Via Afrika
Kereiti 10 Buka ya titjhere
Jwalo ka titjhere, ha ho ntho e putsang jwalo ka
Sesotho Puo
dinako tseo ka tsona moithuti a o lebohang.
Di hodisa tjantjello ya hao hape di o susumeletsa
ya Lapeng
hore o sebetse ka thata le ho feta.
Kereiti 10 Study Guide
— Siyabonga Gwexe, Titjhere O. Sempe, P.M. Thinane, Z.S. Zengele, N.R. Mokolopo, T.P. Kumeke,
M.M. Seane
Via Afrika e a utlwisisa, e bona bohlokwa ebile e tshehetsa tshebetso ya hao jwalo ka titjhere. Mosebetsi wa hao ke wa
Via Afrika Sesotho Puo ya Lapeng
bohlokwahadi thutong, mme re a hlokomela hore boikarebelo ba hao ha bo felle ho ruteng feela. Re lekile ka hohle ho o
bolokela nako le ho o nolofaletsa bophelo, mme re motlotlo haholo hore ebe re kgona ho o thusa ho ruta thuto ena ka
katleho. Lenane lena ke le leng la a mmalwa a dintho tseo re di entseng ho o thusa thupelong ena e ntjhantjha:
1. Lenane la dibuka le ngotswe hore le matahane le CAPS (Setatemente sa Naha sa Leano la Kharikhulamo le Tekanyetso).
Sheba leqephe la 1 ho bona hore na ditlhoko tsa CAPS di fihlelletswe ka ho babatseha le ho kgotsofatsa jwang.
2. Mohlala wa sekejule sa tshebetso o kenyelleditswe. Sheba leqephe la 12 ho bona hore na hona ho ka o bolokela nako ho
le ho kae.
3. Sehlooho ka seng se qala ka kakaretso ya se tla rutwa, ha mmoho le disebediswa tseo o di hlokang. Sheba leqephe la 21
ho fumana hore na hona ho ka o thusa jwang boitlhophisong ba hao.
4. Re boetse re nehelane ka keletso ya ho tsebisa le ho nyolla thuto bakeng sa sehlooho ka seng. Sheba leqephe la 23 ho
lekola mehlala.
5. Re nehelane ka dikarabo, sepheo ke ho o bolokela nako ya ho iketsetsa dikarabo ka bo wena. Sheba leqephe la 32 ho
bona mehlala ya dikarabo.
6. Ho boetswe ho kentswe CD e nang le disebediswa tse tla o thusa ho ruteng le ho etsa ditekolo. Sheba leqephe la pele.
Bukeng ya moithuti e tsamayang le ena, o tla fumana di kahare tsohIe tseo baithuti ba hao ba tlamehang ho di tseba. Buka
ya moithuti e ngotswe ka puo e bonolo e nolofaletsang baithuti hore ba ithute ka yona. Metako le meralo e kgahlisang e tla
ba boloka ba kgahlehile mme hona ho natefise thuto.
Re ka lakatsa ho fumana tlalehopoeletso ya hao. O ka re bolella hore na ho ya jwang ka ho re romela imeile ho
sesotho@viaafrika.com? Ntle ho moo, etela seotlo sa rona sa matitjhere ho www.viaafrika.com.
Language: Sesotho
www.viaafrika.com
Skip to contentStudy guide
Gr10 Sesotho Study Guide Gr10 LR
Grade 10 Sesotho HL study guide, 65 pages. Read online or get the free PDF download.
Publisher: Via Afrika
Sesotho HL · Grade 10. Study guide, 65 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Sesotho HL
- Grade
- Grade 10
- Document type
- Study guide
- Publisher
- Via Afrika
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 65
- File size
- 1.6 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 65
Document textSearch extracted text and jump to a page.
O. Sempe
Study Guide
Via Afrika
Sesotho Puo ya Lapeng
Kereiti 10
40 Heerengracht, Cape Town, 8001
PO Box 5197, Cape Town 8000
www.viaafrika.com
typesetting by Wayne Osmond
printed and bound by
No part of this book may be reproduced or transmitted in any form or by any means,
electronic or mechanical, including photocopying, recording, or any information storage
and retrieval system, without permission in writing from the publisher.
Every effort has been made to obtain copyright of all printed extracts in this book. However,
if we have unwittingly used material requiring copyright, we request the copyright holder to
bring the matter to our attention so we can make the acknowledgements.
Tse ka hare
Kgaolo ya 1 ......................................................................................................... 2
Pampiri ya pele – Thutapuo.................................................................................. 2
Kgaolo ya 2 . ....................................................................................................... 5
Pampiri ya bobedi – Dingolwa . ............................................................................ 5
1 Thothokiso..................................................................................................... 5
2 Padi .............................................................................................................10
3 Terama . .......................................................................................................14
Kgaolo ya 3 . ...................................................................................................... 15
Pampiri ya boraro – Boiqapelo ............................................................................ 15
1 Meqoqo . ...................................................................................................... 15
2 Ditemana tsa kgokahano tse telele................................................................. 17
3 Ditemana tsa kgokahano tse kgutshwanyane . ................................................18
Mohlala wa hlahlobo ......................................................................................... 22
Memorandamo ..................................................................................................37
Selelekela
Sepheo ka tataiso ena ke ho bebofaletsa baithuti mosebetsi wa selemo sohle Kereiting
ya 10 ha ba ya ba tobane le dihlahlobo tsa makgaolakgang. Le ha ho le jwalo, baithuti
ba ntse ba kgothaletswa hore ba nne ba sebedise buka ya bona ya moithuti ya Via Afrika
Sesotho Puo ya Lapeng Kereiti ya 10. Tataiso ena, e leng Setatemente sa Naha sa Leano
la Kharikhulamo le Tekanyetso Dikereiting tsa 10-12 (CAPS) e tswalwa ke dikgothaletso
tse entsweng ke Lefapha la Thuto ya Motheo ha kharikhulamo ya naha e ne e boetse e
hlwelwa botjha ho bebofaletsa baithuti le matitjhere mosebetsi.
Ho latela moralo wa setatemente sena (CAPS) Kereiting ya 10, dipampiri tsa hlahlobo di
tharo, mme pampiri ka nngwe e na le dikarolo tse fapaneng tse tlamehang ho lekolwa
e le ho bona hore na baithuti ba fihlelletse diphetho tse lebelletsweng. Setatemente
sena se arotswe ka dibeke tsohle tsa sekolo tsa selemo letsatsi ka leng bekeng e nngwe
le e nngwe, mme ho hlakisitswe hantle se tlamehang ho rutwa ho latela bokgoni ba
ho ithuta dipuo, e leng Ho mamela le ho bua; Ho bala le ho boha le Ho ngola le ho
nehelana.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 1
Kgaolo ya 1
Pampiri ya pele – Thutapuo
Selelekela
Ho latela Setatemente sa Kharikhulamo ya Naha (CAPS), pampiri ena, e na le
dikarolo tse tharo, e leng Karolo ya A, B le C . Pampiri ena ke karolo ya hlahlobo ya
makgaolakgang ya Kereiti ya 10, e seng e ile ya etellwa pele hara selemo ke hlahlobo
kapa se bitswang. Tekanyetso e Tswellang (SBA).
Dikarolo tsena tse tharo tsa pampiri ena ke tsena tse latelang:
Tekokutlwisiso
Mona baithuti ba fuwa tema ya bolelele bo itseng eo ba tlamehang ho e bala ba ntano
araba diptoso tse itshetlehileng temeng eo. E ka ba tema e ngotsweng ya boiqapelo
ya lemulwana la bahlahlobi kapa e nkuweng dibukeng tsa dipale tsa Sesotho,
dimakasineng kapa mofuteng ofe feela wa sengolwa le dikoranteng. Ka nako tse ding,
ho ka nna ha botswa potso ya tekokutlwisiso e itshetlehileng setshwantshong kapa
se bitswang ka ho re ke dikhathunu. Dipotso tse botswang tsa tekokutlwisiso di a
fetafetana ka boima ba tsona ho latela se bitswang dithaksonomi. E ka ba tse bonolo
tse ipatlelang dikarabo tse otlolohileng tse hlahang temeng; tse mahareng ka boima
ba tsona le tse batlang hore baithuti ba je masapo a hlooho ho ka di araba. Mefuta ya
ditema tsa tekokutlwisiso hangata eba e amang bophelo ba batjha ba ka mehla; ekaba
tseo ba di thabelang kapa tseo ba sa di thabeleng empa e le ho re di na le thuto e itseng
e ba eletsang maphelong a bona. Matshwao a Karolo ena ke 30.
Kgutsufatso
Baithuti mona ba fuwa tema eo ba e kgutsufatsang ka mantswe a bona empa ba sa
fetole moelelo wa yona wa mantlha kapa wa sethatho. Potso e ye e hlalose hore ho
etswe kgutsufatso e ngotsweng ka mokgwa wa seratswana kapa wa dipolelo. Ho ye ho
boelwe ho qaqiswe hore e be bolelele ba mantswe a makae ao baithuti ba tlamehang ho
a ngola qetellong ya kgutsufatso. Ha ditaelo tsa bahlahlobi di sa latelwe, baithuti ba ye
ba fokoletswe kapa hona ho hulelwa matshwao. Matshwao a Karolo ena ke 10.
Thutapuo le Tshebediso ya Puo
Dikarolo/ditho tsa puo di ntse di rutwa ka botebo, mme sena se bolela hore ditho tsa
thutapuo tse kang, mabitso, maetsi, makgethi, mefuta ya dipolelo jj. di ntse di tlameha
ho rutwa ka ho phethahala. Phapano e tla ha ho fihlwamekgweng le ditseleng tsa ho
lekanyetsa. Ka hobane puo e rutwa maemong a ka mehla kapa a phelang, tekanyetso
e tlameha ho ba e itshetlehileng boemong boo ba ditaba. Kgatello eba tshebedisong le
tekanyetsong maemong a phelang. Matshwao a Karolo ena ke 30.
2 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 1
Mohlala wa tema ya tekokutlwisiso, dipotso le dikarabo
OO Badisisa seratswana sa tekokutlwisiso ka hloko ho etsa bonnete ba ho re o a se
utlwisisa. Se bale bonyane habedi.
OO Sehella dipolelo tsa bohlokwa mela seratswaneng se seng le se seng.
OO Bala dipotso tsa tekokutlwisiso hang ha o se o badile seratswana sa tekokutlwisiso.
Dipotso tsena di ka o fa mehopolo e itseng ka seratswana.
OO Sehella mantswe a sehlooho kapa a bohlokwahadi dipotsong. Sena se tla o thusa ho
utlwisisa seo o lebeletsweng ho se etsa.
OO Qala ho araba dipotso. Etsa bonnete ba ho re o utlwisisa potso pele o araba.
OO Ela hloko matshwao a abetsweng potso ka nngwe. Hangata ntlha e le nngwe e
abelwa letshwao le leng.
Ditaelo tseo hangata di sebediswang
Etsa bonnete ba hore o utlwisisa ditaelo tse latelang. Di sebediswa hangata dipotsong
tsa tekokutlwisiso dihlahlobong.
OO Qotsa lentswe “Qotsa lentswe le le leng. Hopola ho sebedisa matshwao a puo a
diabulwa le diakwala. Mohlala: “morui”.
OO Qotsa polelwana. Qotsa sehlopha sa mantswe a emeng mmoho. Hopola ho sebedisa
matshwao a ho bala a diabulwa le diakwalwa: “Morena ha a tsekiswe”.
OO Hlalosa ka mantswe a hao: Sebedisa mantswe a hao ho hlalosa - se ke wa kopitsa
dipolelwana di le jwalo ho tswa seratswaneng.
OO Sebedisa mantswe a hao, o sebedisa puo e bonolo e otlolohileng.
OO Bapisa le ho tlisa phapano. Batlisisa ho tshwana le ho fapana. Hlalosa tsena.
OO Fana ka maikutlo mabapi le tshebediso ya … hlalosa hore na hobaneng ha lentswe le
itseng le sebedisitswe.
OO Hlalosa sephetho sa … hlalosa ka moo lentswe le sebedisitsweng ka teng mme
sephetho sa sena ke sefe ho mmadi, kapa ka moo le thusang mmadi ho utlwisisa seo
mongodi a lekang ho se bontsha.
Diphoso tse baithuti ba di etsang ha ba araba dipotso tsa
tekokutlwisiso
OO Ho se bale seratswana ka hloko pele ba araba dipotso.
OO Ho se bale dipotso hantle.
OO Ho se sebedise matshwao a puo a diabulwa le diakwalwa ha ba qotsa ho tswa
seratswaneng.
OO Ho se sebedise mantswe a tobang kapa dipolelwana ha ba qotsa.
OO Ho se sebedise mantswe a bona moo ho hlokahalang hore ba etse jwalo.
OO Ho se shebe matshwao a abetsweng potso ka nngwe.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 3
Kgaolo ya 1
Ho ka qojwa jwang ho etsa diphoso
OO Bala seratswana ka hloko, bonyane habedi.
OO Bala dipotso ka hloko o ntano qolla le ho hlwaya mantswe a sehlooho kapa
a bohlokwahadi.
OO Ka mehla sebedisa matshwao a diabulwa le diakwalwa ha o qotsa ho tswa
seratswaneng.
OO Ka mehla sebedisa mantswe a tobang ha o qotsa a mopeleto o nepahetseng.
OO Sebedisa mantswe a hao ha o araba dipotso. Se ke wa kopitsa ho tswa temeng ka ho
otloloha ntle le haeba o qotsa.
4 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 2
Pampiri ya bobedi – Dingolwa
Selelekela
Pampiri ena ke ya dibuka tse balwang tse kgethetsweng Kereiti ya 10. Dibuka tsena di
arotswe ka mekga e fapaneng ya mefuta ya dingolo. Tsona ke dibuka tsa pale/padi,
tshwantshiso (terama) le pokello ya dithothokiso tse kgethetsweng ho botswa hlahlobong.
1 Thothokiso
a Selelekela
b Dintlha tsa bohlokwa thothokisong
Selelekela
Ho botswa dithothokiso tse nne tseo baithuti ba di boneng le ho ithuta tsona. Baithuti
ba botswa mefuta e mmedi e leng dipotso tse kgutshwane kapa tse telele (tsa moqoqo).
Ba ka araba dipotso tse ding le tse ding feela tse pedi, ho sa natsehe hore na ke tse
kgutshwane kapa tsa moqoqo. Matshwao a thothokiso tseo tse pedi ke 20. Ka mantswe
a mang potso ka nngwe ya thothokiso e jere matshwao a 10.
Ho boetse ho na le potso ya thothokiso eo baithuti ba sa e bonang, mme le yona e
ka hlaha e botsitswe ka mokgwa wa potso ya moqoqo kapa potso e kgutshwanyane.
Moithuti e mong le e mong o tlameha maoto le matsoho ho araba potso ena. Yona e jere
matshwao a 10. Matshwao a Karolo ena kaofela ke 30.
Le se le tseba hore dithothokiso tseo le di kgethetsweng selemong sena, ke tse leshome
le metso e mehlano. Mona re tla etsa kgutsufatso ya thothokiso ka nngwe. Ka morao
moo re nto le etsetsa malebela a manollo kapa yona tshekatsheko ya thothokiso. Re
tla ikgethela thothokiso e le nngwe kapa tse pedi feela, tse nang le makgabane ohle a
thothokiso, e be re e/di manolla ka botebo.
Thothokiso ke sengolwa se ikgethang mefuteng e meng ya dingolwa. Se ikgetha
ka sebopeho le puo e sebediswang ho sona. Ha re ithuta dithothokiso, re lokela ho
tseba hore taba eo ho buuwang yona thothokisong, ha e a namiswa ka kotloloho
jwalo ka dingolweng tse ding. Ho yona taba e buuwa ka puo e potetseng, e tletseng
ditshwantsho. Ka tsela e jwalo re ka re taba e omelwa feela.
Dintlha tsa bohlokwa thothokisong
Moelelo
Ha e tla ba o tseba thothokiso ka botlalo, o lokela ho tseba seo e se bolelang. O kgone ho
hlalosa se bolelwang ho yona. O be o tsebe le molaetsa kapa wona mookotaba wa yona.
Ka mantswe a mang, o tsebe hore sethothokisi se reng ho babadi, se fetisa molaetsa ofe.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 5
Kgaolo ya 2
Matshwao/makgabane/dihlomo
Matshwao ana a phuthetswe ka hara puo le setaele sa mongodi. Ona matshwao ana
a kenyelletsa mekgabisopuo ka hare.
Keletso malebana le ho ithuta thothokiso
Bala thothokiso makgetlo a fetang bonngwe.
Lekgetlo le leng le le leng leo o balang thothokiso ka lona, kutlwisiso ya hao e a
eketseha mme ho ba le se o hlakelang ho yona.
Sebedisa bukantswe/dikshnari kapa botsa ho rarolla mantswe
a thata
Dithothokiso di atisa ho ba le mantswe a sa tlwaelehang, a thata. Ha o sa tsebe se
bolelwang ke mantswe a jwalo, o ka iphumana o le mathateng a ho utlwisisa se
bolelwang ke thothokiso yohle.
Kgutsufatsa temanathothokiso ka nngwe
Ha o se o e badile, o nahana hore o batla o utlwa seo e se bolelang, kgutsufatsa ka
mantswe a hao se bolelwang ke temanathothokiso e nngwe le e nngwe.
Kgutsufatsa thothokiso kaofela
Ka mora moo o ka e kgutsufatsa kaofela ho bopa mohopolo o le mong, o phethahetseng.
Sebetsana le matshwao/makgabane kapa bona bonono boo
sethothokisi se bo sebedisitseng
Bala molathothokiso ka mong ka hloko, o ntshe matshwao a thothokiso a
sebedisitsweng ho wona. Ikgopotse bohlokwa/molemo wa matshwao ao moleng ka
mong le thothokisong kaofela.
Kganyetsano/tatolano
Kganyetsano ke tsela e nngwe e ka sebediswang ke sethothokisi ho hlakisa moelelo.
Mantswe a hanyetsanang, a latolanang, a sebediswa ho nehelana ka kutlwisiso e
phethahetseng. Sheba melathothokiso ya 26-27 (merero e metle… di tletse bobe).
Mantswe ana a a latolana. Ntsane o totobaletsa babadi hore matshwele ana a Hyde Park,
ha a pelonngwe. A fapane ho tu! Ho melathothokiso ya 30-31 (mona – mane), ho a hlaka
hore batho ba moo ba ka diqhoqhwana, ho ikarotswe. Le di bui tsa teng ke tse buang ka
ntho tse sa tshwaneng. Mehlala e meng e fumanwa ho wa 62 (theosa – nyolosa) le ho ya
21-22 (bosiu le motsheare).
Hape sethothokisi se ka boela sa tlisa kgatello/sefutho ka hara thothokiso ka ho
sebedisa tlohelo. Ho tlohelo karolo e itseng ya lentswe (hangata sehlongwapele), e a
tlohellwa/siuwa. Lentswe le jwalo le ba le kgatello e sa tlwaelehang. Leha le qapodiswa
ho ba le kgatello e itseng. Sheba molathothokiso wa 20 (ketekete < diketekete), wa 32
6 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 2
(hlotshwana < sehlotshwana), wa 37 (kgotla < lekgotla) le wa 48 (koloni < dikoloni) jj.
Ela hloko hore tlohelo e ntse e etsahala le moo ho siilweng lentswe kaofela.
Mabitsomararane/mabitswahokwa
Sethothokisi se ntse se sebedisa mabitsomararane ho toboketsa le ho hlakisa taba.
Molathothokisong wa 8 (sobaleholo > lesoba+-holo). Sobaleholo e na le sefutho se
matla se sa tlwaelehang. Tlohelo e sebedisitsweng lentsweng leo, le yona e eketsa
sefutho seo. Ntle le kgatello, lentswe lena le hlakisetsa mmadi hantle hore seo buuwang
ka sona, ha se lesobana empa e hlile ke lesobahadi. Ho jwang ka (mekgopikgopi) ho wa
28 le (masakokometse le matabolaletswalo) ho wa 45? Se ka boela sa bontsha bonono
le bokgabo ka ho sebedisa sejura/kgefutsohare. Bona ke bokgabo ba ho katla kapa
hona ho fokotsa morethetho thothokisong. Ntle le ho fokotsa lebelo ka hara thothokiso,
kgefutsohare e ka bontsha ho tshwana ha moelelo mantsweng a e teetseng hare.
Molathothokiso wa 47 o re: “Toka e ile kae, mohau o ile kae?” Moelelo wa se tlang pele
ho kgefutsohare, ke hore ‘ha ho na toka’. Le se tlang ka mora yona se ntse se bolela yona
ntho eo. Ha mohau o le siyo, na toka e ba teng? Sheba le ho wa 53 “O bua moroko, o bua
mapae”. Moroko le mapae di bolela ntho e le nngwe e leng ho pota. Boela o tadime le
wa 73 jj.
Molamotjetje/pholletso/enjambamente
Molathothokisong wa 1 ha ho na letshwao la ho bala qetellong. Sena ke sona se bitswa
molamotjetje. Ka wona sethothokisi se bontsha hore melathothokiso e mmedi eo (1 le 2),
e tlamahane. Ka mantswe a mang, mohopolo o molathothokisong wa 1, o ntse o tswela
pele ho ya fella ho wa 2. Taba e buuwang moo e nngwe.
Le leng la matshwao a bohlokwa thothokisong ke lebotsi (?). Re le bitsa jwalo mona
dithothokisong. Ka lona sethothokisi se ka bontsha dintho tse mmalwa. Se ka bontsha
pelaelo, sa bontsha ho se kgotsofale, sa bontsha ho makala le hona ho hlollwa. Esita
le yona phoqo e ka bontshwa ka lona. Re a tseba hore ka lebotsi, sethothokisi se
ipotsa potso eo se tsebang karabo ya yona hantle. Se mpa se iphotlaisa feela. Shebang
molathothokiso wa 69. Moo sethothokisi se maketse hore ebe jwale phala ke ya eng
hara bosiu. Se a imakatsa, se etsa eka se e tlwaetse e letswa motsheare feela menateng.
Ho wa 72 ha se a makala feela e bile se hlolletswe. Se hlolletswe ke ho utlwa boko sa
mosadi maffng ao. Mohlomong ka tlwaelo ya sona, se tseba basadi ba sa diile hara maff.
Ena taba e a se hlolla. Ha re ya ho wa 94 re ka re jwale o a phoqa. Re ka re o a phoqa
hobane ho tloha molathothokisong wa 84, ho hlakile hore kgomohadi tsena, di tlile ka
morero mafifing ao moo Hyde Park. re ngwanana eo o llelang hobane o tlile moo hara
bosiu jwalo, tsa teng a di tseba. O llelang athe o ratile? Molathothokisong o latelang
o a ikaraba, folere, e kgaolwa ke botsotsi.
Ntsane re mmona a bile a sebedisa le yona tomatso/phoqo thothokisong ena.
Tomatsong ho sebediswa mantswe ao ekang a matle, a a rorisa kapa ona a tshedisang
athe sepheo ke se seng se sele. Sepheo ke ho phoqa. Melathothokisong ya 64-65 o re
Via Afrika » Puo ya Lapeng 7
Kgaolo ya 2
ngwana wa lejakane (mokreste) a potele hore a se ke a bona dintho tse mpe. E ka re o
eletsa ka qenehelo ngwanenwa wa lejaka. Athe kae? Ha ho keletso le qenehelo mono.
O mo phoqa a tiile! Majakane ke batho ba tumelo. Na ba fumaneha mesebetsing eo e
nyonyehang ya mafifing? Yona melathothokiso ena e re Hyde Parbosiu, e tumme ka
dihlong (manyala). Ngwana eo wa lejakane, o batla eng moo bosiu? Tulong e mpe tjee?
Ha ho keletso ya letho mona!
Ka hara dithothokiso re boela re fumana sethothokisi se bopela madi setshwantsho
sa se itseng kelellong ya hae. Sena ke setshwantsho sa dintho tseo se buang ka sona.
Sethothokisi se etsa hore mmadi a bone setshwantsho seo ka leihlo la moya. Bokgabong
bona sethothokisi se ka atleha ka tshebediso ya mekgabisopuo. Molathothokisong wa
10 ho sebedisitswe mothofatso. Ho thwe Hyde Park le paleisi ya Buckingham di ahisane,
ke baahisane. Kelellong ya mmadi ho tla setshwantsho sa lelapa (ntlo) leo a ahisaneng
le lona. Kelellong ya hae o bona katamelano eo. Mmadi o a hlakelwa hore baka tsena tse
pedi, ha dia arohana haholo. Ho wa 19 ho sebedisitswe papiso. Motho ha a dutse jwalo
ka morena, ke ha a dutse jwang? Modulo oo o bonwa ka leihlo la moya. Sheba hape le
ho wa 89 jj.
Ntle le mekgabisopuo, sethothokisi se ka boela sa sebedisa bokgoni le boqhetseke
ba sona, ho hlalosa se itseng ka tsela e tla etsa eka mmadi o se a se bona, a se utlwa,
a se ama kapa a utlwa eka o se a ntse a se latswa,a se ja. Bokgoni bona bo bitswa
karaburetso. Karaburetso e arolwa ho ya kamoo re qetang ho hlalosa. Ho na le ya pono,
ya kutlo, ya kamo (ho tshetsa) le ya tatso. Shebang melathothokisong ya 68-71. Mono ho
na le mefuta e mmedi ya karaburetso, ya pono le ya kutlo. E se eka mmadi o se a ntse a
utlwa phala e llang hara bosiu.
Hangata ha o e utlwa e lla hara lefifi, ho a be ho etsahala jwang? O tshoha kapa o a
makala? Hobaneng? Hape e se eka o bona polesa le ngwanyamisang motho hara mafifi.
Boelang le shebe le melathothokiso ya84-87, 88-91, 92 le 92-95. Le mona Ntsane o
sebedisitse karaburetso, e seng ngwanabo yona!
Basotho beso, ha e ke e boye kaofela. Ha re diheleng dikgala ka ntlha ya
bohlokwahlokwa thothokisong ena. Ntsane o thehile thothokiso ena ya Hyde Park
hodima kganyetsano/tatolano. Ha re lekoleng kamoo thothokiso ena e bopilweng
kateng. Ditemanathothokiso tse 15 tse qalang (1-63), di bua ka diketso tse ntle,
tse etsuwang moo Hyde Park motsheare. Diketso tseo di totobatsa bokgabane,
botle, mofuthu le yona tokoloho e fumanwang bakeng sena. Empa ho tloha
temanathothokisong ya 16 ho ya qetellong, ho tletse dimpe, dihlong tsa manyala tse
etsuwang moo bosiu mafifing. Ntsane o thulanymotsheare le bosiu ho etsa hore mmadi
a utlwisise hantle seo tulo ena e leng sona. Temanathothokiso e qetellang, e kwalla ka
ho hlalosa hantle manyampetla a etswang moo ka kgitla. Ntsane o re dimpe tse neng
di etsuwa Sodoma le Gomora, ha se letho ha di bapiswa le tsa Hyde Park bosiu.Ha e
8 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 2
be o sa na lekgwao ka ntlha ya hore thothokiso ena, e thehilwe hodima kganyetsano,
ikgodise ka melathothokiso ya 96-97. O sa na le puo?
Ebang o potlaka … [R.N. Phume]
Thothokisong e ka hodimo re ile ka ka botebo manollong/tshekatshekong. Ho ena ha re
sa tla ya ka botebo hobane matshwao/makgabane a thothokiso, e ntse e le ona ao, a a
tshwana.
Lekgotsi (!)
Sethothokisi se le sebedisitse melathothokisong e mmedi. Ho o bulang thothokiso le o e
kwalang. Ka hara thothokiso lekgotsi le ka bontsha makalo, ho tshoha kapa matlafatso/
kgatello. Le laolwa feela ke hore le sebedisitswe jwang. Mona le sebediseditswe ho
matlafatsa, ho hatella. Sethothokisi se hatella se tiile hore ke sefe se tla etsahala ebang
motho a potlaka (1). Molathothokisong o qetellang, se hatella taba ya hore motho o
tlameha ho kgetha. Ho le sebedisa qalong le qetellong ya thothokiso, sethothokisi se
bontsha hore ha se batle hore taba ena e lebalwe.
Anastrof
Ho anastrofi ke mootatelano e tlwaelehileng ya mantswe molathothokisong, e
fetolwang. Ho molathothokiso wa 9 ho thwe: “Lona le ja ya tonana kgomo”. Ka tlwaelo
e lokela ho ba “Lona ja kgomo ya tonana”. Ya tonana e se e tlisitswe pele ho kgomo.
Sepheo mona ke ho tlisa kgatello/matlafatso ho ya tonana.
Ka mantswe a mang, ho tsepamiswa maikutlo hodima sena se seholo, se tla etsahalla
motho ya potlakelang dintho. Boela o shebe melathothokiso ya 10 le 11. Ka tlwaelo
tatelano ya mantswe e ne tla ba:
OO Ithute maele ana.
OO Ke hona wa thaka, hlalefa.
Kgefutsohare/sejura
Mona re rata feela hore le shebe kamoo e sebedisitsweng kateng. Molathothokisong wa
5, e bontsha ho lekana ha moelelo mantsweng ao a mabedi e leng swabe le sulafallwe.
Ho ntse ho le jwalo le ho wa 13 le 14 hobane tabakgolo mono ke ho kgetha. Ho wa 11 teng
re fumana sepheo e le ho katla morethetho.
Molamotjetje/pholletso/enjambamente
Sheba melathothokiso ya 3-4, 7-9 le 10-11. Ikgopotse mesebetsi/bohlokwa ba yona
thothokisong.
Lehokela/hlaahela/phethaphetho e tshekalletseng/neeletsano
Sheba melathothokisong ya 5-6. Ikgopotse mesebetsi/bohlokwa ba yona thothokisong.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 9
Kgaolo ya 2
Phethapheto ya mantswe/epanalepsese
Sheba melathothokiso ya 1-6. Teng ho sebedisiswe phethapheto/epanalepsese ya O. Ba
bang phethapheto ena ba e bitsa e tsepameng, hobane lentswe leo O, le phethilweng
hantle ka tlasa le ka hodimo ho lona. Hape phethapheto ena e ntse e le neeletsano
hobane lentswe leo, le phethwa qalong ya molathothokiso.
Kganyetsano/tatolano
Yona re e fumana melathothokisong ya 7 le 8. E leng potlapotla le sisitheho.
Lepotlapotla le bolela motho ya potlakelang dintho. Athe lesisitheho lona le bolela ya
di diehelang. Le ho wa 13 re fumanang podi le kgomo. Mantswe ana a bopa kganyetsano
hobane thothokisong ena, haesita le ho ona maele ao thothokiso ena e thehilweng
hodima ona, e leng Lepotlapotla le ja podi lesisitheho le ja kgomo, podi e emetse bobe,
tse bosula athe kgomo e emetse botle, tse thabisang. Ka hoo he, kganyetsano e teng
mona. Ikgopotse mesebetsi/bohlokwa ba yona thothokisong.
Tlohelo
Sheba melathothokiso ya 7 le 8, potlapotla le sisitheho. Ikgopotse mesebetsi/bohlokwa
ba yona thothokisong.
Karaburetso
Melathothokisong ya 1-6 ho na le karaburetso ya pono. Mmadi e se eka o bona hantle
motho ya weleng lepoqong (koma le hlabathe).
A tsoha mono fatshe a kgomohile (phumuha) melomo le phatla. A ema a swabile, a
sulafalletswe hobane mohlomong ba bang ba mo tsheha. Ke eo taba! Jwale di sallane le
wena!
2 Padi/Pale
Selelekela
Le pading/paleng ho ntse ho botswa mefuta e mmedi ya dipotso, e leng dipotso tse
kgutshwane kapa tse telele (tsa moqoqo). Baithuti ba araba ba ikamahantse le padi/pale
eo ba e kgethileng ho tse tharo tse kgethetsweng ho balwa Kereiting ya 12 Matshwao a
Karolo ena ke 25.
Ho na le mareo (dibetsa) a sebediswang ha ho manollwa le ho sekaseka mefuta e
fapaneng ya dingolo/dingolwa. Mareo a mang a tla tshwana kapa a be teng manollong
ya mefuta yohle ya dingolwa, ha a mang a tla sebetsa feela le dingolwa tse itseng.
Dingolwa tseo re shebaneng le tsona mona ke pale, palekgutshwe, tshwantshiso
le dithothokiso. Mefuta ya dikapuo yona e ka hlahella le ho sebediswa mefuteng
10 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 2
eo ya dingolwa kaofela. Dibetsa tsa manollo tse sebediswang paleng le paleng e
kgutshwanyane (palekgutshwe) di a tshwana. Phapano feela ke ho re ho palekgutshwe,
diketsahalo di etsahala ka nako e kgutshwane. Ho boetse ho a hlaka hore ho pale
le palekgutshwe re bua ka baphetwa, athe ho tshwantshiso (terama) teng re bua ka
dibapadi. Tshwantshisong hape re bona “puisano” e le thekniki ya bohlokwahadi ka ha
e le ka yona re kgonang ho tseba maikutlo a dibapadi ka taba e itseng. Sena ke sona se
bileng se butswelang kgohlano tshwantshisong.
Matshwao a moralo le mareo a akaretsang
Moralo
O ka hlaloswa e le thapo ya diketsahalo tse tsamayang di eba le methinya, di sa tsamaye
di otlolohile feela. Motsamaong oo wa tsona, di tsamaya di phahamisa le ho theola
maikutlo a mobadi ka tsela tse fapaneng. Ho hlakile hore methinya e tla ba mengata
paleng ho feta palekgutsweng, ka ha baphetwa ba le mmalwa feela palekgutshweng.
Moralo o bopilwe ka dikarolo tsena tse latelang:
OO Tlhahiso/Qalo
OO Qaka/Kgohlano
OO Tharahano/Ho hola ha qaka
OO Sehlohlolo
OO Mothipoloho/Ho fokotseha ha diketsahalo
OO Phethelo kapa Qetello
Tlhahiso/Tlhekelo/Qalo
Paleng re sheba hore na mongodi o hlahisa ditaba tsa hae jwang. Na o di hlahisa ka
tlhaloso e itseng le hona seratswaneng sa pele kapa the? Na o wela tabeng di sa tloha
feela ho ikamahanya le sehlooho sa pale ya hae? Na ho na le ditshupiso tse bontshang
hore mongodi o tlo bua ka eng? Ke mona moo mongodi a hlahisang tse latelang:
OO Baphetwa le kamano ya bona.
OO Tikoloho le ka moo e re senolelang semelo sa baphetwa kateng, le kamoo tikoloho e
amanang le baphetwa kateng, le kamoo tikoloho e amanang le baphetwa ka teng.
OO Nako eo diketsahalo di etsahalang ka yona. E ka ba nako ya sejwalejwale kapa ya
boholoholo kapa ya sekgalekgale.
Qaka/Kgohlano
Ena ke thulano mahareng a baphetwa kapa dihlopha tse pedi paleng/pading. Moo ho
nang le kgohlano, mophetwa wa sehlooho o tlameha ho ba teng; re bona a hlola kapa
a hlolwa. Kgohlanong re bona baphetwa ba nkelana melamu, ba lwana ya kgumamela.
Ena ke kgohlano ya ka ntle moo hape re yeng re bone baphetwa ba sa dumellane ka
mehopolo le maikutlo. Ho ye ho be kgohlano ya ka hare moo maikutlo a mophetwa a
lwantshanang, a dubakaneng. Ke mona moo ho yeng ho thwe mophetwa o na le pelo
tse pedi; e nngwe e re a etse hona, ha e nngwe yona e re a etse hwane. Qaka e tlamehile
Via Afrika » Puo ya Lapeng 11
Kgaolo ya 2
hore e hole ho ya fihla sehlohlolong, ho be le tharollo re ntano fihlpheletsong kapa
qetellong.
Tharahano/Ho hola ha qaka
Boholo ba ditaba paleng kapa palekgutshweng bo karolong ena. Diketsahalo tsa pale,
tse ntshetswang pele ke baphetwa ka diketso tsa bona, dipuo moo puisano e hlahang,
maikutlo a bona le boitshwaro, tsohle tsena di hlahella karolong ena. Ke mona moo
re bonang kgohlano e kekela, e tiya ebile e loela hantle. Mona jwale re ka re mathata a
hlwa manolo hodimo. Mophetwa wa sehlooho kapa molwantshuwa jwale o tebetebeng
kapa makaqabetsing ao yena ka sebele a inkentseng ho ona kapa ao a kentsweng ho
ona ke baphetwa ba bang ba tlatsetso.
Sehlohlolo
Se fihlellwa hanyane ka hanyane. Mona mathata a a bokellana; ho kgitlwaselei; ho
kgaoha moo ho kgwehlang. Ke moo re bonang molwantshuwa a hlolwa ke molwantshi;
dintho di a loka kapa di senyehela ruri. Ke bophahamong ba ditaba. Haeba mophetwa,
haholoholo wa sehlooho o ne a ntse a hloleha, o tla putlamela ka mpa fatshe sa ruri.
Se tla latela e tla ba mothipoloho, ho a theohela, ha ho sa na moepa o tla hlowa. Ya
lwantshuwang a ka hlola kapa a hlolwa.
Mothipoloho/Ho fokotseha ha ditaba
Re theohela fatshe, mme diketsahalo di a bontsha hore na moya o fokela kae. Ditaba
jwale di sekamela ka ho mophetwa was sehlooho (molwantshuwa); ebang di sekamela
ka botleng kapa ka bobeng. Tsitsipano eo re neng re ntse re le ho yona jwale e a nyehla,
e fokotseha matla.
Phethelo/Qetello
Mona re fihlile pheletsong kapa qetellong ya ditaba. Ho elwe hloko hore hase ka
mehla qaka kapa bothata bo rarollwang. Ke ka hona lereo la phethelo kapa qetello le
sebediswang.
Baphetwa
Bana ke batho ba boiqapelo bao mongodi a ba sebedisang ho fetisa molaetsa wa hae.
Hopola hore baphetwa le mabitso a bona ke boiqapelo ba mongodi; ha a amane hohang
le batho ba itseng ba phelang. Ka nako e nngwe mongodi o qapa mabitso a tla pepesa
le ho hlahisa dimelo tsa baphetwa ba hae. Hangata ho ye ho be le mefuta e mmedi ya
baphetwa pading, e leng mophetwa ya tjhitja le mophetwa ya sepapetlwa kapa ya ka
mmoho kapa ya folete. Mophetwa ya tjhitja re ka re ke motho wa nama le madi; re ka re
mophetwa ya tjena e ka ba motho ya teng maphelong a rona; ke mophetwa ya angwang
ke maemo a ditaba, mme a fetohe ho ikamahanya le maemo ao a iphumanang a le ho
ona. Re ka re ke mophetwa ya phelang. Mophetwa ya ka mmoho re ka re ke moshanyana
wa letsopa; mongodi o etsa ntho eo a e ratang ka yena; re mo tseba ka lehlakore le le
12 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 2
leng ho tloha moo buka e qalang ho fihlela qetellong ya buka. Ha a angwe ke maemo
a ditaba letikoloho eo a phelang ho yona. Pading ho boetse ho na le mophetwa wa
sehlooho, ke ho re eo boholo ba pale bo itshetlehileng ho yena le baphetwa ba tlatsetso,
ke ho re ba tla thusa hore mophetwa wa sehlooho a fihlellesepheo sa hae kapa a
hlolehe. Sena se tla tlisa dikamano mahareng a mophetwa wa sehlooho le baphetwa
ba tlatsetso. Ditaba di tla rarahana le ho rarollwa paleng ka baka la dikamano tsena
mahareng a baphetwa.
Tikoloho
Ho na le mefuta e fapafapaneng ya ditikoloho; e ka ba tsa metseng ya ditoropong,
mahaeng kapa ditikoloho tsa semoya jj. Ho na le dithsupo tse tla bontsha hore na
tikoloho ke ya mofuta ofe. Tikoloho ke moo diketsahalo di etsahallang teng. Tikoloho
ebile e amana le nako ee diketsahalo di etsahalng ka yona. Tikoloho e boetse e ba le
seabo se seholo ho re hlahisetseng semelo sa baphetwa.
Mookotaba
Mookotaba kapa tabataba ya pale ke efe? Keng seo mongodi a re bolellang sona? Ha
re qeta ho bala pale ya mongodi, re tla be re re thuto ya hae ke efe ho rona. Hopola
hore dikarabo di ka ba ngata, ho itshetlehile feela hore na mobadi yena o di bona le
ho tshetleha maikutlo a hae jwang. Ka mantswe a mang, mookotaba ke molaetsa wa
sehlooho wa mongodi oo a batlang ho o fetisetsa ho rona jwaloka babadi ba hae. Ke
sepheo le morero oo sengolwa se o reretsweng.
Poloto
Pale/Padi e bopilwe ka diketsahalo tse etsahalang dibakeng/ditikolohong tse itseng,
mme di phethahatswa ke batho ba mongodi ba boiqapelo ba bitswang ka ho re
baphetwa. Diketsahalo tsena di tlameha ho hlahisa sesosa le sephetho, k.h.r. ke eng se
etsang hore ho itseng ho etsahale, keng se fetolang mophetwa hore a iphumane a se
a nka lehlakore le itseng tjhebong ya hae ya bophelo. Mosotho o ye a re: Ha ho mosi o
kubellang ho se na mollo”. Ka hona he, poloto ke ka moo diketsahalo di hlophisitsweng
ka teng le ho hlahiswa ho tlisa sesosa le sephetho.
Setaele sa mongodi
Re se bona ka tshebediso ya puo ya mongodi, mme sena se ka hlahiswa ka ditsela tse
fapaneng. Mongodi e mong a ka kgetha ho sebedisa puo e otlolohileng feela e tobang,
empa e fetisa moelelo o hlakileng ho babadi ba hae. E mong puo ya hae e ka imetswa ka
puo e tletseng mekgabisopuo e fapaneng e kenyeletsang dikapuo ho bopa ditshwantsho
(karaburetso) tse fang babadi mohopolo o hlakileng. A ka boela a etsa kgetho ya
mantswe ka tsela e ikgethang ho tlisa tebello e itseng ekasitana le yona tiehiso. Ka nako
e nngwe mongodi ka sebele e ka ba mopheti ya hohle; ya tsebang tsohle tse tla etswa,
ho nahanwa le ho buuwa ke baphetwa ba hae.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 13
Kgaolo ya 2
3 Terama
Tshwantshiso ya Terama
Le tshwantshisong ya terama ho ntse ho botswa mefuta e mmedi ya dipotso, e leng
dipotso tsa mofuta wa moqoqo le dipotso tse kgutshwane. Le mona baithuti ba araba ba
ikamahantse le tshwantshiso/terama eo ba e kgethileng.
Matshwao a poloto/moralo
c Tlhekelo/Thlahiso
d Kgohlano (Tholwana ya morusu/Qaka)
e Kgolo ya kgohlano
f Tharahano
g Sehlohlolo
h Ho fokotseha ha ditaba
i Tarollo
j Qetelo/Phethelo
14 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 3
Pampiri ya bararo – Boiqapelo
1 Meqoqo
Selelekela
Meqoqo ke tse ding tsa ditema tseo ho tsona, moithuti a lokelang ho ipabola ka
boiqapelo ba hae. Bokgoni ba ho ngola moqoqo bo lokela ho tjhoriswa ka mehla.
Moqoqo o ngotsweng ka mehopolo e momahaneng, le dintlha tse ikentseng ketane
e monate, e kgolwehang, o tla fa moithuti matshwao a matle haholo.
Dintlha tsa bohlokwa ha ho ngolwa moqoqo
Bolelele ba moqoqo e be bo loketseng (mantswe a 300-350). Moithuti o tlameha ho
itlwaetsa ho ngola moqoqo wa bolelele bona.
Mmapa wa monahano kapa moralo
Ona ke mohato wa pele o tlamehang ho ralwa/etswa. Ho ona ho totobatswa dintlha tseo
moqoqo o tla itshetleha ka tsona. Tatelano ya kamoo dintlha di tla qoqwa ka yona, e
lokela hore e bontshwe hona mona. E.H. Ha ho tshwauwa moqoqo, batshwai ba a sheba
hore e be ho na le nyalano pakeng tsa mmapa wa monahano, le moqoqo ka bowona na.
Diratswana
Moqoqo o lokela ho ba le diratswana tse momahaneng. Seratswana ka seng se
jare mohopolo o le mong feela. Diratswana tsohle di lokela ho iketsa thatswana e
thatolohang ha monate. Hangata diratswana di laolwa ke dintlha tse mmapeng wa
monahano kapa moralong.
Sebopeho
Ho a tsebahala hore moqoqo o lokela ho ba le selelekela, mmele le qetelo.
Tshebediso ya puo le matshwao a ho bala
Puo eo ho ngolwang moqoqo ka yona, e lokela ho ba e nonneng, e hlakileng le e
hohelang mmadi. Sena se ka fihlellwa ka tshebediso yamaele, maelana/dikapole le
mekgabiso ya puo. Feela tshohle e be tse nepahetseng, tse bileng di kgohlelang hantle
moqoqong. Dipolelo e be tse utlwahalang hantle, tse seng telele haholo. Matshwao a ho
bala le ona, a sebediswe ka nepo moo a loketseng teng.
Tekolobotjha
Moithuti ha a qeta ho ngola moqoqo, o tlameha ho boela a bala seo a se ngotseng. A
lokise diphoso mme a be a ntlafatse moo a bonang ho lokela. Tekolobotjha moithuti
o tlameha ho etsa hara selemo le tlhahlobong ya makgaolakgang.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 15
Kgaolo ya 3
Keletso
Baithuti ba kope matitjhere a bona ho ba bontsha ruburiki, eo ho tshwauwang
moqoqo ka yona. Ba itlwaetse yona. Ruburiki eo e tla ba fa setshwantsho se setle, sa se
lebelletsweng ho bonwa, ha ho tshwauwa meqoqo ya bona.
Mefuta ya meqoqo
Baithuti ba lokela ho ithuta le ho utlwisisa hantle mefuta e fapaneng ya meqoqo.
Mofuta ka mong wa moqoqo, o ikgetha ka matshwao a itseng. Ka mantswe a mang, o
tsebahala ka se itseng. Ha moithuti a fuwe sehlooho sa moqoqo, o lokela ho nahana
hore sehlooho seo, ke sa mofuta ofe wa moqoqo. Ha a se a nahanne hantle, ke hona a ka
kgonang ho ngola moqoqo o loketseng.
Hangata dihlooho tsa meqoqo di atisa ho ba le ditshwantsho. Ditshwantsho tseo, di
thusa moithuti ho ipopela setshwantsho sa seo a tla ngola ka sona. Di ka boela tsa thusa
kelello ya hae ho bokelletsa ka pejana, seo a lakatsang ho ngola ka sona.
Baithuti ba bangata ba ngola feela ba sa tsotelle hore sehlooho seo ba ngolang ka sona,
ke sa mofuta ofe wa moqoqo. Ka tsela e jwalo, ba lahlehelwe ke matshwao a mangata.
Moqoqo wa phetelo
Mofuteng ona wa moqoqo, moithuti o pheta pale kapa diketsahalo tse itseng, tse
etsahetseng. Pale e qoqwang mofuteng ona, e lokela ho ba diketsahalo tse momahaneng
hantle jwalo ka difaha, tse folletsweng kgweleng. Ka bowona mofuta ona, o bolela hore
o tla ngolwa o le lekgatheng le fetileng.
Mohlala
E bile dilemo motseng wa heno baahi ba phela ka matswalo. Mashodu a ne a
iketsetsa boithatelo matlong a batho. Diaparo di ne di se di sa anehwe, ho se motho
ya di lebetseng. Athe bosiu teng ha re sa bua. Ka mora hore motse wa lona o ahelwe
poleseteishene, ntho di ile tsa fetoha. Baahi ba ile ba sebetsa mmoho le sepolesa ho
hlaola mofoka ona.
Ngola moqoqo oo ho wona o phetang kamoo tshebedisano eno, e ileng ya atleha kateng.
Sehlooho sa moqoqo wa hao e be, Ntjapedi ha e hlolwe ke sebata.
Moqoqo o hlalosang
Moqoqong ona moithuti o hlalosa ketsahalo e itseng. O lokela ho e hlalosa ka tsela
e tla etsa hore mmadi, a be le setshwantsho se setle sa ketsahalo eo, ka kelellong ya
hae (karaburetso). Mofuteng ona, moithuti o tlameha ho ba le bokgoni ba ho sebedisa
mahlalosi, makgethi, marui jj ka nepo.
16 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 3
Mohlala
O bile lehlohonolo ho ba teng, moketeng wa tlhomamiso ya moporesidente Zuma. Leno
e bile lehlohonolo leo le kajeno, o ntseng o sa le utlwisise. Ha o a ka wa utlwa ka bobare.
O bile teng mmidimiding oo ka seqo. O bone dintho, wa bona bahale le dikgalala, tseo
o neng o sa nahane hore o ka di bona bophelong ba hao. Ngola moqoqo oo ho wona o
qoqang ka semetletsahadi seo sa mokete. Sehlooho sa moqoqo e be, Matsatsi ohle nka
a lebala empa e seng leo la mohlolo.
Moqoqo wa kgang/ngangisano
Mona teng moithuti o ngola a nka lehlakore le itseng la ditaba. Sepheo sa hae se
seholo, ke ho ntshetsa pele mohopolo kapa ntlhakemo ya hae. O nehelana ka mabaka
a tshehetsang ntlhakemo eo ya hae. O leka ka ditsela tsohle ho ngoka mmadi hore a
dumellane le lehlakore la hae.
E bile ketsahalo e etsang histori naheng ena, ho bona dingaka di kena mehwantong
ya boipelaetso. Di ipelaetsa kgahlano le meputso e sa di thabiseng, mmoho le maemo
a tshebetso ao di reng a mabe. Ngola moqoqo oo ka wona o hlahisang maikutlo a hao
malebana le taba ena. Sehlooho sa moqoqo e be, Nna ke dumellana/ha ke dumellane
le hore dingaka di kene matsholong a boipelaetso.
Moqoqo o sa tshehetseng lehlakore
Mona moithuti ha a tshehetse lehlakore le itseng la taba. O tshehetsa mahlakore
ka bobedi. Re ka re o tlisa tekatekano sekaleng. Boholo ba mosebetsi wa hae, ke ho
nehelana ka mabaka a tshehetsang, le a hanyetsang mahlakore ao a le mabedi.
Mohlala
Ho atamela ha dipapadi tsa mohope wa lefatshe, tsa bolo ya maoto tsa 2010, ho tsositse
ngangisano e tshabehang mona naheng. Ho ngangisanwa ka taba ya ho hweba ka
mmele. Batho ba bang ba re mmuso o dumelle kgwebo ena. Athe ba bang bona ba finne
seledu, ba re mmuso o e thibele. Ngola moqoqooo ho wona o buellang mahlakore ana
ka bobedi. Sehlooho sa moqoqo wa hao e be, Botle le bobe ba ena kgwebo.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 17
Kgaolo ya 3
2 Ditemana tsa kgokahano tse telele
Selelekela
Ditema tsa kgokahano ke tsa bohlokwa haholo maemong a phedisano. Ditema tsa
kgokahano di ngollwa maemo le mabaka a mangata a fapaneng. Nakong e fetilengho ne
ho sebediswa mangolo bakeng sa ho fetisa molaetsa. Ha mehla e ntse e fetoha mme le
thekenoloji e ntse e ntlafala, ha ba le mekgwa e mengata ya ho tsamaisa melaetsa.
Tsona ke tsena tse latelang:
OO Mangolo a hlophisitsweng le a sa hlophiswang a yang ho boraditaba,
OO A ho etsa kopo ya mosebetsi, A kopo ya thuso e itseng, A ho tletleba, A bontshang
kutlwelobohloko, A memo, A diteboho, A dithoholetso, A kgwebo Mangolo a
setswalle,
OO Diatekele le dikholomo tsa dimakasine
OO Memorandamo,
OO Metsotso le mananetsamaiso (tsena di botswa di kopantswe mmoho),
OO Diatekele le dikholomo tsa dikoranta
OO Tsa bophelo ba mofu
OO Raporoto (tse hlophisitsweng le tse sa hlophiswang)
OO Tsa boikgopotso,
OO Pue e hlophisitsweng le e sa hlophiswang
OO Tokomane ya Boitsebiso le diphihlello
OO (CV), Tsa ditlhophiso,
OO Diboroutjhara,
OO Dipotso tse botswang ba bang,
OO Dipuisano.
3 Ditemana tsa kgokahano tse kgutshwanyane
Ditema tse ding tsa kgokahano ke tse kgutshwanyane haholo.
Ditaelo tsa ho pheha nama ya setjhu
Ena ke tema e kgutshwanyane e fanang ka ditaelo tsa ho etsa se itseng.
Matshwao a ikgethang a ditaelo
OO Ha o fanwa ka ditaelo ho lokela ho sebediswe puo e bobebe, e hlakileng.
OO Ho hlahiswe dintlha tsa bohlokwa feela.
OO Ho sebediswe dipolelo tse kgutshwane empa tse utlwahalang.
18 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 3
Mohlala: Resepe ya setjhu
OO Disebediswa
OO 1kg nama ya kgomo
OO Boloko bo le bong ba setoko sa Knorr
OO Pepere
OO 10 ml letswai
OO Dihwete tse tharo
OO Ditapole tse tharo
OO Kotolwana e le nngwe ya eiya e kgolo
OO Pakana ya sopo ya oxtail
OO ½ litara ya metsi
Ditaelo
1 Hlatswa nama mme o e bedise nama nako ya hora feela.
2 Hlwekisa meroho mme o e sehe dikotwana tsa nyane mme ha nama e se e thapile, di
tshele mme di belelle mmoho.
3 Noka nama eo ka setoko, pepere le letswai bakeng sa tatso.
4 Ha meroho e se e butswitse kopanya pakana ya sopo ya oxtail le metsi a manyane
empa o hlokomele hore sopo ha e etse dikaqa.
5 Tshela sopo ka hara nama mme sena se tla moro o monate o reberebe.
6 Sejelello sena se ka jewa ka papa, raese, setampo kapa bohobe.
Dipampitshana tsa tlhahisoleseding/diphamfolete
Tlhaloso: Ke dipampitshana tse fanang ka tlhahisoleseding e tsebisang, e kgothaletsang
kapa e rutang, e malebana le sehlahiswa kapa ditshebeletso tse itseng tse fumanehang
setjhabeng.
Matshwao a ikgethang
Tlhahisoleseding e hlophisitswe ka dihlooho le dihloohwana. Diratswana di ba
kgutshwanyane hore moelelo o tle o hlake hantle. Dipolelo e ba tse kgutshwanyane
mme di toba taba. Hangata tlhahisoleseding e atisa ho ba le ditshwantsho. Puo ya
sethekiniki e a sebediswa ha ho hlokahala. Sehalo: tlhahisoleseding ke se fanang ka
dintlha mme sehalo se sebediswang se mahareng. Haeba sepheo sa pampitshana
e le ho kgothaletsa mmadi ho reka se itseng, ho tla sebediswa sehalo se susumetsang.
Ditshupiso tsa tsela
Tlhaloso: Ke ditaelo tseo ho fanwang ka tsona hore motho ya laelwang a kgone ho fihla
sebakeng se itseng seo a sa se tsebeng.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 19
Kgaolo ya 3
Matshwao a ikgethang
OO Ha ho hlokehe aterese.
OO Ha ho hlokehe ditumediso.
OO Mmeleng ho be le matshwao a tlang ho tataisa ya laelwang; mehlala: meaho e
ikgethang, matshwao a tsela akang diroboto, ditopo le a mang.
OO Puo e hlakileng, e otlolohileng le e utlwisisehang habobebe e lokela ho sebediswa.
OO Keletso ya bohlokwa ke ya hore o kgethe tema eo o e utlwisisang mme o e nahane
hantle pele o qala ho ngola.
Papatso
Papatso e sebedisetswa ho bapatsa sehlahiswa ka tsela e sususmetsang kapa e
bontshang maikutlo a itseng. Papatso e atlehileng e na le a mang a mawa a latelang:
OO E bontsha boiqapelo.
OO E totobatsa maikutlo a mongodi.
OO E fana ka mabaka, dintlha le ntlhakemo ya mongodi.
OO Papatso e ngotsweng e lokela ho:
OO kgahla, ho tsosolosa maikutlo a moreki le ho mo susumetsa ho reka.
OO hlalosa le ho phahamisa sehlahiswa ka tsela e thabisang e bileng e le ya
boiqapelo.
OO susumetsa moreki hore a be a bone hore a ke ke be a kgona ho phela ntle le
sehlahiswa seo.
OO totobala hore e ngoletswe batho ba dilemong dife.
OO fana ka tlhahisoleseding e mabapi le bopaki ba seo sehlahiswa se ka kgonang ho
se etsa le seo se se entseng.
OO fana ka dintlha tsa bao o ka botsang ditaba tse amanang le sehlahiswa ho bona.
OO ba bonolo – mme e hopolehe kapele j.k ho sebedisa dintlha tse nomorilweng ka
mathebana ho na le ho sebedisa dipolelo tse telele.
Dayari/Bukatsatsi
OO Dayari ke bukana eo motho a ngolang ditaba tsa hae tsa bohlokwa tseo e ka bang
sephiri sa hae tse tswang botebong ba maikutlo a hae, tseo e leng diphihlello tsa hae
le mehopolo ya hae.
OO Mongodi wa dayari a kanna a ngola a susumetswa ke maikutlo kapa a ngola a sa
sususmetswe ke maikutlo.
OO Ba bang ba bangodi ba dayari ba qala ka mantswe ana “Dayari ya ratehang” empa
sena ha se hlokahale.
OO Motho a ka ngola dayari ya sephiri kapa a e ngolla hore e phatlalatswe.
OO Dayari o sebedisa leemedi lena “Ke” le “Nna”.
OO Ha o hlalosa dintho tse seng di etsahetse o tla sebedisa lekgathe lefetile.
OO Puo ya hao e lokela ho ba ya bolokolohi mme o ka sebedisa puo e buuwang.
20 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 3
Posekarete
Posekarete ke mokgwa wa ho fetisa molaetsa o neng o sebediswa haholo nakong ya
ho feta. Ke karete e ngolwang ka lehlakoreng le le leng feela mme kamorao ho yona ha
ho letho le ngotsweng. Ke mokgwa oo molaetsa o mokgutshwanyane haholo o neng
o romellwa ka ona. Diposekarete di ne di bile di sebedisetswa ho araba dipotso tse
botswang ditlhodisanong tse itseng. E arotswe ha bedi ka pele ka mona mme lehlakore
le leng ke moo ho behwang setempe le ho ngola aterese mme lehlakore le leng ke moo
ho ngolwang molaetsa teng.
Motswalle Dirontsho
Ke tsamaile hantle ho fihla
P.O Box 520
monaThekong. Ke natefetswe ke Sunrise Section
leeto lena haholo mme ke tshepa Mahwelereng
hore matsatsi ana a phomolo a
9010
tla nnatefela kaofela ha ona. Ke
nna motswalle wa hao.
Setempe
Mmaletsatsi
Via Afrika » Puo ya Lapeng 21
Mohlala wa tlhahlobo
TLHAHLOBO YA MAKGAOLAKGANG
Mosebetsi wa Tekanyetso ya semmuso:
Mosebetsi wa 1
Mosebetsi wa molomo: ho hlahisa sebui
O ithutile ka makgetha le ditlwaelo tsa ha ho tsebiswa sebui. Wa boela wa ithuta ka ho re moralo o ka
latelwang le ofe boitokisetsong ba ha ho tsebiswa sebui. Jwale nehelana ka puo ya molomo moo o
hlahisang sebui kopanong e tlong ho ba teng sekolong sa heno, o ntse o ipapisitse le maemo a latelang
a ditaba. Naha ya Aforika Borwa e ikgantsha ka dihlahiswa tse ngata tsa thekenoloji. Le ha ho le jwalo,
phephetso e kgolo ke ho kgothalletsa baithuti hore ba be le kgahleho dithutong tse amanang le
thekenoloji. Sena se tla hodisa le ho phahamisa moruo wa naha ena. Setsebi sa Yunivefithi e bohareng
ya Thekenoloji e Foreisetata, se etetse sekolong sa heno, mme o kopilwe ho mo hlahisa pele a ka nehelana
ka puo e mabapi le taba tsa thekenoloji.
Mosebetsi wa 2
Tlhahlobo ya makgaolakgang
Pampiri ya 1: Ho bala le ho boha: Tekokutlwisiso
Bala tema e latelang ka hloko mme o arabe dipotso tse e latela.
Aforika Borwa ke naha e ntle e ruileng, e ikgantshang ka dihlahiswa tsa dimenerale, tsa dijalo tse
tswang mobung, metsing, leruo le tse ding. Ke naha e kgabileng ka dithota tse nammeng bakeng sa temo,
lethathama la dithaba ho e kgabisa, meru e opaneng e ntshang patsi ka mefuta, dinoka tse ithatikang le
dithaba ho fihlela di re kutu! lewatleng le e atlaretseng ka nqa tsohle.
Naha ena e ntle e arotswe ka diporofense tse robong. Porofensi ka nngwe e ikemiseditse ka hohlehohle
ho kenya letsoho kgodisong ya moruo wa naha, e leng tsena: Limpopo, motsemoholo ke Polokwane;
Mpumalanga moo letsatsi le hlahang teng, Mbombela, Nelspriuit; Leboya Bophirima, Mafikeng; Kgauteng,
moo matjhaba a fellang teng, Tshwane; Kwazulu-Natal, lehae la kgosikgolo Tjhaka, Durban mawatleng
moo ho leng mofuthu le ka kgweding tsa bo mashanyana se llele ho disa; Foreistata, kgubung ya naha,
Bloemfontein, habo Thabure motseng wa dipalesa; Kapa Botjhabela, lehae la mohale wa tokoloho
ya tsebahalang lefatshe ka bophara, Nelson Mandela, motsemoholo Bisho; Kapa Leboya, Kimberly
taemaneng le Kapa Bophirima, moo dinkgo tsa teng di sa omeng ke veine, motse moholo Cape Town
moo mawatle a mabedi a kopanang. Mehlolo ya tlhaho!
Kgalekgale dikou tsa naha ena di ne di hokahanya lefatshe ka bophara ka lebaka la ntlha tsena. Morao
tjena ha naha e ntse e hola, mebila ho tloha hohle moo dimenerale di leng teng e lebisa moo dikgwebo tse
kgolo le diindaseteri di leng teng. Ketsahalo ena e entse hore ho be le ditoropo tse kgolo le tse nyenyane.
Ha re tea mohlala, kgauta ke serashwa se seholo se laolang moruo wa porofense ya kgauteng. Aforika
Borwa e kgaba le ho ikgantsha ka dimmaene tsa dirashwa tse fapafapaneng tse latelang: taemane, kgauta,
silifera, polatinamo, tshepe, koporo, asebesetose, mashala, jj.
22 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Dipula tsa matlopotlopo le maemo a matle a lehodimo naheng ena a etsa hore temo e be ntle le tjhai e be
kgolo. Sena se etsahala dikarolong tse nne tsa moo temo e ipabolang teng. Kapa ke porofense e hlahellang
ka mahetla ka dipula tsa sehla sa mariha, dihlahiswa ke morara, ditholwana le koro.
Karolo ya naha ya Kwazulu-Natal e botjhabela ho isa koung ya lewatle le botjhabela bo tlase, e ikgantsha
ka lehlaka la tswekere. Dipula tsa dikgomo le batho di boela di bonahala karolong ya naha kwana
Kgauteng le Mpumalanga lebatoweng le hodimo, porofense ya North-West. Leboya ho porofense ya
Foreisitata le dikarolo tse ding tsa naha di ipabola ka dihlahiswa tsa temo tse fapafapaneng ka lebaka la
dipula tsa matlopotlopo. Dibaka tse ding di kgabile ka diphoofolo tse jwalo ka dikgomo, dinku le tse ding.
Diphoofolo tse hlaha le tsona di ntse di le teng, di ka sala jwang, hoba ke kgohedi ho tsa bohahlaudi le
bakeng sa nalane ya naha ee ikgethileng?
Dikou tsa naha ena ke kgohedi. Tsona di ithatika ka lewatle mme di fumaneha Kwazulu-Natal, Richards
Bay, Saldana Bay, Table Bay, Port Elizabeth, East London le Mosselbay. Tlhapi ka mefuta ya tsona ha e
itheke moralo, ke sehlahiswa se seholo naheng ena.
Dipotso
A1
1 Bolela dihlahiswa tse pedi tseo naha ya Aforika Borwa e ipabolang ka tsona. (2)
2 Bolela lebitso la kou e le nngwe naheng ena. (1)
3 Mohopolo wa sehlooho temeng ena ke, Aforika Borwa ke naha e ntle e ruileng,
e ikgantsha ka dihlahiswa tsa mefutafuta. Ke nnete kapa mafosisa? Tiisa karabo
ya hao ka lebaka le tswang temeng. (3)
4 Temeng e ka hodimo moo ho sehelletsweng mola ka tlase ke puo e se nang
tshekamelo. Hlalosa hore puo e se nang tshekamelo ke e jwang. (2)
5 Bolela hore na polelo tse latelang ke ntlha kapa mohopolo.
5.1 Naha ena e ntle e arotswe ka diporofense tse robong. (1)
5.2 ‘...moo dinkgo tsa teng di sa omeng ke veine…’ (1)
6 Aforika Borwa e hlaloswa e ruile. Ke eng seo o neng o ka se etsa ho thusa
mabapi le theho ya mesebetsi. (2)
7 Ako bolele sepheo sa ho ngola ho ntshofaditswe, ho sokamisitswe, ho
sehelletswe mola kapa hona ho hodisa mongolo temeng ena. (2)
8 Hlalosa:
8.1 Dipula tsa dikgomo le batho. (2)
8.2 Dikgwedi tsa bomoshanyana se llele ho disa kgwedi tsa hao di a tla. (2)
8.3 Ho ipabola. (2)
[20]
A2 Ngola diakoronime moo ho thalletsweng mola qotsong ena:
Dikou tsa naha ena ke kgohedi. Tsona di ithatika ka lewatle mme di fumaneha
Kwazulu-Natal, Richards Bay, Saldana Bay, Table Bay, Port Elizabeth, East London. (1)
A3 Ngola motsemoholo wa porofense moo ho sehelletsweng mola teng
seratswaneng se latelang:
Naha ena e ntle e arotswe ka diporofensi tse robong. Porofense ka nngwe e ikemiseditse
ka hohlehohle ho kenya letsoho kgodisong ya moruo wa naha.e leng tsena: Limpopo,
motse moholo ke Pokowane; Mpumalanga moo letsatsi le hlahang teng, Mbombela,
Nelspriuit; Leboya Bophirima; Kgauteng, moo matjhaba a fellang teng, Kwazulu-Natal,
Via Afrika » Puo ya Lapeng 23
lehae la kgosikgolo Tjhaka, mawatleng moo ho leng mofuthu le ka kgweding tsa
bomashanyana se llele ho disa; Foreistata, kgubung ya naha, habo thabure motseng
wa dipalesa; Kapa Botjhabela, lehae la mohale wa tokoloho ya tsebahalang lefatshe
ka bophara, Nelson Mandela, Motsemoholo Bisho; Kapa Leboya, Kimberly taemaneng
le Kapa Bophirima, moo dinkgo tsa teng di sa omeng ke veine. (1)
A4 Sebedisa sehlongwanthao – ana ho bontsha nyenyefatso ya mantswe ana
a sehelletsweng mola ka tlase temeng e latelang:
mohlomphehi Motsamaisi wa mosebetsi. Morena wa sebaka le ba mo
potapotileng, bahlanka ba mmuso ka mekga ya bona, baemedi ba dikolo
le ba menngweng, matitjhere a dioding, ba lekgotla la tsamaiso la motse,
batswadi le lona bana, ke a le dumedisa lebitsong la Lefapha la Thuto le
la mmuso. Ke thabo se kgapatsehang ho ba le lona letsatsing lena le
kgethehileng tswelopeleng ya setjhaba wa rantsho. (5)
A6 Tema eo e ka hodimo, ho sebedisitswe matshwao a ho bala ka phoso.
A lokise mme a ngole ka nepo.
A7 Sheba polelo e ntshofaditsweng, e sehelletsweng mola ka tlase.
lokisa mahokedi hoba a sebedisitswe ka phoso. (2)
A8 Ngola lelatodi la lentswe lena:
A8.1. Thabo. (1)
A9 Bala tema ena e latelang ebe o tlatselletsa ka mahlalosi a nepahetseng
moo ho siuweng sekgeo.
A9.1. Ngwana e mong le e mong ha a ka fuwa monyetla wa ho ngola tlhahlobo mafelong
a selemo ka dipuo tsa bona dithutong tsohle, ba ka atleha ..……… (lehlalosi
mokgwa) le ho fumana dinaledi tse supileng selemo le selemo. Puo ena e
tla be e buuwa hae mme tlotlontswe e ke ke ya ba bothata. (1)
A10
Lokisa maetsi a ka masakaneng ho totobatsa mabopi ao o tla a fuwa.
A10.1. Bana ba motho ba (tseba). (leetsane). (1)
A 10.2. Thekenoloji e rata (boetsuwa) ke batjha. (1)
[10]
24 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Ho arabela setshwantsho
1 Dihlahisweng tse bapaditswneg moo, o ka ikgethela sefe? Hobaneng o realo? (2)
2 CAPS, ke thuto e bontshang katleho le bokamoso bo kganyang. Na see ke ntlha
kapa mohopolo feela? Nehelana ka lebaka o itshetlehile ka seo o se bonang papatsong. (3)
3 Fana ka lebitso la phoofotswana e bontshitsweng papatsong ya mmino. (1)
4 O ipapisitse le setshwantsho, o nahana hore lebenkele lee, le rekisa mmino wa
mofuta ofe? Hobaneng o realo? (3)
5 Kgetha karabo e nepahetseng. Hore moithuti a atlehe bophelong o hloka:
a Mohala wa thekeng
b Lebejanapoo
c Mmino
d Thuto (1)
Matshwao ohle [40]
Via Afrika » Puo ya Lapeng 25
B Kgutsufatso
Tema e latelang e reretswe ho kgutsufatswa. Bala mme o hlwaye mehopolo e supileng ya sehlooho
e teng ho yona. Kgutsufatso ya hao e be seratswana se le seng sa bolelele ba mantswe a pakeng
tsa mashome a supileng (70), le mashome a robedi (80).
Mamello e tswala katleho
Ho ba rapolasi ha se mosebetsi o bobebe jwalo ka ha motho a ka nahana, empa mamello e tswala
katleho. Mosebetsi ona o batla motho ya nang le mangolo a nyallanang le seo a batlang ho se
etsa, ekasitana le boiphihlelo. Ho qala kgwebo ena ho boetse ho qosa tjhelete e ngata. Banka ya
lefatshe e teng ho thusa borakgwebo ba qalang ha feela ba e na le tsohle tse hlokehang, mmoho le
moralo wa kgwebo eo ba batlang ho e etsa.
Ho bohlokwa ho tseba mofuta wa kgwebo eo o batlang ho sebetsa ka yona hoba borabopasi bo
makala a mangata. Motho a ka hweba ka dikgomo tsa lebese kapa tsa nama, ka dikgutshwane, ka
temo, ka dikgoho tsa mahe kapa tsa nama le tse ding tse ngata.
Mosebetsi ona, jwalo ka e meng, o na le dimpe le dintle. Ka nako e nngwe o ye o welwe ke
dikoduwa tse kang komello, merwallo, boshodu, ho tjheswa ha hlaha le tse ding tse ngata. Ka
hona, ho ba rapolasi o lokela ho dula o le malala-a-laotswe bakeng sa tse kang tsena. Maemong
a kang ana, mmuso o ye o eme borapolasi nokeng ka kutlwisiso ya ho re ba jere naha ka
mesebetsi ya bona.
Mosebetsi wa ho ba rapolasi o bohlokwa haholo. Nahana feela hore ha ba ne ba le siyo nama,
lebese, phofo le tse ding re ne re tla di nka kae? Ona mosebetsi ke o ke keng wa kgellwa fatshe le
kgale! Ha maemo a dumetse, ba ba motlotlo ka tshebetso ya bona, kaha ba kgona ho boloka, ho
thusa malapa a bona, naha ya habo bona ekasitana le lefatshe. Eba rapolasi, o ke ke wa itshola!
C Dingolwa
Karolo ya a: dithothokiso (ela hloko: ena ke tataiso feela. Sebedisa buka eo le e kgethileng
sekolong sa lona)
Karolong ena o botsitswe dithothokiso tse (tsheletseng potsong ya 1 - 6). Araba dipotso tse tharo
feela karolong ena.
Ela hloko: Kgetha mme o arabe dipotso tse pedi feela dithothokisong tseo o ithutileng tsona.
(potso ya 1 ho isa ho potso ya 4); thothokiso e latelang ke eo o sa ithutang yona, mme e a
o tlama.
Potso ya 1
Bala qotso ena ka hloko, e be o araba dipotso tse e latelang.
Dikgau tsa bophelo. (K.P.D Maphalla)
1 Dikgau tsa bophelo kajeno,
2 Di fumanwa qetellong ya leeto;
26 Via Afrika » Puo ya Lapeng
3 Le hara maeto ke bolela lesele,
4 Ke bolela le meutlwa le ditshehlo.
5 Qetellong ya leeto le meepa,
6 Qetellong ya leeto le mafika;
7 Lona leeto la ditshika le mamello,
8 Ke moo di fumanwang kgau tsa sebele.
9 A ko tlohele ho lora lefifi kganyeng,
10 O lese ho bona mathata le bonolong;
11 Kenyakenya ena o tshwarahaneng le yona,
12 Ke yona selelekela sa phomolo moyeng.
13 Dikgau tsa popota kajeno,
14 Di fumanwa ka nqane ho lefifi;
15 Hona moo fella la mathata le fellang,
16 Ke moo ho melang jwang bo botalana.
Hlalosa bonono/dihlomo/dibetsa/bokgabo/makgabane a bothothokisi ao
sethothokisi se a sebedisitseng thothokisong ena, mme o be o totobatse
bohlokwa ba makgabane ao. Karabo ya hao e be mantswe a 150 – 200. [10]
Kapa
Potso ya 2
Bala qotso ena ka hloko, e be o araba dipotso tse e latelang.
Ke hopotse R.J.R. (K.P.D Maphalla)
1 Kajeno ke la thapelo;
2 Boinnotshing ba ka, mona boikgutsong,
3 Ha tsatsi le hlahlamela dithaba,
4 Ke utlwa pelo ya ka e farasa,
5 Ke hopotse R.J.R.
6 Kgwedi ho kodumela ya bobedi
7 Mora Masiea a iphomoletse lebitleng;
8 O phomoletse maima mora wa Rantlhakajane
9 Empa ha e le nna mona boikgutsong
10 Ke hopotse R.J.R.
11 Ha ke bala dithothokiso tsa bohahlaudi,
12 Ha ke bala dithothokiso tsa disabonweng;
13 Ha ke bala mofahlolli le boshwabotshwere.
14 Nna pelo ya ka e hlorela sethothokisi;
15 Ke hopotse R.J.R.
Hlalosa bonono/dihlomo/dibetsa/bokgabo/makgabane a bothothokisi ao
sethothokisi se a sebedisitseng thothokisong ena, mme o be o totobatse
bohlokwa ba makgabane ao. Karabo ya hao e be mantswe a 150 – 200. [10]
Via Afrika » Puo ya Lapeng 27
Kapa
Potso ya 3
Bala thothokiso ena ka hloko, e be o araba dipotso tse e latelang.
Lempetje. (ptpk maboea)
1 Ntho makgakgarapa towe,
2 Botle bo kae, ramahwasha?
3 Ho nna botle ke ho itseba,
4 Ho tseba seo ke leng sona,
5 Bokgabane ke mmala wa ka,
6 Wena ha o iphetolaka tjee?
7 Ha nka tseba sepheo sa hao,
8 Ka tseba seo o se tjantjellang,
9 Ka ho iphetolaka mmala hoo.
10 Botaleng o motala,
11 Bofubedung o mofubedu.
12 Phetsa, ke a tshwere mano a hao,
13 O nkwe lekokong la nku,
14 O motsomi wa meya ya batho.
Hlalosa bonono/dihlomo/dibetsa/bokgabo/makgabane a bothothokisi ao
sethothokisi se a sebedisitseng thothokisong ena, mme o be o totobatse
bohlokwa ba makgabane ao. Karabo ya hao e be mantswe a 150 – 200. [10]
Kapa
Potso ya 4
Bala qotso ena ka hloko, e be o araba dipotso tse e latelang.
Botle. (P.T.P.K Maboea)
1 Botle, na o pinyane mang?
2 Na moelelo wa hao ke ofe?
3 Ekaba o hlaloswa o hlalosehe?
4 Menyabuketso ya hao ke efe?
5 Tsebe ke e sekehile ho utlwa,
6 Tsebe botle seo o leng sona.
7 Botle, o bokgabane, o a kgaba,
8 O shweshwe, o rwetse botle,
9 O kgabisitse lefatshe, le kgabile,
10 O rwetse ditholwana tsa molemo,
11 Tholwana tsa ho itjalla botle,
28 Via Afrika » Puo ya Lapeng
12 Ho ba mahetlathebe le toka;
13 Mokadi wa toka o o kgabisitse.
Hlalosa bonono/dihlomo/dibetsa/bokgabo/makgabane a bothothokisi ao
sethothokisi se a sebedisitseng thothokisong ena, mme o be o totobatse
bohlokwa ba makgabane ao. Karabo ya hao e be mantswe a 150 – 200. [10]
Ela hloko: Moithuti ka mong o tlameha ho araba thothokiso ena:
Potso ya 5
Bala qotso ena ka hloko, e be o araba dipotso tse e latelang.
Ena tholwana. (P.T.P.K Maboea)
1 Na e bodila?
2 Tjhee!
3 Na e monate?
4 Ee!
5 Na e fumanwa jwang?
6 Ka dinkgo tsa mofufutso.
7 E hloka boitelo bohle,
8 E hloka mamella yohle,
9 E hloka boitapiso bohle,
10 E hloka tjantjello le tjheseho.
11 Tefo ke e thata, nnake,
12 Tela bokgabo ba lefatshe,
13 Tela monate wa lefatshe,
14 Tela boiketlo bohle,
15 O rwale tjantjello le tjheseho.
16 Tsela e yang teng e moepa,
17 Ha e kgothwe, e kgothwa ke wena,
18 O utlwa bonna, o utlwa kgatello,
19 Thuto, tholwana e kgolwang ha boima,
20 O kgolwa ka dinkgo tsa mofufutso.
5.1 Thothokiso ee ke ya mofuta ofe? (1)
5.2 Letshwao la ho bala le qetellong ya mela ya 1, 3 le 5 le bitswang? (1)
5.3 Modumo wa “kg” o boeletswang meleng ya 17 le 20 o bitswang? (1)
5.4 Bolela mefuta e mmedi ya phetapheto e meleng ya 11, 12 le 13. (2)
5.5 Sejura se moleng wa 17 se sebedisitswe jwang? (2)
5.6 Mokgabisopuo o moleng wa 6 o bitswang? Bohlokwa ba wona ke bofe? (3)
[10]
Via Afrika » Puo ya Lapeng 29
C1 Padi-Dipotso tse kgutshwanyane
Ela hloko: mona ke tataiso feela. Titjhere a ka botsa dipotso bukeng e balwang
sekolong sa hae.
1 Mahlale a kopane Lekwa: D.N. Katsie
1.1 Bala qotso ena e latelang o nto araba dipotso tse e latelang:
“Kajeno o ntlhotse motswalle … ke o rolela kgaebane, mphe letsoho! Mphe letsoho! Hoja
ke se bone leruhadi lela la mosi, nka be ke se mona. Ke ne ke ilo kgutlela ha Mmasekala,
mme hoba yena a bolele hore ho na le moeti ya mpatlang, ke ne ke ilo fuputsa ka bohlale
hore na ke batlwa ke mang … ke re o ne o ke ke wa mpona, ho fihlella o tela o ipoella
haeno!” Ke hantle hore batho ba be bohlale, empa hape ke tshwanelo hore e mong a be
a fete e mong ka masene. Ke tlholeho. Moo ke tsamaileng teng ha ho mele jwang!” Ke
Mananyetsa eo. Hoba ba qoqe ka tsohle tseo re seng re di tseba, ho tloha mohlang ba ko-
panang Lekwa, Mananyetsa a re: “Jwale he, wa thaka, ntsha hlooho ya tsie re arolelane”.
Eo a mmitsetsa ka phaposing, a ntsha bokgothokgotho, leruo le letala, ba arolelana.
Dipotso
a Ke mang ya neng a bua mantswe a qotsong ee? (1)
b Hlalosa hore Sekhukhuni o hlotswe jwang. (2)
c Ho bona ba le babedi, ke mang ya bohlale ho feta e mong?
Tshehetsa karabo ya hao. (3)
d Banna bana ba kopane kae kgetlo la ho qala? (1)
e Sesosa sa kgohlano pakeng tsa bona e ne e le eng? Hlalosa. (2)
f Tharollo ya kgohlano pakeng tsa bona e ne e le efe? (2)
g Ke eng se neng se susumelletsa banna bana ho ba bahwebi? (2)
h Ho ya ka wena, batho bophelong ha ba na le qaka, ba ka rarolla qaka eo
jwang ntle le dintwa? (3)
i Qoqa ka tsa mokotlana wa tjhelete ho tloha mohla Mananyetsa a o epelang. (3)
j Morero wa Sekhukhuni ka ho reka dieta e ne e le ofe? (2)
k Banna bana bao ho buuwang ka bona mona, ba fumane tjhelete ho ya kamoo ba
neng ba lakatsa. Jwale, ha e tswele malapa a bona molemo. Fana ka keletso e tla
thusang batho hore ba tsebe ho sebetsana le tjhelete e ngata. (4)
[25]
C2 Padi-Dipotso tsa moqoqo
2.1 Bukeng ya padi e balwang sehlopheng sa hao, hlalosa mefuta ya baphetwa le
tshusumetso ya theello ya mabitso kgodisong ya kgohlano bukeng eo. (10)
2.2 Bukeng ya padi e balwang sehlopheng sa hao, bontsha o ntse o hlalosa phapano
pakeng tsa mookotaba le molaetsa. (10)
2.3 Tikoloho e na le tshusumetso e ntle le e mpe popehong ya semelo sa baphetwa.
Hlalosa. (5)
30 Via Afrika » Puo ya Lapeng
C3 Terama-Dipotso tse kgutshwanyane
Ela hloko: mona ke tataiso feela. Titjhere a ka sebedisa buka e kgethuweng
sekolong sa hae.
3.1 Tshwantshiso: Tahleho (K.P.D Maphalla)
Bala qotso e latelang, o nto araba dipotso tse latelang.
Dipuo: (o bua a le mong) ke a bona ‘enwa’ ha a ntsebe. Le ho nkutlwela feela ha a so nkutlwele.
Nna ha ke Dipuo wa masawana. Ke kgale ke di bona nna ha ke le tjena. Ha ke tsamaelane le
masawana. Moshemane ha a sa tsohe, o phakisa a iphumana a wetse mankwaneng. Nna moradia
Mmadipuo, ha ke bapallwe. ‘enwa yena’ ha a sa itshele kelello ke tla mo tsodisa tsheya. O se a ile
le kgongwana hodimo a eso ithute nna. Mo tlohele, o tla ntseba. (a tswa)
1 “Ke a bona ‘enwa’ ha a ntsebe.” ‘Enwa’ eo ho buuwang ka yena ke mang? (1)
2 Dipuo eo, ha habo e ne e le kae? (1)
3 Batswadi ba ‘enwa’ e ne le bomang? (2)
4 Ha habo ‘enwa’ e ne e le hokae? (1)
5 Kgarebe ya ‘enwa’ pele a teana le Dipuo e ne e le mang? (1)
6 Moradi wa Dipuo e ne e le mang? (1)
7 “ ‘Enwa yena’ ha a sa itshele kelello, ke tla mo tsodisa tsheya.” Dipuo o ne a tiile
ka seo a se bolelang. Hlalosa se ileng sa etsahalla ‘enwa yena’. (3)
8 Mantswe ana a Dipuo qotsong ena ke a puommui. O ka re semelo/botho ba hae bo
jwang ho ya ka ona? (2)
9 O ka re tikoloho ya ditaba tsa tshwantshiso ee ke ya hokae? Fana ka mehlala
e mmedi ho tiisa karabo ya hao. (3)
10 Ke nnete kapa mafosi? Fana ka lebaka la karabo ya hao.
10.1 Moferefere ke lemao le ntlhapedi. (2)
10.2 Kesiilwe ha a lahlwa feela, o ne a fela a ratana le ditaba. (2)
11 Ho bonahala ha mabitso a dibapadi tsa tshwantshiso ena a nyallana le seo beng
ba ona ba leng sona. Nnetefatsa sena ka bana:
11.1 Lehlohonolo. (2)
11.2 Tahleho. (2)
11.3 Kesiilwe. (2)
[25]
C3 Terama-Dipotso tsa moqoqo
3.2 Bukeng ya lona ya terama, qoqa le ho hlalosa kamoo tikoloho e nang le
tshusumetso e ntle kapa e mpe semelong sa dibapadi. (10)
3.3 Tlhahisong ya ditaba, mongodi o lokela ho hlakisa dintlha tsena tse latelang:
dibapadi tsa sehlooho le kamano ya tsona, tikoloho le nako le sesosa sa kgohlano.
Nehelanang ka mehlala ya tsena ho tswa bukeng ya terama eo le e sebedisang. (10)
3.4 Ho bonahala ha lebitso la tshwantshiso ena “Tahleho,” le nyallana le dikateng
tsa yona. Nnetefatsa sena ka ditaba tsa yona. (5)
Via Afrika » Puo ya Lapeng 31
Pampiri ya 2: ho ngola
A kgetha moqoqo o le mong.
Latela mehato yohle ya ho ngola meqoqo eo o ithutileng yona, o nto ngola
moqoqo o ipapisitse le maemo a latelang a ditaba:
Naha ya Aforika Borwa ke naha e ruileng haholo. Dirashwa, tsa temo,leruo le
tse ding ke tse thibang letsatsi. Le ha ho le jwalo, kgaello ya mesebetsi ke pharela
e kgolo. Qoqa ka tshotleho eo o kileng wa e bona mme e sa o jese ditheohelang
morao tjena. Sehlooho sa moqoqo e be: bofutsana bo nyekisang pelo Aforika Borwa. (60)
Kapa
Mehla e fetohile. Batho ba baholo le bana ba palama dikoloi ka mefuta. Tse
ding ke tse lebelo, tse ka nkang maphelo a batho. Hoseng ke sephethephethe,
haholo hoseng metseng ya ditoropo, ditaso le tsona di tatile. Bana ba sekolo le
bona ha ba sale morao, ba tatile jwalo le bona. Hlalosa maemo ana a ileng a
etsa hore o iphumane o le sepetlele hoseng ho hong ha o phaphama. Sehlooho
sa moqoqo wa hao e be: Hoseng ho hong ha ke phaphama, ke ile ka iphumana
ke le sepetlele. (60)
Kapa
Motseng wa heno ho ahile batho ba ditumelo tse fapaneng mme ba phela ka
kgotso, ba a hlomphana le ho hlompha ditumelo tsa ba bang. Mmala le dipuo
tse fapafapaneng ha di sitise ha batho ba dula ka kutlwano. Ngola moqoqo
moo o dumellanang le sehlooho kapa o hanyetsanang le sona tlasa sehlooho
sena: Tikoloho moo motho a dulang e ka bopa kapa ya senya botho ba motho. (60)
Ditaelo
10 Ngola mokgwaritso ka ho etsa moralo ka ho etsa mmapa wa monahano/daekramo/
tjhate e bontshang tatelano ya mehopolo kapa ho etsa lenane la dintlhakgolo tseo
o tlang ho ngola ka tsona.
11 Lekola mosebetsi wa hao botjha ho hlaola diphoso. Hlaola diphoso ka ho
sebedisa potloloto/pensele.
12 Bolelele ba moqoqo bo tshwanela ho ba pakeng tsa mantswe 300-350.
B Tsa dikgokahano:
Kgetha tema e le nngwe ya bolelele ba mantswe a 180 ho isa ho 200 (dikahare feela). Hopola
ho etsa moralo wa tema ya hao. Bala mosebetsi wa hao hape ho hlaola diphoso pele o nehelana
ka wona.
B.1 O mongodi wa sehlopha sa bolo ya maoto sekolong sa heno. Ngola metsotso
ya kopano ya lekgotla e neng e tshwerwe haufinyane. Metsotso ya hao e itshetlehe
le ho etellwa pele ke lenanetsamaiso (ajenda). (30)
32 Via Afrika » Puo ya Lapeng
B.2 O bone sekgeo sa mosebetsi oo o ntseng o o emetse lesedinyaneng la motse wa
heno. Ngolla beng ba mosebetsi tokomane ya boitsebiso le diphihlello mmoho
le lengolo le tsamayang le yona. (30)
B.3 Ikgethele buka eo o seng o e badile ho fihlella qetellong o nto etsa
tekolokakaretso o ntse o etse hloko mehato yohle ya ho ngola. (30)
Ditaelo
1 Etsa moralo ka ho etsa mmapa wa monahano/daekramo/tjhate e bontshang
tatelano ya mehopolo kapa ho etsa lenane la dintlhakgolo tseo o tlang ho
ngola ka tsona. Lekola mosebetsi wa hao botjha ho hlaola diphoso. Hlaola
diphoso ka ho sebedisa potloloto/pensele.
2 Bolelele ba tema bo tshwanela ho ba pakeng tsa mantswe a 180-200.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 33
Pampiri ya 3: Tsa molomo
Ho bua: ngangisano
Naha ya Aforika Borwa e hlokometse le ho sebetsana le ditokelo tsa bana ka tsela e hlokolosi haholo. Le ha
ho le jwalo, setjhaba se thata ho tlwaela ditsamaiso tsena tse ntjha tsa ditokelo le boikarabelo tse amanang
le bana. Ba bang ba ntse ba tshwere mekgwa le ditlwaelo tsa kgale, ke ho re: ‘ngwana ke ngwana’ ke pheto
ke tu!. Setjhaba se ntse se dumela hore thupa e kojwa e sa le metsi, mme ngwana o otlolwa ka thupa.
Ketsahalo ena e eketsa bana ba sollang le ho ba mekopakopa mebileng.
Dumellana kapa hanyetsana le sehlooho sena: Tshebediso ya thupa mahaeng le dikolong ke sesosa sa
botlokotsebe naheng ena.
Ela hloko tse latelang:
1 Boitlhophiso le diphuphutso.
2 Tlhahiso ya lentswe.
3 Sehalo.
4 Ho bua le mawa a nehelano.
5 Tshebediso ya boitemohelo ba puo e hlokolosi.
6 Kgetho ya mantswe.
7 Tlhopiso ya ditshwantsho tse bohuwang/le tse mamelwang. (10)
Ho bua: puisano
Tikoloho eo re phelang ho yona e ka ba sera kapa motswalle dinthong tse ngata tsa bophelo. Re na le
dimela tse fapaneng tse hlokwang ke mebele le tse sa hlokweng ke mebele ya rona. Ka lehlakoreng le leng,
diphoofolo tse nyenyane le tse kgolo di molemo empa tse ding di kotsi bathong naheng ya Aforika Borwa.
Buisanang ka sehlooho sena: Tikoloho ke sera ebile ke motswalle wa batho.
Ela hloko tse latelang:
1 Boitlhophiso le diphuphutso.
2 Tlhahiso ya lentswe.
3 Sehalo.
4 Ho bua le mawa a nehelano.
5 Tshebediso ya boitemohelo ba puo e hlokolosi.
6 Kgetho ya mantswe.
7 Tlhopiso ya ditshwantsho tse bohuwang/le tse mamelwang. (10)
Puo e itokiseditsweng
Etsa moralo, diphuputso le ditlhophiso tsa dintlhakgolo tsa hao tseo o tla nehelanang ka tsona puong ya
molomo e hlophisitsweng ka sehlooho se latelang: mehleng ya kajeno, boholo ba bana ho kenyeletswa
le batjha ba dilemong tse tlase, (6 – 17) ba nonne, mme sena se kgutsufatsa bophelo ba bona.
34 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Ela hloko tse latelang:
1 Boitlhophiso.
2 Tlhahiso ya lentswe.
3 Sehalo.
4 Ho bua le mawa a nehelano.
5 Tshebediso ya boitemohelo ba puo e hlokolosi.
6 Kgetho ya mantswe.
7 Diphuphutso (15)
Puo e sa itlhopisetswang
Etsa moralo le ditlhophiso tsa dintlhakgolo tsa hao tseo o tla nehelana ka tsona puong ya molomo e sa
hlophiswang ka sehlooho se latelang: Dipuo tsa batho ba batsho di ntse di le ka tlasa kgatello.
Ela hloko tse latelang:
1 Boitlhophiso.
2 Tlhahiso ya lentswe.
3 Sehalo.
4 Ho bua le mawa a nehelano.
5 Tshebediso ya boitemohelo ba puo e hlokolosi.
6 Kgetho ya mantswe. (15)
Ho mamela: bakeng sa tlhahisoleseding
Bala tema e latelang mme o arabe dipotso tse tla e latela:
Bafuputsi ba tsa diforensiki ba ne ba etetse ditjhankane Aforika Borwa. Sepheo ke ho thusa setjhaba le ho
se hlaha leseding ka dintlha tse amanang le tlhekefetso ya thobalano. Sena se susumeditswe ke dipalopalo
tse holang ka sekgahla motsotso le motsotso.
Tlhahisoleseding ena e ama basadi hobane ke diphofu. Mohlekefetsi o sheba setaele sa moriri. Ba hohelwa
haholo ke bao ba leketlisitseng moriri se ka moetse wa pere, ba bofileng moriri kotolwana, ba itohileng
mme o tshwareha. Ba meriri e mekgutshwane ha ba wele rabeng lena.
Ba sheba tsela eo ba aparang ka yona, diphahlo tse hlobolehang ntle le tshitiso. Bongata bo tsamaya ka
dikere hore ba tabole ha tshitiso e le teng. Nqe nngwe, ba sheba basadi ba tsamayang ba bua ka selefouno
kapa ba ntse ba fatafata mekotlaneng ya bona. Ba ba kgorohela mme ba ba hlole habobebe. Bomabeta
ba hlasela haholo mesong ka hora ya bohlano ho isa horeng ya borobedi. Dibaka tsa tlhaselo ke moo ho
pakwang makoloi kapa matlwaneng a bohle le ditepiseng tsa meaho e meholohadi.
Bomabeta ha ba tsamaye ka dibetsa. Ke diperesente tse pedi tse etsang jwalo. Kahlolo ya peto e jwalo, ke
dilemo tse leshome le metso e mehlano ho isa ho tse mashome a mabedi, ntle le sona ke dilemo tse tharo
ho isa bohlanong.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 35
Dipotso
1 Tema ee e bua ka eng? (1)
2 Bolela lebaka le susumeditseng diphuputso tsena. (2)
3 Hobaneng ba batshehadi ba se nang moriri o leketlileng ba phonyoha bothateng
bona boo ho buuwang ka bona? (2)
4 Hlalosa hakgutshwanyane hore ke eng seo o ka se etsang ho qoba tsietsi ena
ho ya ka ditaba tsa tema.
5 Ho ya ka wena bomabeta bana ba tshwanelwa ke ho ya dilemo tse kae
tjhankaneng? (3)
6 Fana ka keletso ho batho ba basadi le banana hore ba se wele tsietsing ena. (2)
7 Ha o nahana ke eng se susumetsang bomabeta ho etsa ketso ee? Fana ka
ntlha e le nngwe. (1)
8 Hlalosa:
8.1 Ho kgorohela. (2)
8.2 Moetse wa pere. (2)
[15]
36 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Memorandamo
Tlhahlobo ya makgaolakgang
Ditekanyetso tsa semmuso:
Mosebetsi wa 1: ho hlahisa sebui
Sebedisa sehlomathiso sa A, ho lekanyetsa mosebetsi ona
Matshwao: 10
Mosebetsi wa 2
Ditlhahlobo tsa makgaolakgang
Pampiri ya 1: ho bala le ho boha: tekokutlwisiso
Dikarabo
1 Taemane, gauta, silifera, polatinamo, tshepe, koporo, asebesetose, mashala, jj. (2)
2 Saldana Bay (1)
3 Ke nnete. (1)
Lehlaka la tswekere le fumaneha Kwazulu-Natala. (2)
4 Ke puo e sa kgetholleng. (2)
5 Ke ntlha. (1)
5.1 Ke mohopolo. (1)
6 Ho kgothaletsa batjha ho kena sekolo, le ho etsa dithuto tseo naha ena e di hlokang haholo. (2)
7 Ke ho qatsohisa kapa ho hlahisa seo mongodi wa tema a batlang ho se hlalosa. (2)
8 Hlalosa:
8.1 Dipula tse nang ho se mahadima le meya ya dikgohola. (2)
8.2 Dikgwedi tsa mariha. (2)
8.3 Ho hlahella ka mahetla. (2)
[20]
A1 Ngola diakoronime moo ho thalletsweng mola qotsong ena: P.E. (1)
A2 Ngola motsemoholo wa porofense moo ho sehelletsweng mola teng seratswaneng
se latelang: Durban (1)
A3 Sebedisa sehlongwanthao – ana ho bontsha nyenyefatso ya mantswe ana a sehelletsweng
mola ka tlase temeng e latelang:
Mohlomphehi Motsamaisi wa mosebetsi, morena wa sebaka (sebakana) le ba mo
potapotileng, bahlanka ba mmuso ka mekga ya bona, baemedi ba dikolo (dikolwana)
le ba menngweng, matitjhere a Dioding, ba lekgotla la tsamaiso la motse, batswadi le
lona bana, ke a le dumedisa lebitsong la Lefapha la Thuto le la mmuso.
A4 Tema eo e ka hodimo, ho sebedisitswe matshwao a ho bala ka phoso. A lokise mme
o ngole ka nepo.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 37
A5 Sheba polelo e ntshofaditsweng, e sehelletsweng mola ka tlase. Lokisa mahokedi hoba
a sebedisitswe ka phoso. Ke thabo e kgapatsehang ho ba le lona letsatsing lena le
kgethehileng tswelope leng ya setjhaba wa Rantsho. (1)
A6 Ngola lelatodi la lentswe lena:
A6.1 thabo maswabi (1)
A7 Bala tema ena e latelang ebe o tlatselletsa ka mahlalosi a nepahetseng moo ho
siuweng sekgeo.
A8 Ngwana e mong le e mong ha a ka fuwa monyetla wa ho ngola tlhahlobo mafelong
a selemo ka dipuo ya hae dithutong tsohle, a ka atleha hantle (lehlalosi mokgwa) le
ho fumana dinaledi tse supileng selemo le selemo. Puo ena e tla be e buuwa hae mme
tlotlontswe e ke ke ya ba bothata. (1)
A9 Lokisa maetsi a ka masakaneng ho totobatsa mabopi ao o tla a fuwa.
A9.1 Bana ba motho ba (tsebana). (Leetsane). (1)
A9.2 Thekenoloji e ratwa (boetsuwa) ke batjha. (1)
[10]
Ho arabela tema e bohuwang
1.10 Sehlahiswa se bapatswang ka hodimo se hlahiswa ke bahlahisi bafe? (1)
Ba Cavil.
1.11 Ke bomang ba bapatsang papatsong e? (2)
Ke Clicks.
1.12 Mohlodi a le mong o tla hapa eng? (2)
24 inch flat screen TV kapa sephuthelwana sa Caivil se bitsang R300.
1.13 Lentswe hapa le ngotswe ka mongolo o moholo hobaneng? (2)
Ho hohela babadi ho kenela tlhodisano ka bongata.
1.14 Fana ka mabitso a dihlahiswa tse tharo tse bapaditsweng. (3)
Pure shine, Deep mahogany, Cherry Cola, Racy Wine, hair spray nourisher le oil
moisturizer. (Tshwaya tse tharo feela) [10]
B Kgutsufatso
Tema e latelang e reretswe ho kgutsufatswa. Bala mme o hlwaye mehopolo e supileng
ya sehlooho e teng ho yona. Kgutsufatso ya hao e be seratswana se le seng sa bolelele
ba mantswe a pakeng tsa mashome a supileng (70), ho isa ho mashome a robedi (80).
Mamello e tswala katleho.
C Dingolwa
KAROLO YA A: DITHOTHOKISO (Ela hloko: ena ke tataiso feela. Sebedisa buka eo
le e kgethileng sekolong sa lona)
38 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Karolong ena o botsitswe dithothokiso tse (TSHELETSENG POTSO YA 1 – 6). Araba
dipotso tse THARO feela karolong ena.
Ela hloko: Kgetha mme o arabe dipotso tse PEDI feela dithothokisong tseo o ithutileng tsona.
(POTSO YA 1 ho isa ho POTSO YA 4); thothokiso e latelang ke eo o sa ithutang yona, mme
e a o tlama.
Potso ya 1
Bala qotso ena ka hloko, e be o araba dipotso tse e latelang.
Dikarabo
Di tla fapana ho ya ka kgetho ya dibuka e entsweng sekolong sa heno.
C1 Padi – dipotso tse kgutshwanyane
Ela hloko: mona ke tataiso feela, titjhere a ka botsa dipotso bukeng e balwang sekolong sa hae.
Mahlale a kopane lekwa: dn. Katsie
Dikarabo
Di tla fapana ho ya ka kgetho ya dibuka e entsweng sekolong sa heno.
C2 Padi – dipotso tsa moqoqo
Dikarabo
Di tla fapana ho ya ka kgetho ya dibuka e entsweng sekolong sa heno.
C3 Terama – dipotso tse kgutshwanyane
Ela hloko: mona ke tataiso feela, titjhere a ka sebedisa buka e kgethuweng sekolong sa hae.
Dikarabo
Di tla fapana ho ya ka kgetho ya dibuka e entsweng sekolong sa heno.
C3 Terama – dipotso tsa moqoqo
Dikarabo
Di tla fapana ho ya ka kgetho ya dibuka e entsweng sekolong sa heno.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 39
Pampiri Ya 2: Ho Ngola
A Kgetha moqoqo o le mong ho eo o e fuweng.
Dikarabo
1 Bafuputsi ba tsa diforensiki ba ne ba etetse ditjhankane. (1)
2 Sepheo ke ho thusa setjhaba le ho se hlaha leseding ka dintlha tse amanang le
tlhekefetso ya thobalano. (2)
3 Moriri wa bona ha o tshwareha. (2)
4 Ho kenela karate, ho tsamaya ka sebetsa, ho qoba ho tsamaya ke le mong, jj.
5 Bophelo bohle. Hobane ha ba tsebe ho phedisana le batho ba bang hantle. (3)
6 Ba se tsamaye ba le bang. Ba ithutele karate bakeng sa ho itshireletsa. (2)
7 Ba a kula dikelellong, (1)
8 Hlalosa:
9.1 Ho futuhela. (2)
9.2 Boya bo sekotlong pereng. (2)
40 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Sehlomathiso sa (A)
Ruburiki ya ho lekanyetsa puo e hlophisitsweng/nehelano ya molomo
Sesotho puo ya lapeng – dikereiti tsa 10, 11 le 12)
Makgetha a ho Kgato ya 7 Kgato ya 6 Kgato ya 5 Kgato ya 4 Kgato ya 3 Kgato ya 2 Kgato ya 1
lekanyetsa E babatsehang E kgabane E ntle E mahareng E foofo E karolwana Ha ho phihlello
Via Afrika » Puo ya Lapeng
feela
100% 80% – 100% 70% –79% 60% –69% 50% –59% 40% – 49% 30% – 39% 00 – 29%
Bokgoni ba ho Bopaki bo Bopaki bo Bopaki bo botle ba Bopaki bo Ho bopaki bo Bopaki bo Haeba mehlodi
etsa dipatlisiso/ kgodisang ba utlwahalang ba hore ho lekotswe kgotsofatsang itseng ba hore haellang ba hore e lekotswe, ha
diphuputso. hore ho lekotswe hore ho lekotswe mehlodi e batsi ba hore mehlodi mehlodi e ho lekotswe ho habedi kapa
mehlodi e batsi mehlodi e batsi e kgahlisang le e loketseng lekotswe. mehlodi ka tsela bo haella haholo
e kgahlisang le e kgahlisang le e loketseng. e lekotswe. e haellang. nehelanong.
e loketseng. e loketseng.
Kgaolo ya
Dintlha tse ntjha Dintlha tse ntjha Dintlha tse Nehelano e a Nehelano e batla Bopaki ba hore ho Ha ho dintlha
le mehlala di batsi tse thahasellisang thahasellisang kgahlisa mme e kgotsofa – tsa entswe diphuputso tse ntjha. Ebang
haholo mme di le mehlala di le mehlala di ho na le dintlha empa ha e na bo bonyenya – ne diphuputso di
tsosa thahasello lebisa nehelanong lebisa nehelanong tse ntjha tse kgahleho ya ka baka la tlhokeho entswe, ha di na
3
le ho etsa hore e bopilweng ka e bopilweng ka thahasellisang dintlha, mehlala ya dintlha mehlala seabo nehelanong
nehelano e bokgabane. bokgabane. hammoho le kapa tlhahiso kapa tlhahiso e phethahetseng.
kgahlise. mehlala. leseding e ntjha. leseding e ntjha.
41
42 10 8 – 10 7 6 5 4 3 0–2
Moralo le Moralo o entswe Moralo o entswe Moralo o entswe Moralo o Moralo o entswe Ho na le bopaki Tlhokeho ya bopaki
tlhophiso ya ka botlalo ho ya hantle haholo ho hantle ho ya entswe ka tsela e ho lekaneng ho bo itseng ba hore ba hore ho entswe
dikahare. ka mofuta wa ya ka mosebetsi, ka mosebetsi, kgotsofatsang ho ya ka mosebetsi, moralo o entswe ho moralo ho ya
mosebetsi, bamamedi, maemo bamamedi, ya ka mosebetsi, bamamedi, maemo ya ka mosebetsi, ka mosebetsi,
bamamedi, le sebopeho. maemo le bamamedi, maemo le sebopeho. bamamedi maemo bamamedi maemo
maemo le sebopeho. le sebopeho. le sebopeho. le sebopeho.
sebopeho.
Selelekela ke Selelekela ke Selelekela se setle Selelekela se setle Selelekela se Ho boiteko bo Selelekela se
se hohelang, se se setle se se loketseng, mme ka tsela e lekaneng lekane mme se itseng ba fokola haholo
tsosang tjantjello tshwanelang, se se tsosa tjantjello. mme se ntse se tsosa tjantjello e selelekela, se mme ha se tsose
ya bamamedi tsosang tjantjello tsosa tjantjello. itseng feela. tsosa tjantjello ka thahasello.
hanghang. hanghang. tsela e fokolang
haholo.
Tlhahiso ya Tlhahiso e ntle Tlhahiso ya dintlha Tlhahiso e ntle ya Tlhahiso e Tse ding tsa dintlha Hlolwa ke ho
mehopolo le haholo ya le mehopolo ka mehopolo mme lekaneng ya dintlha di a utlwisiseha, tshwarella
dintlha ka mehopolo le bokgoni bo botle e utlwisiseha ha le mehopolo empa empa tse ding di mehopolo o
boqhetseke dintlha mme le ka tsela bonolo. o ba le bothata ka hloka ho botsitso/ utlwisisa sehlooho
Kgaolo ya
bo boholo. le ka tsela e tshwarellang. momahano. ho boima ho di ha nyenyane.
e tshwarellang. utlwisisa.
Dikahare di Dikahare di Dikahare di Dikahare ke tsa Dikahare ke tsa Dikahare di Dikahare di a
3
bontsha boiqapelo bontsha boiqapelo, bontsha boiqapelo, boinaha nelo, boinaha nelo, bontsha boiqapelo fokola ha di tsose
le boina hanelo bo boinahanelo le boinahanelo le empa ha se ka empa ha se ka bo bonyan haholo, thahasello mme ke
tswileng matsoho kutlwisiso e itseng. kutlwisiso e itseng. nako tsohle nako tsohle le kgaello ya tsa puo ya mehla.
le kutlwisiso e di bontshan di bontshan boinahanelo le
matla. boiqapelo boiqapelo kutlwisiso.
le bokgabo, le bokgabo,
kutlwisiso kutlwisiso
e a haella. e a haella.
Qetello e entswe Qetello e ntle Qetello e ntle. Qetello e ntle ho Qetello e lekaneng, Qetello e batla e sa Qetello ha
ka tsela e haholo. kgotsofatsang, empa e hloka bonahale. e bonahale.
phethahetseng, empa e hloka kgokahano.
e babatsehang. kgokahano ka nako
e nngwe.
Via Afrika » Puo ya Lapeng
10 8 – 10 7 6 5 4 3 0–2
Sehalo, bokgoni Nehelana ka Nehelana ka tsela Nehelana ka Nehelana ka Nehelana ka O a qeaqea, o Sehalo/touno,
ba ho bua le ba ho tlhaho, ka bokgoni e ntle haholo, ka tsela e ntle le ka bolokolohi ka tsela bolokolohi ka haellwa ke ho setaele le rejisetara
nehelana. bo babatsehang tlhaho le ka bolokolohi; setaele e kgotsofatsang, nako e nngwe, ikutlwahatsa; ke tse sa lokelang.
le ka bolokolohi; bolokolohi; setaele le rejisetara tse empa o bontsha ho empa o bontsha haellwa ke
o tletse bophelo, le rejisetara tse loketseng. qeaqea ka nako e tlhokeho ya setaele bolokolohi,
setaele le rejisetara loketseng. nngwe; setaele le le regisetara tse mme setaele le
ke tse loketseng. rejisetara hangata loketseng. rejisetara hangata
ke tse loketseng. ke se sa lokelang.
Via Afrika » Puo ya Lapeng
Qapodiso e Qapodiso e Qapodiso Qapodiso, le Kutlwahalo le Qapodiso e sa Qapodiso e
hlakileng, utlwahala boholo e a kutlwahalo tse qapodisa e hlakang mme o lobokaneng,
e utlwahalang tadimana le utlwahala, hlakileng ka tsela hlakileng ho utlwahala ka tsela mme hangata ha a
tadimana le bamamed ka motsamao wa e kgotsofatsang, lekaneng tadimana e fokolang, utlwahale tadimana
bamamedi ka mahlo; motsamao sefahleho, ketsiso tadimana le le bamamedi ka tadimana le le bamamedi ka
mahlo; motsamao wa sefahleho, ka mmele le puo bamamed ka mahlo; motsamao bamamedi ka mahlo/ motsamao
wa sefahleho, ketsiso ka mmele ya motsamao wa mahlo; motsamao wa sefahleho mahlo/motsamao wa sefahleho/ puo
ketsiso ka mmele le puo ya motsa- mmele boholo ke wa sefahleho ketsiso ka mmele wa sefahleho/puo ya motsamao wa
le puo ya mao wa mmele tsa nnete, mme di ketsiso ka mmele le puo ya motsa ya motsamao wa mmele ha di yo.
motsamao wa boholo ke tsa a kgolweha. le puo ya motsa- mao wa mmele ke mmele di bontsha
Kgaolo ya
mmele ke tse nnete, mme di mao wa mmele ke tse lekaneng empa bokgoni bo
babatsehang. a kgolweha. tse kgolwehang ha se ka mehla di haellang.
ka tsela e kgolwehang. 3
amohelehileng.
Bamamedi ba Tshwarella Tshwarella Boholo ba Bamamedi ba Ho bonahala Tlhokeho ya
arabela ka ho thahasello ya thahasello ya bamamedi bo arabela ka tsela tlhokeho ya kamano le
bontsha kgahleho bamamedi ka bamamedi. mametse ka tse arohaneng, tse thahasello ho tswa bamamedi.
ka tsela e matla nako yohle. thahasello. fapafapaneng. ho bamamedi.
haholo.
Nehelana ka Dinoutshu di Dinoutshu di Itshetleha Batla a itshetleha Itshetlehile Itshetlehile ka
boitshepo le sebediswa ka ho sebediswa ka ho dinoutshung ka tshebedisong ya tshebedisong ya ho phethahala
tshebediso phethahala le ka phethahala. tsela e itseng, dinoutshu hoo dinoutshu. tshebedisong ya
e nyenyane ya boitshepo. empa o ntse a a sitisehang dinoutsho.
dinoutsho. tadimana le nehelanong.
bamamedi hantle.
43
10 8 – 10 7 6 5 4 3 0–2
44 emoho e hlokolosi Tlotlontswe e Tlotlontswe e Tlotlontswe e ntle Tlotlontswe e Tlotlontswe le Tlotlontswe le Tlotlontswe le
ya tshebediso ya matla haholo, ntle haholo e le tshebediso ya ntle ka tsela e tshebediso ya puo tshebediso ya puo tshebediso ya
puo. e butswitseng butswitseng puo ka boiqapelo. amohelehileng le ka bokgoni bo ka bokgoni bo puo ka bokgoni bo
mmoho le mmoho le tshebediso ya puo lekaneng. haellang. haellang haholo.
tshebediso ya tshebediso ya ka boiqapelo.
puo ka boiqapelo. puo ka boiqapelo.
Sebedisa puo Sebedisa puo Sebedisa puo e Sebedisa puo Tshebediso O thatafallwa ke O hloleha ho
e susumetsang e susumetsang ka susumetsang ka e susumetsang e itseng puo e ho sebedisa puo sebedisa puo e
ka tsela e tsela e ntle haholo tsela e ntle e le ka tsela e susumetsang e susumetsang susumetsang.
babatsehang e e le ho qholotsa ho qholotsa kgotsofatsang ka sepheo sa ho qholotsa
le ho qholotsa bamamedi ho bamamedi ho e le ho qholotsa ho qholotsa bamamedi ho
bamamedi ho arabela. arabela. bamamedi ho bamamedi ho arabela.
arabela. arabela. arabela.
Kelohloko e Kelohloko e ntle Kelohloko e ntle le Kelohloko e Kelohloko e Ke ka sewelo a Ke ka bothata
phethahetseng le haholo le ya ho ya, ho ba sedi ho kgotsofatsang le mahareng le ya, elang hloko kapa haholo a elang
ya ho ba sedi ho ba sedi ho sebedisa puo ka ya, ho ba sedi ho ho ba sedi ho a bang sedi ho hloko le ho ba sedi
sebedisa puo ka sebedisa puo ka tlhompho ditabeng sebedisa puo ka sebedisa puo ka sebedisa puo ka ho sebedisa puo ka
tlhompho ditabeng tlhompho ditabeng tse amang setso. tlhompho ditabeng tlhompho ditabeng tlhompho ditabeng tlhompho ditabeng
Kgaolo ya
tse amang setso. tse amang setso. tse amang setso. tse amang setso. tse amang setso. tse amang setso.
10 8 – 10 7 6 5 4 3 0–2
Kgetho, tlhophiso Kgetho le nehelano Kgetho le nehelano Kgetho le nehelano Boholo ba Disebediswa tse Sebedisa Ha a sebedise
3
le tshebediso ya disebediswa ya disebediswa ya disebediswa tse disebediswa tse bohuwang di disebediswa tse disebediswa tse
ya disebediswa tse bohuwang e tse bohuwang bohuwang e ntle bohuwang ke sebediswa ka bohuwang ka bohuwang.
tse mamelwang, babatsehang ka e ntle haholo, mme e loketseng. tse amanang le tsela e lekaneng, sewelo.
le/kapa tse hohlehohle, le e loketseng. sehlooho. empa ha se ka
bohuwang. e loketseng. dinako tsohle
di loketseng.
Disebediswa tse O kgona ho O kgona ho Boholo ba Ha se ka mehla Ka nako e nngwe
bohuwang di ama sebedisa sebedisa disebediswa tse disebediswa tse o sebedisa
bamamedi ka disebediswa tse disebediswa tse bohuwang di na bohuwang di nang disebediswa tse
sekgahla mme bohuwang ka bohowang ho le seabo katlehong le seabo bohuwang ka tsela
di na le seabo se ho phethahala matlafatsa ya nehelano e bohlaswa e se
matla katlehong ho matlafatsa nehelano ya hae nang molemo
ya nehelano nehelano ya hae
Via Afrika » Puo ya Lapeng
Sehlomathiso sa (B)
Ruburiki ya ho lekanyetsa moqoqo
Makgetha a ho Kgato ya 7 Kgato ya 6 Kgato ya 5 Kgato ya 4 Kgato ya 3 Kgato ya 2 Kgato ya 1
lekanyetsa E babatsehang Phihlello e Phihlello e ntle Phihlello e Phihlello e E karolwana Ha ho phihlello
kgabane mahareng foofo feela
Via Afrika » Puo ya Lapeng
100% 80% – 100% 70% –79% 60% –69% 50% –59% 40% – 49% 30% – 39% 00 – 29%
Moralo, dikahare/ Dikahare ke tse Dikahare ke tse Dikahare di a Dikahare tse Dikahare di Dikahare ha di Dikahare boholo
difuperweng babatsehang, ntle, mehopolo kgahlisa, di loketseng, tse mahareng feela, a hlaka ka nako di tswile lekoteng;
tsa boiqapelo; ke ya boiqapelo, momahane hantle; momahaneng momahano ha tsohle; mehopolo ha ho momahano;
mehopolo e matla e tebileng mme mehopolo e tsosa ho lekaneng; e ntle; mehopolo e seng mekae, mehopolo e
e phepetsang e tsosa tjantjello. tjantjello, e a mehopolo e e boholo e a e a iphetaka. kgathatsa matla,
monahano. kgodisa. tsosa thahasello amoheleha; e a phetakwa.
ya, boiqapelo bo boiqapelo bo
kgotsofatsang. a haella. Kgaolo ya
Matshwao: [30] Moralo le/kapa Moralo le/ Moralo le/kapa Moralo le/kapa Moralo le/kapa Moqoqo o ntse Moralo kapa
mekgwaritso e kapa mo/(me) mo/(me) kgwaritso mo/(me) kgwaritso mo(me) kgwaritso o sa amohelehe mekgwaritso e a
hlahisa moqoqo kgwaritso di di hlahisitse di hlahisitse di hlahisitse kgatong ya PL, haella; moqoqo 3
o babatsehang. hlahisitse moqoqo moqoqo o motle. moqoqo o moqoqo o le ha o radilwe; ha o bopilwe ka tsela
o motle haholo. kgotsofatsang. mahareng feela. o a bopeha hantle. e sa kgahliseng.
45
30 24 – 30 21 – 23½ 18 – 20½ 15 – 17½ 12 – 14½ 9 – 11½ 0 – 8½
Puo, setaele le Kelohloko e sedi Kelohloko e sedi ya Ho na le bopaki ba O bontsha Kelohloko e sedi Puo le tshebediso Puo le tshebediso
46 tekolobotjha. ya matla a puo; matla a puo; puo kelohloko e sedi kelohloko e iutseng ya puo e a haella; ya matshwao a ya matshwao a
puo (le ya bonono) le matshwao a puo ya puo; puo le ya matla a puo; tshebediso ya puo di fosahetse; puo di fosahetse
le matshwao di di sebediswa ka matshwao a puo ya hae e puo e mahareng kgetho ya mantswe haholo; kgetho
sebediswa ka tsela nepo; o sebedisa puo boholo bonolo. Matshwao feela; matshwao e a haella; setaele, ya mantswe ha
e babatsehang; puo ya bonono; di nepahetse; a puo a lekane; a puo hangata ha sehalo le rejisetara e ya nepahala;
kgetho ya mantswe kgetho ya mantswe mantswe a kgetho ya mantswe a sebediswa ka ha di a nepahala. setaele, sehalo
e a babatseha; ke e batsi, ya kgethilweng ke ke e lekaneng; nepo; kgetho ya le rejisetara di
setaele sehalo boiqapelo; a loketseng tema; setaele, sehalo mantswe a motheo fosahetse
le rejisetara di setaele sehalo setaele sehalo le rejisetara di feela; setaele, kahohlehohle.
loketse sehlooho. le rejisetara di le rejisetara di tsamaelana le sehalo le rejisetara
loketse sehlooho. loketse sehlooho. sehlooho. di hloka
momahano.
Matshwao: [25] Moqoqo boholo ha Moqoqo boholo ha Moqoqo boholo ha Moqoqo o ntse o Moqoqo o na Moqoqo o ntse Diphoso di
o na diphoso kaha o na diphoso kaha o na diphoso kaha na le diphoso tse le diphoso tse o tletse diphoso ngatangata, le
o lekotswe botjha o lekotswe botjha o lekotswe botjha mmalwa le ha o ngatanyana le ha tse ngata, le ha o pherekano e kgolo
ho hlaola diphoso. ho hlaola diphoso. ho hlaola diphoso. lekotswe botjha ho o lekotswe botjha lekotswe botjha. le ha ho na le
hlaola diphoso. ho hlaola diphoso. boiteko ba
tekolobotjha.
25 15 – 25 10½ – 14½ 9 – 10 7½ – 8½ 6–7 4½ – 5½ 1–2
Kgaolo ya
Sebopeho, Diratswana di Diratswana di Diratswana di Diratswana di ntle, Diratswana le Diratswana le Mongolo o
diratswana, a babatseha, di ntle haholo, di bopilwe ka di hokahaneng dipolelo di na le dipolelo tsa molokoloko (ha ho
selelekela le hokahane, ka hokahane ka tsela kgokahano ka tsela ka tsela e diphoso, empa motheo feela. diratswana) kapa 3
qetelo; bolelele. tsela e hlakileng e hlakileng boholo e kgotsofatsang. utlwahalang. moelelo o ntse diratswana
ka dinako tsohle. ba nako. o le teng. di haella haholo.
Matshwao: [ 5] Selelekela le qetelo Selelekela le qetelo Selelekela le Selelekela le qetelo Selelekela le Selelekela le qetelo Selelekela le qetelo
di a babatseha di ntle haholo, qetelo di ntle, di a kgotsofatsa, qetelo di batla di tse bonolo feela. di haella le ho
haholo, di di dumellana le di a kgahlisa, ho latela dithloko kgotsofatsa, ho fokola haholo.
dumellana le mosebetsi. di dumellana le tsa mosebetsi. latela mosebetsi.
mosebetsi. mosebetsi.
Bolelele bo Bolelele bo Bolelele bo Bolelele bo Bolelele bo batla O batla o le O molelele/
nepahetse, ho nepahetse. nepahetse. nepahetse. bo nepahetse. molelele/ mokgutshwane
latela ditlhoko mokgutshwane. haholo.
tsa sehlooho.
5 4–5 3½ 3 2½ 2 1½ 0 –1
Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 3
Senotlolo sa ho tshwaya
Table Heading Matshwao Senotlolo
Dikahare 30 DM =
Moralo Puo 25 PST =
Setaele le Tekolobotjha 05 Seb =
Matshwao ohle 60
Ditaelo ho titjhere:
OO Moithuti o lokela ho ngola ka sehlooho se le SENG feela karolong e nngwe le
e nngwe.
OO Karolo e nngwe le e nngwe e na le ruburiki ya yona.
OO Sebedisa diruburiki tseo o di fuweng ho tshwaya tema e nngwe le e nngwe.
Tataiso bakeng sa ho tshwaya ditema:
Etsa tsena tse latelang ha o tshwaya:
Ho sehellwe lentswe kapa polelo e fosahetseng mola ho be ho bontshwe mofuta wa
phoso ka thoko ka tshebediso ya matshwao a latelang:
OO | bakeng sa ho arola mantswe a ngotsweng a kopantswe empa a lokela
ho arolwa;
OO —, + bakeng sa ho kopanya mantswe a arohantsweng empa a ngolwa a kopane;
OO mn bakeng sa mongolo (orthography) o fosahetseng;
OO mp bakeng sa mopeleto o fosahetseng;
OO mt bakeng sa tshebediso ya matshwao a puo e fosahetseng kapa moo ho
hlokehang letshwao la puo;
OO p bakeng sa puo e sa sebediswang ka nepo kapa ka tshwanelo/tlwaelo;
OO ^ bakeng sa lentswe kapa karolwana e siilweng dipakeng tsa mantswe a mang;
OO // bakeng sa ho arola diratswana.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 47
48 Sehlomathiso sa (C)
Tsa dikgokahano
Phihlello: Kgato 7 Kgato 6 Kgato 5 Kgato 4 Kgato 3 Kgato 2 Kgato 1
Babatseha Kgabane Ntle Mahareng E foofo E karolwana Ha ho phihlello
80% – 100% 70% –79% 60% –69% 50% –59% 40% – 49% 30% – 39% 00 – 29%
Dikahare, Tsebo e O na le sebo e Tsebo e mahareng Tsebo e lekaneng Tsebo e seng kae Tsebo ya motheo Ha a na tsebo ya
moralolesebopeho babatsehang ya ntle haholo ya ya ditlhokeho tsa ya ditlhokeho tsa ya ditlhokeho tsa feela ya ditlhokeho ditlhokeho tsa
ditlhokeho tsa ditlhoko tsa tema. tema. tema. tema. Karabelo tsa tema. Karabelo tema. Karabelo
tema. ya hae temeng e ya hae temeng ya hae temeng e
bontsha tsepamiso e bontsha kgaello bontsha tsepamo
e ka haellang. ya ho tsepamisa ya maikutlo e
maikutlo. fokolang.
Matshwao: (18) Bongodi bo Bongodi bo Ho ngola: Ho ngola: o batla a Ho ngola: o a Ho ngola: o a Ho ngola: o tswa
taolong, o taolong, o o tsepamisa kgeloha, empa ha a kgeloha, moelelo kgeloha, moelelo lekoteng haholo;
tsepamisa maikutlo tsepamisa maikutlo, empa rothofatse moelelo ha o utlwahale nqa ha o a hlaka nqeng moelelo ha o a
Kgaolo ya
ka hohlehohle, maikutlo, ha o kgeloha wa tema. tse ding. tse ding. hlaka nqa tse
ha a kgelohe. a kgelohe. hanyenyane. ngata.
3
Dikahare le Momahano ya Dikahare le Momahano e Momahano Ha se ka nako Ha ho na
mehopo lo di dikahare le mehopolo lekaneng ya e mahareng ya tsohle dikahare le momahano ya
momahane ka mehopolo di boholo di dikahare le dikahare le mehopolo di moma dikahare le
ho phethahala, momahane, momahane; mehopolo, mehopolo, haneng, dintlha mehopolo; dintlha
dintlha di dintlha ka botlalo dintlha di ngata dintlha tse dintlha tse seng tse tshehetsang tse tshehetsang
hlahisitswe ka mme di tshehetsa mme boholo itseng di kae di tshehetsa sehlooho di sehlooho di
botlalo, dintlhana sehlooho. di tshehetsa tshehetsa sehlooho. mmalwa feela. mmalwa haholo.
di tshehetsa sehlooho. sehlooho.
sehlooho.
Via Afrika » Puo ya Lapeng
Bopaki ba Bopaki ba Bopaki ba Bopaki ba Bopaki ba Ha e a lekana Moralo le/kapa
moralo le/kapa moralo le/kapa moralo le/kapa moralo le/kapa moralo le/kapa bakeng sa PL le mekgwaritso
mekgwaritso di mekgwaritso di mekgwaritso di mekgwaritso di mekgwaritso di ha ho na le bopaki di a fokola;
hlahisitse tema hlahisitse tema hlahisitse tema hlahisitse tema hlahisitse tema e ba moralo le/kapa nehelanoi ya tema
e bohehang, e se e bopehileng ka e bohehang, e bohehang ho amohelehang ho mekgwaritso; tema e fokolang.
nang diphoso. bokgabane, e e ntle haholo. kgotsofatsang. mahareng feela. ha e bohehe
bohehang.
Sebopeho se O sebedisitse O sebedisitse O sebedisitse O na le tsebo e O sebedisitse Ha a sebedisa
Via Afrika » Puo ya Lapeng
nepahetse ka melao e amehang melao e hlokehang melao e loketseng mahareng ya melao melao ya melao e hlokehang
hohlehohle. ya sebopeho ya sebopeho. ya sebopeho ya sebopeho – o sebopeho ka ya sebopeho.
hantle haholo. ka kutlwisiso siile dintlha tsa bofokodi – o
e lekaneng. bohlokwa. siile dintlha tsa
bohlokwa.
Kgaolo ya
3
49
50 18 14½ – 18 13 – 14 11 – 12½ 9 – 10½ 7½ – 8½ 5½ – 7 0–5
Puo, setaele le Puo e nepahetse, Tema e bopilwe Tema e bopilwe Tema e bopilwe Tema e bopilwe ka Tema e bopehile Tema e fokola
tekolo botjha. tema e lohilwe hantle mme e hantle mme e hantle ho tsela ya motheo ka bofokodi mme haholo mme e
ka tsela e nepahetse. baleha ha bonolo. lekaneng; feela; Diphoso di e thata ho baleha thata ho baleha
babatsehang. Diphoso ha di mmalwa.
sitise phallo ya
mehopolo.
Matshwao:(12) Tlotlontswe e Tlotlontswe e Tlotlontswe e Tlotlontswe e Tlotlontswe e a Tlotlontswe e hloka Tlotlontswe e hloka
loketse sepheo, loketse sepheo, loketse sepheo, lekane bakeng sa haelle mme ha e ho lokiswa mme ha ho lokiswa haholo
mmadi le maemo mmadi le maemo. mmadi le maemo. sepheo, mmadi le a lokela sepheo, e a lokela sepheo, mme ha e a lokela
ka phethahalo. maemo. mmadi le maemo. mmadi le maemo. sepheo, babadi.
Setaele, sehalo le Setaele, sehalo Setaele, sehalo le Setaele sehalo le Ho na le ho Setaele, sehalo le Setaele, sehalo
rejisetara ke tse le rejisetara di rejisetara boholo rejisetara di lokile kgao – kgaoha ha rejisetara ha di a le rejisetara ha
loketseng. loketse ditlhokeho di lokile. ho lekaneng. setaele, sehalo le nepahala di tsamaelane le
tsa tema. rejisetara. sehlooho.
Tema boholo ha e Tema boholo ha e Tema boholo ha e Ho na le diphoso Diphoso di Tema e tletse Tema e tletse
na diphoso ka ha e na diphoso ka ha e na diphoso ka ha e tse mmalwa leha mmalwa leha tema diphoso leha e diphoso, e
Kgaolo ya
lokotswe botjha ho lokotswe botjha ho lokotswe botjha ho tema e lokotswe e lokotswe botjha lokotswe botjha ho kopakopane leha
di hlaola. di hlaola di hlaola. botjha ho di hlaola. ho di hlaola di hlaola e lokotswe botjha
ho di hlaola. 3
Bolelele bo Bolelele bo lekane. Bolelele bo lekane. Bolelele bo batla Bolelele – e Bolelele – e Bolelele – e
nepahetse. bo nepahetse. telele/kgutshwane telele/kgutshwane telele/kgutshwane
haholo. haholo. haholo.
12 10 – 12 8½ – 9½ 7½ – 8 6–7 5 – 5½ 4 – 4½ 0 – 3½
Via Afrika » Puo ya Lapeng
Kgaolo ya 3
Ditema tsa kgokahano tse telele
Makgetha a Tekanyetso Matshwao Senotlolo
Dikahare 18 DM =
Moralo Puo 12 PST =
Setaele le Tekolobotjha
Matshwao ohle 30
Ditaelo ho titjhere:
OO Moithuti o lokela ho ngola ka sehlooho se le SENG feela karolong e nngwe le
e nngwe.
OO Karolo e nngwe le e nngwe e na le ruburiki ya yona.
OO Sebedisa diruburiki tseo o di fuweng ho tshwaya tema e nngwe le e nngwe.
Tataiso bakeng sa ho tshwaya ditema:
Etsa tsena tse latelang ha o tshwaya:
Ho sehellwe lentswe kapa polelo e fosahetseng mola ho be ho bontshwe mofuta wa
phoso ka thoko ka tshebediso ya matshwao a latelang:
OO | bakeng sa ho arola mantswe a ngotsweng a kopantswe empa a lokela
ho arolwa;
OO —, + bakeng sa ho kopanya mantswe a arohantsweng empa a ngolwa a kopane;
OO mn bakeng sa mongolo (orthography) o fosahetseng;
OO mp bakeng sa mopeleto o fosahetseng;
OO mt bakeng sa tshebediso ya matshwao a puo e fosahetseng kapa moo ho
hlokehang letshwao la puo;
OO p bakeng sa puo e sa sebediswang ka nepo kapa ka tshwanelo/tlwaelo;
OO ^ bakeng sa lentswe kapa karolwana e siilweng dipakeng tsa mantswe a mang;
OO // bakeng sa ho arola diratswana.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 51
Kgaolo ya 3
Sehlomathiso sa (d)
Dikgutsufatso
OO Mohlahlobuwa o lokela ho ngola kgutsufatso ya hae ka sebopeho seo a laetsweng ho
ngola ka sona. Kgutsufatso e ngotsweng ka sebopeho se seng ho tse hlahellang ka
hara SAG, e tshwauwe.
OO Mohlahlobuwa o lokela ho bontsha palo ya mantswe a sebedisitsweng ka nepo.
Kabo ya matshwao:
1 Matshwao a dintlha tse supileng.
2 Tshebediso ya puo.
Kotlo bakeng sa diphoso:
OO Ha mohlahlobuwa a sa nehelana ka kgutsufatso e sebopehong se nepahetseng, ho
nkuwe letshwao le le leng ho matshwao ohle a a filweng.
OO Ha mohlahlobuwa a qotsitse dipolelo di ntse di le jwalo ho tswa temeng, a
fumantshwe dikotlo ka tsela e latelang:
OO bakeng sa dipolelo tse 1–3 a se fumantshwe kotlo.
OO bakeng sa dipolelo tse 3–4 a hulelwe letshwao le le leng. (1)
OO bakeng sa dipolelo tse 6–7 a hulelwe matshwao a mabedi. (2)
OO Bakeng sa tshebediso ya puo e nang le diphoso (tshebediso e fosahetseng ya puo, ya
mopeleto le matshwao a puo), ho a 3 ho a puo ka tsela ena:
OO diphoso tse 0–4 ho se nkuwe matshwao.
OO diphoso tse 5–10 ho fokotswe letshwao le le leng. (1)
OO diphoso tse 11–15 ho fokotswe matshwao a mabedi.(2)
OO diphoso tse 16 le ho feta ho fokotswe matshwao mararo. (3)
OO Tlosa letshwao le le leng ho mathswao kaofela a dintlha le tshebediso ya puo, haeba
mohlahlobuwa a sa bontsha palo ya mantswe kapa ha kgutsufatso ya hae e le telele
haholo. Mohlahlobuwa a bontshe palo ya mantswe ka nepo.
OO Bakeng sa kabo ya matshwao sebedisa dikgutsufatso/akronime tse latelang:
OO Dintlha – Din.= 7
OO Tshebediso ya puo – T.P. = 3
OO Bakeng sa ho tshwaya diphoso tsa puo, sebedisa tse latelang:
OO Mopeleto – mp
OO Puo – p
OO Matshwao a puo – mt
o kopantse mantswe a sa kopaneng
o arohantse mantswe a sa arohaneng
OO Mongolo – mn
OO Matshwao ohle: (10)
52 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Sehlomathiso sa (E)
Ho mamela
Ruburiki ya ho lekanyetsa bokgoni ba ho mamela (tema ya molomo) Sesotho puo ya lapeng le puo ya tlatsetso ya pele
(dikereiti tsa 10, 11 le 12)
Makgetha a ho Kgato ya 7 Kgato ya 6 Kgato ya 5 Kgato ya 4 Kgato ya 3 Kgato ya 2 Kgato ya 1
Via Afrika » Puo ya Lapeng
lekanyetsa E babatsehang E kgabane E ntle E mahareng E foofo E karolwana Ha ho phihlello
feela
100% 80% – 100% 70% –79% 60% –69% 50% –59% 40% – 49% 30% – 39% 00 – 29%
10 8 – 10 7 6 5 4 3 0–2
Mamela ditema Fumana moelelo Fumana moelelo Hlwaya sepheo le Hlwaya sepheo O hlwaya sepheo O hlwaya kapa ho O thatafallwa ho
tsa molomo le ho sekaseka le ho sekaseka molaetsa mme o le melaetsa mme ka bokgoni bo fumana moelelo hlwaya kapa ho
ka hloko ho sepheo le molaetsa sepheo le molaetsa fumana moelelo o fumana moelelo lekaneng empa o wa molaetsa kapa fumana moelelo
fumana tlhahiso ka botlalo le ka ka bokgoni bo o nepahetseng. ka tsela e thatafallwa ke ho sepheo ka sewelo. wa molaetsa kapa
– leseding. kutlwisiso. botle le ka nepahetseng umana moelelo sepheo.
Kgaolo ya
kutlwisiso. ho lekaneng. ka botlalo.
O lemoha phapano O lemoha phapano O lemoha phapano O lemoha phapano O lemoha phapano O thatafallwa ke ho O lemoha phapano 3
pakeng tsa hoo e pakeng tsa hoo pakeng tsa hoo e pakeng tsa dintlha pakeng tsa dintlha lemoha phapano pakeng tsa dintlha
leng dintlha le hoo e leng dintlha leng dintlha le hoo le mehopolo le mehopolo tse pakeng tsa dintlha le mehopolo ka
e leng mehopolo le hoo e leng e leng mehopolo boholo ba tema. totobetseng. le mehopolo. bokgoni bo
feela ha bonolo. mehopolo feela. feela boholong fokolang haholo.
ba tema.
O utlwisisa O utlwisisa O utlwisisa O utlwisisa O utlwisisa Ha se ka nako O thatafallwa
ditaelo, ditshupiso boholo ba ditaelo, boholo ba ditaelo, boholo ba boholo ba tsohle a haholo ke ho
letsamaiso ya ditshupiso le ditshupiso le ditaelo, ditshupiso ditaelo, ditshupiso utlwisisang utlwisisa ditaelo,
ditshebetso tse tsamaiso ya tsamaiso ya le tsamaiso ya le tsamaiso ya ditaelo, ditshupiso ditshupiso le
rarahaneng ka ditshebetso ditshebetso ditshebetso ka ditshebetso empa le melao ya melao ya tsamaiso
botlalo. hantle. ka nepahalo. tsela e batlang e o thatafallwa ke tsamaisa.
nepahetse. tlhahisoleseding
e ngata.
53
Hlwaya mehopolo O hlwaya O hlwaya e meng O hlwaya e meng O hlwaya O kgona ho Ha eba o a kgona,
ya sehlooho le e mehopolo ya ya mehopolo ya ya mehopolo ya mehopolo ya hlwaya mehopolo ke ka sewelo
tshehetsang ka sehlooho le e sehlooho le e sehlooho le e sehlooho empa ya sehlooho a hlwayang
54 nepahalo. tshehetsang ka tshehetsang ka tshehetsang ha se ka nako empa e seng mehopolo ya
nepahalo hangata. nepahalo. ka nepahalo ho tsohle a hlwayang e tshehetsang. sehlooho.
lekaneng. e tshehetsang.
Etsa dinoutsho le Etsa dinoutsho Etsa dinoutsho Etsa dinoutsho Dinoutsho di Dinoutsho di hloka O hloleha ho etsa
kakaretso tse nang le kakaretso tseo tse hokahaneng tse hokahaneng na le feela kgokahano mme dinoutsho kapa
le kgokahano. boholo di nang le ho kgotsofatsang, ho kgotsofatsang, tlhahisoleseding kakaretso ha e hona ho akaretsa
kgokahano. mme o kenyelletsa empa ha a ya motheo, mme a fella ka baka tlhahisoleseding.
le dintlha tsa kenyelletse dintlha kakaretso ha la kgaello ya
bohlokwa. tsa bohlokwa. e a phethelwa. tlhahisoleseding.
O hlalosa moelelo O hlalosa moelelo Hlalosa moelelo Hlalosa moelelo Hlalosa moelelo O hloleha ho O hloleha ho
o totobetseng le o totobetseng le o totobetseng le o totobetseng, le o totobetseng, lemoha phapang hlalosa moelelo wa
o akantsweng o akantsweng ka o akantsweng o akantsweng empa eseng o pakeng tsa moelelo tlhahisoleseding.
ka kutlwisiso kutlwisiso. ka tsela e ka kutlwisiso ho akantsweng. o totobetsen le o
e babatsehang utlwisisehang. lekaneng. akantsweng.
haholo.
Hlalosa moelelo o Hangata o lemoha O bontsha temoho O bontsha temoho O bontsha temoho Ke ka sewelo a O hloleha ho
nyotobeditsweng ho nyotobetswa ha e ntle ya ho e lekaneng ya ho e itseng ya ho lemohang ho lemoha ho
Kgaolo ya
ka ho kenyelletswa tlhahisoleseding nyotobetswa nyotobetswa ha nyotobetswa ha nyotobetswa ha nyotobetswa ha
kapa ho tlohela ha ka boomo. ka boomo ha tlhahisoleseding. tlhahisoleseding. tlhahisoleseding. tlhahisoleseding.
tlhahiso leseding tlhahisoleseding. 3
ka boomo.
10 8 – 10 7 6 5 4 3 0 –2
Mamela ditema tsa O fumana O fumana O fumana O fumana O kgona ho fumana Ke ka sewelo O hloleha ho
molomo ka hloko moelelo wa puo moelelo wa puo moelelo wa puo moelelo wa puo moelelo wa puo a kgona ng ho arabela puo
ka sepheo sa ho e qobellang, e e qobellang, e e qobellang, e e qobellang, e e qobellang, e hlwaya puo e e qobellang, e
sekaseka. fehlang maikutlo, fehlang maikutlo, fehlang maikutlo, fehlang maikutlo, fehlang maikutlo, qobellang, e fe- fehlang maikutlo,
e suusumetsang, e suusumetsang, e suusumetsang, e susumetsang, e suusumetsang, hlang maikutlo, e susumetsang, e
e nang le e nang le e nang le e nang le e nang le e suusume nang le tshekamelo
tshekamelo le e tshekamelo le e tshekamelo le e tshekamelo le e tshekamlo le e tsang, e nang le kapa e tadimang
tadimang dintho tadimang dintho tadimang dintho tadimang dintho tadimang dintho tshekamelo le e dintho ka
ka lehlakoreng le le ka lehlakoreng le le ka lehlakoreng le ka lehlakoreng le ka lehlakoreng tadimang dintho lehlakoreng
leng ka kutlwisiso leng ka kutlwisiso le leng ka tsela le leng ka nepahalo le le leng, empa ka lehlakoreng le le leng.
e ntle haholo. e ntle. e gotsofatsang. ho lekaneng. hangata o etsa le le leng.
diphoso.
Via Afrika » Puo ya Lapeng
O fumana moelelo O fumana moelelo O fumana moelelo O fumana moelelo Kelohloko e Kelohloko e O batla a sitwa
wa tshebediso ya wa ditho tse wa tshebediso ya wa tshebediso ya mahareng ya haellang ya ho arabela sehalo,
sehalo, lentswe, sebedi – swang sehalo, lentswe, sehalo, lentswe, sehalo, lentswe, sehalo, lentswe, lentswe, lebelo,
lebelo, toboketso nehelanong ya lebelo, toboketso lebelo, toboketso lebelo, toboketso lebelo, toboketso toboketso le
le tshebediso ya molomo tse jwalo le tshebediso ya le tshebediso ya le tshebediso ya le tshebediso ya tshebediso ya puo
puo ka tsela e ka sehalo, lentswe, puo ka tsela e ntle. puo ka tsela e puo. puo. tse sebedisitsweng
babatsehang, e lebel, toboketso utlwahalang. ho fetisa moelelo.
phethahetseng. le tshebe diso
ya puo ka tsela e
Via Afrika » Puo ya Lapeng
kgodisang
O arabela setaele, O arabela O arabela O arabela setaele, O arabela O thatafallwa Batla a hloleha
sehalo le rejisetara setaele, sehalo le setaele, sehalo le sehalo le rejisetara setaele, sehalo ke ho arabela ho arabela
ka botlalo le ka rejisetara ka tsela rejisetara ka tsela ka tsela e batlang le rejisetara ka setaele, sehalo setaele, sehalo
katleho. e kgahlisang, e kgahlisang; a ka e kgotsofatsa; o tsela e lekaneng. le rejisetara. le rejisetara,
o hlahlobisisa etsa diphosonyana hlahlobisisa ka hlolwa ke ho
ka nepahalo. ha a hlahlobisisa. tsela e foofo. hlahlobisisa.
O lekola dibopeho O lekola dibopeho Tekolo e ntle ya O lekola dibopeho O lekola feela O lekola dibopeho Bontsha tsebo e
tsa puo tse jwalo tsa puo tse jwalo dibopeho tsa tsa puo tse jwalo dibopeho tsa tsa puo tse jwalo nyenyane haholo
Kgaolo ya
ka boswaswi ka ka boswaswi ka puo tse jwalo ka boswaswi motheo tsa ka boswaswi ya dibopeho tsa
botlalo le ka ho tsela e ntle haholo. ka boswaswi. ka tsela e puo tse jwalo ka ka tsela e puo dife kapa dife,
itshepa. kgotsofatsang. boswaswi ka tsela thekeselang. jwalo ka boswaswi.
e lekaneng.
3
10 8 – 10 7 6 5 4 3 0 –2
Ho mamela ditema Kutlwisiso e Kutlwisiso e ntle O bontsha O bontsha O bontsha O thatafallwa ke ho O utlwisisa
tsa molomo ka phethahetseng haholo ya tatelano kutlwisiso e ntle kutlwisiso e kutlwisiso e utlwisisa tatelano tatelano e
tshetshefo. ya tatelano e e utlwahalang ya ya tatelano e kgotsofatsang lekaneng ya e utlwahalang ya utlwahalang ya
nepahetseng ya tlhahisoleseding. utlwahalang ya ya tatelano e tatelano ya tlhahisoleseding. tlhahisoleseding
tlhahisoleseding tlhahisoleseding. utlwahalang ya tlhahisoleseding. ka bothata bo
tlhahisoleseding. boholo haholo.
O etsa diqeto Etsa diqeto le O na le bokgoni O kgona ho etsa O etsa diqeto Diqeto le Etsa diqeto le
le dikahlolo ka dikahlolo tse ntle ba ho etsa diqeto diqeto le dikahlolo le dikahlolo tse dikahlolo ke tse sa dikahlolo ka
kutlwisiso e ntle mme boholo a be le dikahlolo le ka bokgoni bo amohelehang kgolweheng mme bokgoni bo
haholo a be a a tshehetsa ka ho tshehetsa ka lekaneng mme ho lekaneng, di hloka bopaki bo fokolang haholo.
tshehetsa ka bopaki bo bopaki. a tshehetse le ka empa bopaki bo tshehetsang .
55 bopaki bo kgolwehang. bopaki. tshehetsang bo a
kgolwehang. haella.
56 O etsa dikakanyo le O etsa dikakanyo O etsa dikakanyo Hangata o etsa O etsa dikakanyo O etsa dikakanyo O etsa dikakanyo
ho noha ditlamorao tse ntle le ho noha tse utlwahalang le dikakany tse tse lekaneng mme le ho noha le ho noha
ka ho phethahala ditlamorao ka ho ho noha ditlamorao utlwahalang le ho ka nako e nngwe ditlamorao tseo ditlamorao ka
le ka nepahalo. nepahalo haholo. ka ho nepahalo. noha ditlamorao o noha ditlamorao hangata di bokgoni bo
ka ho nepahalo ka ho nepahalo. disahetseng. haellang haholo.
ho kgotsofatsang.
Arabela tshebediso Arabela tshebedi Arabela tshebedi Arabela tshebedi Arabela tshebedi Arabela tshebedi Arabela tshebedi
ya puo, kgetho so ya puo, kgetho so ya puo, kgetho so ya puo, kgetho so ya puo, kgetho so ya puo, kgetho so ya puo, kgetho
ya mantswe, ya mantswe, ya mantswe, ya mantswe, ya mantswe, ya mantswe, ya mantswe,
sebopeho le sebopeho le sebopeho le sebopeho le sebopeho le sebopeho le sebopeho le
qapodiso ka qapodiso ka qapodiso ka qapodiso ka qapodiso ka tsela qapodiso ka qapodiso ka tsela
bohloko – losi ka bohloko – losi ka bohloko – losi ka bohlokolosi e batlang e le nepahalo feela e bothoto, e se
ho phethahala. bokgoni bo botle tsela e ntle. ka tsela e hlokolosi. dintlheng tse nang ntlha.
haholo. utlwahalang. itseng.
15 10 – 15 7–8 6 5 4 3 0–2
Ho mamela ka Arabela maemong Arabela maemong Arabela boholo ba Arabela boholo ba Arabela boholo Thatafallwa ke Nka seabo
boiketlo/ho a batsi a dipuisano a batsi a dipuisano maemo a dipuisano maemo a dipuisano ba maemo a ho latela boholo maemong
mamela bakeng ka ho phethahala ka bokgoni bo ka tsela e ntle. ka tsela e dipuisano ka ba maemo a dipuisano ka
sa boithabiso le ka kutlwisiso. botle haholo. kgotsofatsang tsela e lekaneng. a dipuisano. bothata bo boholo.
Kgaolo ya
mmoho le ho lekaneng.
kutlwisiso.
Sebedisa ditlwaelo Sebedisa ditlwaelo Sebedisa ditlwaelo Sebedisa ditlwaelo Sebedisa ditlwaelo Ke ka sewelo a Sebedisa ditlwaelo 3
tsa ho neha ba tsa ho neha ba tsa ho neha ba tsa ho neha ba tsa ho neha ba sebedisa ditlwaelo tse mmalwa tsa
bang sebaka sa ho bang sebaka sa ho bang sebaka sa ho bang sebaka sa ho bang sebaka sa ho tsa ho neha ba ho neha ba bang
bua dipuisanong bua dipuisanong bua dipuisanong bua dipuisanong bua dipuisanong bang sebaka sa ho sebaka sa ho bua
ka kutlwahalo le ka kutlwahalo le ka kutlwahalo le ka ka kutlwahalo le ka kutlwahalo ho bua dipuisanong. dipuisanong.
ka ho phethahala ka ho phethahala. ho phethahala. ka ho phethahala. amohelehang,
ka tsela e empa ha ho a
babatsehang. nepahala ka nako
tsohle.
Via Afrika » Puo ya Lapeng
Botsa dipotso tse Botsa dipotso Botsa dipotso tse Botsa dipotso Botsa dipotso tse Botsa dipotso ka Botsa dipotso ka
loketseng, tse tse ntle haholo ntle tse loketseng, tse lekaneng ho lekaneng empa ha sewelo mme o bofokodi bo boholo
nang le moelelo ho tse loketseng, ho ho tshwarella tshwarella puisano se ka nako tsohle thatafallwa ke mme ha a phehise
tshwarella puisano tshwarella puisano puisano e batlang e batlang e a kgonang ho ho tshwarella puisanong.
e lokolohileng. e lokolohileng. e lokolohile lokolohile. tshwarella puisano puisanong.
e lokolohileng.
Arabela ka ho Arabela ka ho Arabela ka ho Boholo o arabela Arabela ka bokgoni Arabela ka Arabela ka bokgoni
phethahala ka phethahala ho phethahala ka ho hantle ka ho bua, bo lekaneng nako bokgoni bo bo haellang haholo
Via Afrika » Puo ya Lapeng
dinako tsohle ka kgahlisang ka ho bua, ho tsamaisa ho tsamaisa mmele tse ding ho puo, ka haellang ka puo, ka ho bua, ka ho
ho bua, ho bua, ho tsamaisa mmele le ho le ho tadimana ka ho tsamaisa mmele ka ho tsamaisa tsamaisa mmele
tsamaisa mmele mmele le ho tadimana ka mahlo. le ho tadimana ka mmele le ho le ho tadimana ka
le ho tadimana tadimana ka mahlo. mahlo. tadimana ka mahlo.
ka mahlo. mahlo. mahlo.
Ka bohlokolosi o O bontsha Bontsha kutlwisiso Bontsha kutlwisiso Bontsha kutlwisiso Bontsha Bontsha kutlwisiso
bontsha kutlwisiso kelohloko ya nnete e ntle ya kamano e kgotsofatsang ya e lekaneng ya kutlwisiso e e haellang haholo
pakeng tsa puo ya dikamano tse pakeng tsa puo kamano pakeng kamano e sedi haellang ya ya kamano pakeng
le setso ka ho sedi pakeng tsa le setso ka ho tsa puo le setso pakeng tsa puo kamano e sedi tsa puo le setso
bontsha tlhompho puo le setso ka ho bontsha tlhompho ka ho bontsha le setso ka ho pakeng tsa puo ka ho hloka ho
Kgaolo ya
ditlwaelong tsa bontsha tlhompho ditlwaelong tsa tlhompho e itseng bontsha tlhompho le setso ka ho ba sedi.
ditso tse fapaneng ditlwaelong tsa ditso tse fapaneng. ditlwaelong tsa e itseng bontsha tlhompho
ka nako tsohle. ditso tse fapaneng. ditso tse fapaneng. ditlwaelong tsa ditlwaelong tse
ditso tse fapaneng. itseng tsa ditso
3
tse fapaneng.
10 8 – 10 7 6 5 4 3 0 –2
57
Lenane la mantswe le ditlhaloso tsa wona
Akeronime – lentswe le qapodisehang le bopilweng ka tlhaku/ditlhaku tse qalang lentswe la sehlooho
kapa mantswe a sehlooho polelwaneng (Mohl. Puo ya ho Ithuta le ho Ruta =PIR, FET = Further Education
le Training).
Botemengata bo eketsehang – ke ha motho a ithuta puo (kapa dipuo) e nngwe ho tlatselletsa puo ya
lapeng. Puo ena ha e tlose puo ya lapeng empa e ithutwa ho bapa le yona. Lenaneong la botemengata bo
eketsehang puo ya lapeng e a matlafatswa le ho tiiswa, mme puo ya tlatsetso eo ho ithutwang yona empa
feela e eketsa boleng (mohl. Dipuo tsa Tlatsetso kaofela, ho kenyeleditswe Puo ya ho Ithuta le ho Rutwa
(PIR) di rutwa ho bapa le puo ya lapeng; ha di e tlose hore ho kene tsona sebakeng sa Puo ya Lapeng).
Kananelo ya botle (Aesthetic) – 1. Ho ela hloko botle le bohlokolosi ba puo mme kahoo, o be sedi le ho
ananela makgabane a fuperweng ke ditema ao re phelang le wona ka dinako tsohle. 2. Motho ya sedi
bohlokolosing ba puo ke motho ya ananelang botle ba bonono bofe le bofe. Lentswe la English le
sothofaditsweng, “Aesthetike” le bolela botle bo fumanwang mosebetsing wa bonono. Motho a ka boledisa
ka botle ba bonono mosebetsing o itseng, kapa wa etsa qeto e thehilweng hodima bonono.
Alithereishene/Poeletsamodumo – Bonono bo sebediswang dingolweng, haholoholo dithokong le
dithothokisong; Alithereishene/Poeletsamodumo ke ha modumo o le mong o sebediswa o latelane kapa
salane morao, o entse lethathama qalang kapa hare feela mantsweng le polelong. Poeletsamodumo e tla
ka dibopeho tse pedi tse latelang.
Poeletsadumannotshi/Asonense – ke ha ho phethwa dumannotshi e le nngwe qalong ekasitana le hare
feela mantsweng, (mohl. polelong ena ‘o bokgabane, o shweshwe, o rwetse botle’, asonense e hlahella ho
dumannotshi ‘o’).
Poeletsadumammoho/Khonsonense – ke ha ho phethwa dumammoho e le nngwe qalong ekasitana le
hare mantsweng, (mohlala, poelelwaneng ena “Lefatshe, lebidi, le a phethohaka, poeletsadumammoho
e hlahella ho dumammoho ‘l’).
Botemengata – ke meelelo ya lentswe e mmedi kapa ho feta e hlahellang lentsweng ho ya ka kgetho le
tshebediso ya lona. Meelelo ena ka bobedi ha e lwantshane empa e kgohlela hantle tikolohong eo lentswe
le sebedisitsweng ho yona (Mohlala: Jwale ke lla sa mmokotsane, ke a tsetsela ke a hihitsa, …)
Akanya – 1. Ho batla ho tshwana nthong tse bonahalang eka di fapane. 2. Ho fuputsa ‘ho tshwana’ nthong
tse hlahellang eke di fapane, tsela ya ho hlalosa kapa ho hlakisa empa ho se bopaki. Hlokomela hore
o se akanye ka tsela e fosahetseng. Ho lokela hore ho be le nyalano e phethahetseng pakeng tsa ntho
e hlaloswang/hlakiswang le kakanyo e etswang.
Palenyana ya bophelo Anekedouto (Anecdote) – phetelo ya diketsahalo tse itseng tse nyenyane tse
phetwang ka sepheo sa ho nehelana ka tlhahisoleseding, ho thabisa, ho swaswa/qabola, ho phoqa kapa
ho hlahisa semelo.
Phediso (Amination) – theknike ya ho sebedisa lethathama la ditshwantsho tse kgutsitseng ho bopa
mohopolo wa motsamao, kapa eka di a phela; ka mantswe a mang, dintho tse se nang bophelo di a
‘phediswa’.
Sehlohlolo – ke seng sa matshwao a moralo dingolweng. Ke ketsahalo e hodimodimo ho diketsahalo
tsohle, e hohelang, e thabisa ebile e na le tshusumetso e matla maikutlong a mmadi. Hangata ke moo
kgohlano e fihlang tsullung, ho senyehile, ho dubehile ho le mahleke ruri.
58 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Mothipoloho – ke ha tebello e phahameng e itseng ya ketsahalo e kgolo ya bohlokwahadi e sa phetha-
hala, kapa kgohelo ntseng e tliswa ke poloto ya sengolwa e se e fela hanghang, e fediswa ke ho kgeloha ha
poloto kapa ke ketsahalonyana e se nang molemo. Mona ho a utlwahala hore ditaba di se di ya pheletsong.
Kganyetsano/Tarakanyo (Anthithesis) – Ke tshebediso ya dipolelo kapa dipolelwana tse hanyetsanang,
mehopolo e atameleneng e a hanyetsana. Mohlala: (se)hloho ke sang aparo di benya?
Loketseng – ha ntho efe feela kapa puo e loketswe ke ho amoheleha memong ao e sebedisitsweng ho
wona Mohlala: (tumediso ya, ‘dumela Monghadi Mokoena’, e loketse maemo a ofisi mosebetsing ho ena le,
‘helele thakantona’ eo o e sebedisang ho dumedisa metswalle).
Baamohedi ba ditaba (audience) – 1. Babadi, bamamedi kapa babohi ba tobilweng ka tema e itseng; bangodi/
dibui ba lokela ho ela hloko sepheo sa ho ngola le baamohedi ba ditaba ha ba rala sekotwana se ngolwang
kapa puo eo a tla nehelana ka yona, hore ba tle ba tsebe ho kgetha mokgwa o loketseng wa ho ngola.
Ditema tsa diketsahalo tsa nnete tsa bophelo (Authentic Texts) – ke ditema tse amang diketsahalo tsa
nnete tsa bophelo ba ka mehla, tseo e seng tsa dingolwa mme di sebediswa thutong ya puo ho ithuta le ho
ruta, tse kang diatikele tsa dimakasine le dikoranta, ditaba tse rekotilweng radiyong le thelevisheneng,
dipapatso, dileibole tsa dihlahiswa, dibroutjhara tse babatsang kgwebo, diforomo tsa mmuso, mehlala ya
mangolo a nnete.
Sehlooho (Caption) – lentswe kapa polelwana le fumanwang ka hodimo ho tema, atikele, setshwantsho,
senepe, jj.(tema efe kapa efe feela).
Kharikhetjha (Caricature) – 1. tlhahiso (e ngotsweng kapa e bohuwang) ya mophetwa ka tsela e
feteleditsweng haholo (pheteletso), moo ebang ho nyatsuwa kapa ho nyefolwa semelo kapa botho ba hae.
2. Eketsa. Ditshwantsho le botaki bo etswang ke bataki ba dikhathunu dikoranteng hangata ba etsa ka
sepheo sa ho fetelletsa sebopeho sa seo hore ba tle ba bontshe boswaswi kapa phoqo.
Polelwana (Clause) – ke polelo e sa ikemelang ka boyona, e hlokang tse ding hore e phethahale. Mohlala:
“Monna ya neng a apere hempe e kgubedu o balehile.” Polelo ya sehlooho (polelwanakutu) ke “Monna
o balehile” Mantswe ana “ya neng a apere hempe e kgubedu” ke polelwana. Ha e ya ikemela ka boyona,
le ha leetsi le le teng ka botlalo. Dipolelwana di hlahiswa ke makopanyi (leha, empa, kahoo, jj) kapa
mahokanyi. Lekopanyi kapa lehokanyi le hokela polelwana ho karolo e itseng ya polelo ya sehlooho
(polelwanakutu).
Kgokahano (Coherence) – 1. ke kamano ya mehopolo e fuperweng ke tema eo ka yona mehopolo
e hokahanang ho etsa tema kapa seratswana e be ngatana e le nngwe. 2. Koketso. E ka nna hape ya
bolela bokgoni bo botle ba thutapuo ho nehelana ka moelelo, kapa sebopeho sa dipolelo ka tsela
e phethahetseng. Tshebediso ya thutapuo ka tsela e kopakopaneng e ka hlahisa dipolelo tse lobokaneng.
Momahano (cohesion) – ho hokahanya dipolelo kapa diratswana ka dihokahanyi tsa thutapuo tse kang
tshebediso ya matshwao a puo, makopanyi, maemedi kapa phetapheto.
Puo e seng molaong (colloquialism) – ke puo eo hangata e sebediswang moqoqong o tlwaelehileng,
empa e sa sebediswe mme e sa amohelehe puong ya semmuso.
Dikgato tsa papiso (comparative/superlative) – ke dikgato tsa ho bapisa, mme di fumanwa boholo
makgething mohl. “moholo, moholwanyane, moholo haholo”.
Via Afrika » Puo ya Lapeng 59
Moelelo o patehileng (connotative/denotative meaning) – ke mehopolo e metle le e mebe e patehileng
lentsweng, eo lentswe le e bokellang ha le ntse le sebediswa; e fetang le moelelo o otlolohileng wa lentswe.
Maemo (context) – kamehla tema e sebediswa le ho hlahiswa maemong a itseng; maemo ana a
kenyelleditse tikoloho ya tema ka bohaufi le bophara, ho kenngwa dintlha tse kang boitshetlelo ho tsa
phedisano, setso le dipolotiki; lereo lena le ka sebediswa hape ho bolela se tlang ka pele kapa ka morao ho
lentswe kapa tema, mme se bohlokwa haholo moelelong wa lona/yona.
Melao ya puo (language conventions) – mekgwa (ditlwaelo) e amohelehileng kapa melao e laolang
tshebediso ya puo. Ditlwaelo tse ding di thusa ho fana ka moelelo (mohl. melao ya thutapuo, matshwao a
puo, botlanyi, ditlhaku tse kgolo); tse ding di thusa ka nehelano ya dikahare (mohl. dikahare, sebopeho ka
kakaretso, dihlooho, difutunoutso, ditjhate, manane, ditshwantsho, papetla ya dikahare); mme tse ding di
bontsha paterone ya puo e seng e fetohile molao (mohl. ditumediso, moqoqonyana o sa reng letho, jj.).
Ho nahana ka boiqapelo (creative thinking) – ke tshebetso ya ho nahana ka dikgopolo kapa maemo
ka tsela ya ho qapa le e sa tlwaelehang ka sepheo sa ho di utlwisisa hantle le ho arabela ka tsela e ntjha
e bopang/ hahisang, baithuti ba nahana ka boiqapelo dithutong kaofela ha ba nahanisisa, ba qapa, ba
lokisa kapa ba ntlafatsa lereo kapa sehlahiswa.
Temoho ya tshebediso e hlokolosi ya puo – ke tshekatsheko ya mareo/dipolelo, jj. ho batla hore na
moelelo o bopilwe jwang, ka kutlwisiso ya dikamano tsa matla tse teng ka hare le ho potoloha dipuo;
e matlafatsa moithuti hore a se hlohlelletse le ka tsela efe feela, mme a sebedise puo ka tsela e sedi.
Tharollo/Phethelo (Denoucement) – Ke ho fela ha qaka kapa ntwa; ho phethilwe diketsahalo, ha
lwantshanwa, ‘madi a tsholoha’, ha rarahana haholo; jwale ekakgona ntwa e ye meriting, kgotso e be teng.
Ka ha e se ka mehla qaka e rarollwang, ke kahoo lentswe ‘phethelo’ le sebediswang. Phethelo e etsahala
hangata kgaolong kapa ponong ya ho qetela, hang feela ka mora sehlohlolo; mona ho a hlaka hore poloto
jwale e ya pheletsong, mme ditholwana tsa diketso tsa molwantshi le molwantshuwa di a totobala.
Puo ya tikoloho/dayalekte (Dialect) – 1. ke mofuta wa puo e sebediswang ke setjhabana se itseng, puo
ena e na le ho arohana ho itseng ka mantswe, sebopeho le qapodiso ha e bapiswa le boholo ba puo yona
eo ka kakaretso. 2. dipuo tsena ke tsa tikoloho e itseng mme hangata ho na le mabaka a nalane a entseng
hore di be teng. Ho a kgonahala hore motho a tsebe ho arohanya puo ya tikoloho le puo ya semmuso e
amohelehileng. Ditsebi tsa dipuo di bua feela ka mefutafuta ya dipuo; ha di etse kahlolo efe le ha e le efe
dipuong tsena tsa tikoloho.
Kgetho ya mantswe (Diction) – Kgetho ya mantswe a itseng ho ena le a mang ka sepheo se itseng.
Mohl. bakeng sa lentswe ‘lla’ mongodi a ka kgetha ho sebedisa mantswe ‘bokolla’ ‘hihitsa’, ‘hlaba sa
mmokotsane’, jj. Kgetho ya mantswe ao mongodi a a sebedisang e hlahisa setaele le sehalo sa hae, mme
mantswe ao a na le tshusumetso ho mmadi mabapi le tsela eo ka yona a tla arabela seo mongodi a buang
ka sona.
Sephetho se sa lebellwang terameng (Dramatic irony) – Ke ketsahalo paleng moo mmadi a tsebang
ho hong ka maemo a ka nako eo kapa a nako e tlang, tseo mophetwa a sa di tsebeng. Ketsahalong eo,
mophetwa o etsa ho hong hoo mmadi a tsebang hore ho fosahetse haholo ha ho bapiswa le kamoo
maemo a nnete a leng kateng ; kapa mophetwa o lebelletse ho kgahlanong le kamoo mmadi a tsebang
e le sephetho sa ho itseng; hona ho eketsa tsitsipano, monate le ho etsa hore babadi (babohi) ba be le
seabo diketsahalong tsa tema.
60 Via Afrika » Puo ya Lapeng
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 10 Sesotho HL.
Recommended for this subject
More papers and memos for this grade and subject.
