Via Afrika Siswati
Libanga 11 Inkhombandlela yemfundzisi
Lulwimi Lwasekhaya
Siniketa bafundzi betfu emakhono lakahle kute
bakwati kutimela uma sebacala kusebenta. Libanga 11 Study Guide
— Siyabonga Mvakwendlu, Thishela F.M. Armooh, B.B. Malangwane
I-Via Afrika ivisisa, lizinga ibuye isekele indzima yakho njengathishela. Unemsebenti lobaluleke kakhulu kutemfundvo,
kantsi siyabona kutsi tobopho takho tifaka lokunyenti lokudlula kufundzisa nje kuphela. Sente konkhe lokusemandleni kutsi
Via Afrika Siswati Lulwimi Lwasekhaya
sikongele sikhatsi sente nemphilo yakho ibe lula, kantsi siyatigcabha ngekutsi sikhone kukusita kutsi ufundzise lesifundvo
ngemphumelelo. Nati letinye taletintfo lesitentile kukusita kuloluhlelo lwesifundvo lesisha sha:
1. Loluchungechunge lwabhalelwa kutsi lucondzaniswe ne Sitatimende Senchubomgomo Yavelonkhe Yekharikhulamu
Nekuhlola (CAPS). Buka likhasi 13 kubona kutsi tidzingo te-CAPS kufinyelelwa njani kuto.
2. Luhlelo lwekusebenta lolungasetjentiswa lufakiwe. Buka likhasi 13 kubona kutsi loku kutakongela sikhatsi lesingakanani.
3. Sihloko ngasinye sicala ngesibutsetelo salokufundziswako, kanye nemitfombolusito loyidzingako. Buka likhasi 27 kutfola
kutsi loku kutakusita njani kuluhlelo lwakho.
4. Kukhona seluleko ngekutibekela sikhatsi sekusebenta kute ukusite ekucedzeleleni wonkhe umsebenti wemnyaka
ngesikhatsi. Likhasi 27 likubonisa kutsi loko kwentiwa njani.
5. Seluleko ngekutsi uyingenisa njani imicondvo nekuveta ngalokucacile ngekufundzisa kuniketiwe kuleso naleso sihloko.
Buka likhasi 30 kute utfole sibonelo.
6. Tonkhe timphendvulo tiniketiwe kukongela sikhatsi kutsi wente lemisebenti leyentiwako ngekwakho. Buka likhasi 30 kute
utfole sibonelo.
7. Lokunye lokufakiwe yiCD lecuketse imitfombolusito kute ikusite nawufundzisa nanawuhlola. Buka lekhava lengekhatsi
yaphambili.
Encwadzini yemfundzi utawutfola kuceketfwe konkhe lekufanele bafundzi bakho bakwatisise. Lencwadzi yemfundzi ibhalwe
ngelulwimi lolufinyelelekako lolwenta kube lula kutsi bafundzi bayifundze. Lendlela lejabulisako leyakhiwe ngayo itawugcina
inshisekelo yabo bese yenta kufundzisa kube yinjabulo kuwe.
Sitawutsandza kuva imibono yakho. Kungani ungasitjeli kutsi kuhamba njani ngekutfumela i-imeyili ku siswati@viaafrika.com?
Noma-ke, uvakashele inkhundla yathishela ku www.viaafrika.com.
Language: Siswati
ISBN: 978-1-415-43687-5
9 78 1 4 1 5 436875 www.viaafrika.com
Skip to contentStudy guide
Gr11 Siswati Study Guide Grade 11 LR
Grade 11 Siswati HL study guide, 60 pages. Read online or get the free PDF download.
Publisher: Via Afrika
Siswati HL · Grade 11. Study guide, 60 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Siswati HL
- Grade
- Grade 11
- Document type
- Study guide
- Publisher
- Via Afrika
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 60
- File size
- 1.3 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 60
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Study Guide
Via Afrika Siswati
Lulwimi Lwasekhaya
Libanga 11
Inkhombandlela yemfundzi
Lokucuketfwe
Singeniso 4
Sehluko 1 Inchubo yekubhala 5
Sehluko 2 Tindzaba netibonelo tato 8
Sehluko 3 Emathekshi emibhalombiko 17
Sehluko 5 Liphepha lelisibonelo nemarubriki 38
Singeniso
Inhloso yalensitakufundza kwelekelela bafundzi ekubhaleni ematheksthi
ekuticambela ngemphumelelo ngekulandzela ticondziso lebanikwe tona, baphindze
bakwati kutihlolela imisebenti yabo. Bafundzi batawukwati kubhalela tinhlosongco,
timongcondvo, netetsamelilwati letehlukahlukene basebentisa timiso letibekiwe
telulwimi lolunotsile lolwemukelekile.
Lensita ihlelwe ilandzela luhlelo lwekufundzisa bafundzi belibanga 11. Ifundzisa
lokucuketfwe, indlelanchubo, timiso tekubahala kanye netakhi netimiso telulwimi
lokumele ticikelelwe ekubhaeni nekwetfula kanye nekufundza nekwehlwaya
njengoba kubekiwe eSitatimendeni Senchubomgomo Yavelonkhe yekharikhulamu
nekuhlola.
Kuleso naleso sehluko kucalwa ngekuchaza timiso netidzingo taleyotheksthi
yekuticambela, inchubo yekubhala kulandzele sibonelo, umsebenti wekutihlola
lohambisana nensita yekuhlola lomsebenti latikhicitele wona umfundzi, kute
atewukhona kulungisa emaphutsa ngendlela lefanele.
Lensita yentelwe kutsi umfundzi akhone kutisebentela yedvwa atilungiselela
liphepha lesitsatfu nelesibili leluhlolo lweSiswati Lulwimi Lwasekhaya Libanga 11.
Ngiyakholwa kutsi lendlela lena yekutsi umfundzi afundze ngesibonelo
itawucinisekisa kutsi bafundzi baphumelela ngemalengiso ekufundzeni nekwehlwaya
kanye nekubhala nekwetfula ngoba kufundza ngekubona kwenta umuntfu akhone
kubona kutsi ngempela lentfo lokutsiwa akayente, iyenteka.
3
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sehluko 1 Inchubo yekubhala
Nasibhala silandzela lenchubo lelandzelako:
1 Kuhlela nobe kulungiselela kubhala
Ngembi kwekubhala umfundzi
Utsatsa tincumo ngenhloso
Tetsamlilwati tetheksthi lekumele ibhalwe.
Utfola acikelele tidzingo tesakhiwo nesitayela
Utfola imininingwane ngesihloko ngekusebentisana nebangani
Wakha libalavengcondvo
Wenta lucwaningo ngekusebentisa imitfombolwati leyehlukahlukene.
2 Kubhala luhlaka
Umfundzi kumele asebentise imibono lemcoka nalesekelako layitfole nakahlela
umbhalo. Ubhala imkhicito wekucala acikelela inhloso, tetsameliwati, sihloko
neluhlobo lwendzaba.
Ufundza tinhlaka talabanye ngekutihlatiya, kute atfole imibono yalabanye
Cikelela kutsi emagama uwakhetse kahle yini, ngabe kuyahambisana nenhloso,
tetsamelilwati neluhlobo lwembhalo.
Naka kusetjetiswa kahle kwetiphumuti nelulwimi lolulungile.
3 Kubuyeketa, kuhlela kabusha, kulungisa emaphutsa nekwetfula
Umfundzi usebentisa umgomo lobekiwe wekuhlola umsebenti wakhe nalabanye
(irubhrikhi.)
Phindza ufundzisise ulungise lapho usebentise ligama lelingakalungi kahle, nobe
uma utfola lelingabeka umlayeto kancono. ungangeta lwati lolusilele.
Khipha emagama lamakhulu nobe lawo langahle adide tetsamelilwati.
Hlola lupelomagama, nekusetjentiswa kwetakhi netimiso telulwimi,
njengetivumelwano tenhloko netamentiwa, ngabe kusebente ngendlela
lenganamaphutsa yini.
Lungiselela umkhicito wekugcina, wubhale ubete emaphutsa
Yetfula umkhicito wekugcina longanamaphutsa.
Ake sibuke nati ke Takhi netimiso teskusebentisa lulwimi lekumele siticikelele
nakubhalwa.
4 Kukhetfwa kwemagama
Emagama ngiwo lasetjetiswako kute sikhone kubona inhloso yembhalo,
tetsamelilwati lokucondzenwe nato ngako kukhetfwa kwawo kudzinga buciko
lobukhulu.
Kumele sisebentise tinhlobo letehlukene tetento letinemnyakato lohambelana
nenhloso yalokubhalwa ngako, tiphawulo netandziso letikunika imicondvo
nemininingwane letsite nekuchaza ngalokucacile nakubhalwa. Sibonelo
emagama lakhetfwa nakubhalwa indzaba lechazako kumele asente sibone
lesitfombe salokukhulunywa ngako, sicacelwe kutsi kunambitseka njani,
kuyatsandazeka nobe kuyenyanyisa.
Kuba nelwati lwekutsi kumele usebentise lulwimi loluhlelekile nalolungakahleleki
kuye ngetidzingo teluhlobo lwembhalo.
4
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Kukhona kubeka emaciniso nemibono ngendlela lelandzelekako.
Kusebentisa emagama ngenhloso yekuveta umcondvolosobala nobe
umcondvolojulile kuhambisane nesimongcondvo.
Kusebentisa tinsita temitfombolwati neticukatsi lwati
Yati tetsamelilwati takho. Lolwati lolu luyakusita kutsi ukhetse emagama
ngekucophelela kute umlayeto wakho ufinyelele kahle ngalokuvakalako
kutsintseke imiva nekucabanga kwaleso setsamelilwati sakho.
5 Kwakhiwa kwemisho
Kumele sibhale tinhlobo letehlukene temisho letinebudze lobehlukene.
Kusebentisa titfo tenkhulumo ngalokufanele
Kusebentisa inhloko, sento, mentiwa, tikhatsi tesento netindlela tesento kuvuma
nekuphika, simokwenta nemphamphosi yekwentiwa
Kusebentisa tibuti
Kusebentisa tinhlobo letehlukene temisho, lesasitatimende, lebutako, lecondzile,
lembici, lemagalagala nalembici magalagala
Kusebentisa tihlanganiso, tabito, tandziso, kwakha imisho lehambelanako
Kusebentisa tinhlobo letehlukene tetabito kukhombisa kugcizelela nobe
kucatsanisa.
Kusebentisa luhlelomagama ngalokulungile kukhomba kucatsanisa nekugcizelela
Kusebentisa tivumelwano ngalokungenamaphutsa.
6 Kubhalwa kwetindzima
Indzima yakhiwe ngemisho leminyenti ledzingidza umcondvo munye.
Kucala umusho lonemcondvo lobalulekile (umusho loyinhloko) bese kulandzela
imisho lenemicondvo lesekela lona lobalulekile.
Leleminye imisho yendlala lombono lokulomusho lobalulekile.
Umusho wekugcina (Umusho lophetsako) wendzima usonga konkhe lobekushiwo
kulendzima.
Umusho wekucala wendzima lengenhla kufanele ube nebudlelwane nendzima
lelandzelako kutekutewuba nekutselelana kwemicondvo. Indzima lephetsako
ayifinyeti
Lokuchumana kwemicondvo kungenteka ngekusebentisa emagama lachumanisa
tindzima nobe kubeneligama lelinebudlelwane naloku bekubhalwe ngako kulendzima
lengenhla. Loku singakucinisekisa ngekusebentisa timphawu nobe tihlanganiso
nemabintana lalandzelako:
Kukhomba kuhleleka- Kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu, ngembikwekutsi,
emvakwekutsi, ekugcineni, lokulandzelako.
Inchazelo/ imbangela/ nemphumela ngako-ke, bese, ngaloko ke, ngobe, ngaleso
sizatfu, kusukela, ngenca yaloku, kusho kutsi.
Inchubo: Kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu.
Kucatsanisa - Kufana, kwehluka kuncane
5
Via Afrika Publishers© You may photocopy
7 Irejista, sitayela, nembono
Kusebentisa irejista lefanele, lehlelekile nobe lengakahleleki.
8 Timiso telupelomagama
Nasibhala asibuke kutsi sisebentisa bofeleba, emakhefu, bokhulunyiwe, emakholoni,
kudvwebela, kubhala ngalokutjekile, emasemi-kholoni, Khefana,i-Hayifeni,
emadeshi, luphawu loluveta lwati lolwengetiwe
Kusebentisa lwati nemaphethini nemitsetfo yekupela uma apela emagama
ngalokungenamaphutsa
Kusebentisa tindlela tekufinyeta nema-akhronimi ngalokufanele
Lwati lwemisuka, ticalo netijobelelo.
Tintsatfu tinhlobo tetindzaba letifundvwako kulelibanga
Indzaba lelandzisako
Indzaba lechazako
Indzaba lehlangotsilunye
Nasibhala letindzaba kumele sisebentise naletakhi netimiso telulwimi letibalwe lapha
ngenhla.
Ematheksthi emibhalombiko lafundwako
Incwadzi yemtsetfo
Incwadzi yebungani
Luhlelo lwemhlangano nemaminithi
Inkhulumo, inkhulumiswano nenkhulumoluhlolo
Umbiko (lohlelekile nalongakahleleki)
Sihlatiywa
Sihlelwa
i-athikili yeliphephandzaba
i-athikili yeliphephabhuku
Umlandvomphilo
Umlandvomufi.
6
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sehluko 2 Tindzaba
Tinhlobo tendzaba
1. Indzaba lelandzisako
2 Indzaba lechazako
3 Indzaba lehlangotsilunye
4. Indzaba lesuselwa kusibonwa
1 Indzaba lelandzisako
Lena yindzaba lelandzisa kabanti ngesehlakalo sesihloko lanikwe sona umfundzi.
Ilandzisa negetigameko letilandzelana ngendlela letenteka ngayo, nobe ucale
ngalokwagcina ngako.
Lena yindzaba lecanjiwe kepha lenekukholweka
Sikhatsi lesisetjentiswako sikhatsi lesengca, kepha lonelikhono lekusebentisa
sikhatsi sanyalo angabhala ngaso.
Inkhulumongco yenta lendzaba ikholweke, kubika kuphela kwenta ingahehi
lendzaba.
Nasibhala silandzela inchubo yekubhala njengoba ichaziwe ekucaleni.
Sitawutikhumbuta ngekwetfula tihlokwana tayo lenchubo.
Kuhlela
Kwenta luhlaka
Kubuyeketa nekuhlela kabusha
Kulungisa emaphutsa
Kwetfula.
Sakhiwo kumele kube ngulesi lesilandzelako:
Indzaba yakhiwe ngetindzima. Indzima ngendzima yakhiwe ngemisho letsite.
Kunaloyihloko naleyo lesekelako nalowo lophetsa indzima. Tindzima kumele
titselelane emanti ngekusebentisa tihlanganiso nobe emagama latsite laletsa
kuchumana.
Tindzima tingaba singeniso, umtimba nesiphetfo
Singeniso
Siba sifisha
Siyaheha
Asiteki indzaba yonkhe, setfula loko lokutawukhulunywa ngako.
Umtimba
Tindzima tiba tinyenti emtimbeni
Indzima ngayinye ngayinye kulomtimba ineliphuzu lelibalulekile nemininingwane
lesekelako.
Sichubekela kulenye indzima uma sewubhala ngalelinye liphuzu.
Asihlanganisi emaphuzu langahambelani.
Siphetfo
Asicaphele, asiphindzaphindzi loku lokusemtimbeni.
7
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sisonga ngekunika umcondvo, umbono nobe sifundvo lesitfolakele endzabeni.
Asicaphele naku:
Budze bendzaba kulelibanga ngemagama lali-240- 290. Ake sifundze nasi sibonelo
sendzaba lelandzisako.
Latishonela tigebengu kamagolide nesiliva!
BekunguMgcibelo, tikolo bekukudzala tavalwa. Bengisedolobheni eJabulani Nonkhe,
ngiphekeletelwe ngudzadzewetfu lomkhulu Gcebile. Ngangiyewutsengela umngani wami
sipho phela bekatawugubha lusuku lwakhe lwekutalwa ngakusasa ngeliviki
lelilandzelako.
Edolobheni imbita beyiviwa ngelutsi. Bantfu bebehla benyuka netitaladi telidolobha. Leso
naleso sitaladi sasinesicuku saso. Timoto tona tatiphambana, letinye tatiya enhla, letinye
tatiya entasi letinye tatijika emakhoneni. Bekungamangalisi ke kuva sekukhala emabheli
ngoba phela labanye bantfu abaketayeli kuya edololobheni, bebahle batikhandza
babambe ibhonethi yemoto ngesandla. Nami bengikuleso siphitsiphitsi.
Ngawela sitaladi, ngacondza kamagolide nesiliva. Lesitolo sasisandza kuvulwa lapha
edolobheni lelikhulu laseJabulani Nonkhe. Lapha ngekhatsi bantfu bebanyatselana.
Ngulowo atsenga tidzingo takhe.
Kwakutsengiswa emacici, emawashi, netindandatho letakhiwe ngegolide, isiliva,
nedayimane. Imali yona bengiyonge kusukela ngaBhimbidvwane, beseyenela kutsi
ngingatsenga sipho lesibita emarandi lange-500.
Sangena ekhatsi estitolo naGcebile. Sandla sami sasinkonkoshele sikhwama, ngani
bayasho kutsi ayikho inkhokhelo yemtfwalo lolahleka uhamba nemnikati, kantsi kuyatiwa
kutsi tinswelaboya tigcwele nakuphela inyanga. Satsatseka kulelinye liwashi belakhiwe
ngekuhlanganisa ligolide nesiliva. Ngalibona ngemehlo engcondvo limengetela
esandleni semngani wami. Ngatsi ngisekulowo mcabango ngeva ngishiywa ngumtimba.
8
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Ngabona emadvodza lamabili lagcoke tembatfo letimnyama netigcoko letimbonya
bonkhe buso kusale emehlo kuphela. Ngema ngatsi khwimilili. Tigebengu!
"Lalani phasi nonkhe, ningasibuki!" Kwasho livi lelitfusako liphuma kulendvodza
lemfishane.
“Hhayi! Abangalali phasi, kepha abeme lapha elubondzeni banamatsele baphakamise
tandla, lotawulokotsa nje akhulume namakhalekhikhini, utalibuka aligcine," kwasho
lendvodza lendze. Seva lawo mavi, senta lesatjelwa kona.
Bachubeka baya kumunye webatsengisi, batsi akaletse yonkhe imali lekhona aphindze
atfulule bonkhe bucwebe abufake kuletikhwama tagawini bebatiphetse.
Nembala umntfwanebantfu wenta njalo. Ngatsi ngitsi nhla ngabona batsatsekile ngoba
imali labayitfola yayiyinyenti kakhulu. Ngabona lelinye likinobho lolichafatako uma
nihlaselwa tigebengu.Tinhlitiyo tami taba timbili. Lenye yatsi angichofote lenye yatsi
kumbe ngitigubhela lithuna lami. Ngawucitsa lowo mcondvo wesibili. Ngadzela imphilo
yami. Ngachofota. Ngesikhashana nje babe sebafikile bakaHi-Tech. Taphaphama
batifasa ngabozankosi. Kwabe sekuya kwato esitokisini njalo.
Ngakusasa kwavela ephephandzabeni „Tindzaba Tetfu‟ kutsi “umfana waseTakheleni
ube lichawe ngesikhatsi elekelela ekubanjweni kwetigebengu letiyingoti”. Ligama lami
abalikhiphanga ngoba bangafuni kufaka imphilo yami engotini. Ngeva babe sekatsi
“Ngumfana wami ke loyo.
Umsebenti
Bhala indzaba ibe ngemagama langabi ngephasi kwe-240 kepha angabi ngetulu kwe-
290 ngalesihloko lesilandzelako:
Landzisa ngalokwenteka mhla nihlaselwa tigebengu ekhaya kini. Landzela inchubo
yekubhala njengoba yetfuliwe ekucaleni kwalesehluko
9
Via Afrika Publishers© You may photocopy
2 Indzaba lechazako
Indzaba lechazako ingumbhalo losebentisa emagama lakha sitfombe
salokuchazwako. Likhetselo lemagama endzaba lechazako alilandzisi kepha
likubekela lentfo uyibone ngemehlo engcondvo kutsi inembala lonjani, ivakala njani
nawuyitsintsa, ihogeleka njani uma ineliphunga, inambitseka njani, ibukeka njani,
ivakala njani njll. Uma umbhali aphumelele kuchaza intfo letsite angakwenta
umamatseke, uhleke, ufise kutsintsa, ufise kunambitsa, ugwinye ematse, uhlante,
nobe utfutfumele, kuye ngekutsi inhloso yakhe bekutsi kutsintseke miphi imi
yalofundzako.
Indzaba lechazako ingumbhalo wekuticambela ngentfo loyicabangako nobe
loyibonako. Uma ubhala indzaba lechazako, nayo iba nesakhiwo njengayo
lenalelandzisako kepha yona ayigcili kakhulu etigamekweni, inamatselakakhulu
ekukhombiseni ngalokusobala kutsi intfo ibukeka njani, ivakala jani, inambitseka
njani, ihogeleka njani.
Kubalulekile kutsi umbhali asebentise sikhatsi sanyalo uma achaza.Cishe letinyenti
timiso netinyatselo tekubhala tiyafana nendzaba lelandzisako‟ kakhulu ekwakheni
imisho, silulumagama nekusebentisalulwimi lolunotsile.
Yini lesingayichaza?
Singachaza tintfo, bantfu, tilwane, takhiwo, tigameko, timo, netindzawo.
Ake sibuke nati tindzinyana letilandzelako kute sibone umehluko emkhatsini
wekuchaza nekulandzisa.
1. Kwaba nemoya lomkhulu. Lelitulu vele belilibi kakhulu lesabeka.Bantfu abatange
baphatseke kahle ngalesikhatsi babona lelitulu lelalita ngemandla. Tinja takhala
tabaleka tayewubhaca.
2. Umoya wawuhlabelela ingoma yentfukutselo. Tihlahla tatitila tisima kalukhuni
lapho umoya utidlelela ngemandla.
Kwakhephutela emafu lamnyama lakwenta uvume tono. Ashulungana,
kwagubhutela ematfumbu kubolaluvadlwana. Umbani waklaya kuleso sibhakabhaka
lesintima khwishi! Walandzelwa kudvuma lokwaba ngatsi kugicitwa imigcoma
letinkhulungwane. Kwabandza ematfunjini etakhamitini takulendzawo letakhe
emadlokolwana. Tinja kwaba buklewu klewu, tigoce imisila tifuna tindzawo tekufihla
tinhloko, tibona kutsi lamuhla litishonele. Kwachuluka timbokodvo tematje!
Uma sibuka letindzima letingenhla letimbili yini umehluko lokhona? Nguyiphi
lelandzisako futsi nguyiphi lechazako? Sekela timphendvulo takho ngekucaphuna
endzimeni.
Uma ngabe utse leyekucala iyalandzisa, uphendvule kahle, leyesibili iyachaza.
Ikwenta ubone ngemehlo engcondvo kutsi kwakwentekani, uyawuva lomoya
ngetindlebe uhhusha, uyatibona naletihlahla tisiphalata, uyatibona nobe setidlelelwa
ngulomoya ngemandla setigcina tisiphuka timphandze, uyeva, wetfuke, wesabe
ngalendlela lesimo selitulu lesichazwe ngayo. Ake sibuke nasi sibonelo sendzaba
lechazako. Bhala indzaba uchaze umngani wakho lomtsandzako ucacise kutsi yini
leyenta umtsandze.
Emphilweni akukafanele umuntfu abe yinkhomo ledla yodvwa. Nami nginemngani
lomuhle lengimtsandzako losifuba sami futsi longikhutsatako uma nginetinkinga.
Unebuso lobuyingingilizi. Unelibala leliluhlata lelitsandzekako. Sikhumba sakhe
10
Via Afrika Publishers© You may photocopy
sibusheleleti ngatsi seluswane. Unemehlo lamhlophe futsi lamakhudlwana kunalawa
ami. Uneminyaka lelishumi nakune kepha uma umbuka ucabanga kutsi ingetulu
kwaleyo. Unelitsambo ngoba ubalelwa kulabo labadze eklasini futsi
usibukubukwana lesihle lesililambalidlile. Unemilente lemidze lengatsi yebakhangisi
betimphahla.
Uyayidla indvwangu umngani wami. Angeke nje umkhandze agcoke imphahla
lemnyama lensundvu. Utsandza imibala legcamile futsi uyakwati kuyihlobanisa.
Utsandza timphahla letibovu, letiluhlata, letimhlophe, letiliphuti nobe
letibukhwebeletane. Pho uyafanelwa yini bo!
Angikamkhetsi ngoba amuhle ngesakhiwo, kepha lokwangidvonsa kuye kutsi
ungumuntfu webantfu. Ngaso sonkhe sikhatsi uhlala ajabulile. Ngeke ukhandze
acudvule umlomo. Akatsatsi tinkinga takhe atetfwese lomuye umuntfu. Ungumngani
lonenhlitiyo lenhle, lohlakaniphile, locotfo, lonelutsandvo neluvelo. Uyatsandza kutsi
lanako akusebentise nalabanye bantfu. Akasiye umngani lohlebanako nalonemona.
Uma uke wahleba umuntfu kuye uyatisola ngoba utakubuta kutsi amtjele yini lona
lokhuluma ngaye kutsi wena utseni ngaye.
Sibusisile ngumuntfu lotimiselako kuyo yonkhe intfo layentako. Akasiyo intfombatana
levilaphako. Ukhutsele uhlala njalo enta umsebenti wesikolo. Kute lokumangalisako
uma sekatfola imphumelelo ngemalengiso kuto tonkhe tifundvo takhe. Etifundvweni
tetibalo sonkhe sisitwa nguye. Ungafunga utsi unguthishela ngendlela lanesineke
ngayo uma asichazela. Cishe sonkhe eklasini sesiyativisisa tibalo ngoba uvele
asitjele kutsi konkhe kusengcondvweni yakho, ungatsi tibalo tiyakwehlula vele
titakwehlula, kepha ungatsi uyatikhona vele utawutikhona. Lamavi akhe asikhutsata
kakhulu.
Phela lomuntfu unetiphiwo letinyenti, ekwayeni lesikolo uhamba embili, kantsi
nakutemidlalo ukhona. Uye eGreece edolobheni le-Athens, waya nase Germany
nase Australlia. Ulichawekati letemidlalo. Akabuyi nendondo yinye Ubuya
netindondo tegolide, nakehlulekile utfola yesiliva.
Nabatisho labatatiko batsi wafuta batali bakhe. Nabo bebanemakhono
lamangalisako basafundza sikolo. Abagcinanga ngekutsi bamuphe lolo futo
lwekuhlakanipha nekukwati kudlala imidlalo, baphindze bamkhulisa ngendlela
lefanele. Nobe Siswati sitsi akukho geza linganasiyela, kuSibusisile ungasiphikisa
lesaga, ngoba phela uphila kungatsi akusiye umuntfu walapha emhlabeni. Sonkhe
siyafisa kufana naye, usibonelo lesihle.
Umsebenti
Bhala indzaba lechazakako ngathishela lomtsandzako. Indzaba yakho ayibe
ngemagama langabi ngaphasi kwe-240 kepha angabi ngetulu kweli-290.
N.B Njengoba ubonile lapha ngenhla nawe sebentisa emagama lachazako.
11
Via Afrika Publishers© You may photocopy
3 Indzaba lehlangotsilunye
Kumele kutsi utsatse luhlangotsi, bese wesekelalowo mbono wakho ngendlela
letawuba neligalelo lelikhulu ekutseni bantfu bavumelane nawe esihlokweni lonikwe
sona. Sihloko sendzaba letsatsa lehlangotsilunye sivame kutsi sibe nemibono
leyehlukahlukene. Wena lobhalako ukhetsa lunye luhlangotsi,bese wesekela
lowombono ngemaphuzu langemaciniso levakalako futsi lacacile.
Ungakhetsa sihloko sendzaba lehlangotsilunye, kubalulekile kutsi wente
libalavengcoondvo neluhlaka kute utewubona kutsi unelwati lolungakanani
ngalesihloko nobe loluhlangotsi lolukhetsile lwesihloko.
Singeniso sakho kufanele sichaze kafishane ngesihloko siphindze sikhombise kutsi
wena utawutsatsa luphi luhlangotsi futsi utayidzingidza ilandzelane njani imibono
yakho.
Ungayicala indzaba yakho ngembuto nobe ngetibalo telucwaningo letishacisako
letitawukwenta bantfu basekele lowakho umbono.
Umtimba wendzaba yakho wakhiwe ngetindzima letesekela loluhlangotsi lolutsetse
nato tinemisho lesekela leyo mibono lemcoka ngetibonelo, tibalo telucwaningo,
nemaciniso latsatselwe elucwaningweni lwesihlokolosikhetsile.
Tindzima takho kufanele titselelane emanti ngekusebentisa emagama
ekuchumanisa tindzima lakhomba kwengeta, kufaka umbono lowehlukile nobe
kukhomba kuphetsa umbono wakho kuleyondzima.
Imibuto lengadzingi timphendvulo nobe imphindvwa ungayisebentisa ekutseni
uphocelele tetsamelilwati kutsi ticabange njengawe.
Siphetfo asibe sifisha, sigcizelele luhlangotsi lwakho kute kuhlale njalo
kukhumbuleka kutsi lendlela lobona ngayo tintfo ingiyo sibili.
Ake sibuke nasi sibonelo sendzaba letsatsa luhlangotsi
Bafundzi abatsandzi kutsi babanikwe umsebenti labatawenta ekhaya. Labanyenti
batsi akuyekelwe kunika bafundzi umsebenti wasekhaya. Utsini umbono wakho
ngalesilhloko? Umsebenti wesikolo lowentiwa ekhaya uyincenye lebalulekile
yekufundza kwetfu tsine bafundzi. Ngaleso sizatfu sifanele kutsi siwente ube
sezingeni lelisetulu. Angivumelani nembono lotsi akuyekelwe kunika bafundzi
umsebenti wasekhaya. Ngitsi abachubeke basinike kepha kunetintfo lekumele
tilungiswe bothishela, batali nebafundzi kute kubete tihibe ekwenteni umsebenti
wasekhaya.
Kwekucala nje umsebenti wasekhaya siwunikwa kute sitfole ematfuba langetiwe
ekwenta umsebenti wetfu. Lawo matfuba asisita kutsi sikhone kuvisisa loku
besikwenta eklasini, kulesinye sikhatsi sisuke sicedzisa umsebenti lebesiwenta
eklasini. Kwesibili, umsebenti wasekhaya wenta kutsi tingcondvo tetfu tikhone
kubamba emakhono nelwati lolufundvwako ngekutsi sitentele sisodvwa nobe sisitwa
batali betfu. Ngibekise nje, sifundvo setibalo sidzinga umfundzi kutsi ahlale njalo
atilolonga ngekwenta tibalo letibalwa ngendlela lefanako naleti latifundze esikolweni
sekusetjentiswa tinombolo letehlukile. Loku kwentelwa kutsi indlela yekubala
umfundzi angayicageli kepha ayati. Umphumela wekungatilolongi kukhohlwa.
Bancane kabi bantfu labeva intfo kanye, bayente kanye bese bayayibamba sikhatsi
lesidze engcondvweni.
12
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Kwengeta esifundvweni setibalo, kunesifundvo setilimi. Lesifundvo sentiwa
ngelizinga Lwelulwimi Lwasekhaya, Lulwimi lwekucala Lwekwengeta neLulwimi
Lwesibili lwekwengeta. Nobe ngabe umfundzi ufundza ngaliphi lizinga, lokubalulekile
kutsi akwati kulukhuluma, kulufundza, kulalela nekubhala nekwetfula. Phela
bafundzisi angeke bakhone kusifundzisa onkhe emagama, tisho netaga letikulelo
lulwimi, kudzinga tsine sibafundzi sitifundzele, sitilalelele sitibhalele, siphindze
silukhulume. Umsebenti wasekhaya uyasita ke ekutfutfukiseni lawo makhono
elulwimi. Uphindze usite nebatali kutsi batibandzakanye ekufundzeni kwetfu.
Akukhatsalekile kutsi umtali ufundzile nobe cha, angaba neligalelo afundzile nobe
angakafundzi.
Kuliciniso kutsi timo tasemakhaya atifani, labanye bantfwana abanganayo kahle
indzawo yekufundzela ngoba balala babe banyenti ekameleni lekulala, labanye njalo
bete lona likamelo lekulala, balala ekameleni lekuhlala. Kulesinye sikhatsi utfola kutsi
kute litafula lekubhalela futsi kute nekwekukhanyisa. Leti timo atingabi tihibe.
Bafundzi kumele batise bafundzisi kute kwentiwe sikhatsi sekwenta umsebenti
wasekhaya uma sesiphumile sikolo. Loko kungagcugcutela bafundzi kutsi bakhone
kusitana.
Ngakulolunye luhlangotsi ,sikolo naso kumele sidlale indzima yaso. Bafundzisi
kumele bahlangane bahlele kutsi bafundzi batabanika imisebenti lenganani ngeliviki.
Esikhatsini lesinyenti utfola ngulowo nalowo mfundzisi anika bafundzi umsebenti
lomnyenti ngelilanga linye. Sigcine tsine bafundzi singakhoni kulala kantsi ekuseni
kumele siphindze sibuyele kuyewufundza cishe lilanga lonkhe. Bese asiseva lutfo
ngoba sisuke singakalali.
Sengiphetsa, sibafundzi asiyekeleni kuvilapha. Wetfu lomsebenti. Asiyekele
nalokukopisana, akusisiti. Phela umhlaba ukhungetfwe tinkinga letinyenti. Angeke
sibe yincenye yaletisombululo uma ngabe singatichamukeli nemibono lemisha
ekufundzeni kwetfu siphike kutsatsa kwalabanye. Umsebenti wasekhaya
awungayekelwa. Ubalulekile ekufundzeni kwetfu.
Umsebenti
Bhala indzaba nganasi sihloko lesilandzelako.
Kufanele yini kutsi bantfwana labasafundza sikolo batsengelwe bomakhalekhini?
Utsini umbono wakho?
13
Via Afrika Publishers© You may photocopy
4. Indzaba lesuselwa kusibonwa
Lendzaba lena isuselwa esifombeni losibukisisako, nobe igrafu, nobelithebula, utfole
imininingwane letsite bese uyinika sihloko lesitawuhambisana naloku lokubonako.
Sibonwa kungaba sifombe, sikhangisi, emavi lacashuniwe, sikhangisi, igrafu,
lithebula. Wena ungumfundzi kufanele ube nelikhona lekususa lwati egrafini nona
esitfombeni luye emagameni.
Lokubhalako kufanele kuhambisane nalesibonwa. Ungachaza, ungalandzisa,
ungatsatsa luhlangotsi. Sibonelo: Bhala indzaba ubhekise kulesibonwa
lesilandzelako:
Ngifundza inoveli yami. Ngihleli kuveranda wendlu yakitsi lesitezi. Ngiva umoya
loshaya kamnandzi. Ngiyibeka phasi ngoba ngifuna kubuka timvivane letimibalabala.
Tinyoni tintjilota kamnandzi ngemaphimbo ato. Nangibuka lapha ekudzeni
etintsabeni, ngikhangwa buhle betintsaba taseGraskop letimagelemba lamahle.
Sibhakabha sihle siluhlata futsi site ngisho linye lifu.
Ngitusa buhle bemvelo kantsi lapha ngemva kwendlu kucubuka emafu lamnyama
khwishi. Akhephutela ahamba ahlanganisa sibhakabhaka. Ngesikhashana lilanga
lafiphala netintsaba tangabe tisabonakala. Liyadvuma ngiyagcuma ngiya etulu.
Ngivala emafasitelo kute umoya ungangeni endlini. Nangiphuma ngaphandlle simo
sesishubile sibili. Tihlahla tidansa tibuye tishaye inkhwela. Tintsambo tagezi nato
tiyagcumagcuma ngoba umoya sewuhlabelela ngemandla. Sibhakabhaka phela
sesimnyama khwishi, sisindvwa ngemafu emvula. Ematfonsi labuhlungu ehla kabili
katsatfu kwase kulandzela timbokodvo tesitfwatfwa. Umoya utfukutsela kakhulu,
uhamba udzimula tihlahla letinkhulu, tisiphuka netimphandze tato. Lapho ngihlahla
14
Via Afrika Publishers© You may photocopy
emehlo abangangewesicoco ngoba labadzala abakabuyi emsebentini. Lidvuma
liphosa nembani lophandla emehlo nje ngingedvwa.
Nasi sigcobo sagezi siwa. Ngiyavelelwa, utawuhamba gezi ngitawubayini na?
Angikalimiti, nango gezi ahamba. Ngiphumphutsa likhandlela, ngiyakhanyisa.
Nangitsi ngiklwebha umetjiso liyadvuma ngizuba ngiya etulu kuwa umetjiso lowo.
Angikabuti elangeni, ngiva kugwabuka emathayela akamakhelwane. Ngisahlola
ngibona nalawa akitsi aphapha emoyeni kuhle kwendizamishini. Ngitfwala tandla
enhloko angidzindza ematje.
Wo yenteka indzaba lenkhulu. Timphahla tasendlini tiyanetfwa. Ngitawubalekela
kuphi ngoba namakhelwane ukhala bumayemaye. Ngingena ekhatsi lakuhlala
timphahla khona ngiyabhaca. Ayangena emanti ngebuningi. Kuyatsamba konkhe
lokulapha endlini.Imibhedze, tingubo, emakhabete, emabhuku ami, nemabhuku
emndeni wonkhe. Ngitsi ngilalele ngiva make uyamemeta.‟ Hhawu mine
ngemntfwanami, hhawu mine ngendlu yami ngitawushonaphi, name ngacala
ngakhala kantsi bengisolo ngetfukile kungaphumi nenyembeti ngoba konkhe kwaba
ngatsi ngiyaphupha. Nakangiva ngikhala wathandaza abonga kutsi ngiyaphila.
Ukhipha makhalekhikhini ushayela malume kutsi asilandze. Uyasilandza, siyahamba
siya ekhaya lakhe, kute lesingakhona kukusindzisa ngoba konkhe kutsambile.
Sengimajokololo ngoba nayo imvula solo ayikatibeki phasi. Landleleni akuhambeki
ngenca kunemadamu emanti, tihlahla tiwele ekhatsi emgwacweni akubukeki.
Siyafika kaMalume, cha khona kungotimakhata. Ligcobile kepha abakapheshukelwa
tindlu. Ngeke ngilikhohlwe lelilanga letimanga.
Umsebenti
Fundzisia lesibonwa lesilandzelako bese ubhala indzaba yakho. Emagama angabi
ngaphasi kwe-240 kepha angabi ngetulu kwe- 290.
15
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sehluko 3 Ematheksthi emibhalombiko
Tincwadzi tebungani
Kunetinhloso letehlukene letisenta sibhale tincwadzi tebungani njenganati
letilandzelako:
Isimemo
Kubonga
Kuhalalisa
Lokucuketfwe yincwadzi/sitayela
Iyevakala futsi icondze ngco
Ayisiyindze futsi igcila esihlokweni
Iyahlonipha futsi icuketse lwati lolufanele
Ayisebentisi sidolobha nelulwimi nje
Ayisebentisi emagama lafinyetiwe
Tindlela tekufundzisa incwadzi
Ayibe nesingeniso, umtimba nesiphetfo
Ayibe nelikheli
Ayibe nelusuku
Indzima ngayinye ayimumatse umcondvo munye
Tindlela tekubingelela
Kugagula ngeligama
Kusebentisa tihloko
Kusebentisa sinanatelo
Tindlela tekuvalelisa
Ngimi Indvodzakati yakho njjl
Ngimi umngani wakho
16
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sibonelo sencwadzi yebungani
P.O.Box 50
Nelspruit 1200
4 Mabasa 2011
Nokwanda
Batsi kwandza kwaliwa batsakatsi. Mine ngiswela nemagama lakahle lengingabonga
ngawo longentele kona ngalesikhatsi ngitse shice etinkingeni emva kwekushona
kwebatali bami.
Nabashona batali bami engotini ngabona ngatsi umhlaba sewufike ekugcineni kimi.
Ngabatse ngenta loku ngatitfola ngingenako kujabula. Kwaba kulapho sengingena
ecenjini lebangani labasebentisa tidzakamiva. Cha tona betingiyenga, ngive kungatsi
tinkinga tami setiphelile, kantsi tingaphela engatini bekubuya konkhe kuhlupheka
kwami. Kungako ngagcina ngifuna kutisebentisa siphelane. Ekucaleni bengite
inkinga ngoba imali lengiyishiyelwe batali bami beyitindvodla. Yabese iyaphela
ngoba sengiphilela tona letidzakamiva. Besengiyekele nesikolo. Bengibona kungatsi
utsandza kugcumekela etindzabeni tami ngalesikhatsi ungibonisa.
Bengikubalekela, ngingafuni nekukubona. Kepha awutange uphele emandla. Wema
njalo ungiyala ungibonisa indlela. Ungitjela kutsi imfundvo isikhiya semphilo
angibuyele esikolweni nekutsi kutinikela ekukholweni kungayisindzisa imphilo yami.
Lengikubonga kakhulu kutsi ungilandzele beTenhlalakahle batewungeluleka
ngebubi bekutsatsa tidzakamiva. Teluleko tabo tingisitile. Naku sengibuyele
esikolweni, futsi ngiphumelela ngemazinga lasetulu kuto tonkhe tifundvo tami.
Nemcondvo wami sewusangulukile. Sengiyageza ngibe muhle ngiyekele kuba
tinsila. Impela ngiyawukukhohlwa ngifile. Nami sengiyawusita labanye!
Lunwele loludze Khumalo, Mntungwa lomuhle kutinika sikhatsi ngami. Ngitawenta
imitamo sibonane kute ubone kutsi vele teluleko takho tisebentile emphilweni yami.
Bakhonte bonkhe ekhaya.
Umngani wakho
Sibonangaye.
17
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sibonelo sencwadzisimemo
P.O.BOX 30
Nelspruit
1200
10 Lweti 2011
Ncedzile
Ngibhala lencwadzi ngoba ngifuna kukumema kutsi utewuhlanganyela nemndeni
wakits I kulomcimbi lotawube ukhona lapha ekhaya.
Umnaketfu Sati usandza kuphotfula etifundvweni tebudokotela eveni laseCuba.
Imiphumela yakhe ibe mihle kakhulu kwendlula bonkhe bafundzi. Ute watfola
umklomelo lobitwa ngekutsi ngumklomelo wemphatsi wenyuvesi lonikwa umfundzi
lobashaye bonkhe.
Lomcimbi utawubanjelwa lapha ekhaya kitsi emakoko Ngalesihlanu ngensimbi
yelishumi nakubili emini. Kutawube kunelithende lelikhulu leligcwala tinkhulungwane
tebantfu. Kugcokwa timphahla letimhlophe. Phatsa lokunye lotakugcoka uma
sesitijayivela.
Kutawucala kube nenkonzo yekubonga lapho kutawuba netinkhulumo, imilayeto
yekuhalalisa.Emva kwaloko kutawudliwa, kutawube kusindvwe ngebelitfole. Ingani
kuhlatjwe inkhomo kwaphindze kwacashwa nenkampani letawupheka.
Nasicedza kudla tsine labasha sitawubese siyakhululeka siyatijayivela. Phela
kucashwe DJ Ziyaduma, uyamati ken awe kutsi usematseni kulamalanga.
Fika mngani wami, ungalenti liphutsa. Buya ujabule natsi. Sesitawubonana
ngalesihlanu khona emcimbini. Ngitakuhlangabeta esiteshini.
Ngimi umngani wakho
Salebona
18
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Incwadzi yemtsetfo
Incwadzi yemtsetfo siyibhalela bantfu labakhulu, nobe lababalulekile ngalendlela
tsite. Lulwimi lwayo lucocekile. Lukhomba kutsi anisibo bangani, nihlanganiswa simo
lesitsite kute nibhalelane. Incwadzi yemtsetfo singayibhalela kubonga, kucela
lokutsite, kukhonona, kwatisa,kutsenga, nekubika.
Lencwadzi yehlukile kunalena yebungani ngoba. Inemakheli lamabili.
Lulwimi lwayo lucocekile.
Sibingelelo sibhalwa ngekuhlonopha: Sitsi
Mnumzane/Nkhosikati/Nkhosatana.
Ngemuva kwesibingelelo sibhala sihloko salokubhalwangako kulencwadzi.
Indzima yekucala isho inhloso yalencwadzi.
Tindzima letilandzelako tichaza kabanti ngenhloso yencwadzi, tinike imininingwane
leminyenti.
Kushiywa umugca emkhatsini wetimphendvulo
Kuvalelisa nako kutfobekile
Siyaye sibhale sitsi: Ngimi lotitfobako.
Kuyasayinwa ngaphambi kwekubhala ligama lakho.
Tibonelo nemininingwane yetincwadzi Temtsetfo.
Incwadzisikhalo
Emakheli mabili
Nika sihloko salokhala ngako
Beka sikhalo sivakale
Nika imininingwane lebalulekile
Yetfula ngemoya lopholile, ungatsetsi
Ungabeki muntfu licala
Condza ngco esikhalweni sakho
Nika nelikhambi
Sivaleliso sihlelekile( ngimi lotitfobako )
Sayina
Bhala ligama nesibongo sakho
Incwadzi lecela umsebenti
inemakheli lamabili
Bhala sibingelelo
Bala sihloko
shano kutsi ubone bakhangise kuphi
Nika lizinga lemfundvo nemnyaka lowaphotfula ngawo
Nika lwatinchanti lwemsebenti
Sebentisa lulwimi lolucocekile
Incwadzi leya kumhleli weliphephandzaba
Inemakheli lamabili
Sibingelelo
19
Via Afrika Publishers© You may photocopy
singeniso umtimba nesiphetfo
Ayikhombise kucabanga lokutfutfukile ngesihloko
ayicace kutsi iyagceka nobe iyancoma
Ayingatsatsi luhlangotsi
Ayibeke emaciniso njengoba anjalo.
Sibonelo sencwadzisikhalo
Ngomane Senior Secondaru
P.O. Box 23
WhiteRiver
1240
14 Mabasa 2011
Mphatsisikolo
Luvivane Senior Secondary
Private Bag 4
Nelspruit 1200
Mnumzane/Nkhosikati/Nkhosatane
Sikhalo ngebafundzi labeba tikhwama tebantfwabetfu
Ngicela nekhute labafana lasebacedze tikhwama tebantfwana betfu lapho esikolweni
eLuvivane.
Lesikolo sineludvumo lapha emmangweni. Sitfumela bantfwana betfu khona ngoba
siyati kutsi likusasa labo liyakhanya. Lokutsandza kusetfusa kutsi kulamalanga
bantfwana betfu kuwo onkhe emabanga bakhala ngekwebelwa tikhwama
nemabhuku. Batsi kwebiwa kakhulu ngaLesitsatfu ngoba bacale babutsane
ndzawonye endzaweni yekuhlangana kute batfole timemetelo teliviki kubothishela.
Kulapho ke lemigulukudvu itfola litfuba lekungena emaklasini abo yebe letikhwama.
Lokubuhlungu kutsi abatsatsi letikhwama kuphela baphindze batsatse nalamabhuku.
Loko akusakhinyabeti umfundzi kuphela natsi kuyasitsintsa sibatali ngoba
ekupheleni kwemnyaka kumele siwabhadale lamabhuku. Sitawubhadala kube
bantfwana betfu bangahle bangaphumeleli ngoba abanamabhuku ebiwe?
Ngiyawati emagama alabafana. Ngeke ngiwadzalule lapha kulencwadzi. Ngike
ngababona betama kutsengisela bantfwana besikolo lesingumakhelwane
letikhwama. Bebagcoke inyufomu yalapho eLuvivane. Ngalesikhatsi ngibabona
bengitsi benta ibhizinisi, bengingati kutsi babhizinisa ngemandla etfu tsine batali
bebantfwana baseLuvivane.
Siyacela Mphatsisikolo nabothishela niselekelele kulenkinga lesibukene nayo.
Ngiyabonga
R.T.Z Mshika
Ligama lemphatsi
20
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Incwadzi leya kumhleli weliphephandzaba
Incwadzi leya kumhleli weliphephandzaba isibonelo sencwadzi yemtsetfo.
Lencwadzi isebentisa lulwimi lolucocekile. Lencwadzi ibhalwa lilunga lemmango
libeke umbono walo ngendzaba letsite letsintsa ummango. Umbhali uyaye afune
kuvakalisa luvo lwakhe afuna netetsamelilwati, tivumelane naye kulombono wakhe.
Lencwadzi inemakheli lamabili.
Sibingelelo sitsi Mnumzane/Nkhosikati.
Awunhlanhlatsi, ucondza endzabeni.
Singeniso sakho sibeka umbono wakho ngaloludzaba lobhala ngalo.
Umtimba wakhiwe ngetindzima letimfishane letinemibono lesekelwe.
Sebentisa emaciniso kusekela imibono yakho.
Imibuto lengadzingi mphendvulo, nekuphindzaphindza kuyasita
P.O. BOX 119
Kanyamazane
1214
25 Inkhwenkhweti 2013
Mhleli weliphephandzaba
Liphephandzaba Tindzaba Temaswati:
P.O Box 213
Kanyamazane
1214
Mnumzane / Nkhosikati / Nkhosatane
Kunatsa kwebantfwana besikolo
Ngililunga lemmango walapha kaGweje, ngitsandza kuvakalisa kukhatsateka kwami
ngelusha lwakitsi kuleliphephandzaba lelifundvwa sive sonkhana Tindzaba Tetfu.
Angivukeli kaMlumbi, ngiyatisebenta. Ngako sikhatsi lesinyenti ngisicitsa lapha
esipaza sami. Lengikubona kwentiwa bantfwana betfu labafundza sikolo kungenta
ngitibute kutsi kantsi sikolo sekwaba yindzawo lenjani. Sekungemahlandla
lamanyenti ngibona bafundzi banatsa tjwala bagcoke iyunifomu yesikolo ngesikhatsi
sesikolo. Loku akuveti sitfombe lesihle ngatsi batali baseGweje nabothishela
baseSicakile.
Ngitsi nangitsi ngiyabakhulumisa bangiphendvule kungatsi ngiyintsanga yabo,
bangitjela kutsi bengingekho ebusheni babo. Lokubuhlungu kutsi linyenti libukeka
lisemabangeni laphasi, kepha sekuyimihuca nje, kuwisa linye libhodlela kuvuke
lelinye. Uma sekangene kahle lamponjwane emtsanjeni bese bayahlabela
babangele bantfu umsindvo. Bantfwana ngumliba loya embili, kepha uma kubuna
wona ubuniswa tjwala, sive asinawuba nayo inchubekela phambili. Asibambaneni
siphume nelikhambi.
Ngimi Lotitfobako
SS. Mzileni.
21
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Umsebenti
Bhala ngalesihloko lesilandzelako ngemagama langema-80–120.
Umngumsebenti wasepulazini. Bhala incwadzi leya ephephandzabenilangakini
ukhonone ngesimo lesingesihle lenisebenta ngahasi kwaso.
Incwadzimbiko - imemorandamu
Imemorandamu isetjentiswa ngemalunga etikhungweni temsebenti
Iyindlela labachumana ngayo uma kunembiko lophutfumako
Kuvame kuba nelifomu lebalisayinako kutsi sebawubonile lomlayeto nobe
kwentiwe emakhophi kute lowo nalowo abe nayo.
Sibonelo:
Asakhane Sugar Mill
Iya: Kuwo onkhe emalunga
Ibuya ku: Mcondzisi weNkampani
Lusuku: 11 Inyoni 2011
Inombolo yememorandamu: 23/2012
Sihloko: Ingoti levelele basebenti
Umlayeto
Sisandza kutfola umlayeto lotse kwenteke inhlekelele yengoti ngalesikhatsi Ibhasi
lelayishe basebenti bakulenkampani ilahlekelwa ngemabhiliki nemshayeli ehluleka
kuyilawula. Ibese Ingena eweni. Kutsiwa banyenti labalimele. I- ambulensi seyibitiwe
seyivele iphutfumise labanye esibhedlela.
Naku lesitakwenta kusukela nyalo.
Sitawuvala umshini wekugaya shukela ungasebenti lamuhla ngoba kulimele
labanyenti labakulelitiko lekusetjentiswa kwemshini.
Sitawuya lapho kwenteke khona ingoti.
Labanye batawatisa laba labasemasimini ngalengoti.
Sitawubese setama kutsintsa imindeni yalabo labalimele kulengoti
Z.B Ncele Umphatsi.
22
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Umlandvomphilo
Umlandvomphilo ngumbhalo wekwatisa bantfu ngebunguwe. Udzingeka etindzaweni
lapho ucele umsebenti khona nobe lawucelakhona imali yekufundza. Uba
nemininingwane yonkhe ngemphilo yakho: lecondzene nawe, imfundvo yakho,
Tifundvo lophumelele kuto nekutsiuphumelele njani, lwati lwemsebenti, Emakhono,
nalotsandza kucitsa ngako situnge, bofakazi labakwatiko.
Akesibuke nasisibonelo lesilandzelako:
Umlandvomphilo waThandi Maseko
1. Imininingwanemnikati
Sibongo : Myeni
Libito : Gugulethu
Bulili : Lomsikati
Kushada : Angikashadi
Tekushayela : Khodi 10
Inkholo : NgingumKhrestu
Inombolo Yamatisi : 1107084161175
Likheli Lasekhaya : 17 Tingwenya Road Sonheuwel 1201
Likheli Lasekhaya : Box 1
Nelspruit
1200
Lucingo Lwasekhaya : 013-7941122
Makhalekhikhini : 0762394511
Simo Semphilo : Ngiphilile
2. Temfundvo
Imfundvo Lephasi : Khulakahle Primary
Imfundvo Lephakeme : Tikhetsele Senior Secondary
Tifundvo Letiphasiwe : Siswati lulwimi Lwasekhaya,
Singisi lulwimi lwekucala lwekwengeta,
Isayensi,
Tibalo,
Temphilo nekuhleleka kwayo
Inyuvesi : BA UDW
Tifundvo : Kuhumusha kusuka eSiswatini uye eSingisini.
3. Lwatinchanti lwemsebenti
Litiko LeTemasiko, Temidlalo Nekukhibika: 1984 -1990
4. Tekucitsa situnge
Kufundza emanoveli eSiswati neSingisi
Kubhala tindzatjana
5 Bofakazi
1. Mnz. DZ Malaza Umcondzisi weLitiko (Meninjeli Weliposi LaseNasipoti)
Lucingo: 0724233331
Nkhskt. TS Bhembe (Umfundisi)
Lucingo: 0832222200
23
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Umlandvomufi
Tidzingo temlandvomufi nguleti letilandzelako:
kuvetwa ligama laloshonile
lusuku lwekutalwa nelekushona kwakhe
indzawo latalelwe kuyo
imbangela yekushona kwakhe
budze besikhatsi lasigulile
Imphumelelo nobe tintfo letinhle lahlabene ngato
lizinga lemfundvo
bekasebenta kuphi
kutibandzakanya kwakhe emmangweni
ushiya bobani emhlabeni.
umlayeto wekudvudvuta umndeni
Ake sibuke nasi sibonelo semlandvomufi:
Umlandvomufi waZenzile Doris Mhlanga
Umufi Zenzile Doris Mhlanga, loyindvodzakati yekucala yaLoliwe naLomasela
Mhlanga. Watalwa mhla tingemashumi lamabili nakunye enyangeni yeNgongoni
ngemnyaka wanga- 1961, eMahushu esifundzeni saseMpumalanga. Wacala
kufundza esikolweni semabanga laphasi eMahushu. Imfundvo yemabanga
laPhakeme wayitfola emaJombe lapho atfola sitifiketi samatikuletjeni ngemnyaka
wa-1981. Bekangumfundzi lotimisela kakhulu emsebentini wakhe wesikolwa. Nobe
angesiye lobehamba embili eklasini kepha bekaba kulabo labalishumi labasembili.
Wachubeka nemfundvo lephakeme eNyuvesi yaseWitwatersrand lapho afundzela
khona tetimali. Waphotfula ticu takhe kuteTimali. Wacala kusebenta ebhange e FNB
anaka tidzingo temakhasimende. Bekatsandza kakhulu kudlala libhola lemphebeto
ngesikhatsi sekucitsa situnge. Ube neligalelo lelikhulu emmangweni ngoba
esikolweni semabanga laphakeme sasemmangweni wakubo bekakhetsa babili
bantfwana labahluphekako ababhadalele bate bacedze kufundza matikuletjeni.
Usishiye emhlabeni ngengoti yemoto mhla tilishumi enyangeni yeNgongoni. Ushiya
emhlabeni emadvodzakati akhe lamabili langemawele BoTandzile naTiyandza.
Sengatsi umoya wakhe ungalala ngekuthula. Mhlanga Khabako.
24
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Inkhulumiswano
Yakha luhlaka lwenkhulumiswano ngembikwekubhala
Yetfula tikhulumi nendzawo letikuyo nekutsi tikhuluma ngani.
Veta inkhulumiswano emkhatsini webantfu lababili nobe labangetulu
Cala ngeligama lesikhulumi kulandzele ikholoni bese ubhala inkhulumo yaso.
Bhala inkhulumiswano njengoba yenteka, ibuya emicabangweni yetikhulumi,
ungabiki
Sebentisa umugca lomusha kukhomba kutsi sengulesinye sikhulumi
Khombisa tikhulumi nobe tetsamelilwati kutsi kukhulunywa njani nobe umnyakato
lokubakaki ngembikwekukhuluma
Sebentisa kahle tiphumuti kuveta imiva yetikhulumi. sibabato, umbuti,
nemacashata lakhomba kutsi inkhulumo ayikapheleli.
Sibonelo:
Make waHluphile utfole incwadzi letsi akaphutfume esikolweni ngoba Hluphile ulwe
walimata umfundzi, ngaloko ke kumele abhadale tindleko tasesibhedlela. Nakatfola
lencwadzi utfukutsele wagana lunwabu.
Lamotsa: (amemeta ngekucasuka) Hluphile, YeHluphile kantsi uhleli ngetindlebe
awuva kutsi ngiyakubita.
Hluphile: Ma
LaMotsa: Ake uphutfume lapho wena!
Hluphile: (Acabanga) Ngabe seyini make wangimemeta ngalendlela, kukhona
lokushaya emanti, ngabe sewutjelwe ngubani ke, futsi bantfu nemanga abo….
LaMotsa: Ake usho esikolweni ngakutfumela kutsi uyoba nguMike Tyson wakhona,
nhhe? Phendvula, mine angikuyisanga ekhozini yekulwa, ngakutfumela kutsi
uyewufundza!
Hluphile: Angivisisi make kutsi ukhuluma ngani?
LaMotsa: (Amkhombisa incwadzi) Fundza lapha utawubona kutsi ngikhuluma ngani!
Hluphile: (Akhamise umlomo lapho abona kutsi incwadzi ikhuluma ngekulwa kwakhe
naCalsile.)
LaMotsa: Bewumshayelani lomntfwanebantfu ngoba nyalo sewuvuvuke umlomo.
Hluphile: Nguye lolongicalile, vele nje lentfombatana leya isibheva.
LaMotsa: Manje umtsetfo wesikolwa utsi phindzisela wena uma bakushaya,
akusiwe lona bewungifundzela lomtsetfo wekutiphatsa kwebafundzi ngembikwekutsi
ngiwusayine.
Hluphile: Awusho njalo, batsi sibikele thishela ngiyacolisa Mvulane ngeke
ngiphindze.
LaMotsa: Hhayi cha, uganga utsembe kucolisa, buka nyalo ngingene etindlekweni,
sekufuna ngicele emsebentini, kute ngiyewulalela letinkinga takho. Waphindza
utatibonela.
Hluphile: (Akhombisa kutisola) ngiyabonga make wami angeke ngiphindze futsi
ngicela ungamtjeli babe.
LaMotsa: Cha uyihlo ngitawumtjela nje nakabuya emsebentini phela ungumntfwana
wetfu sobabili. (Nakabuya Dlamini LaMotsa wavele wamtjela).
25
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Inkhulumo
Inkhumo nguloko sikhulumi lesikukhulumako labanye balalele. Nobe-ke inkhulumo
ihlala ilungiselelwe, kukhona timo letidzinga ukhulume ungakatilungiseleli.
Tinkhulumo singatetfula emadzilini, emishadweni, emicimbini, emingcwabeni noma
emicimbini lapho kuklonyeliswa bantfu khona.
Inkhulumo lenhle nguleyo lengabetelisi bantfu labalalele. Kute inkhulumo ihehe,
kufanele ibe ngetintfo letisematseni, tintfo letitsintsasikhatsi lesiphila kuso.
Kuyenteka ngalesinye sikhatsi sikhulumi sifake tintfo letingakadzingeki, kepha utfole
kutsi labalalele bayatidzinga. Lolo lwati kufanelelungabi lunyenti kakhulu. Kufuna
lutsintseke nje ngaleyo ndlela hhayi kutsi ungate uphume esihlokweni. Inkhulumo
kufanele ibahlekise kancane labo labalalele baphindze bachubeke nekulalela
lenkhulumo. Akukafaneli-ke kutsi ibe yindze kakhulu. Kufanele itsintse tintfole
tiphatselene nemphilo yetfu lamuhla njengengculazi lesitsintsa sonkhe.
Inkhulumo lehlelekile ilungiselelwa kusenesikhatsi, kwentiwe lucwaningo
loludzingekile. Yetfulwa ngaphandle kwekusebentisa tinsita letitibonwa. Lulwimi
lunotsile, kusentjetiswe tinongo tenkhulumo nelulwimi lolungenamaphutsa.
Tikhulumi tiyaye ticaphune emagama latsite latsetfwe kuletinye tinkhulumo tebantfu
labadvumile noma tinkhulumo letatiwa mhlaba wonkhe. Kute inkhulumo ibe
ngulekahle, levakala kahle, sikhulumi siyaye sisebentise imifanekisomcondvo
nemagama lagcizelelako levakalisa kahle inkhulumo yaso. Lokukhulunywako kumele
kubalungele labo labalalele, akube yintfo lebatsintsako labafuna kuva ngayo. Ngeke
sikhulumi sikhulume nebantfu labadzala njengoba singakhuluma nebantfwana.
Inkhulumo lehlelekile inaletinhloso letilandzelako:
Kwatisa/kufundzisa
Kuncenga
Kucitsa situnge
Kujabulisa tibukeli.
Kukhutsata
Kwecwayisa
Luhlaka
Sakhiwo senkhulumo
Sihloko
Inkhulumo lenhle nguleyo lapho sikhulumi sinika sihloko lesibumbanako naloku
lamenyelwe kona.
Kubingelela
Sikhulumi sibingelela labo labakhona ngetikhundla tabo nobe ngetigaba tabo.
Singeniso
Sikhulumi setfula loku lesitawukhuluma ngako. Umlaleli uyati kutsi sikhulumi
sitawukhuluma ngani ngekulalela setfulo senkhulumo.
26
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Umtimba
Sekhulumo setfula umlayeto. Sikhulumi siletsa imibono lehambelana nesihloko
kanye nesincumo lasitsetse yena mayelana nalesihloko. Nguleyo naleyo ndzima
inemcondvo lobalulekile, imicondvo ayikahlangahlangani.
Siphetfo
Siphetfo lesifishane ngulesinemisho lemincane lemifishane. Tincomo letitsite
tingetfulwa kulesiphetfo bese sikhulumi sigcina ngekubonga loyo lohola lilanga
lemhlangano.
Inkhulumo lengakahleleki
Lenkhulumo lena ungayetfula ngaphandle kwekutilungiselela. Ayilandzeli timiso
letibekiwe nobe luhlaka. Ngalesinye sikhatsi sikhulumi singate sikhombise ngetinsita
letitsite loku lesikhulumangako. Lenkhulumo incika kakhulu elwatini lesinalo
sikhulumi nobelucwaningoo lesilwentile sikhulumi. Akukadzingeki kutsi sikhulumisibe
nesihloko lesitawukhuluma ngaso. Yinkhulumo lengakalungiselelwa ngako.
Umsebenti
Kutawuba nelusuku lwekunika imiklomelo kubo bonkhe bafundzi labatfole
imphumelelo ngemaphesenti langemashumi lasikhombisa kuya etulu kuleso naleso
sifundvo, wena njengemfundzi losebenta ngekutimisela, ucelwe kutsi ukhulumele
liklasi kulomcimbi.
27
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Imibiko
Umbiko nguleminingwane loyetfulako ngalokutfolile nawenta lucwaningo lolutsite.
Umbiko ungafaka leminye imininingwane ngengcikitsinobe sihloko locwaninge
ngaso. Esikhatsini lesinyenti emisebentini yetfusiyacelwa kutsi ibhale imibiko
ngenchubekelaphambili yemsebenti nobeke letinye nje tigameko letentekile.
Tinhlobo temibiko
1 Umbiko lohlelekile
Lombiko lona ulandzela timiso letitsite letibekiwe futsi kufanele ubike usebentisa
lokukhulunywa ngaye (Third Person).
2. Umbiko lokhululekile
Lombiko lona awulandzeli timiso letibekiwe. Lobikako angabhalaasebentisa
lokhulumako (First Person).
Luhlaka lwembiko lococekile
Sihloko
Singeniso
Indlela lesentjetiswe nakwentiwa lucwaningo
Lokutfolakele
Siphetfo
Tincomo
Lusayino lwalobikako
Sigaba nobe sikhundla salona lobhale lombiko
Lusuku
Lokudzingekile nawubhala umbiko lococekile
Awufinyeteke ucace
Awucondze ngco kulokubikwako, ungatsemeleti
Lulwimi alube ngulolwemukelekile lolunenamaphutsa
Awulandzele luhlaka lwembiko lolwemukelekile.
1. Ake sibuke nasi sibonelo sembiko lohlelekile
Sihloko
Umbiko ngekungaphumeleli kahle kwebafundzi bakamatikuletjeni.
Setfulo/Singeniso
Kulandzela ticondziso tekwenta lucwaningo lwembangela yekungaphumeleli
kwebafundzi, lubese luyentiwa lolucwaningo.
Indlela Lesentjetisiwe
Labo labangakaphumeleli bavakashelwe emakhaya abo kwentiwa
inkhulumo luhlolo. Nebafundzi labangaphumeleli kulamabanga langephansi nabo
bakhulunyisiwe. Kubese kuhlolwa tinsita letikhona tekwelekelela bafundzi kutsi
baphumelele Timo tasemakhaya lapho bahlala khona tihlolisisiwe.
Lokutfolakele
Labo belibanga lamatikuletjeni kutfolakele naku lokulandzelako.
1. Simo semnotfo sasekhaya sime kabi kakhulu.
2. Kugulelwa batali/kushonelwa batali.
28
Via Afrika Publishers© You may photocopy
3. Kweswelakala kwetincwadzi esikolweni.
4. Kubete Sineke kwabothishela.
5. Kungefiki ngesikhatsi ngendzaba yekweswelakala kwetigitjelwa.
Siphetfo
Bafundzi abaphumeleli ngendzaba yetizatfu letingetulu kwemandla abo.
Tincomo
Umntfwana lowemukelwa njengemfundzi wakulesikole kufanele kutsi yatiwe
imvelaphi yakhe kute atewusitakala, netinkinga takhe tibukisiswe kahle kute
asitakale kusenesikhatsi. Tincwadzi kufanele titfolakale esikolweni hhayi kutsi
bafundzi batitsengele.
Lusayino
T.G Malambe
B.Z Mohlala
Umbiko Longakahleleki
Timphawu tembiko longakahleleki
Kute lucwaningo lolwentiwako. Umbiko weyame ekuticabangeleni nobe kucagela. _
Lobikako usebentisa lokhulumako “mine, tsine” njll.
Ake sifundze nasi sibonelo sembiko longahleleki
Wota Nendlebe Sikolo Lesiphakeme Kungaphumeleli kwebafundzi beLibanga 11
Ngetamile kuhlolisisa lendzaba yekungaphumeleli kahle kwebafundzi belibanga 10.
Lendzaba ivisa baphatsi buhlungu lobukhulu.
Lokutfolakele
Kuvakele ngandlebenye kutsi labafundzi labangaphumeleli eluhlolweni lelibanga 10,
bayeswela. Labanye batintsandzane, kantsi labanye beswela tigitjelwa.
Tincomo
Kufanele siyifakele tibuko lendzaba yalabantfwana njengoba bangumliba loya embili.
Umntfwana ngamunye kumele atiwe kutsi uhlala nabani, kuphi futsi umnyaka
usasuka, kute batewukhona kusitakala. Singakhona kubhalela betenhlalakahle kutsi
babasite. Kantsi natsi sibothishela singabasita ngoba betfu natsi labantfwana.
Lusayino
T.G Malambe
B. Z Mohlala
29
Via Afrika Publishers© You may photocopy
I-ajenda nemaminithi
I-ajenda ikhomba lusuku lwemhlangano indzawo, sikhatsi neluhlalwetihloko
letitawudzingidwa emhlanganweni. Iba simemo sebantfu labafanele bete
emhlanganweni nendzima labatawuyidlala kulomhlanano.
Emaminithi ngemarekhodi emhlangano lacocekile langatsemeleti,lacacile.
Inhloso yemaminitsi kwenta siciniseko sekutsi lokwenteka emhlanganweni kubhalwe
njengoba kunjalo yini. Kuyatiwa kutsi bobani labebakhona, labacolisa,
labebangekho, kwatsiwani, kwancunywa kutsini,lokwatsiwa kutawentwa bobani.
Kubalulekile kutsi kushiwo kutsi umhlangano wabobani.
Sibonelo se-ajenda nemaminithi
Kumenywa bafundzi belibanga lelishumi 10D
Indzawo : Eklasini KA 10D
Lusuku : 15 Lweti 2012
Sikhatsi : 10h00
Luhlelo
1. Kuvulwa.
2. Emavi asihlalo
3. Emalunga lakhona nalangekho.
4. Kufundvwa kwemaminithi
5. Lekuvuka emaminithini
6. Umsebenti welusuku
a. Bafundzi labangeti esikolweni onkhe malanga
b. Kungamakwa kwemsebenti webafundzi
c. Bafundzi labangahloniphi bothishela
d. Emasu ekutsi siphumelele sonkhe eluhlolweni
e. Luhambo lwetfu loluya kaSikhukhuza
7. Lusuku lwemhlangano lotako
8. Kuvala
30
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Amamithi omhlangano
Sibonelo:
Emaminithi emhlangano webafundzi belibanga 11 base Museni Secondary
School kulungiselela umcimbi wekuphela kwemnyaka
1. Kuvulwa kwemhlangano
Wavulwa ngusihlalo ngemthandazo.
2. Kwemukelwa
Sihlalo, wemukela emalunga labekhona.
3. Emalunga labekhona.
Onkhe emalunga bekaphelele.
4. Kufundvwa kwemaminithi
Afundvwa abuye emukelwa
5. Lokwavuka emaminithini:
Ngabe litseni libandla lelengamele sikolo I SGB ngekulungiswa kweluphahla
loluphephukile nemafasitelo lephukile.
Latsi kuleliviki leletako ngalesihlanu
6. Umsebenti welusuku
Bafundzi labangeti onkhe malanga esikolweni
Kwancunywa kutsi Kutawubitwa batali kukhulunywe nabo kutsi batise sikolo uma
umfundzi angeke ete esikolweni banike tizatfu letivakalako.
Kungamakwa kwemsebenti wasekhaya
Savumelana Sitawubikela thishela weliklasi letfu kutsi sikhatsi lesinyenti, kuletinye
tifundvo umsebenti wasekhaya asimakhelwa.
Bafundzi labangahloniphi bothishela
Laba bayahlaza liklasi, nabo kwatsiwa kutawubitwa batali babo uma ngabe
abantjintji emva kwekukhulunyiswa nguthishela weliklasi letfu.
Emasu ekutsi siphumelele sonkhe ekupheleni kwemnyaka
Kwakha emacembu ekufundza uma sikolo sesiphumile njengebafundzi belibanga 12
Kwacelwa sikolo kutsi sinake kuphepha kkwetfu.
Satsi sitawusebentisa emaphepha eluhlolo lwelwendlulile netimphendvulo
Luhambo loluya kaSikhukhuza
Onkhe emalunga asabhadele.
Lusuku kumhla titine enyangeni yeNyoni
7 Lusuku lwemhlangano lotako
Mhla titimbili enyangeni yeMphala 2012, nakunetingucuko sitanatisa.
8. Kuvala
Umhlangano wavalwa ngemthantazo lowabekwa ngumholi weliklasi.
31
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sihlatiywa (irivyu)
Setfulwa nangabe ufundza libhuku, ubukela lifilimu, ubukela umdlalo webhola,
ulalela umdlalo wemoya njll. Sihlatiya sihlole ngenhloso yekwengeta lwati, imibono
nobe sihlabe lokutsite nobe sikhiphe lokutsite kute lomsebenti wemukeleke.
Kulesinye sikhatsi sihlatiya kute sihehe labanye kutsi bafune kufundza lelibhuku,
nobe kubukela lifilimu njll, kuya ngekutsi yini lena lehlatiywako.
Tidzingo
Uveta tiphakamiso takhe ngemsebenti lodvwetjiwe, lifilimu, libhuku nobe umdlalo.
Kunikwa imibono netincumo ngemsebenti lowetfuliwe
Kuhlatiya kumele kucondze ngco
Kunikwa lemininingwane lelandzelako: ligama lembhali, umhleli, sihloko
semmcwadzi/umsebenti, ligama lemshicileli, Inkampani lekhicitako uma
kudzingeka
Lusuku lelishicilelwe ngalo
Sifinyeto sesakhiwo sendzaba nobe lifilimu
Ingcikitsi
Sibonelo sesihlatiywa
Bengibukela lifilimu lelashicilelwa ngemnyaka wa 2006 linesihloko lesitsi Akeela and
the BEE. Licondziswa nguDoug Atchinson. Kulelifilimu kunentfombatana ligama layo
nguAkeela. Lentfombatana beyinelikhono lelisetulu lelupelomagama. Belipela cishe
onkhe emagama kahle uma thishela abanika umsebenti wesipelingi. Kutse
ngalelinye lilanga thishelanhloko wacela kutsi angenele umncintiswano lobitwa
ngekutsi Spelling BEE. Akeela akatange asheshe akwemukele loko ngoba esaba
kutsi bangani bakhe batawuhlekisa ngaye. Ugcine avuma kusingenela, kepha
inkinga lenkhulu kwaba kutsi make wakhe Tanya Anderson akatsandzi kutsi ente
lomncintiswano.
Wachubeka nawo unina angati, watfola Professor Larabee kutsi amceceshe.
LoProfesa bekangamceceshi ngemagama kuphela kepha bekamnika indlela
yekuphumelela. Watsi lokusenta sesabe ngulokutsi sinawo emandla lamakhulu
ekuphumelela, asesabi kwehluleka, sitesaba tsine. Akhile bekachudzelana
naboDylan najavier.
Batali baDylan bebangafuni abe nelitfuba lekudlala kepha labebakufuna bekukutsi
aphumelele kulomncintiswano kukuhle nobe kukubi. Bo Akeela baya edzinlini
lemngani wakhe Javier lekugubha lusuku lwekutalwa, Dylan yena uphisheke
ngekupela. Lelifilimu leli libaluleke kakhulu kitsi tsine bafundzi. Sifundza kupela kahle
emagama, siphindze sifundze kubeketelela timo lesihlangana nato. Siphindze
sifundze kutsi imphumelelo yakho ayibi yakho wedvwa kepha iletsa intfokoto kulabo
lohlala nabo emmangweni. Umbhali wente kahle kutsi baphumelele ngekulingana
boDylan na Akeela kukhomba kutsi labanye bayaphumelela ngekutsi bagcile
kuleyontfo labayentako, kanjalo uyaphumelela nobe utinika sikhatsi sekuphumula
wente letinye tintfo letiphumuta ingcondvo.
Umsebenti 1
Ngemagama langabi ngaphasi kwalange 80 kepha angabi ngetulu kwala-120 bhala
sihlatiywa selifilimu lolibukele kulamalanga.
32
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sihlelwa i-edithoriyali
Sihlelwa siveta imibono letsite lebhaliwe kungaba sephephandzabeni nobe
ephephabhukwini. Umbhali usibhala kute avete imibono yakhe.
Sihlelwa sinanati tidzingo letilandzelako:
Sikhuluma ngendzaba ledvumile
sinika imibono netincomo
siheha tetsamelilwati kutsi tivumelane nembono wemhleli
Kuba nesihloko nelusuku
Kuba nesingeniso, siphetfo nobe umtimba
Sibonelo
Bontsanga banemtselela longanani ekusebentiseni
tidzakamiva?
Thabile Nkosi
Kulamalanga bafundzi basheshe Umfundzi losebangeni lelishumi
bacale kunatsa kunalokwejwayelekile. usengakabhadli kahle ehloko kutsi
Bavame kuyenga batali babo batsi angasheshe akubone kutsi bontsanga
baya kuyewufundza ekhaya bayamdukisa, yena ubona enta intfo
kabomngani. Nabefika lapho kuba letawujabulisa bangani bakhe kute
nelidzili letjwala, kuba naye emukeleke kulelicembu. Banyenti
ngumchudzelwane kutsi ngubani bantfwana labetamako kumelana
lokhona kunatsa tjwala lobunyenti nekuphocelelwe kepha babitwe
ngesikhatsi lesifishane. Nawubabuta ngemagama lakhomba kutsi
kutsi yini banatse tjwala babancane batehluleki, futsi balibele abakhoni
kangaka bavele batsi banyenti bantfu kwenta tintfo letinsha.
labasheshe bacale kunatsa emhlabeni,
kantsi naletikhangiso tetjwala tinyenti Yintfo lembi kutsi bafundzi bachubeke
kakhulu ngiko nako baheheka. banatse tjwala nobe bayati imitselela
yekunatsa tjwala. Kuncono umfundzi
Lokulandzela bontsanga wente intfo akhetse bangani labaphila imphilo
lembi akusiyo indlela lemukelekile lefana neyakhe lehambisana
yekuphila. Kuphocelelwa bontsanga nemagugu lanawo ngoba kutawuba
kutsi wente lokutsite kwenteka lapho lula kuphilisana nabo. Bona laba
bontsanga yakho bakuphocelela kutsi labaphila imphilo lencomekako
ucabange nobe utiphatse ngendlela bangasita kutsi babe tibonelo kulaba
letsite lefunwa ngibo. Lokuphocelelwa lesebanikele ngemphilo yabo
kungaletsa tingucuko letinyenti letimbi etjwaleni.
emphilweni yemuntfu. Phela Nebatali kumele beluleke bantfwana
bontsanga ubatfola esikolweni, babo bakhone kumelana netimo
uphindze ube nabo emmangweni. tekuphocelelwa bontsanga.
Umsebenti
Kunendzaba lesematseni ngekutiphatsa kwelusha. Bhala sihlelwa lotasitfumela
ephephandzabeni langakini. Sihlelwa akho sibe ngemagama langabi ngaphasi kwe-
80 kepha angabi ngetulu kwe-120.
33
Via Afrika Publishers© You may photocopy
6 Athikheli yeliphephandzaba
I-athikhiei yeliphephabhuku nobe liphephandzaba iyindlela yekuletsa lwati, ingucuko,
imininingwane letsite mayelana naloko umhleli lafuna kukwendlulisa nobe lafuna
kukukhangisa. Umhleli angasebentisa ifonti lehlukahlukene, imibala lehlukahlukene
futsi legcamile, imidvwebo lehlukene kugcugcutela, kutsengisa umcondo lokutsite. I-
athekhili yehlukaniswe katsatfu, singeniso, umtimba nesiphetfo.
Lulwimi lolusetjentiswako lufanele lubete emaphutsa elulwini, futsi luvakale mbamba
Bayahlupheka bantfwana bemantfombatana labahamba
kulendlela leyendlula ehlatsini
Sive Siyandza Ntfulini
Bantfwana labanyenti labafundza mine sengitfuswa nayintsetse
esikolweni lesiphakeme sasePhumlile letindizelako ngenca yaletigigaba
labahamba ngetinyawo letenteka kulendlela, angikate ngativa
basengcupheni yekutfunjwa ngesaba kangaka emphilweni yami.
nekudlwengulwa. Lendlela inesihosha Angisakhoni nekufundza
lesinelihlatsi lelisabekako. Ngisho nangicabanga kutsi kusefanele
umdzala uva kuphakama tinwele ngibambe lecondze ekhaya.
nawengca kulendzawo. Kusukela
kwatfunjwa kwabulawa intfombatana " Impela labatfumbi nalabagagadleli
kuleliviki leliphelile, bantfwana bacondzene ngco nebafundzi
sebayesaba kuya esikolweni. basePhumlile. Singativela njani
Labanyenti sebajika endleleni siphephile nangabe
babuyele emakhaya ngoba abati kutsi sekungemahlandla lamabili
kutakwentekani. lalandzelanako ngesikhashana
lesifisha sihlaselwa.
Ngalesihlanu lowengcile lenye
intfombatana beyilandzelwa yindvodza Umngani waTibusile longusobahle utsi
lephetse silimato kuyo yona lendlela. yena batali bakhe bammikisa
Yatsi lapho itsi iyahlasela lendvodza kulesinye sikolo kulomnyaka lotako. "
kwachamuka imoto yathishelanhloko, Nobe ngitsandza ePhumlile, uma
lwase luyaphatamiseka loluhlelo kuphuma kwami kusho kuphepha
lwayo. Yasindza kanjalo kwami, ngikulungele kuya kulesinye
lentfombatana. sikolo nobe bekungasiso sifiso sami."
Tibusile, lenye Intfombatana
leneminyaka lelishumi nesihlanu, Itsi"
Umsebenti
Bhala I athikheli yeliphephandzaba ngenkinga lekhungetse ummango wangakini.
34
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Ikholomu yeliphephandzaba
Ikholomu yeliphephandzaba icishe ifane nje ne-athikili yeliphembandzaba.
Lokwehlukile kutsi yona ibhalwa ngumuntfu lonelwati lolujulile ngaloko labhala
ngako, ayibhalwa nje nobe ngubani.
Dokotela angabhala ngeTemphilo
Umshayeli wetindiza angabhala ngekushayela indiza.
Umfundisi angabhala ngetenkholo
Umpheki angabhala ngetekupheka
Sibonelo
Kunakekela ematinyo takho
Ikholomu ya dokotela Sivesini Mdluli
Tsine bodokotela bematinyo sitsi lokucine kakhulu lokuwalimata kakhulu
indzima lenkhulu ekunakekeleni ematinyo kantsi futsi akusuki kalula.
ematinyo idlalwa batali. Batali kumele Kuvikela, singavikela ngekusebentisa
batjele bantfwana kutsi kumele bahlale ticubhamatinyo letimelana nayo.
njalo bacubha ematinyo abo
lokungenani kabili ngelilanga. Loku Uma unematinyo lasheshe aphatime
kuvikela kungcola lokubese kwakhela uma ahlangana nekushisa nobe
lapha ematinyweni bese kubanga kubandza, tfola sicubhamatinyo
kubola kwematinyo. Kucubha lesenta ematinyo amelane nekushisa
ematinyo nekukhipha kungcola nobe kubandza. Kantsi kubalulekile
ngemtiya wekukukhipha nekuhlolwa kutsi utfole luvo lwadokotela ngoba
ngudokotela wematinyo kanye kuyenteka kulesinye sikhatsi
ngemnyaka kungavikela kubola kuphatime ngenca yenkinga lenkhulu
kwematinyo. Nawungavani ne drill lekhona, lengabonwa ngudokotela
yadokotela kuncono ugweme kudla wematinyo.
tintfo letisheshe tibolise ematinyo,
ucubhe lokungenani kabili ngelusuku
uphindze uyewuhlolwa ngudokotela
wematinyo.
Uma ucubha ciniseka kutsi kungcola
lokubonakalako uyakususa
ematinyweni, ikakhulukati uma ucedza
kudla. Kumele usebentise
sichubhamatinyo lesineflouride. I
flouride iyancomeka kakhulu
ekususeni lokungcola nekuvikela
kubola kwematinyo. Kuchuba kwenta
tinsini tihlale tiphilile.
Munye kulabalishumi uvame kutsi abe
netartar ematinyweni. I tartar kungcola
35
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Umsebenti
Ephephandzabeni unekholomu yakho yeTemasiko. Bhala ikholomu yakho yaleliviki
ngekubaluleka kwemasiko esiveni seMaswati.
Ibrosha
Ibrosha libhukwana lelisinika lwati mayelana nemkhicito, imisebenti letsite nobe
tindzawo letitsiteletinika tinsita nobe tekungcebeleka
Tidzingo tebrosha
Sifundza lapho lendzawo itfolakala khona
Lidolobha lenitfolakala kulo
Umkhicito/Indzawo
Buhle bemkhicito nobe Indzawo
Emazinga ekushisa
Tekuchumana.
Sibonelo sebrosha:
36
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sikolo lesikhulu Kuyasa
Ligama lesikolo: Kuyasa High School
Sicubulo: Silwela imphumelelo yawo wonkhe umntfwana.
Esifundzeni saseMpumalanga
Lidolobha: Nelspruit
Tinombolo tekuchumana: 013 750 3321
Likheli P.O.Box 1 Nelpruit 1240
I-imeyli: kuyasahighschol@education.gov.za
Sidvume ngemfundvo lesezingeni lelisetulu
Wonkhe umfundzi uyanakekeleka kaMatikuletjeni kuphumelela wonkhe umntfwana
yonkhe minyaka
Sinabothishela labaceceshiwe
Sinetinsita letenele tekufundza
Takhiwo tesikolo
Sinetinkhundla letinkhulu letehlukene tetemidlalo
emalabholatri esayensi, elulwimi, abongcondvomshini
Sinelihholo lelikhulu lapho sihlanganela khona ngetidzingo letehlukahlukene
Kunengadzi yetibhidvo
Sinendzawo yekufundzela kushayela
Kuchumana nebatali ngemiphumela yebantfwana
Siyawatfumela emaphothifoliyo ebantfwana njalo ngethemu.
Sitfumela emakhadi emibiko yemphumelelo yemfundzi
Siba nemhlangano webantfwana, batali, nabothishela lapho sibika khona imiphumela
yawo onkhe emabanga.
Letsa umntfwana wakho evusalitsemba angeke utisole!
Umsebenti
Bhala ibrosha ukhangise sikolo lofundza kuso kute uhehe bafundzi labachamuka
etindzaweni letehlukahlukene.
37
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sahluko 4 Liphepha lesitsatfu lelisibonelo
Luhlolo lwekuphela kwemnyaka
Sikhatsi 2 Ema-awa
Emamaki: 100
Ticondziso kulabahlolwako
Sigaba: A tindzaba
Sigaba B: Ematheksthi emibhalombiko
Ticondziso
1. Labahlolwako balinzelwe kutsi baphendvule munye umbuto esigabeni A, namibili
imibuto esigabeni B.
2. Cala ngeluhlaka ngembikwekubhala indzaba esigabeni A.
3. Cala leso naleso sigaba ekhasini lelisha, udvwebele emva kwaleso naleso sigaba
4. Bhala ngebunono nangesandla lesifundzekako
5. Caphelisisa lupelomagama nendlela yekwakha imisho.
Bhala indzaba ngasinye saletihloko letilandzelako ibe ngemagama langabi ngaphasi
kwe-240 kepha angabi ngetulu kwe-290.
1. Bhala Indzaba legcina ngalamavi latsi "Lengakubona, ngitawukukhohlwa ngifile."
2. Bhala indzaba lenesihloko lesitsi Umsakati lengimtsandzako.
3. Utsini umbono wakho ngekutsi bantfwana labancane labafundza emabanga
laphasi batsemgelwe bomakhalekhikhini?
4. Bukisia lesibonwa lesiladzelako bese ubhala indzaba (lelandzisako).
38
Via Afrika Publishers© You may photocopy
5. Bukisisa lesibonwa lesilandzelako bese ubhala Indzaba (Lechazako)
6. Bukisisa lesibonwa lesilandzelako bese ubhala indzaba letsatsa luhlangotsi.
39
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sigaba B
Khetsa kubili kuloku lokulandzelako bese ubhala ngako ngemagama langabi
ngephasi kwala-100kepha angabi ngetulu kweli-120.
1. Inkhulumomphendvulwano
Kulahleke imali yalomunye umfundzi eklasini lengemarandi lalikhulu nyalo basolela
kuwe ngoba nawe bakutfole unemarandi lalikhulu esikhwameni sakho. Asive
inkhulumo leyaba khona emkhatsini wakho nathishela nawumchazela kutsi lemali
akusiyo yalona lolahlekelwe ngeyakho. [20]
2. Umlandvomufi
Kushone sihlobo sakho lobewusitsandza kakhulu. Emndenini wakini babone kutsi
wena unelikhono lekubhala umlandvomufi njengoba bake bawubona emabhukwini
akho esikolo. Bacele kutsi ubhale umlandvomufi walesihlobo sakho. Bhala
lomlandvomufi. [20]
3. Incwadzi yemtsetfo
Utsenge titja kaPresless, bakutfumelela tona ngeliposi. Utse uyavula wakhangwa
tincetu nje, konkhe lokusekhatsi kuphihlikile, awusaboni nobe bekulipulete, nobe
inkhomishi. Bhala incwadzi ukhonondze ngalesehlakalo. [20]
4. Sihlatiywa
Bewubukela lifilimu lelisandza kushicilelwa. Bantfu basengakati ngalo, wena ubona
kungatsikuhlebontsanga yakho eklasini balibukele. Bhala sihlatiywa salelo filimu
lotawusibeka ebhodini letatiso emtatjeni mabhuku wesikolo sakho. [20]
40
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sigaba sesibili: tembhalo imibhalo efundvwa eklasini lonyaka
Naku lokufundvwako kutemibhalo lonyaka
Tinkondlo
Emanoveli/Temdzabu
Umdlalo
Imibuto lengaba lusito
Tinkondlo
Yini lokumele kwatiwe bafundzi ngesakhiwo sangephandle senkondlo?
Sakhiwo sangephandle sifaka ekhatsi loku lesikubona ngemehlo kulenkondlo
lokungadzingi site sifundze sijule lokufaka ekhatsi,(i-phethini) tindzima, imigca,
emagama, imvumelwano, luchumano, Sifanamsindvo (sifanangwaca,
sifanankhamisa), sidvonsamoya, (isuzuri), sicedzelelamcondvo (i-enjambamenti),
imphindza nemphindvwa.
Yini iphethini yenkondlo?
Iphethini sisho kutsi inkondlo inatingaki tindzima, imigca, emagama kulowo nalowo
mugca. Iphethini ingaba ngulehlelekile nobe lengakahleleki. Sitsi ihlelekile uma
imigca kuleyo naleyo ndzima ilinani lelilinganako.
Tindzima
Indzima yenkondlo sisho linani lemigca lelilandzelanako libumbe umcondvo munye.
Tindzima tenkondlo tehlukanisa imicondvo leyehlukene kepha lenekubumbana.
Sibonelo
Inkondlo letsi Lilanga inetindzima letine, indzima ngayinye inemigca lesihlanu,
umugca ngamunye unemagama lasukela kulamabili kuya kulamane.
Imigca
Inkondlo ibhalwe yehluka kuleminye imibhalo, inemigca lehlelwe ngendlela
leyehlukile kunaleminye imibhalo. Lemigca ngiyo leyakha indzima.
Emagama
Emagama lakha inkondlo abalulekile ngoba akhombisa kutsi sonkondlo uphumelele
kanganani kuveta umcondvo wayo ngeemagama lambalwa. Linani lelincane
lemagama liveta bunkondlo. Uma sekamanyenti sekuba ngatsi yiprozi.
Yini imvumelwano enkondlweni?
Imvumelwano buciko bembongi bekuphindzaphindza emalunga ekucaleni,
emkhatsini nasekugcineni kwemugca ngenhloso yekugcizelela umcondvo lotsite
nobe kuletsa sigci enkondlweni. Kunemvumelwano sicalo, imvumelwanomkhatsini,
imvumelwanosigcino.
Asinake: Yonkhe imvumelwano iyeca, seca munye umugca.
Imvumelwanosicalo lena yimvumelwano letfolakala ekucaleni kwemugca.
Sibonelo
Ngivumele ngigacatele ngemadvolo
41
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Ngikhasele elangabini lakho
Ngikuphe lingekhatsi lenhlitiyo yelutsandvo
Lomfundvo
Imvumelwanomkhatsini itfolakala emgceni munye lapho emagama lasemkhatsini
agcina ngemalunga lafanako.
Sibonelo
Engcondvweni,enyameni nasemphefumulweni
Ngikhatsatekile,ngijabhile kepha ngilindzile
Ngalelinye lilnga ngitakubona mbali yami.
Imvumelwanosigcino
Lena yimvumelwano letfolakala ekugcineni kwemugca, nayo ngalokunjalo iba lilunga
nobe emalunga. Kuyo inkondlo letsi Lomfundvo sitsandvwa sami.
Sibonelo
Ngikuphe lingekhatsi lenhlitiyo yelutsandvo
Ngikuphe lingekhatsi lekujula kwengcondvo.
Ngihole mgudvu wenhlakanipho
Ngihambe ngemvila wenhlonipho
Luchumano
Luchumano lusu lekuphindvwa kweligama leliphelele emigceni lemibili nobe
lengetulu endzaweni lelandzelanako. Lokuphindvwa kwaleligama kungaba
sekucaleni emkhatsini, nasekugcineni kwemigca lemibili yenkondlo. Sibonelo
sitsetfwe kuyo inkondlo letsi Lomfundvo sitsandvwa sami.
Lebhalwe ngu NP Mabaso likhasi 11 Kuphuma Kwelilanga.
Luchumanosicalo
Ngikuphe lingekhatsi lenhlitiyo yelutsandvo
Ngikuphe lingekhatsi lekujula kwengvondvo.
Ngivumele ngikhanget‟imphilo
Imphilo yekujula kwemphilo
Imphilo yenjula yekuphila
Luchumanosigcino
Sibonelo
Ngivumele ngikhanget‟imphilo
Imphilo yekujula kwemphilo
Luchumanomkhatsini
Loluchumano lutfolakala emkhatsini yemigca kusigaba sinye
Sibonelo
Ngikuphe lingekhatsi lenhlitiyo yelutsandvo
Ngikuphe lingekhatsi lekujula kwengcondvo.
42
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Luchumanololutjekile
Loluhlobo lwekuchumana luvela ngekutsi ligama lekugcinwe ngalo emgceni
longenhla kubuye kucalwe ngalo emgceni lolandzelako nobe kucalwe ngalo emgceni
wekucala kugcinwe ngalo emgceni wesibili.
Sibonelo
Ngivumele ngihlobe
Ngihlobe ngihlomise sive.
Ngivumele ngikhanget‟imphilo
Imphilo yekujula kwemphilo
Naka: lonkhe luchumano luyeca, seca umugca munye.
Yini umehluko lokhona kumvumelwano neluchumano?
Luchumano kuba ligama leliphelele, imvumelwano kuba lilunga nobe emalunga,
hhayi ligama leliphelele.
Yini i-enjambamenti nesidvonsamoya?
Ienjambamenti( Sicedzelelamcvondvo)
Sonkondlo ubhala inkondlo yakhe imigca ilandzelana ngaphandle kwekusebentisa
tiphumuti. Kulesinye sikhatsi angasisebentisa siphumuti kepha lomcondvo uphelele
emgceni lolandzelako. Loku ukwentela kukhomba kutsi umcondvo losemgceni
longenhla uphelela emgceni lolandzelako. Ngiko kutsiwa sicedzelelamcondvo.
Sidvonsamoya (isuzuri)
Sitfolakala lapho sonkondlo asebentisa tiphumuti emgceni, kungaba lisu
lekuphumula, uhlabe likhefu, nobe kuletsa sigci enkondlweni
Enkondlweni letsi inkhundla iyashiyelwana Mabaso Np pg 35
Gudluka mnaketfu, gudluka
Kadze kwas‟uhleti kuleso sihlalo,
Sewuye wamila netimphandze,
Kuleso sihlalo, kuleyo nkhundla bo
Inkhundla iyashiyelwana Mabaso N.P likhasi 35 Kuphuma kwelilanga.
Sifanamsindvo
Lapha sikhuluma ngemsindvo lowentiwa tinhlavu temagama emigceni, Lemisindvo
yenta sigci lesimnandzi. Lemisindvo ingaba wabongwaca nobe bonkhamisa.
Sifanangwaca
Lomsindvo udalwa kuphindzeka kwabongwaca labafanako emgceni munye
Sibonelo enkondlweni letsi Ngikhoselise JJ Thwala ( likhasi Kuphuma kwelilanga)
Lapho tiphepho letiphephulako
Tisiphula timphandze tetihlahla
Sifanankhamisa
Lomsindvo uvela ngekuphindzaphindza nkhamisa lofanako emgceni munye.
Sibonelo
Nklihhihh! Nklihhihhi!
43
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Khilikitsela nabo etikhilikitsini.
Mgalafawu NP Mabaso Kuphuma kwelilanga likhasi
Yini imphindvwa, imphindza, nemphindzamcondvo, kunye kwehluke ngani kulokunye
Imphindvwa
Kuleso naleso sigaba sonkondlo ucala nobe aphetse ngemugca lofanako.
Sibonelo
Enkondlweni letsi Mgalafawu, NP Mabaso likhasi 32 Kuphuma kwelilanga sonkondlo
ucala tonkhe tindzima ngemugca lotsi Nklihhihhi! Nklihhihhi
Enkondlweni letsi Bewutawutsini indzima yekucala neyesitsatfu icala ngeligama
lelitsi bewutawutsini. Lebhalwe ngu J Stoltz likhasi 41 Kuphuma kwelilanga
Bewutawutsini
Imphindza
Lona ngumsindvo lofanako emgceni munye sibonelo sitfolakala enkondlweni letsi
Nyawo lwami. Indzima yesibili
Nyawo! Nyawo! Nyawo lwami.
Wabukek‟ ukhala yni?
Ngab‟ ubulawa ticatfulo?
Pho ngabe yini?
Yini lekumele bayati bafundzi nabahluta inkondlo?
Bafundzi kumele bati luhlobo lwenkondlo, lokushiwo yinkondlo, kujula kwenkondlo,
ingcikitsi, umoya,sakhiwo sangaphandle,nesakhiwo sangekha
Sitawukhumbutana kafishane ngetinhlobo tetinkondlo, sifundze ngalokushiwo
yinkondlo, kujula kwenkondlo, ingcikitsi, umoya kanye nesakhiwo sangekhatsi.
Tinhlobo tetinkondlo.
Bafundzi kumele bati kutsi inkondlo ngabe iyisonethi, ilirikhi, isathaya, inkondlosililo,
inkondlomlandvo, inkondlo yetenkholo, inkondlo yesimanje nalelandzisako.
Lokushiwo yinkondlo
Lapha sisuke sikhuluma ngemcondvo losebaleni, utfolwa nobe ngubani lofundza
inkondlo ngoba asijuli, sichaza sisebentisa inshokutsi lesebaleni yemagama.
Sibonelo inkondlo letsi Makoti. Umcondvo losebaleni kutsi kukhulunywa ngamakoti
lotawendza, kumele ente konkhe lokwentiwa bomakoti labendzile.
Umcondvo lojulile
Nasikhuluma ngemcondvo lojulile, sikhuluma ngemcondvo lofihlakele, kute sitfole
lomcondvo kumele sicabange sijule, lokujula kwetfu kumele kuhambisane
nalamagama lasetjentiswe enkondlweni.
asinhlanhlatsi. Sibonelo, Kulenkondlo lengenhla, nasijula sitawusho kutsi
kukhulunywa ngemfundvo,
44
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Ingcikitsi
Ingcikitsi nguloko lokususe sonkondlo phasi kutsi abhale lenkondlo. Uma
sewufundze konkhe lokusenkondlweni wena ubese usonga ngeligama linye
lelisembulelo kutsi lenkondlo ingaloku, njengemfundvo, intfutfuko, itheknoloji, tikhali,
tigitjelwa, umnotfo njll.
Umoya wenkondlo
Umoya wenkondlo usho lasuke lakuso sonkondlo uma abhala
lenkondlo. Ngabe uyibhale achutjwa yinjabulo, kukhatsateka, lusizi.
Yindvumiso, kudvumala njll
Tinongo tenkhulumo
Tinongo tenkhulumo ngito letisakhela imifanekisomcondvo titfombe
letakheka emcondvweni wetfu ngekufundza emagama latsite Singahogela,
sinambitse, sibone, sive, sifise kutsintsa ngenca yesitfombe lesakheke
emicondvweni yetfu. Tiyagcizelela nobe tente intfo siyibone kancono
siyivisise.Umfundzi kumele akhone kusho kutsi
mfanekisomcondvo muni loletfwa sinongo lesitsite. Nati tibonelo:
Sifaniso- kufaniswa tintfo letimbili letehlukene kube kunebudlelwano
lobutsite emkhatsini wato,
Sibonelo
Lamuhla ngikhala sililo safutsi
Ngikhala ngitithulisa njengentsandzane.
Lamuhla sewuyatisola ngami
Ungilahlisa kwentfo lengenalutfo.
Waze wangikhohlisa
sifanisongco-Kufaniswa tintfo letimbili letinetimphawu letifanako.
Sibonelo : Enkondlweni letsi Mphandze yesono, imali ifaniswe ngco
neMphandze yesono, ngoba vele konkhe lokubi kuvela kuyo.
Maye simnandzi lesishwala
Wotani maSwati nitewukudla lesishwala
Tintfombi nemajaha wotani bo
Wotani nitewukudla lesishwala simnandzi bo.
Imfundvo ifaniswe ngco nesishwala.
Simnandzi lesishwala X.L Ntuli likhasi 10 Kuphuma kwelilanga
kumuntfutisa, Intfo lengaphili inikwa tento nobe titfo temtimba temuntfu.
Kuyo inkondlo letsi mphandze yesono, sonkondlo unike imali tento tebantfu, ngako
uyimuntfutisile
Kunini Mphandze yesono
Ubatfokotisa, ubajabhise
Ubabusisa ubacalekise
Lokutsandzako uyamtondza
Lokutondzako uyamtsandza
45
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Imphandze yesono J.J. Thwala Kuphuma Kwelilanga likhasi 33
Sifutamsindvo ligama leliveta umsindvo lovetwa nguloko lokwentekako
njengajkulenkondlo letsi Lulaka lwemvelo
Phohlo phohlo emabhuloho
Hliphi hliphi tindlu
Hhovo hhovo tindlela tebantfu
Lulaka lwemvelo EE Shabangu (likhasi 22 kuphuma kwelilanga) kwenta sasilwane-
kunika intfo tento nobe titfo temtimba tesilwane.
Sibonelo uma kufa singatsi kunetidladla netinzipho leticijile neludvonsi,
sisuke sikunika timphawu tebulwane loko sitsi kwenta sasilwane.
sihabiso -kubeka intfo ngendlela leyenta ibukeke iyinkhulu nobe iyimbi sibonelo:
Inhlitiyo yami iyopha njalo nangikhumbule wena mntfwanakitsi.
Ngicolele ME Masina likhasi 30 kuphuma kwelilanga.
Lapha sonkondlo ukhombisa kutsi inhlitiyo yakhe iva buhlungu lobukhulu kakhulu
hhayi kutsi iphuma ingati. Uhabisile kute agcizelele lobuhlungu.
Inhlonipho- usebentisa ligama lelimnadzi lelikhomba inhlonipho. Ligama lelitsi
emadliz lihloniphisa lelitsi emathuna/emangcwaba.
Wo hhe! Kwami kwetandla
Ngilala benyoni
Kulelifihle inongwane yami
Lelifukamel‟emadliza alabadzala.
esikhundleni salelo lelihlabako.
Benyoni ,J.J.Thwala likhasi 37 kuphuma kwelilanga
Secamagama- lapha kweciwa emagama ngenhloso yekuveta bunkondlo.
Wo kwami kwetandla ngilala () benyoni( Kweciwe ligama butfongo)
() Kulelifihle inongwane yami (kweciwe ligama live)
kucatsanisa-lesi sinongo lesibeka emagama abukane kute kuvele
umehluko emkhatsini wawo. Enkondlweni letsi Mphandze Yesono J.J. Thwala
Kunini Mphandze yesono
Ubatfokotisa ubajabhise,
Ubabusisa ubacalekise?
Lonawe ukhala sililo
Lokweswele ukhala sililo
Lokutsandzako uyamtondza
Lokutondzako uyamtsandza.
Mphandze yesono JJ Thwala likhasi 33 Kuphuma kwelilanga
Umbiti, Kukhuluma nentfo lengaphili kungatsi iyaphila enkondlweni letsi
Mgwenya utsini ME Masina likhasi 13-14 Kuphuma kwelilanga? Kunemibuto lebutwa
umgwenya kungatsi utawuphendvula”
Mgweny‟utsini ngikhala?
Utsi ngitsini kodvwa Mgwenya?
Mgweny‟utsini nawubutwa?
Siphukuto- kubeka emagama ngendlela lehlaneketelako, njengekutsi wafundza
kakhulu kungako asebenta emakhishini. Lapha kubekwe ngendlela
46
Via Afrika Publishers© You may photocopy
lehlaneketelako ngoba angeke ufundze kakhulu bese ugcina usebenta
emakhishini ebantfu.
Lokumele kwatiwe ngumfundzi nakatawubhala ngenkondlo lefundziwe nobe
lengakafundvwa eklasini.
Kumele ati luhlobo lwenkondlo
Kutsi inkondlo ikhuluma ngani.(Umcondvo losebaleni)
Kujula kwenkondlo (Umcondvo lofihlakele)
Kubona uhlute bunkondlo lobutjentisiwe ekondlweni.
Kubumbana Kwenkondlo nesihloko/ kubumbana kwesihloko nengcikitsi
Luhlobo lwesinongo senkhulumo nekusetjentiswa kwaso ngemphumelelo.
Kubeka umbono wakho ngengcikitsi
Kuhluta nobe kuhlatiya kusetjentiswa kwemagama latsite ngemphumelelo.
Simongcondvo senkondlo nekukhetseka kwemagama. Ucabanga kutsi
sonkondlo
ulisebentise kahle leligama lelitsite nawubuka simongcondvo salenkondlo.
Umoya wenkondlo
Chaza emasu lasetjentiswe ngusonkondlo ekwetfuleni ingcikitsi.
Ufuna kusitjela ini sonkondlo ngekusebentisa emagama latsite.
Bhala sonkondlo lasetfulele kona kulenkondlo nemasu lawasebentisile.
Indlela ingcikitsi lehambelana ngayo nemphilo yetfu yalalamuhla.
Hluta ligalelo lekukhetfwa kwemagama, imifanekisomcondvo,(tinongo
tenkhulumo
tisho netaga )tinsita temsindvo letitsintsa ngayo umoya inshokutsi kanye
nengcikitsi.
Kuhluta inoveli
Singeniso/setfulo
Lapha setfulelwa indzawo kanye nesimo leyenteka kuso indzaba.
Setfulelwa umlingisi lomcoka nenkinga lacondzene nayo.
Setfulelwa ngesimo, simo nasepolitiki nesimo.
Simo sendzawo-yindzawo lenjani, lesemakhaya, lesemadolobheni, letfutfukile
nobe lete intfutfuko.
Simo senhlalo-lapha setfulelwa kutsi kuhleliswene njani, kanye nesimo
setembusave.
Siphindze sitfole lwati ngesimo sesikhatsi; ngabe indzaba yenteka ngesikhatsi
sakadzeni kusete imphucuko, nobe yenteka manje sekugcwele imphucuko, ngabe
yenteke emini nobe ebusuku, ngabe yenteka ehlobo nobe ebusika konkhe loko
kuchaza simo sesikhatsi.
Singeniso kumele sibe ngulesihehako kute setsamelilwati sitawuba nelilukuluku
lekufundza.
Ludvweshu
Ludvweshu kulapho lokwentekako sekucala kucangana. Balingisi bayaye bangaboni
tintfo ngeliso linye; nobe umlingisi uyaye abe nemicondvo leminyenti lephikisanako
47
Via Afrika Publishers© You may photocopy
netincumo lekufanele atitsatse. Loku kusinika tinhlobo letimbili teludvweshu:
Ludvweshu lwangekhatsi nelwangephandle.
Ludvweshu lwangephandle kulesikhatsi kunekungaboni ngalokufanako kubalingisi
lababili nobe labangetulu kwalababili. Ludvweshu lwangekhatsi kulapho umlingisi
anemicabango leshayisanako ngekhatsi kwakhe uma kufanele ente tincumo letitsite.
Sicakacaka
Sicakacaka sibonakala lapho indzaba seyiphakamela esicongweni. Tintfo tisuke
seticangene kakhulu sekunesidzingo sesisombululo. Naletisombululo tisuke
setitinyenti, setsamelilwati sesitibuta kutsi ngabe kuyawuphumelela siphi sisombululo
senkinga.
Luvutfondzaba
Kulesigaba lesi kuphendvuleka umbuto nobe imibuto lebesinayo esicakacakeni.
Kuvela sisombululo. Indzaba isuke seyisecophelelweni lelisetulu seyimnandzi
kakhulu.
Siphetfo
Indzaba ayipheleli esicongweni kepha iyachubeka ifike esiphetfweni. Lokubalulekile
kutsi timbadlwana tindlela tekubhala siphetfo. Siphetfo kufanele sisheshe sifike
singeluli, asilandzele masinyane nje emva kwesicongo nobe luvutfondzaba.
Siphetfo lesikahle ngulesishiya umfundzi asale aticabangela lokwalandzelauma
kusonjululwa inkinga nobe sivete loko umbhali langakakulindzeli. (ingwijikhwebu).
Kufanele siphetfo singashiyi umfundzi advumele nobeasangene nobe angenayo
imibuto.
Hlahlela indzima yembhali
Umfundzi kufanele ati kutsi umbhali uyachumana ngandlelatsite nalokulakubhalile.
Lokuchumana kubonakalisa imiva nemibono yakhe kephakumatima kwenta loko.
Sikhona kubona imiva yembhali ngenhlobo yemlandzi lamkhetsileekwetfuleni
umsebenti wakhe. Umlandzi nguloyo lesiva ngaye lendzaba. Umbhali angakhetsa
kuba ngumteki wendzaba lowati konkhe lokwentekako, nobe abe ngumlandzi
longulokhulumako, nobe abe ngumlandzilongumabona nhlangotsi tonkhe.
Ligama lelitsi umlandzi licuketse umbhali nobe lendlela umbhali lakhetsekungenisa
ngayo umsebenti wakhe. Kutawuchazwa letinhlobo nebalandzi kafishane
Umlandzi longusatikhonkhe
Lomlandzi lona uyati kutsi umlingiswa ngamunye ucabangani futsi uvanjani, wati
konkhe lokwentiwa ngumlingisi.
Lomlandzi wenta umfundzi akhone kwati ngabo bonkhe balingisi.Umsebenti
wasatikonkhe kwehlukanisa balingisi kute bangafanani.
Umlandzi locishe angusatikonkhe
Lapha umbhali usebentisa lomunye webalingiswa kutsi kube nguyelococa indzaba.
Kuvamise kuba ngumlingiswa logcamile. Usitjela ngemiva yakhe nemicabango
nemizindlo yalabanye balingiswa.
Sibona labanye balingiswa ngaleliso lalomlingiswa lona. Umfundzi uyayeamvele
lomlingiswa lona. Alusetjentiswa kakhulu eSiswatini loluhlobolwemlandzi.
48
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Umlandzi longumuntfu wekucala-lokhulumako
Umteki ungulomunye webalingiswa, ucoca yonkhe lendzaba. Indzabaigcwele
tivumelwano leticondziswe kuye bo “Ngi” “mine” “si” “tsine.”
Lendlela lena iletsa simo sekutsintsana ngco nesimo salokwenteka endzabeni.
Umteki longumabonanhlangotsi tonkhe
Lapha indzaba icocwa ngekuvele wetfule tehlakalo umbhali angangenikubalingiswa
futsi angasebentisi umlingiswa loyedvwa. Cishe yindlelalelukhuni ledzinga
buchwepheshe.
Umbiki
Lomlandzi lona akateki uyabika; akanalo likhono lekubona nhlangotsitonkhe.
Umfundzi uyeva kutsi kukhona umuntfu lonitjela lokwentekako. Iyadvumatana
lendlela lena yekubika ngoba lomlandzi akanikiumfundzi litfuba lekuticabangela,
ubese uyangena afake imifako nalapho kungadzingeki khona.
Simonhlalo nesimo setepolitiki ematheksthini
Umfundzi kufanele akhone kuchaza kutsi kuhlaliswene njani emimangweni
letfolakala ematheksthini. Simo setembusave nobe ipolitikisiyahambelana yini naleso
lesenteka emimangweni yetfu. Ngabe kuyaliwa, kubangwa tikhundla,
kuyabandlululwana, kuyavotwa njalo njalo, kukhetfwa mengameli nobe
kuyakhankhaswa.
Hlola tincumo tembhali netiphetfo aticatsanise netakhe
Umfundzi kufanele akwati kuhlola kutsi umbhali uyephetse ngendlelalefanele yini
inoveli yakhe ngekulandzela timiso tetiphetfo letemukelekile.Umfundzi ubese ubeka
umbono wakhe kutsi kube yena bekangumbhalibekangayiphetsa njani lenoveli
asekele iphendvulo yakhe.
Hlola sendlalelolwati nesimonhlalo sibekandzaba nendlela lesingatsintsana ngayo
nemlingisi nobe ingcikitsi
Sendlalelolwati siyahambisana nengcikitsi kanye nemlingisi.
Ingcikitsi ngumgogodla wendzaba, nguloko umbhali lafuna kubhala
ngako,njengekutsi bantfu bakulendzawo layikhetsile baphila njani kuleso simolafuna
kukhuluma ngaso.
Esikhatsini lesinyenti indzawo lesikhulela kuyo iba nabo budlelwano naloko umbhali
lafuna kubhala ngako. Similo semlingisi, netento takhetiba ngumphumela wendzawo
lakhulela kuyo nesikhatsi lakhula kuso. Ngulobo budlelwano lobukhona emkhatsini
wemlingisi nesendlalelolwati.Tintfo lotawukhuluma ngato umbhali kufanele
tihambelane nesikhatsi, kungabi yintfo leyenteka kadzeni kepha umbhali abe
asebentisa tintfoletikhona kulesikhatsi salamuhla.
Umfundzi kufanele anike tiphakamiso takhe ematheksthini
Umfundzi utawunika wakhe umbono ngesitatimende lesitsite lesitfolakala enovelini
bese seyawusekela lombono wakhe. Kulesinye sikhatsi utawucelwa kutsi aphawule
49
Via Afrika Publishers© You may photocopy
kutsi sitatimende lesitsite ngabe singumbononobe singemaciniso esekele
lesiphakamiso sakhe.
Humusha simo semoya, sikhatsi kanye nengwijikwebu etiphetfweni
Umfundzi kufanele akhone kuwubona umoya lokhona enovelini, ngabengumoya
wenjabulo, welusizi, wekukhutsata, nobe wemphumelelo.
Sikhatsi kumele sichubekele phambili sitfutfuke singemi ndzawonye.Njengoba
kwenteka emphilweni siyachubekela yini kuleliye lihora, lusuku, liviki, inyanga,
sikhatsi semnyaka njalo njalo. Ngabe lokwentekakokuyahambelana yini netigameko,
ukhona yini umehluko uma ucatsanisanesikhatsi salomuhla.
Umfundzi kumele akhone kuhlola kubhaleka kahle kwetiphetfo, ikakhululeto
letiyingwijikhwebu nobe leto letikushiya nembuto, hhayi leto letiveletikwente ubete
longakubuta, indzaba iyaphela nje khona lapho.
Hlola umehluko emkhatsini wenshokutsi lesebaleni lebhacile
KuTemibhalo kuvamile kutsi kube nenshokutsi lebhacile nalesebaleni. Umfundzi
unikwa inshokutsi lesebaleni kufuna atfole leyo lebhacile. Lokukuvame uma
kusetjentiswa tinongo tenkhulumo njengesifaniso,sifanisongco, imifanekisomcondvo
netigamekotiphukuto nalapho emagama emlingisi asho imicondvo lemibili kepha
umlingisi yena abeangawati lolomunye umcondvo, ubonwa ngolowo lofundzako
kuphela.
Emasu ekuveta balingisi
Balingisi babaluleke kakhulu enovelini ngoba ngibo labenta sikhonekutfola ingcikitsi,
tifundvo kanye nemilayeto lafuna kuyendlulisa kitsiumbhali. Ngibo labenta ingcikitsi
ivele ebaleni ngetento tabo.
Manyenti emasu lasetjentiswako kepha kumele ente balingisi labakholwekako.
Labakwentako, abakushoko akuhambisane nendzawo labaphilakuyo kanye
nesikhatsi labaphila kuso.
Umbhali angasitjela yena kutsi umlingisi ungumuntfu lonjani
Umbhali angasebentisa lendlela yekusitjela ngesimilo semlingisi,angamniki umfundzi
litfuba lekucagela. Uvele atsi Mphikeleli walunga, kungadzingi kutsi ente intfo letsite
Mphikeleli lesikhombisa kutsiulungile. Lena akusiyo indlela lencomekako ngoba
phela ifunta umfundzingelwati.
Bangavetwa ngetento tabo
Lendlela lena ikahle ngoba tintfo labatentako labalingisi nguleto letentiwabantfu
labaphilako. Umfundzi uyawati emagugu emmango naleto tintfoummango
longativumeli kutsi tenteke. Ngalolu lwati siyakhona kuhluta kutsi umlingisi
ungumuntfu lonjani ngekubuka tento takhe kutsitinguletemukelekako nobe
atemukeleki.
Tembatfo tabo
Timphahla lesitigcokako tikhuluma lokunyenti ngemphilo yetfu. Yonkheindlela
yekugcoka iyaye imataniswe neluhlobo lolutsite lwebantfu nobeindlela yekutiphatsa
nobe yekuphila. Ngekubuka timphahla, uyakhonakubona kutsi umuntfu unemali,
uphuyile, ulandzela nkholo yini, usebentaini, uzitsile, ukusiphi sigaba sekukhula.
Umbhali uyatisebentisa timphahlakusivetela balingisi.
50
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Kubetsa emabito
Emabito etfu anemvelaphi letsite futsi kuvamisile kutsi umuntfualilandzele libito lakhe
uma sekakhulile. Kungako batali kufanelebacaphele uma betsa bantfwana emabito.
Leli lisu umbhali langalisebentisa kuveta balingisi.
Indlela labadlala ngayo
Badlali bangavetwa ngetikhundla labatidlalako kanje:
Bangiswako – nguloyo lobangiswa lokutsite enovelini.
Imbangi – nguloyo lobangisa bangiswako
Umkhweteli – nguloyo logcugcutela incabano
Umlamuli – nguloyo loletsa kuthula emkhatsini wembangi nabangiswako.
Mphacambili – nguloyo lotfolakala angumngani wembangi aphindzeabe
ngumngani wabangiswako, kahle kahle akatati kutsi umephi. Kulesinye sikhatsi
uyatati kutsi umephi kepha usuke ayekuva sifubasabangiswako kute
ayewukwatisa imbangi, kuye ngekutsi ngumuphilamtsandza kakhulu.
Indlela labadlala ngayo
Balingisi abafani njengoba bantfu bangafani emphilweni. Kunebantfulabangantjintji
indlela labacabanga ngayo, kusukela ekucaleni kwemphiloyabo kute kube
sekugcineni, bese kuba khona labo labahambe baguculeimicondvo yabo ngoba
sebafundze lokutsite emphilweni. Siba netinhloboletimbili tebalingisii.
Losicaba – ngumdlali longagucuki
Loyindilinga – ngulogucukako.
Labakushoko labanye ngawe
Uma ufuna kwati kabanti ngemuntfu uyaye ubute labo labahlala naye.Kanjalo
nembhali uyaye atsatse labalingisi labanye abafunte inkhulumiswano bavete
lokutsite ngemlingisi ngoba baphila naye.
Lokubalulekile uma ufundza inoveli
Hlola kubumbana kwesihloko nengcikitsi.
Hlola sendlalelolwati nesimonhlalo (sibekandzaba) lesingahambelana ngaso
nemlingisi nobe nengcikitsi.
Sendlalelolwati singakufaka enkingeni. (Bangani bakho nebantfu lohlala nabo
emmangweni bakwenta ube nguloku longiko. (Bangani bothishela bafundzisi,
batali.)
Humusha simo semoya, sikhatsi ingwijikhwebu netiphetfo.
Umoya ungaba weludlame, wekukholwa, wekuhlukubeta.
Sikhatsi Sikhatsi emdlalweni siyatfutfuka. Umgamu wesibili, Inyanga yenNgci
Fundza ngesakhiwo. Sibekandzaba (sikhatsi, indzawo, simo senhlalo (tepolitiki)
Ludvweshu, luvutfondzaba, lupholavutfondzaba, lubohlo siphetfo (ingwijikhwebu)
Sisombululo bese siba sinye.
Umlayeto nesecwayiso
Sifundvo
51
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Temdzabu
Tinhlobo Tetinganekwane
Tinganeko
Inganeko itsintsa inkholo kanye naNkhulunkulu noma Mvelinchanti. Inganeko isitjela
imvelaphi yebantfu netintfo letitsite. Balingisi kubabantfu netilwane.
Tinsumansumane
Luhlobo lwenganekwane loludze kunaletinye. Balingisi bantfu labake baphila
emazimu ladla bantfu netilwane letikhulumako letitiphatsa njengebantfu.
Ematekelo
Luhlobo lwenganekwane lolusamlandvo ngoba lugcila emlandvweni webantfu,
tintsintse netigameko letake tavelela bantfu kuleso sive, tiba nekungakholweki ngoba
sitfoa tilwane letikhulumako. Kulesinye sikhatsi kuyaye kukhulunywe ngebuchawe
bemakhosi netintfo lebetentiwa tive letitsite.
Tinsumo
Tinganekwane letikhuluma ngetilwane kuphela, ayitsintsi bantfu. Imfishane kakhulu
.Tilandzisa kutsi kwaya ngani leso silwane sibe njengoba sinjalo.
Tinganekotilwane
Tikhuluma ngetilwane. Letilwane titiphatsisa kwebantfu, tiyakhuluma, tente tintfo
letentiwa bantfu. Tisilandzisa ngemvelaphi yetici letitsite etilwaneni noma umkhuba
lotsite letiwentako.
Tifundzelwani tinganekwane
Kufundzisa
Kutfutfukisla lulwimi ngoba nasicoca sisebentisa lwimi. kwenta umcondvo wakhe
ukhone kukhumbula, nekutsi akhone kucocela labanye
Kujabulisa bantfwana
Sakhiwo senganekwane
Setfulo
Setfulo kumele sibe sifishane, sicoceke, sihehe sinembe. Loyitekako
akangatsemeleti.
Balingisi
Baba mbalwa,
Kungaba bantfu nobe tilwane
Sikhatsi nendzawo
Akwatiwe kutsi yenteka kuyiphi indzawo (edolobheni emakhaya,
ehlanzeni,enkhangala njll), ngasiphi sikhatsi( ekuseni, emini, entsambama) ngasiphi
sikhatsi semnyaka (ebusika ehlobo njll)
Ludvweshu
Nasikhuluma ngeludvweshu sisho kushayisana kwemibono, imicabango netento
tebantfu. Uma kushayisana ngusemkhatsini webantfu lababili sitsi ludvweshu
lwangaphandle, uma kusemicabangweni yemuntfu sitsi ludvweshu lwangekhatsi.
Lubalulekile ludvweshu ngoba lwenta inganekwane itfutfuke iye phambili.
52
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sicakacaka
Loludvweshu loluchazwe lapha ngenhla ngilo lolubanga kutsi kube nesicakacaka.
Lokungashayisani kwemibono kwenta kutsi kubente umlingisi logobako ehlise
umoya, nguloyo uba nelisu lakhe lekusombulula inkinga. Kute lotitfobako avume
kutsi lowakakhe umbono, tento ngito letikabi letibanga kungevani.
Luvutfondzaba.
Sicongo sendzaba lesi. Inkinga lesenganekwaneni isuke seyisetulu seyidzinga
sisombululo.
Kuvela kutsi ngubani lophumelelako nalohlulwako.
Lupholavutfondzaba
Tinkinga tisuke seticatululiwe. Imibuto lebesinayo ngekutsi kutakwentekani isuke
seyinetimphendvulo. Sekute lwati lolusha lesiludzingako.
Siphetfo
Silindzeleke kutsi sibe sifishane, sicoceke. Kuvela lokunyenti ngemlingisi.
Inganekwane singabuye siyihlute ngaphasi kwanati tihloko letilandzelako:
Insweleko
Yintfo leswelekako, ledzingekako
Likhambi lensweleko
Kulapho sekutfolakala lobekuswelakele
Umyalo
Kuba nemyalo labanikwa wona njengendlela yekuphila kuleyo ndzawo kutsi bente
nobe bangenti lokutsite.
Kwephulwa kwemyalo
Kuvamile kutsi umyalo ulandzelwe nobe ungalandzelwa. Uma kunalabangalandzeli
umyalo, loko sitsi kwephuka kwemyalo.
Sijeziso
Sonkhe siyati kutsi uma umuntfu ephula umyalo kumele ajeziswe ngandlela tsite.
Loko labakwentako uma ephule umyalo kutsiwa sijeziso.
Imibuto longayilindzela
1. Yini tinganekwane?
2. Nika tinhlobo tetinganekwane, uchaze ngalunye ngalunye luhlobo.
3. Nika tizatfu tekutsi bantfwana bacocelwe inganekwane
4. Hluta tinganekwane lotifundza lonyaka ngaphasi kwaletihlokwana
a. Sikhatsi nendzawo
b. Ludvweshu
c. Sicakacaka
d. Luvutfondzaba
53
Via Afrika Publishers© You may photocopy
e. Lupholavutfondzaba
f. Siphetfo.
5. Khipha loku lokulandzelako enganekwaneni leniyifundzako lonyaka:
a. Insweleko
b. Likhambi lensweleko
c. Umyalo
d. Kwephulwa kwemyalo
e. sijeziso
f. sifundvo
Tiphicaphicwano
Luhlobo lwemdlalo lolungadlalwa ngulabancane nalabadzala
Tibaluleke ngani tiphicaphicwano
Tenta emalunga emndeni abumbane
Tifundzisa kutiphatsa kahle
Tibonelo
Ngikuphica ngenkhomo yami lebovu lehlala esibayeni lesimhlophe.
Ngikuphica ngemfati wami lotsi angagidza agidza bese uhlala emsamo.
Ngikuphica ngemuntfu wami lomkhulu lohamba abhodla.
Tisho
Atisiyo imisho lephelele
Tigucuka netikhatsi tesento
Imicondvo yato ilula kunaleyo yetaga
Tifaka yonkhe incenye yemphilo yemuntfu.
Atigucuki tisetjentiswa tinjalo
Tibonelo
Kubamba longentasi (kumangala)
Kubangwa netibi (kugula kakhulu)
Kubuka ngewayitolo (kungalali)
Taga
Taga ngemavi lakhombisa buciko bekusho intfo letsite ngemavi lashubile,
lakhombisa kuhlakanipha. Alulwimi lolunotsile lolusho umcondvo lophelele ngemavi
lambalwa.
Tibaluleke ngani taga?
Tikhomba kutfutfuka kwelulwimi
Tikhomba kunotsa kwelulwimi.
Tisebentisa imisho lemifishane lefinciwe.
Tibonelo
Ingwe idla ngemabala. Umuntfu utenta yena ngemisebenti yakhe lemihle kutsi
atsandzeke. Intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina. Umntfwana uphila kahle
uma usenenina. Umtsentse uhlaba usamila. Umuntfu ubonakala asemncane kutsi
utawukhula abe nesimilo lesinjani.
Tilandzelo
54
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Tinkondlo tebantfwana lesebakhulakhulile
Tivame kuhlatjelelwa enkhulisa nobe emabangeni laphasi.
Imilolotelo
Luhlobo lwetinkondlo lolubhalelwe bantfwana ngenhloso yekubalolotela nobe
kubathulisa kutsi bangakhali.
Kubaluleka kwemilolotelo
Kuthulisa bantfwana.
Kugcugcutela umntfwana lofundza kuma.
Kumnika sibindzi sekutsi akhone kutihambela.
Tinanatelo
Tiyini futsi tibaluleke ngani?
Ngemagama lasetjentiswa nakubongwa umuntfu lotsite, tingemagama ebantfu
Kucala lesibongo bese kulandzela letinanatelo, akuvami kutsi kube ligama linye,
kuvame kutsi abe manyentana, avete umlandvo nebuchawe.
Tiveta umlandvo ngemvelaphi yemuntfu
Tidzambisa kutfukusela kumuntfu lobongwako
Tikhomba kutsi loyo lokhulumako uyasati sibongo sakini
Tibongelelo
Tingemagama lakhomba buchawe bemuntfu
Kungabongwa umuntfu, imoto, tilwane, emakhosi, tindlovukati netimfuyo
letinjengetinkhomo
Ticanjwa bantfu batisusela kulodvume ngako
Tinkhomba kujabulelana
Tikhomba buchawe bembongi.
Tibongo
Tigcamisa umlandvo wesive
Tihaywa yimbongi ngembikwekutsi inkhosi Ikhulume uma kunemcimbi
Tibonelo
Khumalo
Mntungwa
Kuhlase
Siwela.
Singwane
Gwazela
Mshika
Hlaba letindvuna ushiye ematfokati khona atewutalelana.
55
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Sakhiwo semdlalo
Setfulo
Esetfulweni sitfola sibekandzaba. Ngaphasi kwesibekandzaba sitfola umdlali
lomcoka, nenkinga labukene nayo. Siphindze sibuke simo sendzawo. Sinaka ligama
lendzawo, kungaba kusemakhaya nobe emadolobheni.
Siphindze sibuke nesimonhlalo sitfola kutsi labantfu bahlalisene njani, bantfu ngabe
bayevana nobe bayacabana. Kuphindze kubukwe simo setepolitiki. Ngabe
kutembusave kunekuthula nobe kunekungevani. Kuphindze kubukwe simo
sesikhatsi. Ngabe lendzaba yenteka emandvulo kusete imphucuko nobe yenteka
lomuhla sekunemphucuko, ngabe yenteka emini nobe ebusuku, ngabe yenteka
ehlobo nobe ebusika. Konkhe loku kuchaza simo sesikhatsi. Singeniso nobe setfulo
kufanele kube ngulesihehako lesenta umfundzi abe nelilukuluku lekufundza. Umbhali
usuke ehlulekile uma umfundzi angabi nalo lilukuluku lekufuna kufundza incwadzi.
Ludvweshu
Ludvweshu kulapho sekucala kucabana. Balingisi bayaye bangaboni tintfo ngeliso
linye. Nobe umlingisi uyaye abe nemicondvo leminyenti netincumo lekufanele
atitsatse. Loku kusinika tinhlobo letimbili teudvweshu. Ludvweshu lwangekhatsi
nelwangephandle. Ludvweshu lwangephandle kulesikhatsi kunekungaboni
ngalokufanako kubalingisi lababili nobe labangetulu kwalababili. Ludvweshu
lwangekhatsi kulapho umlingisi anemicabango leshayisanako.
Sicakacaka
Sicakacaka senteka lapho indzaba seyiphakamela esicongweni. Tintfo tisuke
seticangene kakhulu sekunesidzingo sesisombululo. Naletisombululo tisuke
setitinyenti, setsamelilwati sesibuta kutsi ngabe kuyawuphumelela siphi sisombululo
senkinga. Kuba netingucuko letitsite etimphilweni tebadlali.
Luvutfondzaba
Kulesigaba lesi kuphendvuleka umbuto nobe imibuto lebesinayo esicakacakeni.
Indzaba isuke seyisecophelelweni lelisetulu seyimnandzi kakhulu.
Imbangalusizi
Lona ngumdlalo lokhombisa kushuba kwengcikitsi lokukhulunywangayo, iletsa lusizi
netinyembeti. Kukhalelwa umlingisi logcamilengoba usuke ehlulwe tinkinga
labekabukene nato agcine eve buhlungu lobukhulu, kulahlekelwa kabuhlungu nobe
kufa. Lomuntfu lofako nobe lovelelwa nguletehlakalo letilukhuni akukameli afeleintfo
lengakemukeleki emmangweni, njengebugebengu. Kufunasimvele khona
kutewudaleka lusizi. Lokuhlupheka kwakhe kufunakubangwe kucinisa inhloko
kwakhe nobe kutikhukhumeta.
Imelodrama
Icishe ifane nembangalusizi. Kunelusizi nemunyu nekwesaba. Tibukeli tesabela
imphilo yabangiswako. Lolusizi lusuke lungakabalulekikusuke kube nekuhabisa
lokutsite kepha tintfo tigcina setimhambelakahle bangiswako.
Senamisi
56
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Kulenhlobo yemdlalo tintfo timhambela kahle bangiswako. Nobekungaba
netibumatima lobutsite umdlalo usachubeka kodvwa kubanesiphetfo lesihle.
Lomdlalo wenta tibukeli tijabule nobe tename.
Umdlaloncoko
Lomdlalo ugcwele kuhlekisana nemancoko. Uvame kungabi nesakhiwo lesihleleke
kahle kusukela esetfulweni kuya esicongweni. Lokubalulekile kutsi konkhe
lokwentiwa badlali kube nekuhabisa lokuletsa kuhleka.
Umdlalo wemoya
Umdlalo wemoya ngumdlalo lolalelwako kute lutfo lolubonwangemehlo. Loku kwenta
kutsi kungabi nemincele nobe tihibelebetingakhinyabeta umdlalo wasesiteji.
Kulenhlobo yemdlalo tingafakwa timoti, tindiza, tilwandle, netinkhomo. Bayakhona
bahlelikufaka imisindvo lesitsi uma siyiva sikholwe kutsi kukhona lokulokumelelwe
ngulomsindvo. Inkhundla yalomdlalo ingaba nobekukuphi njengasemkhatsini,
emhlabeni, etitibeni naselwandle. Kuteumlaleli awutfokotele lomdlalo ingcondvo
yakhe kufuna isebentekakhulu kuhumusha imisindvo iphindze ikhone kutakhela
imifanekisomcondvo. Umlingisi ngamunye kakhulu lona lomcokakufanele abe
nendlela yakhe lehlukile lakhuluma ngayo nobe lentangayo tintfo.
Badlalli kumele bangabi banyenti, kepha awukagcogceki ngeliphuzulesikhatsi.
Kubalulekile kutsi sakhiwo silolongeke kahle, nguleso naleso sicephu kufanele
siphele esicongweni kute umlaleli atewudvonseka kutsi alalele nakusasa kute atfole
kutsi kwase kwentekani.
Umdlalofilimu
Umdlalo filimu siyalalela siphindze sibone konkhe lokwentekako.Kubaluleke kakhulu
loku lokwentekako kunaloko lokukhulunywakokangangobe ungakhona kuvisisa kutsi
umdlalo ungani ngaphandlekwekuva kutsi badlali batsini.
Umdlalo lofundvwako
Lomdlalo ubhalelwe kufundvwa kuphela ngoba lokwentekako kuwokungete
kwakhombiseka esiteji. Tintfo letisetjentiswe kuwo tikhombakutsi lomdlalo ungete
wadlalwa esiteji nobe enkhundleni, ulungelekufundvwa kuphela.
Umdlalo lonkhundlanye
Umdlalo lonkhundlanye ugcogcekile ugcile esigamekweni sinye,kungako
unenkhundla yinye nengcikitsi yinye. Badlali bambalwakusukela kulababili kuya
kulabasihlanu. Ingcikitsi iba yinye futsikumele ihambelane nesimo sendzaba.
Sikhatsi sigcogceke kakhulu, konkhe lokwentekako kwenteka elangeni linye.
kufundza umdlalo
Luhlobo lwemdlalo: Senamisi, imbangalusizi, senamisi
Umlayeto lokhona emdlalweni (Sifundvo lositfolako ungafundza)
Ingcikitsi. Hlola nebafundzi kutsi lengcikitsi ivele njani.
Kudlaleka esiteji, kumabonakudze
Kutusa kubhaleka kwemdlalo-Hlahlela umnyakato nenkhulumiswano. Ukhona yini
umnyakato kulenkhulumiswano.
57
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Fundza ngebudlelwano emkhatsini wemlingisi nendzikimba. Umlingisi uwutfutfukisa
kanganani umdlalo. Sibonelo umlingisi lotsite angalubhebhetsekisa ludvweshu.
Fundza ngeSakhiwo Sakhiwana. Lapha sibuka setfulo, ludvweshu, sicakacaka,
luvutfondzaba, lupholavutfondzaba nesiphetfo. Nihlola kutsi uphumelele yini umbhali
kuveta letincenye tesakhiwo kulomdlalo. (Kuleso naleso sigcawu hlola sakhiwo.
Setfulo
Esetfulweni sibukak simonhlalo, simo sesikhatsi
Inkinga lesibukene nayo
Umlingisi losemcoka
Ludvweshu
Tigameko
Tinhlobo teludvweshu nekutsi lubhebhetseka njani
Sicakacaka
Lapha kusuke sekunemasu lamanyentu lahlukahlukene lasisombululo senkinga
lekhona. Kusuke sekuhlangahlangene, umfundzi sekatibuta kutsi nguliphi licebo
lelitawuphumelela.
Luvutfondzaba
Kusesicongweni semdlalo lapho inkinga icatululeka khona, lapho kuphendvuleka
khona imibuto leminyenti umfundzi labesolo atibuta yona.
Siphetfo
Lapho kusongwa khona. Siphetfo kumele sibe yingwijikhwebu nobe sishiye umfundzi
anembuto kutsi ngabe kwaphetsa njani.
Kumele kuhlolwe kutsi sakhiwana (sub plot) siyahambelana ybni nesakhiwo
lesikhulu.
Umbuto: Humusha ubuye uhlole sakhiwo semdlalo.
Kuvetwa kwebalingisi
Balingisi bangavetwa ngetento tabo, kugcoka kwabo, kukhuluma, bunjalo,
labakushoko labanye ngabo, umbhali uyasitjela kutsi ungumuntfu lonjani nobe
ametse libito lelihambisana nebunjalo babo.
Singahlola futsi nendlela balingisi labatfutfukisa ngayo umdlalo.
Singahlola futsi bunjalo babo
Usicaba, uyindilinga,
Kudlaleka esiteji Tigcawu, tinkhundla. Inkhundla nobe sigcawu sinato nobe site tintfo
letingavimba kudlaleka kwato esiteji.
Inhloso yesigameko lesitsite. Sentekelani sigameko lesitsite kuleso sigcawu.
58
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Irubhrikhi ekuhlola indzaba
1. Tiphumuti/Timphawu (1
(3) 1. Kuticambela
Tekubhala 0)
2. Lulwimi lolunongiwe: Tisho, 2. Imibono lehambisana
(5) (5)
taga, tinongo nesihloko
3. Kwakheka kwemisho 3. Khuhleleka (bufakazi
(5) (5)
levakalakako bekuhlela)
(1
4. Umoya/irejista (3) 4. Kwemukeleka
0)
5. Sipelingi (3)
6. Budze (1)
Irubhrikhi yekuhlola imibhalombiko
1. Tiphumuti/Timphawu
1. Kuticambela
Tekubhala
2. Lulwimi lolunongiwe: Tisho,
3. Imibono lehambisana nesihloko
taga, tinongo
3. Kwakheka kwemisho 4. Khuhleleka (bufakazi
levakalakako bekuhlela)
4. Umoya/irejista 5. Kwemukeleka
5. Sipelingi
6. Budze
Tincwadzi letifundziwe
1. Mntungwa N. (2009) Grade 12 Siswati Study Guide, Nasou via Afrika: Cape
Town
2. Mabaso NP (1994) Kuphuma kwelilanga Siswati Poetry Juta and Co Ltd Wetton
Http// erebert.suntimes.com/app/bbcs.dl/article?AID=20060427/REVIEWS/60421
accessed on 8 November 2011.
3. Umlalati unpublished document
59
Via Afrika Publishers© You may photocopy
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 11 Siswati HL.
Recommended for this subject
More papers and memos for this grade and subject.
