TSHIVENDA LUAMBO LWA U ENGEDZA
Tshitatamennde tsha
Kharikhulamu ya Lushaka
Tshitatamennde tsha Pholisi ya
Kharikhulamu na u Linga
LWA VHUVHILI
Vhuimo ha Ntha
Gireidi dza 7-9
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS SP SAL TSHIVENDA GR 7-9 WEB.pdf
Tshivenda SAL · Grades 7, 8, 9 · ve. CAPS document, 92 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Tshivenda SAL
- Grade
- Grades 7, 8, 9
- Language
- Ve
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 92
- File size
- 925.8 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 92
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA
KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Gireidi ya 7 – 9
Tshivenḓa
Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili
TSHIPHOKHALI
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and
layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said
documents placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which
have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African
Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four
school phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: CAPSlangcomments@dbe. gov. za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0520-3
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
TSHIPHOKHALI
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
ZWI RE NGOMU
KHETHEKANYO YA 1: ............................................................................................................................3
1.1 Siangane........................................................................................................................................................ 3
1.2 Nyangaredzo. ................................................................................................................................................ 3
1.3 Ndivhonyangaredzi ya Kharikhuḽamu ya Afrika Tshipembe..................................................................... 4
1.4 U avhela tshifhinga....................................................................................................................................... 6
1.4.1 Vhuimo ha Fhasi.................................................................................................................................... 6
1.4.2 Vhuimo ha Vhukati................................................................................................................................. 6
1.4.3 Vhuimo ha Nṱha (Sinia).......................................................................................................................... 7
1.4.4 Gireidi ya 10-12...................................................................................................................................... 7
KHETHEKANYO YA 2 U ḒIVHADZA NYAMBO . ....................................................................................8
2.1 Nyambo kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka .................... 8
2.1.1 Vhuimo ha nyambo................................................................................................................................ 8
2.1.2 Zwikili zwa luambo .............................................................................................................................. 10
2.1.3 Ngona dza u funza luambo ................................................................................................................. 11
2.2 Tshifhinga tsho avhelwaho Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili. ........................................................ 14
2.3 Zwishumiswa zwa Thikhedzo zwa U funza na U Guda............................................................................ 14
KHETHEKANYO YA 3: MAGUDISWA NA PULANE DZA U FUNZA ZWIKILI ZWA LUAMBO. ...........16
3.1 U thetshelesa na U amba. .......................................................................................................................... 16
3.2 U vhala na U ṱalela...................................................................................................................................... 23
3.3 U ṅwala na U ṋekedza: maitele, magudiswa, zwiṱirathedzhi na zwibveledzwa..................................... 28
3.4 Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo – mutevhe wa referentsi................................ 32
3.5. Pulane dza u funza...................................................................................................................................... 36
3.6 Thebuḽu ya phaḓaladzo ya zwibveledzwa................................................................................................. 39
3.6.1 Gireidi ya 7 .......................................................................................................................................... 40
3.6.2 Gireidi ya 8 .......................................................................................................................................... 50
3.6.3 Gireidi ya 9 .......................................................................................................................................... 61
TSHIPHOKHALI 1
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
KHETHEKANYO YA 4: U LINGA KHA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI. .......................73
4.1 Marangaphanḓa . ........................................................................................................................................ 73
4.2 U linga ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kana hu si ha fomaḽa ........................................................................... 73
4.3 U linga ha fomaḽa ....................................................................................................................................... 73
4.4 Mbekanyamushumo ya u linga.................................................................................................................. 76
4.4.1 Nyangaredzo ya ṱhoḓea....................................................................................................................... 76
4.4.2 Milingo: Gireidi ya 7 – 9. ...................................................................................................................... 78
4.5 U rekhoda na u vhiga.................................................................................................................................. 79
4.6 U modareithiwa ha u linga. ........................................................................................................................ 80
4.6.1 U linga ha fomaḽa ................................................................................................................................ 80
4.6.2 Mishumo ya u linga ya oraḽa................................................................................................................ 80
4.7 Nyangaredzo. .............................................................................................................................................. 80
GUḼOsARI. .............................................................................................................................................. 81
2 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
KHETHEKANYO YA 1:
1.1 Siangane
Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 (TKL) NCS)) tshi ṱalutshedza phoḽisi nga
ha kharikhuḽamu na u linga kha miṅwaha ya u dzhena tshikolo. Gireidi ya Ṱ nga Tshivenḓa ndi Gireidi ya u
Ṱanganedza (Gireidi ya Ṱ).
U itela u khwinisa kufunzele kwa kharikhuḽamu iyi, ho shandukiswa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya
Lushaka hune tshanduko dza ḓo thoma u shuma nga ṅwedzi wa Phando 2012. Ho bveledzwa ḽiṅwalwa ḽa
Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka ḽithihi ḽi pfeseseaho hu u itela uri thero
iṅwe na iṅwe i vhe na ḽiṅwalwa ḽayo. Ḽiṅwalo iḽi ḽi khou ya u shuma vhuimoni ha maṅwalwa a kale ane a nga
sa zwitatamennde zwa thero dzoṱhe, Tsumbamaitele a Mbekanyamushumo ya u Guda na Tsumbamalingele a
Thero u bva kha Gireidi ya Ṱ-12.
1.2 Nyangaredzo
(a) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 (Phando 2012) tsho imela mulayo wa
u guda na u funza kha zwikolo zwa Afrika Tshipembe nahone tsho imela zwi tevhelaho:
(i) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka tsha thero iṅwe na iṅwe yo randelwaho;
(ii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Pholisi ya Lushaka malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamushumo na u aluswa ya
Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka Gireidi ya Ṱ-12; na
(iii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Phurothokhoḽo ya Lushaka ya u Linga ya Gireidi Ṱ-12 (Phando 2012).
(b) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 (Phando 2012) tshi ima vhudzuloni ha
zwitatamennde zwa kharikhulamu ya lushaka zwivhili zwine zwa khou shumiswa zwa zwino, zwine zwa vha
(i) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsho Khwinifhadzwaho tsha Gireidi ya Ṱ - 9, Gazethe
ya Muvhuso ya Nomboro 23406 ya 31 Shundunthule 2002, na
(ii) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsho Khwinifhadzwaho tsha Gireidi ya 10 - 12, Gazethe
ya Muvhuso ya Nomboro 25545 ya 6 Tshimedzi 2003 na Nomboro 27594 ya 17 Shundunthule 2005.
(c) Zwitatamennde zwa kharikhuḽamu zwa lushaka sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha pharaṱhukhu ya (a) na
(b) zwo faredza maṅwalwa a phoḽisi a tevhelaho ane a ḓo shandukiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku, vhudzuloni
hazwo ha shumiswa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 (Phando 2012).
Tshandukiso iyi i ḓo thoma u shumiswa nga 2012-2014.
(i) Zwitatamennde zwa Thero/Sia ḽa u Guda, Tsumbamaitele ya Mbekanyamushumo dza u Guda na
Tsumbamaitele a Mbekanyamushumo dza u Linga dza Gireidi ya Ṱ- 9 na Gireidi ya 10 -12;
(ii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Phoḽisi ya Lushaka ya u linga na ndalukano dza zwikolo kha Bennde ya u Pfumbudza
na Pfunzo Nyangaredzi, yo rwelwaho ṱari kha Nḓivhadzo ya Muvhuso ya Nomboro 124 kha Gazete ya
Muvhuso ya Nomboro 29626 ya 12 Luhuhi 2007;
(iii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka (National Senior Certificate): Ndalukano ya Vhukoni ha
vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka (National Qualifications Framework (NQF); ḽe
ḽa anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso ya Nomboro 27819 ya 20 Fulwana 2005;
TSHIPHOKHALI 3
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
(iv) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Khwinifhadzo (Adendamu) ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka:
Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka (National
Qualifications Framework (NQF), malugana na vhagudi vha vhaholefhali, ḽe ḽa anḓadziwa kha
Gazethe ya Muvhuso ya nomboro 29466 ya 11 Nyendavhusiku 2006, yo katelwa ngomu kha ḽiṅwalo ḽa
Phoḽisi ḽa Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa
Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12; na
(v) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Khwinifhadzo (Adendamu) ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka:
Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka (National
Qualifications Framework (NQF), malugana na Phurothokholo ya Lushaka ya u Linga (Gireidi Ṱ - 12),
sa zwe ya dzudzanyiswa zwone kha Nḓivhadzo ya Nomboro 1267 kha Gazete ya Muvhuso ya Nomboro
29467 ya 11 Nyendavhusiku 2006.
(d) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa
Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12, na khethekanyo dzine dza vha kha
Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndima ya 2, 3 na 4 dza heḽi ḽiṅwalo,
zwi vhumba tshipiḓa tsha maga ane a fanela u tevhedzwa na maimo kana zwitandadi zwa Tshitatamennde
tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 (Phando 2012). Ngauralo, u ya nga ha Khethekanyo 6A
ya Mulayo wa Zwikolo zwa Afurika Tshipembe (Mulayo wa Vhu 84 wa 1996), i vhumba tshipiḓa tsha mutheo
une ngawo, Minista wa Pfunzo ya Mutheo a tshea mvelelo na zwitandadi zwa fhasisa, khathihi na maitele na
maga u itela u linga zwine vhagudi vha tea u zwi swikelela kha zwikolo zwa nnyi na nnyi na zwo ḓiimisaho nga
zwoṱhe.
1.3 Ndivhonyangaredzi ya Kharikhuḽamu ya Afrika Tshipembe
(a) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 tshi bvisela khagala zwine zwa dzhiwa
sa nḓivho, vhukoni na zwa ndeme zwine zwa tea u gudiwa. Tshone i ita uri vhagudi vha wane na u shumisa
nḓivho na vhukoni nga nḓila dzine dza ḓisa mbuelo matshiloni avho. Ngauralo, kharikhuḽamu i ṱuṱuwedza
uri vhagudi vha vhe na nḓivho yo goḓombelaho ya vhupo hapo, zwi sa ambi u dzhiela fhasi kana u sathula
kuhumbulele kwa mashangoḓavha.
(b) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 tshi na mishumo heyi:
• u shomedza vhagudi, zwi sa sedzi vhubvo, tshiimo tsha ikonomi na matshilisano, murafho, mbeu,
tshiimo tsha miraḓo na ṱhalukanyo, musi hu tshi ṋetshedzwa nḓivho, vhukoni na ndeme zwa zwine zwa
tea u gudiwa uri vhagudi vha khunyeledze mbidzo yavho, na u vha vhashumeli kha vhupo ha havho sa
vhadzulapo vha shango ḽo vhofholowaho;
• u dzudzanya vhuswikeli kha pfunzo ya nṱha;
• u leludza muratho kha vhagudi u bva kha tshiimiswa tsha vhugudi u ya kha tshiimiswa tsha mushumo; na
• u ṋetshedza vhatholi mbonwasia yo eḓanaho na vhukoni ha mugudi.
(c) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ - 12 tsho ḓitika nga milayo i tevhelaho:
• Tshanduko ya matshilisano kha vhadzulapo: u vhona uri nangoho tshayandinganyelo ye ya vha i hone
siani ḽa pfunzo yo fheliswa, vhudzuloni hayo hu dzudzanywe khonadzeo dzine dza eḓana dza pfunzo u
itela zwitshavha zwoṱhe;
• U guda nga u ḓidzhenisa khazwo na vhusedzi: u ṱuṱuwedza u ḓidzhenisa kha maitele a vhusedzi kha
ngudo, u fhirisa u guda ha u tou ṋetshedzwa zwo fhelaho sa yone ngoho;
4 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
• Nḓivho ya nṱha na vhukoni ha nṱha: maimo o linganywaho a fhasisa (gumoṱuku/minimamu) a nḓivho
na vhukoni zwi teaho u swikelwa kha gireidi iṅwe na iṅwe zwo tiwaho ya dovha ya ṋea maimo a nṱha a
swikeleaho kha thero dzoṱhe;
• U bvela phanḓa: zwi re ngomu na vhuvha kana zwi re mafhungoni kha gireidi iṅwe na iṅwe zwi sumbedza
u bvela phanḓa u bva kha zwithu zwa tswititi u ya kha zwa tserekano;
• Pfanelo dza vhathu, vhuṱanganyi ha vhathu, fhethuvhupo na vhulamukanyi ha matshilisano a vhathu: u
dzhenisa pfunzoni maitele na maga ane a tea u tevhedzelwa malugana na vhulamukanyi ha mupo na
matshilisano na pfanelo dza vhathu sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki
ya Afrika Tshipembe. Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka a tshi
nyefuli kana u dzhiela fhasi zwithu zwa phambano zwi no nga sa vhushayi, u sa eḓana, murafho, mbeu,
luambo, miṅwaha/vhukale, vhuholefhali na zwiṅwe;
• U dzhiela nṱha kana u ṋea ndeme sisiṱeme ya nḓivho yapo: u ṱanganedza lupfumo lwa ḓivhazwakale na
ifa zwa shango ḽino sa zwithu zwa ndeme siani ḽa u fhaṱa mikhwa sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha
Ndayotewa; na
• U fulufhedzea, u tendisea, zwa ndeme na vhukoni: u dzudzanya pfunzo ine vhuvha hayo vhu a
vhambedzea na ha maṅwe mashango ho sedzwa tshileme (ndeme), vhugoḓombeli na zwiṅwe.
(d) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ -12 tsho ḓiimisela u bveledza vhagudi vhane
vha kona u:
• topola kana u ṱalusa na u tandulula thaidzo na u ṋea muhumbulo kana u dzhia tsheo yo dziaho (u
humbula nga nḓila yo vhibvaho);
• shuma zwavhuḓi u woṱhe na musi u na vhaṅwe sa muraḓo wa tshigwada;
• ḓilanga na u laula mishumo yavho nga nḓila i pfadzaho nahone ine ya nyaula;
• kuvhanganya, u saukanya, u dzudzanya na u sengulusa mafhungo;
• davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi hu tshi khou shumiswa zwikili zwa u tou vhona, zwiga na luambo
nga nḓila dzo fhambanaho;
• shumisa saintsi na thekhinoḽodzhi nga nḓila i pfadzaho zwavhuḓi, hu na vhuḓifhinduleli siani ḽa mupo na
mutakalo wa vhaṅwe; na
• sumbedza u pfesesa ḽifhasi sa tshiimiswa tshine ha vha na vhushaka khatsho. Nga maṅwe maipfi, hu
tea u ḓivhiwa uri nyimele ya u tandulula thaidzo a yo ngo ḓiimisa nga yoṱhe.
(e) Vhukateli vhu tea u vha mudzi muhulwane siani ḽa u dzudzanya, u pulana na u gudisa tshikoloni tshiṅwe
na tshiṅwe. Hezwi zwi nga itea musi vhadededzi vhoṱhe vha tshi pfesesa u kona u ḓivha na u tandulula zwi
thivhelaho kana u thithisa u guda, vha dovha hafhu vha kona u pulanela nyimele dzo fhambanaho.
Khii kana ndeme ya u langula u vhukateli ndi u vhona uri zwithithisi zwo topolwa na uri zwo shuṅwa nga
zwiimiswa zwa u ṋea thuso zwo teaho nga ngomu ha zwitshavha zwa tshikoloni, hu tshi dzheniswa na
vhagudisi, thimu dza u ṋea thuso dzo tiwaho kha Tshiṱiriki, thimu dza u thusa dza kha maimo a zwiimiswa.
U shuma na zwikundisi kiḽasini, vhagudisi vha tea u shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho sa zwe zwa
dzheniswa kha Ndededzi ya u Gudisa na u Guda ha Vhukateli (2010) (Guidelines for Inclusive Teaching and
Learning) ya Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo.
TSHIPHOKHALI 5
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
1.4 U avhela tshifhinga
1.4.1 Vhuimo ha Fhasi
(a) Tshifhinga tsha u gudisa tsha thero dza Vhuimo ha Fhasi tsho ima nga nḓila i tevhelaho:
THERO GIREIDI YA GIREIDI YA 1-2 GIREIDI YA 3
(AWARA) (AWARA) (AWARA)
Luambo lwa Hayani 10 7/8 7/8
Luambo lwa u Engedza 2/3 3/4
lwa u Thoma
Mbalo 7 7 7
Zwikili zwa Vhutshilo 6 6 7
• Nḓivho ya Mutheo (1) (1) (2)
• Vhutsila na Mishumo (2) (2) (2)
ya Zwanḓa (2) (2) (2)
• Ngudo ya Nyonyoloso (1) (1) (1)
• Ngudamutakalo na
Matshilisano
TSHIVHALOGUṰE 23 23 25
(b) Tshifhinga tsha u gudisa kha Gireidi ya Ṱ, 1 na 2 ndi awara dza 23. Kha Gireidi ya 3 ndi awara dza 25.
(c) Kha nyambo, awara dza 10 dzo avhelwa Gireidi ya Ṱ -2 na awara dza 11 kha Gireidi ya 3. Awara dza nṱhesa
kana gumofulu ḽa awara dza 8 na gumoṱuku ḽa awara dza 7 dzo avhelwa Luambo lwa Hayani na gumoṱuku
ḽa awara dza 2 na gumofulu ḽa awara dza 3 kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kha Gireidi ya Ṱ -2.
Kha Gireidi ya 3 gumofulu ḽa awara dza 8 na gumoṱuku ḽa awara dza 7 dzo avhelwa Luambo lwa Hayani na
gumoṱuku ḽa awara dza 3 na gumofulu ḽa awara dza 4 kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma.
(d) Kha Zwikili zwa Vhutshilo, Nḓivho ya Mutheo (Beginning Knowledge) yo avhelwa awara 1 kha Gireidi ya Ṱ – 2
na awara dza 2 sa zwe zwa sumbedziswa nga awara kha zwitange (buraketse) kha Gireidi ya 3.
1.4.2 Vhuimo ha Vhukati
(a) Tshifhinga tsha u gudisa kha Vhuimo ha Vhukati (Gireidi ya 4-6) tsho dzudzanywa kha thebuḽu i re afho fhasi
nga nḓila i tevhelaho:
THERO AWARA
Luambo lwa Hayani 6
Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma 5
Mbalo (Mathematics) 6
Saintsi ya Mupo na Thekhinoḽodzhi 3,5
Saintsi dza Matshilisano 3
Zwikili zwa Vhutshilo 4
Vhutsila (Creative Arts) (1,5)
Ngudo ya Nyonyoloso (1)
Ngudamutakalo na Matshilisano (1,5)
TSHIVHALOGUṰE 27,5
6 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
1.4.3 Vhuimo ha Nṱha (Sinia)
(a) Tshifhinga tsha u gudisa kha Vhuimo ha Nṱha (Gireidi ya 7-9)) tsho dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho:
THERO AWARA
Luambo lwa Hayani 5
Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma 4
Mbalo (Mathematics) 4,5
Saintsi dza Mupo 3
Saintsi dza Matshilisano 3
Thekhinoḽodzhi 2
Saintsi dza Ndango ya Ikonomi 2
Ngudo ya Vhutshilo 2
Vhutsila na Mvelele 2
TSHIVHALOGUṰE 27,5
1.4.4 Gireidi ya 10-12
(a) Tshifhinga tsha u gudisa kha Gireidi ya 10-12 tsho dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho:
Thero U avhela tshifhinga nga vhege (awara)
Luambo lwa Hayani 4.5
Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma 4.5
Mbalo 4.5
Ngudo ya Vhutshilo 2
Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha 12 (awara 3x4)
nangwa khadzo u bva kha Tshigwada B –
Anekitsha B, Thebulu B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi,
Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza
mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa
Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka
tsha Gireidi ya Ṱ - 12, zwi tshi bva kha nzudzanyo dza
pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho
nṱha.
Tshifhinga tsho avhelwaho nga vhege tshi nga shumiselwa fhedzi thero dza TKL (NCS) dzi ṱoḓeaho dza tshivhalo
tsha fhasisa sa zwe zwa sumbedziswa afho nṱha. Tshifhinga a tshi tei u shumiselwa thero dza u engedzedza dzo
engedzwaho kha mutevhe wa thero dza tshivhalo tsha fhasisa. Arali mugudi a tshi ṱoḓa u ṋekedza kana u ita thero
dza u engedzedza, tshifhinga tsho engedzwaho tshi tea u avhelwa u itela u ṋekedza idzi thero.
TSHIPHOKHALI 7
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
KHETHEKANYO YA 2: U ḒIVHADZA NYAMBO
2.1 Nyambo kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha
Lushaka
Luambo ndi tshishumiswa tshi shumiswaho kha u humbula na vhudavhidzani. Lu dovha hafhu lwa vha tshishumiswa
tsha mvelele na tsha zwa lunako tshine tsha shumisiwa nga vhathu u itela u pfesesa ḽifhasi ḽine vha khou tshila khaḽo.
U guda u shumisa luambo zwavhuḓi zwi ita uri vhagudi vha kone u humbula na u wana nḓivho, u bvisela khagala
vhuvha havho, vhuḓipfi na mihumbulo, u davhidzana na vhaṅwe na u langa shango ḽavho. Lu dovha lwa ṋea vhagudi
zwivhumbeo zwinzhi na mihumbulo yo pfumaho, nga maanḓa zwine zwa nga shumiswa u ita uri ḽifhasi ḽavho ḽi
vhonale ḽi ḽa khwine kha zwine ḽa vha zwone; ḽavhuḓi u fhirisa zwine ḽa vha zwone; ḽi tshi pfesesea u fhirisa zwine ḽa
vha zwone. Ndi nga luambo hune u fhambana ha mvelele na matshilisano zwa sumbedzwa na u fhaṱwa, ndi luambo
lune lwa nga ita uri zwo fhaṱwaho zwi shandukiswe, zwi hudzwe na u lulamiswa.
2.1.1 Vhuimo ha nyambo
U guda luambo kha Vhuimo ha nṱha hu katelwa nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe, sa, Afrikaans,
English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenḓa, Xitsonga
– na Luambo lwa Zwanḓa na nyambo dzi si dza tshiofisi. Nyambo idzi dzi nga gudwa kha vhuimo a nyambo o
fhambanaho.
Luambo lwa Hayani ndi luambo lwa u thoma u wanwa nga vhagudi, ngeno Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma
ndi luambo lune lwa gudwa hu tshi engedziwa kha luambo lwa hayani lwa mugudi. Luambo lwa u Engedza lwa
Vhuvhili ndi luambo lu bvelaho phanḓa lune mugudi a nga lu guda, u itela uri a kone u vha na vhudavhidzani ho
ṱandavhuwaho na vhukoni ha nyambo nnzhi. Luambo lu nga shumiswa kha tshitshavha kana mvelele nahone lu
khwaṱhisa u pfesesa kha u fhaṱa lushaka na ṱhanganelano ya mvelele. Vhunzhi ha zwikolo zwa Afrika Tshipembe a
zwi gudisi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana dza vhagudi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho, fhedzi vha nga funza nthihi
kana mbili dza nyambo kha vhuimo ha Luambo lwa Hayani. Zwenezwoha, nga madzina uri Luambo lwa Hayani na
uri Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma hu tou ambiwa fhedzi maimo a vhukoni ha u funza luambo, hu si luambo
lwapo (Hayani) kana lwe lwa wanwa (sa kha Nyambo dza u Engedza) lini. Hu tshi itelwa ndivho ya phoḽisi iyi, u
kwamiwa huṅwe na huṅwe ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma na Luambo lwa u Engedza lwa u Vhuvhili zwi
tea u pfeseswa uri hu khou ambiwa vhuimo, hu si luambo lwone luṋe lini.
Vhuimo ha Luambo lwa Hayani vhu ṋekedza vhukoni ha luambo zwine zwa ṋea zwikili zwa mutheo wa u davhidzana
na vhaṅwe vhathu zwine zwa ṱoḓea hune ha tshilwa hone na zwikili zwa u kona u pfesesa zwa pfunzo zwine zwa
ṱoḓea kha u guda kha masia oṱhe a kharikhuḽamu. Hu na khwaṱhisedzo ya u funza zwikili zwa U thetshelesa, U amba,
U vhala na U ṅwala kha vhuimo uvhu ha luambo. Vhuimo uhu vhu ṋekedza vhagudi vhukoni ha zwibveledzwa, u
takalela vhuḓi ha luambo na ha u humbulela vhune ha vha ṋekedza vhukoni ha u vhumbulula, u humbulela na u
khwaṱhisedza kupfesesele kwa ḽifhasi ḽine vha tshila khaḽo. Fhedziha, khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa U
thetshelesa na U amba u bva kha Gireidi ya 7 u ya phanḓa zwi fhasi ha khwaṱhisedzo ya tshikalo tsha zwikili zwa u
vhala na u ṅwala.
Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma (LET) zwi amba luambo lune lu si vhe lwa ḓamuni, fhedzi lune lwa shumiswa
kha nyambedzano kha tshitshavha, zwi amba uri ndi luambo lwa u guda na u funza kha pfunzo. Kharikhuḽamu i
ṋekedza thikhedzo yo khwaṱhaho kha vhagudi vhane vha ḓo shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma sa
luambo lwa u guda na u funza. Mafheloni a Gireidi ya 9 vhagudi avha vha tea u kona u shumisa Luambo lwa Hayani
na Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma zwavhuḓi vhe na vhuḓifulufheli u itela ndivho dzo fhambanaho hu tshi
katelwa na u guda.
8 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Afrika Tshipembe, vhagudi vhanzhi vha thoma u shumisa luambo lwa u engedza, English, sa Luambo lwa u Guda na
u Funza (LGF). Hezwi zwi amba uri vha tea u swikelela kha vhuimo ha nṱha ha vhukoni ha English. Vha dovha vha
tea u kona u vhala zwavhuḓi nga English.
Vhuimo ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma vhu dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou
thoma, zwi a itea uri vha vha vha si na nḓivho ya luambo ulwo. Ngauralo, miṅwaha ya u thoma i fanela u tou fombe
kha u bveledza vhukoni ha vhagudi u itela uri vha kone u pfesesa na u amba luambo ulwo – zwikili zwa mutheo zwa
vhudavhidzani. Kha Gireidi ya 2 na ya 3 vhagudi vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya ḽitheresi (u vhala na u ṅwala u bva)
henefha kha mutheo wa oraḽa. Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa ḽitheresi zwe vha vha vho no zwi guda kha
Luambo lwa Hayani lwavho.
Kha Vhuimo ha Vhukati na ha Nṱha, vhagudi vha bvela phanḓa na u khwaṱhisedza zwikili zwa U thetshelesa, U amba
na U ṅwala. Kha vhuimo uvhu vha guda u shumisa Vhuimo ha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma, English, nahone
vha tea u ḓiwanesa vha fhethu hune lwa ambiwa hone. U ombedzela huhulu hu teaha u iswa kha u shumisa Luambo
lwa u Engedza lwa u Thoma kha ndivho dza u humbula na u elekanya. Izwi zwi thusa vhagudi u bveledza zwikili zwa
akhademi zwa kuhumbulele na kupfesesele (khoginithivi), zwine vha zwi ṱoḓa musi vha tshi guda thero dzi ngaho sa
Saintsi dza Mupo, Mathemathiki, nz, nga English. Vha dovha vha didzhenisa vhukuma kha zwibveledzwa zwa
ḽitheretsha vha dovha hafhu vha thoma u bveledza vhukoni ha u vhona zwa lunako na u humbula kha luambo lwa u
engedza lwavho.
Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha, vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo
lwa u Engedza lwa u Thoma zwi tshi elana na zwoṱhe zwikili zwa u humbula na u elekanya na zwa u vhukwamani
na vhaṅwe zwa maimo a nṱha. Honeho, ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana
u davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma. Ngauralo,
khaedu kha Vhuimo ha Nṱha ndi ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri ṋetshedzo
ya kharikhuḽamu i khou bvela phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa tetsheliswa
zwone kha gireidi dza phanḓa. Maimo aya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa Luambo lwa u
Engedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu na ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na pfunzo dza
nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo. Ngauralo, hu khou themendelwa uri, hune zwa konadzea, vhagudi kha Vhuimo
ha Nṱha vha tea u gudiswa zwiteṅwa zwithihi kha vhuvhili ha nyambo dzine dza ṋekedzwa kha tshikolo henefho kha
mumono wa vhege mbili.
Vhuimo ha Luambo lwa u Engedza lwa u Vhuvhili vhu dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa u tou
thoma, zwi a itea uri vha vha vha si na nḓivho ya luambo ulwo. Ngauralo, miṅwaha ya u thoma i fanela u tou fombe
kha u bveledza vhukoni ha vhagudi u itela uri vha kone u pfesesa na u amba luambo ulwo – zwikili zwa mutheo zwa
vhudavhidzani. Kha Gireidi dza 4-6 vhagudi vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya ḽitheresi (u vhala na u ṅwala u bva)
henefha kha mutheo wa oraḽa. Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa ḽitheresi zwe vha vha vho no zwi guda kha
Luambo lwa Hayani lwavho na Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma.
Kha Gireidi ya 7 – 9 vhugudi vha bvela phanḓa na u khwaṱhisa zwikili zwa u thetshelesa na u amba musi vha tshi
khou bveledza zwikili zwa u vhala na u ṅwala.
Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha, vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo
lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma, vhuhulu ho sedzwa zwikili zwa u humbula na u elekanya ha maimo a nṱha. Fhedzi-
ha, ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho
musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma. Ngauralo, khaedu kha Gireidi dza 4 - 6 ndi
ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri nzudzanyo ya kharikhuḽamu i khou bvela
phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa itiswa zwone u itela uri vhagudi vha kone
TSHIPHOKHALI 9
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
u swikelela thodea dza gireidi dzi tevhelaho. Maimo haya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa
luambo lwa u engedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na
pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo
Ndivhotiwa dza u guda Nyambo dza u Engedza dza Vhuvhili
U guda Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili zwi fanela u thusa vhagudi u:
• wana zwikili zwa luambo zwo teaho zwa luambo zwa u davhidzana nga nḓila kwayo nahone yo fanelaho hu
tshi dzhielwa nzhele vha ṱanganedzaho mafhungo, ndivho na nyimele;
• thetshelesa, u amba, u vhala/u ṱalela na u ṅwala nga luambo ulwo nga vhuḓifhinduleli na u ḓiphina. Zwikili
hezwi na maime zwi fhaṱa muteo wa u guda wa vhutshilo hoṱhe;
• u bvisela khagala, nga u tou amba na u ṅwala, vhuḓipfi hawe u itela uri a pfe o vholowa na u ḓiphina musi a
tshi shumisa luambo;
• shumisa luambo na kuhumbulele kwavho u wana zwinzhi nga ha vhone vhaṋe na mvelele dzo fhambanaho
kha shango ḽine vha tshila khaḽo. Hezwi zwi ḓo vha thusa u amba tshenzhemo yavho na mawanwa avho nga
ha shango nga u tou amba na nga u tou ṅwala
• u shumisa luambo u kona u swikelela na u langa vhudavhidzani kha dziṅwe nyimele. Ḽitheresi ya mafhungo
ndi tshikili tsha ndeme kha uno ‘murafho wa mafhungo na u fhaṱa muteo wa u guda ha vhutshilo hoṱhe.
• u shumisa luambo sa yone nḓila ya u amba mafhungo nga ha ṱhoho dzo ḓoweleaho; u shumana na
zwibveledzwa zwinzhi zwo ḓoweleaho; na u vhala zwibveledzwa u itela u ḓiphina, u wana mafhungo a muteo
na u itela vhudavhidzani.
2.1.2 Zwikili zwa luambo
Kharikhuḽamu ya Luambo lwa Hayani yo vhekanywa u ya nga zwikili zwi tevhelaho:
1 U thetshelesa na U amba
2 U vhala na U ṱalela
3 U ṅwala na U ṋekedza
4 Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
10 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
2.1.3 Ngona dza u funza luambo
Ngona ya u funza luambo kha ano zwibveledzwa a ḓisendeka nga tshibveledzwa, vhudavhidzani, ṱhanganelano na
zwi lumbamaho kha maitele.
Ngona yo ḓisendekaho nga tshibveledzwa na maitele a vhudavhidzani vhuvhili hazwo zwo ḓitika kha u dzulela u
shumisa na u sika zwibveledzwa. Ngona yo ḓisendekaho kha tshibveledzwa i funza vhagudi uri vha vhe vhavhali,
vhaṅwali, vhasedzulusi na vhabveledzi vha zwibveledzwa vha re na vhukoni, vhuḓifulufheli na vhusedzesi. Zwi dzhia
u thetshelesa, u vhala, u ṱalela na u sengulusa zwibveledzwa u itela u pfesesa uri zwithu zwo bveledzwa hani na
uri mvelele dza hone ndi dzifhio. Nga u sedzulusa nga vhuronwane (ha tsatsaladzo), vhagudi vha bveledza vhukoni
ha u ṱalusa zwibveledzwa. Zwibveledzwa zwo dziaho ndi zwiko zwa ndeme zwa magudiswa na nyimele kha u
davhidzana, u guda ho ṱanganywaho na u funza nyambo. Maitele o teiwaho kha zwibveledzwa a dovha a bveledza
zwibveledzwa zwo fhambanaho u itela ndivho na vhathetshelesi. Kuitele ukwu ku mbo ḓi vha khagala nga u pfesesa
uri zwibveledzwa zwi fhaṱwa hani.
Ngona ya vhudavhidzani a amba uri musi hu tshi guda luambo, mugudi u tea u ḓivha nga maanḓa luambo lwo
livhiwaho khalwo na zwikhala zwa u ḓowela na u bveledza ulwo luambo. Vhagudi vha guda u vhala nga u dzulela u
vhala na u ṅwala nga u dzula vha tshi ṅwala.
U funza luanbo zwi itea nga nḓila yo vanganaho, hu na mudededzi a tshi khou sumbedza maitele avhuḓi, vhagudi
vha ita nḓowenḓoweya ya zwikili zwo teaho nga zwigwada nga murahu ha musi vha sa athu zwi shumisa nga vhone
vhane. Tshivhumbeo tsha ngudo iṅwe na iṅwe tshi tea u vha tshine tsha dzhenisa kiḽasi yoṱhe nga murahu ha musi
zwi sa athu u gudwa kha zwigwada na u shumisa zwikili zwiswa nga muthihi-muthihi.
Ngona dza u shumisa maitele i shumiswa musi vhagudi vha tshi bveledza tshibveledzwa tsha u tou ṅwala na tsha
oraḽa. Vhagudi vha dzhenela maimo o fhambanaho a zwa u thetshelesa, u amba na maitele a u ṅwala. Vha tea u
humbula nga ha vhathetshelesi na ndivho musi vhe kati na maitele haya. Izwi zwi ḓo vha thusa uri vha davhidzane na
u amba zwine vha khou elekanya nga nḓila yone, Tsumbo, u funza nga ha u ṅwalwa a zwi sedzi kha tshibveledzwa
fhedzi lini, zwi ḓi sedzavho na ndivho na maitele a u ṅwala. Kha maitele a u ṅwala vhagudi vha gudiswa nḓila ya
u bveledza mihumbulo, u elekanya nga ha ndivho na vhathetshelesi, u ṅwala mvetomveto, u dzudzanya mishumo
yavho na u ṋekedza tshibveledzwa tshine tsha bvisela khagala kuhumbulele kwavho.
Ngona dza u funza ḽitheretsha
U funzwa ha ḽitheretsha hu tea u sedza kha u funza u itela u pfesesa nahone ha katela zwiṱirathedzhi zwa maitele a
u vhala (u rangela u vhala, u vhala na nga murahu ha u vhala. Ndeme khulwane ya u vhala ḽitheretsha kiḽasini a si u
sokou vhala fhedzi lini, ndi u bveledza u dzhiela nzhele ndeme ya kushumisele kwalwo kana kwo teaho kwa luambo
lwo kunakiswaho, lu re khagala, lwa kuambele, nahone zwa ṱalutshedzea nga nḓila i pfalesaho tshoṱhe. Musi vhunzhi
ha ḽitheretsha hu zwithu zwa u mvumvusa, u takadza, kana nzumbululo, vhaṅwali makone vha bveledza nganea,
matambwa na zwirendo ngauri vha na mihumbulo, ngelekanyo na mafhungo, maitele, kuhumbulele na vhutendatenda
zwine vha tama u kovhekana kana u dzumbululela vhane vha ḓo vhala zwibveledzwa avho. U shumisa luambo nga
nḓila ya khumbulelwa ndi ḽiṅwe ḽa u dzumbulula, u khwaṱhisa na u ṋea mavhala a zwi bvaho mihumbuloni yavho.
U funza ḽitheretsha a zwo ngo leluwa na khathihi, fhedzi zwi a konḓa arali hu si na u ṱalusa nga muthu ene muṋe, u
elekanya na u fhulufhedzea na mahumbulwa u bva kha vhone vhaṋe vhagudi. Arali vha sa guda u pfesesa ḽitheretsha
nga vhone vhaṋe, a vha nga ḓo vha vho guda zwinzhi. Vhadededzi vha tea u sa ṋea ṱhalutshedzo na mihumbulo
yavho ya ḽitheretsha, fhedzi kha vha tendele u dzhenelela ha vhagudi u ya nga hune zwa konadzea ngaho. U bvisela
khagala kupfesesele kwawe a zwi na ndavha uri ndi zwone kana a si zwone. I tou vha nḓila ya u sumbedza zwine
zwa vha zwa ndeme kha muvhali.
TSHIPHOKHALI 11
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Maga a vhuḓi a u funza ḽitheretsha nga nḓila yone a nga katela zwiṅwe kana zwoṱhe zwa zwi tevhelaho:
• U lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhalesa tshibveledzwa kiḽasini hu si na u awelwa ha itwa muṅwe mushumo.
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha vhe na muhumbulo wo ṱambaho nga ha zwine zwa khou itea kha muteo
wa fhasisa wa tshibveledzwa. Kha vha vhale vhunzhi ha zwibveledzwa kiḽasini, vha dovhe vha vhone uri
zwirendo zwi vhaliwe kiḽasini na zwone.
• U ṱalutshedzelwa ha tshibveledzwa tsha ḽitheretsha ndi nyito ya vhuimo ha yunivesithi. Vhagudi kha
vhuimo uvhu a vha tei u guda maimo a nṱha a u ṱalutshedzela. Honeha, ndivho ya u funza zwiibveledzwa
zwa ḽithertsha ndi u sumbedza vhagudi uri Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili lu nga shumiswa nga
vhuronwane, vhuṱali, u vha na iṱo ḽa muhumbulo na vhukoni ha mvelo. Izwi zwi amba uri hu tea u vha na
vhusedzesi ha uri tshibveledzwa tsho sikwa, shumiswa na u dzudzanyululwa hani u itela u bvisela khagala
na u ombedzela zwine zwa khou ambiwa. Mushumo u no nga uyo u nga katela u sedzwa ha u vha hone
kana u sa vha hone ha zwifanyiso zwa muhumbulo; ndi lushaka lufhio lwa zwifanyiso zwa muhumbulo zwo
nangwaho nga muṅwali na uri ndi nga mini; zwivhumbeo zwa mafhungo na kuṅwalelwe kwa pharagirafu
kana kuṅwalewle kwa zwirendo, kunangelwe kwa maipfi; zwiitisi zwi bvelaho phanḓa kha tshibveledzwa,
kushumisele kwa zwiga, mubvumo na mivhala zwo teaho. Vhunzhi ha mishumo iyi vhu tea u funzwa ho
ḓisendeka nga tshibveledzwa.
• Tshibveledzwa tsha vhusiki tshi tea u ṱumana vhukuma na ngudo ya tshibveledzwa tsha ḽitheretsha iṅwe
na iṅwe. Nyito dza u ṅwala dzine dza ṱoḓa u pfeseswa vhukuma ha tshibveledzwa tsho vhalwaho dzi
nga sumbedza u thusa vhukuma kha u swikelela vhuimo ha vhusiki ha u takalela kha sia ḽa vhagudi.
Nyambedzano dza kilḽasini dzi nga vha dzi vhuedzaho arali dzi tshi nga dzhenisa mugudi muṅwe na muṅwe.
Fhedzi nyambedzano dza kilasi dzine dza livha kha nyito dza mushumo wa u ṅwala dzi shuma sa ndivho dzi
re khagala na u vhuedza vhoṱhe.
• Tsha u fhedzisa, ndi zwa ndeme u sumbedza uri ḽitheretsha a si mafhungo a uri phindulo dzone ndi dzifhio
lini: muhumbulo wa uri, tsumbo, tshirendo tshi nga kona u amba zwiṅwe na zwiiṅwe arali muthu a tshi nga
kona u zwi sumbedza, zwi nga vho amba uri ḽitheretsha ndi mazwifhi nahone zwi ita uri muthu a vhe na
kuelekanyele ku si na ndavha na uri ḽitheretsha i shuma hani. Tshibveledzwa tshoṱhe tsho fhelela tshi na
zwine tsha amba, hu si zwipiḓapiḓa zwatsho lini. U vhala tshibveledzwa nga nḓila yavhuḓi zwi ita uri zwo
ṅwalwaho zwi kone u ṱalusea, u sikea na u dzhiea nga muthu nga u shumisa maitele one a u sedzulusa.
Dziṅwe dza ngona dza ḽitheretsha dzine dza nga shumiswa musi hu tshi funzwa u pfesesa zwiteṅwa zwa ndeme zwa
ḽitheretsha ndi ngona ya thevhekano, ya muṅwali, ya thero na ya lushaka lwa ḽitheretsha. Ngona idzi dzi nga
ṱanganyiswa.
Kha ngona ya maitele ndi hune vhagudi vha nga ita ṱhoḓisiso vha ṱanganyisa tshikhala kana tshifhinga tsha
ḽitheretsha na zwiwo zwo iteaho kale kana zwa ḓivhazwakale zwo iteaho nga tshenetsho tshifhinga.
Kha ngona ya muṅwali vhagudi vha nga shela mulenzhe kha u guda nga ha muṅwali, nga maanḓa ho sedzeswa
kha vhurendi, vha ṱumanya vhurendi hawe na tshifhinga tsha ḓivhazwakale tshenetsho.
Kha ngona ya thero vhagudi vha nga lavhelesa thero dzine dza nga sa vhulamukanyi, u bvelela, lufuno, vhugevhenga,
nz. Kha vhunzhi ha zwirendo kana tshaka dzo fhambanaho dza ḽitheretsha vha dovha vha zwi ṱumanya na nyimele
ya kutshilele kwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Vha nga kona u dzhia tsheo nga ha nyito dza vhaanewa na u amba nga ha
thero.
12 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Kha ngona ya lushaka (lwa ḽitheretsha) vhagudi vha nga khethekanya, u fanyisa na u fhambanyisa tshaka dzo
fhambanaho dza ḽitheretsha, tsumbo, phambano vhukati ha puloto kha nganea/nganeapfufhi/ḓirama/fuḽukuḽoo.
Ngona dza u funza kushumisele kwa luambo
U funza Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi tea u sedzesa kha nḓila ine luambo lwa shumiswa
ngayo na zwine zwa nga itwa nga luambo, tsumbo, zwine zwithu zwa amba zwone, u shumana na thaidzo na
zwitakalelwa, u ṱuṱuwedza khonani na vhashumisani, khathihi na u sima matshilisano o pfumaho. U funza Zwivhumbeo
na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo zwi tea u vha nḓila ya u ita uri zwithu zwi itee nga ngona.
U funzwa ha zwivhumbeo zwa luambo/girama hu tea u vha ho sendekwaho kha tshibveledzwa, vhudavhidzani na
ṱhanganelano/mvanganyo.
Milayo i tevhelaho i tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi funzwa zwivhumbeo zwa luambo:
• Girama i tea u funzwa u itela u vhumba zwibveledzwa musi zwi kha nyimele yazwo – nga iṅwe nḓila i
kwamana na luambo lwa vhukumakuma.
• Kushumisele kwa girama a ku tei u sedzana fhedzi na kusengulusele kwa mafhungo magede - i tea u
ṱalutshedza nḓila ine mafhungo ayo a dzudzanywa ngayo u fhaṱa tshibveledzwa nga u angaredza u fana na
zwiṱori, maanea, marifhi, mivhigo, nz, zwine vhagudi vha guda u vhala na u ṅwala musi vhe tshikoloni.
• U shumisa zwithu zwi tendiseaho, zwi no nga sa mu fhindulano, inthaviyu – zwi tea u ṱuṱuwedzwa.
• Kha hu ṱumanywe zwivhumbeo zwa luambo na kushumisele kwa luambo nga nḓila dzo fhambanaho kha
nyimele dza matshilisano dzo fhambanaho, Tsumbo, ubvisela vhupfiwa kana mihumbulo khagala, u ḓivhadza
vhathu, u amba kana u vhiga nga ha zwithu, nyito, zwiwo kana vhathu kha mupo, zwa tshifhinga tsha zwino
kana tshifhinga tshi ḓaho; u ita khumbelo; u ṋekedza makumedzwa; u ṋea zwiḽiwa kana zwinwiwa na u tenda
kana u landula zwavhuḓi; u ṋea na u fhindula ndaela; u fanyisa na u fhambanyisa zwithu.
• Kha hu shumiswe nyito dza kiḽasini dzine dza elana na tshivhumbeo tsha luambo lune lwa khou shumiswa,
tsumbo, tshifhinga tsho fhelaho na maanea a u anetshela na u ṅwala muvhigo.
• Kha hu sedzeswe mishumo ya ndeme. U kuvhanganya nḓivho ya milayo ya girama a zwi tou amba uri
zwi nga sia zwi khou konisa vhagudi u shumisa luambo nga nḓila ine ya pfadza. Vhagudi vha tea u kona
u shumisa milayo ya girama kha kuvhumbele kwa mafhungo avho uri a vhe na mudzio wo khwaṱhaho
vhukuma uri zwine vha amba kana u ṅwala zwi ambe.
• Hu sedzwa kha mishumo i ambaho.U ḓivha milayo ya girama ya luambo a zwi tou amba u konisa mugudi
u shumisa luambo nga nḓila i ṱumekanaho na i pfalaho. Zwine zwa ri takadza zwi kwama tshivhumbeo na
mushumo u fhirisa vhuimo ha fhungo, zwi amba nḓila ine vhathu vha shumisa ngayoluambo lwa u tou amba
na lwa u tou ṅwalwa (tshibveledzwa) nga nḓila i pfalaho.
• Zwithu zwi ngaho mubulo wa maipfi na inthonesheni zwi so ngo netshelwe ndaṱiso nga nnḓa ha musi zwi tshi
itisa uri mulaedza u si ye vhathuni.
TSHIPHOKHALI 13
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
2.2 Tshifhinga tsho avhelwaho Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili
Zwifhinga zwi tevhelaho zwo avhelwaho kha sekele ya vhege mbili ya u funza zwikili zwo fhambanaho zwa luambo.
U avhelwa ha U avhelwa ha
Zwikili tshifhinga nga vhege Tshifhinga nga Sekele %
(awara) ya Vhege Mbili (Awara)
U thetshelesa na U amba
1 25
(Oraḽa)
U vhala na U ṱalela:
Tholokanyonḓivho na 1 25
Ḽitheretsha
U ṅwala na U ṋekedza 2 1 25
Zwivhumbeo na Milayo
zwa kushumisele kwa
1 25
Luambo (zwo dovha zwa
vanganywa kha zwikili 4)
Tshifhinga tsha u funza tsha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ndi awara 2 nga vhege. Magudiswa oṱhe a luambo
a funzwa kha sekele ya vhege mbili (awara 4). Vhadededzi a vha tei u tou longondo nazwo vha sa shandikisi
zwi re kha sekele iyi, fhedzi vha tea u vhona uri zwikili zwa luambo zwo gudwa zwoṱhe nga vhuḓalo, nga
maanḓa zwa u vhala na u ṅwala. Tshifhinga tsho avhelwaho zwikili zwo fhambanaho kha Gireidi dza 7 - 9 ndi vhege
dza 36. Vhege nṋa ndi dza u ṅwala milingo – vhege mbili dza mulingo wa Fulwi na dziṅwe mbili dza mulingo wa
Nyendavhusiku.
2.3 Zwishumiswa zwa Thikhedzo zwa U funza na U Guda
Vhagudi vha tea u vha na zwi tevhelaho kha u guda Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili kha Gireidi dza 7 – 9:
GIREIDI YA DZA 7 – 9
Bugupfarwa dza luambo dzo randelwaho
Dikishinari √
Tshithihi tsha tshaka dza ḽitheretsha dzo randelwaho/themendelwaho dzi tevhelaho:
Nganea √
Nganeapfufhi √
Foḽukuḽoo √
Ḓirama pfufhi √
Vhurendi √
Zwishumiswa zwa midia
Gurannḓa √
Magazini √
Nyambedzano dza radio/ḓirama √
Mbekanyamushumo dza theḽevisini/ ḓirama/ √
dokhumenthari
* Vhagudi vha tea u dzheniswa kha u ḓivha tshaka tharu dza ḽitheretsha mafheloni a Vhuimo uvhu, tsumbo,
lushaka luthihi lwa ḽitheretsha nga gireidi nga gireidi.
Vhadededzi vha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili vha tea u vha na:
14 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
a) Ḽiṅwalo ḽa Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga
b) Phoḽisi ya Luambo Pfunzoni
c) Bugupfarwa dza luambo dzi shumiswaho nga vhagudi na dziṅwe bugupfarwa sa zwiko zwa u engedza kha
idzo dzo randelwaho
d) Dikishiṋari/ṱhalusamaipfi (luambo nthihi, nyambo mbili, nyambo nnzhi, thesorasi)
e) Bugu dzo randelwaho dza tshaka dza ḽitheretsha dzo fanelaho
f) Zwishumiswa zwo fhambanaho zwa midia: gurannḓa, magazini, burotsha, fuḽaya, nz.
g) U kona u swikelela kha thusedzi dza u tou vhona/thetshelesa dzine dza nga shumiswa kiḽasini
h) Zwiṅwe zwiko zwa midia (zwo fhambanaho zwa gurannḓa, magazini na burotsha)
Zwishumiswa zwa kiḽasini
a) Vhunzhi ha zwibveledzwa zwi dzhenisaho vhuimo ho fhambanaho ha u vhala, tsumbo: u nangwa ha bugu dza
u vhala dzi re na khophi dzo linganaho dza zwibveledzwa kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe kiḽasini.
b) Vhunzhi ha zwishumiswa zwa midia: gurannḓa, magazini, burotsha, fuḽaya, khungedzelo, phosiṱara, nḓivhadzo,
nz.
c) Thusedzi dza u thetsheleswa na dza u vhonwa
TSHIPHOKHALI 15
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
KHETHEKANYO YA 3 MAGUDISWA NA PULANE DZA U FUNZA
ZWIKILI ZWA LUAMBO
Khethekanyo iyi khethekanywa ya vha zwipiḓa ZWIVHILI: nyangaredzo ya zwikili, magudiwa na zwiṱirathedzhi na
Pulane ya u Funza.
3.1 U thetshelesa na U amba
U thetshelesa na u amba ndi zwikili zwo fhambanaho, fhedzi zwi shuma zwoṱhe khathihi. Vhuvhili hazwo zwi
ṋekedzwa nga nḓila i si ya fomaḽa kiḽasini vhunga vhagudi vha tshi ṱanganedza mafhungo na u ita nyambedzano
ngazwo. Zwoṱhe zwi ṋekedzwa nga nḓila i si ya fomaḽa ngomu kiḽasini musi vhagudi vha tshi ṱanganedza na u amba
nga ha mafhungo. U thetshelesa na u amba zwa fomaḽa zwa zwivhumbeo zwo khetheaho, tsumbo, nyedziselo kana
mu fhindulano, hu ṱoḓa ndaela yo livhaho.U thetshelesa na u amba zwa fomaḽa na zwi si zwa fomaḽa zwi funzwa zwo
vangana na u vhala, u ṅwala na kushumisele kwa luambo; hone ngeno u amba hu tshi nga tshibveledzwa tsha u
ṅwala tshivhumbeo tsha oraḽa (Tsumbo, u vhalela nṱha).
U THETSHELESA
Maitele a u thetshelesa
U thetshelesa ndaela tshifhinga tshinzhi zwi ḓo katela u shuma na zwiteṅwa zwa maitele a u thetshelesa. Ndi nyito
ya masia mararu i sumbedzaho zwiṱirathedzhi zwa u thetshelesa u itela u wana na u u pfesesa tshipitshi na zwiṅwe
zwivhumbeo zwa u pfiwa. A si maga oṱhe a maitele ane a ḓo tevhelwa tshifhinga tshoṱhe. Tsumbo, musi vhagudi vha
tshi khou thetshelesa kha ṱhalutshedzo yo rekhodiwaho vha nga tea u ita nyito ya u vhala sa nyito ya u rangela u
thetshelesa ine ya vha tsivhudza kha ṱhoḓea ya u thetshelesa nahone zwa vha thusa u zwi ṱumanya na tshenzhemo
dzavho. Nyito dza u thetshelesa dzi ḓo vha thusa uri vha kone u humbula zwidodombedzwa. Nyito ya nga murahu
ha u thetshelesa i nga dzhenisa vhagudi kha u fhindula kha zwe vha zwi pfa nga u fhindula mbudziso dzi sa konḓi.
Nḓowenḓowe dza tholokanyonḓivho ya u thetshelesa na u linga zwi ri ṋea tshikhala tsha u gudisa u thetshelesa.
Maitele a u thetshelesa
1. U rangela u thetshelesa hu ḓivhadza vhagudi nga ha nyimele ya u thetshelesa. Hu vusuludza nḓivho yavho
ya kale nga ha ṱhoho na u vha dzudzanyela u thetshelesa.
• U ṱuṱula/karusa nḓivho ya siangane hu sa athu thetshelesiwa
• U humbulela zwine tshibveledzwa tsha amba nga ha zwiwo zwi tshi bva kha ṱhoho
• U shuma nga maipfi a ndeme kha ḓivhaipfi i so ngo ḓowelwaho nga vhagudi
• U setha mbudziso dza u rangela u thetshelesa u itela u sedzulusa tshenzhemo ya vhagudi
• Vhagudi vha tea u ḓidzudzanya nga u vha na tshomedzo dzi ngaho sa penisela na mabammbiri a u ṅwalela.
16 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
2. Nga tshifhinga tsha u thetshelesa vhagudi vha isa muhumbulo vha tshi itela ndivho dzo fhambanaho:
(Kha hu dzhielwe nzhele uri ndi maitele a vhuḓi musi vhagudi vha tshi thetshelesa kha tshibveledzwa tshifhinga
tshinzhi, vho sedza kha zwiteṅwa zwo fhambanaho tshifhinga tshoṱhe)
2.1 U thetshelesa u itela u wana mafhungo
• U ṱoḓa u itela u wana ṱhalutshedzo; u ḓivha muhumbulo muhulwane na i tikedzaho
• U dzulela u sedza u pfesesa mulaedza nga u ita na u khwaṱhisa mahumbulelwa na nga u vhudzisa mbudziso
• U ṅwala notsi dzi pfalaho; kuṅwalele, mapa, u vhekanya, u nweledza, u dovha u anetshela, u tevhedza
ndaela
• U dzhiela nzhele muambi/luambo lwa muvhili lwa munekedzi na zwiṅwe zwi laedzaho zwa u vhonwa
2. 2 U thetshelesa u itela vhuṱumani na vhaṅwe
• U shumisa milayo ya u amba nga u sielisana kha khaseledzo kana mushumo wa tshigwada
• U vhudzisa mbudziso u itela u omelela kha vhudavhidzani
• U fhindula kha luambo, ngafhadzo, u ṱanganya maṱo na luambo lwa muvhili
• U sumbedza dzangalelo na u isa muhumbulo zwavhuḓi nga u tou amba, kuimele, nz.
• U shumisa milayo ya luambo yo teaho u sumedza vhulenda na u ṱhonifha vhaṅwe
2.3 U thetshelesa u itela u takalela
• U fhindula kha zwa lunako lwa tshinbveledzwa tsha oraḽa, tsumbo, mutevhetsindo, luvhilo, zwi ḓiswaho nga
mubvumo
• U fhindula kha nyimele dza vhudavhidzani
• U shumisa milayo ya u amba nga u sielisana kha khaseledzo
• U imelela vhuimo
• U vhudzisa mbudziso u itela uri nyambedzano i bvele phanḓa
• U fhindula kha luambo, ngafhadzo, u ṱanganya maṱo na luambo lwa muvhili
• U sumbedza u pfesesa vhushaka vhukati ha luambo na mvelele nga u sumbedza ṱhonifho ya milayo ya
mvelele
3. Nga murahu ha u thetshelesa hu tevhela tshenzhemo ya u thetshelesa. Vhagudi vha:
• Fhindula mbudziso
• Sedzulusa notsi
• Ita manweledzo
TSHIPHOKHALI 17
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
• Fhirisela mafhungo u bva kha oraḽa u ya kha u tou ṅwala, Tsumbo, u shumisa mafhungo u ḽebuḽa tshifanyiso.
• Kuvhanganya mafhungo maswa vha tshi shumisa nḓivho ine vha vha nayo
• Dzhia tsheo; u ṋea muhumbulo
Vhulapfu ho anganyelwaho u ḓo shumiswa kha tholokaqnyonḓivho ya u thetshelesa
Kuṅwalele ku Kuṅwalele ku
Zwibveledzwa Gireidi fhandekanyaho paṱekanyaho
maipfi maipfi
• Zwibveledzwa zwa oraḽa,zwa u vhonwa,
zwa u pfiwa na u vhonwa na u pfiwa na zwi
u sa vha fhasi ha u sa vha fhasi ha
shumisaho midia nnzhi zwi tshi bva kha midia 7
mithethe ya 30 mithethe ya 30
• Zwibveledzwa zwa u tou pfiwa
• Zwibveledzwa zwa vhusiki
u sa vha fhasi ha u sa vha fhasi ha
• Zwibveledzwa zwa referentsi na zwa 8
mafhungo mithethe ya 45 mithethe ya 45
• Zwibveledzwa zwa nyengedzedzo
• Zwibveledzwa zwa u pfiwa na u vhonwa
(Mbekanyamushumo dza fiḽimu, theḽevishini) U sa vha fhasi ha U sa vha fhasi ha
9
dokhumenthari, maṱano a zwiḽaidi, zwi muthethe 1 muthethe 1
rekhodiwa, mbekanyamushumo dza radio,
zwinepe, video dza muzika)
U AMBA
Ndaela dza u amba dzi tea dzhiela nṱha nyimele dza u amba dza fomḽa na dzi si dza fomaḽa nnzhi vhukuma, u
bva kha u haseledza zwaho u ya kha u amba ha fomaḽa. U amba nga u tou elela, hu U amba nga u tou elela, hu
ṱumekanaho, hu na vhuḓifulufheli, na hu re hone hu tea u vha hone ho livhiwaho khaho musi hu tshi funzwa u amba.
U funzwa ha u amba hu tea u dzhenisa nḓivho ya maitele na zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani.
Maitele a u amba na zwiṱirathedzhi
Maitele a u amba a na maga a tevhelaho:
• U pulana: u ita ṱhoḓisiso na u dzudzanya
• U ita nḓowenḓowe
• U ṋekedza
U amba na u ṋekedza zwa fomaḽa
Maitele a u amba a fomaḽa a ḓo dzulela u dzhenisa maga mararu u bulwaho afho nṱha. Zwivhumbeo zwa u ṋekedza
ha fomaḽa zwi nga dzhenisa tshaka dza u ṅwala na dza oraḽa dzine mudededzi a nga linga.
1. U pulana: u ita ṱhoḓisiaso na u dzudzanya
Vhagudi vha sumbedza zwikili zwa u pulana, u ita ṱhoḓisiso na u dzudzanya u itela u ṋekedza ha oraḽa. Vha:
• Shumisa matheriaḽa a zwishumiswa na referentsi u itela u wana na u nanga mafhungo
18 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
• U dzudzanya na u ṅwala mafhungo; u ṅwala notsi;
• U shumisa marangaphanḓa na magumo avhuḓi,
• U bveledza mihumbulo nga u tou amba nga maitele a lunzhedzanaho
• U shumisa zwithu, zwishumiswa zwa u pfiwa/na kana zwa u vhonwa u itela u ṱuṱuwedza u takadza
vhuronwane musi hu tshi ṋekedzwa.
2. U ita nḓowenḓowe na u ṋekedza
Vhagudi vha sumbedza zwikili zwa u ita nḓowenḓowe na u ṋekedza ha oraḽa. Vha:
• Shumisa nḓila dzo fhambanaho dza u amba na vhathu
• Sumbedza u dzhiela nzhele vha ṱanganedzaho mafhungo;
• Sumbedza u dzhiela nyimele: tshipitshi tsha fomaḽa na tshi tsha fomaḽa
• U bvisela khagala kuvhonele kwau
• Shumisa zwivhumbeo na milayo zwa luambo zwi re zwone
• Shumisa thekhiniki u amba na dza ngafhadzo kha u khwaṱhisedza phindulo, tsumbo, thounu, u bvisa ipfi,
u isa ipfi nṱha na fhasi (moduḽesheni), luvhilo,voḽumu, thempho, u ṱanganya maṱo, luambo lwa tshifhaṱuwo,
ngafhadzo na luambo lwa muvhili
• U lwela u amba ngamubulo wa maipfi na inthonesheni zwi pfalaho
U amba na mishumo ya tshigwada zwi si zwa fomaḽa (kha hu sedzwe “Mbonalo na milayo zwa vhu-
davhidzani ha oraḽa” afho fhasi)
• U thoma na u omselela kha u haseledza (khaseledzo)
• U vhudzisa na u fhindula mbudziso u itela u omelela kha vhudavhidzani
• U shumisa milayo ya u mbs ngs u sielisana
• U bvisela khagala ṱhalutrshedzo ho teaho
• U fhindula kha luambo, ngafhadzo, u ṱanganya maṱo naluambo lwa muvhili
• U sumbedza lutamo na u vhea muhumbulo zwavhuḓi nga u tou bvisela vhupfiwa nnḓa nga u tou amba,
nyimele na n
TSHIPHOKHALI 19
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Mbonalo na milayo zwa u ṋekedza ha oraḽa
1. U amba na u shumisa nga tshigwada zwa fomaḽa
Zwivhumbeo zwa
zwibveledzwa zwa Ndivho Mbonalo
u amba/oraḽa
Khaseledzo/mu U davhidzana nga ṱhoho • U thoma na u omelela kha khaseledzo
fhindulano/mushumo dzo ṋewaho
• U shumisa milayo ya u sielisana musi hu tshi ambiwa
wa tshigwada zwa
fomaḽa • U ḓadza magake na u ṱuṱuwedza muambi
Kha hu sedzwe • U bvisela khagala ṱhalutshedzo musi zwo tea
maambele o
• U vhudzisa na u fhindula u itela u omelela kha vhudavhidzani
shumiswaho kha
khaseledzo. Mutevhe • U fhindula kha luambo, ngafhadzo, u ṱanganya maṱo na luambo
wa referentsi lwa muvhili
• U sumbedza u vha na lutamo na u isa muhumbulo nga kha u
amba, kuimele ns ngafhadzo
U vhalela nṱha hu so U kovhekana • U vhala nga u elela nahone zwo tshi pfala
ngo lugiselwaho tshibveledzwa
• U bula maipfi hu si na u kanganyisa ṱhalutshedzo
2. U amba na u ṋekedza zwa fomaḽa
Kha hu sedziwevho maambiwa a nyangaredzo kha u pulana na u ṋekedza afho nṱha.
Zwivhumbeo zwa
zwibveledzwa zwa Ndivho Mbonalo
u amba/oraḽa
Tshipitshi tsho zwo fhambanaho: u • U ita ndugiselo/ṱhoḓisiso (risetshe)
lugiselwaho ḓivhadza/kovhekana
• U dzudzanya zwishumiswa (matheriaḽa) nga nḓila i ṱumekanaho.
Tshivhumbeo itshi U nanga na u bveledza mihumbulo mihulwane na i tikedzaho hu
tshi ṱana vhuṱanzi ha na tsumbo.
ngugiselo
• U shumisa fomethe i re yone, ḓivhaipfi, Zwivhumbeo na Milayo
zwa kushumisele kwa Luambo
• U shumisa thounu, u bvisa ipfi, luvhilo, u ṱanganya maṱo, kuimele
na ngafhadzo
• U shumisa marangaphanda na phendelo zwavhuḓi
• U shumisa tshitaila na ridzhisiṱa
• U ṱanganyisa thusedzi dza u tou vhonwa, zwa u thetshelesa,
na/kana u thetshelesa khathihi na u vhonwa, tsumbo, tshati,
phosiṱara, zwithu, zwifanyiso.
U vhalela nṱha ho U kovhekana • U vhala nga u tou elela nahone wo isa muhumbulo zwi tshi elena
lugiselwaho tshibveledzwa tsho na ndivho na mushumo
ṅwalaho nga ene muṋe
• U bula maipfi hu si na u kanganyisa ṱhalutshedzo
kana nga vhaṅwe,
Tsumbo, u mvumvusa • U khwaṱhisedza thalutshedzo nga u shumisa thounu, u bvisa ipfi,
luvhilo, u ṱanganya maṱo, kuimele na ngafhadzo
20 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
3. U amba u itela ndivho/nyimele dzo khetheaho
Zwivhumbeo zwa
zwibveledzwa zwa Ndivho Mbonalo
u amba/oraḽa
U ṋea masia U vhudza muṅwe uri • U shumisesa mamudi a ndaela
a nga ya hani huṅwe
• U shumisa mafhungo mapfufhi nahone a pfalaho
fhethu
• U shumisa nzudzanyo i re na ndunzhendunzhe
• U amba/sumbedza sia ḽo khetheaho
• U amba vhukule ho anganyelwaho
• U ṋea mafhungo nga ha zwigandaedzi zwi wanalaho nḓilani
Ndaela U ṱalutshedza uri u nga • U ṱalutshedza uri u nga ita hani tshithu
itisa hani mushumo/u
• U bula zwishumiswa/matheriaḽa a ṱoḓiwaho
bika zwiḽiwa
• U ṋea ndaela dzi tevhekanaho nga nḓila i pfalaho, I re yone
nahone i lunzhedzanaho
• U shumisa ḓivhaipfi yo teaho,
Tshifhinga tsho anganyelwaho tsha vhudavhidzani ha oraḽa
(Kha hu dzhielwe nzhele: tshifhinga tsho anganyelwaho kha vhala siaṱari ḽithihi ḽa A4 kha muṅwalo u
fhandekanyaho maipfi ndi minethe 3)
Tshifhinga
Zwibveledzwa
Gireidi dza 7-9
Khaseledzo 5 – 10 minithe ya tshigwada/kiḽasi
Mu fhindulano 1 - 2 minithe ya vhavhili-vhavhili
Masia na ndaela 1 minithe
U vhala ho lugiselwaho 1 minithe
Zwipitshi zwo lugiselwaho 1 minithe
U anetshela zwiwo u swika kha 2 minithe
Vhudavhidzani ha oraḽa ha ḓuvha na ḓuvha, Tsumbo, 1 – 2 minithe
uhumbela thuso, pfarelo
Tsumbo dza maambele ane a shumiswa kha vhudavhidzani/khaseledzo ya Tshivenḓa - Mutevhe wa referentsi
U HUMBELA THENDELO/KHUMBELO U DZHENELELA
• Ndi nga…? • Pfarelo, ndi nga…?
• Ndo vha ndi tshi nga…? • Pfarelo, ni vhona ndi tshi nga…?
• Zwi nga konadzea kha nṋe…? • Pfarelo, ni ḓivha…?
• Zwo luga arali…? • Ndi humbela pfarelo, ni nga nthusa-vho…?
• Zwi nga luga arali…?
• Ni nga vhilaela arali nda…?
• Ndi humbela u/ntendeleni/kha vha ntendele
• ndi…
• Ni nga tenda u…?
TSHIPHOKHALI 21
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
U ṊEKEDZA THUSO U HUMBELA THUSO
• Ndi nga ni thusa? • Ndi nga thuswa nga…?
• Ndi ni thuse? • Ni nga nthusa nga…?
• Ni khou ṱoḓa tshiṅwe tshithu? • Ndi ṱoḓa thuso nga…?
• Ni nga ṱoḓa thuso? • Ndi humbela thuso…
• Ni a ṱoḓa thuso? • Ndi humbela u farwa tshanḓa nga…
• Ndi nga ni thusa nga mini ṋamusi?
PFARELO MBILAELO
• Pfarelo • Ndi farelwe u vhuya nda amba hezwi,
• Ndi humbela pfarelo kha… • fhedzi…
• Ndi a ḓisola • Ndi farelwe u vhuya nda ni dina, fhedzi…
• Ndi humbela khangwelo • Khamusi no hangwa u…
• Ndi humbela pfarelo • Ndi vhona u nga ni nga vha no hangwa u…
• Mpfareleni. • Ndi farelwe arali ndo bva nnḓa ha nḓila,
• Ndi humbela pfarelo • fhedzi…
• Hu nga vha ho vha na u sa pfesesana nga
• ha… fhedzi
• Ni so ngo ntshanda,
U ṊEA TSIVHUDZO U ṊEA REFERENTSI
• A thi vhoni ni tshi tea u… • Ni nga takalela u…
• Ni tea u… • Ndi nga namba nda…
• A no ngo tea u… • Khezwi ri sa…
• Arali ndo vha ndi inwi, ndo vha… • Ndi zwone, nṋe ndo vha ndi tshi nga tama….
• Arali ndo vha ndi kha vhuimo haṋu, ndo vha • inwi ni ri mini?
• ndi... • Ni vhona ri tshi nga ita mini?
• Arali ndo vha ndi kha nyimele yaṋu, ndo vha • Arali zwo vha zwi kha nṋe ndo vha
• ndi… • ndi……
• Khwine ni tshi nga… • Ndi vhona u nga ri nga…
• Ni si vhuye na…Kha zwoṱhe, ni so ngo…
U HUMBULELA/U ṊEA VHUPFIWA U ṊEA MAFHUNGO A SA NEMBELELI
• Ndi nga ri a nga vha e tsini na u… • Vha nga vha vhe…
• I nga ḓi ṱoḓa zwiṅwe… • Vha nga lingana…
• A nga ḓi vha… • Vha na tshivhalo tshihulu…humbulela
• Zwi vhonala u nga… • swika…
• Khamusi a nga ṱoḓa zwiṅwe… • Zwi fana na…
• Khamusi vha ṱoḓa u… • Ndi lushaka lwa…
• Zwi a konḓa u amba, fhedzi ndi humbulela • Ndi vha u……
• uri… • Zwi a konḓa u amba, fhedzi ndi humbulela…
• A thi tou vha na vhuṱanzi, fhedzi ndi • A thi tou vha na vhuṱanzi, fhedzi ndi
• humbula… • humbula……
22 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
U ONESA U ḒISEDZULUSA
• Nyendo ndapfu, madalo, u bviswa • Hezwi zwo vha zwavhuḓi ngauri…
• Ni vhe na lwendo lwavhuḓi • Ndo zwi ita zwavhuḓi ngauri…
• Ni ḓiphiṋe nga madalo • Zwo vha zwi tshi ḓo vha zwavhuḓi arali ndo
• Ni tshimbile zwavhuḓi • vha…
• Ni ḓiphiṋe nga maḓuvha aṋu a • Hezwi zwo vha zwi tshi nga khwinisea arali…
• vhuawelo/holodeni • Hezwi zwi nga khwinisea nga…
• Ḓiphiṋeni! • Mvelaphanḓa i hone/a iho khagala ngauri…
• Ni vhe na tshifhinga tshavhuḓi musi ni • Hezwi zwo bvelela ngauri…
• resituarenteni
• Ni ḓiphiṋe ni ḓoroboni
• NDUMELISO NGA MURAHU HA LWENDO
• Lwo vha lu hani lwendo lwaṋu/holodeni…?
• No ḓiphiṋa (madaloni)?
• No tshimbila hani/bufho/lwendo?
3.2 U vhala naU ṱalela
U vhala/ṱalela hu ṱanganyisa zwiteṅwa zwivhili: (1) u guda na u shumisa zwiṱirathedzhi u itela u pfesesa tshibveledzwa:
(2) u guda na u shumisa ndivho ya mbonalo dza tshibveledzwa. Vhuvhili ha zwiteṅwa izwi zwi tea u vha hone kha u
vhala/ṱalela ndaela dza zwibveledzwa zwa ḽitheraḽa na zwi si zwa ḽitheraḽa.
Magudiswa a u vhala/ṱalela o dzudzanywa nga: 1) u vhala u itela u pfesesa na 2)
u engedzwa ha u vhala e eṱhe
Maitele a u vhala
Ndaela dza u vhala kanzhi dzi katela u shuma nga zwipiḓa zwa maitele a u vhala. Iyi ndi nyito ya maga mararu i
sumbedza zwiṱirathedzhi zwa u vhala u itela u ḓivha na u pfesesa tshibveledzwa. Fhedzi hu nga ḓi vha na nyimele
ine a i tei u shumisa ḽiga ḽiṅwe na ḽiṅwe lini. Tsumbo, arali vhagudi vha tshi khou vhala lushaka lwa zwibveledzwa lu
so ngo ḓoweleaho, vha ḓo tea u ita nyito ya u rangela u vhala, u itela u ḓivha mbonalo dza nga nnḓa dza lushaka
ulu lwa tshibveledzwa, zwine zwa ḓo sia vha tshi vho zwi konanya na tshenzhemo yavho. Nyito dza u vhala dzi ḓo
vha thusa u sengulusa mbonalo dza luambo na tshivhumbeo nga vhuḓalo. Nga murahu ha u vhala, vhagudi vha
lingedza u bveledza kana u ḓiṅwalela lushaka lwa tshibveledzwa tshe vha vhala nga hatsho nga vhone vhaṋe.
Maitele a U vhala na U ṱalela
1. U rangela u vhala hu ḓivhadza vhagudi kha tshibveledzwa. I ṱuṱula vhuṱumani na nḓivho ya murahu
• U sikima na u sikena mbonalo dza tshibveledzwa: madzina a bugu, ṱhoho na ṱhohwana,
khepusheni,zwiteṅwa zwa u vhonwa na mafhungo a nyolo, tsumbo, kuṅwalelwe kwa mafhungo, aikhoni,
nyolo, girafu, tshati, dayagiramu, mapa, maipfi a ndeme, u ṱoḓa maipfi a ndeme, zwifanyiso, nz.
• U humbulela hu tshi shumiswa mafhungo o waniwaho kha u sikima na u sikena
• U shuma na ḓivhaipfi iṅwe na iṅwe ya ndeme ine y nga ḓi vha i so ngo ḓoweleaho kha vhagudi
2. U vhala hu dzhenisa u wana ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa na u tou isa muhumbulo tshoṱhe kha mbonalo dza
luambo lwatsho
TSHIPHOKHALI 23
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
• U simesa u ita uri tshibveledzwa tshi ambe zwi no pfala
• U wana ṱhalutshedzo dza maipfi a so ngo ḓoweleaho na zwifanyiso nga u shumisa zwikili zwa u wana
ṱhalutshedzo nga u sedza zwipiḓa zwo vhumbaho ipfi na ludungela lwa mafhungo kha nyimele
• U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u pfesesa: u ita vhuṱumani, u sala murahu kupfesesele, u shandukisa luvhilo
lwa u vhala kha tshibveledzwa tshi konḓaho, u vhalulula hune zwa vha zwo tea, u sedza phanḓa kha
tshibveledzwa u itela u wana mafhungo ane a nga thusa, u vhudzisa na u fhindula mbudzisao (u bva kha
vhuimo ha mbudziso dzi sa konḓi u ya kha dzi konḓaho), u vhona nga iṱo ḽa muhumbulo, u humbulela (u
inifera), u vhala u itela u wana mihumbulo mihulwane, u lavhelesa kha kunangele kwa maipfi na zwivhumbeo
zwa luambo, u ḓivha lushaka lwa tshibveledzwa nga tshivhumbeo na mbonalo dza luambo
• U ṅwala notsi kana u nweledza mihumbulo mihulwane
3. Nga murahu ha u vhala hu ita uri vhagudi vha ṱalele na u fhindula kha tshibveledzwa nga u angaredza
• U fhindula mbudziso dza tshibveledzwa u bva kha dzi sa konḓi u ya kha dzi konḓaho
• U vhambedza na u fhambanya
• U dzhia tsheo na kuvhonele kwau kwa zwithu
• U bveledza lushaka lwa ḽitheretsha nga maṅwalwa a vhone vhaṋe
Tsumbo dza tshaka dza mbudziso
Mbudziso dza nḓivho Nnyi…? Mini…? Ngafhi?
Mbudziso dza Khotsi aṋu ndi nnyi…?
tholokanyonḓivho
Mbudziso dza u shumisa Ni nga vhumba fhungo nga ḽiiti iḽi? Ni nga vhumba fhungo ḽi fanaho na ḽenel ni tshi shumisa ipfi
nḓivho yo wanalaho iḽi?
Mbudziso dza u Izwi zwi a fana na…? Izwi zwi a fhambana na …? Ndi nga mini mubvumbedzwa a tshi nga …?
sengulusa Ndi zwone kana A si zwone
Mbudziso dza u Ndi tshifhio kha izwi tshine na tshi takalela?
ṱhaṱhuvha
U nanga lushaka lwa tshibveledzwa kana lushaka lwa ḽitheretsha
Vhadededzi vha tea u ita uri vhagudi vha vhale zwibveledzwa zwinzhi zwo fhambanaho na tshaka dza ḽitheretsha
vhukati ha ṅwaha. Hu tea u vha u linganyisa vhukati ha zwibveledzwa zwa u vhala u itela u pfesesa, vhudavhidzani
na u ḓiphina
U VHALA WO TOU FOMBE
1.1 U vhala wo tou fombe kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo tou ṅwalwaho u itela U PFESESA u shuma na
maipfi
Vhagudi vha shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho u itela u wana ṱhalutshedzo ya zwibveledzwa. Vha fhaṱa
ḓivhaipfi nga u shumisa zwikili zwa u ḓivha ipfi nga u sedza zwipiḓa zwo ḽi vhumbaho na u bvisela khagala.
• U shumisa dikishinari, thesorasi na miṅwe mishumo ya referentsi ine ya ṋea ṱhalutshedzo, mupeleṱo, mubulo
wa ipfi na zwipiḓa zwa tshipitshi tsha maipfi a so ngo ḓoweleaho.
24 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
• U ḓivha ṱhalutshedzo dza thangi dzo ḓoweleaho, (tsumbo, Ra-, Ṋe-, ku-, tshi-) na mitshila yo ḓoweleaho,
(tsumbo, -nyana, -lume, -kadzi)
• U ṋea ṱhalutshedzo ya maipfi na vhukwamani hao na miṱa ya maipfi hu tshi shumiswa nḓivho ya midzi na
thangi zwo ḓoweleaho
• U shumisa nyimele ya tshibveledzwa (tsumbo, kha ṱhalutshedzo ya fhungo), (tsumbo, khoma, zwiḓevhe) na
girafiki (tsumbo, u swifhidza ipfi) u wana ṱhalutshedzo dza maipfi a so ngo ḓoweleaho
• U ḓivha na u shumisa maidioma na mirero zwo ḓoweleaho, Tsumbo, uomba gologodo, ntsa ya ḽa muṋawa a
i humi,
• U fhambanya vhukati ha ṱhalutshedzo dzi re khagala na dzo dzumbamaho
• U ḓivha vhubvo na u shumisa maipfi maswa, tsumbo, luambo lwa tshiṱaraṱani, daiḽekiti, maipfi mapambwa,
(tsumbo, ḓorobo, vhengele, tshaini, khekhe).
• U fhambanya vhukati ha maipfi ane a anzela u kanganyisa: homonimi, homogirafu, pfanywa, tsumbo,
aḽushini/iḽushini
• U ḓivha dziṅwe ṱhukhufhadzo dza maipfi (abriviesheni)
• U shumisa nḓivho ya girama u wana ṱhalutshedzo
1.2 U vhala wo tou fombe kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo tou ṅwalwaho u itela U PFESESA kha u
shuma na mafhungo na pharagirafu.
Vhagudi vha shumisa nḓivho yavho ya girama u pfesesa u vhumbwa ha mafhungo na u nzudzanyo dza zwibveledzwa.
Ngudo ya tshibveledzwa kha vhuimo uvhu i ṅekedza tshikhala tsha ṱhanganelano ya u funza zwivhumbeo zwa
luambo.
• U ḓivha na u shumisa ṱhalutshedzo na mishumo ya Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo
kha zwibveledzwa. Kha hu sedzwe Zwivhumbeo zwa Luambo – Mutevhe wa referentsi.
1.3 U vhala wo tou fombe kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo tou ṅwaliwaho u itela U PFESESA kha u
shuma na tshibveledzwa tsho fhelelaho.
Vhagudi vha shumisa nḓivho yavho ya lushaka lwa tshibveledzwa na ngudo ya tshi bveledzwa tsha fomaḽa
u itela u pfesesa ṱhalutshedzo, lutamo na zwi ḓiswaho nga tshibveledzwa tsho fhelelaho
• U vhambedza tshibveledzwa na tshenzhemo dzavho
• U dzhia tsheo; u vhumba na u imelela muhumbulo wau
1.4 U vhala wo tou fombe kha zwibveledzwa zwipfufhi u itela U NWELEDZA NA U ṄWALA NOTSI
Vhagudi vha shumisa u pfesesa havho ha mbonalo dza tshibveledzwa u nweledza tshibveledzwa. Kha hu sedzwe
zwiṱirathedzhi zwa u vhala afho nṱha
• U sikima na u sikena u itela mihumbulo mihulwane na thero
• U ita mutevhe wa mihumbulo mihulwane
TSHIPHOKHALI 25
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
1.5 U vhala wo tou fombe ha ZWIBVELEDZWA ZWINE ZWA SHUMISA NḒILA NNZHI DZA VHUDAVHIDZANI
NA ZWA U VHONWA, (Zwibveledzwa zwi shumisaho nḓila nnzhi dza vhudavhidzani ndi zwine zwa shumisa
zwishumiswa zwa u vhona na u ṅwala kha tshibveledzwa tshithihi, tsumbo khungedzelo, khathuni. Zwi nga ḓi
dovha zwa ṱanganya izwi na luambo lwa u tou ambiwa na lwa ngafhadzo)
Vhagudi vha shumisa nḓivho yavho ya zwiteṅwa zwa zwifanyiso na zwi vhonwaho u pfesesa uri zwishumiswa
zwinzhi zwi tikedza hani.
U ḓivha na u amba nga ha ndivho na mulaedza wa zwibveledzwa zwa u tou vhonwa zwo sikelwaho u ḓiphiṋa na u
ḓimvumvusa, tsumbo fiḽimu, khathuni, vidio dza muzika, vhuvhemba ha khomiki
U VHALWA HA TSHAKA DZA ZWIBVELEDZWA ZWA ḼITHERETSHA
Vhagudi vha vhala u itela u ḓiphina na u takalela tshaka dza zwibveledzwa zwa ḽitheretsha vha dovha vha fhindula
mbudziso dza tholokanyonḓivho. Vha a pfesesa mbonalo dza ndeme dza zwivhumbeo zwa ḽiteretsha zwo fhamba-
naho, tsumbo, uri tshirendo tshi na zwiṱaluli zwo fhambanaho kha nganeapfufhi.
U VHALA/ṰALELA HO ṰANḒAVHUWAHO HA MUGUDI E EṰHE
Vhagudi vha shumisa zwiṱirathedzhi zwe vha guda musi vha tshi vhala lwo ṱanḓavhuwaho na kha ngudo dza
zwibveledzwa zwa fomaḽa u itela u wana nḓivho ya nnḓa ha magudiswa a kharikhuḽamu – u vhala mugudi e eṱhe u
itela u ḓimvumvusa na ṱhoḓisiso. Mudededzi u tea u thusa siani ḽa u vhona uri hu konwe u swikelela zwibveledzwa
khathihi na u themendela tshiimo tsha bugu dzine dza nga vhalwa u itela uri mbekanyamushumo ya u vhala i bvelele.
• U kona u swikelela ḽaiburari na u ḓivha milayo ya kuvhulungele kwa bugu
• U vhala/ṱalela zwibveledzwa zwo fhambanaho nga vhuḓalo, tsumbo, bugu, magazini, gurannḓa, vhubuvhisia,
fiḽimu, dokhumenthari, serisi dza TV – dzi nga itwa ngomu kiḽasini kana musi tshikolo tsho no bva.
26 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
ZWIBVELEDZWA ZWO SHUMISWAHO MALUGANA NA U FUNZA ZWIKILI ZWA LUAMBO NGA NḒILA YA
ṰHANGANELANO/MVANGANYO KHA GIREIDI YA 7-9
U engedza kha zwibveledzwa zwa ḽitheretsha zwa u guda lwa fomaḽa, zwibveledzwa zwine zwa ḓo gudwa kha Gireidi dza
7-9 hu katelwa zwibveledzwa zwa u tou ṅwala, u vhonwa na zwa midia zwa ndivho dzo fhambanaho. Zwiṅwe zwibveledzwa
zwi ḓo gudwelwa vhuḓi hazwo ha zwa lunako; zwiṅwe zwibveledzwa sa dzitsumbo kana sa modeḽe wa maṅwalwa.
Mutevhe wa zwibveledzwa zwa Zwibveledzwa zwo ṅwalelwaho u Zwibveledzwa zwa midiannzhi/ zwa u
ḽitheresi zwine zwa tea u vhalwa itela u wana mafhungo vhonwa u itela u wana mafhungo
Tshaka dza zwibveledzwa zwo Ṱhalusamaipfi (Dikishinari) Tshati, mapa
themendelwaho Girafu, thebuḽu, phai tshati
Enisaikiḽopedia
Tshaka dza zwibveledzwa zwo Mapa wa muhumbulo, dayagiramu
Shedulu
themendelwaho zwi tevhelaho sa zwo
Phosiṱara
katelwaho kha Khathaḽogo ya Lushaka Bugu ya mutevhe wa ṱhingo (founu)
ya Ḽitheretsha: Fuḽaya, phamfuḽethe, burotsha
Bugupfarwa
Nganeapfufhi Tswayo na zwiga
Thesorasi
Zwiṱori zwipfufhi/ Dokhumenthari dza TV
Tsumbatshifhinga
Masiaṱari a lubuvhisia, lubuvhisia,
Foḽukuḽoo
Tsumbatshifhinga ya buḽoko
(Gireidi ya 7 – tshiṱori 1)
mbekanyamushumo dza TV Feisibugu na dziṅwe ṱhumanyo dza
( Gireidi ya 8 – tshiṱori 1)
Zwibveledzwa zwa midia/ matshilisano
(Gireidi ya 9– zwiṱori 2)
nyanḓadzamafhungo Mutshini wa u vhonetshela data
Ḓirama pfufhi Zwivhonadzi
Atikili dza magazini
Vhurendi Zwibveledzwa zwa midiannzhi/ zwa
Atikili dza gurannḓa
(Gireidi ya 7 – zwirendo 2) u vhonwa u itela ndivho dza zwa
Khethekanyo ya mihumbulo lunako
(Gireidi ya 8 – zwirendo 2)
Nḓivhadzo Fiḽimu
(Gireidi ya 9 – zwirendo 3)
Riviyu/tsedzuluso Zwinepe
Zwibveledzwa zwa nyengedzedzo Nyolo
Khungedzelo
Fiḽimu Zwibveledzwa zwa midiannzhi/ zwa
Zwivhumbeo zwa uṅwalwa zwa
Dokhumenthari kana zwibveledzwa zwa u pfiwa u vhonwa u itela u ḓiphina na u
ḓimvumvusa
mbekanyamushumo dzo nangwaho Nyambedzano
Fiḽimu
dza TV Zwipitshi Mbekanyamushumo dza TV
Ḓirama dza radio Nyimbo Vidio dza muzika
Maanea Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani Khathuni, zwipiḓa zwa tseiso
na zwa vhuṱumani na vhaṅwe zwa u
Nganeavhutshilo Zwiṱiripi zwa khomiki
ṅwala
Nganeavhutshiloiṋe Girafiki
Marifhi
Ngano Zwibveledzwa zwa u pfiwa/u langa u
Dayari gonya na u tsa ha ipfi
Ngano dza tsiko na dza vhahali
Thambo Mbekanyamushumo dza radio
E-meiḽi U vhalwa ha ḓirama
Sms, thwita U vhalwa ha nganea kana
nganeapfufhiZwipitshi zwo rekhodiwaho
Notsi
Zwipitshi zwo rekhodiwaho
Mivhigo
Khungedzelo dza radio, TV
Zwibveledzwa zwa vhuṱumani na
gurannḓa na magazine
vhaṅwe kha vhubindudzi
TSHIPHOKHALI 27
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Vhulapfu ha zwibveledzwa zwa u ṅwalwa zwine zwa tea u vhalwa wo tou fombe/tholokanyonḓivho na
manweledzo
Kuṅwalele kwa u Kuṅwalele kwa u
Gireidi
fhandekanya maipfi paṱekanya maipfi
Tshibveledzwa tsha u maipfi a 200 – 250 mafhungo
7 maipfi a 40 -70
vhalela nṱha a 5-6 ( phara 1)
maipfi a 250 – 300 mafhungo
8 maipfi a 70- 90
a 5-8 (phara 2)
maipfi a 300 – 350 mafhungo
9 maipfi a 90 - 110
a 5-10 (phara 3)
Tholokanyonḓivho 7 maipfi a 200 – 250 maipfi a 40 – 70
8 maipfi a 250 – 300 maipfi a 70 – 90
9 maipfi a 300 – 350 maipfi a 90 – 110
7 maipfi a 100 maipfi a 80
Manweledzo 8 maipfi a 120 maipfi a 100
9 maipfi a 140 maipfi a 120
3.3 U ṅwala na u ṋekedza: maitele, magudiswa, zwiṱirathedzhi na zwibveledzwa
U ṅwala na u ṋekedza hu ṱanganya zwitenwa zwiraru: (1) u shumisa maitele a u ṅwala (2) u guda na u shumisa
nḓivho ya zwivhumbeo na mbonalo zwa tshaka dza zwibveledzwa zwo fhambanaho (3) u guda na u shumisa nḓivho
zwivhumbeo zwa pharagirafu na mafhungo na ndonga zwiga.
Maitele a u ṅwala
Ndaela dza u ṅwala dzi ḓo dzulela u dzhenisa maitele a u ṅwala. Honeha, a si maga oṱhe ane a ḓo shumiswa kha
nyimele dzoṱhe. Tsumbo, musi vhagudi vha tshi khou ṅwala lushaka lwa tshibveledzwa tsho ḓoweleaho, a vha nga tei
u ṱwa vha tshi sengulusa tshivhumbeo na mbonalo dzatsho nga vhuḓalo. Hu nga vha na tshifhinga tshine vhadededzi
vha nga tea u sedza tshivhumbeo tsha fhungo kana u ṅwala pharagirafu kana vhagudi vha ṅwala zwibveledzwa vha
si na mvetomveto sa ndugiselo ya mulingo.
U nanga lushaka lwa tshibveledzwa
Vhadededzi vha tea u vhona uri vhagudiswa vha ṅwala mutevhe wa zwibveledzwa vhukati ha ṅwaha. Hu tea u
vha na u linganyiswa vhukati ha zwibveledzwa na u ṅwala u itela ndivho dzo fhambanaho: zwibveledzwa zwa
vhudavhidzani, zwa vhusiki, zwa vhuṋe/vhuṱumani na vhaṅwe, zwibveledzwa na zwiṅwe. Vhadededzi vha tea u
nanga lushaka lwa tshibveledzwa na ṱhoho yo teaho ya u ṅwala nga hayo, tsumbo, pharagirafu ya nganetshelo/
mbuletshedzo nga ha ṱhoho: “Zwiḽiwa zwine nda zwi funesa.”
Maga kha maitele a u ṅwala
U rangela u ṅwala
• U bvisela khagala vhagudi kha ḓivhaipfi na lushaka lwa tshibveledzwa i elanaho zwai fanaho.
• U ṱuṱula mihumbulo nga ṱhoho
• U pulana
28 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
• U ita pulane ya tshibveledzwa hu tshi shumiswa tshivhumbeo na mihumbulo ye ya ambiwa nga hayo kha ḽiga
ḽa u rangela u vhala
• U ḓivha mihumbulo mihulwane, tsombo, nga u shumisa mapa wa muhumbulo
• U tevhekanya mihumbulo nga nḓila i ṱumekanaho u itela uri zwi ambe
U ita mvetomveto
• U ṅwala mvetomveto ya u ranga hu tshi dzhielwa nzhele ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo, ṱhoho na
lushaka lwa tshibveledzwa
• U nanga maipfi o teaho
• U dzudzanya muhumbulo nga thevhekano i lunzhedzanaho u itela uri tshiṱori tshi pfale
• U dzudzanya mihumbulo na/kana zwifanyiso
• U vhala mvetomveto nga nḓila ya vhudzivha na u wana muvhigo u bvaho mudededzi.
U dovholola, u sedzulusa, u vhalulula na u khakhulula na u ṋekedza
• U shumisa maga a u sedzulusa mushumo wavho na wa vhaṅwe vha tshi itela u khwinisa
• U lugisa kunangele kwa maipfi, mafhungo na tshivhumbeo tsha pharagirafu
• U shuma na thevhekano na ṱhumanyo ya pharagirafu
• Kushumisele kwone kwa girama, mupeleṱo na zwiga zwa u vhala
• U dzudzanya mvetomveto ya u fhedza ho katelwa na kuvhekanyele kwa mafhungo, tsumbo, dziṱhoho na
fonto
• U ṋekedza tshibveledzwa.
Vhagudi vha shumisa nḓivho yavho ya Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo kha u ṅwala
zwibveledzwa
Kunangele kwa maipfi
• U ḓivha na u shumisa ḓivhaipfi yo fhambanaho
• U ḓivha uri ipfi ḽi kha thinwaipfi-de na uri ḽi nga shumiswa hani kha fhungo
• U ḓivha arali ipfi ḽi fomaḽa, kana luambo lwa tshitaratani ( kana luambo lwa maṱamba) na uri lu nga shumiswa
hani zwavhuḓi (kana lu si shumiswe tshoṱhe)
• U peleṱa maipfi nganḓila yone
• U shumisa dikishinari ya luambo luthihi na ya nyambo mbili na thesorasi u itela u engedza ḓivhaipfi
• U vhulunga dikishinari kana bugu ya ḓivhaipfi zwa vhune u itela u engedza ḓivhaipfi
TSHIPHOKHALI 29
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Kuvhumbele kwa fhungo
• U ṅwala mafhungotswititi na mafhungombumbano
• U shumisa maṱanganyi u ṱanganya mafhungodavhi kha mafhungombumbano: tsumbo, na , fhedzi, kana,
hone, zwino
Ndongazwiga
• U ḓivha na u kona u shumisa zwiga zwa u vhala zwi tevhelaho nga ndila yo teaho nahone nga vhuronwane:
tshithoma, khoma, khoḽoni, semi-khoḽoni, tshifhandi, deshe, luṋala(aposiṱirofi), tshivhudzisi, tshigagarukela,
zwitangi, zwiḓevhe, zwiga zwa khothesheni
Kuṅwalele kwa pharagirafu
• U ṅwala pharagirafu dzo ṱumekanaho dza dovha dza tevhekanywa
Ridzhisiṱa
• U shumisa ridzhisiṱa yo teaho
Tshaka dza zwibveledzwa – zwivhumbeo na mbonalo dza luambo
Thebuḽu dzi re afho fhasi dzi ṱalusa tshaka dza zwibveledzwa dzine vhagudi vha tea u funzwa u zwi ṅwala kha Gireidi
dza 7 - 9; zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga ḓi dzheniswavho hune zwa vha zwo tea.
Zwibveledzwa zwa vhusiki
Lushaka lwa Tshivhumbeo tsha
Ndivho Mbonalo dza luambo
tshibveledzwa tshibveledzwa
Nganetshelo U mvumvusa Mveledziso ya pharagirafu yo U ṅwalwa nga kha muthu wa u thoma
ṱumekanaho kana muthu wa vhuraru
U ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhelaho
kana tsha zwino
Zwiwo zwi ṱaluswa nga u tevhekana
Hu nga shumiswa maitele a mu
fhindulano
Mbuletshedzo U ṱalusa tshiṅwe Ṱhaluso: tsumbo, Hu khou itea mini kha U ṅwalwa nga tshifhinga tsha zwino
tshithu tshifanyiso?
U sika tshifanyiso nga maipfi
U shumisa maṱaluli, maḓadzisi
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwilapfu na zwipfufhi
Lushaka lwa Tshivhumbeo tsha
Ndivho Mbonalo dza luambo
tshibveledzwa tshibveledzwa
U ṅwala dayari U rekhoda Kanzhi i ṅwalwa kha bugu yo Kanzhi i ṅwalwa nga tshifhingav tsha
tshenzhemo ya khetheaho (dayari kana dzhenaḽa) zwino/tsho fhiraho/tshi ḓaho
vhuṋe/u pulanela
Zwi ṅwalwaho zwi ṅwalwa tshifhinga Tshitaila ndi tshi si tsha fomala hone
phanḓa
tshoṱhe, (tsumbo, ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe tshi si na maṱamba
kana vhege iṅwe na iṅwe)
Muṅwali u khou tou ṅwalela ene
Zwi ṅwalwaho zwi ṅwalwa na datumu muṋe
30 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Lushaka lwa
Ndivho Tshivhumbeo tsha tshibveledzwa Mbonalo dza luambo
tshibveledzwa
Vhurifhi ha U ḓivhadza na Ḓiresi, datumu na theshano Kanzhi tshitaila tshi vha tshi si tsha
vhukonani u omelela kha fomaḽa
Tshivhumbeo tsha mulaedza tshi ḓo
vhushaka
fhambana zwi tshi ya nga ndivho, Mbonalo dza luambo dzi ḓo fhambana
(Tsumbo, uṱalusa muta kana muḓi wau, zwi tshi nga ndivho ya mulaedza
magumo, dzina ḽa muṅwali)
Mu fhindulano Vhudavhidzani Mathomo na magumo Ndongazwiga
Mbonalo dzo khetheaho dza mu Tshipitshi tsho livhaho
fhindulano
Maipfi a mbudziso
Tshifhinga tsha zwino na tshi ḓaho
Garaṱa dza thambo U ramba muṅwe Dzi nga dzhia tshivhumbeo tsha Dzi nga vha fomaḽa kana dza si vhe
muthu kha vhurifhi ha vhuṋe kana u shumisa fomaḽa
vhuṱambo kana u garaṱa ya thambo
Dzi tea u vha pfufhi nahone dzi sa
ita tshiṅwe tshithu
Dzi katela: monamoni
Tshivhumbeo tsha tshiwo/vhuṱambo
Fhethu hune ha ḓo farelwa hone
Datumu na tshifhinga
Hu nga katelwa na ku ambarele
Madzina a vho rambiwaho
Hu nga katelwa na u fhindula thambo
Dzi nga vha na tshitenwa tsha u
vhonwa, u dizaina
Posigaraṱa/ U ḓivhadza na u Theshano, ḓiresi kana tshivhumbeo Tshifhinga tsha zwino/tshi ḓaho/tsho
Mulaedza/e-meiḽi davhidzana tsha e-meiḽi fhiraho
Zwibveledzwa zwa u engedza nḓivho
Lushaka lwa Ndivho Tshivhumbeo tsha Mbonalo dza luambo
tshibveledzwa tshibveledzwa
U itela u engedza Tsumbo dzo Zwi ḓo fhambana u ya nga ndivho, Muthu ane a khou ḓadza fomo u tea
nḓivho: fhambanaho, u tsumbo, Dzina, Ḓiresi, Miṅwaha, pfufhifhadza, u ita nga vhuronwane,u
ita khumbelo ya Tshikolo vha fomaḽa, u vha na vhudele (u
U ḓadza fomo
garaṱa ya ḽaiburari ṅwala zwi vhonalaho)
Fuḽaya U fhembeledza Saizi ṱhukhu, tsumbo,bammbiri ḽa A5 I amba tswi na muvhali
muṅwe muthu
Ṱhoho dza mafhungo dzi kungaho maṱo Luambo lupfufhi
u renga tshinwe
tshithu kana u Ṱhaluso pfufhi nga ha tshibveledzwa Luambo lu shumiswa u itela u
shumisa tshumelo sumbedza ndeme kha muvhali,
Mutevhe wa mbuelo kana zwifhiwa
tsumbo, tsumbo,maḓadzisi
Zwidodombedzwa zwa vhukwamani, (maḓadzamaiti), maṱaluli
tsumbo,lubuvhisia (maḓadzadzina)
U vha na zwiteṅwa zwa u vhonwa, zwa
dizaini kana nyolo
Khungedzelo U kwengweledza I nga dzhia zwivhumbeo zwo U vha ya ndeme kha muvhali tsumbo,
muṅwe uri a fhambanaho maḓadzadzina,
renge tshithu
Kanzhi i vha na zwiteṅwa zwa u U shumiswa ha ndongazwiga
kana a shumise
vhonwa , zwa nyolo,
tshumelo
I shumisa thekhiniki dza u kungedzela
U shumisa nyolo u ita uri khungedzelo i
vhe i kungaho maṱo na uri i humbulee
TSHIPHOKHALI 31
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Lushaka lwa Ndivho Tshivhumbeo tsha Mbonalo dza luambo
tshibveledzwa tshibveledzwa
U ṋea ndaela, U ṱalusa kana Ndaela dzi lunzhedzanaho u itela u U ṅwalwa kha ḽimudi ḽa ndaela,
masia na milayo u ṋea ndaela swikelela tshipikwa. tsumbo, Ni khuyele kha tsha monde
ya uri tshiṅwe vhengeleni
tshithu tshi itiswa
Kha u tevhekana hu re na
hani hu tshi
ndunzhendunzhe, Tsumbo, uthoma...
tevhelwa maga a
ha tevhela...
tevhekanaho
U shumisa nomboro na zwithoma zwi
sumbedzaho mbuno kha u sumbedza
thevhekano
Vhulapfu ha zwibveledzwa zwa u ṅwalwa zwi teaho u bveledzwa
Kuṅwalele ku Kuṅwalele ku
Zwibveledzwa Gireidi
fhandekanyaho maipfi paṱekanyaho maipfi
Pharagirafu: nganetshelo na 7 maipfi a 70- 100 maipfi a 30 - 50
mbuletshedzo (ṱhaluso)
8 maipfi a 90-120 maipfi a 50 - 70
9 maipfi a 110-140 maipfi a 70 - 90
Tshibveledzwa tsha
vhudavhidzani tshilapfu: maipfi a 70 - 90 (magudiswa maipfi a 50 - 70 (magudiswa
7–9
Vhurfhi ha vhukonani/ mu fhedzi) fhedzi)
fhindulano
Tshibveledzwa tsha
vhudavhidzani tshipfufhi:
khungedzelo/u ṅwala dayari/
Maipfi a 40 – 60 (magudiswa Maipfi a 30 – 40 (magudiswa
Garaṱa/Garaṱa dza thambo/u 7–9
fhedzi) fhedzi)
ḓadza fomo/Masia/Ndaela/
Fuḽaya/Phosiṱara/e-meiḽi/
mulaedza
3.4 Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo – mutevhe wa
referentsi
Zwivhumbeo zwa luambo zwi tevhelaho zwi ḓo funzwa kha nyimele ya u vhala na u ṅwala, zwa dovha hafhu zwa
funzwa zwi kha mbekanyamushumo ya girama yo tou vhekanywaho. Zwiṅwe zwa zwivhumbeo zwi ḓo vha zwo no
itiwa kha gireidi dza fhasi, hone hu ḓi tea u itwa ndovhololo.
Kha hu dzhielwe nzhele: Mbonalo dza ndeme dza luambo dzi tea u dzhielwa nṱha. Nga nṱhani ha zwenezwo, mbonalo
dzine dza shuma fhedzi kha luambo lukene dzi tea u dzhielwa nṱha kha tshibveledzwa tshi re afho fhasi.
Madzina Zwi vhaleaho (tsumbo: tshidulo/zwidulo) na madzina a zwi sa vhalei (tsumbo: muhumbulo)
Mbalo/tshivhalo (vhuthihi na vhunzhi) tsumbo: tshidulo/zwidulo
Madzina ane a si shanduke kha mbalo musi a kha tshivhumbeo tsha vhuthihi tsumbo: vhutshilo, maḓi, nz.
Madzinazwao (tsumbo: musadzi) na madzina vhukuma
(tsumbo: Maemu, Masindi, nz)
Madzina khumbulelwa, tsumbo: lufuno, nyofho, ṱhompho, fulufhelo
Madzina a vhuṋe, tsumbo: desike ya Takalani, desike dza vhagudi, zwitambiswa zwa vhana
Madzinaguṱe na ṱhaluso, tsumbo: guma ḽa ṋotshi, murivha ndi wa zwiṋoni
32 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwiṱalusi Masumbi: tshino, itshi, tshiḽa, izwo, izwi (tsumbo: Heyo bugu ndi yanga)
Vhunzhi 1: woṱhe, zwiṅwe, vhunzhi, si na (tsumbo: Vhunzhi ha vhagudi vho pfesesa ngudo)
Vhunzhi 2: zwoṱhe, kana (tsumbo: Vhagudi vhoṱhe vho ima)
Vhunzhi 3: vhunzhi, zwiṱuku, zwinzhi, zwiṱukuṱuku (tsumbo: Tshikolo tshi na vhagudi vhanzhi.)
Vhunzhi 4: zwiṅwe, tshiṅwe, tshiṅwe na tshiṅwe (tsumbo: Tshidina tshiṅwe na tshiṅwe tsho ima
zwavhuḓi.)
Masala Masala a vhathu sa ṋefhungo: Nṋe, inwi/iwe, ene, tshone, riṋe, vhone (tsumbo; Ene u khou vhala bugu)
Masala a vhathu sa tshiitwa tsho livhaho kana tshi so ngo livhaho: nṋe, iwe, inwi ene, tshone, riṋe, vhone
(tsumbo: Ene o ṋea nṋe tshone)
Masala a vhuḓiambi: nṋe muṋe, iwemuṋe/inwi muṋe, ene muṋe, riṋevhaṋe, vhoinwi vhaṋe/vhoiwevhaṋe
(tsumbo: O ḓiṱanzwa ene muṋe nga tshisibe)
Masala a vhushaka: tshine, ane, ane, (tsumbo: Munna ane a vhonala o ima fasiṱereni ndi Mudededzi
wanga)
Masala a mavhudzisi: nnyi, mini, tshifhio, tsha nnyi, (tsumbo: Ndi bugu ya nnyi?)
Maṱaluli Vhuimo ha maṱaluli/vhuṱaluli tsumbo: Munna muhulwane (ḽo rangela dzina); Mutukana mulapfu o wa
Maṱaluli ane a fhela nga –ho (maitimaṱaluli), tsumbo, mangadzaho, boraho, takadzaho, lwalaho, nz, sa:
Bugu i takadzaho
Maṱaluli ane a vha namasala a vhushaka, tsumbo; Mutukana ane a mangadza, mutukan ane a bora,
musidzana ane a lwala
Maṱaluli a no shumisa tshivhumbi no: Munna a no shuma o swika
Mbambedzo ya maṱaluli, sa dakalo ḽihulu, dakalo ḽihulusa; thanya, thanyesa, thanyesesa; (tsumbo: Ḽo
vha ḓuvha ḽa dakalo ḽihulwanesa vhutshiloni hanga; Ndi ene ane a vha musidzana o thanyesesaho)
Maḓadzisi Maḓadzisi a maitele, tsumbo: ṋangavhedza, zwavhuḓi, vhuronwane, vhulenda, ṱavhanyedza, sa U
tshimbila nga u ṱavhanyedza
Maḓadzisi a tshifhinga, tsumbo: mulovha, matshelo, mahoḽa, vhege yo fhelaho, ḽiṅwe ḓuvha, sa: O ḓa
mulovha
Maḓadzisi ambalotsumba: tshifhinga tshoṱhe, kanzhi, dzulela, tshiṅwe tshifhinga, na luthihi, sa: Fhano ha
kandi na luthihi, U ya lunzhi tshikoloni
Maḓadzisi a nyombedzelo/khwaṱhisedzo, tshoṱhe, ṱhamusi, vhukuma, sa: No shuma vhukuma
Maḓadzisi a khonadzeo, tsumbo: nga kha ḓi, khamusi, sa: U ḓo ḓa khamusi
Maḓadzisi a ndangatshifhinga, tsumbo: kha ḓi, athu na khathihi, sa: U kha ḓi shuma
Maḓadzisi a fhethu, tsumbo: ngadeni, nṱha ha ṱafula, sa: U khou shuma ngadeni
Thangeladzina Fhethu na sia tsumbo: nṱha, fhasi, ngomu , kha, nṱha, murahu, vhukati, nga tsini; sa: Tsho sera fhasi ha
ṱafula
Maṱaluli na thangeli, tsumbo: mulapfu kha, sa Uyu ndi mulapfu kha Takalani
Dzina na thangeli: ṱhonifho kha; mulandu kha, sa: U sumbedza ṱhonifho kha vhahulwane
Maiti Maitimapfukeli na maiti a sa pfukeli, tsumbo: O renga peni/Ḓuvha ḽo kovhela.
Maiti ane a vha na zwiitwa zwivhili (o livhaho na a so ngo livhaho) tsumbo: O mpha bugu, O rengela ṅwana
rokho
TSHIPHOKHALI 33
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwifhinga zwa Tshifhinga tsha zwino tsumbo: Ndi tamba thenisi vhege iṅwe na iṅwe/Ṋowa ndi zwikokovhi.
maiti
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa (kana tshi sa gumi) tshifhinga tsumbo: U khou ṱalela
theḽevishini zwino.
Tshifhinga tshino tsho fhiraho tsumbo: Ndo tshila Miluwani vhutshilo hanga hoṱhe.
Tshifhinga tshino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa (tshi sa gumi), tsumbo: U khou ḓi guda nga maanḓa vhege
yoṱhe.
Tshifhinga tsho fhelaho, tsumbo: O vuwa thovhoni nga matsheloni.
Tsifhinga tsho fhelaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa, tsumbo: Muṱa wo vha wo eḓela musi mulilo u tshi
ṋanga
Tshifhinga tshino tsho fhelaho, tsumbo: O ya hayani ngauri o vha o hangwa khii dzawe.
Tshifhinga tshino tsho fhelaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa (tshi sa gumi) tsumbo: Ndo vha ndo no lindela
awara mbili musi a tshi swika.
U sumbedza tshifhinga tshi ḓaho:
ḓo + ḽiiti tsumbo: Mufumakadzi Vho Marandela vha ḓo funza Gireidi ya 10./Ndi na fulufhelo uri ni ḓo
takadzwa nga baisikopo.
U ya + dzinaḽiiti tsumbo: Vha khou ya u dalela vhomakhulu wawe/Ndi vho na u nga i khou ya u na
matshelo.
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha shumisiwa u amba nga ha tshiḓaho tsumbo: Matshelo ndi holodei.
Tshifhinga tshiḓaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa tsumbo: Ndi ḓo vha ndi khou shuma vhege i ḓaho
yoṱhe.
Tshifhinga tshino tshiḓaho tsumbo: Vhege i ḓaho ndi ḓo vha ndo fhedza mushumo.
Tshifhinga tshiḓaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓatsumbo: Ṅwaha u ḓaho ndi ḓo vha ndo funza kha hetshi
tshikolo miṅwaha ya mahumi mavhili
Ḽipfanisi Pfano ya ḽipfanisi ḽa ṋefhungo, tsumbo: U kha ḓi bva u swika zwino/vha kha ḓi bva u swika zwino; Ndo vha
ndi tshi khou ṱuwa/vho vha vha tshi khou ṱuwa.
Ndovhololo
Mamudi U sumbedza u konadzea/u sa konadzea ha nyitoa, tsumbo, Ndi nga ḓa/Ndi nga si ḓe; A nga kona u
vhuelela mushumoni/A nga si kone u humela mushumoni.
U sumbedza thendelo tsumbo: Ndi nga shumisa nnḓu ṱhukhu? Ndi nga ṱuwa u ṱavhanya? Ndi nga vhudzisa
mbudziso? Ee, vha nga kona.
U sumbedza ndaela/khumbelo: Vha nga vula fasiṱere/Ndi nga tendelwa u dzhena.
U sumbedza khonadzeo/u sa konadzea tsumbo: Hezwi zwi nga vhanga thaidzo. Ni khou amba ngoho. Vh
nga vha khou amba ngoho. Ho ngo kona u zwi ḓivha.
U sumbedza khonadzeo/u sa konadzea, tsumbo: Ri tea u swika Ṱhohoyanḓou nga 10 p.m/Ri fanela u
swika Ṱhohoyanḓou nga 10 p.m/A ho ngo tea u vha na thaidzo/A ho ngo fanela u vha na thaidzo.
U sumbedza zwone zwone tsumbo: Vha fanela u vha vho hangwa.
Mafhungo a Nyimele ya u thoma i sumbedzaho khonadzeo tsumbo: Arali ya na, ri ḓo imisa lwendo
nyimele
Nyimele ya vhuvhili i sumbedzahotshithu tshine tsha nga si sokou itea kana u konadzea, tsumbo: Arali nda
nga wina lotto ndi ḓo rengela mme anga nnḓu ya kamara dza fumi.
Nyimele ya vhuraru i sumbedzaho tshithu tsha khumbulelwa tsumbo: Arali ndo vha ndo shumesa ndo vha
ndi tshi ḓo vha ndo phasa maṱiriki.
Maambwaita Tshifhinga tsha zwino, tsumbo: Gethe ḽi valwa nga awara ya vhurathi madekwana maṅwe na maṅwe.
na
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa tsumbo: Lufhera lu khou kuniswa zwino.
Maambwaitwa
Tshifhinga tshino tsha zwino tsumbo: Suphamakete muswa wo vuliwa uno ṅwaha.
Tshifhinga tsho fhelaho tsumbo: Ḽaiburari yo vha yo valwa nga holodei.
Tshifhinga tsho fhelaho tshine tsha khou ya phanḓa tsumbo: Vho ḓo tea u lindela ngauri moḓoro wo vha u
kha ḓi lugiswa
Tshifhinga tshino tsho fhiraho, tsumbo: O ḽiswa mulimo nga khomba yawe.
Tahifhinga tshiḓaho: tsumbo: Ṅwakni kiḽasi i ḓo funzwa nga
Vho-Mudau/Ṅwakani ḽaiburari ntswa i khou ya u fhaṱiwa.
34 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Tshipitshi tsho Mbudziso dza maambiwa, tsumbo: O mmbudzisa uri ndi ngani ndo lenga ngauralo/o mmbudzisa uri
vhigwaho ndi takalela nyimbo-ḓe.
‘Fhungodavhi ḽa ‘Uri’: O amba uri ha zwi ḓivhi/O mmbudza uri o xedza bugu.
Zwivhumbeo Zwitatamennde
zwa
Mbudziso
mafhungo
Ḽilaeli/Ndaela
Mupeleṱo Phetheni dza mupeleṱo, milayo ya mupeleṱo na milayo ya luambo, abriviesheni, akhironimi
Mveledziso Pfanywa, mafhambanyi, makateli
ya ḓivhaipfi
Figara dza muambo, (ḽifanyisi, ḽimetafore, ḽifanyamuthu, ḽifhambanyi, tshigoḓo, maṱhakhetshandwa, phani)
na figara dza
muambo (Nyengedzedzo: okizimoroni, mavhuvhisi, onomatopia, ḽikaluli/ḽiṋaṋedzi, tshiga, ḽitatathino, ḽitotesi, ,
Ḽinyefuli, ḽiimeli)
Maambele: maidioma/mirero
Maipfi mapambwa
Ndongazwiga Tshifhandi, khoḽoni, semi-khoḽoni, luṋala (aphosiṱirofi), zwiḓevhe, parathesisi, eḽipisisi
TSHIPHOKHALI 35
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
3.5. PULANE DZA U FUNZA
Ḽiṅwalo iḽi ḽi tsivhudza uri mumono muṅwe na muṅwe u ḓo katela yuniti nthihi kana nnzhi dzo sedzaho kha tshiṅwe
na tshiṅwe tsha zwikili: u thetshelesa, u amba, u vhala, u ṱalela, u ṅwala, u ṋekedza na Zwivhumbeo na Milayo zwa
kushumisele kwa Luambo. Mumono muṅwe na muṅwe u ḓo ṋea nyito u itela uri vhagudi vha dzi gude, u vhala kana
u ṱalela vhunzhi ha zwibveledzwa zwa oraḽa, zwa u ṅwalwa na zwa u vhonwa. Kha mumono muṅwe na muṅwe
nyito dzi ḓo isa mihumbulo ya vhagudi kha u lulamisa girama na tshaka dza zwibveledzwa. Kha ṅwaha, mimono i
linganaho 18 i ḓo katela zwiteṅwa zwoṱhe zwa kharikhuḽamu nga vhege dza 36. Nṱhani ha izwi, vhuimo ha vhuleme
kha masia oṱhe vhu ḓo engedzea themo nga themo nahone ṅwaha nga ṅwaha kha Vhuimo ha Nṱha. U sielisana ha
konḓa ha magudiswa hu ḓo vha tshipiḓa tsha nzudzanyo ya mbekanyamushumo ya u guda. Tshivhumbeo itshi tshi
ṋea vhagudi na vhadededzi tshifhinga tsha u fhaṱa nyimele, u kuvhanganya ḓivhaipfi, na u ḓowela zwivhumbeo zwa
luambo kha dzivhege vha sa athu pfukela kha zwiṅwe zwikili. Nga tshenetsho tshifhinga i dovha ya ṋekedza zwinzhi i
dovha ya kona u itwa uri i elane na dzangalelo ḽa tshigwada. Tsumbo,”Zwiambaro” ndi thero ya u funza yo ḓoweleaho,
hone i nga tevhelwa nga mumono wa nga ha mutsho.
U funza luambo ha mvanganyo: mumono (sekele) wa u funza
Kha kushumele, mvanganyo i tsivhudza u fhambana ha zwithu: u fhambana ha zwivhumbeo, ha nyito, ha zwibveledzwa
na thero (kha hu sedzwe Thero dzo anganyelwaho – Mitevhe ya Referentsi zwi re afho fhasi). Musi hu tshi dizainiwa
mumono wa vhege mbili u vanganaho, mudededzi a nga ṱanganya nyito u mona na ṱhoho, tsumbo, Mitambo. U
tevhekana ya u ngudo dza mumono wa vhege mbili i nga tevhela nzudzanyo iṅwe na iṅwe, tsumbo, mumono u nga
thoma nga u vhala, wa bvela phanḓa nga u ita nyedziselo (u amba) zwine zwa tevhelwa nga u ṅwala. Tshibveledzwa
tshiṅwe na tshiṅwe tshi nga shumiswa kha nyito dzo sumbedzwaho afho fhasi.
Mudededzi u tea u nanga tshibveledzwa u itela ngudo. Izwi zwi nga vha zwirendo, nganea ṱhukhu, nganeapfufhi kana
ḓirama ṱhukhu (kha hu sedzwe “Zwibveledzwa zwo shumiswaho kha mvanganyo ya u funza zwikili zwa luambo”).
Mudededzi a nga nanga u funza zwibveledzwa nga nḓila iṅwe na iṅwe. Arali mudededzi a nanga tshibveledzwa
tshilapfu tshi bvelaho phanḓa tshi ngaho sa nganea ṱhukhu kana ḓirama ṱhukhu hu tsivhudziwa uri tshi funzwe hu
sin a u ima u itela vhagudi vha si hangwe zwidodombedzwa zwa mulaedza. Arali nganea ṱhukhu kana ḓirama ṱhukhu
yo nangiwa, mudededzi u ḓo tea u khethekanya tshibveledzwa tsha bva yunithi nnzhi nga hune tshifhinga tsha mu
tendela ngaho.Zwipiḓa zwa nyengedzedzo zwa mushumo zwi ḓo vhalwa sa tshuṅwahaya kana sa tshipiḓa tsha
mushumo wa u vhala ha nyengedzedzo.
Kharikhuḽamu iyi i ṋekedza u funzwa ha girama ho ḓiimisaho nga hoṱhe. Kha kushumele ukwu, girama (uambo) i
ḓo shumisa awara nthihi kha vhege mbili dziṅwe na dziṅwe; hune hafu ya ḓo funzwa kha nyimele ya u ṅwala na u
vhala, ngeno hafu i tshi ḓo funzwa kha i re khagala yo ḓiimisa nga yoṱhe. Nga nṱha ha u funzwa ha girama ho tou
pulaniwaho, hu ḓo vha na u funza ha dzilafho kana ndovhololo ya luambo zwo bva kha vhukhakhi ho itwaho nga
vhagudi.
36 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Thero dzo dzinginywaho – Mutevhe wa Referentsi
• Phukha • Nnḓu
• Muvhili • Zwi funiwaho na zwi sa funiwi
• Zwiambaro • Muzika
• Mivhala • Tsiko/mupo
• Maḓuvha na miṅwedzi
• Fhethu
• Nyanyuwo
• Tshikolo
• Muṱa
• Mitambo
• Zwiḽiwa
• Tshifhinga
• Ndumeliso
• Vhuendedzi
• Zwithu zwine muthu a zwi takalela
• Mutsho na khalaṅwaha
U shandukisa Pulane dza u Funza dzi tshi ya nyito dza u funza na u guda
Tsumbo yo sendekwaho kha PULANE YA U FUNZA Gireidi ya 7, Themo ya 1, Vhege 1 na 2
(6 x ngudo ya dza minethe ya 40) = 4 awara dza u funza
GIREIDI YA 7 THEMO YA 1
MAGUDISWA
Zwivhumbeo na
Milayo zwa kushu-
U thetshelesa na U U ṅwala na U
U vhala na U ṱalela misele kwa Luambo
Vhege amba ṋekedza
awara 1 awara 1 (u van-
awara 1 awara 1
ganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u U vhala u itela u Vhusiki Maṱaluli a si gathi a sa
pfesesa: pfesesa kha vhuimo ha konḓi
Pharagirafu ya ṱhaluso/
maipfi na ha mafhungo:
U funza mbonalo dza mbuletshedzo U shumisa mafhungo a
u thetshelesa u itela u Tsumbo, Mufhidulano sa konḓi e kha tshifhinga
Tsumbo: U ḓivhadza
pfesesa vhukati ha vhathu vhane tsha zwino
maitele a u ṅwaIa:
vha khou lumelisana
Vhagudi vha thethelesa Ḓivhaipfi kha nyimele
lwa u thoma, vha tshi • U pulana
kha, Tsumbo, urekhodiwa
vhudzisana uri ndi vho
ha mu fhindulano • U ita mvetomveto
nnyi na uri vho vuwa hani
kha muṱangano kana
• U vhalulula u itela
ndumeliso
u khakhulula ho
1 na 2
U amba hu si ha fomaḽa khakheaho
Vhagudi vha ita • U dzudznya na u
nḓowenḓowe ya u ṅwalulula
ṱangana na u lumelisana
• U ṋekedza
nga vhavhili-vhavhili
U ṅwala mafhungo u tshi
ita nḓowenḓowe ya u
ḓivhadza kana u ṱalusa
muṅwe - u bva afho wa
ṅwala pharagirafu ya
ṱhaluso hu tshi shumiswa
mafhungo aya nga nḓila i
lunzhedzanaho.
TSHIPHOKHALI 37
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Thero ya Sekele: U ṱangana na U lumelisana
Ngudo ya 1: (U thetshesa na U amba fhedzi)
• Marangaphanda: U lumelisa kiḽasi na u ḓiḓivhadza. U funza vhagudi uri vha nga ḓiḓivhadza hani.
• Ḓivhaipfi i elanaho na thero.
• U funza mbonalo dza u thetshelesa u itela u wana mafhungo
Ngudo ya 2: (U thetshesa na U amba fhedzi)
• U thetshelesa kha zwifhinga zwo fhambanaho zwine vha zwi shumisa musi vha tshi lumelisana.
• Vhagudi vha ita nḓowe-nḓowe ya u lumelisana nga vhavhili-vhavhili.
Ngudo ya 3: (U vhala fhedzi)
• U sedza zwifanyiso, madzina a bugu na ṱhoho dza mu fhindulano.
• Vhagudi vha vhalela mbiluni, nga murahu mudededzi a dovholola nga u vhalela nṱha, ngeno vhagudi vha tshi
lingedza u pfesesa mu fhindulano.
• Mudededzi u ṱalutshedza girama na ḓivhaipfi
• Tshuṅwahaya: Vhagudi vha dovha u vhala mu fhindulano na u fhindula mbudziso, tsumbo, ee/hai.
Ngudo ya 4: (Zwo vangana)
• Dziṅwe mbonalo dza mvanganywa dza girama dza tshibveledzwa
• U ṱalutshedza maitele a u ṅwala
• Vhagudi vha vhala tsumbo dza pharagirafu dza mbuletshedzo
• Tshuṅwahaya: Vhagudi vha ita nḓowe-nḓowe ya u ṅwala mafhungo a sa konḓi a u ḓivhadza na u
buletshedza nga ha muṅwe muthu, vha tshi shumisa girama sa zwe zwa ṱalutshedzwa.
Ngudo ya 5: (U ṅwala fhedzi)
• Vhagudi vha ṅwala pharagirafu ya mbuletshedzo
Ngudo ya 6: (U ṅwala)
• Vhagudi vha dzudzanya na u ṅwalulula mvetomveto ya u thoma ya pharagirafu dzavho
Kha masiaṱari a tevhelaho Pulane dza u Funza dzo ṋekedzwa afho fhasi kha gireidi dza 7, 8 na 9. Kha hu
dzhielwe nṱha uri hedzi dzi tou vha TSUMBO fhedzi dza u ri nzudzanyo ya u funza Luambo lwa u Engedza lwa
Vhuvhili dzi nga itwa hani kha ṅwaha.
38 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
3.6 Thebuḽu ya phaḓaladzo ya zwibveledzwa
Vhege Gireidi ya 7 Gireidi ya 8 Gireidi ya 9
Themo ya 1
Tshibveledzwa tsha mafhungo – Tshibveledzwa tsha mafhungo – Mu fhindulano
1 na 2
khungedzelo khungedzelo
3 na 4 Luimbo kana tshirendo Raimi, luimbo, tshirendo Raimi, tshirendo/luimbo
Tshibveledzwa tsha mafhungo: tsha Tshibveledzwa tsha mafhungo Tshibveledzwa tsha mafhungo – u
5 na 6
u vhonwa, tsumbo, khaḽenda tsumbo, zwifanyiso ḓadza fomo
Tshibveledzwa tsha mafhungo: mu Tshibveledzwa tsha u vhonwa, Tshibveledzwa tsha u vhonwa -
7 na 8
fhindulano tsumbo zwifanyiso, khuthuni zwifanyiso
Tshibveledzwa tsha u vhala Tshibveledzwa tsha mafhungo Tshibveledzwa tsha mafhungo – mu
9 na10
fhindulano/tshipitshi
Themo ya 2
Tshibveledzwa tsha mafhungo – Tshibveledzwa tsha mafhungo, Ndaela , Tsumbo, u ṋea masia
1 na 2 khungedzelo tsumbo, tshifanyiso nganeapfufhi/
folukuḽoo
Tshibveledzwa tsha mafhungo, Tshibveledzwa tsha mafhungo, Tshibveledzwa tsha mafhungo,
3 na 4 tsumbo,mapa tsumbo, shedulu/dayari/ Tsumbo, uṋea masia
tsumbatshifhinga
Tshibveledzwa tsha mafhungo: Tshibveledzwa tsha mafhungo Tshibveledzwa tsha mafhungo
5 na 6 tsumbo, tsha u vhonwa tsumbo, zwifanyiso – muvhigo wa mutsho, mapa,
tshirendo, luimbo
Tshirendo kana luimbo Tshibveledzwa tsha mafhungo Tshibveledzwa tsha mafhungo
7 na 8 tsumbo, mitambo na mu fhindulano – muvhigo wa mutsho, mapa,
tshirendo, luimbo
9 na10 U LINGA HA SAMETHIVI
Themo ya 3
Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani, Tshibveledzwa tsha ḓivhaipfi Tholokanyonḓivho na tshibveledzwa
1 na 2 tsumbo, vhurifhi tsha u vhala
Tshibveledzwa tsha u vhonwa, Tshibveledzwa tsha ndaela, tsumbo, Tshibveledzwa tsha u vhonwa
3 na 4 tsumbo, tshifanyiso risipi, mu fhindulano
Tshibveledzwa tsha mafhungo, Tshibveledzwa tsha mafhungo, Tshibveledzwa tsha u vhonwa
5 na 6 tsumbo,mu fhindulano tsumbo, mbekanyamushumo dza
radio/TV
Tshibveledzwa tsha mafhungo, Tshibveledzwa tsha mafhungo Tshibveledzwa tsha mafhungo,
tsumbo, mapa tsumbo, mu fhindulano tsumbo, mu fhindulano, zwifanyiso
7 na 8
tshirendo, nganeapfufhi, nganea
kana ḓirama
Tshiṱori, zwirendo, nyimbo, Nganeapfufhi/zwirendo/Nyimbo/ Nganeapfufhi/nyimbo/ḓirama/
9 na 10
khuthuni, ḓirama na nganea ḓirama pfufhi/ nganea ṱhukhu nganea/tshirendo
Themo ya 4
1 na 2 Tshibveledzwa tsha u vhonwa Zwibveledzwa zwa ḓivhaipfi Tshibveledzwa tsha u vhonwa
Tshibveledzwa tsha mafhungo tshirendo/luimbo/tshiṱori Tshibveledzwa tsha mafhungo,
3 na 4 tsumbo, mu fhindulano
Tshibveledzwa tsha mafhungo Tshibveledzwa tsha u vhonwa/ Tshibveledzwa tsha ḓivhaipfi
5 na 6 tshirendo
Luimbo, tshirendo Tshibveledzwa tsha vhusiki na Luimbo, tshirendo
7 na 8
vhudavhidzani
9 na10 U LINGA HA SAMETHIVI
TSHIPHOKHALI 39
3.6.1 GIREIDI YA 7
GIREIDI YA 7 THEMO YA 1
40
MAGUDISWA
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u pfesesa: U vhala u itela u pfesesa kha vhuimo Vhusiki Maṱaluli a si gathi a sa konḓi
ha maipfi na ha mafhungo:
U funza mbonalo dza u thetshelesa u Pharagirafu ya ṱhaluso/mbuletshedzo U shumisa mafhungo a sa konḓi e kha
itela u pfesesa Tsumbo, Mufhidulano vhukati ha vhathu tshifhinga tsha zwino
U ḓivhadza maitele a u ṅwaIa:
vhane vha khou lumelisana lwa u
Vhagudi vha thethelesa kha, tsumbo, Ḓivhaipfi kha nyimele
thoma, vha tshi vhudzisana uri ndi vho • U pulana
u rekhodiwa ha mu fhindulano kha
nnyi na uri vho vuwa hani
muṱangano kana ndumeliso • U ita mvetomveto
U amba hu si ha fomaḽa • U vhalulula u itela u khakhulula ho
khakheaho
Vhagudi vha ita nḓowenḓowe ya u
ṱangana na u lumelisana nga zwigwada • U dzudznya na u ṅwalulula
1 na 2
• U ṋekedza
Tsumbo, u ṅwala pharagirafu ya
mbuletshedzo
U ṅwala, tsumbo, mafhungo u tshi
ita nḓowenḓowe ya u ḓivhadza kana
u ṱalusa muṅwe - u bva afho wa
ṅwala pharagirafu ya ṱhaluso hu tshi
shumiswa mafhungo aya nga nḓila i
lunzhedzanaho.
U thetshelesa u itela u takalela: Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha Zwibveledzwa zwilapfu zwa Tshipitshi tsho livhaho
vhudavhidzani:
U thetshelesa, tsumbo, luimbo/tshirendo U vhala tshirendo/luimbo, tsumbo, Mavhudzisi
tsha aḽifabethe. zwi no fana na zwo shumiswaho kha • U ḓivhadza maitele a u ṅwaIa:
Ndongazwiga
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
u thetshelesa u itela u pfesesa na u
U shumisa izwi u itela u peleṱa maṅwe • U pulana
takalela U ḓivhadza maiti maswa
maipfi ane vha nga kona u rekhoda sa
• U ita mvetomveto
tshipiḓa tsha tholokanyonḓivho ya u Girama ya dzilafho i bvaho kha
3 na 4
thetshelesa. • U vhalulula u itela u khakhulula ho zwibveledzwa zwa vhagudi
khakheaho
U amba ha fomaḽa Ḓivhaipfi kha nyimele
• U dzudznya na u ṅwalulula
Tsumbo, u ita nyedziselo nga ha
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
muṱangano na ndumeliso • U ṋekedza
Tsumbo, u ṅwala mu fhindulano
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u wana U vhala u itela u pfesesa kha vhuimo Tshibveledzwa tsha vhusiki Madzina
mafhungo na u pfesesa: ha fhungo:
Tsumbo, u ḓiitela tsumbo, mushumo Maiiti
Tsumbo, maḓuvha a vhege, miṅwedzi U ḓivhadza mbonalo dza tshibveledzwa nga ha luambo lwo khethiwaho/u ḓadza
Tshifhinga tsha u amba
ya ṅwaha na nomboro tsha u vhonwa fomo zwi tshi elana na nḓowedzo ya u
thetshelesa Ḓivhaipfi kha nyimele
Mafhungo ane a tea u ḓadzwa ngao U ṱalela na u amba nga ha
fomo tsumbo, khaḽenda: zwibveledzwa zwa u vhonwa zwo
fhambanaho tsumbo, tshifanyiso,
TSHIPHOKHALI
Maḓuvha a vhege;
5 na 6 tshinepe
Miṅwedzi ya ṅwaha
Tsumbo, u ṱalela kha tsumbatshifhinga
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo ya tshikolo
wa tshigwada
na
Zwigwada zwi a vhudzisana mbudziso
Tsumbo, u vhala nga ha thero ‘Tshikolo’.
na phindulo hu tshi shumiswa, tsumbo,
tshibveledzwa tsha u vhonwa sa
khaḽenda
U thetshelesa u itela u pfesesa U vhala u itela u pfesesa Vhusiki Maiti
Tsumbo, u thetshelesa nyambedzano Tsumbo, u vhala tshibveledzwa tsha Tsumbo, u ṅwala mafhungo hu tshi Maṱaluli
ya vhagudi vha tshi bvisela khagala uri vhagudi vha tshi bvisela khagala thero shumiswa ḓivhaipfi kha nyimele. U
Girama ya dzilafho i bvaho kha
ndi thero dzifhio dzine vha dzi funa/sa dzine vha dzi funesa ṅwala uri ndi thero dzifhio dzine vha dzi
zwibveledzwa zwa vhagudi
dzi fune funa.
7 na 8 na
Ḓivhaipfi kha nyimele
U amba ha fomaḽa na u ṋekedza:
Tsumbo, u fhindula mbudziso kha
Tsumbo, Vhagudi vha ḓiḓivhadza na u tshibveledzwa tsha tholokanyonḓivho.
amba uri ndi dzifhio thero dzine vha dzi
funa
41
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
42 awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela/ U vhala u itela u pfesesa Vhusiki/ Vhudavhidzani: Maiti, maṱaluli
mafhungo o khetheaho:
Tsumbo, u vhala tshibveledzwa kha Tsumbo, u ṅwala mafhungo/ Maṱanganyi a sa konḓi
Tsumbo, Tholokanyonḓivho ya u thero yo nangiwaho
U ḽebuḽa zwifanyiso kha thero yo U khwaṱhisedza girama yo itwaho kha
thetshelesa kha thero yo nangiwaho
nangiwaho themo ya u thoma
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo
Girama ya dzilafho u bva kha zwo
wa tshigwada
9 na 10 ṅwalwaho nga vhagudi
Tsumbo, u amba uri ndi nga mini vha
Ḓivhaipfi kha nyimele
tshi funa thero nkene
kana
U vhalela nṱha ha tshibveledzwa kha
thero yo nangiwaho
Mishumo ya u Linga ya Fomaḽa kha Themo ya 1
Mushumo wa 1: U thetshelesa kana U amba Mushumo wa 2: U ṅwala Mushumo wa 3: Mulingo wa 1
Oraḽa: Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa /tshipitshi tsho lugiselwaho/u (Pharagirafu ya vhusiki/ya ṱhaluso/ Tholokanyonḓivho NA/KANA
vhalela nṱha zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo NA/
(zwilapfu kana zwipfufhi)
KANA
Ḽiitheretsha: Mbudziso dza phindulo pfufhi
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
GIREIDI YA 7 THEMO YA 2
MAGUDISWA
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza awara 1 kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u pfesesa U vhala u itela u pfesesa kha vhuimo Vhudavhidzani vhupfufhi: Thangeladzina
ha mafhungo:
Tsumbo, u thetshelesa mu fhindulano Maitele a u ṅwala: Ndongazwiga
wa vhagudi nga uri vha bva ngafhi Tsumbo, u vhala mu fhindulano sa
• U pulana Maṱanganyi
tsumbo, musi vhathu vha tshi bva
U amba nga ha ndivho yo tiwaho/
fhethu/mashangoni o fhambanaho • U ita mvetomveto Khanedza
TSHIPHOKHALI
U amba na u ṋekedza ha fomaḽa (U
1 na 2 vhalela nṱha ho lugiselwaho) • U vhalulula u itela u khakhulula na u Ḓivhaipfi kha nyimele
ṅwalulula
Tsumbo, uvhalela nṱha ho lugiselwaho
nga ha thero yo nangiwaho • U ṋekedza
Tsumbo, u ṅwala pharagirafu ya
nganetshelo u ṱalutshedza uri vha bva
ngafhi.
U thetshelesa u itela u pfesesa: Vhala u itela u pfesesa kha vhuimo Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani Girama ya dzilafho kha zwo ṅwalwaho
ha mafhungo: tshipfufhi: nga vhagudi
Tsumbo, u shumisa tshibveledzwa
tshi vhonwaho sa mapa une wa Tsumbo, u vhala tshibveledzwa tshi Tsumbo, u ṅwala u itela ndivho dzo U ṅwala
thetsheleswa khawo, u vhudzisa na u sumbedzaho tshaka dza vhathu dzo khetheaho
Maṱaluli
fhindula mbudziso. fhambanaho.
Maitele a u ṅwala tshipitshi tsho
lugiselwaho. Ndongazwiga
U amba ha fomaḽa na u ṋekedza:
Maitele a u ṅwala: Maṱanganyi
U amba nga mbonalo dza tshipitshi tsho
3 na 4
lugiselwaho • U pulana Thangeladzina
Tsumbo, Tshipitshi tsho lugiselwaho • U ita mvetomveto Khanedza
• U vhalulula u itela u khakhulula na u Ḓivhaipfi kha nyimele
ṅwalulula
• U ṋekedza
Tshipitshi tsho lugiselwaho
43
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza awara 1 kushumisele kwa Luambo
Vhege
44 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela mafhungo o U vhala wo tou fombe ha Vhusiki Ḽimudi ḽa ndaela
tiwaho: zwibveledzwa zwi vhonwaho:
Tsumbo, u ḽebuḽa zwifanyiso zwa kiḽasini Tshifhinga tsha zwino
U thetshelesa tholokanyonḓivho U ṱalela na ṱalutshedzela, tsumbo, wa vhumba mafhungo u tshi shumisa
Maiti maswa
tshifanyiso tsha kiḽasi ḓivhaipfi ntswa
5 na 6 U amba hu si ha fomaḽa
Girama ya dzilafho u bva kha zwo
Tsumbo, ḓivhaipfi ya kiḽasini: peni, ṅwalwaho nga vhagudi
penisela
Ḓivhaipfi kha nyimele
U thetshelesa u itela u takalela: U vhala u itela u pfesesa Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani Khanedza
tshipfufhi:
Tsumbo, u thetshelesa tshirendo/luimbo U vhala tshibveledzwa nga ha, tsumbo, Vhunzhi
muṱa Tsumbo, u ṅwala pharagirafu dza
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo Abriviesheni
ṱhaluso nga ha miṱa ya havho
wa tshigwada
Masumbavhuṋe
Maitele a u ṅwala:
Tsumbo, u amba nga ha miṱa ya havho
U ḓivha na u khwaṱhisedza Zwivhumbeo
7 na 8 • U pulana
na Milayo zwa kushumisele kwa
• U ita mvetomveto Luambo
• U vhalulula u itela u khakhulula na u Girama ya dzilafho kha zwe vhagudi vha
ṅwalulula ṅwala
• U ṋekedza Ḓivhaipfi kha nyimele
9 na Milingo ya vhukati ha ṅwaha
10
Mushumo wa u linga wa Fomaḽa wa THEMO YA 2
Mushumo wa 4: U thetshelesa na U amba Mushumo wa 5: U ṅwala na U ṋekedza Mushumo wa 6: Milingo ya vhukati ha ṅwaha
Oraḽa: Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa/tshipitshi Pharagirafu ya vhusiki Nganetshelo/Mbuletshedzo)/ Tholokanyonḓivho NA/kANA
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
tsho lugiselwaho/u vhalela nṱha ho lugiselwaho tshibveledzwa tsha vhudavhidzani (tshipfufhi kana tshilapfu)
Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo NA/
kANA
Ḽitheretsha: Mbudziso dzi re na phindulo pfufhi
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
GIREIDI YA 7 THEMO YA 3
MAGUDISWA
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela U vhala wo tou fombe ha Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani Thangeladzina.
tshibveledzwa u itela u pfesesa kha zwilapfu:
Tsumbo, u thetshelesa kha mubvumo u Nzudzanyo ya maipfi
vhuimo ha pharagirafu
monaho na thero, tsumbo, vhuendi U ḓivhadza na u amba nga ha mbonalo
Tshifhinga tsha zwino
Tsumbo, u vhala tshibveledzwa kha dza u ṅwala vhurifhi ha vhukonani/
U amba na u ṋekedza ha Fomaḽa
thero yo khetheaho wa fhindula muledza/e-meiḽi/ pharagirafu ya Theshano kha vhurifhi ha vhukonani/
TSHIPHOKHALI
U vhalela nṱha ho lugiselwaho ho mbudziso dza tholokanyonḓivho nganetshelo/mbuletshedzo mulaedza/
sedziwa ho khetheaho kha u elela,
Na U ṅwala vhurifhi ha vhukonani/ muledza/ e-meiḽi
mubulo wa ipfi na thounu
e-meiḽi/pharagirafu ya nganetshelo/
Tsumbo ya vhurifhi ha vhukonani kana Ḓivhaipfi kha nyimele
Tsumbo, tshibveledzwa kha thero ṱhaluso
pharagirafu
1 na 2 (mbuletshedzo) nga ha tsumbo, hune
nda khou ya hone ṋamusi
Hu sedzwa kha maitele a u ṅwala:
• U pulana
• U ita mvetomveto
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṅwalulula
• U ṋekedza
45
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
46 awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela vhukwamani: U vhala u itela u pfesesa Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani Masumbavhuṋe
zwilapfu: (zwi bvela phanḓa)
Tsumbo, u thetshelesa kha Tsumbo, u ṱalela zwibveledzwa zwa u Thangeladzina.
tshibveledzwa/ vhonwa kha thero u itela u pfesesa na u U ḓivhadza na u amba nga mbonalo
Nzudzanyo ya maipfi
fhindula mbudziso dza u ṅwala nga vhurifhi ha vhukonani/
mbudziso dzi elanaho na zwinyanyuli
nḓivhadzo/e-meiḽi/pharagirafu ya Tshifhinga tsha zwino
zwi vhonwaho (mmbwa i ngafhi?)
nganetshelo/ṱhaluso
Theshano ya vhurifhi ha vhukonani/
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo
U ṅwala vhurihi ha vhukonani/ mulaedza/
wa tshigwada
mulaedza/e-meiḽi/pharagirafu ya
e-meiḽi
Tsumbo, u fhindula kha mbudziso dzi nganetshelo/ṱhaluso kha, tsumbo, hune
3 na 4
elanaho na zwinyanyuli zwa u vhonwa nda khou ya hone ṋamusi Ḓivhaipfi kha nyimele
Hu sedzwa kha maitele a u ṅwala:
• U pulana
• U ita mvetomveto
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṅwalulula
• U ṋekedza
U thetshelesa u itela u pfesesa U vhala wo tou fombe ha Vhusiki Maṱaluli
Tshibveledzwa tshine tsha tou
Tsumbo, u thetshelesa kha ipfi ḽi yaho U vhumba mafhungo nga u shumisa Mavhudzisi
vhonwa:
nṱha na fhasi (mudivhitho wa akhositiki) ḓivhaipfi ntswa
Maiti maswa na madzina
U ṱalela tshifanyiso nga tshifhinga tsho
Na Na
nangwaho – tsumbo, ḓorobo khulwane Mupeleṱo
U thetshelesa kha mu fhindulano kha U ṅwala pharagirafu ya ṱhaluso kha,
Girama ya dzilafho u bva kha zwo
thero ntswa tsumbo, hune nda dzula tsumbo, tshifanyiso tsho ḓisendekaho
ṅwalwaho nga vhagudi
hone nga thero
5 na 6 Ḓivhaipfi kha nyimele
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo Hu sedzwa kha maitele a u ṅwala:
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
wa tshigwada
• U pulana
Tsumbo, u shumisa ḓivhaipfi ya thero
• U ita mvetomveto
ntswa, u amba nga mudivhitho u re
na muungo na u ita nḓowenḓowe ya u • U vhalulula u itela u khakhulula na u
amba mafhungo ṅwalulula
• U ṋekedza
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u pfesesa U vhala u itela u pfesesa kha vhuimo Vhusiki Maiti maswa na madzina
ha pharagirafu
Tsumbo, u thetshelesa u itela u ḓivha U ḽebuḽa mapa na u ṅwala mafhungo u Nomboro
mashango o fhambanaho a ḽifhasi/ Tsumbo, u vhala ha vhagudi nga tshi shumisa ḓivhaipfi ntswa
Mupeleṱo
mavunḓu fhano Afrika Tshipembe tshavho ha pharagirafu ya ṱhaluso yo
ṅwalwaho kha mumono wo fhiraho Vhunzhi
U amba hu si ha fomaḽa
kana Thangeladzina
7 na 8 U ita nyedziselo kha thero, tsumbo,
TSHIPHOKHALI
mashango o fhambanaho a ḽifhasi/ Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha Girama ya dzilafho kha zwo ṅwalwaho
mavunḓu Afrika Tshipembe nga vhagudi
Tsumbo, u vhala u itela u ḓiphiṋa,
tsumbo, tshirendo/ Ḓivhaipfi kha nyimele
nganeapfufhi/
ḓirama pfufhi/nganea ṱhukhu
U thetshelesa u itela u takalela Tshibvelezwa tsha ḽitheretsha Vhusiki U khwaṱhisedza girama yoṱhe yo itwaho
kha ino themo
Tsumbo, u thetshelesa kha tshipiḓa Tsumbo, u vhala tshiṱori/tshirendo/ Tsumbo, u ṅwala khepusheni ya tshiṱori
tsha tshiṱori tsho fhelelaho/tshiṱori tsho nyimbo/khathuni/ ḓirama pfufhi/ nganea tsha tshifanyiso tsho ḓisendekaho Ḓivhaipfi kha nyimele
fhelelaho/ ṱhukhu na u fhindula mbudziso dzi kha thero na luambo lwo shumiswaho
bvaho kha tholokanyonḓivho hu tshi khwaṱhisedzwa girama yo
zwirendo/nyimbo/khathuni/ḓirama
9 na 10 shumiswaho kha themo .
ṱhukhu/nganea ṱhukhu
U vhalela nṱha
U shuma na tsumbo, ndongazwiga na
u elela
Mushumo wa wa u Linga wa Fomaḽa kha THEMO YA 3
Mushumo wa 7: U amba/U thetshelesa/U vhala Mushumo wa 8: U ṅwala Mushumo wa 9: Mulingo wa 2
Oraḽa: Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa/tshipitshi Pharagirafu dza vhusiki (Nganetshelo/Ṱhaluso) Tholokanyonḓivho NA/KANA
tsho lugiselwaho/u vhalela nṱha ho lugiselwaho
/Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo NA/
KANA
(Tshipfufhi kana tshilapfu)
Ḽitheretsha: Mbudziso dzi re na phindulo pfufhi
47
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
GIREIDI YA 7 THEMO YA 4
MAGUDISWA
48 Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u pfesesa U vhala wo tou fombe ha Vhusiki Khanedza
zwibveledzwa zwi vhonwaho:
U thetshelesa kha mu fhindulano, U ita nḓowenḓowe ya mafhungo a Maṱaluli na maḓadzisi
tsumbo, kha thero ntswa – muvhili U ṱalela na u vhala zwifanyiso kha thero, mbudziso na phindulo kha thero yo
Masumbavhuṋe
wanga tsumbo, zwipiḓa zwo fhambanaho zwa nangiwaho.
muvhili Mupeleṱo
U amba ha fomaḽa U ḽebuḽa zwifanyiso zwo shumiswaho.
Vhunzhi
U fhindula mbudziso nga murahu ha u Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
vhala na u ṱalela tshibveledzwa tsha u zwilapfu: Ḓivhaipfi kha nyimele
vhonwa
U ṅwala pharagirafu ya ṱhaluso nga,
1 na 2
tsumbo, muvhili wanga,
Hu sedzwa kha maitele a u ṅwala:
• U pulana
• U ita mvetomveto
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṅwalulula
• U ṋekedza
U thetshelesa u itela u pfesesa U vhala u itela u pfesesa Vhudavhidzani: Girama ya dzilafho kha zwo ṅwalwaho
nga vhagudi
Tsumbo, u thetshelesa Tsumbo, u vhala pharagirafu ya mugudi U ṅwala, tsumbo, Tshipitshi tsho
Tholokanyonḓivho kha thero yo yo ṅwaliwaho lugiselwaho kha “Muvhili wanga” Khanedza
nangiwaho kha mumono wo fhiraho.
Kana Mavhudzisi
U amba ha fomaḽa na u ṋekedza:
Tsumbo, Maṱanganyi
Tsumbo, Tshipitshi tsho lugiselwaho tsho
tshibveledzwa tsho nangwaho kha thero Maṱaluli na maḓadzisi
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
ṅwaliwaho kha mumono wo fhiraho.
3 na 4
Masumbavhuṋe
Mupeleṱo
Vhunzhi
Ḓivhaipfi kha nyimele
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Girama ya dzilafho kha zwo ṅwalwaho
nga vhagudi
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u pfesesa U vhala wo tou fombe ha Vhusiki Mavhudzisi
zwibveledzwa zwi vhonwaho:
Tsumbo,vhagudi vha thetshelesa u Tsumbo, vhagudi vha ola zwifanyiso Maṱaluli
itela ḓivhaipfi ntswa nga u shumisa Vhagudi vha vhala na u ṱalela zwavho vha tshi shumisa mivhala yo
Mupeleṱo
tshibveledzwa tsha u vhonwa – U tshibveledzwa, tshifanyiso tsha mivhala fhambanaho vha zwi ḽebuḽa ;
ḓivhadza thero ntswa tsumbo, mivhala yo fhambanaho na mu fhindulano kha Vhunzhi
U ita nḓowenḓowe ya u ṅwala
thero yeneyo
U amba ha fomaḽa mafhungo a ṱhaluso. Tshifhinga tsha zwino
TSHIPHOKHALI
U ita nḓowenḓowe ya u amba mbudziso Na Khanedza
na phindulo, tsumbo, Bugu ndi ya mu
Tsumbo, u ṅwala pharagirafu ya ṱhaluso Masumbi
vhala ufhio?
5 na 6 u itela u ṱalusa tshithu tsha mivhala
Masumbavhuṋe
minzhi.
Ḓivhaipfi kha nyimele
Hu sedzwa kha maitele a u ṅwala:
Girama ya dzilafho kha zwo ṅwalwaho
• U pulana
nga vhagudi
• U ita mvetomveto
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṅwalulula
• U ṋekedza
U thetshelesa u itela u takalela U vhala u itela u pfesesa Ndugiselo dza mulingo: U dovholola kuvhumbelwe kwa
mafhungo na milayo ya khushumisele
Tsumbo, u thetshelesa luimbo/tshirendo/ Tsumbo, U khwaṱhisedza maitele a u ṅwala
kwa luambo zwo gudwaho
pharagirafu ya ṱhaluso yo ṅwalwaho nga a tshaka dzo fhambanaho dza
tshibveledzwa tsho nangiwaho kha
vhagudi kha mumono wo fhiraho tshibveledzwa sa pharagirafu dza Girama ya dzilafho kha zwo ṅwalwaho
thero na u fhindula mbudziso u itela u
7 na 8 nga vhagudi
U amba ha fomaḽa pfesesa mu fhindulano, ṱhaluso, nganetshelo
Ḓivhaipfi kha nyimele
Tsumbo, u khwaṱhisedza mbudziso na
mafhungo o itwaho nga maitele a oraḽa
kha themo ino
9 na 10 Milingo ya mafheloni a ṅwaha
Mushumo wa fomaḽa kha THEMO YA 4
Mushumo wa 10: Milingo ya mafheloni a ṅwaha
Bammbiri ḽa 1: Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo na Ḽitheretsha, U ṅwala
49 Bammbiri ḽa 2: *Oraḽa
*Oraḽa, maraga dza ṅwaha dzi bvaho kha U amba, U thetshelesa na U vhala. Maraga dza u fhedzisela dzi tea u katela tshithihi tsha U amba ho lugiselwaho, U thetshelesa ho
lugiselwaho na U vhalela nṱha ho lugiselwaho.
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
3.6.2 GIREIDI YA 8
50 GIREIDI YA 8 THEMO YA 1
MAGUDISWA
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela vhukwamani na U vhala u itela u pfesesa mafhungo Zwbveledzwa zwa vhudavhidzani Tshivhumbeo tsha fhungo (Ṋefhungo –
mu fhindulano zwipfufhi: ḽiiti - tshiitwa),
Tsumbo, u vhala mu fhindulano vhukati
Tsumbo, u thetshelesa kha mu ha vhathu vhavhili khathihi na u fhindula U funza mbonalo dza u ḓadza fomo. Mafurase a vhudavhidzani o ḓoweleaho
fhindulano vhukati ha vhathu vhavhili dziṅwe dza mbudziso dza mutheo dza u
Tsumbo, u ḓzadza fomo nga mafhungo Maipfi a mbudziso
vha khunyeledzaho nḓivho vho no vhaho thetshelesa.
o simuwaho kha nḓowedzo ya
nayo na mu fhindulano muswa U bvisela khagala vhuḓipfi ha mutheo
U shumisa dikishinari ya nyambo mbili tshibveledzwa tsha u thetshelesa.
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo kha u wana ṱhalutshedzo dza maipfi U shumisa tshifhinga tshi sa koṋdi
U khwiṋisa dikishinari ya vhuṋe nga u
wa tshigwada maswa.
ṅwala madzina na maiti maswa. Ḓivhaipfi i bvaho kha zwibveledzwa
Vhagudi vha ḓivha mbudziso na phindulo
1 na 2 Masala a vhathu
kha U thetshelesa vha dovha vha ita
nḓowedzonḓowe nga vhavhili-vhavhili Thenda/Khanedza
khathihi na mudededzi.
Mapfanisi, Mupeleṱo
Ndongazwiga
Vhuthihi/vhunzhi
Madzina na maiti
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA U shumisa dikishinari ya huṋe
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela: Tshibveledzwa tsha ḽiitheretsha Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani Zwivhumbeo zwa mafhungo
tshilapfu: (Ṋefhungo – ḽiiti - tshiitwa),
U thetshelesa kha raimi/luimbo/ Tsumbo, u vhala raimi/zwirendo/nyimbo
u itela u pfesesa na u takalela U funza mbonalo dza pharagirafu dza Mafurase a vhudavhidzani o ḓoweleaho.
tshirendo
U fhindula mbudziso dza mutheo kha mu fhindulano/ṱhaluso/nganetshelo Maipfi a mbudziso
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo
zwibveledzwa zwi re afho nṱha. U bvisela khagala vhuḓipfi ha mutheo.
wa tshigwada U ṅwala pharagirafu ya mu fhindulano/
U shuma nga dikishinari ya nyambo mbili ṱhaluso/nganetshelo nga mafhungo o U shumisa tshifhinga tshi sa konḓi
Tsumbo, u rwela ngomani raimi/luimbo
TSHIPHOKHALI
kha u wana ṱhalutshedzo. ṋewaho tsumbo, Ḓivhaipfi i bvaho kha tshibveledzwa tsho
na u ṋekedza nga zwigwada.
shumiwaho natsho
zwidodombedzwa zwa vhuṋe zwa
Kana vhavhili-vhavhili. Masala a vhathu
3 na 4 vhabvumbedzwa vhavhili
Vhagudi vha shuma nga ndongazwiga, Thenda/Khanedza
(hu nga lingiwa)
thounu, mutevhetsindo, nz Mapfanisi
U ḓivhadza u ṅwala:
Mupeleṱo
• U pulana
Ndongazwiga
• U ita mvetomveto
Vhuthihi/Vhunzhi
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
Girama ya dzilafho kha zwo ṅwalwaho
ṅwalulula
nga vhagudi u bva kha u ḓadza fomo.
• U ṋekedza
U shumisa dikishinari ya vhuṋe
U dzudzanya dikishinari ya vhuṋe
51
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
52 awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u wana U vhala u itela u pfesesa kha u shuma Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani U ḓivhadza ḓivhaipfi ntswa: tsumbo,
mafhungo na vhukwamani: na maipfi na mafhungo: tshipfufhi/tshibveledzwa tsha vhusiki nyanyuwo na vhuḓipfi.
Tsumbo, vhagudi vha thetshelesa kha Tsumbo, u vhala mafhungo a elanaho na Tsumbo, vhagudi vha ṅwala mu U shumisa masala a vhathu
tshibveledzwa tsha u pfiwa kana kha vhuḓipfi na nyanyuwo. fhindulano nga u ḓadzisa magake o
Mupeleṱo na Ndongazwiga
mudededzi a tshi khou ṱalusa vhuḓipfi ha salaho nga maipfi o teaho.
U shumisa dikishinari ya nyambo mbili
vhathu vho fhambanaho. Vhagudi vha Thenda
u itela u wana ṱhalutshedzo dza maipfi Hu sedzwa kha u shumisa luambo
thetshelesa na u lingedza u baḓekanya
maswa. na ḓivhaipfi ntswa yo gudiwaho kha u Khanedza
ṱhaluso na zwifanyiso zwi sumbedzaho
bvisela khagala nyanyuwo.
vhuḓipfi ho fhambanaho (u dinalea, u Girama ya dzilafho kha zwo ṅwalwaho
5 na 6 takala, u dzhaha, nz) U khwaṱhisedza mbonalo dza mu nga vhagudi, u ṅwala pharagirafu ya
fhindulano. mufhinulano/ṱhaluso/nganetshelo.
(hu nga lingiwa)
U khwiṋifhadza dikishinari ya vhuṋe.
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo
wa tshigwada
Vhagudi vha shumisa zwifanyiso u
vhudzisana uri muṅwe khou ḓipfisa hani.
Vhagudi vha fhindula nga ḓivhaipfi ntswa
u bviselakhagala vhuḓipfi/nyanyuwo
U thetshelesa u itela u takalela: U vhala wo tou fombe kha Tshibveledzwa tsha vhusiki Ndongazwiga
Vhagudi vha thetshelesa kha luimbo/ wibveledzwa zwi vhonwaho: U funza mbonalo dza pharagirafu ya Thangeladzina
tshirendo kana raimi yo ḓisendekaho U ḓivhadza mbonalo dza tshibveledzwa ṱhaluso na ya nganetshelo.
kha thero ntswa. Ḓivhaipfi ntswa i a Mupeleṱo
tsha u vhonwa Tsumbo, vhagudi vha ṅwala pharagirafu
ḓivhadzwa. Maipfi a mbudziso
Tsumbo, Tshifanyiso/khathuni, i yo ḓisendekaho kha tshibveledzwa tsha
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo u vhonwa.
tevhelwaho nga tshibveledzwa tsha u Maṱanganyi
wa tshigwada
ṅwalwa. Hu sedzwa kha maitele a u ṅwala:
Vhagudi vha vhala maipfi maswa vha Tshifhinga tsha zwino Thenda na
U fhindula mbudziso dza • U pulana Khanedza
ita nḓowenḓowe na vhashumisani kana
tholokanyonḓivho kha khathuni/
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
vhagudi ngavho. • U ita mvetomveto Ḓivhaipfi kha nyimele
tshifanyiso.
7 na 8
U thetshelesa u itela u pfesesa: • U vhalulula u itela u khakhulula na u
(hu nga lingiwa) ṅwalulula
Vhagudi vha thetshelesa kha ndima
u tela u wana mafhungo o khetheaho U shumisa dikishinari ya nyambo mbili • U ṋekedza
Tsumbo, vha thetshelesa kha mafhungo u itela u wana ṱhalutshedzo dza maipfi U ṅwala maipfi maswa kha mafhungo/u
a sumbedzaho fhethu ho khetheaho. maswa baḓekanya mafhungo na zwinyanyuli zwa
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo u vhonwa/u ṅwala khepusheni/u ḽebuḽa
wa tshigwada zwifanyiso/u ita phambanyamaipfo/u
Vhagudi vha fhindula kha he ha ṅwala dikishinari ya vhuṋe.
livhiswa mbudziso zwo ḓisendeka kha u (hu nga lingiwa)
thetshelesa kha ndima.
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela/ U vhala wo tou fombe u itela u Vhudavhidzani: Girama ya dzilafho i bvaho kha
mafhungo o khetheaho: pfesesa kha vhuimo ha pharagirafu: nḓowedzo na pharagirafu zwo itwaho
Tsumbo, nḓowedzo ya u ṅwala yo
Tsumbo, u thetshelesa kha pharagirafu nga vhagudi.
Tsumbo, vhagudi vha vhala pharagirafu ḓisendekaho kha thero ya tshifhinga
dza vhusiki nga vhavhili-vhavhili na nga dza vhagudi ngavho/tshibveledzwa tsha tshenetsho i ṱoḓaho uri vhagudi vha U ita ndovhololo ya girama khathihi na
kilasi yoṱhe. nyengedzedzo dzo ḓisendekaho kha shumise ḓivhaipfi na girama zwo itwaho ḓivhaipfi zwo itwaho.
9 na 10
U amba ho lugiselwaho na u ṋekedza: thero yo nangwaho. nga themo
Tsumbo, vhagudi vha vhalela nṱha U khwiṋisa dikishinari ya vhuṋe.
TSHIPHOKHALI
pharagirafu.
(hu nga lingiwa)
Mushumo wa fomaḽa si na THEMO YA1
Mushumo wa 1: U thetshelesa kana U amba Mushumo wa 2: U ṅwala Mushumo wa 3: Thesit e ya 1
Oraḽa: U thetshelesa/Tholokanyonḓivho/mu Pharagirafu ya (Nganetshelo/Mbuletshedzo)/Tshibveledzwa Tholokanyonḓivho NA/KANA
fhindulano/Tshipitshi tsho lugiselwaho/U haseledza/U tsha vhudavhidzani (Tshipfufhi kana tshilapfu)
Zwishumiswa na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo NA/
vhalela nṱha ho lugiselwaho
KANA
Ḽitheretsha: Mbudziso dzi re na phindulo pfufhi
53
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
GIREIDI YA 8 THEMO YA 2
MAGUDISWA
54 Zwivhumbeo na Milayo zwa
U ṅwala na U ṋekedza
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela kushumisele kwa Luambo
Vhege awara 1
awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani Ndongazwiga: Ḽimudi ḽa ndaela
tshipfufhi:
Tsumbo, u thetshelesa kha tshiṱori tshi U vhala nganea pfufhi/lungano lu sa Maṱanganyi a mutheo
sa konḓi/lungano konḓi. U ṅwala u itela ndivho yo khetheaho.
Thangeladzina
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo • U ḓivhadza mbonalo dza ndeme dza Tsumbo, u dovha u ṱalutshedza tshiṱori
Tshifhinga tsha zwino
wa tshigwada nganea pfufhi/lungano. hu tshi shumiswa zwifanyiso sa
zwinyanyuli. Thenda
Vhagudi vha fhindula nga maitele • U rangela u vhala
a oraḽa kha tshiṱori tsha tshifanyiso/ Hu sedzwa kha maitele a u ṅwala: Khanedza
• U vhala
1 na 2 mbudziso dzi elanaho na u thetshelesa.
• U pulana Ḓivhaipfi kha nyimele
Vhagudi vha nga dovha vha ḓiḓowedza Nga murahu ha u vhala
u vhalela nṱha. • U ita mvetomveto Mupeleṱo
U fhindula mbudziso kha tshiṱori.
• U vhalulula u itela u khakhulula na u Mapfanisi
(hu nga lingiwa)
ṅwalulula
U vhala ha nyengedzedzo (iṅwe nganea
• U ṋekedza (hu nga lingiwa)
pfufhi u itela uri vhagudi vha vhale nga
vhoṱhe) U khwiṋisa dikishinari ya vhuṋe.
U thetshelesa u itela u pfesesa: U vhala wo tou fombe tshibveledzwa Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani Girama ya dzilafho kha zwo ṅwalwaho
tsha u vhonwa na tsha u ṅwalwa: tshipfufhi: nga vhagudi/u
U thetshelesa kha ḓivhaipfi ntswa
u thetshelesa kha tshibveledzwa u Vhagudi vha vhala tshibveledzwa tsha u Vhagudi vha ḓivhadzwa kha mbonalo dovha u anetshela
itela mafhungo o khetheaho. Tsumbo, vhonwa, tsumbo, tsumbamushumo. Nga dza zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
Ndongazwiga
Sheduḽu ya vhege/dayari ya muṅwe – murahu vha fhindulaha mbudziso. zwipfufhi.
themo ya tshikolo Ḽimudi ḽa ndaela
(hu nga lingiwa) Tsumbo, vhagudi vha konou ṅwala
3 na 4 U amba hu si ha fomaḽa na mushumo dayari i re na nyito dzo lugiselwaho u Maipfi a mbudziso
wa tshigwada. itwa kha vhege i tevhelaho. Hu nga
Maipfi a tshifhinga sa, lini, nga
shumiswa tshifhinga tsha zwino kana
Vhagudi vha fhindula mbudziso tshifhinga-ḓe, nga ḽa vhungana, nz.
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
tshi ḓaho.
nga maitele a oraḽa kha ndima ya u
Tshifhinga tsha zwino
thetshelesa vha dovha vha vhudzisa (hu nga ḓi lingiwa)
mbudziso dzi elanaho na vhone vhaṋe. Tshifhinga tshi ḓaho
Ḓivhaipfi kha nyimele
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U ṅwala na U ṋekedza
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela kushumisele kwa Luambo
Vhege awara 1
awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u wana mafhungo U vha u itela u pfesesa kha vhuimo Vhudavhidzani: U bvisela khagala zwine wa zwi vhenga
o khetheaho: ha mafhungo na ha pharagirafu: na zwine vha zwi funa kha thero.
Tsumbo, nḓowedzo ya u ṅwala nga ha
U thetshelesa u itela u pfesesa U shumisa zwinyanyuli zwi a u vhonwa/ thero ya tshifhinga tsha zwino i ṱoḓaho Girama ya dzilafho i bvaho kha zwo
pharagirafu sa nḓowedzo ya u vhala kha uri vhagudi vha shumise ḓivhaipfi na ṅwalwaho nga vhagudi; dayari/mutevhe
(hu nga lingiwa)
thero ntswa. U fhindula mbudziso dzo girama yo gudiwaho – tshikolo na
Tshifhinga tsha zwino/tshi ḓaho
5 na 6 U amba ha fomaḽa na u ṋekedza: ḓisendekaho kha pharagirafu. tshifhinga tshi ḓaho.
Maipfi a elanaho na tshifhinga tshiswa
Tshipitshi tsho lugiselwaho. Vhagudi vha (hu nga lingwa) (u vanganya girama na u ṅwala ).
TSHIPHOKHALI
amba nga uri vha ḓo ita mini vhege i Maipfi a mbudziso
(hu nga lingwa)
tevhelaho.
Ḓivhaipfi kha nyimele
U khwiṋisa dikishinari ya vhuṋe.
U thetshelesa u itela u takalela/ U vhala u itela u pfesesa Vhusiki Mafurase a sumbedzaho fhethu a
ngaho sa, vhukati, ngomu, murahu, tsha
mafhungo o khetheaho/ Tsumbo, u vhala mu fhindulano wo Vhagudi vha ṅwala pharagirafu
monde, tsha u ḽa, murahu, nz.
ḓisendekaho nga thero ya tshifhinga ya ṱhaluso yo ḓisendekaho kha
vhukwamani:
tshino na khontseputi ntswa ya tshibveledzwa tsha u vhonwa, Tsumbo, Maipfi a mbudziso
Tsumbo, vhagudi vha thetshelesa kha girama. U fhindula mbudziso dza tshinepe/tshifanyiso.
Vhunzhi
luimbo lu ḓivhadzaho ḓivhaipfi ntswa/u tholokanyonḓivho
Maitele a u ṅwala:
tamba mutambo nga u thetshelesa kha, Ndongazwiga
(hu nga lingiwa).
na u tevhedza ndaela zwi tshi elana na • U pulana
Ḓivhaipfi kha nyimele
mafurase a sumbaho fhethu. U shumisa dikishinari ya nyambo mbili
7 na 8 • U ita mvetomveto
u itela u wana ṱhalutshedzo ya maipfi
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo
maswa. • U vhalulula u itela u khakhulula na u
wa tshigwada
ṅwalulula
U fhindula kha mbudziso dza oraḽa dzi
• U ṋekedza (hu nga lingwa)
elanaho na zwinyanyuli zwa u vhonwa.
Ndovhololo – U ṅwalwa ha mafhungo a
Mushumo wa vhavhili-vhavhili na wa
dzhenisaho ḓivhaipfi ntswa na (girama
kiḽasi yoṱhe. Mafurase a sumbedzaho
yo vanganyiwaho na u ṅwala).
fhethu.
9 na 10 Milingo ya vhukati ha ṅwaha
Mushumo wa fomaḽa kha THEMO YA 2
Mushumo wa 4: U thetshelesa na U amba Mushumo wa 5: U ṅwala na U ṋekedza Mushumo wa 6: Milingo ya vhukati ha ṅwaha
Oraḽa: Tshipitshi tsha fomaḽa tsho lugiselwaho/Mu Pharagirafu ya vhusiki (Nganetshelo/Mbuletshedzo)/ Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo,
fhindulano/U vhalela nṱha ho lugiselwaho Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani (Tshipfufhi kana tshilapfu) Tholokanyonḓivho, Ḽitheretsha, U ṅwala
55
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
GIREIDI YA 8 THEMO YA 3
MAGUDISWA
56 Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela U vhalwa ha tshibveledzwa wo tou Vhudavhidzani vhulapfu: Dzinaḽiiti
fombe u itela u pfesesa kha u shuma U ita nyambedzano nga ha mbonalo dza
U thetshelesa maipfi maswa na Ndongazwiga
na pharagafu mu fhindulano
mibvumo i elanaho na thero ntswa
U bvisela khagala zwi funiwaho na zwi
Tsumbo: U vhala tshibveledzwa nga Vhagudi vha ṅwala mu fhindulano vha
Tsumbo: Zwiḽiwa sa funiwi
ha thero yo khetheaho na u fhindula tshi shumisa ḓivhaipfi ntswa na girama.
U amba hu si ha fomaḽa ha zwigwada: mbudziso dza tholokanyonḓivho. Mupeleṱo
U sedza kha maitele a u ṅwala
U guda maipfi maswa na u shumisa (hu nga lingwa) Maipfi a dzulelaho u kanganyisa kha u a
• U pulana
mafhungo a sa konḓi u ṱalusa zwifanyiso fhambanya
1 na 2 U shumisa dikishinari ya nyambo mbili • U ita mvetomveto
zwi elanaho na thero ntswa. U sedza
Ḓivhaipfi kha nyimele
kha mubulo wa maipfi na thounu. • U ita ndovhololo
• U dzudzanya
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza
(hu nga lingwa)
U khwinisa dikishinari ya vhuṋe.
U thetshelesa u itela u takalela U vhala wo tou fombe u itela u Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani Girama ya dzilafho i bvaho kha zwe
pfesesa kha u shuma na mafhungo tshipfufhi: vhagudi vha ṅwala zwa mu fhindulano
Tsumbo: U thetshelesa mu fhindulano u
na pharagirafu: U ḓivhadza na u ita nyambedzano nga
tshi khou vhalwa nga vhaṅwe vhagudi Tsha u thoma, tsha vhuvhili, tsha u
U vhalwa ha ndaela dzo khetheaho dzi ha mbonalo dza u ṅwala tshibveledzwa fhedzisela, nga murahu ha izwo, ha
U amba na U ṋekedza ha fomaḽa: tsha vhudavhidzani tshipfufhi u itela
elanaho na thero ntswa tevhela, na zwiṅwe
Tsumbo: Vhagudi vha vhalela nṱha mu ndivho yo khetheaho
Tsumbo: Maitele a u ita tshiḽiwa kana Ndaela
fhindulano U ṅwala ndaela, tsumbo: Ya u ita
tshinwiwa tshikene.
tshiḽiwa kana tshinwiwa tshine na tshi Ndaela dzi tevhekanaho
(nyito iyi i tea u lingwa)
funesa. Dzinaḽiiti
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
3 na 4 U sedza kha maitele a u ṅwala
Ndongazwiga
• U pulana
Mupeleṱo
• U ita mvetomveto
Maipfi a dzulelaho u kanganyisa kha u a
• U ita ndovhololo fhambanya
• U dzudzanya
Kushumisele ku re kwone kwa ḽipfanisi
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
Ḓivhaipfi kha nyimele
ṋekedza
(hu nga lingwa)
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela: U vhala wo tou fombe kha Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani Girama ya dzilafho i bvaho kha zwe
zwibveledzwa zwa u vhonwa: tshipfufhi: vhagudi vha ṅwala u itela ndivho yo
Vhagudi vha thetshelesa mikumedzo ya
khetheaho
vhaṅwe vhagudi ngavho U ṱalela tshibveledzwa tsha u vhonwa U ḽebuḽa tshifanyiso tsha, Tsumbo:
khathihi na u thetshelesa tshibveledzwa Nyimele ya u bika. Tsha u thoma, tsha vhuvhili, tsha u
Tsumbo: Maitele a u ita tshiḽiwa tshi
tsho sendekwaho kha thero ya fhedzisela, nga murahu ha izwo, ha
funeswaho U ṅwala mutevhe wa zwine zwa ḓo
tshifhinga tshenetsho tevhela na zwiṅwe
rengwa
U amba na u ṋekedza ho lugiselwaho
Tsumbo: Mbekanyamushumo ya Ndaela
TSHIPHOKHALI
U sedza kha maitele a u ṅwala
Vhagudi vha ṋekedza tshipitshi tsho mabikele ya TV.
Ndaela dzi tevhekanaho
lugiselwaho. Tsumbo: U ṋea ndaela dza • U pulana
5 na 6 U fhindula mbudziso nga murahu ha u
u khunyeledza mushumo wo khetheaho Dzinaḽiiti
ṱalela • U ita mvetomveto
(nyito iyi i nga lingwa) Ndongazwiga
• U ita ndovhololo
Mupeleṱo
• U dzudzanya
Maipfi a dzulelaho u kanganyisa kha u a
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
fhambanya
ṋekedza
Kushumisele ku re kwone kwa ḽipfanisi
U khwinisa dikishinari ya vhuṋe
Ḓivhaipfi kha nyimele
U thetshelesa u itela mafhungo/u U vhala u itela u pfesesa kha u Vhudavhidzani: Zwivhumbeo zwa ḓiresi
takalela: shuma na pharagirafu
U ṅwala mafhungo o sendekwaho kha u Khumbelo ya vhulenda
U thetshelesa mu fhindulano Tsumbo: U vhala pharagirafu ya thetshelesa mu fhindulano
Thangeladzina
mbuletshedzo kha thero ya tshifhinga
Tsumbo: Murengi na murengisi Tsumbo: Zwithu zwo rengwaho nga
tshenetsho na u fhindula mbudziso Maipfi a mbudziso a ngaho sa, ngafhi,
murengi na mitengo yazwo
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo vha na, zwi ngana, ndi vhugai, na
(hu nga lingwa u pfesesa)
wa tshigwada. U ṅwala mafhungo/ zwiṅwe
U fhindula mbudziso dzi elanaho na u Khepusheni ya tshifanyiso tsho Maiti na madzina maswa
7 na 8 thetshelesa sendekwaho kha thero na luambo lwo
Nomboro
gudwaho.
Mamudi
Abriviesheni
Mupeleṱo
Vhunzhi
Ḓivhaipfi kha nyimele
57
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
58 awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha Vhusiki: Girama ya dzilafho i bvaho kha zwe
vhagudi vha ṅwala
Tsumbo: U thetshelesa zwipiḓa zwa/ Tsumbo: U vhala tshiṱori/zwirendo/ Tsumbo: U ṅwala khepusheni ya tshiṱori
tshiṱori tsho fhelelaho/zwirendo/nyimbo/ nyimbo/ḓirama pfufhi/nganeapfufhi tsha tshifanyiso tsho sendekwaho kha U khwaṱhisedza girama yoṱhe yo itwaho
ḓirama pfufhi/nganeapfufhi na u fhindula mbudziso dza thero na luambo lwo gudwaho u itela u kha themo iyi
tholokanyonḓivho. khwaṱhisa girama yo itwaho kha themo
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo Ḓivhaipfi kha nyimele.
yoṱhe.
wa tshigwada (hu nga lingwa)
(hu nga lingwa)
Tsumbo: U fhindula nga nḓila ya oraḽa/u
9 na 10 humbulela nga ha dzina ḽa bugu/
zwifanyiso
Na
U amba na u ṋekedza ha fomaḽa:
U vhalela nṱha ho lugiselwaho
Tsumbo: Tshiṱori/tshirendo/
luimbo na zwiṅwe
Mishumo ya u Linga ha Fomaḽa kha Themo ya 3
Mushumo wa 7: U amba/U thetshelesa/U vhala Mushumo wa 8: U amba Mushumo wa 9: Thesite ya 2
Oraḽa: U vhala ho lugiselwaho/mu fhindulano Vhusiki (Nganetshelo/pharagirafu ya mbuletshedzo/ Tholokanyonḓivho NA/KANA
tshibveledzwa tsha vhudavhidzani (tshipfufhi kana tshilapfu)
/tholokanyonḓivho ya u thetshelesa/tshipitshi tsho Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo NA/
lugiselwaho KANA
Ḽitheretsha: Mbudziso dza phindulo pfufhi
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
GIREIDI YA 8 THEMO YA 4
MAGUDISWA
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
Awara 1 Awara 1 Awara 1 (u vanganya na hu re khagala)
awara 1
U thetshelesa u itela u pfesesa: U vhala wo tou fombe kha Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani: Zwivhumbeo zwa ḓiresi
zwibveledzwa zwa u shuma na Khumbelo ya vhulenda
U ḓivhadza ḓivhaipfi ntswa nga ha thero U ita nḓowenḓowe ya u ṅwala maipfi
mafhungo:
kha mibvumo i re na muungo maswa kha dikishinari dza vhuṋe Malaeli
U ṱalela na u vhala maipfi maswa kha
Tsumbo: Mibvumo ya zwiendedzi zwo /u ita phambanyo ya maipfi/u ḽebuḽa
TSHIPHOKHALI
thero Maipfi a u vhudzisa
fhambanaho. zwifanyiso/u ṅwala khepusheni ya
Maṱanganyi
Na zwifanyiso.
U amba hu si ha fomaḽa Tshivhalo
U vhala wo tou fombe kha zwibveledzwa
U fhindula kha mbudziso nga murahu ha Mupeleṱo
zwa u shuma na mafhungo na
u thetshelesa mibvumo i re na muungo.
pharagirafu: Vhunzhi
1 na 2
Tsumbo: Tshaka dza zwiendedzi.
U vhala mu fhindulano kha thero dzo Abriviesheni
nangwaho, tsumbo, muṅwe muthu u
Maṱaluli na maḓadzisi
khou ṱoḓa u bva kha A a ya B a tshi
shumisa tshiendedzi tshikene Tshifhinga tsha zwino
U fhindula mbudziso dza u itela u Tshifhinga tshi ḓaho
pfesesa kha mu fhindulano. Zwifhinga na maḓuvha a vhege
Mamudi
Ḓivhaipfi kha nyimele
U thetshelesa u itela u takalela U vhala u itela u pfesesa: Tshibveledzwa tsha vhusiki: Ndongazwiga
U thetshelesa tshirendo/luimbo/tshiṱori Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha Vhagudi vha ṅwala tshibveledzwa Mupeleṱo
tsho sendekwaho kha thero tsha vhusiki tsho sendekwaho kha
Vhagudi vha nga vhala zwirendo zwo Thangeladzina
zwinyanyuli zwa u vhonwa
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo engedzwaho/tshibveledzwa kha thero
Tshifhinga tsha zwino na tshi ḓaho
wa tshigwada: dzo nangwaho Tsumbo: Nyimele ya ḓorobo
Thenda na khanedza
Vhagudi vha guda na u imba luimbo U fhindula mbudziso dzi no ṱoḓa u U sedza kha maitele a u ṅwala
kana u ita tshirendo pfesesa tshibveledzwa Mafurase a u sumbedza fhethu
3 na 4 • U pulana
U sedza kha mubulo wa ipfi, U sedza ḓivhaipfi ntswa kha dikishinari Maṱaluli na maḓadzisi
• U ita mvetomveto
mutevhetsindo, luambo lwa muvhili na ya nyambo mbili
Ḓivhaipfi kha nyimele
ngafhadzo. • U ita ndovhololo
• U dzudzanya
59 • U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
60 Awara 1 Awara 1 Awara 1 (u vanganya na hu re khagala)
awara 1
U thetshelesa u itela u takalela U vhala wo tou fombe kha Tshibveledzwa tsha vhusiki: Girama ya dzilafho i bvaho kha zwe
zwibveledzwa zwa u vhonwa: vhagudi vha ṅwala
Vhagudi vha thetshelesa maanea a Vhagudi vha ṅwala khepusheni ya
vhusiki o vhalwaho nga vhaṅwe vhagudi Vhagudi vha ṱalela zwibveledzwa zwa u tshiṱori tsha tshifanyiso U ita nḓowe-nḓowe kha zwipiḓa zwa
ngavho vhonwa na u fanyisa mafhungo na izwo girama yo itwaho
U sedza kha maitele a u ṅwala
zwi bveledzwa zwa u vhonwa.
U amba na u ṋekedza ho lugiselwaho Mavhudzisi
• U pulana
Mugudi u vhala tshibveledzwa tsho Maṱaluli
• U ita mvetomveto
lugiselwaho tsha vhusiki kana tshirendo.
Mivhala
• U ita ndovhololo
Khumbelo ya vhulenda
5 na 6 • U dzudzanya
Mupeleṱo
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza Vhunzhi
Tshifhinga tsha zwino
Khanedza
Masumbi
Masumbavhuṋe
Ḓivhaipfi kha nyimele
U thetshelesa u itela mafhungo/u U vhala u itela u pfesesa Zwibveledzwa zwa vhusiki na Ndovhololo ya Zwivhumbeo na Milayo
takalela: vhudavhidzani: zwa kushumisele kwa Luambo khathihi
Tshibveledzwa tsho nangwaho u itela
na ḓivhaipfi
Ndovhololo ya nyambedzano ya ṱhoho ndovhololo ya thekhiniki dza u pfesesa U dovholola na u khwaṱhisa maitele
dzo itwaho kha ṅwaha. a u ṅwala zwibveledzwa zwa tshaka Girama ya dzilafho i bvaho kha zwe
7 na 8 Ndovholo ya zwibveledzwa zwa
dzo fhambanaho zwi ngaho sa, mu vhagudi vha ṅwala
U amba hu si ha fomaḽa ḽitheretsha
fhindulano, mbuletshedzo/paragirafu
Khepusheni ya tshiṱori tsha zwifanyiso
Vhagudi vha fhindula mbudziso dzo dza nganetshelo na tshibveledzwa tsha
sendekwaho kha mushumo wo itwaho. vhudavhidzani tshipfufhi.
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
9 na 10 Milingo ya mafheloni a Ṅwaha
Mishumo ya u Linga ya Fomaḽa ya Themo ya 4
Mushumo wa 10: Milingo ya mafheloni a Ṅwaha
Bammbiri ḽa 1: Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo kha Nyimele, Ḽitheretsha na U ṅwala
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Bammbiri ḽa 2: *Oraḽa
* Maraga dza ṅwaha woṱhe dza Oraḽa dzo itwaho kha U amba, U thetshelesa na U vhala. Maraga dza u fhedzisela dzi tea u katela mushumo wa u amba ho lugiselwaho hu si ho fhasi
ha muthihi, mushumo muthihi wa u thetshelesa na muthihi wa u vhalela nṱha ho lugiselwaho.
3.6.3 GIREIDI YA 9
GIREIDI YA 9 THEMO YA 1
MAGUDISWA
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela vhukwamani na U vhala u itela u pfesesa: Mafhungo Tshibveledzwa tsha vhusiki/ Tshivhumbeo tsha fhungo (Ṋefhungo –
mu fhindulano: tshibveledzwa tsha vhudavhidzani ḽiiti (nyito) - tshiitwa)
Tsumbo: ṱhaluso nga ha muṅwe muthu/
tshilapfu:
Nga vhavhili-vhavhili na nga kiḽasi yoṱhe: tshifanyiso tsha muṅwe muthu U shumisa tshifhinga tsha zwino
TSHIPHOKHALI
Pharagirafu/mu fhindulano
U ḓivhadza Ḓivhaipfi i bvaho kha zwibveledzwa zwo
Tsumbo: U ṅwala pharagirafu ya no itwaho
mugudi-ngae hu tshi shumiswa
ṱhaluso/mu fhindulano
mafhungo o ṋekedzwaho.Tsumbo:
U ṋea mafhungo nga nḓila i
Murafho
lunzhedzanaho
1 na 2 Dzina
U sedza kha maitele a u ṅwala
Miṅwaha
• U pulana
Gireidi
• U ita mvetomveto
Vhubvo
• U ita ndovhololo
U amba na u ṋekedza ha Fomaḽa
• U dzudzanya
U vhalela nṱha ho lugiselwaho
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza
U thetshelesa u itela u takalela Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha 1: Tshibveledzwa tsha vhusiki: U ḓivhadza maiti maswa
U amba hu si ha Fomaḽa Mushumo Tsumbo: U vhala raimi/zwirendo/nyimbo U ṅwala pharagirafu ya nganetshelo Girama ya dzilafho i bvaho kha zwe
wa tshigwada: u itela u pfesesa na u takalela vhagudi vha ṅwala
U sedza kha maitele a u ṅwala
Tsumbo: U rwela ngomani raimi/luimbo U amba nga ha tshibveledzwa Ḓivhaipfi kha nyimele
• U pulana
na u ṋekedza nga zwigwada
3 na 4 • U ita mvetomveto
• U ita ndovhololo
• U dzudzanya
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza
61
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
62 awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u wana U vhala u itela u pfesesa kha u Vhudavhidzani vhupfuvhi/ Madzina
mafhungo na u pfesesa: shuma na/nga maipfi na mafhungo: tshibveledzwa tsha vhusiki:
Maiti
U amba hu si ha fomaḽa mushumo wa Tsumbo: U thoma thero ntswa: Tsumbo: U ḓadza fomo u ya nga
Ḓivhaipfi kha nyimele
tshigwada: nḓowedzo ya u thetshelesa
U vhala tshibveledzwa nga ha “Hayani
U funza mbonalo dza u thetshelesa u ha hashu” Tsumbo: U ṅwala pharagirafu ya
itela mafhungo nganetshela nga ha hayani ha mugudi
Tsumbo: Mafhungo ane a tea u ḓadzwa U sedza kha maitele a u ṅwala
5 na 6 kha fomo:
• U pulana
Nomboro ya phera dza u eḓela
• U ita mvetomveto
Ngade
• U ita ndovhololo
Khishini/tshiṱangani
• U dzudzanya
Lufhera lwa u ṱambela
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza
U thetshelesa u itela vhukwamani na U vhala wo tou fombe kha Vhudavhidzani vhupfufhi Ndongazwiga: Thangeladzina
mafhungo zwibveledzwa zwa u tou vhonwa:
Tsumbo: U funza mbonalo dza mu Mavhudzisi
U amba u itela ndivho dzo U ḓivhadza mbonalo dza tshibveledzwa fhindulano/tshipitshi tsho lugiselwaho
Tshipitshi tsho livhaho
fhambanaho/u amba hu si ha fomaḽa dza u vhonwa
U ṅwala mu fhindulano/tshipitshi tsho
Girama ya dzilafho i bvaho kha zwe
Tsumbo: Tshifanyiso tsha hayani tshi Tsumbo: Tshibveledzwa tsha tshifanyiso lugiselwaho
vhagudi vha ṅwala
shumiswa kha u vhala: tsha hayani
U sedza kha maitele a u ṅwala
Ḓivhaipfi kha nyimele
U vhudzisa nga ha tshifanyiso na u
7 na 8 • U pulana
fhindula mbudziso
• U ita mvetomveto
• U ita ndovhololo
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
• U dzudzanya
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela/ U vhala u itela u pfesesa: Vhusiki/Vhudavhidzani: Maiti, Maṱaluli na Madzina – ndovhololo
mafhungo o khetheaho: yo ṱanganelaho na u vhala na u ṅwala
Tsumbo: U vhala pharagirafu Tsumbo: U ṅwala fhungo/
Tsumbo: Tholokanyonḓivho ya u U pindulela mafhungo u itela u linga
U ṱalela/vhona na u amba nga ha U ḽebuḽa zwifanyiso
thetshelesa girama yo funzwaho
zwibveledzwa zwo fhambanaho zwa u
U amba ho lugiselwaho na u ṋekedza: tou vhonwa U ṱalutshedza ṱhalutshedzo dza maiti,
maṱaluli na madzina ane a khou
Tsumbo: Mu fhindulano kana tshipitshi Tsumbo: Tshifanyiso tsha tshinepe
shumiswa
TSHIPHOKHALI
9 na 10 tsho lugiselwaho
U khwaṱhiswa ha girama yo
swikelelwaho nga themo ya u thoma
Girama ya dzilafho kha zwo ṅwaliwaho
nga vhagudi
Ḓivhaipfi kha nyimele
Mishumo ya u Linga ha Fomaḽa kha Themo ya 1
Mushumo wa 1: U thetshelesa kana U amba Mushumo wa 2: U ṅwala Mushumo wa 3: Thesite ya 1/Mulingo 1
Oraḽa: Tholokanyanḓivho ya u thetshelesa/mu Vhusiki (Nganetshelo/Ṱhaluso/mbuletshedzo) Tholokanyanḓivho NA/KANA
fhindulano/tshipitshi tsho lugiselwaho/khaseledzo/U Pharagirafu/tshibveledzwa (tshipfufhi kana tshilapfu)
Kushumisele kwa luambo NA/KANA
vhalela nṱha ho lugiselwaho tsha vhudavhidzani
Ḽitheretsha: Mbudziso dzi re na phindulo pfufhi
63
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
GIREIDI YA 9 THEMO YA 2
Zwivhumbeo na Milayo zwa
64 U ṅwala na U ṋekedza
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela kushumisele kwa Luambo
Vhege awara 1
awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u wana U vhala u itela u pfesesa kha u Vhudavhidzani vhupfufhi Ndongazwiga
mafhungo o khetheaho shuma na mafhungo
U sedza kha maitele a u ṅwala Ndaela
Tsumbo: U thetshelesa ndaela/masia o U vhala tsumbo dza ndaela kana masia
• U pulana Maṱanganyi
ṋewaho
• U ita mvetomveto Zwiṱanganyi zwi lunzhedzanaho zwine
U amba u itela ndivho dzo
zwa sumbedza zwiitisi (Tsumbo: ngauri,
khetheaho/u amba na u ṋekedza • U ita ndovhololo
ngauralo, honeha ) na tshifhinga
ha Fomaḽa (U vhalela nṱha ho
• U dzudzanya (tsumbo: zwino, ha tevhela, nga
1 na 2 lugiselwaho)
murahu)
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
Tsumbo: U ṋea ndaela kana masia (u
ṋekedza Thangeladzina (ndovhololo)
nga bva hani kha A u ya kha B) nga
zwigwada/nga muthihi-muthihi Tsumbo: U ṅwala masia kana ndaela Khanedza
kana Ḓivhaipfi kha nyimele
U vhalela nṱha ho lugiselwaho - tsumbo
dza ndaela kana masia
U thetshelesa u itela u wana U vhala u itela u pfesesa kha u Vhudavhidzani vhupfufhi Girama ya dzilafho i bvaho kha zwe
mafhungo o khetheaho shuma nga maipfi na mafhungo: vhagudi vha ṅwala
Tsumbo: U ṅwala u itela ndivho dzo
Tsumbo: U thetshelesa kha masia/ U vhala u itela u ḓivha na ita fhambanaho Ndongazwiga
ndaela dza tholokanyonḓivho ya nyambedzano nga ha kushumisele kwa,
Maitele a u ṅwala tshipitshi tsho Ndaela
u thetshelesa/kha zwipitshi tsho tsumbo, ndaela, thangeladzina zwo
lugiselwaho.
lugiselwaho ḓivhadzwaho Maṱanganyi
U sedza kha maitele a u ṅwala
U amba na u ṋekedza ha Fomaḽa Zwiṱanganyi zwi lunzhedzanaho zwine
• U pulana zwa sumbedza zwiitisi (Tsumbo: ngauri,
U ita nyambedzano nga ha mbonalo dza
ngauralo, honeha ) na tshifhinga
3 and 4 tshipitshi tsho lugiselwaho • U ita mvetomveto
(Tsumbo: zwino, ha tevhela, nga
Tshipitshi tsho lugiselwaho • U ita ndovhololo murahu)
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tsumbo: U ṋea masia/ita tshiṅwe tshithu • U dzudzanya Thangeladzina (ndovhololo)
(ndaela)
• U vhalulula u itela u khakhulula na u Khanedza
ṋekedza
Ḓivhaipfi kha nyimele
Tshipitshi tsho lugiselwaho (u itela
nḓivho)
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U ṅwala na U ṋekedza
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela kushumisele kwa Luambo
Vhege awara 1
awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela mafhungo o U vhala u itela u pfesesa kha u Vhudavhidzani: Zwivhumbeo na milayo zwa mafurase
khetheaho shuma na mafhungo na pharagirafu: na mafhungo
Tsumbo: U ḽebuḽa muvhigo wa mutsho/
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa U vhala na u ṱalutshedzela mbonalo dza zwiga zwa mutsho/zwifanyiso Tshifhinga tsha zwino/tshi ḓaho
Tsumbo: khathuni, mapa wa mutsho,
U amba hu si ha Fomaḽa Maiti maswa
muvhigo wa mutsho, tshirendo, luimbo
5 na 6
U amba hu si ha Fomaḽa.Tsumbo: Maidioma
mutsho
Girama ya dzilafho i bvaho kha zwe
TSHIPHOKHALI
vhagudi vha ṅwala
Ḓivhaipfi kha nyimele
U amba na u ṋekedza ha Fomaḽa U vhala u itela u pfesesa: Vhudavhidzani: U ḓivha na u khwaṱhisa phambano
vhukati ha Zwivhumbeo na Milayo zwa
Tsumbo: Nyedziselo/muvhigo wa U vhala ha vhagudi nga tshavho ha Tsumbo: U ṅwala muvhigo wa mutsho/
Luambo
mutsho mivhigo ya mutsho /mu fhindulano mu fhindulano
Vhunzhi
U thetshelesa u itela u takalela: U sedza kha maitele a u ṅwala
Abriviesheni
Tsumbo: U thetshelesa kha muvhigo wa • U pulana
7 na 8 mutsho/nyedziselo Girama ya dzilafho kha zwo ṅwaliwaho
• U ita mvetomveto
nga vhagudi
• U ita ndovhololo
Ḓivhaipfi kha nyimele
• U dzudzanya
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza
9 na 10 Milingo ya Vhukati ha Ṅwaha
Mishumo ya u Linga ha Formaḽa ya Themo ya 2
Mushumo wa 4: U thetshelesa na U amba Mushumo wa 5: U ṅwala na U ṋekedza Mushumo wa 6: Milingo ya vhukati ha ṅwaha
Oraḽa: Tshipitshi tsho lugiselwaho tsha fomaḽa/ Vhusiki (Nganetshelo/Mbuletshedzo/ṱhaluso) Pharagirafu/ Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo,
mutsho/Mu fhindulano/u vhalela nṱha ho lugiselwaho Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani (tshipfufhi kana tshilapfu) tholokanyonḓivho, ḽitheretsha, u ṅwala
65
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
GIREIDI YA 9 THEMO YA 3
Zwivhumbeo na Milayo zwa
66 U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela U vhala wo tou fombe kha Vhudavhidzani vhulapfu Thangeladzina.
tshibveledzwa u itela u pfesesa kha u
Tsumbo: U thetshelesa mibvumo i U ḓivhadza na u amba nga ha Nzudzanyo ya maipfi
shuma na pharagirafu
monaho na thero mbonalo dza u ṅwala vhurifhi ha
Masumbavhuṋe
Tsumbo: U vhala tshibveledzwa nga khonani/nganetshelo/pharagirafu ya
Tsumbo: bulasi
ha thero yo khetheaho na u fhindula mbuletshedzo/ṱhaluso, Tsumbo: Madalo Maṱaluli na maḓadzisi
U amba na u ṋekedza ha Fomaḽa mbudziso dza tholokanyonḓivho anga a u ya bulasini
Mbambedzo
U vhalela nṱha ho lugiselwaho kha u U sedza kha maitele a u ṅwala
Ndongazwiga
1 na 2 vhala nga u elela, mubulo wa ipfi na
• U pulana
thounu Ḽipfanisi
• U ita mvetomveto
Tsumbo: Tshibveledzwa nga ha thero Tshifhinga tsha zwino/tsho fhiraho
• U ita ndovhololo
Theshano ya vhurifhi ha khonani
• U dzudzanya
Ḓivhaipfi kha nyimele
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza
U thetshelesa u itela vhukwamani: U vhala u itela u pfesesa: Vhudavhidzani vhulapfu (vhu bvela Thangeladzina.
phanḓa)
Tsumbo: U thetshelesa mbudziso dzi U vhalwa ha tshibveledzwa tsha Nzudzanyo ya maipfi
elanaho na zwinyanyuli zwa u tou ḽitheretsha u itela u wana mafhungo na U ḓivhadza na u amba nga ha mbonalo
Masumbavhuṋe
vhonwa (tshifanyiso tsha bulasi) u pfesesa dza u ṅwala vhurifhi ha khonani/
Nganetshelo/Mbuletshedzo/ṱhaluso Maṱaluli and maḓadzisi
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo Kana
pharagirafu
wa tshigwada: Mbambedzo
Tsumbo ya vhurifhi ha khonani kana
U ṅwala vhurifhi ha khonani/
Tsumbo: U fhindula mbudziso dza oraḽa pharagirafu Ndongazwiga
Nganetshelo/pharagirafu ya
dzi elanaho na zwinyanyuli zwa u tou
mbuletshedzo/ṱhaluso, tsumbo: Madalo Ḽipfanisi
vhonwa
anga a u ya bulasini
3 and 4 Tshifhinga tsha zwino/tshi ḓaho
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
U sedza kha maitele a u ṅwala
Ḓivhaipfi kha nyimele
• U pulana
• U ita mvetomveto
• U ita ndovhololo
• U dzudzanya
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela U vhala wo tou fombe kha Vhusiki: Girama ya dzilafho kha zwo ṅwaliwaho
tholokanyonḓivho zwibveledzwa zwa u tou vhonwa: nga vhagudi
U ḽebuḽa tshifanyiso tsha, tsumbo,
Tsumbo: U u thetshelesa kha ipfi ḽi yaho U sedza tshifanyiso nga ha thero yo giratshi Khumbelo ya
nṱha na fhasi (mudivhitho wa akhositiki) nangwaho – tsumbo: giratshi Kana vhulenda
Na Vhudavhidzani: Ndovhololo ya ndaela
U thetshelesa mu fhindulano kha thero U ḓadzisa nga mafhungo o ṱahelaho o Mavhudzisi
TSHIPHOKHALI
ntswa, tsumbo, giratshi kana vhengele sendekwaho kha mu fhindulano wa u
thetshelesa Maiti maswa na madzina
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo
wa tshigwada: Na Mamudi
5 na 6 Tsumbo: U shumisa ḓivhaipfi ya thero U ṅwala pharagirafu ya mbuletshedzo/ Mupeleṱo
ntswa, u amba nga ha mibvumo i re na ṱhaluso nga ha, tsumbo: tshifanyiso
Ḓivhaipfi kha nyimele
muungo na u ita nḓowe-nḓowe ya u sendekwaho kha thero
amba mafhungo
U sedza kha maitele a u ṅwala
• U pulana
• U ita mvetomveto
• U ita ndovhololo
• U dzudzanya
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza
U thetshelesa u itela u takalela U vhala u itela u pfesesa kha u Vhusiki Girama ya dzilafho kha zwo ṅwaliwaho
shuma na pharagirafu nga vhagudi
U thetshelesa nyedziselo ya vhagudi U ṅwala mafhungo/khepusheni ya
Tsumbo: U vhalwa ha pharagirafu ya tshifanyiso tsho sendekwaho kha thero Khumbelo ya vhulenda
U amba na u ṋekedza ha fomaḽa
mbuletshedzo/ṱhaluso yo ṅwalwaho na luambo lwo no gudwaho.
Ndovhololo ya Ndaela
Nyedziselo nga ha thero, tsumbo: kha sekele yo fhiraho nga vhagudi nga
giratshi tshavho Mavhudzisi
(u itela u ḓiphina) Maiti maswa na madzina
7 na 8
Kana Nomboro
Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha Mamudi
Tsumbo: U vhalela u itela u ḓiphiṋa, Abriviesheni
Tsumbo: tshirendo/nganeapfufhi/ḓirama Mupeleṱo
67 pfufhi/nganea ṱhukhu
Vhunzhi
Ḓivhaipfi kha nyimele
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
68 awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela Tshibveledzwa tsha ḽitheretsha Vhusiki U khwaṱhisa girama yoṱhe yo itwaho kha
themo iyi
Tsumbo: U thetshelesa kha zwipiḓa Tsumbo: U vhala tshiṱori/zwirendo/ Tsumbo: U ṅwala khepusheni ya
zwa/tshiṱori tsho fhelelaho/zwirendo/ nyimbo/nyimbo/ḓirama pfufhi/nganea tshifanyiso tsha tsiṱori tsho sendekwaho Ḓivhaipfi kha nyimele
nyimbo/ḓirama pfufhi/nganea ṱhukhu ṱhukhu na u fhindula mbudziso dza kha thero na luambo lwo gudwaho u
tholokanyonḓivho itela u khwaṱhisa girama yo gudwaho
U amba hu si ha fomaḽa na mushumo
kha themo yoṱhe
wa tshigwada
9 na 10 Tsumbo: U fhindula nga u tou amba/u ita
khumbulelo kha ṱhoho/zwifanyiso
Na
U vhalela nṱha
U shuma na, Tsumbo, ubula ipfi na u
elela
Mishumo ya u Linga ha Fomaḽa ya Themo ya 3
Mushumo wa 7: U amba/u thetshelesa/U vhala Mushumo wa 8: U ṅwala Mushumo wa 9: Thesite ya 2
Oraḽa: U vhala ho lugiselwaho/mu fhindulano/ Vhusiki (Nganetshelo/Mbuletshedzo/ṱhaluso) pharagirafu/ Tholokanyonḓivho na Zwivhumbeo na Milayo zwa
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa/tshipitshi tsho Tshibveledzwa tsha vhudavhidzani (tshipfufhi kana tshilapfu)
Kushumisele kwa luambo NA/KANA
lugiselwaho
Ḽitheretsha: Mbudziso dza phindulo pfufhi
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
GIREIDI YA 9 THEMO YA 4
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u pfesesa U vhala wo tou fombe kha Vhusiki: Khanedza
zwibveledzwa zwa u tou vhonwa:
U thetshelesa mu fhindulano, Tsumbo: U ita nḓowenḓowe ya mbudziso na u Mavhudzisi
kha thero ntswa – muṅwe muthu u U ṱalela na u vhala zwifanyiso/menyu fhindula mafhungo a re kha thero yo
Khumbelo ya vhulenda
vhekanya zwiḽiwa resitaurente kha thero, tsumbo: Tshaka dzo nangwaho
fhambanaho dza zwiḽiwa Zwi funeaho na zwi sa funei
U amba hu si ha fomaḽa U ḽebuḽa tshifanyiso tsho shumiswaho
TSHIPHOKHALI
Na Maṱanganyi
U fhindula mbudziso nga murahu ha Vhudavhidzani
ṱalela na u vhala tshibveledzwa tsha u U vhala mu fhindulano kha thero Zwivhumbeo zwa ḓiresi
U ṅwala nga ha mu fhindulano nga ha
tou vhonwa dzo nangwaho, Tsumbo: Nyimele ya
Tsumbo: Nyimele ya resitaurente Mamudi
resitaurente kana u renga zwiḽiwa
U sedza kha maitele a u ṅwala U bvisela tshivhalo khagala
1 na 2 U fhindula mbudziso dza
tholokanyonḓivho kha mu fhindulano. • U pulana Maṱaluli na maḓadzisi
• U ita mvetomveto Masumbavhuṋe
• U ita ndovhololo Masumbi
• U dzudzanya Mupeleṱo
• U vhalulula u itela u khakhulula na u Vhunzhi
ṋekedza
Abriviesheni
Ḓivhaipfi kha nyimele
69
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
70 awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela mafhungo o U vhala u itela u pfesesa Vhudavhidzani: Girama ya dzilafho kha zwo ṅwaliwaho
khetheaho nga vhagudi
Tsumbo: U vhalwa ha mu fhindulano wo U ṅwala, Tsumbo: Mu fhindulano wa
Tsumbo: Tholokanyonḓivho ya u ṅwalaho nga vhagudi vhathu vhararu vha re resitaurente – Khanedza
thetshelesa kha thero yo nangiwa kha weitha/hweṱa na vharengi vhavhili
Kana Mavhudzisi
sekele yo fhiraho.
Tsumbo: Tshibveledzwa tsho nangwaho Khumbelo ya vhulenda
U amba na u ṋekedza ha Fomaḽa
kha thero
Zwi funeaho na zwi sa funei
Tsumbo: Mu fhindulano/nyedziselo sa
zwe zwa ṅwalwa kha iyi sekele na kha Maṱanganyi
yo fhiraho.
Zwivhumbeo zwa ḓiresi
Mamudi
3 na 4
U bvisela tshivhalo khagala
Maṱaluli na maḓadzisi
Masumbavhuṋe
Masumbi
Mupeleṱo
Vhunzhi
Abriviesheni
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA Ḓivhaipfi kha nyimele
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela mafhungo o U vhala wo tou fombe kha Vhusiki: Mavhudzisi
khetheaho zwibveledzwa zwa u tou vhonwa:
Tsumbo: U ḽebuḽa zwifanyso; Maṱaluli
Tsumbo: Vhagudi vha thetshelesa Vhagudi vha ṱalela na u vhala
U ita nḓowenḓowe ya u ṅwala Mivhala
ḓivhaipfi ntswa nga u shumisa tshibveledzwa, Tsumbo: Tshifanyiso
mafhungo a mbuletshedzo/ṱhaluso.
tshibveledzwa tsha u tou vhonwa tsha vhathu vho ambara zwiambaro zwo Khumbelo ya vhulenda
– U ḓivhadza thero ntswa, tsumbo: fhambanaho. Vha nga, tsumbo, fanyisa U ita nḓowenḓowe ya u ṅwala mbudziso
Mupeleṱo
zwiambaro tshibveledzwa na zwifanyiso. na phindulo
TSHIPHOKHALI
Vhunzhi
U amba hu si ha fomaḽa Tsumbo: O ambara mini? Rokho iyi yo
rengwa nga vhugai? Tshifhinga tsha zwino
U ita nḓowe-nḓowe ya u amba
mbudziso na phindulo. Tsumbo: O Na Khanedza
ambara mini? Rokho iyi yo rengwa nga
Tsumbo: U ṅwala pharagirafu ya Masumbi
vhugai?
5 na 6 mbuletshedzo/ṱhaluso u ṱalusa uri
Masumbavhuṋe
muṅwe muthu o ambara mini kana u
renga mini. Ḓivhaipfi kha nyimele
U sedza kha maitele a u ṅwala
• U pulana
• U ita mvetomveto
• U ita ndovhololo
• U dzudzanya
• U vhalulula u itela u khakhulula na u
ṋekedza
71
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Zwivhumbeo na Milayo zwa
U thetshelesa na U amba U vhala na U ṱalela U ṅwala na U ṋekedza kushumisele kwa Luambo
Vhege
72 awara 1 awara 1 awara 1 awara 1 (u vanganya na hu re
khagala)
U thetshelesa u itela u takalela U vhala u itela u pfesesa Ndugiselo ya mulingo: U dovholola u vhumba fhungo na milayo
ya luambo zwo gudwaho
Tsumbo: U thetshelesa luimbo/ Tsumbo: Tshibveledzwa tsho nangwaho U khwaṱhisa maitele a u ṅwala
tshirendo/pharagirafu dza mbuletshedzo kha thero i re na mbudziso dza u zwibveledzwa zwa tshaka dzo Girama ya dzilafho kha zwo ṅwaliwaho
dzo ṅwalwaho nga vhagudi kha sekele pfesesa dzine dza tea u fhindulwa fhambanaho zwi ngaho sa, pharagirafu nga vhagudi
yo fhelaho dza mu fhindulano, mbuletshedzo/
7 na 8 Ḓivhaipfi kha nyimele
ṱhaluso, nganetshelo
U amba hu si ha fomaḽa
Tsumbo: Khwaṱhisedzo ya mbudziso na
mafhungo zwo itwaho nga u tou amba
kha themo iyi.
9 na 10 Milingo ya mafheloni a Ṅwaha
Mushumo wa u Linga ha Fomaḽa kha Themo ya 4
Mushumo wa 10: Milingo ya mafheloni a Ṅwaha
Bammbiri ya 1: Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo, Ḽitheretsha na U ṅwala
Bammbiri ya 2: *Oraḽa
*Maraga dza ṅwaha woṱhe dza Oraḽa dzo itwaho kha U amba, U thetshelesa na U vhala. Maraga dza u fhedzisela dzi tea u katela mushumo wa u amba ho lugiselwaho hu si ho fhasi
ha muthihi, mushumo muthihi wa u thetshelesa na muthihi wa u vhalela nṱha ho lugiselwaho.
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
KHETHEKANYO YA 4 U LINGA KHA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA
VHUVHILI
4.1 MARANGAPHANḒA
U linga ndi maiitele o pulaniwaho a bvelaho phanḓa a u ḓivha, u kuvhanganya na u ṱalutshedzela mafhungo nga
ha kushumele kwa vhagudi. Zwi dzhia maga maṋa: u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha vhukoni; u ṱalusa
vhuṱanzi; u rekhoda mawanwa na u shumisa mafhungo aya u pfesesa na u thusa kha mveledziso ya mugudi u itela
u khwinisa maitele a u guda na u funza.
U linga hu tea u katela maitele oṱhe mavhili ane a vha a fomaḽa (U linga Vhagudi) na a si a fomaḽa (U linga ha
Vhugudi). Kha nzulele dzoṱhe idzi mbili vhagudi vha tea u vhigelwa mishumo yavho murahu tshifhinga tshoṱhe u
khwaṱhisedza tshenzhemo ya u guda
U linga zwikili zwo fhambanaho zwa luambo zwi so ngo vhonwa sa nyito i re thungo lini, hone sa nyito nthihi yo
vanganaho. Ngauralo, rubriki dza u linga dzi tea u livhanywa na zwikili zwo fhambanaho zwa luambo kha mushumo
wo ṋewaho.
4.2 U LINGA HA ḒUVHA ḼIṄWE NA ḼIṄWE KANA HU SI HA FOMAḼA
U linga ha u guda hu na ndivho ya u kuvhanganya mafhungo tshifhinga tshoṱhe nga ha vhukoni ha vhagudi vhune
vhu nga kona u shumiswa u khwinisa u guda havho.
U linga hu si ha fomaḽa ndi mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe wa u lavhelesa mvelaphanḓa ya vhagudi. Izwi zwi
itwa nga u lavhelesa, nyambedzano, tsumbedzo dza phurakhithikhala, khoniferentsi dza vhadededzi na vhagudi, u
ṱangana hu si ha fomaḽa kiḽasini, nz. U linga hu si ha fomaḽa hu nga leluwa u fana na u ima u isa phanḓa na u funza
nga tshifhinga tsha ngudo a lavhelesa kushumele kwa vhagudi kana u amba na vhagudi uri u guda hu khou bvela
hani phanḓa. U linga vhukoni ha luambo hu ḓo vha nga tshivhumbeo tsha u lavhelesa, mishumo ya u ṅwala, nyito
dza oraḽa na u ṋekedza, thesithe dza u tou ṅwala, u vhalela nṱha na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u linga. U linga hu si ha
fomaḽa hu tea u shumiswa u ṋekedza muvhigo kha vhagudi na u thusa kha kupulanele kwa u funza, fhedzi a zwi tei
u rekhodiwa. Zwi so ngo vhonala zwo fhambana na u nyito dza u guda dzi iteaho kiḽasini. Vhagudi kana vhadededzi
vha nga koreka iyi mishumo ya u linga.
U ḓilinga na u linga mugudi-ngae zwi dzhenisa vhagudi kha u linga. Izwi ndi zwa ndeme sa izwi zwi tshi tendela
vhagudi u guda na u vhuisa mihumbulo nga ha kushumele kwavho. Mvelelo dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa
dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi rekhodiwi lwa fomaḽa nga nnḓa ha musi arali mudededzi a tshi ṱoḓa u ita nga u ralo.
Mvelelo dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi shumiswi/dzhielwi nṱha kha ndivho dza
u phasisa na kha u wana ṱhanziela.
4.3 U LINGA HA FOMAḼA
Mishumo yoṱhe ya u linga ine ya ita mbekanyamushumo ya fomaḽa ya u linga ya ṅwaha i dzhiiwa sa u Linga ha
Fomaḽa. Mishumo ya u linga ha fomaḽa i korekiwa na u rekhodiwa lwa fomaḽa nga mudededzi ndivho i ya uri mugudi a
bvele phanḓa. Mishumo yoṱhe ya u Linga ha Fomaḽa i tea u modarethiwa ndivho i ya u itelavhuṱanzi ha uri mushumo
u kha maimo o teaho na uri zwitandadi zwo teaho zwi khou tevhelwa.
TSHIPHOKHALI 73
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
U linga ha fomaḽa hu thusa vhadededzi kha u ṱhaṱhuvha ha sistemiki u itela u vhona uri vhagudi vha khou bvela hani
phanḓa kha gireidi na thero yeneyo. Tsumbo dza u linga ha fomaḽa dzi katela thesite, milingo, mishumo ya u tou itwa,
phurojekiti, mukumedzo wa oraḽa, u ita nga u sumbedza (tsumbo, sa u dovha u anetshela tshiṱori, u vhambedza), u
edzisela (u tamba ḓirama/fiḽimu), maanea, u dzhenelela kha mishumo ya oraḽa (i ngaho sa mu fhindulano, khaseledzo,
nyambedzano), mishumo ya u ṅwala
(i ngaho sa u ḓadza bammbiri ḽa u shumela, u ṅwala pharagirafu kana dziṅwe tshaka dza zwibveledzwa), nz. Musi u
ita ndugiselo ya mishumo ya u linga ya fomaḽa hu tshi nga ḓi itwa nnḓa ha kiḽass, mushumo wa u fhedza u tea u itwa
kha nyimele i laulwaho ngomu kilasini
Mishumo ya u linga ya fomaḽa i vhumba tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya u Linga ya ṅwaha woṱhe ya gireidi iṅwe
na iṅwe na theroiṅwe na iṅwe.
Thebuḽu i tevhelaho i ṋea ṱhoḓea dza u linga dza Luambo lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili:
Thebuḽu ya 1: Gireidi ya 7 – 9
U inga ha Fomaḽa
Vhukati ha ṅwaha Milingo ya mafheleloni a ṅwaha
40% 60%
U linga ha Tshifhinga tshoṱhe ha
Mabammbiri a Milingo ya mafheleloni a ṅwaha
Tshikoloni (LTT) –
40% 35% 25%
Thesite 2 Milingo ya u tou ṅwalwa Mishumo ya u Linga ya Oraḽa:
Mishumo ya6 Zwivhumbeo na Milayo zwa Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa
kushumisele kwa Luambo,
Mulingo 1 U amba ho lugiselwaho
zwibveledzwa zwa vhusiki/
(vhukati ha ṅwaha) vhudavhidzani na ḽitheretsha U vhalela nṱha ho lugiselwaho
(awara 1½ ) Mishumo ya oraḽa yo itwaho vhukati ha
ṅwaha i vhumba u lingwa ha ngomu
tshikoloni ha mafheloni a ṅwaha.
Tshaka dza u linga dzo shumiswaho dzi tea u elana na miṅwaha na vhuimo ha nyaluwo zwa vhagudi. Dizaini ya
mishumo iyi i tea u angaredza magudiswa a thero ya dovha ya katela mishumo yo fhambanaho yo dizainelwaho u
swikelela ndivho dza thero.
U linga ha fomaḽa hu tea dzhenisa maimo a kuhumbulele na kupfesesele (khoginitivi) na vhukoni ha vhagudi sa zwe
zwa sumbedziswa zwone afho fhasi:
74 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Thebuḽu ya 2
Phesen-
Vhuimo ha
Nyito thedzhi ya
Khoginitivi
Mushumo
Mbudziso dza Mbudziso dzi shumaho na mafhungo o tou bviselwaho khagala kha tshibveledzwa.
phindulo dzi re
• U bula zwithu, vhathu, fhethu/
khagala
• U ḓivha vhathu
(Litheraḽa)
• U ita mutevhe wa mbuno
(Vhuimo ha 1)
• U ṱalusa fhethu, muthu
U dzudzanyulula
• Ndi nnyi ……?
(Vhuimo ha 2)
• Muthu o ita mini …..?
• Ndi nga mini muthu ……? Vhuimo ha 1 na
2: 80%
• Zwo itea lini …..?
• Zwo itea ngafhi ……?
Mbudziso dzi ṱoḓaho u dzudzanywa ha madfhungo e a tou bulwa zwi khagala kha
tshibveledzwa.
• U bula mihumbulo mihulwane
• U ḓivha muthu/vhathu ……
• U ṱalutshedza zwae zwa itea …….
• U ṱalusa nyimele/vhupo/vhathu…..
U ṱhaṱhuvha Mbudziso idzi dzi shuma na u dzhia tsheo zwi tshi elana na vhuḓi na ndeme ya Vhuimo ha 3: 20%
tshithu. Izwi zwi katela u dzhia tsheo zwi tshi elana na ngoho, u fusha, shumisea,
(Vhuimo ha 3)
u tevhelelea mbuno, u farea, u lunzhedzana. Na zwithu zwi ngaho u funea na u
ṱanganedzea ha tsheo dzo dzhiiwaho zwi tshi elana na vhuḓi ha mikhwa.
• U a tendelana naa na kutshilele kwa mubvumbedzwa/tshitatamennde?
• Maime/matshilele/nyito zwa mubvumbedzwa zwi a tendisea? U ṋea vhungani
ha phindulo yau.
• U ita tsenguluso-tsatsaladzo ya kutshilele kwa mubvumbedzwa.
• U nanga maipfi ane a ṱalusa mvumbo ya mubvumedzwa khwiṋe …
TSHIPHOKHALI 75
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
4.4 MBEKANYAMUSHUMO YA U LINGA
Mbekanyamushumo ya u linga i dizainiwa u itela u phaḓaladza mishumo ya u linga ha fomaḽa kha thero dzoṱhe
tshikoloni kha themo yoṱhe.
4.4.1 Nyangaredzo ya ṱhoḓea
Thebuḽu dzi tevhelaho dzi ṋea nyangaredzo dza ṱhoḓea dza Mbekanyamushumo dza u Linga dza themo iṅwe na
iṅwe dza Nyambo dza u Engedza dza u Thoma:
Thebuḽu ya 4.1: Gireidi ya 7 – 9
Mbekanyamushumo ya u Linga
Milingo ya mafhele-
Gireidi LTT nga Themo
loni a ṅwaha
Themo ya 1: Themo ya 2: Themo ya 3: Themo ya 4:
Thesite ya u ṅwala ya Mishumo 2 Thesite ya u ṅwala 1 + Mulingo wa ngomu
7-9
1+ tshikoloni wa mafheleloni
+ Mulingo wa vhukati ha Mishumo 2
a ṅwaha1
Mishumo 2 ṅwaha 1
Gireidi Tshivhumbeo tsha mabammbiri a Milingo
Bammbiri ḽa 1 1 Mulingo wa ngomu
tshikoloni wa mafheleloni
Luambo kha Nyimele
a ṅwaha u vha na
- tholokanyonḓivho,
mabammbiri 2:
Zwivhumbeo na Milayo
zwa kushumisele kwa Bammbiri ḽa 1: Oraḽa
Luambo, Ḽitheretsha na
7-9 Bammbiri ḽa 2:
u ṅwala
Luambo kha nyimele
- tholokanyonḓivho,
Zwivhumbeo na Milayo
zwa kushumisele kwa
Luambo, ḽitheretsha na u
ṅwala
Gireidi dza 7- 9
Maraga dza Themo (Themo dza 1 – 3):
Themo iṅwe na iṅwe, u ṱanganya maraga dzi so ngo itwaho tshithu na ṱhanganyelo zwa iswa kha % u itela maraga dza
themo.
Maraga dza u phasisa:
U ṱanganya maraga dzi so ngo itwaho tshithu na ṱhanganyelo zwa mishumo ya LTT i bvaho kha Themo ya 1 u ya kha Themo
ya 3 dza iswa kha 40%,
U isa maraga dza oraḽa (Bammbiri ḽa 1) kha 25%
U isa Bammbiri ḽa 2 kha 35%
76 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Thebuḽu ya 4.2: Gireidi ya 7-9
Mbekanyamushumo ya u Linga
Miishumo ya Linga ya Fomaḽa kha hemo ya 1
Mushumo wa 1 Mushumo wa 2 Mushumo wa 3
Oraḽa: Tholokanyonḓivho ya u U ṅwala: Vhusiki Pharagirafu Thesite ya 1: Tholokanyonḓivho
Thetshelesa /u amba ho lugiselwaho/ U dza(Nganetshelo/Mbuletshedzo)/ na Kushumisele na Milayo zwa
vhalela nṱha ho lugiselwah tshibveledzwa tsha vhudavhidzani kushumisele kwa Luambo
(Tshipfufhi kana tshilapfu)
Mishumo ya u Linga ya Fomaḽa Themo ya 2
Mushumo wa 4 Mushumo wa 5 Mushumo wa 6
Oraḽa: Tholokanyonḓivho ya u Ḽihteretsha: Mbudziso dzi re na Milingo ya vhukati ha ṅwaha:
thetshelesa/u amba ho lugiselwaho/ U phindulo pfufhi
Luambo kha nyimele –
vhalela nṱha ho lusiselwaho
tholokanyonḓivhho, Zwivhumbeo na
Milayo zwa kushumisele kwa Luambo,
ḽitheretsha na u ṅwala
Mishumo ya u Linga ya Fomaḽa Themo ya 3
Mushumo wa 7 Mushumo wa 8 Mushumo wa 9:
Oraḽa: Tholokanyonḓivho ya u U ṅwala: Vhusiki Pharagirafu Thesite ya 2: Tholokanyonḓivho
thetshelesa /u amba ho lugiselwaho/ U dza(Nganetshelo/Mbuletshedzo)/ na Zwivhumbeo na Milayo zwa
vhalela nṱha ho lusiselwaho tshibveledzwa tsha vhudavhidzanil kushumisele kwa Luambo KANA
(Tshipfufhi kana tshilapfu ) Ḽitheretsha: Mbudziso pfufhi
Mishumo ya u Linga ya Fomaḽa kha Themo ya 4
Mushumo wa 10
Milingo ya mafheleloni a ṅwaha:
Bammbiri ḽa 1: *Oraḽa
Bammbiri ḽar 2: Luambo kha nyimele - tholokanyonḓivho, Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumele kwa Luambo,Ḽitheretsha na
U ṅwala
*Oraḽa: Vhagudi vha tea u ita mushumo wa u amba ho lugiselwaho muthihi, mushumo wa u thetshelesa muthihi na
mushumo wa u vhalela nṱha ho lugiselwaho muthihi kha ṅwaha
Kha hu dzhielwe nzhele:
Thesite kha Mbekanyamushumo ya u Linga i so ngo itwa ngazwitesite zwinzhi zwiṱuku. Thesite iṅwe na iṅwe i tea
u katela magudiswa manzhi vhukuma nahone i tea u sethiwa u bva kha minethe ya 30 – 60 ya dovha ya bvisela
khagala vhuimo ha khoginithivi ho fhambanaho sa zwe ya vhetsheliswa zwone u itela mulingo.
TSHIPHOKHALI 77
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
4.4.2 Milingo: Gireidi ya 7 – 9
Fomethe ya Bammbiri ḽa Mulingo ḽa 1
BAMMBIRI KHETHEKANYO TIME
A: Tholokanyonḓivho
Luambo kha nyimele, Ḽithetretsha na u
(Zwibveledzwa zwo fhambanaho zwi nga ḓi shumiswa hu tshi katelwa
zwibveledzwa zwa u vhonwa na zwa girafiki)
B: Luambo
• Zwivhumbeo na Milayo zwa kushumisele kwa Luambo (maipfi na mafhungo) zwi
tea u lingwa kha nyimele hu tshi shumiswa zwibveledzwa zwo fhambanaho. .
Gireidi 7 - 9
C. Ḽitheretsha
ṅwala
Awara 1½
Tshiṅwe na tshiṅwe tsha zwi tevhelaho:
Tshirendo/nganeapfufhi/nganea ṱhukhu/ḓirama ṱhukhu
(Mbudziso pfufhi)
D: U ṅwala
Vhusiki (Pharagirafu dza Nganetshelo/Mbuletshedzo/vhudavhidzani
(Zwibveledzwa zwilapfu kana zwipfufhi)
Magudiswa a teaho u itwa
U linga hu kwama magudiswa sa zwe a vheiswa zwone kha ḽiṅwalo iḽi. Nga nṱhani ha nyaluwo ya magudiswa zwi
tshi ya nga dzigireidi, magudiswa na zwikili u bva kha Gireidi ya 7 – 9 zwi ḓo lingiwa kha bammbiri ṅwaha muṅwe
na muṅwe.
Mishumo ya Oraḽa ya u Linga: Bammbiri ḽa 2
Mishumo ya Oraḽa ye ye itwa vhukati ha ṅwaho i vhumba u linga ha ngomu tshikoloni ha mafheleloni a ṅwaha.
Zwidodombedzwa zwamishumo ya oraḽa, zwine zwa tea u itwa vhukati ha ṅwaha, ndi zwi tevhelaho:
Bammbiri ḽa 2 ZWIDODOMBEDZWA
*Oraḽa i ḓo sethiwa ngomu tshikoloni, ya lingiwa na u moḓareithiwa ngomu tshikoloni.
• U vhala
U vhalela nṱha ho lugiselwaho
U linga: U pfesesa tshibveledzwa, u pfukisela ṱhalutshedzo, kushumisele kwa maipfi, mubulo wa maipfi
u re wone
• U amba:
Oraḽa
U amba ho lugiselwaho
U linga: U pulaniwaa na u dzudzanywa ha tshibveledzwa, thounu, zwikili zwa u amba na u nekedza,
zwishumiswa zwa u thetsheleswa, luambo kwalwo
• U thetshelesa
Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa
U linga: U thetshelesa u itela u pfesesa na u wana mafhungo
*Oraḽa: Maraga dza ṅwaha dza Oraḽa dzo kuvhanganywaho dzi tshi bva kha u amba, u thetshelesa
na u vhala. Maraga dza u fhedzisela dzi tea u katela mushumo wa u amba ho lugiselwaho muthihi, mushumo wa u
thetshelesa muthihi, mushumo wa u vhalela nṱha ho lugiselwaho muthihi.
Mishumo ye ya shumiswa kha u linga ha fomaḽa i a rekhodiwa nahone i shumiswa kha sumbedza arali mugudi a tshi
ḓo fhirela phanḓa kana u phasela kha gireidi i tevhelaho.
78 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
Mudededzi u fanela u pulana na u isa Mbekanyamushumo ya u Linga ya fomaḽa ya ṅwaha kha Thimu ya Ndangulo
ya Tshikolo (TNT) mathomoni a ṅwaha wa tshikolo. Izwi zwi ḓo thusa kha u ita Pulane ya u Linga ya ṅwaha kha
gireidi iṅwe na iṅwe. Pulane ya u linga ya tshikolo i tea u ṋewa vhagudi na vhabebi kha vhege ya u thoma ya themo
ya u thoma.
4.5 U rekhoda na u vhiga
U rekhoda ndi maitele ane mudededzi a ṅwala vhuimo ha vhukoni ha mugudi kha mushumo wa u linga wo tiwaho.
Hu sumbedza vhukoni ha mugudi kha u swikelela nḓivho sa zwe zwa randelwa kha Kharikhulamu na Tshitatamennde
tsha Phoḽisi tsha U linga. Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi
kha gireidi na u lugela u aluwa kana u fhirela kha gireidi i tevhelaho. Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u shumiswa
u khwaṱhisedza mvelaphanḓa yo itwaho nga mudededzi na mugudi kha maitele a u funza na u guda.
U vhiga ndi maitele a u amba vhukoni ha mugudi kha mugudi, vhabebi, tshikolo na vhaṅwe vhafaramikovhe. Vhukoni
ha mugudi vhu nga vhigwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanho. Izwi zwi dzhenisa garaṱa dza mivhigo, miṱangano
ya vhabebi, maḓuvha a u dalela zwikolo, khoniferentsi dza vhabebi na vhadededzi, u foinela, marifhi, bambiri ḽa
mafhungo a kiḽasi kana tshikolo, nz. Vhadededzi vha gireidi dzoṱhe vha vhiga nga phesenthedzhi u ya nga thero.
Vhuimo ha sumbe ha vhukoni ho ṱaluswa kha thero iṅwe na iṅwe i re kha mutevhe wa Gireidi ya Ṱ-12. Vhuimo ha
tswikelelo na bennde dza phesenthedzhi dza hone zwo sumbedzwa kha thebuḽu i re afho fhasi.
KHOUDU NA PHESENTHEDZHI DZA U REKHODA NA U VHIGA
KHOUDU YA U KALA ṰHALUSO YA VHUKONI PHESENTHEDZHI
7 Vhuswikeleli ha ṋaledzi 80 – 100
6 Vhuswikeleli ha nṱhesa 70 – 79
5 Vhuswikeleli ha nṱha 60 – 69
4 Vhuswikeleli hu fushaho 50 – 59
3 Vhuswikeleli ho linganelaho 40 – 49
2 Vhuswikeleli ho linganelahonyana 30 – 39
1 U sa swikelela 0 – 29
Vhadededzi vha ḓo rekhoda maraga dzone u ya nga mishumo kha bambiri ḽa u rekhodela; vha vhiga phesenthedzhi
u ya nga thero kha garaṱa ya u vhiga ya mugudi.
TSHIPHOKHALI 79
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
4.6 U MODAREITHIWA HA U LINGA
U modereitha zwi amba maitele a u vhona uri mishumo ya u linga ndi yavhuḓi, ndi ya ndeme na u fulufhelea. U
modereitha zwi tea u itwa kha vhuimo ha tshikoloni, tshiṱirikini, vunḓuni na kha vhuimo ha lushaka. Maitele a u
modereitha o anganyelaho na o teaho a tea u itwa u itela uri mushumo u vhe wa vhuimo ha nṱha kha thero dzoṱhe.
Izwi zwi tea u itwa lu si ho fhasi ha luthihi nga themo.
4.6.1 U linga ha Fomaḽa
• Thesite na milingo zwa Gireidi ya 7 na 8 zwi lingwa na u modareithiwa ngomu tshikoloni. Mueletshedzi wa
thero/muofisiri o tholwaho wa tshiṱiriki/vunḓu vha tea u modareitha ssmbula ya mishumo iyi nga tshifhinga
tsha musi o dalela tshikolo u itela vhona arali mishumo yo itwaho i ya maimo a nṱha na u sedza arali ho vha
na modaresheni ya ngomu tshikoloni.
• Thesite na milingo zwa Gireidi ya 9 zwi tea u modareithiwa kha tshiṱiriki na kha vunḓu. Maitele aya a ḓo
langiwa nga Muhasho wa Pfunzo wa Vunḓu.
• Mueletshedzi wa thero/muofisiri wa vunḓu na tshiṱiriki o tholwaho u tea u modareitha sambula ya
mabammbiri a thesite na mulingo phanḓa ha musi a tshi ṅwaliwa nga vhagudi u itela u pima maimo azwo. .
4.6.2 Mishumo ya u linga ya Oraḽa
• Gireidi ya 7 - 9: Mushumo wa oraḽa muṅwe na muṅwe une wa ḓo shumiswa sa tshipiḓa tsha
Mbekanyamushumo ya u Linga u fanela u ṋekedzwa ṱhoho ya muhasho kana Ṱhoho ya thero uri u
modareithiwe musi vhagudi vha sa athu u lingedza u fhindula. Vhadededzi vha ḓo konaha u linga mushumo
wa u linga wa oraḽa.
Mueletshedzi wa thero kana modareitha wa vunḓu o ṋeiwaho maanḓa u tea u modareitha sambula dza
mishumo ya u linga ya oraḽa tshifhinga tsha musi o dalela tshikolo u itela u vhona maimo a mishumo na u
sedza uri modaresheni ya ngomu tshikoloni yo itiwa naa.
Modareitha o rumelwaho nga Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo u fanela u modareitha miashumo ya u linga ya
oraḽa ya Gireidi ya 9.
4.7 NYANGAREDZO
Ḽiṅwalo ḽi ḽi tea u vhalwa kathihi na:
4.7.1 The National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum
Statement, Grades R – 12; na
4.7.2 The National Protocol for Assessment Grades R – 12.
80 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
GUḼOZARI
a ṱanganedzaho mafhungo- --- ndi muvhali, muthetshelesi kana muṱaleli wa zwibveledzwa
akhironimi ---- pfufhifhadzo i buleaho sa tshikevha (tshikhriste, kereke, vhagudi)
aḽitheresheni - --- U ita ndovhololo ya themba dzi fanaho, kanzhi dza mathomoni
anaḽodzhi — u wana zwi fanaho kha zwithu zwo ḓoweleaho u vhonala zwi sa fani
animesheni - ndi thekiniki ine ha shumiswa zwifanyiso zwo imaho zwi ṋeaho muhumbulo wa u ri zwi khou tshimbila
cliché ---- fhungo kana muhumbulo we wa shumiseswa nga nḓila yo kalulaho lune wa xedza ṱhalutshedzo (sa
lushaka lwa musengavhadzimu (rainbow nation))
figara dza muambo ---- maipfi kana mafurase a shumiswaho nga nḓila yo dzumbamaho u itela u pfumisa luambo
sa ḽifanisi, ḽiedzamuthu, ḽimethafore
foniki - vhushaka ha mibvumo na kupeleṱele. Foniki i shumiswa kha u vhala na u ṅwala.
fonimi ---- ndi mibvumo yo fhambanaho ya luambo (“tala” na “pala” ndi fonimi dza tshivenḓa)
fonto --- muelo kana lushaka lwa maipfi o shumiswaho hu tshi thaiphiwa
u tamba (foregrounding) — ipfi iḽi ḽi tshi shumiswa kha luambo lwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tshi amba u vhewa ha
mubvumbedzwa
homonimi ---- ipfi ḽi fanaho mubvumo na tshivhumbeo na ḽiṅwe hone ḽi tshi amba zwi sa faniho naḽo (tsumbo, o “fula”
ḽinngo na ḽiṱo ḽawe ḽi khou “fula”)
khanganyiso (ambiguity) --- ṱhalutshedzo mbili dzi ḓiswaho nga kushumisele kwa ipfi
kharikhatsha ---- u ola mubvumbedzwa nga u tou ṅwala kana u tou edzisela ngeno nyito yazwo yo kalula
khepisheni ---- ṱhoho ya athikili, tshifanyiso na tshinepe, n.z
khuḓano --- khakhathi i re hone vhukati ha vhaanewa kana vhukati ha vhathu na vhulombo ho vha livhaho
kuhumbulele kwa vhusiki ---- maitele a u humbula nga ha mihumbulo kana nyimele nga nḓila ya vhusiki na nḓila
i so ngo ḓoweleaho hu na muhumbulo wa u ṱoḓou zwi pfesesa khwine na u ḓidzhenisa khazwo nga nḓila ntswa
nahone ya u khwaṱhisa
kuimele ---- nḓila ine muthu a ima ngayo kana u ḓihwala ngayo musi a tshi amba
ḽiedzamuthu --- afha ndi hune zwiito zwa muthu zwa fanyiswa na zwa tshithu tshi sa tshili
ḽifanyisi --- u vhambedza zwithu nga u shumisa maipfi ane a fanyisa tshithu na tshiṅwe, o hula sa nḓou.
ḽimethafore ---- ndi musi hu tshi shumiswa tshiṅwe tshithu u amba nga ha tshiṅwe tshine tsha vha na zwi fanaho
natsho
TSHIPHOKHALI 81
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
ḽimudi — ipfi ḽi shumiswaho kha u sumbedza zwine mubvumbedzwa a vha zwone kana nyanyuwo kha zwibveledzwa
zwa vhudavhidzani zwa u ṅwala. Ḽi sumbedza zwine mubvumbedzwa a ḓipfisa zwone kana tshiimo tsha muhumbulo
wawe. Ḽimudi ḽi dovha ḽa amba fhethuvhupo hu bveledzwaho nga thusedzi dza u vhona, mubvumo, vidio na zwiṅwe-
vho
ḽinakisedzi ---- u amba zwithu zwine zwa nga vhaisa nga nḓila ya u zwi nakisa
ḽiṋaṋedzi --- u pima zwithu nga nḓila yo fhiraho mpimo
ḽiṅwalo ḽa girafiki/zwifanyiso (graphic text) – ḽiṅwalo ḽine mafhungo a ṋekedzwa nga u tou vhona (sa kha diagiramu,
girafu, n.z.)
ḽishandi ---- ndi ipfi ḽine ḽa shanda zwo ambiwaho nga maipfi a u thoma. Nga iṅwe nḓila maipfi kana mutaladzi wa
vhuvhili, u shanda zwo ambwaho nga mutaladzi wa u thoma
ḽiṱanganyi --- ipfi ḽi shumiswaho u ṱanganya matavhi a mafhungo kha mutaladzi
luambo lu nyanyulaho ---- luambo lu karusaho zwipfi zwihulwane
luambo lwa hayani (kha hu sedzwe na luambo lwa u engedza) - luambo lune vhagudi vha lu guda nga u lu shumisa
hayani kana kha tshitshavha. Nyambo dzi fhiraho luthihi dzi nga kha ḓi shumiswa nga nḓila hei, zwi amba uri vhagudi
vha nga kha ḓi vha na nyambo dza hayani dzi fhiraho luthihi.
luambo lwa u engedza ---- luambo lu gudiwaho lu tshi engedza lwa hayani
luambo lwa u fhuredzela ---- ndi luambo lune kanzhi lwa shumiswa kha u fhuredzela
luambo-tavhi ----- ndi luambo lu shumiswaho nga vhathu vha muvhundu muthihi. Lu fhambana na lune lwa wela kha
tshigwada tshithihi nalwo nga maipfi, tshivhumbeo na kubulele
lushaka lwa tshishumiswa tsha ḽitheretsha --- lushaka lune tshibveledzwa tsha vhudavhidzani tsha ḽitheretsha
tsha wela khalwo
luvhengela mbiluni---u sa kona u konḓelela kana u dzula wo ṋea khaṱhulo kha muthu, tshigwada, muhumbulo kana
tshiitisi. U sa konḓelela kana u ṱavhanya u fhelelela mbilu muthu zwi tshi bva kha uri wo ḓi dzula wo mu fara nga mbilu
maaravhi --- maipfi ane a shumiswa kha u aravha kana u ḓidzhenisa kha zwithu
mafhambanyi ---- maipfi a re na ṱhalutshedzo dzi hanedzanaho
maimo a u linga ---- ndi luambo, ndivho, zwikili na vhuḓi zwine mugudi a tea u zwi sumbedza mafheloni a gireidi.
maipfi mavhumbwa ---- maipfi o vhumbwaho a tshi bva kha maṅwe kana kha midzi
maipfi o ḓoweleaho (sight words) – maipfi ane muvhali a a ḓivha nga u tou vhona.
tshibveledzwa a u pfukisela --- lushaka lwa zwi ṅwaliwaho zwi fanaho na marifhi, minetse, ripoto, garaṱa, maambiwa)
maṱhakheni ----- tshipiḓa tshi takadzesaho kana tsha ndeme tsha nganetshelo tshi anzelaho u ḓa magumoni.
82 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
maṱhakhe-shandwa ---- musi zwo lavhhumbula ho zwa nṱhesa zwa ndeme kana zwi takadzaho zwi so ngo tsha
swikhumbula kana zwi shushaho zwa puloto ya zwibveledzwa zwo dzhenhumbula nga zwa madakalo kana mafhungo
o bvaho kha muṱoḓo wa puloto kana zwiwo zwi si na mushumo.
mapa wa muhumbulo---- ndi girafu i imelaho thero kana ṱhoho ine maipfi na mihumbulo mihulwane zwa vha zwo
dzudzanywa nga nḓila ya girafu
milayo –--- maitele o tendelwaho kana milayo ine ya shumiswa kha luambo
miswaswo (anecdotes) --- u anetshelwa ha zwiwo zwipfufhi hu na ndivho ya u mvumvusa kana u bvisela khagala
mubvumbedzwa.
moudu/nḓila—ndi ngona, maitele ane ngawo mulaedza wa nga pfukiselwa ngayo kha vhathu. Hu na moudu yo
fhambanaho ya vhudavhidzani, moudu wa u ṅwala, u amba, u vhona(u katela nyolo). Mafhungo a nga shandukiswa
u bva kha moudu uno u ya kha uḽa, sa u shandukisa mulaedza u bva kha nyolo u ya kha phara
muhoyo ---- ndi tshitatamennde kana nyimele ine khayo muhumbulo muhulwane wa vha wo fhambana na zwine
zwa khou ṱoḓou ambiwa
muhoyo wa ḓirama ---- afha ndi musi vhaṱaleli vha tshi ḓivha zwinzhi nga ha mubvumbedzwa, zwi tshi katela na
zwine zwa ḓo bvelela khae ngeno ene muṋe a sa zwi ḓivhi
muṅwalo wa u pomba (cursive writing) – u ṅwala hu sa ṱhukhuwi hune maḽeḓere a ṅwalwa tshanḓa tshi so ngo
takulwa
mutaladzi wa u thoma nganetshelo ---- ndi u anetshela kana tshiṱori kana zwiimeleli zwa zwiwo. Zwiwo zwe a
humbula uri zwi vhe zwone zwa u vula tswinga
mutevhetsindo ---- mibvumo i re na vhushaka hone i na ṱhalutshedzo dzi sa fani kha vhurendi)
nḓivho ya mibvumo (phonological awareness) – vhukoni ha u ṱalusa mibvumo ya luambo sa yo fhambanaho na
ṱhalutshedzo
ndunzhe-ndunzhe –--- mihumbulo mihulwane i re na vhushaka yo ṱumekanaho. Phara i vha na ndunzhe-ndunzhe
musi mitaladzi yoṱhe yo ṱumekana nga nḓila i tevhekanaho nahone i tshi sumbedza vhuthihi.
nganetshelo ---- u anetshelwa ha zwiwo nga nḓila i tevhekanaho hu tshi khou shumiswa maitele a u tou amba kana
u ṅwala
nyedziselo ya zwiitwana (caricuture) ----musi mubvumbedzwa a tshi edzisela zwiito zwa muṅwe nga nḓila yo
kalulaho a na muhumbulo wa u seisa vhathu kana u mvumvusa
nyimele --- tshibveledzwa tshi shumiswa kana u ṱanganedziwa tshi kha nyimele yeneyo
nyolo --- zwibveledzwa zwa vhutsila ha u ola
onomatopia—u shumiswa ha maipfi nga nḓila ine a bvisela mibvumo ya zwithu khagala
oxymoron – ndi u ṱanganelana ha mishumo yo imelaho zwo fhambanaho zwo itwa nga khole u ri hu bvelele zwi
ṱoḓwaho. Kanzhi zwi itiswa nga u shumisa ḽiḓadzisi ḽi tshi khou ṱalula dzina ḽi ambaho zwo fhambanaho
TSHIPHOKHALI 83
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
pfanywa ---- ipfi ḽine ḽa vha na ṱhalutshedzo i fanaho kana i ṱoḓaho u fana na ya ḽiṅwe tsumbo, vheula - palula .
pfufhifhadzo - tshitatamennde tsha muhumbulo tsha u khauledza ipfi
phambana –--- u sedza nḓila ine zwithu zwa fhambana ngayo
phani ---- u tamba nga maipfi ane a fana kana u elana kha mibvumo
pharanomi ---- maipfi kha luambo ane a vha na vhushaka nge a vha a tshi bva kha mudzi muthihi
phoḽisemi ---- maipfi a fanaho tshivhumbeo a fhambana ṱhalutshedzo ngeno a tshi sumbedza vhushaka
puloto ---- ndi pulane ya zwibveledzwa nga maanḓa kha ḓirama kana nganea.
puloto ṱhukhu ---- ndi nyito i thusanaho na nyito i bvelelaho kha puloto khulwane ya ḓirama kana nganea.
raimi (rhyme) – maipfi kana mutaladzi kha tshirendo i no fhela nga mibvumo i no fana hu tshi dzheniswa na
pfalandoṱhe (tsumbo, ine. dzine. vhane)
raimi (rime) – tshipiḓa tsha silabulu u bva kha pfalandoṱhe ya u thoma u ya phanḓa (tsumbo, m-apa), tshine tsha
konou raima.
raimi/pfanapheleledzo ---- maipfi kana mitaladzi kha vhurendi zwi fhelaho nga mibvumo mithihi zwi tshi katela na
pfala-ndoṱhe.
sinthekisi –--- nḓila ine maipfi a vhekanywa ngayo musi a tshi vhumba zwivhumbeo zwi hulwane zwa girama
ṱhanganedzo nga vhoṱhe ---- mulayo une wa ita uri pfunzo i swikelelwe nga vhoṱhe khathihi na vhaholefhali
ṱhanganyiso (blends, blending) – tshipiḓa tsha foniki hune vhagudi vha guda u ṱanganyisa maḽeḓere mavhili kana
mararu u bveledza mubvumo (tsumbo, ‘fr’ kha ‘Afrika’)
u rangelapfalandoṱhe (onset) – tshipiḓa tsha silabulu tsho rangelaho pfalandoṱhe ya u thoma (tsumbo, m –apa)
theo (appropriacy)- -- arali luambo lwo tea lu vha lu tshi pfi lwo tea zwi tshi elana na vhupo vhune lwa khou
shumiswa khaho
thero ---- muhumbulo muhulwane kha mushumo wa zwibveledzwa
thoni/khalo ---- thoni i bvisela nyanyuwo zwibveledzwani
Ṱhumanyo --- u ṱumanywa ha mafhungo kana dziphara hu tshi khou shumiswa malungekanyi zwi fanaho na
maṱanganyi, masala na U ita ndovhololo.
tshifanyiso tsha muhumbulo ----- maipfi ane musi o shumiswa a ḓisa tshiṅwe tshifanyiso mihumbuloni yashu
tshiga ---- ndi tshithu tshine tsha imela tshiṅwe kha zwibveledzwa tsumbo, luvholela lu imela zwi vhavhaho.
tshigoḓo ---- ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho kune kwa bula zwo fhambanaho na zwine zwa khou pfiwa hu u itela
u pfisa muṅwe vhuṱungu kana u ita muṅwe tshiḓahela.
u dzhia sia (u sedza sia ḽithihi) ---- nḓowelo ya u funa tshithu tshithihi zwi itisaho u ri muthu a sa ṋee khaṱhulo yo
teaho
84 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
u linga (assessment) – u wana mafhungo nga ha kushumele kwa mugudiswa nga nḓila ya fomaḽa kana i si ya
fomaḽa
u linga ha muteo (baseline assessment) – u linga ha mathomoni ha u ṱoḓou ḓivha zwine vhagudiswa vha zwi
ḓivha
u linga ha u bvela phanḓa(continuous assessment) – u linga zwine zwa vha tshipiḓa tsha u funza na u bveledza
vhagudi nga vhukwamani vhu sa gumi
u ṅwala na tshigwada (guided writing) – u ṅwala hune ha vha hone nga murahu ha musi mudededzi o thoma
a ṋea pfunzo nga ha zwipiḓa zwa kuṅwalele sa, tshivhumbeo, kushumisele kwa zwiga zwa u vhala, girama kana
kuṅwalele.
u simuwa ha vhuṅwali (emergent literacy/ growing literacy knowledge) – zwi amba uri vhagudi vha vha na
nḓivho ya maipfi o ganḓiswaho. Vhagudi vha vhona khanḓiso vha konou ḓivha ndivho yadzo, vha guda nga ha
bugu na zwiṱori nga u vhalelwa nga vhaaluwa na vhagudi vhahulwane. Vha lingedza u ṅwala madzina avho nga u
shumisa mihumbulo yavho sa vha konaho u vhala bugu, zwa vha ita uri vha takuwe siani ḽa vhuṅwali.
u vhala na vhagudi (shared reading) – nyito ine mudededzi a vhala na vhagudi kiḽasini. Mudededzi u vhala na
kilasi yoṱhe. Hu nga shumiswa ḽiṅwalo ḽihulwane kana bugu khulu u itela uri mugudi muṅwe na muṅwe a kone u
vhona zwine zwa khou vhaliwa.
u vhala na tshigwada (guided reading) – u vhala ha mudededzi na tshigwada tshine tsha vha tsho vhumbwa zwo
sedza vhukoni. Mudededzi u dededza vhagudi vha tshigwada itsho sa murangaphanḓa.
u vhambedza --- u linga hu u ṱoḓou vhona uri zwithu zwi fana ngafhi
vhuḓivhi ha nyambo nnzhi vhu engedzwaho ---musi muthu a tshi guda luambo (kana nyambo) a tshi khou engedza
lwawe lwa hayani. Holu luambo a lu khou dzhia vhudzulo ha luambo lwawe lwa hayani, hone lu tou gudwa nalwo.
Kha mbekanyamushumo ya pfunzo yo engedza vhugudi ha nyambo mbili; luambo lwa u thoma lu dzula lwo ralo na u
tikedziwa, hone luambo lwa u guda ngalwo lu funzwa nalwo. Musi luambo lwa u funza lu tshi vho ṱoḓou dzhia vhuimo
ha luambo lwa u thoma lwa mugudi zwi vhidzwa upfi thuso ya vhuḓivhi ha nyambo mbili
vhuḓi (aesthetic)- --- zwi kwamaho lunako kana u takalela lunako
vhuḓivhi-nyengedzo ha nyambo nnzhi (additive multilingualism) - u guda dziṅwe nyambo nga nṱha ha luambo lwa
hayani
zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi tshilaho --- zwibveledzwa zwine zwa shumiswa kha ḽifhasi ḽa vhukuma, sa
magazini na dzigurannḓa.
zwiko zwa mafhungo zwinzhi---Ṱhanganelo ya moudu nnzhi dzine dza nga katela zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
zwo ṅwalwaho, thusedzi dza u vhona, mubvumo, vidio na zwiṅwe-vho.
zwiko----hu wanalaho mafhungo kana zwithu
TSHIPHOKHALI 85
Tshivenḓa Luambo lwa u engedza lwa vhuvhili Gireidi ya 7 – 9
86 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA