweng mo
Barutwana ba ka buisa maboko a Pakajaanong le Pakatlang
ditsibosing tsa pono, sekao. pono ya
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya tlaleletso/setlhangwa ka thitokgang e e
toropo. Tumelo le kganetso
setlhopha tlhophilweng.
Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go Matlhaodi le matlhalosi
Barutwana ba ithuta le go opela pina Araba dipotso tsa tekatlhaloganyo go
kwala:
3 le 4 kgotsa go diragatsa leboko. tswa mo setlhangweng. Tlotlofoko mo tirisong
• Go dira paakanyetsotiro
Tsepamisa mogopolo mo kapodisong, Lebelela tlotlofoko e ntšhwa go tswa mo
moribo le puo ya dikarolo tsa mmele. thanoding ya temepedi. • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
CAPS ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Go buisa ditlhangwapono ka Setlhangwa sa boitlhamedi: Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
tsenelelo: tirong ya barutwana ya go kwala
Barutwana ba reetsa ditlhangwa tsa Barutwana ba kwala dintlhatlhaloso tsa
ditlhamo
boitlhamedi tse di buisitsweng ke Barutwana ba ka lebelela ditlhangwa tsa kgang ya ditshwantsho.
balekane. pono le go bapisa dipolelo le ditlhangwa Ikatise ka dintlha tsa thutapuo e o e
Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go ithutilweng
tse tsa pono.
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa: kwala:
Mabotsi
Barutwana ba buisa ditlhangwa tsa • Go dira paakanyetsotiro Matlhaodi
boitlhamedi tse di ipaakanyeditsweng
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Mebala
kgotsa leboko.
5 le 6 • Go boeletsa Dikopo tse di bonolo
Mopeleto
• Go tseleganya le go kwala
Bongwe/Bontsi
• Go tlhagisa
Pakajaanong
Tumelo/Kganetso
Masupi
Marui
Tlotlofoko mo tirisong
Go reeletsa tshedimosetso / Go buisetsa go tlhaloganya: Ditlhangwa tsa boitlhamedi le tsa Poeletso ya dipopego tsa puo le
tlhaeletsano le ba bangwe: tirisano: melawana le tlotlofoko.
Setlhangwa se se tlhophilweng
Poeletso ka go buisana ka ditlhogo tse sa poeletso ya ditogamaano tsa Boeletsa le go gatelela dikgato tsa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
7 le 8 di ithutilweng mo ngwageng. tekatlhaloganyo. go kwala mefuta e e farologaneng ya tirong ya barutwana ya go kwala
ditlhangwa jaaka, mmuisano, ditemana
Puo e e sa tlhomamang: Poeletso ya ditlhangwa tsa dikwalo. Dintlhatlhaloso tsa kgang ya
tsa tlhaloso/kanelo le ditlhangwa tsa
setshwantsho
Barutwana ba tsibogela dipotso tse di tirisano tse dikhutshwane.
tswang/ ithutilweng/dirilweng.
9 le 10 Ditlhatlhobo tsa bofelo jwa ngwaga
Ditiro tsa tlhatlhobo tse di tlhomameng tsa Kgweditharo 4
TIRO 10
Ditlhatlhobo tsa bofelo jwa ngwaga
Pampiri 1:: *Tiro ya molomo
59
Pampiri 2: Puo mo Tirisong, Ditlhangwa tsa Dikwalo le Go kwala
*Tiro ya molomo: Maduo a motlotlo wa ngwaga a a kgobokantsweng a Go bua, Go reetsa, Go buisa. Maduo a bofelo a tshwanetse go akaretse bonnye tiro e le nngwe ya puo e e
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
ipaakanyeditsweng, e le nngwe ya go reetsa le e le nngwe ya puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng.
3.5.3 Mophato 9
MOPHATO 9 KGWEDITHARO 1
60
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa go tlhaeletsana le ba Go buisetsa go tlhaloganya: Setlhangwa sa boitlhamedi / Popego ya polelo (Sediri - lediri -
bangwe le puisano: setlhangwa sa tirisano se seleele: sedirwa),
Tshedimosetso
Bobedi le barutwana botlhe: Temana /mmuisano Dirisa pakajaanong
Sekao. tlhaloso ka ga mongwe/
Itsise morutwana ka wena-o dirisa setshwantsho sa mongwe Sekao. Kwala temana ya tlhaloso/ Tlotlofoko go tswa mo ditlhangweng tse
tshedimosetso e e neilweng: sekao. mmuisano ba di ithutileng
Bosetšhaba Go neela tshedimosetso ka thulaganyo
e e kgodisang.
Leina
1 le 2
Dikgato tsa go kwala
Dingwaga
• Go dira paakanyetsotiro
Mophato
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
Tshimologo
• Go boeletsa
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa:
• Go tseleganya le go kwala
Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng
• Go tlhagisa
Go reeletsa kgatlhegelo: Setlhangwa sa dikwalo 1: Setlhangwa sa boitlhamedi: Itsise madiri a mašwa.
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya Sekao. Buisetsa diraeme/leboko/ dipina Kwala temana ya kanelo Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
setlhopha: go di tlhaloganya le kgatlhegelo. tirong ya barutwana ya go kwala
Itsise dikgato tsa go kwala
Sekao. Ithute raeme/pina ka tlhogo Buisanang ka setlhangwa Tlotlofoko mo tirisong
• Go dira paakanyetsotiro
mme lo e tlhagise ka ditlhopha.
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
3 le 4
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
CAPS ikemetseng)
Go reeletsa tshedimosetso le go Go buisetsa go tlhaloganya mo Setlhangwa sa tirisano se Maina
tlhaloganya: maemong a lefoko le polelo: sekhutshwane:
Madiri
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya Sekao. Simolola thitokgang e ntšhwa: / setlhangwa sa boitlhamedi:
Tlotlofoko mo tirisong
setlhopha
Buisa setlhangwa ka: “Legae la me” Sekao. Tlatsa diforomo go ya ka tirwana
Ruta diponagalo tsa go reeletsa ya theetso.
tshedimosetso
Sekao. Kwala temana ya kanelo ka
Sekao. Tshedimosetso e e tladiwang mo magae a lona.
5 le 6 foromong:
Dikgato tsa go kwala
• Palo ya diphaposi tsa borobalo
• Go dira paakanyetsotiro
• Tshingwana
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Phaposi ya boapeelo
• Go boeletsa
• Phaposi ya go tlhapela
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
Go reeletsa tlhaeletsano le ba Go buisa ditlhangwapono ka Setlhangwa sa tirisano se Matshwao a puiso
bangwe le tshedimosetso tsenelelo: sekhutshwane:
Mabotsi
Go buela maitlhomo a a kgethegileng/ Itsise diponagalo tsa setlhangwa sa Sekao. Ruta diponagalo tsa mmuisano/
Puosebui
puo e e sa tlhomamang. pono puo e e ipaakanyeditsweng
Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
Sekao. Setshwantsho sa legae jaaka se Sekao. Setshwantsho sa legae se nne Kwala mmuisano/puo e e
tirong ya barutwana ya go kwala
dirisitswe mo puisong: le temana/se se kwadilweng go ka ipaakanyeditsweng
buisiwa. Tlotlofoko mo tirisong
7 le 8 Go botsa dipotso ka ga setshwantsho le Dikgato tsa go kwala
go tsibogela dipotso.
• Go dira paakanyetsotiro
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
61
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
62 Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Go reeletsa go tlhaloganya: Boitlhamedi / Tirisano: Madiri, matlhaodi le maina - poeletso e
e lotagantsweng le go buisa le go kwala
/ tshedimosetso e e kgethegileng: Sekao. Buisa temana Sekao. Go kwala polelo/neela
ditshwantsho maina Phetolelo ya dipolelo go fitlhelela
Sekao. Tekatlhaloganyo ya theetso Lebelela le go buisana ka ditlhangwa
thutapuo e e rutilweng.
tse di farologaneng tsa pono, sekao.
Puo e e tlhomameng le go tlhagisa:
setshwantsho/senepe Tlhalosa bokao jwa madiri, matlhaodi le
Sekao. Mmusiano/puisano kgotsa maina di le mo tirisong.
9 le 10
motlotlo o o ipaakanyeditsweng.
Poeletso ya thutapuo e e dirilweng mo
Kgweditharong ya ntlha.
Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
tirong ya barutwana ya go kwala
Tlotlofoko mo tirisong
Ditiro tsa tlhatlhobo tse di tlhomameng tsa Kgweditharo 1
Tiro 1 Tiro 2 Tiro 3
Tiro ya molomo: Tekatlhaloganyo ya theetso / Go kwala: Temana/ditemana tsa boitlhamedi (Kanelo Teko 1: Tekatlhaloganya le puo
puo e e ipaakanyeditsweng /Puisetsogodimo e e / Tlhaloso) / setlhangwa sa tirisano (se sekhutshwane
ipaakanyeditsweng kgotsa se seleele)
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
MOPHATO 9 KGWEDITHARO 2
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le go tlhagisa
Dibeke Ura e le 1 (tse di lotagants-
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1
CAPS
weng le tse di ikemetseng)
Go reeletsa tshedimosetso e e Go buisetsa go tlhaloganya mo Setlhangwa sa tirisano se Matshwao a puiso
kgethegileng: maemong a polelo: sekhutshwane::
Modirisotaelo
Sekao. Reetsa ditaelo/dikaelo tse di Buisa dikao tsa dikaelo kgotsa dikaelo. Dikgato tsa go kwala
Makopanyi
neilweng
• Go dira paakanyetsotiro
Matlama (poeletso)
Go buela maitlhomo a a
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
kgethegileng/Puo e e tlhomameng Tumelo le kganetso
le tlhagiso (Puisetsogodimo e e • Go boeletsa
Tlotlofoko mo tirisong
1 le 2 ipaakanyeditsweng)
• Go tseleganya le go kwala
Sekao. Neela ditaelo kgotsa dikaelo mo
• Go tlhagisa
ditlhopheng/ka bongwe (O ka ya jang go
tswa kwa go A go ya go B) Sekao. Kwala dikaelo kgotsa ditaelo
Kgotsa
Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng
- dikao tsa ditaelo kgotsa dikaelo.
Go reeletsa kgatlhegelo/ Go buisetsa go tlhaloganya mo Setlhangwa sa tirisano se Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
tshedimosetso e e kgethegileng: maemong a lefoko le polelo: sekhutshwane: tirong ya barutwana ya go kwala
Sekao. Go reeletsa dikaelo/ditaelo go di Buisetsa go tlhaola le go buisana ka Sekao. Go kwalela maitlhomo a a Matshwao a puiso
tlhaloganya/ tiriso ya, sekao. modirisotaelo kgethegileng
Modirisotaelo
Sekao. Reeletsa dikaelo le ditaelo/ Dikgato tsa go kwala puo e e
Makopanyi
dipuo tse di ipaakayeditsweng go di ipaakanyeditsweng
tlhaloganya Tumelo le kganetso
Dikgato tsa go kwala
3 le 4 Puo e e tlhomameng le go tlhagisa: Tlotlofoko mo tirisong
• Go dira paakanyetsotiro
Buisanang ka diponagalo tsa motlotlo o
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
o ipaakanyeditsweng
• Go boeletsa
Puo e e ipaakanyeditsweng
• Go tseleganya le go kwala
Sekao. go naya dikaelo/ditaelo (tsa go
dira sengwe) • Go tlhagisa
Puo e e tlhomameng (go ikhumisa)
63
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le go tlhagisa
Dibeke Ura e le 1 (tse di lotagants-
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1
64 weng le tse di ikemetseng)
Go reeletsa tshedimosetso e e Go buisetsa go tlhaloganya mo Setlhangwa sa tirisano: Dipopego le melawana ya polelwana le
kgethegileng: maemong a polelo le temana: polelo
Sekao. Neela pegelo ya maemo a bosa/
Tekatlhaloganyo ya theetso Buisa le go ranola diponagalo tsa, matshwao a pegelo ya maemo a bosa/ Pakajaanong/pakatlang
sekao. dikhathunu/mmepe wa maemo a ditshwantsho maina/matshwao.
Puo e e sa tlhomamang: Madiri a mašwa
tsa bosa/pegelo ya tsa maemo a bosa/
5 le 6
Puo e e sa ipaakanyediwang: sekao. leboko/pina Maele
Maemo a bosa
Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
tirong ya barutwana ya go kwala
Tlotlofoko mo tirisong
Puo e e tlhomameng le tlhagiso: Go buisetsa go tlhaloganya: Setlhangwa sa tirisano: Tlhaola le go gatelela dipopego tse di
farologaneng tsa puo le melawana.
Sekao. Ketsiso /pegelo ya maemo a Balekane ba buisa dipegelo tsa maemo Sekao. Kwala pegelo ya tsa maemo a
bosa a tsa bosa /mmuisano bosa/mmuisano Bongwe/Bontsi
Go reeletsa kgatlhegelo: Dikgato tsa go kwala Dikhutshwafatso
Sekao. Reetsa tsa maemo a bosa/ • Go dira paakanyetsotiro Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
7 le 8
ketsiso tirong ya barutwana ya go kwala
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
Tlotlofoko mo tirisong
• Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
9 le 10 Ditlhatlhobo tsa bogare jwa ngwaga
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
Ditiro tsa ditlhatlhobo tse di tlhomameng tsa Kgweditharo 2
TIRO 4 TIRO 5 TIRO 6
Tiro ya molomo: Tekatlhaloganyo ya theetso/ puo e e Ditlhangwa tsa Dikwalo: Dipotso tse dikhutshwane Ditlhatlhobo tsa bogare jwa ngwaga:
ipaakanyeditsweng e e tlhomameng/Puisetsogodimo e
Tekatlhaloganyo, puo, ditlhangwa tsa dikwalo le Go kwala
e ipaakanyeditsweng
MOPHATO 9 KGWEDITHARO 3
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
CAPS
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Go buisa setlhangwa setlhangwa Setlhangwa sa tirisano se seleele: Thulaganyo ya mafoko
ka tsenelelo gore o tlhaloganye mo
Sekao. Reetsa modumo o o dikologileng Itsise le go buisana ka diponagalo tsa Marui
maemong a temana.
thitokgang, sekao. polasi go kwala lekwalo la botsalano/temana
Matlhaodi le matlhalosi
Sekao. Buisa setlhangwa ka ga ya kanelo/tlhaloso.
Puo e e tlhomameng le tlhagiso:
thitokgang e e kgethegileng le go araba Dipapiso
Kwala lekwalo la botsalano/temana ya
Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng dipotso tsa tekatlhaloganyo.
kanelo/tlhaloso ka, sekao. Ketelo ya me Matshwao a puiso
o tsepamisitse mogopolo mo go buiseng
kwa polasing.
ka thelelo, kapodiso le segalo, sekao. Thuanyi
1 le 2 thitokgang ya setlhangwa Dikgato tsa go kwala
Tumalano ya lediri le sediri /letlhaodi
• Go dira paakanyetsotiro
Pakajaanong/ pakafetileng /pakatlang
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
Ditumediso tsa lekwalo la botsalano
• Go boeletsa
Tlotlofoko mo tirisong
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
Go reeletsa kgatlhegelo: Go buisetsa go tlhaloganya: Setlhangwa sa tirisano se seleele: Thulaganyo ya mafoko
Sekao. Reetsa dipotso tse di amanang Go buisetsa setlhangwa sa dikwalo (tsweletso) Marui
le ditsibosi tsa pono (setshwantsho sa tshedimosetso le go se tlhaloganya
Itsise le go buisana ka Matlhaodi le matlhalosi
polasi)
Kgotsa
diponagalo tsa go kwala lekwalo la Dipapiso
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya
Sekao sa lekwalo la botsalano kgotsa botsalano/temana ya kanelo/tlhaloso.
setlhopha: Matshwao a puiso
temana
Kwala lekwalo la botsalano/temana ya
Sekao. Go tsibogela dipotso tsa molomo Thuanyi
kanelo/tlhaloso.
tse di amanang le ditsibosi tsa pono.
Tumalano ya lediri le sediri /letlhaodi
Sekao. ka ga ‘Ketelo ya me kwa
3 le 4 polasing’. Pakajaanong/ pakafetileng /pakatlang
Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go Tlotlofoko mo tirisong
kwala:
• Go dira paakanyetsotiro
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Go boeletsa
65 • Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
66 Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa go tlhaloganya: Go buisa ditlhangwapono ka Boitlhamedi: Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
tsenelelo tirong ya barutwana ya go kwala
Sekao. Reetsa ditsibosi tsa medumo. Neela setshwantsho sa polasi maina.
Lebelela setshwantsho sa thitokgang e Sekao. karatšhe Dikopo tse di bonolo
Le
e tlhophilweng -sekao karatšhe
Kgotsa Poeletso ya modirisotaelo
Reetsa mmuisano o o ka ga thitokgang
e ntšhwa, sekao. karatšhe kgotsa Setlhangwa sa Tirisano: Mabotsi
lebenkele.
Go tlatsa tshedimosetso e e Madiri le maina a mašwa
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya tlogetsweng e e theetsweng/tswang mo
Mediriso
setlhopha mmuisanong o o reeditsweng.
Mopeleto
Sekao. Dirisa tlotlofoko ya thitokgang e Le
ntšhwa, bua ka ga ditsibosi tsa medumo Tlotlofoko mo tirisong
5 le 6 Kwala temana ya tlhaloso, sekao.
le go ikatisa ka go bua dipolelo.
setshwantsho se se theetsweng mo
thitokgang.
Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go
kwala:
• Go dira paakanyetsotiro
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Go boeletsa
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
• Go tseleganya le go kwala
• Go tlhagisa
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le 1 lotagantsweng le tse di
CAPS ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Go buisetsa go tlhaloganya mo Boitlhamedi: Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
maemong a temana: tirong ya barutwana ya go kwala
Reetsa ketsiso ya barutwana Kwala dipolelo /dintlhatlhaloso tsa
Sekao. Balekane ba buisa ditemana tsa setshwantsho tse di theetsweng/tswang Dikopo tse di bonolo
Puo e e tlhomameng le tlhagiso:
tlhaloso tse di kwadilweng mo tshekong mo thitokgang le puo e e ithutilweng.
Poeletso ya modirisotaelo
Ketsiso ka thitokgang, sekao. Karatšhe e e fetileng (go itumedisa/go ijesa
monate). Mabotsi
kgotsa Madiri le maina a mašwa
7 le 8 Setlhangwa sa Dikwalo Dinomore
Sekao. Go buisetsa leboko/ Mediriso
kgangkhutshwe/
Dikhutshwafatso
teramakhutshwe/
Mopeleto
patsana go itumedisa (go ijesa monate)
Bongwe/Bontsi
Tlotlofoko mo tirisong
Go reeletsa kgatlhegelo: Setlhangwa sa Dikwalo Boitlhamedi: Poeletso ya thutapuo yotlhe e e
dirilweng mo Kgweditharong e.
Sekao. Go reetsa karolo ya/kgang Sekao. Buisa kgang, maboko, dipina, Sekao. Kwala, dintlhatlhaloso tsa
yotlhe/maboko/dipina/ teramakhutshwe/ teramakhutshwe, patsana le go setshwantsho sa kgang tse di
patsana/padi e khutshwane. tsibogela dipotso tsa tekatlhaloganyo. theetsweng mo thitokgang le puo e e
Tlotlofoko mo tirisong
ithutilweng go gatelela thutapuo e e
Puo e e sa tlhomamang le tiro ya
dirilweng mo kgweditharong yotlhe.
setlhopha
9 le 10 Sekao. Tsiboga ka molomo/dira
diponelopele ka setlhogo/setshwantsho.
Le
Puisetsogodimo
Dira ka, sekao. kapodiso le go buisa ka
thelelo.
Ditiro tsa tlhatlhobo tse di tlhomameng tsa Kgweditharo3
TIRO 7 TIRO 8 TIRO 9
Tiro ya molomo: Puisetsogodimo e e Go kwala: Temana/Ditemana tsa boitlhamedi (Kanelo/ Teko 2: Tekatlhaloganyo le Puo KGOTSA
ipaakanyeditsweng/tekatlhaloganyo ya theetso / puo e tlhaloso) / Setlhangwa sa tirisano (se sekhutshwane kgotsa se
67 Ditlhangwa tsa Dikwalo: Dipotso tse dikhutshwane/tsa
e ipaakanyeditsweng seleele)
togamaano
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
MOPHATO 9 KGWEDITHARO 4
Dipopego tsa puo le melawana
68
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa go tlhaloganya: Go buisa ditlhangwapono ka Boitlhamedi Tumelo / kganetso
tsenelelo:
Reetsa puisano, sekao. ka thitokgang e Ikatise ka dipolelo tsa dipotso le Mabotsi
ntšhwa - mongwe o tsenya kopo ya dijo Lebelela le go buisa ditshwantsho/ dikarabo ka thitokgang e e tlhophilweng.
Dikopo tse di bonolo
mo resetšhurenteng/lebenkeleng la dijo. lenanedijo ka thitokgang, sekao. mefuta
Neela ditshwantsho tse di dirisitsweng
e e farologaneng ya dijo. Tse o di ratang/le tse o sa di rateng
Puo e e sa tlhomamang: maina.
Le Makopanyi
Tsibogela dipotso morago ga go lebelela Setlhangwa sa Tirisano:
le go buisa setlhangwa sa pono. Buisa mmuisano/puisano ka thitokgang Mekgwa ya go bitsa batho go ya ka
Kwala mmuisano ka, sekao. se se
e e tlhophilweng, sekao. se se maemo a bona
diragalang mo resetšhurente
diragalang mo resetšhurenteng
Mediriso
Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go
Araba dipotso tsa tekatlhaloganyo tsa
1 le 2 kwala: Ditlhagiso tsa bokanangkang/bokalo
mmuisano.
• Go dira paakanyetsotiro Matlhaodi le matlhalosi
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Marui
• Go boeletsa Masupi
• Go tseleganya le go kwala Mopeleto
• Go tlhagisa Bongwe/Bontsi
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Dikhutshwafatso
Tlotlofoko mo tirisong
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le lotagantsweng le tse di
CAPS ikemetseng)
Go reeletsa tshedimosetso e e Go reeletsa go tlhaloganya: Setlhangwa sa tirisano: Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
kgethegileng: tirong ya barutwana ya go kwala
Sekao. Go buisa mmuisano o o Kwala, sekao. mmuisano wa batho ba
Sekao. Tekatlhaloganyo ya theetso kwadilweng ke barutwana. le bararo ba le mo resetšhurenteng/ Tumelo / kganetso
ka thitokgang e e tlhophilweng mo lebenkeleng la dijo - moabadijo le bareki Mabotsi
Kgotsa
sedikong/tshekong e e fetileng. ba le babedi. Dikopo tsa di bonolo
Sekao. Setlhangwa se se tlhophilweng
Puo e e tlhomameng le tlhagiso: Tse o di ratang/tse o sa di rateng
sa thitokgang
Sekao. puisano/ketsiso jaaka e Makopanyi
kwadilwe mo sedikong/tshekong e, le e Mekgwa ya go bitsa batho go ya ka
e fetileng. maemo a bona.
3 le 4 Mediriso
Ditlhagiso tsa bokanangkang/bokalo
Matlhaodi le matlhalosi
Marui
Masupi
Mopeleto
Bongwe/Bontsi
Dikhutshwafatso
Tlotlofoko mo tirisong
Go reeletsa tshedimosetso e e Puisotsenelelo ya ditlhangwa tsa Boitlhamedi: Mabotsi
kgethegileng: pono: Sekao. Neela ditshwantsho maina Matlhaodi
Sekao. Barutwana ba reetsa tlotlofoko e Barutwana ba lebelela le go buisa Ikatise ka go kwala dipolelo tsa tlhaloso.
Mebala
ntšhwa ka go dirisa setlhangwa sa pono setlhangwa, sekao. setshwantsho Ikatise ka go kwala dipotso le dikarabo,
- Itsise thitokgang e ntšhwa, sekao. sa batho ba ba farologaneng ba ba sekao. O apere eng? Mosese o ke Dikopo tse di bonolo
diaparo. apereng mefuta e e farologaneng ya bokae? Mopeleto
diaparo. Ba ka bapisa setlhangwa le
Puo e e sa tlhomamang: Le
ditshwantsho. Bongwe/Bontsi
Ikatise go bua dipotso le dikarabo, Sekao. Kwala temana ya tlhaloso go
tlhalosa se motho a se apereng kgotsa Pakajaanong
5 le 6 sekao. O apere eng? Mosese o ke
bokae? a se rekang. Tumelo / kganetso
Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go
kwala: Masupi
• Go dira paakanyetsotiro Marui
• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Tlotlofoko mo tirisong
69 • Go boeletsa
• Go tseleganya le go kwala
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
• Go tlhagisa
Dipopego tsa puo le melawana
Go reetsa le Go bua Go buisa le Go lebelela Go kwala le Go tlhagisa Ura e le 1 (tse di
Dibeke
70 Ura e le 1 Ura e le 1 Ura e le lotagantsweng le tse di
ikemetseng)
Go reeletsa kgatlhegelo: Go buisetsa go tlhaloganya: Paakanyetso ya tlhatlhobo. Boeletsa popo ya dipolelo le melawana
ya puo e e ithutilweng.
Sekao. Reetsa pina/ leboko/ ditemana Sekao. Setlhangwa se se tlhophilweng Gatelela dikgato tsa go kwala mefuta
tsa tlhaloso tse di kwadilweng ke sa thitokgang se na le dipotso tsa e e farologaneng ya ditlhangwa jaaka Paakanyo ya thutapuo go tswa mo
barutwana mo sedikong/ tshekong e e tekatlhaloganyo tse di tshwanetseng go mmuisano/ditemana tsa tlhaloso/kanelo. tirong ya barutwana ya go kwala
fetileng. arajwa.
7 le 8 Tlotlofoko mo tirisong
Puo e e sa tlhomamang:
Sekao. Kgatelelo ya dipotso le
dipolelo tse di dirilweng ka molomo mo
kgweditharong e.
9 le 10 Ditlhatlhobo tsa bofelo jwa ngwaga
Ditiro tsa tlhatlhobo tse di tlhomameng tsa Kgweditharo 4
Tiro 10
Ditlhatlhobo tsa bofelo jwa ngwaga
Pampiri 1: Tiro ya molomo
Pampiri 2: *Puo mo tirisong, Ditlhanghwa tsa Dikwalo le Go kwala
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
*Tiro ya molomo: *Maduo a motlotlo wa ngwaga a a kgobokantsweng a Go bua, Go reetsa, Go buisa. Maduo a bofelo a tshwanetse go akaretse bonnye tiro e le nngwe ya puo e e
ipaakanyeditsweng, e le nngwe ya go reetsa le e le nngwe ya puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng.
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
KAROLO 4: Tlhatlhobo mo Puotlaleletsong ya Bobedi
4.1 MATSENO
Tlhatlhobo ke dikgato tse di rulagantsweng tse di tswelelang tsa go supa/bontsha, go kgobokanya le go ranola
tshedimosetso ka ga tiro ya barutwana, go dirisiwa mekgwa e e farologaneng ya tlhatlhobo. E akaretsa dikgato di le
nne: go tlhagisa le go kgobokanya bopaki jwa phitlhelelo; go tlhatlhoba phitlhelelo e; go rekota se se fitlheletsweng
le go dirisa tshedimosetso e go tlhaloganya le go thusa mo kgolong ya barutwana gore dikgato tsa go ithuta le go
ruta di tokafale.
Tlhatlhobo e tshwanetse go nna e e sa tlhomamang (tlhatlhobo e e dirwang ka nako ya go ithuta) le e e tlhomameng
(tlhatlhobo e e dirwang kwa bokhutlong jwa go ithuta). Mo ditlhatlhobong tse di le pedi, pegelo ya gale e tshwanetse
go newa barutwana go oketsa maitemogelo a go ithuta.
Tlhatlhobo ya dikgono tsa puo e tshwanetse go lotaganngwa. Tlhatlhobo ya temana ya tekatlhaloganyo e tshwanetse
go golaganngwa le tiriso ya puo. Tlhatlhobo ya go kwala e tshwanetse go akaretsa ditlhogo ka ga dilo tse di diragalang
mo maemong a nnete a botshelo.
4.2 TLHATLHOBO E E SA TLHOMAMANG KGOTSA YA LETSATSI LE LETSATSI
Tlhatlhobo ya go ithuta e na le maitlhomo a go kokoanya tshedimosetso ya diphitlhelelo tsa barutwana tse di ka
dirisiwang go tokafatsa go ithuta ga bona.
Tlhatlhobo e e sa tlhomamang ke tekolo ya letsatsi le letsatsi ya go tswelela ga morutwana. Se, se dirwa ka go
lebelela barutwana ba dira tiro, dipuisano, ditshupetso tse di diragadiwang, go dirisana go go sa tlhomamang ga mo
phaposiborutelong, jalo jalo. Tlhatlhobo e e sa tlhomamang e ka diragadiwa bonolo jaaka go emisa thuto gore o ele
barutwana tlhoko kgotsa o buisane le bona ka ga gore ba tswelela jang. Tlhatlhobo e e sa tlhomamang e tshwanetse
go dirisiwa go neela barutwana diphitlhelelo le go sedimosa ka thulaganyo ya go ruta, fela ga e tlhoke go rekotiwa. E
se ke ya tsewa jaaka e kete e kgaogane le ditirwana tsa go ithuta tse di diragalang mo phaposiborutelong. Barutwana
kgotsa barutabana ba ka tshwaya ditirwana tse.
Go itlhatlhoba le go tlhatlhobiwa ke molekane go dira gore barutwana ba tseye karolo e e matlhagatlhaga mo
tlhatlhobong. Se, se botlhokwa ka se letlelela barutwana go ithuta go tswa go le go lebelela go dira ga bona. Dipholo
tsa tlhatlhobo ya letsatsi le letsatsi tse di sa tlhomamang ga di rekotiwe ntle le fa morutabana a eletsa go dira jalo.
Dipholo tsa tlhatlhobo ya letsatsi le letsatsi ga di dirisediwe maitlhomo a go falodisa le a go abela setikeiti.
4.3 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG
Ditiro tsotlhe tsa tlhatlhobo tse di bopang lenaneo la ngwaga, le le tlhomameng, la tlhatlhobo, di tsewa e le Tlhatlhobo
e e Tlhomameng. Ditiro tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di tshwaiwa le go rekotiwa ke morutabana ka maitlhomo
a tsweletso le go aba setikeiti. Ditiro tsotlhe tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng di tshwanetse go lekanyediwa ka
maitlhomo a go tlhomamisa boleng le go netefatsa gore maemo a a maleba a tshegeditswe.
Tlhatlhobo e e tlhomameng e tlamela morutabana ka tsela e e rulaganeng ya go atlhola ka moo morutwana a
tswelelang ka teng mo mophatong le mo serutweng se se rileng. Dikao tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di akaretsa
diteko, ditlhatlhobo, ditiro tse di kwalwang, ditlhagiso tsa molomo, dipontsho, ditiragatso, jalo jalo. Le fa dithulaganyo
tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di ka direlwa kwa ntle ga phaposiborutelo, tiro ya bofelo/setlhangwa sa bofelo se
tshwanetse go direlwa mo phaposiborutelong ka fa tlase ga tlhokomelo ya morutabana.
CAPS 71
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Tlhatlhobo e e tlhomameng e bopa karolo ya Lenaneo la Tlhatlhobo le le tlhomameng la ngwaga mo mophatong o
mongwe le o mongwe le mo serutweng.
Mananeo a a latelang a tlamela ditlhokego tsa tlhatlhobo e e tlhomameng ya Puotlaleletso ya bobedi.
Lenane la 1: Mephato 7-9
Mephato ya 7 - 9
TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG
MO GARE GA NGWAGA TLHATLHOBO YA BOFELO JWA NGWAGA
40% 60%
Tlhatlhobo ya mo sekolong (SBA) Dipampiri tsa tlhatlhobo ya Bofelo jwa Ngwaga
40% 35% 25%
Diteko di le 2 Ditlhatlhobo tse di kwadiwang Ditiro tsa tiro ya molomo:
Ditiro di le 6 Puo mo tirisong, Go kwala le Dikwalo Theetso
(Ura e le 1½)
Tlhatlhobo e le 1 (bogare jwa ngwaga) Puo e e ipaakanyeditsweng
Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng
Ditiro tsa molomo tse di dirilweng mo
tsamaong ya ngwaga di aga tlhatlhobo
ya mo sekolong ya bofelo jwa ngwaga.
Mefuta ya ditlhatlhobo e e dirisiwang e tshwanetse go nna maleba mo kgolong (ya dingwaga) le mo kagong ya
morutwana. Popego ya ditiro tse e tshwanetse go tsenya diteng tsa serutwa le go akaretsa ditiro tse di farologaneng
tse di tlhametsweng go fitlhelela maikaelelo a serutwa.
Tlhatlhobo e e tlhomameng e tshwanetse go arabela maemo a a farologaneng a tlhaloganyo le go kgona ga
barutwana jaaka go kaiwa fa tlase:
72 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Lenane la 2
MAEMO A DIPOTSO TIRWANA PHESENTE YA TIRO
Tiriso ya Dipotso tse di botsang ka ga tshedimosetso e e tlhagisitsweng
tshedimosetso ka • ka botlalo mo setlhangweng
tlhamalalo • Neela maina a dilo/batho/mafelo/dikarolo. . .
(Maemo 1) • Supa mabaka/batho/dibakwa. . .
• Kaya dintlha/mabaka/dikakanyo. . .
• Neela lenaneo la /dintlha/maina/mabaka
• Tlhalosa lefelo/motho/semelo. . .
• E ne e le mang ……?
Thulaganyo sešwa • O dirile eng …. . ?
Maemo 1 le 2: 80%
(Maemo 2) • Goreng a ……?
• E diragetse leng …. . ?
• E diragetse kae ……?
Dipotso tse di tlhokang tshekatsheko, tlhaolo kgotsa
• thulaganyo ya tshedimosetso e e tlhagisitsweng ka botlalo mo
• setlhangweng.
• Kwala dintlhakgolo di le pedi/ dikakanyo
• Tlhaola motho/batho
• Tlhalosa se se diragetseng
• Tlhalosa maemo/tikologo/batho
Go itseela tshwetso Dipotso tse di dira ka dikatlholo tse di ka ga meetlo le boleng. Tse di akaretsa Maemo 3: 20%
dikatlholo ka ga bonnete, boikanyego, dintlha le dikakanyo, kamogelesego,
(Maemo 3)
tlhaloganyo le go ntsha mabaka, le ditlhagiso di tshwana le keletso le
kamogelo ya ditshwetso le ditiragalo (ditiro) go ya ka meetlo ya maitsholo.
• A o akanya gore se se tlhagelelang se a ikanyega/ se na le bonnete/ se
a kgonega …?
• A ngangisano ya mokwadi e a amogelesega / e na le tlhaloganyo/ e a
khutlisa …
• Neela lebaka la karabo ya gago
• Tshwaela ka maitsholo a moanelwa
• Tlhopha mafoko a a tlhalosang botho jwa moanelwa sentle
CAPS 73
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
4.4 LENANEO LA TLHATLHOBO
Lenaneo la tlhatlhobo le agetswe go phatlhalatsa ditiro tsa tlhatlhobo mo dirutweng tsotlhe tsa sekolo mo kgweditharong
yotlhe.
4.4.1 Thadiso ya ditlhokego
Mananeo a a latelang a tlamela thadiso ya ditlhokego tsa Lenaneo la Tlhatlhobo la kgweditharo e nngwe le e nngwe
mo Puotlaleletsong ya Bobedi.
Lenane 4.1: Mephato 7 - 9
LENANEO LA TLHATLHOBO
TLHATLHOBO YA BOFELO
MEPHATO TLHATLHOBO YA MO SEKOLONG YA KGWEDITHARO
JWA NGWAGA
Kgweditharo 1: Kgweditharo 2: Kgweditharo 3: Kgweditharo 4:
Teko e e Ditiro di le 2 Teko e e kwalwang e le 1 Tlhatlhobo ya bofelo jwa
7-9 kwalwang e le 1 ngwaga ya mo sekolong e le 1
le le ditiro tse 2
le
Tlhatlhobo ya bogare jwa
Ditiro tse 2 ngwaga e le 1
MEPHATO SEBOPEGO SA DIPAMPIRI TSA DITLHATLHOBO
Pampiri ya 1 Tlhatlhobo ya mo sekolong ya
bofelo jwa ngwaga e le 1 e e
7-9 Puo mo tirisong-
akaretsang dipampiri di le 2.
Tekatlhaloganyo, Puo,
Dikwalo, Go kwala Pampiri ya 1: Tiro ya molomo
Mephato 7-9
Maduo a Kgweditharo (Dikgweditharo 1 - 3):
• Mo kgweditharong e nngwe le e nngwe, tlhakanya maduotota le dipalogotlhe o bo o a fetolela go % go nna maduo a
Kgweditharo
Maduo a a falodisang:
• Tlhakanya maduotota le palogotlhe ya ditiro tsa Sekolo go tloga ka kgweditharo 1 go fitlha go ya 3 o bo o a fetolela go 40%,
• Fetolela maduo a Tiro ya molomo (Pampiri 1) go 25%,
• Fetolela maduo a Pampiri 2 go 35%
74 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Lenane 4.2: Mephato 7-9
LENANEO LA TLHATLHOBO
DITIRO TSA TLHATLHOBO TSE DI TLHOMAMENG MO KGWEDITHARONG 1
TIRO 1 TIRO 2 TIRO 3
Tiro ya motlotlo: Tekatlhaloganyo ya Go kwala: Botlhamedi: Temana/ Teko 1: Tekatlhaloganyo le Puo
theetso/ Puo e e ipaakanyeditsweng / ditemana tsa Kanelo / Tlhaloso
Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng Setlhangwa sa tirisano (se
sekhutshwane kgotsa se seleele)
DITIRO TSA TLHATLHOBO TSE DI TLHOMAMENG MO KGWEDITHARONG YA 2
TIRO 4 TIRO 5 TIRO 6
Tiro ya motlotlo: Tekatlhaloganyo ya Dikwalo:Dipotso tse dikhutshwane Tlhatlhobo ya bogare jwa ngwaga:
theetso/Puo e e ipaakanyeditsweng/
Pampiri ya 1: Thutapuo le tiriso -
Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng
Tekatlhaloganyo, Thutapuo, Dikwalo le
Mokwalo
DITIRO TSA TLHATLHOBO TSE DI TLHOMAMENG MO KGWEDITHARONG YA 3
TIRO 7 TIRO 8 TIRO 9
Tiro ya molomo: Tekatlhaloganyo ya Go kwala: Botlhamedi Temana/ Teko 2: Tekatlhaloganyo le Puo
theetso / Puo e e ipaakanyeditsweng / ditemana tsa kanelo / tlhaloso/ KGOTSA Dikwalo: Dipotso tse
Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng dikhutshwane
Setlhangwa sa tirisano (se
sekhutshwane kgotsa se seleele)
DITIRO TSA TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG MO KGWEDITHARONG YA 4
TIRO 10
Ditlhatlhobo tsa bofelo jwa ngwaga
Pampiri ya 1: *Tiro ya molomo
Pampiri ya 2: Puo mo tirisong-Tekatlhaloganyo, Puo, Dikwalo le Go kwala.
*Tiro ya molomo: *Barutwana ba tshwanetse go dira puo e le nngwe e e ipaakanyeditsweng, e le nngwe ya
theetso, le e le nngwe ya puisetsogodimo ka ngwaga.
Ela-tlhoko: Teko mo lenaneong la tlhatlhobo ga e a tshwanela go rulaganngwa ka diteko tse dinnye tse dintsinyana.
Teko e nngwe le e nngwe e tshwanetse ya akaretsa karolo e tona ya diteng mme e tshwanetse go tsaya metsotso
e e ka nnang 30-60 mme e bontshe mefuta e e farologaneng ya maemo a dipotso jaaka di bodiwa mo pampiring ya
ditlhatlhobo.
CAPS 75
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
4.4.2 Ditlhatlhobo: Mephato 7 - 9
Sebopego sa Pampiri ya 1 ya Ditlhatlhobo
PAMPIRI KAROLO NAKO
A: Tekatlhaloganyo
1. Puo mo tirisong, dikwalo, le Go kwala
(Mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa e ka dirisiwa go akaretsa
ditlhangwa tsa pono le ditshwantsho)
B: Puo
• Dipopego tsa puo le melawana (mafoko le dipolelo) di tshwanetse go tlhatlhojwa mo tirisong Mophato
go dirisiwa ditlhangwa tse di farologaneng.
7-9
C. Dikwalo
Diura di le
E le nngwe fela ya tse di latelang: 1½
Poko / kgangkhutshwe / Patsana / Terama e khutshwane (Dipotso tse dikhutshwane)
D Go kwala
Boitlhamedi Temana/ditemana tsa Kanelo/Tlhaloso
Setlhangwa sa tirisano (se sekhutshwane kgotsa se seleele).
Diteng tse di tshwanetseng go rutiwa
Tlhatlhobo e lebane le diteng jaaka di tlhagelela mo tokomaneng e. Ka ntlha ya tsweletso ya kgolo ya diteng go ralala
mephato, diteng le bokgoni go tswa mo Mephatong 7-9 di tla tlhatlhobiwa mo dipampiring kwa bofelong jwa ngwaga
mongwe le o mongwe.
Tiro ya tlhatlhobo ya molomo: Pampiri 2
Ditiro tsa tlhatlhobo ya molomo tse di dirwang mo gare ga ngwaga di aga tlhatlhobo ya sekolo ya bofelo jwa ngwaga.
Dintlha tsa ditiro tsa tlhatlhobo ya molomo tse di dirwang mo gare ga ngwaga, ke tse di latelang:
Pampiri ya 2 DINTLHA
Tiro ya molomo e tla rulaganngwa, go tlhatlhojwa le go lekanyediwa mo sekolong.
• Go buisa:
Puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng.
Tlhatlhoba: Go tlhaloganya setlhangwa, go fetisa bokao, tiriso ya lentswe, kapodiso e e nepagetseng.
Tiro ya molomo
• Go bua:
Puo e e ipaakanyeditsweng
Tlhatlhoba: Ipaakanyo le thulaganyo ya diteng, segalo, go bua, le dikgono tsa go tlhagisa, didiriswa tsa
kutlopono, puo e e nepagetseng.
• Go reetsa:
Tekatlhaloganyo ya theetso
Tlhatlhoba: Reetsa tekatlhaloganyo le tshedimosetso.
Tiro ya molomo: Maduo a tiro ya molomo a ngwaga a a kgobokannwang go tswa mo go puong, go reetsa le go
buisa. Maduo a bofelo a tshwanetse go akaretsa bonnye tiro e le nngwe ya puo e e ipaakanyeditsweng, e le nngwe
ya theetso le puisetsogodimo e e ipaakanyeditsweng e le nngwe.
Ditirwana tse di dirisediwang tlhatlhobo e e tlhomameng di a rekotiwa mme di dirisediwa go tlhotlhomisa gore a
morutwana o siamela go tswelela kgotsa go fetisetswa kwa mophatong o o latelang.
76 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
Morutabana o tshwanetse go rulaganya Lenaneo la Tlhatlhobo e e tlhomameng le go le neela Setlhopha sa Bolaodi
jwa Sekolo (SBS) pele ga tshimologo ya ngwaga . Le, le tla dirisiwa go thala Thulaganyo ya Tlhatlhobo ya Sekolo la
mophato o mongwe le o mongwe. Thulaganyo ya Tlhatlhobo ya sekolo e tshwanetse go neelwa barutwana le batsadi
mo bekeng ya ntlha ya kgweditharo ya ntlha.
4.5 GO REKOTA LE GO BEGA
Go rekota ke tsamaiso e mo go yona morutabana a kwalang maemo a tiragatso ya morutwana mo tirong e e rileng
ya tlhatlhobo. E bontsha go tswelela ga morutwana mo go fitlheleleng kitso jaaka e tlhagisitswe mo Pegelong ya
Pholisi ya Bosetšhaba ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo. Direkoto tsa tiragatso ya morutwana di tshwanetse go tlamela
ka bopaki jwa go tsweletsa kgolo ya kitso ya gagwe mo mophatong le go siamela go tswelela kgotsa go fetisetswa
kwa mophatong o o latelang. Direkoto tsa tiragatso ya morutwana di tshwanetse go dirisediwa go netefatsa tsweletso
e e dirilweng ke morutabana le barutwana mo dikgatong tsa go ruta le go ithuta.
Go bega ke tsamaiso ya go tlhaeletsa ka moo morutwana a dirang ka teng, go barutwana, batsadi, dikolo, le botlhe
ba ba amegang mo dipholong tseo. Go dira ga morutwana go ka begiwa ka ditsela di le dintsi. Tsona di akaretsa
dikaratapego, dikopano tsa batsadi, malatsi a go etela sekolo, dikhonferense tsa motsadi le morutabana, go letsa
megala, makwalo, makwalodikgang a phaposi kgotsa sekolo, jalo jalo. Barutabana mo mephatong yotlhe ba bega
ka diphesente go lebagana le serutwa. Maemo a a farologaneng a diphitlhelelo le diphesente tse di dumelanang le
tsona di supilwe mo lenaneng le le fa tlase.
Dikhoutu le diphesente tsa go rekota le go bega
DIKHOUTU TSA SEEMO TLHALOSO YA BOKGONI PHESENTE
7 Phitlhelelo ka dinaledi 80 - 100
6 Phitlhelelo ka dinaledi 70 - 79
5 Phitlhelelo e e tletseng 60 - 69
4 Phitlhelelo e e itumedisang 50 - 59
3 Phitlhelelo ka tekano 40 - 49
2 Phitlhelelo potlana 30 - 39
1 Ga a fitlhelela 0 - 29
Barutabana ba tla rekota maduotota go lebagana le tiro ba dirisa letlhare la maduo, le go bega diphesente go
lebagana le serutwa mo karatapegong ya morutwana.
4.6 TEKANYETSO YA TLHATLHOBO
Tekanyetso e kaya tsamaiso e e netefatsang gore ditiro tsa tlhatlhobo di lekanetse, di a amogelesega, e bile di a
ikanyega. Tekanyetso e tshwanetse go diragadiwa kwa maemong a sekolo, kgaolo, porofense le a bosetšhaba.
Ditiragatso tsa tekanyetso e e tletseng e bile e le maleba, di tshwanetse go rulaganngwa gore go netefadiwe boleng
jwa ditlhatlhobo tsa dirutwa tsotlhe.
4.6.1 Tlhatlhobo e e tlhomameng
• Diteko le ditlhatlhobo tsa Mophato 7 le 8 di lekanyediwa mo sekolong. Mogakolodi wa serutwa/moemedi wa
kgaolo/sedika/porofense o o tlhophilweng o tshwanetse go lekanyetsa palo e e rileng ya ditiro tse ka nako ya
gagwe ya fa a etetse sekolo go netefatsa seemo sa ditiro le tekanyetso ya mo sekolong.
CAPS 77
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
• Diteko le ditlhatlhobo tsa Mophato 9 di tshwanetse go lekanyediwa mo maemong a kgaolo le porofense. Kgato
e e tla tsamaisiwa ke lefapha la thuto la porofense.
• Mogakolodi wa serutwa/moemedi wa kgaolo/sedika/porofense yo o tlhophilweng o tshwanetse go lekanyetsa
palo e e rileng ya dipampiri tsa diteko le tsa tlhatlhobo pele di ka kwalwa ke barutwana, go netefatsa maemo
le go kaela barutabana ka go rulaganya ditiro tse.
4.6.2 Ditiro tsa tlhatlhobo ya molomo
• Mophato 7 le 9: Tiro e nngwe le e nngwe ya molomo e e tshwanetseng go dirisiwa jaaka karolo ya Lenaneo la
Tlhatlhobo e tshwanetse go neelwa tlhogo ya serutwa go e lekanyetsa pele barutwana ba e diragatsa.
• Mogakolodi wa serutwa o tshwanetse go lekanyetsa palo e e rileng ya ditiro tsa tlhatlhobo ya molomo ka nako
ya gagwe ya fa a etetse sekolo go netefatsa seemo sa ditiro le tekanyetso ya mo sekolong.
• Mophato 9: Ditiro tsa molomo di tshwanetse go rulaganngwa mo sekolong, di tllhatlhobiwe mo sekolong, di bo
di lekanyediwe ka kwa ntle. Jaanong morutabana a ka tlhatlhoba ditiro tsa molomo.
4.7 KAKARETSO
Tokomana e, e tshwanetse go buisiwa mmogo le:
4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; le
4.7.2 Tokomana ya pholisi ya, National Protocol for Assessment Grades R-12.
78 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
CAPS 79
PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 7 – 9
80 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Setswana SAL.