UMHLAHLANDLELA UKUYELELISWA
KOKUSETJENZISWA KWELIMI (YSL)
ISINDEBELE
AMALIMI WEKHAYA
AMALIMI WOKUTHOMA WOKWENGEZA
AMALIMI WESIBILI WOKWENGEZA
AMAGREYIDI 10-12
2019
Second Chance
Matric Support Programme
Skip to contentStudy guide
ISINDEBELE CLA SELF STUDY GUIDE 2018 FINAL
Grade 11 IsiNdebele study guide from the 2018 (isiNdebele), 82 pages. Read online or get the free PDF download.
Publisher: Self Study
IsiNdebele · Grade 11 · 2018 · isiNdebele. Study guide, 82 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- IsiNdebele
- Grade
- Grade 11
- Language
- IsiNdebele
- Document type
- Study guide
- Year
- 2018
- Publisher
- Self Study
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 82
- File size
- 9.6 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 82
Document textSearch extracted text and jump to a page.
UMHLAHLANDLELA
UKUYELELISWA KOKUSETJENZISWA KWELIMI (YSL)
AMAGREYIDI 10-12
AMALIMI WANGOKOMTHETHO
AMALIMI WEKHAYA
AMALIMI WOKUTHOMA WOKWENGEZA
AMALIMI WESIBILI WOKWENGEZA
2018
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 1
OKUMUNYETHWEKO
IZAHLUKO
ISIGABA Isingeniso sokuYeleliswa kokuSetjenziswa kweLimi 4
1: (YSL)
1.1 Khuyini ukuYeleliswa kokuSetjenziswa kweLimi (YSL)? 4
1.2 Liyini irherho lemibono yekolelo? 4
1.3 Kubayini kufanele kufundiswe ukuYeleliswa kokuSetjenziswa 5
kweLimi (YSL)?
1.4 Yini imikhulumiswano/ ikulumo ngesifundo esithileko? 6
1.5 Uyini umnqopho wokuYeleliswa kokuSetjenziswa kweLimi 7
(YSL)?
ISIGABA 2: Ilimi namandla 7
2.1 Kubayini kufanele kufundiswe ubudlelwano phakathi 7
kwelimi namandla?
2.2 Buyini ubudlelwano phakathi kwelimi namandla? 8
2.3 Amatheksthi asetjenziswako ukusekela ukufundisa ilimi 9
namandla.
2.4 Ngiyiphi indima edlalwa lilimi ekusebenziseni amandla? 11
2.5 Ubudlelwano bokuzithoba namandla. 11
2.6 Izinto ezakha ukuzithoba. 13
2.7 Ukuthusela ngokusebenzisa amatshwayo wobuso. 13
2.8 Ikulumiswano yabantu abasezingeni eliphezulu nezazi. 14
2.9 Ubudlelwano bamandla eekulumiswaneni zobuso nobuso. 14
ISIGABA 3: Ilimi lokwenzisa/lokudlelezela, lokukhohlisa, 17
elinezwelomagama, elithatha ihlangothi, ukungathandi
abantu neenkolelo ezinganabufakazi (stereotype)
nokuzindlekela (prejudice)
3.1 Liyini ilimi lokwenzisa nokukhohlisa? 18
3.2 Kubayini kufanele kusetjenziswe ilimi lokwenzisa/ 18
lokudlelezela?
3.3 Amaqhinga welimi lokwenzisa/lokudlelezela. 19
3.4 Ilimi elinezwelomagama. 22
3.5 Ilimi lokwenzisa/lokudlelezela nalisetjenziswe 24
eenkhangisweni.
3.6 Ilimi elikhombisa ukuthatha ihlangothi, ukudlelezela, 32
ukungathandi abantu nezinto/ iinkolelo ezithileko
ezinganabufakazi nelimi elinokubandlulula.
ISIGABA 4: Iqiniso nombono 43
ISIGABA 5: Ukuthatha iinqunto, okuphakanyiswako neenzathu 45
zokusekela imibono
5.1 Ukuthatha iinqunto. 45
5.2 Ukuthatha iinqunto ezimaphuzu alungileko nezingasiwo 46
amaphuzu alungileko.
5.3 Okuphakanyiswako/iimphakamiso. 46
2 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
5.4 Iinzathu zokusekela imibono. 46
ISIGABA 6: Ukuhlalisana kezepolotiki nengemuva lamasiko lomtloli 50
netheksthi
6.1 Khuyini ukuzwisisa kwakho indlela yokuhlalisana 50
kezepolotiki nengemuva lamasiko womtloli netheksthi?
6.2 Buyini ubujamo bamasiko? 50
6.3 Buyini ubujamo bezomlando/bezokuhlalisana kezepolotiki? 50
6.4 Ingemuva lezokuhlalisana kezepolotiki nomthelela womtloli, 51
emibonwenakhe nesitayeleni sakhe sokutlola.
ISIGABA 7: Imihlobohlobo yamaLimi 54
7.1 Ilimi leengodi. 55
7.2 Iyini irejista? 56
7.3 Irejista engakahleleki: Ilimi lekholokhyali nesirhumutjha. 57
7.4 Ijagoni. 58
7.5 Ilimi, amandla nerejista. 59
7.6 Iintayela. 59
ISIGABA 8: Ilimi namasiko 59
8.1 Liyini isiko? 59
ISIGABA 9: Ilitheresi ebonwako/ebukelwako nekulumo 61
yamatshwayo
9.1 Ikulumo yamatshwayo. 62
9.2 Ikulumo yamatshwayo womzimba. 64
9.3 Amalimi ayihlanganisela/ ayi-phara (paralanguages) 65
9.4 Ukutjhidelana nendawo yomuntu ngokwakhe (proxemics). 65
9.5 Amandla welimi ekulumeni yamatshwayo. 67
10. Irherho leencwadi ezisetjenzisweko 76
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 3
ISIGABA 1: ISINGENISO SOKUYELELISWA KOKUSETJENZISWA KWELIMI (YSL)
Ukuya ngesiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke (TKZ), Ukufunda ilimi kufanele kukghonakalise abafundi ukuse-
benzisa ilimi njengesikhali esiqakathekileko nesilikghono lokucabanga ukuze liveze tjhatjhalazi imibonwabo ngeendaba
zokuziphatha nezimagugu begodu bakwazi ukuzibandakanya ngokuzeleko ematheksthini amihlobohlobo, ukutjhijila imi-
bono yabanye, amagugu nobudlelwano bamandla obusetjenziswe ematheksthini nokufunda amatheskthi ngeminqopho
ehlukahlukeneko efana nokuzithabisa, ukwenza irhubhululo nokusola nofana ukuhlaba indlela izinto ezenzeka ngayo.
1.1 Khuyini ukuYeleliswa kokuSetjenziswa kweLimi? (YSL)
Ukuya ngoFairclough (2005), ukuYeleliswa kokuSetjenziswa kweLimi (YSL) njengengcenye yokufundisa ilimi, kufundisa
abafundi ngokutsenga bona ilimi bangalisebenzisa bunjani nabahlangene nabanye abantu. I- YSL godu itjho ukuzwisisa
izinto ezimayelana nezokuhlalisana, zepolotiki namaphuzu welimi amibono yekolelo ethileko, ukuhlukahluka kwesay-
ensi yelimi neenkulumiswano ezithileko.
Ukuya ngesiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke (TKZ):
UkuYeleliswa kokuSetjenziswa kweLimi kukuhlola bona ilimi lakheke bunjani ngokuzwisisa ubudlelwano bamandla
phakathi kwamalimi, ukunikela abafundi amandla wokwala ukudlelezelwa/ukwenziswa nokuba nezwelo ekusetjenzisw-
eni kwelimi. I-CLA ifaka hlangana ukukhetha amagama, ihlelo, irejista, imikhulumiswano, nesakhiwo ngokuyelela, isib.
Qala ithebula engenzasi.
Kufaka hlangana ukukhethwa
kwezakhiwo zehlelo
Kufaka hlangana ukukhetha Isib. Ikulumo engakanqophi
amagama ingasetjenziselwa ukufihla imibono nofana
Isiqhema esihlome ngeenkhali, singabizwa ukunikela isitatimende amandla, isibonelo,
ngamavukelambuso nofana abalweli Iingidi ezilitjhumi zeemponde zilahlekile
bekululeko kuye ngokobana ujame umnyaka ogadungileko.
ngakiliphi ihlangothini. (Singazibuza sithi: 'Zilahlwe ngubani?
Kubayini azilahlile? Zilahleke njani?
"Ukulahleka" kutjho ukuthini?' njll.)
UkuYeleliswa
kokuSetjenziswa
kweLimi
Kufaka hlangana ukukhetha irejista Ukukhetha isakhiwo sekulumiswano
Irejista ingasetjenziselwa ukukhuthaza abantu Kungaqinisekisa ukulunga kwekulumakho,
ukuze baziphathe ngendlela ethileko. isibonelo, nakuhlungelwa umsebenzi
lapha kufanele kube nomuntu oyedwa
Iinkhangiso, kanengi zisebenzisa iphimbo onelungelo lokubuza imibuzo khona.
elinomusa nelijayelekileko ('Siyatjheja',
'Singakusiza ngani') ukwenza abantu bazizwele
kwangathi umkhiqizo lo uqakathekile kibo.
1.2 Liyini irherho lemibono yekolelo?
1.2 Liyini irherho lemibono yekolelo?
Irherho lemibono yekolelo
Irherho ziinkolelo
lemibono eziba
yekolelo khonaeziba
ziinkolelo emuntwini
khona oyedwa
emuntwininofana esiqhemeni
oyedwa sabantu. Mibono yeenkolelo
nofana esiqhemeni
esiyabelanako sabantu.
simphakathi namasiko
Mibono abumba
yeenkolelo nofana akha
esiyabelanako indlela namasiko
esicabangaabumba
simphakathi ngayo nofana
ngomphakathi
akha mazombe. Irherho
lemibono yeenkolelo
indlela abantu abazibandakanya
esicabanga ngayo nayo lizokuba
ngomphakathi nomthelela
mazombe. Irherho ngendlela
lemibono abazwisisa
yeenkolelo abantu ngayo izinto begodu
lizobenza bathathe ihlangothi bebakhe
abazibandakanya nemibonwabo.
nayo lizokuba nomthelela ngendlela abazwisisa ngayo izinto begodu
lizobenza bathathe ihlangothi bebakhe nemibonwabo.
Iimbonelo zerherho lemibono yeenkolelo:
Iimbonelo zerherho lemibono yeenkolelo:
• UbuKhomanisi
UbuKhomanisi
buthuthukisabuthuthukisa ukuhlanganyela
ukuhlanganyela ubunikazi bepahla
ubunikazi bepahla nehlanganonehlangano
eyodwa ebusako yezepolotiki
elawula eyodwa ebusako
umthethokambiso yezepolotiki elawula
wezokuhlalisana nomnotho.umthethokambiso wezokuhlalisana
nomnotho.
• Ubulili bujamele
Ubulili obusikazi obusikaziukulingana
bujamele ukulingana
kwabomma kwabomma kezomnotho,
kezomnotho, zokuhlalisana
zokuhlalisana nezepolotiki. Godu bupha-
thelene namalungelo wabomma kufaka hlangana amalungelo wokubeletha. hlangana
nezepolotiki. Godu buphathelene namalungelo wabomma kufaka
amalungelo wokubeletha.
• Ikolelo Yobulili ikhathalela iindlela abantu bembaji nabengubo abaziphatha ngayo endaweni abahlala kiyo
emphakathini, amalungelwabo nokuziphendulela eendabeni ezibandakanya ubulili obuthileko.
6
4 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
• Amathuba alinganako yikolelo efuna ukuphungula ukubandlululana ngokomnyaka, ubulili, umbala, ubut-
jhaba, ubuzwe bendabuko, ikolo nokuphila ngokukhubazeka okufaka hlangana ukuphila nokukhubazeka
ngokomzimba nangokwengqondo.
• Iinkolo ngiwo woke amarherho wemibono yeenkolelo ngezinto ezithileko begodu ngaphakathi komuntu
ngamunye kunokuhlukana kweenkolelo. Amanye amakholwa alandela yoke imigomo yefundiso yawo bese
amanye wona abonakale abekezelela imibono nokuziphatha okuhlukileko kwabanye abantu begodu akhethe
ebakubona kwangathi kuqakatheke khulu.
• Ubusotjhalizimi mahlelo womnotho wenarha nawezokuhlalisana afaka hlangana ubunikazi bendawo noku-
lawula ngekululeko imikhiqizo ethileko, amathiyori wezepolotiki neenhlangano ezitjhidelene nazo.
• Iinkolelo ezijayelekileko zinzinze khulu esigodini esithileko. Abantu beendaweni zemakhaya nofa-
na beendaweni eziserhalawumbeni babelana ngeenkolelo ezithileko zokuphepha nokuvikela iinlwana.
Eendaweni zemadorobheni, abantu bafunda ukweqa iintarada ngokuphepha.
1.3 Kubayini kufanele kufundiswe i- YSL (UkuYeleliswa kokuSetjenziswa kweLimi)
I- YSL yenza okulandelako:
• Ingezelela ukufundisa nokufunda ilimi ngokungaphezu kokwabelana ngelwazi letheksthi elimanqophana ne-
hlelo. Abafundi bahlonyiswa ukuyelela nokwala ukukhohliswa/ukwenziswa nokusebenzisa ilimi elinobuhlan-
gothi nokwakha ukuyeleliswa kokusetjenziswa kwelimi.
• Yakha ukuyelelisa phakathi komsebenzi wetlasini nephasi elibanzi lokuhlalisana/ nelezepolotiki.
• Yakha nokutjengisa ubunjalo babantu ababasebenzisi belimi, amandla nekolelo.
• Ifundisa abafundi bona ilimi alisetjenziselwa ukukhuluma/ukwabelana imibono kwaphela kodwana lingas-
etjenziswa njengendlela yokulawula abantu nokuba nomthelela kilokho abakucabangako nabakwenzako.
Ngaso soke isikhathi libandakanya namanye amaphuzu abantu abangakawatjheji afana namandla, ikolelo,
ubunjalo bomuntu, isigaba sepilo, ubulili, umbala, ubuhlangothi, ukungathandi abantu nezinto ezithileko,
ukubandlulula, iinkolelo ezinganabufakazi, njll. nokufundisa abafundi kobana itheksthi itsengwa bunjani
(isib. Iinkhangiso, amakhathuni neenthombe).
• Ikhombisa abafundi bona itheksthi itlanywa bunjani ngaphandle kokuthuwelelisa iinkolelo zakade ezinga-
nabufakazi, ukuphosa iselele ematheksthini athileko nokunikela yabo imibono.
• Ingezelela ukuyelela kezokuhlalisana ebafundini, ebujameni bamasiko nebezepolotiki yomphakathi
okumthombo wetheksthi.
• Ithuthukisa beyingezelele ukucabangisisa ngengqondo ebukhali, isib. Ama-athikili wamaphephandaba,
ukutlama imibiko, iinkhangiso namafilimu.
• Ithuthukisa iinkulumiswano, ukuzwisisana nokulalelisisa lokho okutjhiwoko nokucabangisisa ngaphambi ko-
bana ukhulume nofana utlole;
(ngokufunda uyelela, akhe ufunde imitjho engenzasi burhaba).
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 5
1.4 Yini iinkulumiswano/ ikulumo ngesifundo esithileko?
‘Iinkulumiswano yindlela ilimi elisetjenziswa ngayo ekuhlalisaneni ukudlulisa
iinhlathululo ezinabileko zomlando. Kulilimi elivezwa bujamo bokuhlalisana baloyo
olisebenzisako ngaphasi kobujamo asuke akibo. Ilimi angeze ‘lathatha ihlangothi’
ngombana liyindlela ehlanganisa iphasi lomuntu ngokwakhe nephasi lokuphilisana
nabantu’. (UFrances Henry bano-Carol Tator, Discourses of Domination. Univ. of
Toronto
Press, 2002)
6 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
1.5 Uyini umnqopho wokuYeleliswa kokuSetjenziswa kweLimi (YSL)?
Abafundi bafanele basebenzise ilimi lokukhuluma nelokutlola ukutjheja indlela elisetjenziswa ngayo ukulawula, ukuba
nomthelela nokwakha indlela ebabona ngayo izinto ngaphasi kwamaphuzu alandelako: Nanyana amaphuzu la ahlathu-
lulwa ngokuhlukaniswa kodwana wona ayakhambelana, isib. Lokha abantu nabasebenzisa amandla basebenzisa ilimi
lokwenzisa nofana lokuthatha ihlangothi nofana elinekolelo enganabufakazi. Ikhethomagama labo lilawulwa bujamo
bokuhlalisana ngokwamasiko nengemuva lezepolotiki nabamukelwazi. Umnqopho omkhulu nawusebenza ngama-
phuzu la kungendlela ilimi elisetjenziswa ngayo ukudlulisa umlayezo, amandla nokuveza umehluko wobulili nobudala.
Ilimi
namasiko Iindlela ezihlukeneko
Ukurhumutjha zokusebenzisa ilimi
ilitheresi (Isitayela, ijagoni nelimi
ebonwako lesigodi, isirhumutjha,
ikholokhuyalizimu nerejista
(ehlelekileko
nengakahleleki)
Ukuthatha iinqunto,
iinzathu zokusekela
imibono, Ingemva lomtloli
iimpikiswano neletheksthi
manqophana
Amaphuzu nezokuhlalisana,
wokuYeleliswa zepolotiki namasiko
kokuSetjenziswa
kweLimi (YSL)
Ubuhlangothi,
ukungathandi abantu Umnqopho
nezinto ezithileko, nomphumela
wokukhetha
ukubandlulula nokutjhiywa kwelwazi
neenkolelo elithileko
ezinganabufakazi
Iqiniso Ubudlelwano
phakathi kwelimi
nombono namandla
Ilimi lokwenzisa ,
lokukhohlisa/
lokudlezela
nelinezwelomagama
ISIGABA 2: ILIMI NAMANDLA
ISIGABA 2: ILIMI NAMANDLA
2.1. Kubayini kufanele kufundiswe
2.1. Kubayini kufanele ubudlelwano phakathiphakathi
kufundiswe ubudlelwano kwelimi namandla?
kwelimi namandla?
Abafundi
Abafundi bazokuzwisisa bazokuzwisisa
bona ilimi bona ilimiukulawula
lingasetjenziselwa lingasetjenziselwa ukulawula
abantu nokuba abantu kilokho
nomthelela nokubaabakucabangako.
nomthelelaebafundini
Lokhu kungaba nomthelela kilokho abakucabangako.
bona batlameLokhu kungaba nomthelela
amatheksthi ebafundini
ngokusebenzisa bona batlame
amanye amaqhinga anamandla
amatheksthi ukukhandela
afana nelimi elinezwelomagama ngokusebenzisa amanye ilimi
ukusebenzisa amaqhinga anamandla
elinobuhlangothi afana nelimi
nelineenkolelo ezinganabufakazi.
elinezwelomagama ukukhandela ukusebenzisa ilimi elinobuhlangothi nelineenkolelo
ezinganabufakazi.
Umnqopho wokufundisa ilimi namandla ukunikela abafundi ukuzwisisa indlela ilimi elisetjenziswa ngayo ukuzwakalisa
ubudlelwano bamandla nerherho
Umnqopho lemibono yeenkolelo
wokufundisa ematheksthini
ilimi namandla ukunikela akhulunywako, atlolweko
abafundi ukuzwisisa nelimi
indlela ilimi elisebenzisa am-
atshwayo womzimba elisetjenziswa ngayo ukuzwakalisa ubudlelwano bamandla nerherho lemibono yeenkolelo izakhiwo zelimi
newobuso. Nakufundwa amatheksthi ahlukeneko abafundi bafanele baqale indlela
ezisetjenziswe ngayo ukudlulisa imibono
ematheksthini eziinkolelo,
akhulunywako, ukuncenga
atlolweko nokukhohlisa abanye.
nelimi elisebenzisa amatshwayo womzimba
newobuso. Nakufundwa amatheksthi ahlukeneko abafundi bafanele baqale indlela
Itsengo lelimi lamandla kufanele
izakhiwo libeezisetjenziswe
zelimi nobudlelwano ngayo
bobusoukudlulisa
nobuso ngombana ukuhlalisanaukuncenga
imibono eziinkolelo, kwabantu kanengi kufaka
iinkulumo-pendulwano, ama-inthavyu,
nokukhohlisa abanye.ihlelo lamakhotho kanye nokhunye okufaneleko.
Amandla kufanele atjengiswe nalokha umuntu nakafezekisa iimfiso, amahlelo, neenkolelo zabanye abantu. Umuntu
nofana ihlangano ephetheko ingafisa bona abantu balandele umthetho, imilayo nofana bavumelane9 ngesivumelwano
esithileko. Lo mhlobo wamandla usetjenziswa lokha nawudlelezela umuntu nofana ungezinye zeendlela zokuzokhulu-
misana ezimahlangothimabili.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 7
umthetho, imilayo nofana bavumelane ngesivumelwano esithileko. Lo mhlobo wamandla
usetjenziswa lokha nawudlelezela umuntu nofana ungezinye zeendlela
zokuzokhulumisana ezimahlangothimabili.
2.2 Buyini ubudlelwano phakathi
2.2 Buyini kwelimi
ubudlelwano namandla?
phakathi kwelimi namandla?
Ilimi
litjengisa
amandla
Ilimi
liphandlusela
amandla
Ilimi linyaza
ubungako
bamandla
Ilimi linikela
amandla
iintjhijilo
Ilimi litjhugulula
ukusatjalaliswa
kwamandla
Ilimi elisetjenziswa sikhulumi liyaveza bona sinikela umyalo nofana asinikeli
• Ilimi elisetjenziswa sikhulumi
umyalo. liyaveza
Nangabe bona sinikela
isikhulumi umyaloisitayela
sisebenzisa nofana asinikeli
sekulumoumyalo. Nangabe isikhulumi
enamandla,
sisebenzisa isitayela sekulumo
isikhulumeso enamandla,
sibonakala isikhulumeso
kwangathi sibonakala kwangathi
siyakholweka, siyakholweka,
ngokujayelekileko, ngokujayele-
kileko, isikhulumeso kungesiphumelelako.
isikhulumeso IsikhulumiIsikhulumi
kungesiphumelelako. esikghonaesikghona
ukunikela umyalo besilalelwe sikghona uk-
ukunikela umyalo
wenzisa, ukulawula nokukhohlisa
besilalelwe abamukelilwazi.
sikghona ukwenzisa, ukulawula nokukhohlisa abamukelilwazi.
Amandla yinto esetjenziswa ngomunye umuntu komunye nofana ngesinye
• Amandla yinto isiqhema
esetjenziswakesinye.
ngomunye umuntu sisuke
Lapha-ke komunye nofana ngesinye
sikhuluma isiqhema
ngamandla kesinye. Lapha-ke si-
aphathelene
suke sikhuluma ngamandla aphathelene nezokuhlalisana.
nezokuhlalisana.
Amandla avela eenhlanganweni ezahlukahlukeneko ezilawula umnotho,
• Amandla avela isikhundla,
eenhlanganweni ezahlukahlukeneko
ukuphatha, ilwazi ezilawulaakhona
nofana amalungelo umnotho, isikhundla,ekulu.
ehlanganweni ukuphatha, ilwazi nofa-
na amalungelo
akhona ehlanganweni
Ubudlelwano bamandlaekulu.
buyasungulwa, busetjenziswe bebubuye bukhiqizwe
ngokudephileko emikhulumiswaneni.
• Ubudlelwano bamandla buyasungulwa, busetjenziswe bebubuye bukhiqizwe ngokudephileko emikhulumi-
swaneni.
• Amandla agcinwa ngokuthumba imvumo yaloyo ophikisana naye abizwa bona mamandla 10 anomthelela.
Asenza bona siziphathe ngenye indlela nofana sivumelane nemibono nemikghwa ethileko ngaphandle
kokukatelelwa. Amandla anjengalawa asebenza ezehlakalweni zokuhlalisana ezinjengeenkhangiso, ama-
siko neenrhatjhini.
• Ilimi liveza ubujamo besikhulumi/bomuntu okhulumako.
• Silindele ukubona abantu abaphethe eenkhundleni eziphezulu bakhuluma ngendlela ehlukileko esebenzisa
irejista ehlelekileko, Isib. abosorhwebo, abosopolotiki, abalawuli, abomabhalana, abophrofesa, abotitjhere,
abodorhodera, amagqwetha nabanye abantu abaneenkhundla eziphezulu, njll.
• Isikhulumi esinganawo amandla ekulumenaso sibonakala njengesifuna ukulitjalelwa singakoni begodu sin-
ganasiqiniseko salokho esikwethulako kanti nelimi esilisebenzisako sethula isikhundla esisengameleko lig-
cina linganasithunzi/lingasebenzi kuhle.
• Iinqhema ezinengi ezinamandla, namalungazo akghona ukulawula nofana akghona ukuphatha. Ziba na-
mandla wokulawula nanyana ngiwuphi umhlobo wekulumiswano, amajenri, izehlakalo neentayela. Zilawula
iinkulumo-pendulwano ezihlelekileko namalungazo aneenkhundla eziphasi, bezibambe imihlangano, zikhu-
phe imithetho nofana imilayo, zitlole imihlobohlobo yemibiko, iincwadi, imilayelo, iindatjana kanye neminye
imihlobo yeenrhatjhi. Zingadlala indima eenkulumiswaneni zobuso nobuso nomphakathi ukuzwakalisa ip-
himbo lazo nofana isitayela setheksthi nofana ukukhuluma, ukukhetha iinhloko zazo nokukhetha bona ngu-
bani ofanele adlale indima nofana abe mumamukeli weenkulumiswano zabo.
• Ngesinye isikhathi abasebenzisi belimi bangalawula umnqopho, indima yabalingisi bomdlalo, indlela yokuz-
iphatha, ubujamo, imiphumela nemibuthano elawula ikulumiswano nabanye abantu. Omunye umuntu an-
gakghona ukusebenzisa imikghwa engaba ngaphezu kwalokho azithola akiyo ukusungula ubudlelwano ba-
mandla obungalinganiko nofana ngomukghwa wokuzinikela nofana umukghwa wamalungelo alinganako
ngokulinga ukuqeda ukungezwani kwamandla.
8 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
2.3 Amatheksthi asetjenziselwe ukusekela ukufundisa ilimi namandla
• Ilimi lokwenzisa elisetjenziswa eenkhangisweni nelwazi elisatjalaliselwa ukwenza abantu bakholwe okuth-
ileko lihlose ukuba nomthelela ezenzweni zabamukelilwazi.
• Ukucoca okunomthelela: Amatheksthi afana namanovela, iindatjana ezifitjhani, iinkondlo, imidlalo, iindaba
nemibiko/ ama-athikili angahlathulula ukungathandeki kwezenzeko bese asebenzisa imibuzo engafuni ipen-
dulo evela emidlalweni nofana emazizweni athinta imizwa engaba nomthelela ebantwini.
• Iinkulumiswano: kufanele siqale ngendlela esisebenzisa izakhiwo zelimi ngayo, ilwazimagama nezakhi
nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi ukuveza amandla. Ngokusebensiza ikulumo-pendulwano phakathi
kwabantu abanamandla angalinganiko (isib. Abodorhodera neengulani, abancani nabadala, abaphathi
neensebenzi) kufanele kuhlolwe mayelana neendlela ezihlukahlukeneko zamandla ezikhona eenqhemeni
zabantu abaphetheko. Eenkulumiswaneni/ eenkulumo-pendulwaneni kufanele siqale indlela abantu abana-
mandla balawula ngayo iinhloko, abathikameza ngayo abanye nokusebenzisa imiyalo ethileko ekatelelako
ngekani nabalawulako.
Iimbonelo zelimi namaqhinga weenkulumiswano asetjenziswa babantu abaphetheko nofana abaseenkhundleni
eziphezulu:
• Abajameli namajaji athembele elimini netheminolojini ehlukileko ukwenza kube nokuthula, ukubuza abantu
imibuzo nokukatelela abofakazi bona baveze amaphuzu aliqiniso.
• Umma angathembela emagameni aqinileko ekukhalimeni/ ekuqedeni imikghwa ethileko emntwanenakhe.
• Ukufundisa ihlonipho nokuveza imihlobohlobo yamandla, abotitjhere kanengi bafuna abafundi babakhulu-
mise ngendlela ehlelekileko. Kesinye nesinye isehlakalo, nanyana ukusetjenziswa kwetheminoloji nokuz-
wakala kwephimbo kungahluka umnqopho omkhulu kube kuhlonitjhwa nokwazi ukulawula.
• Ukuzuza amandla ngaphezu kwabanye ngokusebenzisa ilimi kwenziwa ngeendlela ezahlukahlukeneko. In-
dlela ejayelekileko yokuhlanganisa ikulumo namandla yindlela yokulisebenzisela ukulawula nofana ukuse-
benzisa umukghwa welimi elirhugako ukulawula indlela yokuziphatha.
• Ukutlhogeka kwamagama kesinye isikhathi kuyasiza ekufumaneni amandla wekulumo: Umma othola umnt-
wanakhe akhwela iraga ngekhwitjhini, alalamela amakuke angakhuluma naye ngokusebenzisa amatshwayo
wokukhuluma ngobuso nofana ilimi elilula elith, ‘AWA-KE! Lokho akwenziwa!’
• Ukuzwisisa ukuhlobana phakathi kwekulumiswano namandla kuqakatheke khulu ekuphunguleni ukungalin-
gani kwamandla. Ungazimbi onekghono lokukhwabanisa kungenzeka azuze ekulumeni yokwenzisa yomr-
aranisi. Ukunganikeli ihlathululo epheleleko namagama anokuzithoba kuqakathekile ekuzuzeni isilinganiso
samandla.
• Abafundi bafanele bafundiswe ngokusetjenziswa kwemihlobohlobo yezakhiwo zelimi ukuze bazisebenzisele
ukutsenga amandla eenkulumeni ezikhulunywako nezitlolwako. Izakhiwo zelimezi kufanele zihlanganiswe
ngokuzeleko nokufundisa amakghono welimi njengombana zihlelelwe ku-TKZ.
Iimbonelo zendlela amandla asebenza/aletha umthetho ngayo ematheksthini
ahlukeneko/ kumajenri weenkulumiswano (Iinkulumiswano ezingakhulunywa
ngomlomo, ezikhulunywa ngomlomo nezitlolwako)
ILimi, amandla nesikhangiso
• Amandla wokukhangisa asuselwa kezomnotho, zeemali nofana eenhlanganweni ezithengisa iinsetjenziswa
ezithileko, eenrhatjhini ezinengi begodu nangokusatjalaliswa emiphakathini yoke.
• Ekukhangiseni, ikhamphani yethula umlayezo bunqopha ebathengini abanqotjhweko.
• Ukuvumelana kubunjwa yikulumobugagu ehlathululako, isib, ukubuyelela ukuphikisana nezwelomagama.
• Imikhangiso isebenzisa ikulumobugagu ukufaka irherho lemibono yekolelo (indlela iphasi elibona ngayo
izinto) (Qala isahluko sesi-3).
• Imikhangiso isebenzisa iindlela zokwenza bona imakethe ilawuleke (qala amaqhinga welimi lokukhohlisa/
lokudlelezela/lokwenzisa).
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 9
• Imikhangiso kanengi isebenzisa amatheksthi amafitjhani - kungaba ngagadangisweko nofana arhatjhwa
eenrhatjhini – lapho igama elinye nelinye kufanele lisebenze ngamandla (ukufana neenkondlweni).
• Isikhulumi/umkhangisi usebenzisa izabizwana zobumnini ezifana no- ‘wena’ ‘thina’, njll. Isibonelo, ‘Singaku-
siza ngani?’
• Imikhangiso ingasebenzisa ihlathululo efihlakeleko kunokobana isebenzise ihlathululo ebhamba begodu
ngalokho kunqotjhwe bonyana imikhiqizo leyo ibe ngemihle ngaphandle kokuveza tjhatjhalazi okumunyeth-
we mkhiqizo lowo.
Ilimi, amandla neenrhatjhi (amaphephandaba, amamagazini, iinkhangiso,
abomabonakude, imirhatjho, ama-imeyili, njll.)
• Ababikiindaba eenrhatjhini abahlathululi izehlakalo zanje nemiphumela yazo kwaphela kodwana baveza izehlakalo,
imibono yezepolotiki, zomnotho, zobusotja namandla wezokuhlalisana wabanjingileko.
• Iinrhatjhi zithatha isiqunto ngokobana ababikiindaba bahlathulule bebatjheje amandla wamagama athinta imizwa
abawasebenzisako, Isib. Amagama athi: KUFE ABANTU ABABILI ….)
• Iinrhatjhi ngakelinye ihlangothi zingenza bona ikulumazo ibe maqalanga (ngokungavezi bona ngubani owenze ise-
hlakalo esithileko). Isib. IKULE YESIGIDI IBULELE UMUNTU WENGUBO ASEKHAYA, KULAHLEKE AMABHILIY-
ONI ALITJHUMI WAMARANDA UMNYAKA OGADUNGILEKO. Njeke umuntu angazibuza bona lokhu ekukhuluny-
wa ngakho eenhlokweni zephephandaba kwenziwe ngubani begodu kubayini umtloli eqe umenzi wesehlakalwesi?
Imibuzo elandelako ingasiza ukwethula abafundi esifundweni esikhuluma ngobudlelwano phakathi kwelimi namandla:
• Ngubani okutjele bona uze esikolweni bewukhambe ngalesosikhathi?
• Tlola imithetho emi-5 ofanele uyilandele nawusekhaya.
10 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
• Ingabe iinrhatjhi (ama-athikili wephephandaba, iinkhangiso zakamagazini, umabonakude, i-tweeter
ne-Facebook) zinomthelela onjani ekuziphatheni kwakho nangendlela obona ngayo izinto? (Isib. Lokhu
kungafaka hlangana ikhetho lakho lelembatho, labangani, lokudla nokuqaleka komzimbakho, njll?
• Ingabe imibuzo le ikhombisa ubudlelwano phakathi kwelimi namandla? Hlathulula isiqunto osithathako.
2.4 Yini umsebenzi wezakhiwo zelimi ekusebenziseni amandla?
I-YSL imayelana nokutsenga indlela izakhiwo zelimi ezisetjenziswa ngayo ukulawula nokuba nomthelela ebantwini,
kungebangelo abasebenzisi belimi kufuze bakhethe ilwazimagama nemitjho nofana izakhiwo zehlelo ukuzuza umn-
qophabo wokukhulumisana. Umthelela welwazi lezakhiwo zamalimi ahlukahlukeneko lizokusebenza njengethulusi yo-
kutsenga kokubili iinkulumiswano ezikhulunywako nezitlolwako.
Akhe siqaleni indima edlalwa ngezinye izakhiwo zelimi ekwethuleni umlayezo nalokho ezikuhlosileko.
Indlela esimemezelo/esitatimende/embiko/esisaziso
• Sisetjenziswa khulukhulu eentatimendeni.
• Isitatimende senzelwe ukobana omunye umuntu amukele ukukholweka okulethwa sitatimende phezu
kwalokhu akukholelwako yena ngokwakhe ngephasi mazombe. Nangabe lokhu kuyaphumelela, ukukholwa
lokhu kuzokuba hlangana neenkolelo ezibusa indlela umuntu acabanga nenza ngayo izinto.
Indlela ekatelelako
• Indlela ekatelelako isetjenziswa lokha nakunokuhluka kwamandla hlangana nesikhulumi nomlaleli onikela
isikhulumi amandla.
• Indlela ekatelelako ingasetjenziswa lapho kusetjenziswe khona imizwa efaka hlangana ukukwata.
Iinsizasenzo, Isib. Iinsizasenzo ezifana no-kufuze, kufanele, unga-, njll. zisetjenzisa ndawonye ngaphakathi
kwendlela ekatelelako, Isib. ‘Kufuze utlole umsebenzakho wekhaya bewuwulethe njenganje’.
Indlela yokubuza
• Isetjenziselwa ukubuza umbuzo.
• Ngokuhloma omunye umuntu ngemibuzo ngomnqopho wokufuna ipendulo begodu kunomthetjhwana wa-
mandla osibawo sependulo esiba njengesisibopho. Lokhu kuyakhanya, isib. Ukufakana imibuzo ngetlasini
phakathi kwakatitjhere nabafundi.
Ubudlelwano bokuzithoba namandla ngesikhathi seenkulumiswano
Ukuzithoba kanengi kwenzeka kanyekanye namandla. Amandla nokuzithoba kuhlangene ngendlela yokobana ukuzitho-
ba kanengi kusetjenziswa njengeqhinga nofana isisetjenziswa sokuthambisa amandla. Umqondo ophathelene nokuz-
ithoba uqakathekile ekulumiswaneni enye nenye. Ngokwelimi ukuzithoba kutjho ukukhuluma ngefanelo etjhebiswaneni
hlangana nesikhulumi nomlaleli. Iindlela ezithinta ukuzithoba zingahluka ukuya ngesiko elinye nelinye.
Iindlela zokuzithoba
Iindlela ezilandelako ngezisivezela ukuzithoba nokuhleleka begodu ezinye zazo zisetjenziswa eenkulumeni ezingana-
mandla (Lokhu kungatholakala elitheresini ebonwako, endatjaneni yokufundela ukuzwisisa nezemitlolo).
Ukungabaza/ukuzaza
• Amatjhada wokugcwalisa namagama anjengabo- ‘aah’, ‘mhh’, ‘eeh’ nelithi, ‘uyazi’ angakuthikameza khulu
lokha nakasetjenziswa butjhulweni/ngokweqileko.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 11
• Angadosela itjhejo labafundako nofana abalaleleko kude nomlayezwakho.
• Ukungabaza kungaveza ukuthukwa, ukungazithembi nokungakazilungiseleli.
• Ukungabaza lapha nalapha kungenza isikhulumi sibonakale sinobuntu begodu singathusi kangako ebu-
jameni obuthileko. Njengombana ulungiselela ukukhuluma nje, yelela abamukelilwazi bakho, indawo oyok-
wethula kiyo ikulumo nezinga lokuhleleka kwakho ukuze ukghone ukukhetha bona ukungabaza okuncazana
kuzakufaneleka na?
Imitjhwana ecabangelako
• Imitjhwana ecabangelako mimitjhwana enganakuzibophelela evamise ukuqalela phasi umlayezo nofana
ukubalekela ukuthweswa umlandu.
• Imitjhwana ecabangelako efana nale: ‘Ngicabanga njalo’, ‘Ngicabanga bona’, ‘Kwangasuthi kunjalo’, ‘Ngi-
yacabangela’, ‘Ukufikela lapho angazi kuhle’, ‘kungenzeka bona’ inikela ukuzivikela ekujamelaneni neqiniso
nobujamo obubudisi. Lokha nawuqalela phasi isitatimende sakho ngomutjhwana ocabangelako, ulahlekel-
wa mimizwa yobuwena khulu bese uthome utjhide emlayezwenakho/ ekulumenakho.
• Ngokungezelelweko, imitjhwana ecabangelako inikela umbono othi awunakghono lokuzithemba elaneleko
nofana isiqiniseko somlayezwakho.
• Nakufanele usebenzise imitjhwana ecabangelako, kwenze lokho ngokuhlakanipha nokunesithunzi. Imit-
jhwana ecabangelako enesithunzi efana nale, ‘nginga...’, ‘kuqaleka njalo’ kanye nethi, ‘mhlamunye’ ingaset-
jenziswa kesinye isikhathi.
Imibuzo eqinisekisako
• Njengemitjhwana ecabangisako, imibuzo eqinisekisako itjho ukufuna ukuba namandla ngokomthetho
nobuqiniso.
• Ukuqeda/ukugcina isitatimende ngombuzo oqinisekisako njengo – ‘akusi ngiyo?’ nofana ‘angeze kwaba
ngiyo?’ Ikwenza ubonakale unganaqiniso lento okhuluma ngayo begodu ungazithembi, lokho ekugcineni
kuqalela phasi ubuqiniso besitatimende sakho.
• Imibuzo eqinisekisako itjala ukungazithembi eengqondweni zabamukelilwazi ngobuqiniso bento okhuluma
ngayo nekghono onalo.
Iinkulumo ezingazibopheleliko/ezingafuni ukuthatha isibophezelo
• Ukungazibopheleli ngento ethileko kutjho ukufuna ukuba namandla ngokomthetho nobuqiniso. Ukusitha
isitatimende sakho ngekulumo engazibopheleliko efana nethi, ‘Ungangizwa kumbi, kodwana…’ nofana
‘Ngiyazi lokhu kuzwakala kunganatlha, kodwana…’ kwenza abamukelilwazi bakho bangakuthembi nofana
bacabange bonyana ikulumakho iphambene/ iphume endleleni.
• Ikulumo yokungazibopheleli itjala imbewu yokungabaza eengqondweni zabamukelilwazi bakho ngobuqini-
so bento okhuluma ngayo nekghono onalo.
Ikulumo yokungazibopheleli yethula ukungazithembi embonwenakho.
12 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
2.6 Izinto ezakha ukuzithoba
Zoke iinkulumiswano ezenzeka ubuso nobuso (bunqopha) zingaba nomthelela omumbi nofana omuhle. Kufanele uca-
bangele bewuvikele iimfuneko zomunye umuntu ukuze akuthande nofana akuhloniphe.
2.7 Ukuthusela ngokusebenzisa
2.7 amatshwayo
Ukuthusela ngokusebenzisa wobuso:wobuso:
amatshwayo
Ukuthusela
Ukuthusela okungakalungi okungakalungi
okusebenzisa okusebenzisawobuso
amatshwayo amatshwayo wobuso
kuthusela kuthusela umuntu ilungelo lo-
okukhandela
okukhandela
kuthatha igadango nofana ilungeloumuntu ilungelo lokuthatha
lokungafunzwa intoigadango
ngekani,nofana
Isib.ilungelo lokungafunzwa
‘Ungangiboleka into
amaranda ali-100 kufikela
ngekani, Isib. ‘Ungangiboleka amaranda ali-100 kufikela inyanga ezako? (Nangabe
inyanga ezako? (Nangabe umuntu ekukhulunywa naye utjengisa ngobujamo bobuso
umuntu ekukhulunywa naye utjengisa ngobujamo bobuso bakhe bonyana akafuni bakhe bonyana akafuni ku-
bonakala kwangathi kungaba lihlazo
kubonakala kiloyo
kwangathi okhulumako).
kungaba lihlazo kiloyo okhulumako).
Ukuthusela okulungileko okusebenzisa amatshwayo wobuso kuthusela umuntu
Ukuthusela okulungileko okusebenzisa
okulungileko amatshwayo
ngokumkhombisa wobuso
bona awuvumelani kuthusela
naye umuntu
ngento ethileko, okulungileko ngokumkhombi-
Isib, ‘Ingabe
sa bona awuvumelani umbiko lowo bewungafuneki
naye ngento namhlanje?
ethileko, Isib, ‘Ingabe umbiko lowo bewungafuneki namhlanje?
Abantu abahlukahlukeneko, iinqhema namasiko baneendlela zabo zokubuthelela izinto
Abantu abahlukahlukeneko, iinqhema ngokusebenzisa
nofana ukuzibulunga namasiko baneendlela zaboBangasebenzisa
ubujamo bobuso. zokubuthelelamaqhinga
izinto nofana ukuzibulunga
ngokusebenzisa ubujamo bobuso.
wokuzithoba Bangasebenzisa
alungileko amaqhinganokuzwana
asebenzisa ibumbano wokuzithoba alungileko
nofana amaqhingasebenzisa ibumbano
nokuzwana nofana amaqhinga wokuzithobakhombisa
wokuzithoba angakalungi angakalungi akhombisa
ukuzehlisa ukuzehlisa
nokuzwakalisa nokuzwakalisa ukungabi negan-
ukungabi negandelelo
delelo elithileko. elithileko.
18
SECOND
2.8CHANCE MATRIC
Ikulumiswano SUPPORT
yabantu PROGRAMME
abasezingeni eliphezulu|nezazi
ISINDEBELE 13
2.8 Ikulumiswano yabantu abasezingeni eliphezulu nezazi
Abantu abasezingeni eliphezulu, izazi nabatloli beencwadi banomthelela ezenzweni nekuziphatheni kwabantu
ngokuhlathulula ngekusasa nofana izehlakalo ezingenzeka, izenzeko nofana ubujamo obuthileko, njengokubonela
phambili, ukuhlela, ukuhlelwa kobujamo obuthileko, amahlelo neeyeleliso. Kesinye isikhathi kuhlanganiswe neendlela
ezahlukeneko zokubonisa nesisekelo samandla wazo avamise ukuba lilawulo lelwazi nelethekhnoloji.
2.9 Ubudlelwano bamandla eenkulumiswaneni zobuso nobuso/zabunqopha
Iinkulumiswano ezingetlasini
1. Indlela ekatelelako isetjenziswa kanengana botitjhere ngetlasini.
2. Utitjhere uvamise ukusebenzisa amagama alayelako lokha nakenza isibawo kodwana abafundi bona basebenzisa
amagama anjengalawa, Iye, Nomzana/Mma/Kosikazi/Kosazana lokha nababiza utitjhere namkha bavuma into
ebatjelwa yona.
Iinkulumiswano phakathi kwabantu abadala nabentwana
Ezinye iinkulumiswano zamandla ezijayelekileko ekambisweni/ emasikweni ahlukahlukeneko ziba phakathi kwa-
babelethi nabentwana. Kungaba nokuhlukahluka kwamasiko kanye nokuhluka phakathi kwabantu ababobaba
nababomma. Abentwana bangathuliswa ngokwamazingabo emiphakathini ngebanga lobujamo babo bobuntwana,
bangakhandelwa ukuthikameza nofana bangakatelelwa ukusebenzisa indlela ethileko yokuhlonipha eenkulumeni
ezahlukahlukeneko, isib. Lotjha Nomzana, iye Nomzana, iye baba nofana iye mma, njll. Abantu abadala ‘bavunyel-
we’ ukuphula imithetjhwana yokudlhegana eenkulumiswaneni. Bangathikameza, bakhalime, bathusele bebalungise
abentwana eenkulumeni. Ikulumiswano ingasebenzisa indlela yokuyelelelisa, yokubawa, nofana yobukhali ngo-
kuthembisa okuthileko.
Qala iimbonelo ezilandelako:
Mma: Kufanele ube lapha ekhaya nge-iri letjhumi, Badanile!
Badanile: Mma kodwana ngaleso sikhathi kuzabe kukhona kuthoma ukuba mnandi emnyanyeni.
Mma: Badanile! Ngithe ube lapha nge-iri letjhumi poro nofana uhlale ekhayapha ungayi ndawo.
Badanile: Kungenzeka ngingasabuyi ekhayapha mma angeze ngisakwamukela ukuphathwa ngalindlela.
Mma: Kulungile! Nge-iri letjhumi nambili-ke. Ingabe kulungile lokho?
Badanile: Ngingabe bengifike msinyana nakusele imizuzu elitjhumi nahlanu bona kubethe i-iri letjhumi
nambili mma. Ngiyakuthanda ungumma ophuma phambili.
Ikulumiswano phakathi kwamadoda nabafazi
Nanyana imithetjhwana yokudlhegana ngokukhula/ ngobudala yaziwa, kunabalingani abanamandla amakhulu ukudlula
abanye. Eendaweni ezinengi kubonakala kuba madoda, ‘angafuni’ ukuphazanyiswa nakakhulumako.
Funda ikulumo-pendulwano elandelako, utjheje bona ukuzithoba kusetjenziswa bunjani ukugcina amandla.
Mfungelwa: Sithandwa, Ngingakhamba nabesana entambama namhlanjesi?
Hleziphi: Kwaphela nangabe ngibiza boke abentazana sihlanganyele nani.
Mfungelwa: Awa sithandwa, ngiyakubawa, wena uyasazi, sifuna ukuba nobusuku obumsulwa nje,
ubusuku emmangweni. Bangaba neenhloni nange nikhona nani, awuboni?
Hleziphi:
Ungatshwenyeka swidi lami, sizabe sisemmangweni nathi senza zethu zobuntazana.
Mfungelwa:
Kungcono siyokulala ngiyabona bonyana sele uyenza iphaliswano indaba le.
Hleziphi:
Awa, nokho sithandwa bese ngifuna ukwenza izinto zibe bulula. Nawungaphatheki kuhle
kulungile, khambani nodwa-ke.
Ngingakulethela isiselo sakho osithandako, themba lami?
14 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
I-inthavyu yomsebenzi
Umhlungi ulawula igadango netuthuko ekulumiswaneni. Yena unelungelo lokuphazamisa, atjele umhlungwa bona ajame
lokha nakasalinga ukudlulisa imicabango yakhe. Abahlungwako bakatelelekile ukuhlangabezana nemigomo yokuhlung-
wa.
Qala iimbonelo ezilandelako:
Isibonelo se-inthavyu ephakathi komsebenzi onguPhindile, osisazi ngeenhluthu nesazi ngokuzeswa kobuso.
Umhlungi: Dade ingabe ungubani igama lakho?
Phindile: NginguPhindile Sindana.
Umhlungi: Usebenza msebenzi bani?
Phindile: Ngisisazi seenhluthu nangezokuzeswa kobuso.
Umhlungi: Unesikhathi esingangani usebenza lomsebenzi?
Phindile: Pheze minyaka ebunane.
Umhlungi: Ngiliphi ilwazi ebewunalo elakusizako kilomsebenzi owenzako?
Phindile: Lilwazi nethando lokuzibandakanya nabantu. Bengilungisa abantu ubuso bona babe bahle.
Umhlungi: Ngiliphi ibandulo onalo nofana ifundo onayo ekusizako kilomsebenzakho?
Phindile: Ngiye esikolweni esibizwa bona yiSibahle Soke bese ngasebenza njengomsizi endaweni
lapho kulungiswa khona iinhluthu bekutjhejwe nobuso. Yeke-ke, ngibe msizi womunye umuntu
Umhlungi: bengafunda kuye bekwafika lapha ngiba nokuzithemba bengikghone nokuzijamela nami.
Phindile: Kuthatha isikhathi esingangani ukufunda esikolweni sabonobuhle?
Umhlungi: Nawufunda ngokuzeleko, kuthatha iinyanga ezili-10 namalangana ambadlwana nje kwaphela.
Phindile: Alo- ke, ngemva kwalokhu kukuthethe isikhathi esingangani bona uzizwe
Umhlungi: unokuzithemba bewukghone ukuzijamela ngokwakho?
Phindile: Iinyanga ezintathu.
Umhlungi: Kuhle khulu lokhu.
Phindile: Awa, ngiyakuthokozela.
Umhlungi: Ngiliphi ibandulo ongalilayela omunye onetjisakalo ngalomsebenzi?
Phindile: Kufanele aye esikolweni sabonobuhle begodu kuyakhuthaza bona umuntu ahlale azihlomisa
ngefundo. Azihlomise ngokuya ematlasini akghone ukufunda izinto ezihlukileko bekafunde nezinto
Umhlungi: ezitja.
Mumuntu onjani ongalungela lomsebenzi?
Phindile:
Mumuntu okghona ukubambelelela iimilo ezihlukeneko zabantu begodu abe mumuntu okghona
Umhlungi: ukwanelisa abantu.
Phindile: Ngikuphi okumnandi khulu ngomsebenzakho?
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 15
Umhlungi: Ngikghona ukusebenza umsebenzi engiwuthandako imini yoke. Ngimbatha nanyana yini
engiyifunako. Omunye uza ahlangahlangene, bese akhambe sele aqaleka amuhle. Kubonakale
Phindile: ithabo elikhulu ebusweni babo begodu lokho kungenza ngibe nekululeko ekulu yokwenza abantu
bona baqaleke babahle.
Umhlungi:
Ngisiphi isitjhijilo esikhulu emsebenzinakho lo?
Phindile:
Awa azikho iintjhijilo engingathi ngezikulu. Kulula koke ngomsebenzi lo? Kuya ngamakhastamu.
Umhlungi: Amakhastamu angaba ziintjhijilo ngesinye isikhathi. Kuhlekuhle abantu abakhethako
nabanganelisekiko ngibo abaziintjhijilo. Yeke-ke banengi abanjalo. Isitjhijilo esikhulu kungaba
Phindile: kuthola indawo efaneleko yokusebenzela, indawo evulekileko.
Ngisiphi isikhathi esiphithizelako emsebenzinakho, yingcenye yomnyaka nofana yingcenye
yenyanga?
Kuphithizela ngeenkathi zesiphithiphithi emnyakeni, njengenyanga kaNobayeni neyePhasika.
Yini okukhethekileko nofana okuhlukileko ngomsebenzakho?
Umhlungi:
Kukobana omunye nomunye umuntu uhlukile, nanyana kuziinhluthu zoke nje kodwana azifani.
Kukobana omunye nomunye umuntu uhlukile, nanyana kuziinhluthu zoke
Abantu bahlukile,
Phindile: yekenje kodwanakangako
akubi lula ukubenza
azifani. Abantu ngendlela
bahlukile, efanako.
yeke akubi Okuhle ukubenza
lula kangako kukobana
ukghona ukuthabisa abantu ngomsebenzakho.
ngendlela efanako. Okuhle kukobana ukghona ukuthabisa abantu
ngomsebenzakho.
Ngiyathokoza. Ngiyathokoza.
Umhlungi:
Kuthokoza mina. Kuthokoza mina.
Phindile:
IMISETJENZANA
IMISETJENZANA
UMSEBENZI 1: ILIMI NAMANDLA
UMSEBENZI 1: ILIMI NAMANDLA
Etheksthini engenzasi, ilimi Etheksthini
lisetjenziselwe ukuzwakalisa
engenzasi, amandla. Ofundako
ilimi lisetjenziselwe uyezwa
ukuzwakalisa bonyana
amandla. kunomuntu
Ofundako uyezwa onelawulo
elingaphezu kwelakhe, okutjho khona
bonyana bona kunomuntu
kunomuntu onelawuloomqalileko.
elingaphezu kwelakhe, okutjho khona bona kunomuntu
omqalileko.
Kubayini igama elithi, SOMANDLA elitlolwe ngehla litlolwe ngamagabhadlhela?
Ucabanga
Kubayini igama elithi, SOMANDLA bona kubayini
elitlolwe ngehla kusetjenziswe ibinzana lamagama athi, ‘USOMANDLA ukuqalile’
litlolwe ngamagabhadlhela?
kungasetjenziswa omunye omuntu nje?
Ucabanga bona kubayini kusetjenziswe ibinzana lamagama athi, ‘USOMANDLA ukuqalile’ kungasetjenziswa omunye
UMSEBENZI 2: ILIMI NAMANDLA
omuntu nje?
Etheksthini engenzasi, yikulumo eyenzeka ubuso nobuso/bunqopha (ikulumiswano)
UMSEBENZI 2: ILIMI Ipholisa:
NAMANDLA (Ngephimbo eliphezulu) Yeyi wena msana jama lapho, khengikusetjhe
bonyana awukaphathi iindakamizwa na.
Etheksthini engenzasi, yikulumo eyenzeka ubuso nobuso/bunqopha (ikulumiswano)
UBafana: (Ngommoya ophasi) Utjho uburotho engibuphethekobu? Ngibuyobuthenga
esitolo. Ngithunywe ngumma.
Ipholisa: Jama ngifuna ukuzibonela bonyana burotho kwamambala na? Vula
isikhwama sakhwesi ngibone.
23
16 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Ipholisa: (Ngephimbo eliphezulu) Yeyi wena msana jama lapho, khengikusetjhe bonyana awukaphathi
iindakamizwa na.
UBafana:
(Ngommoya ophasi) Utjho uburotho engibuphethekobu? Ngibuyobuthenga esitolo. Ngithunywe
Ipholisa: ngumma.
UBafana: Jama ngifuna ukuzibonela bonyana burotho kwamambala na? Vula isikhwama sakhwesi
ngibone.
Ipholisa:
Ngithunyiwe, njeke sele ngirhabe khulu.
UBafana:
(Ngokukwata) Ngubani okubuzileko bonyana urhabe kangangani? Uyadelela yi! Ngilipholisa,
Ipholisa: njeke uzokuzwa ngami, siyezwana.
UBafana: (Ngokuzithoba) Ngiyakuzwa baba pholisa.
Ipholisa: Nawuthi urhabile utjho nawubalekisa inyawupe le? Sewubotjhiwe msana.
Ngiyarabhela, baba pholisa…. ngi…ngibawa ungangibophi, angeze ngisazibhema iindakamizwa,
ngiyakuthembisa.
Uzakukhuluma phambili, asikhambe.
1. Ucabanga bona ukusebenzisa iphimbo eliveza amaqhinga wokuzithoba ekulumeni engehla kuzomsiza
na umuntu okhuluma nepholiseli? Sekela ipendulwakho.
2. Ngokubona kwakho ingabe bekufanele ukobana ipholiseli lisebenzise amaqhinga wobuso bokuthusela
nakakhuluma nomuntu elikhuluma naye ekulumeni engehla na? Sekela ipendulwakho.
3. Ingabe kunawuphi umthelela ukusebenzisa ilimi elinganamandla lokha nawufuna kobana umuntu enze
lokho ofuna akwenze? Sekela ipendulwakho.
4. Ingabe ukusebenzisa imilayelo okwenziwa lipholisa ekulumeni engehla kube nawuphi umphumela?
Sekela ipendulwakho.
ISIGABA 3: ILIMI LOKWENZISA/LOKUDLELEZELA, LOKUKHOHLISA, ELINEZWELOMAG-
AMA, ELITHATHA IHLANGOTHI, UKUNGATHANDI ABANTU NEENKOLELO EZINGANABU-
FAKAZI (STEREOTYPE) NOKUZINDLEKELA (PREJUDICE)
3.1 Liyini ilimi lokwenzisa nelimi lokukhohlisa?
Ilimi lokwenzisa lisetjenziselwa ukwenza bona senze isenzo esithileko. Lisimema
bona sivumelane nombono owethulweko. Abasebenzisi belimi lokwenzisa
abakukarekeli ukunikela abantu amaphuzu. Ihloso yabo ukubandakanya imizwa
yethu kunokobana iveze isizathu sethu.
Ilimi lokukhohlisa linqophe ekudlelezeleni abantu, Isib. Esikhangisweni nofana
eenkulumeni zezepolotiki, itshimo, irhwala, ifanamdumo nokhunye kusetjenziswa
ekudlelezeleni abamukelilwazi. Ilimi lokukhohlisa linqophe bona lenzise
ofundako/abamukelilwazi
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME bona bakholelwe embonweni womtloli wetheksthi.
| ISINDEBELE 17
Omunye nomunye umtlolo ungaba nelimi lokukhohlisa ngomnqopho wokufuna
ukudosa loyo ofundako bona akhambisane nombonwakhe.
3.1 Liyini ilimi lokwenzisa nelimi lokukhohlisa?
• Ilimi lokwenzisa lisetjenziselwa ukwenza bona senze isenzo esithileko. Lisimema bona sivumelane nombo-
no owethulweko. Abasebenzisi belimi lokwenzisa abakukarekeli ukunikela abantu amaphuzu. Ihloso yabo
ukubandakanya imizwa yethu kunokobana iveze isizathu sethu.
• Ilimi lokukhohlisa linqophe ekudlelezeleni abantu, Isib. Esikhangisweni nofana eenkulumeni zezepolotiki,
itshimo, irhwala, ifanamdumo nokhunye kusetjenziswa ekudlelezeleni abamukelilwazi. Ilimi lokukhohlisa lin-
qophe bona lenzise ofundako/abamukelilwazi bona bakholelwe embonweni womtloli wetheksthi.
• Omunye nomunye umtlolo ungaba nelimi lokukhohlisa ngomnqopho wokufuna ukudosa loyo ofundako bona
akhambisane nombonwakhe.
• Ilimi lokwenzisa alilahli umkhondo kodwana litjengisa iindlela zokukhohlisa ukusiza ofundako bonyana ak-
wazi ukulisebenzisa.
3.2 Lisetjenziswa kuphi ilimi lokwenzisa?
Eenkhangisweni, ilimi lokwenzisa lisetjenziselwa ukukhuthaza abathengi bona bakholwe kobana lomkhiqizo abathengisel-
wa wona bayawutlhoga nofana bayawufuna. Ilimi lokwenzisa lingasetjenziswa ema-eseyini nakuma-edithoriyali ukutlola
umbono owenzisako. Amaqhinga welimi lokwenzisa atjhuguluka ukuya ngokomnqopho nofana abamukelilwazi. Linga-
setjenziswa nangendlela yokurhatjha ilwazi ukwenzela bona abantu bakholwe, isib. Amaqiniso angakapheleli azwaka-
liswa eenhliziyweni zabamukelilwazi ukubakatelela bona bakholwe into ethileko ngesikhathi samajima wezepolotiki
nofana ngeenkhathi zepi. Lisetjenziswa eenkulumeni nema-athikilini wamaphephandaba.
UMSEBENZI 3:
Hlolisisa itheksthi engenzasi.
(Sithethwe ku:www.google images.com)
(Sithethwe ku:www.google images.com)
Iimphakamiso ezilandelako zingakusiza bona uyelele indlela umtlami wesikhangiswesi
asebenzise ngayo ilimi:
Iimphakamiso ezilandelako zingakusiza bona uyelele indlela umtlami wesikhangiswesi asebenzise ngayo ilimi:
Thoma ngokuzicabangela bona ilimi elisetjenzisweko lifaka hlangana
• Thoma ngokuzicabangela bona ilimi
ukuzikhethela. elisetjenzisweko
Zibuze bona, lifaka hlangana ukuzikhethela. Zibuze bona,
o Kubayini umtlami wesikhangiswesi asebenzise ilimi lokwenzisa
o Kubayini umtlami wesikhangiswesi asebenzise ilimi lokwenzisa esikhangisweni esingehla?
esikhangisweni esingehla?
o Kubayini akhethe ukusebenzisa igama elithi, ‘YEHLISA’ kunokobana
o asebenzise igama
Kubayini akhethe ukusebenzisa elithi,
igama ‘PHUNGULA’
elithi, ‘YEHLISA’esikhangisweni
kunokobana esingehla?
asebenzise igama elithi, ‘PHUN-
o Kubayini umtlami
GULA’ esikhangisweni esingehla? wesikhangiswesi asebenzise amagama athi, ‘YENYULWA
BODORHODERA BOKE’.
Lemuka bewubuthelele amagama ukuya ‘ngokuphika’, ‘ukuvuma’ nofana
o Kubayini umtlami wesikhangiswesi asebenzise amagama athi, ‘YENYULWA BODORHODERA BOKE’.
ukungathathi ihlangothi etheksthini.
Cabanga ngesinye isikhangiso okhe wasibona kumagazini nofana
• Lemuka bewubuthelele amagama ukuya
kumabonakude. Tlola‘ngokuphika’, ‘ukuvuma’ nofana
amagama asetjenziswe ukungathathi
kiso veza umqondoihlangothi
welimi etheksthi-
ni. elithinta imizwa. Lamagama akhuthaza ziphi iimfuno zomthengi?
Kukholweka bona kuneemfuno zokuthoma zabantu ezimbalwa – umnotho, ithabo,
• Cabanga ngesinye ukudana,
isikhangiso okhe wasibona
ipumelelo, kumagazini
ubuhle, njll. Tjhejanofana kumabonakude.
indlela iinkhangiso Tlolauzibone
evane amagama asetjen-
ziswe kiso aveza umqondongamalangawelimieziba
elithinta imizwa. Lamagama
nomthelela akhuthaza
ngayo eemfunweni leziziphi iimfuno zomthengi?
zokusebenzisa ilimi
elithinta imizwa.
• Kukholweka bona kuneemfuno
Iinkhangiso zokuthoma
zeenhlanganozabantu ezimbalwa –
ezisiza abantu umnotho,
batlhogako ithabo, ukudana,
zimithombo emihle ipumelelo,
ubuhle, njll. Tjheja indlela iinkhangiso
yokuthola evaneimizwa
ilimi elithinta uzibone ngamalanga
– zitlhoga ezibaisazelo
ukuvusa nomthelela ngayokiloyo
nokudana eemfunweni lezi
zokusebenzisa ilimi elithinta
ofundakoimizwa.
ukuze akhuthalele ukuthola isizo neminikelo kizo.
18 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Isibonelo sehlangano esiza abantu abatlhogako.
• Iinkhangiso zeenhlangano ezisiza abantu abatlhogako zimithombo emihle yokuthola ilimi elithinta imizwa –
zitlhoga ukuvusa isazelo nokudana kiloyo ofundako ukuze akhuthalele ukuthola isizo neminikelo kizo.
Isibonelo sehlangano esiza abantu abatlhogako.
(Zithethwe ku:www.google images.com)
• Thola iimbonelo zeenqubulo eenkhangisweni zamajima ezisebenzisa imidumo, isibonelo, ifanatjhada, igido
ukwenza kube lula ukukhumbula umkhiqizo lowo nofana umsebenzi owenziwa libubulwelo.
Isib. Isiqubulo sesitolo SAKWATHUBANA esithi, WALALA WAPHUNDWA!
(fanamdumo)
Ngaqala ngaqalisisa ukuqala kwami kwanga ngiyaqaquluka. (fanangwaqa)
Ngakhamba kwanga angikhambi kanti ngikhambisa kwanga ngisitimela (igido).
3.3 Amaqhinga wokwenzisa
Amaqhinga wokwenzisa alandelako afanele ayelelwe bekasetjenziswe nakulalelweko,
nakufundwako (kufaka hlangana amatheksthi abukelwako) nakukhulunywako nalokha
nakutlolwako.
1. Ukungazwakali kuhle
Isikhulumi sisebenzisa amagama anganahlathululo ezwakalako. Ngemva kwekulumo kuzwakale abamukelilwazi ba-
buza imibuzo ethi, ‘Ingabe umuntu lo uthini kuhlekuhle?’ Isibonelo, ‘Angikwali ukobana ukwenzile lokho kodwana aka-
kalungi.’
2. Ukuba nehlathululo engaphezu keyodwa
Igama elinehlathululo engaphezu keyodwa elivulekele ukurhunyutjhwa/ukuhlathululwa ngeendlela ezihlukeneko, liset-
jenziselwa ukuveza ilemuko elihlukeneko. Esitatimendenesi esithi, ‘Ngiyathemba uthole umvuzo ogade uwulindele’,
sisenza singabi nesiqiniseko sokobana isikhulumesi sisifisela okuhle nofana okumbi ngaphandle kobana ubujamo
bekulumaswesi siveze umnqophaso.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 19
3. Ilimi elithatha ihlangothi nokungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo
ezinganabufakazi obucacileko
Ukuthatha ihangothi kusetjenziswa emitjhwaneni emibuzo nanyana esitatimende. Emitjhwaneni efana nethi, ‘Kubay-
ini inarha yekhethu ifune ukuphasisa umThetho ohlongozwako ongakhambelani nomThetho-siSekelo wenarha?’ Ilimi
liphakamisa ukobana ukuhlolwa komThethomlingwa ohlongozwako lo kunzinze bekunqotjhiswe ezintweni ezingenziwa
nezingakafuzi bona zenziwe. Njeke, ilimi elizele ngemizwa laloyo osekela umbono lo lizokuvezwa ngiloyo mthetho
ohlongozwako nokobana iinkulumiswano nazo kungenzeka zinganikeli ihlathululo ezeleko ngokumunyethwe mthetho
lo.
Ukutjengisa ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi
obucacileko kutjengisa abantu bona omunye unomukghwa othileko ngombana uhlala nesiqhema esinomukghwa lowo,
lokho kwenza umuntu akhulume ikulumo embi/ ephuma emkhumbulwenakhe ayembathise abantu boke nebonakala
inganaqiniso. Isibonelo, ‘Amadoda batjhayeli abangcono kunabafazi.’
Ijagoni
Ijagoni itjho amagama ahlobene nezomsebenzi othileko angeze azwisiswa ngomunye nomunye umuntu kodwana
asetjenziswa lihlobo elithileko labantu abasebenza msebenzi munye/ abanebizelo elifanako. Isikhulumi nofana umtloli
angasebenzisa ijagoni ukwenzela bona ilwazi lizwakale liqakatheke khulu, khulukhulu ebujameni bokwamukeleka no-
kuthembeka nofana ubukhulu bakhe. Igandelela ukuveza bona abamukelilwazi bazi kancani kangangani ngento ethile-
ko nofana ukuhlangahlanganisa ukuzwisisa kwabamukelilwazi ngento ekusuke kukhulunywa ngayo.
Isibonelo, udorhodera angakhupha isaziso ‘ngobuhlungukazi obuzwiwa siguli nasiphefumulako’, lokho, ebizelweni
labodorhodera kuhlathulule bona alisekho ithemba lokuphila lesigulaneso.
4. Imibuzo engafuni ipendulo nemibuzo eyenza umuntu acabange kabanzi
Imibuzo engafuni ipendulo, isitatimende esakhiwe njengombuzo kodwana ongakafaneli bona uphendulwe. Imibuzo le
yenzelwe ukwenza bona abantu bacabange kunokunikela iimpendulo nje. Imibuzo engafuni ipendulo nofana imibuzo
engafunekiko ingasetjenziswa eenrhatjhini ezahlukahlukeneko.
Isibonelo: Kubayini iinyawo zakho zinuka begodu nepumulwakho iphuma amathimila?
5. Ilimi eligandelelako, irhwala nokukhulisa into ngendlela engakafaneli
Ilimi elinokurhwala likhulisa ikulumo ngokungakholwekiko kilokho elikutjhoko, ukuveza imizwa ethusako kunalokhu isi-
tatimende esikunqophileko nebesikufuna.
Isibonelo, “Usodorobha angafa ngaphambi kobana avumele idorobha bona lilahlekelwe yimali” kungaba sitatimende
esilirhwala esiveza bona usodorobha angenza nanyana yini ukuvikela ibhajedi yedorobha lakhe.
6. Ifanamdumo
Ifanamdumo itholakala khulukhulu esihlokweni, esitatimendeni sokugcina nofana emutjhweni. Ukusebenzisa ungwaqa
wokuthoma ofanako yindlela ejayelekileko esetjenziswa ziimbongi nabakhangisi. Kungasilinga nange isetjenziswe
ngokudluleleko kodwana ingenza imida bona ibumbeke msinya begodu ikhumbuleke.
Isib. Isiqubulo sesitolo SAKWATHUBANA esithi, WALALA WAPHUNDWA (fanamdumo).
Ngaqala ngaqalisisa ukuqala kwami kwangangiyaqaquluka. (fanangwaqa)
Ngakhamba kwanga angikhambi kodwana ngikhambisa kwanga ngisitimela (igido).
7. Ivumelwano
Ivumelwano kubuyabuyelelwa kwamatjhada afanako, atholakala ekugcineni kwemida yekondlo nanyana ingoma. Isibo-
nelo: Zithabela ukuzwa ilizwi lakho,
Engqondwenami kuhlezi isithombe sakho.
8. I-alujini
I-alujini itjho into, nanyana umdzubhulo, umutjhwana onamandla abamukelilwazi abangawaziko. Kunobungozi kilokhu
ngombana umtloli kufuze abe nesiqiniseko sokobana abamukelilwazi bakhe bayawazi umdzubhulo lo, ngaphandle ko-
bana umdzubhulo usebenze kuhle nofana imvelaphi yawo yaziwe.
20 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
IIMBONELO
UMariya uvakatjhele umfundisakhe ubawa ukuba nekulumo naye ngemsitheleni (Kusetjenziswe igama elithi, ‘nicode-
mously’ ekuligama lesiNgisi elihlathulula ukuba ngemsitheleni ngelimi lesiNdebele kanti kuligama lomuntu onguNikhod-
imasi webhayibhelini), igameli lisetjenziswe lisuselwa esehlakalweni esakhe senzeka ebhayibhelini lapha uNikhodimasi
ayakhona kuZimu ebukusu ukwenzela ukusikhumbuza ngesehlakalo esihlobene nalokho okwakhe kwenzeka kade.
Ikulumo ephambeneko nalokho ekutjhoko nanyana imibono ephambene nokumadaniswako.
9. Isihlonipho nesiphoqo
Isihlonipho ligama eliveza ikulumo ehlabako ngokuyibhoda nofana kusetjenziswe amagama abuthakathaka natham-
bileko esikhundleni salawo azwisa ubuhlungu nesizi nalawo azilako. Ngakelinye ihlangothi igama elithi, isiphoqo litjho
ihlanakela yesihlonipho. Isiphoqo kusetjenziswa kwamagama amambi anyefulako nahlabako.
Isibonelo, kunokuthi isikhulumi sithi ikinga nanyana isiqabo, singathi ihlangahlangano.
Igama eliphakathi Isihlonipho Isiphoqo
Isigwebo sentambo Ukujeziswa ngokubulawa Ukubulawa okusekelwe Mbuso
ivukelambuso Umlweli wekululeko Idelakufa
10. Ukubuyelelwa
Lokha nasikhuluma ngokubuyelela sisuke sihlathulula ukubuyabuyelela kwamagama, imitjhwana nemicabango
ngomnqopho wokuveza umbono othileko. Iimbonelo,
• Singakuqeda ukusetjenziswa kweendakamizwa ezingasisemthethweni begodu sizokuqeda ukusetjen-
ziswa kweendakamizwa ezingasisemthethweni.
• Angeze, angeze, angeze kusenzeka godu bona iphasi elihleli libone ukuhlukunyezwa komunye ngo-
munye (ikulumo eyakhulunywa nguMongameli walokha uNelson Mandela nakabekwa esitulweni sokuba
nguMongameli wokuthoma womuntu onzima).
• Khumbula bona bekunjani ukuba sesikolweni; khumbula bona bewunomsebenzi omunengi kangangani.
11. I-anedoksi
Yindatjana efitjhani ehlathulula iphuzu. Iimbonelo, amaphuzu neembalobalo angasetjenziswa njengobufakazi
obuqinisekisa nobusekela ikulumakho. Umnqopho we-anedoksi ufaka hlangana; ukuthabisa (ukucoca indat-
jana ezokwenza bona abantu bahleke nofana babe namazizo athabileko), ukukhumbuza umuntu into eyakhe
yenzeka, ukuyelelisa, ukwenzisa into ethileko nofana ukukhuthaza umuntu.
12. Ilimi lobutjhaba
Litjho ukwenza izinto ngokulunga, imibono elungileko nengakalungi, imikghwa emihle nobulungiswa.
Isib. Into eyodwa elungileko ekufuze yenziwe uku...
Sikatelelwa mumukghwa omuhle ukobana si...
13. Amatlitjhe
Imitjhwana esele isetjenziswe khulu nengakahleleki ngokwehlelo esiza ukwenza ikulumo ibe nephimbo
eliledlhileko nesithi iqakathekile ukobana idose umuntu bona akholwe okutjhiwoko. Isibonelo, umutjho othi,
‘Ilutjha bakhambe ngekoloyi emhlophe notitjhere uSkhosana’. Lomutjho uveza ukungakahleleki kuhle ngokwe-
hlelo. Isenzo esithi, ‘bakhambe’, esisetjenziswe emutjhweni lo asikhambisani nebizo elithi, ‘Ilutjha’ nokubangela
umutjho lo ube ngongakahleleki.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 21
3.4 Ilimi elithinta imizwa/ ilimi elinezwelomagama
Liyini ilimi elithinta imizwa/ ilimi elinezwelomagama?
Ilimi elithinta imizwa/elinezwelomagama lithathwa njengeqhinga elikhohlisako begodu laziwa ngokobana lilimi elihlu-
kahlukeneko. Kanengi lisetjenziswa ukuthinta imizwa. Amagama afana nalawa angavusa imizwa enamandla ukobana
sigandeleleke nofana ukusikatelela bona senze okuthileko ngokuthusela ofundako bonyana avume. Lamagama avusa
imizwa enamandla ngaphakathi komuntu, isib. Ukukwata, ithabo, ukukholwa, njll. Lokha nasikhuluma ngelimi elithinta
imizwa sikhuluma ngelimi elinamagama anehlathululo ebhamba, isib. iinhlathululo ezidephileko/ ezingeneleleko eziveza
nezivusa imizwa.
Iyini ihlathululo yegama ebhamba nefihlakeleko?
Amagama anemihlobo yeenhlathululo ezimbili: ihlathululo ebhamba nehlathululo efihlakeleko.
Ihlathululo ebhamba/enqophileko > yihlathululo etjhatjhalazi/ ebunqopha/ enqophileko/ yihlathululo yegama njengom-
bana linjalo.
Ihlathululo efihlakeleko > yihlathululo yegama engasitjhatjhazi/ eveza ihlathululo enomqondo ofihlakeleko/ umqondo
ongakanqophi.
Ihlathululo enqophileko nefihlakeleko yegama kesinye isikhathi kuba ngilokhu okuzwako bese kwakheka amazizo
athileko. Ihlathululo efihlakeleko yihlathululo evezwa ngokungakanqophi. Ihlathululo enqophileko nefihlakeleko yegama
iba khona kokubili ikhambisana neenhlathululo ezizinqophileko. Ihlathululo enqophileko yegama elithi, ‘inyoka’
litjho isilwana esingananyawo/ esisirhurhubi nesinetjhefu eyingozi.
Ihlathululo efihlakeleko yegama elithi, ‘inyoka’ lingatjho umuntu onehliziyo embi nohlebako nofana umuntu oweba iin-
tambo zegezi.
Akhe siqale iimbonelo zamagama anqophileko nangakanqophi ethebuleni elandelako:
Ihlathululo efihlakeleko yegama Ihlathululo ebhamba yegama
• USandile lo yinyoka. • USandile akathembeki/ uyingozi umsabe.
• Ikhamphani yakwa-ESKOM ithe zoke • Ikhamphani yakwa-ESKOM ithe boke abantu abeba
iinyoka zizokubanjwa zivalelwe. iintambo zegezi bazokubanjwa bebavalelwe.
• Ingaphakathi lamagama athinta imizwa asetjenziswa nakutlolwako nofana etheksthini ekhulunywako ay-
ikomba ehle yemizwa yomtloli ngesihloko sendaba. Lokhu kungaveza ukuthatha ihlangothi nofana ukuz-
indlekela komtloli.
• Okhulumako angakuvusela imizwa kobana ulandele iphuzu lakhe, kufana nokutlikitla igontraga yomsebenzi
othileko, ukuzinikela ekutjhotjhozeleni okuthileko, njll.
• Amanye wamagama athinta imizwa nanehlathululo enqophileko ngilawa athi, ‘indlela abafundako bebama-
danisa ngayo amagama la ibonakala ithandeka ngombana isenza sizizwe sibahle. Isib. Ukufuthumela, uku-
ba buthakathaka, ukunuka kamnandi, ukuhleba ngephimbo eliphasi, ukumanga, ukuthanda, ukuthembeka’,
njll.
• Indlela abafundako nabalaleleko abaziphendulela ngayo emagameni athinta imizwa kunzinze elemukweni
labo nelingemuva labo nofana indlela into ethileko eyakhe yenzeka ngayo, Isib. Omunye umuntu owakhe
walunywa yinja nakabona inja uba nemizwa ehlukileko kunaloyo ongakhange khekalunywe yinja.
Akhe siqaleni ikondlo elandelako ukubona bonyana amagama avusa imizwa ehlukeneko ebantwini akhona na:
Aziyokujama elitjeni C.T Mnguni
22 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
1 Ngikhohlwa nawe uzikhohlwe,
2 Akunandaba ngikhohlwa,
3 Usikhohlwe soke, nesingamaziko
4 Ukhumbule labo abathathu onabo.
5 Ngisalila ngongathana,
6 Ngithi ngathana waba khona.
7 Akusanandaba jabula,
8 Ungasifuni sinodade, simamathe nelimu,
9 Nasele kutjhisa,
10 Nakungimi yena
11 Uzongifuna ungasangitholi.
12 Yazi-ke bona mina,
13 Angibhemi begodu angibhenywa.
14 Azilime ziy’elitjeni.
Ngenzasi kuneembonelo zamagama angazwisi ubuhlungu/ angahlabiko nanehlathululo eyamukelekako nen-
gamukelekiko.
Amagama angazwisi ubuhlungu/Angahlabiko Amagama anehlathululo Amagama anehlathululo
eyamukelekako engamukelekiko
Khehla yonda Iba mgorhu
Ikoloyi isileyi Itlhere lekoloyi
Iimbonelo zamagama athinta imizwa naneenhlathululo ezamukelekako nezingamukelekiko
Amagama athinta imizwa naneehlathululo Amagama athinta imizwa naneehlathululo
ezamukelekako ezingamukelekiko
Ukuzithemba Ukuzikhakhazisa
Ukuba mutjha Ukungakakhuli eengqondweni
Isitjhijilo Ubudisi
Ukuphana Ukudimana/ ukungaphani
Ukuba nomzimba omkhulu Ukunona/ ukuzimuka
Iimbonelo zelimi elithinta imizwa eenHlokweni eziKulu ezivezwe ePhephandabeni
Ingozi edlule namaphilo wabantu abathathu kufaka hlangana
nesana elinenyanga eyodwa
Isokana elikate isilukazi esineminyaka eli-100 ligwetjwe
iminyaka emasumi amabili
Amapholisa abambe umsolwa ambetha bewahlongakala
khonokho
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 23
Amapholisa abambe umsolwa ambetha bewahlongakala
khonokho
Iindlela ezingakusiza ukuyelela/ ukuhlukanisa ilimi elithinta imizwa:
• Lokha nawufunda i-athikili enye nenye kungaba mumukghwa omuhle nawungakwazi ukucabangela okun-
ndlela ezingakusiza ukuyelela/
galethwa ukuhlukanisa
yi-athikili esuke itlolwe ilimi elithinta
ngomunye imizwa:
umuntu onemibono ehlukileko.
Lokha nawufunda i-athikili enye nenye kungaba mumukghwa omuhle
•
nawungakwaziUmtloliukucabangela
angalisebenzisa bunjani ilimi ukuzama
okungalethwa yi-athikiliukutjhugulula imizwa
esuke itlolwe yakho ukuze ufikelele esiphethweni
ngomunye
asihlosileko?
umuntu onemibono ehlukileko.
Umtloli angalisebenzisa bunjani ilimi ukuzama ukutjhugulula imizwa yakho ukuze
• Lalela abosopolotiki, kanengi basebenzisa ilimi elithinta imizwa/ elinezwelomagama ukwenzisa abantu bon-
ufikelele esiphethweni asihlosileko?
yana bavumelane nemibonwabo.
Lalela abosopolotiki, kanengi basebenzisa ilimi elithinta imizwa/
elinezwelomagama
3. 5 Ilimi lokwenzisa ukwenzisa abantu bonyana
elisetjenziswa bavumelane nemibonwabo.
eenkhangisweni
. 5 Ilimi •
lokwenzisa elisetjenziswa
Abakhangisi eenkhangisweni
basebenzisa ilimi elinomthelela emikhumbulweni yabantu, eenkolelweni nezenzekweni ezith-
ileko.
Abakhangisi basebenzisa ilimi elinomthelela emikhumbulweni yabantu,
• Iqhinga elilodwa elimadaniswa nokuvuma nofana nokuphikisana kwemiqondo nemizwa ngomkhiqizo nofana
eenkolelweni nezenzekweni ezithileko.
umsebenzi othengiswako.
Iqhinga elilodwa elimadaniswa nokuvuma nofana nokuphikisana kwemiqondo
nemizwa Abantu
• ngomkhiqizo nofana
abanengi umsebenzi
abathengi othengiswako.
imikhiqizo ngombana inekhwalithi engcono kuneminye kodwana bayithenga
Abantu abanengi
ngokumadanisaabathengi imikhiqizo nomkhiqizo
okungakhambelani ngombana inekhwalithi engcono
lowo.
kuneminye kodwana bayithenga ngokumadanisa okungakhambelani nomkhiqizo
•
lowo. Isibonelo: I-NOKIA ‘Ithintanisa abantu’.
Isibonelo: I-NOKIA ‘Ithintanisa abantu’.
(Sithethwe ku:www.google images.com)
(Sithethwe ku:www.google images.com)
.5.1 Amatshwayo wesikhangiso atjhejekako
3.5.1 Amatshwayo wesikhangiso atjhejekako
33
• Amaqhinga ajayelekileko wesikhangiso avela ngeqhinga i-TKTE - iTjhejo, iKareko, iTjisakalo nokwEnza
(AIDA)
• Itjhejo: Okuthileko okwenza bonyana iqhingelo livele epepeneneni khulu nofana kancani ngaphezu
kwamanye, isib. Iinthombe, iinhloko ezikulu, isakhiwo, umtlamo nofana umbala, njll.
• Ikareko: Lokhu kuphunyeleliswa ngokwenza umzimba wekhophi ufanelane nendlela ethileko nelwazi laloyo
ofundako, nofana ukwanelisa lokhu okufunwako nofana ikareko laloyo ofundako. Lokhu kungenziwa ngoku-
zalisa ikhuphoni nofana udose umrhala nawufuna ilwazi elidephileko begodu kungaba khona imitlomelo efa-
na nesipho sasimahla nofana ukuthenga ngentengo ephasi nangabe loyo ofunde isikhangiso usiphendule
ngendlela ethileko.
• Itjisakalo: umkhiqizo nofana umsebenzi owenziwako wethulwa ngendlela eqinisa ukudosa kwawo netji-
sakalo. Ofunde isikhangiso kungenzeka athenge umkhiqizo lowo nofana azame umsebenzi owenziwako.
• Ukwenza: Esikhangisweni esiphumelelako hlangana neminye kuzokuba khona isimemo sokwenza okuthile-
ko okunqophileko ukobana umuntu awuthenge umkhiqizo lowo.
3.5.2 Amagama enzisako asetjenziswa esikhangisweni
Amagama alandelako angasiza ngesitayela sokutlola isikhangiso, iphostara, ibhrowutjha neflaya:
24 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
-tja Namandla Qakathekileko Kuhle
nje Nomkhawulo Ubugugu Ngokungakalindeleki
Tjhaphuluka Ithuba Vuma Umkariso-mraro/ umlingo
Yazisa Isithembiso Enzekako Ukungenisa
kuhle khulu Kokugcina Phephileko Azisa
Phumelelako Usomamiliyoni Siza Masinyana
Nganamkhawulo Dumileko Ngakavami Phile kuhle
Umnotho Itjhejo Imitlomelo Enza ngcono
Imali Iphuzu lamambala Phathekako Lula
Ithabo Isithombe Rhabileko Faneleko
Karisako Khulu kwamambala Njenganje Funekako
Vukelambuso Iqiniso Umthumbi -Dwa
Enza ngcono Ngajamiko Tjengisweko Karako
Ngemva kwesikhathi Kuhle Njingileko Isivumelwano sokuthenga
Ifihlo ephezulu Lula Mathupha Ithando
Intumba Sindisa Bhudanga Qinisekisweko
Vumbulula Khulu Akha Wena
Bonakalisweko Thusako Phumelela Rhaba
Iligugu
Ukumanga
3.5.3 Ihlathululo yamanye wamagama adosako kanye namaqhinga asetjenziswa
emkhangisweni
emkhangisweni
Bulunga imali
Bulunga imali
Izandla phezulunangabe
Izandla phezulu nangabe awufuni ukonaukona
awufuni isikhathiisikhathi
nemali. Simaphesende ama-99 thina esifuna
nemali. Simaphesende ama-99 thina esifuna
ukubulunga imali. Nange ungathembisa omunye
ukubulunga imali. Nange
umuntu ukumbulungela ungathembisa omunye
imali unesiqinisekiso
umuntu ukumbulungela imaliyemali
sokufumana itjhejo nemigodlabo unesiqinisekiso
ngaphambi
kobana bathi ‘Letha isipatjhi sami
sokufumana itjhejo nemigodlabo yemali semali leso’.
ngaphambi kobana bathi ‘Letha isipatjhi sami
semali leso’.
(Sithethwe ku:www.google images.com)
Zokuphepha (nofana phephileko) (Sithethwe ku:www.google images.com)
Sigandelela ivikeleko emikhiqizwenethu. Sifuna
ukwazi bonyana iimali zethu esizibulungileko
ziphephile nofana abentwabethu badlala
ngamathoysi asezingeni eliphezulu
lezokuphepha. Sifuna ukudla okuhlolweko
begodu sifuna ukuphepha ngezambathweni
nemanyathelweni. Akurari bonyana amanzi
wokwehlisa umzimba ekuthiwa mamanzi
wabantu abanetjhukela aselwa kwangathi
angekhe abanga ubulwele.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 25
(Sithethwe ku:www.google images.com)
sokufumana
nemali.itjhejo nemigodlabo
Simaphesende yemali
ama-99 thina esifuna
ngaphambi kobana
ukubulunga bathi
imali. ‘Letha isipatjhi
Nange ungathembisami omunye
semali leso’.
umuntu ukumbulungela imali unesiqinisekiso
sokufumana itjhejo nemigodlabo yemali (Sithethwe ku:www.google images.com)
Zokuphepha (nofana phephileko)
Zokuphepha
ngaphambi (nofana phephileko)
kobana bathi ‘Letha isipatjhi sami
semali leso’.
Sigandelela ivikeleko emikhiqizwenethu. Sifuna ukwazi (Sithethwe ku:www.google images.com)
bonyanaSigandelela
iimali zethu ivikeleko emikhiqizwenethu. Sifuna
esizibulungileko
Zokuphepha (nofana ziphephile
phephileko)
nofana ukwazi bonyana
abentwabethu iimali zethu
badlala esizibulungileko
ngamathoysi asezingeni
ziphephile
eliphezulu nofana
lezokuphepha. abentwabethu
Sifuna ukudla badlala Sifuna
okuhlolweko
Sigandelela ivikeleko emikhiqizwenethu.
begodu sifuna ukuphepha
ngamathoysi ngezambathweni
asezingeni eliphezulu
ukwazi bonyana iimali zethu esizibulungileko
nemanyathelweni.
lezokuphepha.Akurari
ziphephile bonyana
Sifuna
nofana amanzi
ukudla wokwehlisa
okuhlolweko
abentwabethu badlala
umzimba ekuthiwa
begodu sifunamamanzi wabantu
ukuphepha abanetjhukela
ngezambathweni
ngamathoysi asezingeni eliphezulu
aselwa kwangathi angekhe abanga ubulwele.
nemanyathelweni.
lezokuphepha. Akurari bonyana
Sifuna ukudla amanzi
okuhlolweko
begodu sifuna ukuphepha
wokwehlisa mzimba ekuthiwa mamanzi ngezambathweni
wabantu nemanyathelweni.
abanetjhukela Akurari
aselwabonyana amanzi
kwangathi
wokwehlisa umzimba
angekhe abanga ubulwele. ekuthiwa mamanzi
wabantu abanetjhukela aselwa kwangathi
angekhe abanga ubulwele. (Sithethwe ku:www.google images.com)
(Sithethwe ku:www.google images.com)
(Sithethwe ku:www.google images.com)
Isiqiniseko
Isiqiniseko (iimbalobalo
(iimbalobalo eziqinisekisweko).
eziqinisekisweko).
Isiqiniseko (iimbalobalo eziqinisekisweko).
Abakhangisi banikela banikela
Abakhangisi ngobufakazi ngekhwalithi
ngobufakazi ngekhwalithi
yemikhiqizo yabo. Njengokuthi umkhiqizo
yemikhiqizo yabo. Njengokuthi umkhiqizo
Abakhangisi banikela ngobufakazi ngekhwalithi
wekhamphani yemikhiqizo
ethengisa isihlanza
yabo. mazinyo sakwa-
Njengokuthi umkhiqizo
Colgatewekhamphani
sihlanza amazinyoethengisa isihlanza
abe mhlophe twa,mazinyo
wekhamphani ethengisa isihlanza mazinyo
njengokuthi abodorhodera bamazinyo abali-9 abe mhlophe
sakwa-Colgate sihlanza amazinyo
sakwa-Colgate
twa, njengokuthi sihlanza
abodorhodera amazinyo abe mhlophe
bamazinyo abali-
kwabali-10 bayakukhuthaza ukuyisebenzisa. Yihle
twa, njengokuthi abodorhodera
begodu9iqinisekisiwe.
kwabali-10 Ilinge
bayakukhuthaza ukuyisebenzisa.abali-
nawe. Imininingwana bamazinyo
injengombana 9ivezwe
kwabali-10 bayakukhuthaza ukuyisebenzisa.
kumabonakude.
Yihle begodu iqinisekisiwe.
Yihle begodu Ilinge
iqinisekisiwe. nawe.
Ilinge nawe.
Imininingwana injengombana
Imininingwana injengombana ivezwe
ivezwe
kumabonakude.
kumabonakude.
(Sithethwe ku:www.google
(Sithethwe ku:www.googleimages.com)
images.com)
Thanda
Thanda (Sithethwe ku:www.google images.com)
Thanda
IgameliIgameli lineenhlathululo
lineenhlathululo ezinengi
ezinengi alitjho
alitjho ukuthandanakwabantu
ukuthandana kwabantuabatjhadeneko
abatjhadeneko kwaphela.
kwaphela.
Ungayithanda into ethileko (njengamanyathelo amatjha) nofana ungathanda into ethileko
Ungayithanda into ethileko (njengamanyathelo amatjha) nofana ungathanda into ethileko
Igamelingendlelangendlelaezinengi
lineenhlathululo esebenza ngayo
alitjho – “Ngithanda ngendlela uJabu ambatha ngayo.” Nanyana ngayiphi
esebenza
indlela, ithando ngayo
ligama – ukuthandana
“Ngithanda
elinesisindo
kwabantu
ngendlela
nelithandwako.
abatjhadeneko
uJabu ambatha kwaphela.
ngayo.”Ungayithanda into
Nanyana ngayiphi
ethilekoindlela,
(njengamanyathelo amatjha) nofana ungathanda
ithando ligama elinesisindo nelithandwako. into ethileko ngendlela esebenza ngayo – “Ngithanda
ngendlela uJabu ambatha ngayo.” Nanyana ngayiphi indlela, ithando ligama elinesisindo nelithandwako.
Vumbulula
Vumbulula
Vumbulula 35
35
Igama elithi, ‘vumbulula’ sikhuthazo abakhangisi abavame ukusisebenzisa. ‘Uzokufumana okuthileko ngemva
kokufunda itheksthi le, ragela phambili uyifunde’. Nakuza ekuphutheleni imikhiqizo, ukhuthazwa bona uwulinge
nawe. ‘Ukuvumbulula’ sithembiso sokobana kukhona okukhulu okusezako. Njengalokha nawuvula isipho ngelanga
lakho lamabeletho, ukuvumbulula kesinye isikhathi kuletha umqondo wethabo.
Qinisekisweko
Igameli liqinisekisa ukuphepha. Cabanga ngendlela ohlale ulisebenzisa ngayo qobe lilanga ubone amandla elinawo.
‘Ngiyakuqinisekisa bonyana ngizobe ngisekhaya nge- iri lesi-5 entambama’ yindlela osusa ngayo ukungabaza.
Ekukhangiseni, ukuqinisekisa kusithembiso esenziwa libubulo emthengisini, sibonakala singangabazeki.
‘Uzokubuyiselwa imalakho nange umkhiqizo lo ungakakusebenzeli’ amagama la anamandla ngombana asusa
ukuzaza ukusebenzisa umkhiqizo omutjha othileko.
Zamaphilo
Ipilo– Lokhu kunamandla khulu lokha nakwenzeka emkhiqizweni nangaphandle kokukhuluma ngepilo yomzimba
kwaphela. Mhlamunye okusetjenziswako ngokujayelekileko okuhlukileko, ‘kukwenza ngcono ubujamo bezeemali,
kuyasebenza lokhu ngombana soke siyazi bonyana ipilo elungileko ngenjani. Lokha nawungenza isithembiso sepilo
ehle, kungaba sekudleni, itjhejo olinikelwako nofana okuthileko, wenza ngcono.
26 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Imiphumela
Imiphumela ngelinye lamagama asetjenziswa khulu eenhlokweni ezikulu ukubonisa ipumelelo. Igameli linamandla
khulu ngombana kusithembiso esisiza ukwenza kuhle nakuthengwa umkhiqizo. ‘Lokhu nakufumana imiphumela,
kufanele kube ngefaneleko’.
Wena
Igama elithi, ‘Wena’ ligama elinamandla khulu ekukhangiseni begodu lisetjenziswa ngesizathu – linqopha wena/
kuwe poro. ‘Asikhulume ngawe’. Umumuntu okarisako begodu uzibona umumuntu okarisako. Asikhulume iqiniso
lokha nasikhuluma ngawe, ulalele na. Nange ungeza isithembiso sokwenza abantu banjinge, kutjho khona bonyana
uyakarisa. Nange ngingakuthembisa bonyana ngizokwenza Wena unjinge, yindaba ehlukileko leyo. Igama elithi,
‘Wena’ ligama ekufuze lisetjenziswe lokha nawukhuluma nabathengi bakho.
Ibubulo/ Ihlangano
Umkhiqizo, umsebenzi owenziwako nofana umbono uhlanganiswa nenye into esele ithandwa babantu nofana
ikhanukwa bamukelilwazi abanqotjhweko, Isib, (Ibubulo lwakwa-Coke, lakwa-Nike, njll.)
Isiqinisekiso/ubufakazi
Isiqinisekiso/ubufakazi
Isiqinisekiso/ubufakazi
Kusetjenziswa Kusetjenziswa
abosaziwako abafana nabalingisi
abosaziwako abafana nabalingisi
nabadlali bebholo ukukhangisa
nabadlali bebholoumkhiqizo othileko.
ukukhangisa umkhiqizo
Kusetjenziswa
Isib. Abosaziwako abosaziwako
abanombala omuhleabafana nabalingisi
baqinisekisa
othileko. Isib. Abosaziwako abanombala omuhle
nabadlali
iintjhatjhimafutha bebholo
zokwezela ukukhangisa
ubuso umkhiqizo
ezinjenge-Revitalif,
baqinisekisa iintjhatjhimafutha zokwezela ubuso
Ponds,othileko.
Garnier,ezinjenge-Revitalif,
njll.
Isib. Abosaziwako abanombala
Ponds, omuhle
Garnier, njll.
baqinisekisa iintjhatjhimafutha zokwezela ubuso
ezinjenge-Revitalif, Ponds, Garnier, njll.
(Sithethwe ku:www.google images.com)
Ukwenza njengabanye (Sithethwe ku:www.google images.com)
Ukwenza njengabanye (Sithethwe ku:www.google images.com)
Ukulinga ukwenza abathengi bakholwe bonyana into ethileko yihle ngombana ‘woke umuntu’
Ukwenza njengabanye
uyayithenga (ukwenza njengabanye) ngokwenza bonyana kube netjisakalo yokuba lilunga
Ukulinga ukwenza abathengi bakholwe bonyana into ethileko yihle ngombana ‘woke umuntu’ uyayithenga
(ukwenza lesiqhemangokwenza
njengabanye) nofana ukwenza babe
bonyana netjisakalo
kube yokuzibandakanya.
netjisakalo yokuba lilunga
Ukulinga ukwenza abathengi
Ukusebenzisa bakholwe
umuntu bonyana
onelemukointo ethileko yihlesiqhema
ngombananofana ukwenza
‘woke babe
umuntu’
netjisakalo yokuzibandakanya.
uyayithenga (ukwenza njengabanye) ngokwenza bonyana kube netjisakalo yokuba lilunga
lerhubhululo
lesiqhema nofana ukwenza babe netjisakalo yokuzibandakanya.
Ukusebenzisa umuntu onelemuko lerhubhululo
Ukusebenzisa
Lokhu kutjho umuntu
ukusebenzisa umuntu onelemuko
onelemuko
lerhubhululo
lerhubhululo elithileko
Lokhu kutjho ukusebenzisa umuntu onelemuko (umuntu ngamunye,
isiqhema,
lerhubhululo elithileko (umuntunanyana kukuphi
ngamunye, isiqhema, lapha
nanyana Lokhu kungafumaneka
kutjho
kukuphi laphaukusebenzisa
kungafumaneka khonaumuntuilwazi)
khona ukunikela
onelemuko
ilwazi)
ukunikela ngesiqinisekiso
ngesiqinisekiso
lerhubhululo nofana
nofana ukuqakatheka
elithileko (umuntu ukuqakatheka
ngamunye,
komkhiqizo, komkhiqizo, umsebenzi
umsebenzi nanyana
owenzako. owenzako.
isiqhema, kukuphi lapha
Udorhodera ukhuthaza ukusetjenziswa
kungafumaneka khona
komkhiqizo othileko
Udorhodera ukhuthaza ukusetjenziswa
ilwazi)
wesitlhubha
komkhiqizo
ukunikela
mazinyo nofana
othilekongesiqinisekiso
wesitlhubha mazinyo
ukuhlafunya nofanaukuhlafunya
nofana
itjhingamu. ukuqakatheka
i-Sensodyne, ikhethwe
komkhiqizo,
itjhingamu. umsebenzi
i-Sensodyne, ikhethwe
ngudorhodera owenzako.
ngudorhodera
wamazinyo.
(Sithethwe ku:www.google images.com)
Udorhodera
wamazinyo. ukhuthaza
Ukuthinta imizwaukusetjenziswa
komkhiqizo othileko wesitlhubha mazinyo nofana
ukuhlafunya itjhingamu. i-Sensodyne, ikhethwe
(Sithethwe ku:www.google images.com)
Sebenzisa
ngudorhodera iinthombe nofana ilimi elithinta imizwa. Abamukelilwazi
wamazinyo. bakhonjiswa iinthombe
(Sithethwe ku:www.google images.com)
zeenhlekelele
Ukuthinta imizwa ezibangwa yimvelo bebabawiwa bona basize labo abathintekileko.
Ukuthinta imizwa
Ukuthinta nokuziphatha
Sebenzisa iinthombe
Ukuvezanofana ilimi nofana
umtloli elithinta isikhulumi
imizwa. Abamukelilwazi
njengomuntu bakhonjiswa iinthombe
onepatho ehle, zeenhlekelele
onesimilo ezibangwa
esihle nofisa
yimveloSebenzisa
bebabawiwa iinthombe
bona basizenofana
labo ilimi elithinta
abathintekileko. imizwa. Abamukelilwazi bakhonjiswa iinthombe
ukwenza izinto ezihle. Ungikhethani wezepolotiki uthi akavumi ukudosisana unyula bonyana
zeenhlekelele
Ukuthinta ezibangwa yimvelo bebabawiwa bona basize labo abathintekileko.
nokuziphatha
kukhulunyisanwe.
Ukuthinta nokuziphatha
Ukuveza umtloli nofana isikhulumi
Ukuthinta umkhumbulo njengomuntu
ngendlelaonepatho
ocabangaehle, onesimilo esihle nofisa ukwenza izinto ezihle.
ngayo
Ungikhethani
Ukuvezawezepolotiki
umtloli uthi akavumi
nofana ukudosisana
isikhulumi unyula bonyana
njengomuntu kukhulunyisanwe.
onepatho ehle, onesimilo esihle nofisa
ukwenza izinto ezihle. Ungikhethani wezepolotiki uthi akavumi ukudosisana
Ukunikela ngekulumo ephikisanako ukusekela umbonwakho unyula
ngokusebenzisa bonyana
amaphuzu,
iinomboro
kukhulunyisanwe. nofana iimbalobalo. Amaphuzu anikelweko asekela itlhogeko yokwehlisa iingozi
ezimbi endleleni. Isib. Ibelo liyabulala!
Ukuthinta umkhumbulo ngendlela ocabanga ngayo
Ukunikela ngekulumo ephikisanako ukusekela umbonwakho ngokusebenzisa amaphuzu,
iinomboro nofana iimbalobalo. Amaphuzu anikelweko asekela itlhogeko yokwehlisa iingozi
37
ezimbi endleleni. Isib. Ibelo liyabulala!
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 27
Ukuthinta umkhumbulo ngendlela ocabanga ngayo
Ukunikela ngekulumo ephikisanako ukusekela umbonwakho ngokusebenzisa amaphuzu, iinomboro nofana
iimbalobalo. Amaphuzu anikelweko asekela itlhogeko yokwehlisa iingozi ezimbi endleleni. Isib. Ibelo liyabulala!
Amatshwayo
Amatshwayo magama nofana ziinthombe ezisikhumbuzo esikhulu, kanengi emuntwini onokuthinteka okukhulu
kwemmoyeni, kufana nekhaya, emndenini, enarheni, esondweni, ngokobulili nendlela yokuphila. Abakhohlisi
basebenzisa amandla nokugandelela ngokusebenzisa amatshwayo ukwenza umbonwabo uzwakale kuhle.
Ukudosa umuntu/ abathengi
Kusetjenziswa abantu abahle bengubo ukuthengisa
umkhiqizo othileko. Isib. Umuntu omuhle wengubo
usetjenziselwa ukwazisa abantu ngomkhiqizo we-
Gucci okusinukisi kamnandi.
(Sithethwe ku:www.google images.com)
Umuntu okuzikhukhumezako
Uthanda ipilo emnandi, ephezulu nezambatho ezibizako.
Isib. Ukudla okumnandi okuginyisa amathe neenselo zakhona, sinakho koke okutlhogako ukwenza ilanga
leenthandaneli libe lilanga elihle khulu. Mnikele isipho esizokuthabisa ihliziywakhe. Khetha erhelweni
elikhethekileko esinalo.
Isiga sokuthenga umuntu bona enze okuthileko
Iqhingeli lilinga ukudosa abantu bona bathenge umkhiqizo ngokubathembisa okuthileko nange bangathenga,
njengesaphulelo, ukubuyiselwa ingcenye yemali oyibhadeleko, ukunikelwa ikhuphoni yokuthenga okuthileko nofana
isipho sasimahla. Iintengo ezehlisweko, izipho ezinikelwako, amaphaliswano ahlukahlukeneko ngezinye zeendlela
ezisetjenziselwa ukudosa abantu bona bathenge umkhiqizo othileko.
Isibonelo, ‘Tjheja isitlankana othenge ngaso uzokubona izipho esinazo ngesitolo. Amavowutjha azii-1000 000
angathunjwa.
‘Khangezile, isitolo sakwa-Edgars sikufisela ilanga elihle lamabeletho. Ukugidinga nawe ilangeli, sikunikela
amaphesende ali-10 eziintweni ozozithenga namhlanjesi.
Ukuthatha ihlangothi
Ukuthatha ihlangothi ekwethuleni umbono kungaba nomthelela wokobana abafundako bethulelwe ihlangothi
elilodwa kwaphela.
Isibonelo, ‘Angeze kwahlwengeka kungakasetjenziswa umkhiqizo we-Harpic.
Isitjengiso esibhamba
Sithi into ibhamba lokha nayibonakala ngamehlo,
yavezwa tjhatjhalazi nangokunqophileko. Isibonelo,
ezinye iinkhangiso zibeka inani lomkhiqizo, iinthako
eziqakathekileko ezenze umkhiqizo lowo, indawo
lapho wenziwe khona nofana inani lezinto elenze
umkhiqizo lowo – lezi kuziintjengiso ezibhamba.
Kunjengezinto ezithileko, iinlinganiso eziziinthembiso
zekhwalithi, umthelela nofana ukuthembeka
njengokuthi, ‘Uzakubona umphumela ngemva
kwamalanga amahlanu kwaphela!’
(Sithethwe ku:www.google images.com)
28 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Ukufakelwa ivalo
Lokhu kuphambene neqhinga elimadanisako. Isebenzisa into engathandwako nofana esatjwa bamukelilwazi
abanqotjhweko. Abosopolotiki neenqhema zabasekeli babasela ivalo lethu ukuvowudelwa nofana ukuthola isekelo
ngokusebenzisa ukubhalelwa kwabo ukwenza okuthileko, iintengo eziphezulu zomthelo nokuvukela umbuso
hlangana nokhunye okunengi.
‘Imikhiqizwethu, ihluke khulu kuneminye, iqinisekisiwe bonyana iphephile, njeke ingasetjenziswa nabentwana.
Azikho iinthuthumbisi namatshwayo wokungatjha awekho.’
Amahlaya
Iinkhangiso ezinengi zisebenzisa amahlaya, kufaka
hlangana idlalo-magama ngombana ayasidosa
begodu ayindlela enamandla yokwenzisa umuntu
okuthileko. Tjheja isikhangisi esibonakala lapha lesi.
(Sithethwe ku:www.google images.com)
Umfutho/amandla
Ilimi labakhangisi ligcwele ngamagama akhulisako nofana akha isithombe sobukhulu bento okufaka hlangana
amagama atjengisa ikhwalithi yento ekhangiswako, isib. yihle kwamambala, ikoloyi ye-X3 igijima komhlolo, iintengo
zakwaShoprite zinguthatha mi!
Ukumadanisa kufaka hlangana amagama athi; kunengi tle, kungcono kuna..., yenziwe ngcono, iphephile ngombana
ifakwe isilinganiso samafutha amancani, irhwala (nakunento erarako, ebabazekako nofana into le ayiluphali, ihlala
iyihle unomphela) ukuthuwelelisa nokhunye okunengi okungasetjenziselwa ukuthengisa umkhiqizo othileko.
Abantu abajayelekileko
Iqhingeli liyasebenza ngombana singakholwa ngcono umuntu ojayelekileko kunomuntu ofundileko nofana umuntu
odumileko obhadelwa imali enengi.
Esikhathini esinengi lisetjenziselwa ukuthengisa imikhiqizo esetjenziswa ngamalanga njengesibha sokuhlanza
izambatho ngombana sizibona siwusebenzisa umkhiqizo lo. Kanengi kusetjenziswa abantu abajayelekileko
ukukhangisa. Isib. Umvumi weengoma zekolo uDorhodera Rebeca Malope kuvamise ukobana akhangise isibha
sokuhlanza se-Ariel.
Izinto ezifuthumeleko nezithambileko
Iqhingeli lisebenzisa iinthombe ezithinta imizwa (khulukhulu iinthombe zemindeni, zabentwana neenlwana) ukuvusa
imizwa yokuthokoza, ukwaneliseka nekareko. Lingafaka hlangana ukusetjenziswa kombhino nofana umvumo
omnandi, amezwi amnandi namagama athinta imizwa.
Ikulumo emamala
Ikulumo emamala idlula ukuthuwelelisa nofana irhwala;
kukukhuluma amala alihlaza tlabha ngokuzithemba
nokwenza bona abantu bakukholwe. Ukulimuka
‘amala amakhulu la’ kufuna ukucabanga okudlula
okujayelekileko nokubuza imibuzo engabuzwa
nanyana bunjani.
(Sithethwe ku:www.google images.com)
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 29
Ukutjhotjhozela
Kesinye isikhathi abantu abasebenzisa amaqhinga wokwenzisa nofana wokudosa bangaphumelela ngokubonakala
banzinzile, banesibindi, banamandla begodu bazithemba. Esikhathini esinengi abantu balandela abarholi
abatjhotjhozelako nalokha sele bangasavumelani nobujamo babo ezintweni ezibathintako.
Ukutshima
Ukutshima kuyasebenza. Lokhu kukutjho nanyana
ukutlola usebenzise ikulumo ephambene nalokho
umuntu akutjhoko.
Isib. ‘Wembthe irogo elidabukileko kodwana uyazazi
izinto ezihle.’
(Sithethwe ku:www.google images.com)
Amagama amahle asetjenziswako
Lokhu kusetjenziswa kwamagama atjengisa amandla wokuthileko njengetjhuguluko. Isib. Ilungelo, ikululeko,
ukuthanda nokuba netjisakalo ngenarha yekhenu, ukuba ngumma nofana ubaba, isayensi, zamaphilo, ubuhle,
ithando,njll
Ukuthiya umuntu ibizo
Isigesi simadanisa umuntu nobumbi nofana umbono nomuntu. Isib. Umuntu okhuluma amala, ukunanya, ukuhleba
ngokudluleleko, ukuthula khulu, ukuvilapha, ukutlhorisa, njll. Lokhu kuphambene nokukhuluma amagama anezenzo
ezihle.Isib. Usomalakazi, umavilapha, njll.
Okutjha
Igama elithi okutjha ligama elinamandla nelibonakala eenkhangisini qobe lilanga nakungasi qobe li-iri.
Ukukhuthaza okudlulileko
Abakhangisi abanengi bavuselela imizwa bebakhuthaze lapha ipilo beyibonakala sele ilula nekhwalithi iyihle khona.
Isib. ‘Upheka ngendlela umma ebekapheka ngayo.’ Abosopolotiki bakhuthaza ukubuyisa isithunzi sehlangano
ngokusebenzisa indlela yakade yemandulo’
Ubufakazi babososayensi
Busetjenziselwa izinto ezitjengisa isayensi (amatjhadi, amagrafu, iimbalobalo, iinjasi ezimbathwa eendaweni
zokusebenzela, njll.) ukubonisa bona okuthileko kuliqiniso.
Iinsombululo ezilula (ukurarulula imiraro)
Abantu abenzisa abanye izinto ezithileko banikela iinsombululo emirarweni esinayo, isib. Iintengo eziphasi zomthelo,
umthetho omutjha, ikambiso kaRhulumende etja/ethuthukisweko, njll. Abosopolotiki batjho itjhuguluko emthethweni
munye ukurarulula imiraro emikhulu yezokuhlalisana kwabantu. Abakhangisi baphakamisa bona isiqedaphunga,
ikoloyi, isitjhatjhi-buso sizokwenza bona uqaleke umutjha, umuhle, wazeka begodu uphumelele.
30 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
IMISEBENZI YOKUZIHLOLA
UMSEBENZI WOKU-1 UKUFUNDA NOKUBUKELA
Funda itheksthi engenzasi bese ulemuka amaqhinga anelimi elidosako elisetjenzisiweko.
Hlathulula imiphumela elethwa maqhinga welimi kubamukelilwazi abanqotjhweko.
I-Herbex imutjhoga ohlasela amafutha kiwo woke umuntu
USoJabulani othethe uNaKabini ukhambe naye esitolo esithengisa izambatho zabomma. Nabafikako bafumana
kunezambatho zabantu abanomzimba omatsikana nabanamadini afana newakanondovu kwaphela. Lokho
kwamphatha kumbi uSoJabulani nakabona isithandwa sakhe singatholi izembatho esizifunako. Bathe basahlezi phasi
babonakala bona bayazindla ngomkhumbulo. Kwavela umntazanyana owabe aphethe incwajana etjengisa bona
umuntu angawehlisa bunjani umzimba omkhulu. Umntazana lo uragele phambili waveza neendlela zokuzibandula
ezingasetjenziswa ukusiza ukwehlisa umzimba. Ngencwajanenakhe begade kukhangiswe iindlela zokusebenzisa
umtjhoga we-Herbex nezingasiza umuntu ukwehlisa umzimba. Okwabathabisa khulu kukuzwa kuthiwa uNaKabini
angakghona ukusebenzisa umtjhoga lo bekehle ngemva kweveke eyodwa kwaphela. Bawuthenga bagijima
ngombana eemvekeni ezintathu ezizako bafanele bayokufaka idzilamnwana yokugidinga iminyaka elitjhumi
batjhadile. Nangambala bawuthenga umtjhoga we-Herbex lo wawusebenzisa bekwaphela inyanga tomu kodwana do
ukwehla komzimba. Bakhuza bababaza bona abakhiqizi bomkhangiso womtjhoga we-Herbex bangakhuluma amanga
kangaka ikhibe bayazi bona awenzi lokhu ebathi uyakwenza. Abakhiqizi bomtjhoga we-Herbex banqophe ukuveza
bona nawudla kancani, uzilolonga bewusebenzisa umtjhoga lo umzimbakho ungehla kancani kancani uze ube muhle.
• Tlola amagama adosako nangakwenza uthenge umkhiqizo okhulunyiswa etheksthini engehla le?
• Tlola iimbonelo ezikhombisa bonyana amaqhinga adosako ekholomini engenzasi asetjenzisiwe etheksthini
engehla.
Iqhinga elidosako Isibonelo legama/isingamutjho
Tlola isitatimende esingasiliqiniso esivezwe etheksthini engehla le
Tlola amagama adose uNaKabini bona athenge i-Herbex
Tlola amagama akhombisa ikareko ngomkhiqizo we-Herbex
Isithembiso sokusombulula imiraro
Tlola amagama atjengisa ukuba namandla kwelimi
UMSEBENZI 4
ISIKHANGISO
Ucabanga bonyana abatlami besikhangiswesi bawasebenzisile na amaqhinga wokukhangisa? Cocisana nomnganakho
benitlole amaqhinga lawo abe MANE.
YONDLA INDENAKHO NGOKUDLA OKUMNANDI KWEKUSENI!!
ZIFUMANELE IBHEGA USUTHE NTI ILANGA LOKE!!
PHAKATHI IFAKWE I-LETTUCE, ITAMATI NENYAMA YEKOMO
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 31
UKUDLA OKUTHONTISA AMATHE NOKUTJHELELA KAMNANDI EMPHINJENAKHO.
Imibandela:
-Uyakhetha bona uyifuna ikhambe nebhlegana lesiselo esimakhaza nofana nama-chips.
-Isiphetjhalesi sithoma nge-iri le-7 bekube li-iri le-9 kwaphela.
UMSEBENZI 5
UKUTLOLA NOKWETHULA
Zakhele isikhangiso sakho uqinisekise bona siba namaqhinga wokukhangisa ukuze sidose abantu/abathengi.
3.6 UKUTHATHA IHLANGOTHI, UKUNGATHANDI ABANTU NEZINTO EZITHILEKO
NGAPHANDLE KWEENZATHU NEENKOLELO EZINGANABUFAKAZI
OBUCACILEKO NOKUBANDLULULA
3.6.1 Ihlathululo yelimi elitjengisa ubuhlangothi, ukungathandi abantu nezinto
ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi
obucacileko nokubandlulula.
Ilimi elitjengisa ubuhlangothi – Leli lilimi elinomqondo wokobana into ethileko yihle nofana yimbi ukuya
ngobujamo bangaleso sikhathi nofana into eyame emibonweni ethileko, irherho lemibono yekolelo ngokuthileko
nofana ukuzwisisa komuntu into ethileko.
Ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi
obucacileko – Lo mqondo odzimeleleko. Kanengi umqondo lo uthatha ihlangothi kungaba ngomuntu othileko
nofana ubutjhaba). Lomqondo ufaka hlangana iinkolelo ezidzimelele emithethweni yakade ngendima ethileko
umuntu ekulindeleke bonyana ayidlale, ikolelo ekhulisa ubujamo ngokudluleleko, isithombe nofana iqiniso
elihlanakelweko ngomuntu nofana ngesiqhema esithileko – okuqalwa njengokuvamileko okuvumela ukwehluka
kwabantu nofana ukwehluka ekuhlaleni okungafaniko.
Ukuzindlekela – Lilimi lokungabekezelelani nofana ukwehlulela kwangaphambili manqophana nomuntu,
isiqhema, umbono nofana isisusa esinzinze ephosweni ethileko, ukudzimelela kokujayelekileko; umbono
owenzweko kanengi ongathandi ihlangothi elithileko, onzinze elwazini elingakapheleli, ukusebenzisa imizwa
ngokungacabangi nofana ukuba nomqondo okungasiwo ngento ethileko nonganembi poro. Lokhu kutjho ukuba
nomqondo ngomuntu othileko nofana ngento ethileko enganabuqiniso. Ukuzindlekela kungaba ngezinto ezinengi
ezahlukeneko, isib. Ikolo, ubuhlanga, ubutjhaba, umbala wesikhumba, ubulili, ilimi, ukukhubazeka, umnyaka,
inarha la umuntu avela khona, umlando, isakhamuzi, njll. Ukuzindlekela kungavumelana nofana kuphikisane.
32 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
elithileko, onzinze elwazini elingakapheleli, ukusebenzisa imizwa ngokungacabangi nofana
ukuba nomqondo okungasiwo ngento ethileko nonganembi poro. Lokhu kutjho ukuba
nomqondo ngomuntu othileko nofana ngento ethileko enganabuqiniso. Ukuzindlekela
kungaba ngezinto ezinengi ezahlukeneko, isib. Ikolo, ubuhlanga, ubutjhaba, umbala
Ibandlululo – Lilimi lokusebenzisa
wesikhumba, amandla
ubulili, ilimi, ukutjhugulula
ukukhubazeka, izenzo
umnyaka, zokuqalela
inarha la umuntu abanye phasi. Ukwenza/
avela khona,
izinto ezenziwa malunga wesiqhemanjll.
umlando, isakhamuzi, esingesinengi
Ukuzindlekelangembalo esingaba
kungavumelana nofananomthelela
kuphikisane.emalungeni wesiqhema
esingesincani ngembalo. Kuyindlela engaphathi kuhle abantu abanobulunga esiqhemeni sabo ngokulingana.
Ibandlululo – Lilimi lokusebenzisa amandla ukutjhugulula izenzo zokuqalela abanye
phasi. okuvela
Ipatho yokubandlulula Ukwenza/izinto ezenziwabokuhloya
ebulelesini malunga kanengi
wesiqhemakuthoma
esingesinengi ngembalo
ngokuba esingabaokungasiwo
nomqondo
nomthelela
ophikisako ngento emalungeni wesiqhema esingesincani ngembalo. Kuyindlela engaphathi kuhle
ethileko nokuzindlekelana.
abantu abanobulunga esiqhemeni sabo ngokulingana.
Ipatho yokubandlulula okuvela ebulelesini bokuhloya kanengi kuthoma ngokuba
nomqondo okungasiwo ophikisako ngento ethileko nokuzindlekelana.
3.6.2 Amatshwayo wokuthatha ihlangothi
1. Ukuthatha ihlangothi kusizombelezile begodu akekho namunye umuntu ongathi yena akhange
44 khekathathe
ihlangothi ekulumenakhe.
2. Ukuthatha ihlangothi kanengi kubonakala njengento engasiyihle nekumele igegedwe. Kubuye kube bujamo
obungekhe baliswa nanyana bungakanqotjhwa.
3. Ukuthatha ihlangothi ngokwendabuko akusikumbi nofana akusikuhle.
4. When a person is biased they present their view/opinion in a One sided manner so that they can influence the
reader/listener by intentionally only presenting one side of the argumentUkuthathihlangoUkUkuthatha ihlangothi
kumbono wokobana into ethileko yihle nofana yimbi inomthelela ngendlela esiqalana nayo ngayo. Ukuthatha
ihlangothi lihlobo lokubandlulula umuntu nofana into, isib. kuqaliswe eminyakeni; eenkambiswenilawulo zekole-
lo; ukuphila nokukhubazeka okuthileko; ubutjhaba nofana ubuzwe; ubulili, ukwehlukana ngobulili, ukutjhada
nofana ukungakatjhadi, ukuba lilunga lehlangano ethileko yezepolotiki, njll.
5. Ukuthatha ihlangothi kususelwa: ekwesabeni, ukungazwisisani, ihloyo; ukungathandi abantu nezinto ezithileko
ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko nelemuko elimbi: Isibonelo/ubujamo: bo-
kuthatha ihlangothi ngokobulili: Woke amadoda abumbeke ngokufana ngokunjalo soke sibumbeke ngokufana.
6. Ezinye iimbonelo zezehlakalo zokuthatha ihlangothi zifaka hlangana: ukukhuluma ihlaya; ukubizana ngamag-
ama, ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacile-
ko, imitlolo ekhubekisako, ukugegeda nofana ukukhaphela abanye ngaphandle.
7. .Ukuthatha ihlangothi kungabangela ibandlululo nokungalingani.
8. Amagama asetjenzisweko nehlathululwethu yeenthombe begodu neembalobalo kukudepha ngendlela esi-
cabanga ngayo nofana ukuthatha ihlangothi – ngendlela esibona ngayo iphasi.
9. Ukuthatha ihlangothi kunomthelela ngendlela esibona ngayo izinto nangendlela esiphatha abanye abantu
ngayo, iindawo neendaba ezithileko. Ilwazi lethu, ubulili, umnyaka, isigaba, ikolo, ubugugu koke kunomthelela
ekuthatheni kwethu ihlangothi.
10. Abantu abatjhisekako ngephuzu elithileko kanengi baziveza ngokusepepeneneni ngendlela abathatha ihlan-
gothi ngayo.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 33
11. Abantu abafuna ukukhuphula umbonwabo bangahlala bangazivezi epepeneneni kodwana basebenzise amag-
ama neenthombe. Isib. ‘Isithombe somlweli wekululeko nofana sevukelambuso’.
3.6.3 Imihlobo ehlukileko yokuthatha ihlangothi kweenrhatjhi
Ukuthatha ihlangothi kwabantu abababikiindaba zomphakathi eenrhatjhini ezahlukahlukeneko. Lokhu kwenzeka kizo
zoke iindawo. Ngaso soke isikhathi kuqakathekile bona kumadaniswe imithombo yelwazi, ngokwenza njalo kuzoku-
funyanwa bona lapho kufika khona umlayezo weenrhatjhezi awufiki ngeendlela ezifanako. Ukuthatha ihlangothi kwaba-
bikiindaba kungaba nomthelela ekukhetheni izehlakalo ekumele kubikwe ngazo.
Akhe siqale imihlobo elandelako yokuthatha ihlangothi kwabantu ababika iindaba.
(a) Ukuthatha ihlangothi ngokukhetha nangokweqa
Lokhu kutjho bonyana ngiziphi iindaba, izehlakalo nanyana ubunjalo bokubonakala kwezinto nesikhala esikizo ekumele
zifakwe nofana zikhutjhwe.
Ukukhetha lokhu kutjhotjhozelwa yikolelo yalabo ebaphetheko kwezokurhatjha iindaba.
Umbikiindaba angalisa ihlangothi elilodwa le-athikili nofana lelungelunge lama-athikili ngemva kwesikhathi eside, ngak-
ho-ke ukuthatha ihlangothi ngokweqa kungenzeka ngitjho nangaphakathi kweendaba nanyana ngemva kwesikhathi es-
ide kanti eminye imirhatjho ibika ihlangothi elithileko lesehlakalo kodwana nekungasilo iqiniso. Iinrhatjhi zibika okufaka
hlangana okuqakathekileko nokunganamthelela walokho okubikwa ngakho.
Kezinye nezinye iindaba ezikhethwako, kunezinye ezitjhiywa ngaphandle.
• Ingabe iindaba lezi ezibukelwako zikhombisa amahlangothi woke wendaba leyo ebikwako epilweni yamam-
bala?
• Ngimiphi imikghwa enayo efanako? (Isib. ingabe abanengi banenturhu? Abosaziwako boke banjingile?)
• Ingabe eminye imithombo yeendaba ifaka ezinye iindaba bese yeqisela amehlo ezinye?
(b) Ukuthatha ihlangothi ngokukhetha iindaba
Ukuveza iphetheni ethileko yeendaba ezikhambelana ne-ajenda yesiqhema esithileko
bese weqisela amehlo iindaba eziphikisana nombono othileko.
(c) Ukuthatha ihlangothi ngokulebula
Indlela umuntu ngamunye, nanyana ihlangano ekhethwe bona yenze umsebenzi othileko bese kusetjenziswa amalebuli
ukuhlathulula.
Ukuthatha ihlangothi kuvela ngeendlela ezimbili.
• Kokuthoma kwenzeka ngokubeka amalebula amakhulu eenqhemeni ezithileko bese ulisa ezinye iinqhema
zinganawo amalebula nofana zibe namalebula angabonakali kuhle.
• Umhlobo wesibili wokuthatha ihlangothi ngokulebula okwenzeka lokha umbikiindaba nakabhalelwa ukuk-
hombisa nofana ukuhlathulula umuntu nofana isiqhema ngamalebula aliqiniso, njengokuthi, ‘usolwazi’ nof-
ana ‘isiqhema esizijameleko sabathengi’. Ngokwenza njalo, umbikiindaba lo unikela igunya namandla emi-
thonjeni ethileko enganawo amandla lawo.
(d) Ukuthatha ihlangothi ngokuhlanakela
Ukuthatha ihlangothi ngokuhlanakela kwenzeka lokha nangabe indaba inehlathululo
eyodwa ngesehlakalo nofana umgomo ngokukhaphela ngaphandle ezinye
iinhlathululo; ukuhlanakela kufaka iphimbo lombikiindaba obeka indaba
ngehlangothi lakhe ngendaba evumela iphuzu elithileko; ngokwenza indlela omunye
umuntu enza ngayo izinto ibonakale ingcono kuneyabanye.
34 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
(e) Ukuthatha ihlangothi ngokugandelela:
Ngiziphi iindaba ezibekwe ekhasini elingaphambili ephephandabeni nofana
ngiziphi iindaba ezikhulunyiswa emirhatjhweni? Ngiziphi iindaba ezifumana
iinhloko ezikulu nofana ezifumana isikhathi eside kumabonakude
nemirhatjhweni? Tjheja bona ukubekwa kweenhloko zeendaba kunamthelela muphi
ekucabangeni kwabantu.
(f) Ukuthatha ihlangothi ngokubuyelela:
Ukubuyelelwa kwesehlakalo nanyana umqondo othileko kungenza abantu bonyana
bakholelwe bona lokho okutjhiwoko kuliqiniso elirhatjhekileko nokobana lingcono khulu
kunalokho ekungikho.
(g) Ukuthatha ihlangothi esihlokweni esikhulu sephephandaba
Ezinye zeenhloko zingakukhohlisa ngombana umnqophazo kudosa ikareko
labantu. Abantu abanengi bafunda iinhloko ezikulu kwaphela, ezingaveza isithombe
ekungasiso sendaba nofana sithathe isehlakalo esithileko sisenze sibe sikhulu
ngokudluleleko.
Isibonelo sesihloko esikhulu: ‘Ungafunda njani ngamagadango abulula
asithandathu’.
: ‘Iindlela ezilitjhumi zokwehlisa
umkhaba.’
(h) Ukuthatha ihlangothi ngokuya ngeembalobalo nokubala isiqubuthu sabantu
Ukusetjenziswa kweembalobalo ezingakapheleli nezingakanqophi nofana ezisetjenziswa ngokukhetha kubanga
ukuthatha ihlangothi. Iimbalobalo kufuze zihlathululwe; kanengi zisetjenziselwa ukwakha isithombe esingekho. Qala iin-
tatimende ezilandelako bese uyaveza bonyana ngisiphi isibalobalo ongasisebenzisa ukwehlula umuntu othileko ngeku-
lumo bonyana isigwebo sentambo kumbono omuhle na?
Isibonelo: Pheze abantu abamaphesende ama-30% abahlolweko basekela isigwebo
sentambo.
Abangaphezu kwamaphesende ama-70% abahlolweko abasisekeli isigwebo
sentambo.
3.6.4 Ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo
ezinganabufakazi obucacileko. (Stereotyping)
Ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko kulokha
nawuhlulela isiqhema sabantu esithileko esihlukeneko ngalokho okutjhoko manqophana nombonwakho nofana imibono
yabanye.
Qala iimbonelo ezilandelako:
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 35
Imihlobo ehlukeneko yokungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganab-
ufakazi obucacileko.
(a) Ikolelo ethileko ngokobulili.
Ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko akukaqa-
liswa ebutjhabeni nokobana umuntu ubuya kiyiphi indawo kwaphela, nanyana kunjalo khona kubonakala kukhona
ebantwini.
Isib, lokha nawuthi abobaba bacabanga ngcono kunabomma, unomqondo okungasiwo ngento ethileko ngabantu
ababomma nababobaba. Kufana nalokha nawuthi boke abomma abakwazi ukutjhayela ngokutjho njalo unomqondo
wokungathandi into ethileko ngabomma.
Iimbonelo ezinye ngekolelo yobulili
1. Kunombono othi amadoda anamandla wokwenza yoke imisebenzi.
2. Kunombono wokobana amadoda amgogodlha wemizi.
3. Kunombono wokobana abomma abakahlakaniphi njengabobaba.
4. Kunombono wokobana abomma abatjhayeli kuhle njengabobaba.
(b) Ikolelo ethileko ngeenqhema zabantu nanyana umuntu ngamunye
1. Abentazana batjheje khulu ukuqaleka ngokomzimba.
2. Boke abantu abaneenhluthu ezimhlophe bazokunjinga.
3. Boke ababulungiincwadi babantu bengubo esele bakhulile bafaka amarhalasi wamehlo.
4. Boke abosopolotiki bebabizwa ngamavukelambuso.
5. Boke abentwana abakuthandi ukudla okunepilo.
6. Boke abosopolotiki abathembeki.
7. Boke abatjhayeli bamateksi batjhayela kumbi.
(c) Ikolelo ngokuqaleka ngokomzimba
1. Kunombono wokobana abantu abanemizimba emikhulu abazithandi begodu bayavilapha.
2. Kunombono wokobana umuntu onganamzimba kumele adle khulu ukuze athele umzimba.
36 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
(d) Ikolelo yamasiko neenarha zoke
1. Kunombono wokobana abomma abakhulumi iindaba zamalobolo nabemzini.
2. Kunombono othi woke amaNdiya anamarhwebo.
3. Kunombono othi abomma bamaVenda bayahlonipha.
UMSEBENZI 6
1. Tjela abafundi bona bahlathulule ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkole-
lo ezinganabufakazi obucacileko bese batlola okufanako okungasetjenziswa ukuhlathulula abantu abatjha/
nabadala njengabo, isibonelo. Cheeseboy, Ben 10, coconut. Beka irhelo lelo ebhodini bese ubiza abafundi
bona bazolihlalisa kuhle ngeenqhema ezi-3: ezitjengisa ukulunga, ukuba phakathi naphakathi, nanyana ukule-
bula okungakalungi.
2. Cocisanani eenqhemeni zenu:
a. Khuyini enikutjhejako ngalamalebuli la?
b. Asetjenziswa ebujameni obunjani amalebuli la?
c. Anamuphi umthelela amalebula la ebafundini?
d. Kubayini bawathanda nanyana bangawathandi amalebuli la?
UMSEBENZI 7
Kunamagama amanengi ngesiNgisi/isiZulu/Xitsonga asetjenziswa kwaphela lokha nakukhulunywa ngabomma, aboba-
ba nofana abentwana. Lokhu kungaba nomthelela ngendlela esicabanga ngayo ngabanye abantu.
Isibonelo, ‘ukuhleba’ kumadaniswa khulu nabomma kanti abobaba nabo bayahleba’. Unganikela abafundi amagama
bese ubabawa bonyana bawabeke ngeenqhema zawo bebacocisane ngawo bonyana kubayini bawabeke ngeenqhe-
mezo.
Isibonelo, Abalinge ukubeka amagama alandelako ngeenqhema eziphathelene nabobaba neziphathelene nabomma
ngalindlela: Bahle, baqinile, bathembekile, benza izinto eziphuma endleleni, bakhulile ngokomkhumbulo, bayahleba,
abanamandla, batjheja isikhumba sabo, bathanda ibholo erarhwako, bathanda iinkoloyi, banetjisakalo, njll.
ABOMMA ABOBABA
Ukuthuselwa ngekolelo ethileko
Ukuthuselwa ngekolelo ethileko
Ukuhlela izinto ngokulamana kwazo, cocisanani bona igama likutjhugulula bunjani elikutjhoko ngokubuza imibuzo elan-
Ukuhlela izinto ngokulamana kwazo, cocisanani bona igama likutjhugulula bunjani
delako:
elikutjhoko ngokubuza imibuzo elandelako:
(Isiyeleliso esiya kutitjhere: Tjheja, abafundi bangaveza iimphawulo ezihle nanyana
ezimbi,
SECOND ngokungathandi
CHANCE MATRICabantu nezinto ezithileko
SUPPORT PROGRAMME | ngaphandle kweenzathu neenkolelo
ISINDEBELE 37
ezinganabufakazi obucacileko.
(Isiyeleliso esiya kutitjhere: Tjheja, abafundi bangaveza iimphawulo ezihle nanyana ezimbi, ngokungathandi abantu
nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko.
1. Ucabanga bona ikolelo etlolwe bafundi esithombeni esingehla ikuphatha njani?
2. Khuyini okutjhejileko ngokungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinga-
nabufakazi obucacileko ezivezwe esithombeni esingehla?
3. Ingabe kukuphi lapha wakhe wezwa nofana wabona kuvezwe izinto namkha ubujamo obutjengisa ukun-
gathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko? Ing-
abe kusehlelweni lakamabonakude, emidlalweni yefilimu, kibomagazini, eencwadini?
4. Ucabangani ngokuba nomqondo okungasiwo ngento ethileko nokobana ungenza bunjani bona omunye
angenzi ngendlela engakafaneli komunye umuntu.
5. Ngikuphi okucabangako okungenziwa ngomunye umuntu komunye nokuveza ukungathandi abantu nezinto
ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko?
Okhunye ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko
abafundi abangacabanga ukukuveza:
• Abomma bapheka ngcono kunabobaba.
• Abentazana abakghoni ukudlala ibholo erarhwako njengabesana.
UMSEBENZI 8
Ngelwazi lakho tlola indaba eveza ukuthatha ihlangothi nofana ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle
kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko. (Sebenzisa isakhiwo se-eseyi)
1. Yabelana ngelwazi lalokha nabe ungungazimbi wepatho ethatha ihlangothi nofana lapho wabona khona
kuthathwa ihlangothi/ kuvezwa ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo
ezinganabufakazi obucacileko
2. Cabanga ngobujamo lapho omunye akuhlulela khona ngokuthatha ihlangothi ngawe nofana enze ngendlela
engakalungi kuwe ngehlangothini lomnyaka, ibala lesikhumba, izambatho ozimbetheko, ubulili, indlela okhu-
luma ngayo, ngalapha uhlala khona, ngomndenakho nezinye zeenzathu.
3. Tjheja imibuzo elandelako ngaphambi kobana uthome ukutlola:
o Wazi njani bonyana uhlulelwa ngendlela engakalungi?
o Khuyini ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi
obucacileko begodu kubaphatha njani abantu epilweni?
o Ngimaphi amagama nofana izenzo ebeziqaliswe kuwe ngebanga lokucabangela nanyana ukungath-
andi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko?
o Kubayini ucabange bonyana iimphakamiswezo zenziwa zaqaliswa ngakuwe?
o Ingabe ilemuko elifana naleli lakwenza bona uzizwe njani?
o Ucabanga bonyana bekufanele uphathwe njani ebujameni owabenzako obabonakala buneenkolelo
ezinganabufakazi obucacileko lobo?
o Khuyini ukuba nomqondo okungasiwo ngeenkolelo ezinganabufakazi obucacileko begodu kuwathinta
njani amaphilo wabanye abantu?
o Ungacabanga isehlakalo somlando esaba nomthelela ekubeni nokungathandi abantu nezinto ezithile-
ko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko nokuthatha ihlangothi?
o Abantu bafunda njani ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ez-
inganabufakazi obucacileko? Bangafundiswa bunjani ukukususa lokhu emikhumbulwenabo?
o Iinrhatjhi ezifana namaphephandaba, umabonakude, amafilimu zingasiza bunjani ukuphungula ukun-
gathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko.
38 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
o Ucabanga bonyana ezinye iinqhema ziba nemiqondo ekungasiyo ngento ethileko ukudlula ezinye?
Nangabe kunjalo, kungebanga lani?
o Ucabanga bonyana umuntu ngamunye angasiza bunjani ukwehlisa izinga lokuthatha ihlangothi nokun-
gathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacile-
ko?
o Hlathulula bona ukuthatha ihlangothi nokungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenza-
thu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko kusetjenziswa njani emakhathunini, eenthombeni neli-
mini elisetjenziswa ziinrhatjhi. (Hlathulula okungaba ngunobangela omkhulu wokusebenzisa ilimeli
nemiphumela yakhona).
3.6.5 UKUZINDLEKELA (PREJUDICE)
Ukuzindlekela kungabekezeli nanyana ukwehlulela kwangaphambili okwenziwa
emuntwini ngamunye.
Ilimi lokuzindlekela (prejudice)
• Ilimi lokuzindlekela lingahlukaniswa ngokombala, isib. umbala omhlophe ucwengekile kanti umbala onzima
wona unobusathana.
• Libuye liveze ubufakazi obulinga ukuqinisekisa bona akukho ukwehlulelwa okwenziwa emuntwini ngamunye.
Isibonelo: Angisuye umbandlululi ngokobutjhaba.
• Libuya liqalekise njengokukhuluma kumbi ngesinye isiqhema ukuze uthole ukuthembeka, Isibonelo: Boke
abantu be-Amerika bamavila.
• Lisebenzisa amahlaya njengokukhulisa ubujamo ngendlela yokuhlekisa.
• Liveza amahlaya wobuzwe njengalokha abantu benarha ethileko nababancani khulu ngembalo bese kuhle-
kiswe ngabo.
• Ilimi lokuzindlekela libuye lihlathulule/litlhadlhule ngokusebenzisa amagama adosela umuntu phasi, isib.
UMandla omumbi
Amazinga wokukhombisa ukuzindlekela (prejudice)
• Ukusebenzisa amagama amambi – njengokukhuluma kumbi, ukuhlambalaza, ukwenza amahlaya ngamakha-
thuni ukuba nomqondo okungasiwo ngelimi, njll. Lokhu kungenziwa ngomlomo nofana ngezitho zomzimba.
• Ungasebenzisa ukugegeda – ukuzindlekela kunamandla khulu ekwenzeni bonyana umuntu agegede
amalunga wesiqhema angasithandiko.
• Ukusebenzisa ibandlululo – kukwenza uthathe iinqunto ezihlukileko ezingaba nomthelela emalungeni we-
siqhema esithileko.
• Kungaveza ukusahlelwa – lokha izinga lemizwa liphakama nanyana liba namandla lingeza izenzo zokulwa.
• Ilimi lokuzindlekela lingenza izinga lokulwa liphele unomphela.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 39
3.6.6 IBANDLULULO
• Ibandlululo yindlela yokuveza ukuzindlekela.
• Ukungalingani ngokufuna okuthileko nofana ukwaba iinsetjenziswa ngobujamo besiqhema.
• Ukubandlulula kungaba ngekwangabomu nofana okungasingabomu.
• Abafundi bangabandlulula ngokuya ngeenqhenyana ezithileko.
Iimbonelo zebandlululo
1. Ukukhandela abanye abantu ukwenza umsebenzi/ukukhupha abantu ababuya eendaweni ezibomakhelana emise-
benzini/ukuvimbela amathuba wokufunda nokuzithabisa ngonobangela wobutjhaba, wobulili, ikolo nomnyaka.
2. Ukukghaphela ngaphandle abanye abantu.
3. Ukuvimbela ukufunda nofana amathuba wezobukghwari.
Ibandlululo ngokobutjhaba njengesibonelo sokubandlulula
• Ibandlululo ngokobutjhaba kulokha omunye umuntu acabanga bonyana ukuhluka ngokombala wesikhumba
neenkolelo kwenza abanye abantu bazizwe bangcono kunabanye.
40 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
• Ibandlululo ngokobuhlanga akusiyo into yabantu abanzima nofana abamhlophe. Abantu abanengi bakheth-
wa ngendlela abangayo, ngokukhuluma ilimi elingafaniko nelabanye nofana baneenkolelo ezihlukileko.
• Ibandlululo ngokobuhlanga kukhetha abantu abavela kezinye iinarha, isib. Ukuhloyana ngokobutjhaba
nokusetjenziswa kwamagama abandlululako.
Ukucocisana
1. Uzizwa bunjani lokha nawubandlululwako? (Isib. uzizwa wehliswe isithunzi, uzwiswe ubuhlungu, uphoqiwe, uhlan-
jalaziwe, uneenhloni, ukwatile).
2. Uzizwa njani lokha nakunguwe obandlululako? (Isib. Uzizwa unamandla).
3. Kungebanga lani abantu bafuna ukuzizwa banamandla ukudlula abanye esiqhemeni? (Isib. abakghoni ukulawula
amaphilwabo ngokwaneleko; umuntu othileko mhlamunye ubaphatha ngendlela ebandlululako).
UMSEBENZI 9: UKUFUNDA NOKUBUKELA
• Lemuka ukuthatha ihlangothi, ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo
ezinganabufakazi obucacileko, ukubandlulula ngokobutjhaba nokuzindlekela etheksthini nofana kumagazini
nemahlelweni wakamabonakude (Qala imihlobo ehlukeneko yeenrhatjhi ezithatha ihlangothi nokungathandi
abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi obucacileko).
• Etheksthini oyikhethileko ucabanga bona kungebangalani umtloli asebenzise ilimi elithatha ihlangothi?
• Ingabe ilimeli ulisebenzise njengeqhinga lokwenzisa abantu na?
UMSEBENZI 10
Funda i-athikili kamagazini engenzasi bese uphendula imibuzo elandelako:
Ukudla okuphekwe nguSiba kuginyisa amathe, ungadima nesingaboniko!
(Sithethwe ku:www.google images.com)
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 41
USibahle Mtongana Ebizelweni lakhe lokupheka USiba nakaphekako uvanga indlela yakade
owaziwa ngelakaSiba wakhuthazwa kulokha yokupheka nendlela yanje, ngikho okwenza
Mtongana wabelethelwa nakakhambela iminyanya ethileko ukudla kwakhe kungafani nokhunye. Uthatha
esigoga seMdantsane abona abantu bapheka ukudla imilayelo yokupheka yakade ayihlanganise
esiseduze ne-East okunambithekako naye wathatha neyanje.
London, eSewula Afrika. isiqunto sokobana ayokufundela
Ubelethwa nguNoliza ukupheka. Ukghona ukutjhugulula ukudla okujayelekileko
ongutitjhere osele afake iinthako ezingakajayeleki ezisetjenziswa
athatha umhlalaphasi USiba wafundela ukupheka ezikweni ziintjhaba ezinye, ngikho sithi ukudla kwakhe
noMncedisi Mnwana, eliphakemeko lezefundo iCape kuginyisa amathe ungadima nesingaboniko.
obekamphathi webubulo Peninsula University of technology Ukudla kwakhe akuthandako lokha
elikhiqiza izinto nekukulapho athola khona iziqu nakaphekela iminyanya ngokwahlukana
ezenziwa ngesikhumba zakhe zokupheka emkhakheni kwayo hlangana nokhunye yi-Siba’s Sunday
naye osele athethe obizwa nge-Food and Consumer triffle ne-Sticky Chicken Winglet’
umhlalaphasi. USiba Sciences. Iimfundo ezamenzela
ungumaswaphela idumo lokobana abe lapha akhona Itlolwe ngu: Bathabile Soko
e b a n t w a n e n i namhlanje yi-Food, Food Science
abasithandathu. Ube neNutrition. 28 kuMhlolanja 2009
netjhudu lokuthola
umendo bewabusiswa Asendaweni yeKapa.
ngabentwana ababili.
Luke Dale Roberts, one of South Africa’s top chefs, to make lunch with mystery ingredients. Finally, it’s all about guilty
pleasures as Siba raises the stakes on naughty with the most incredible Fried Ice Cream.Challenge Siba
Siba Mtongana’s set herself three unique challenges. First, turning everyday cheese into simple and dazzling salads:
Mozzarella’s starring in an Antipasti Salad platter and Camembert’s center stage in an amazing savory fruit salad.
Then, it’s a culinary duel as she challenges Luke Dale Roberts, one of South Africa’s top chefs, to make lunch with
mystery ingredients. Finally, it’s all about guilty pleasures as Siba raises the stakes on naughty with the most incredi-
ble Fried Ice Cream
Challenge Siba
Siba Mtongana’s set herself three unique challenges. First, turning everyday cheese into simple and dazzling salads:
Mozzarella’s starring in an Antipasti Salad platter and Camembert’s center stage in an amazing savory fruit salad.
Then, it’s a culinary duel as she challenges Luke Dale Roberts, one of South Africa’s top chefs, to make lunch with
mystery ingredients. Finally, it’s all about guilty pleasures as Siba raises the stakes on naughty with the most incredi-
ble Fried Ice Cream
Challenge Siba
Siba Mtongana’s set herself three unique challenges. First, turning everyday cheese into simple and dazzling salads:
Mozzarella’s starring in an Antipasti Salad platter and Camembert’s center stage in an amazing savory fruit salad.
Then, it’s a culinary duel as she challenges Luke Dale Roberts, one of South Africa’s top chefs, to make lunch with
mystery ingredients. Finally, it’s all about guilty pleasures as Siba raises the stakes on naughty with the most incredi-
ble Fried Ice Cream
Challenge Siba
Siba Mtongana’s set herself three unique challenges. First, turning everyday cheese into simple and dazzling salads:
Mozzarella’s starring in an Antipasti Salad platter and Camembert’s center stage in an amazing savory fruit salad.
Then, it’s a culinary duel as she challenges Luke Dale Roberts, one of South Africa’s top chefs, to make lunch with
mystery ingredients. Finally, it’s all about guilty pleasures as Siba raises the stakes on naughty with the most incredi-
ble Fried Ice Cream
Challenge Siba
Siba Mtongana’s set herself three unique challenges. First, turning everyday cheese into simple and dazzling salads:
Mozzarella’s starring in an Antipasti Salad platter and Camembert’s center stage in an amazing savory fruit salad.
Then, it’s a culinary duel as she challenges Luke Dale Roberts, one of South Africa’s top chefs, to make lunch with
mystery ingredients. Finally, it’s all about guilty pleasures as Siba raises the stakes on naughty with the most incredi-
ble Fried Ice Cream
1. Ingabe umtloli we-athikili engehla le uyibeka bunjani imibonwakhe ngomlando kaSiba wokupheka? Sekela
ipendulwakho.
42 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
2. Ingabe umlayezo esiwethulelwa mtloli nge-athikili le uveza ihlangothi linye nofana ufaka namanye ama-
1.
phuzu ngomlando Ingabe umtloli
kaSiba? Sekela we-athikili engehla le uyibeka bunjani imibonwakhe ngomlando
ipendulwakho.
kaSiba wokupheka? Sekela ipendulwakho.
3. 2. Ingabeengehla
Ingabe umtloli we-athikili umlayezo esiwethulelwa
le wethula mtloli ngendlela
ikulumakhe nge-athikilieveza
le uveza ihlangothi woke
amahlangothi linye nofana wesa-
nofana ufaka namanye amaphuzu ngomlando kaSiba? Sekela ipendulwakho.
mele ehlangothini elilodwa? Sekela ipendulwakho.
3. Ingabe umtloli we-athikili engehla le wethula ikulumakhe ngendlela eveza
amahlangothi woke nofana wesamele ehlangothini elilodwa? Sekela
4. Nangabe umlayezoipendulwakho.
ovezwa yi-athikili engehla le ufaka imibono ehlukileko, ingabe imibono leyo ihleleke
bunjani? Hlathulula
4. Nangabe sakho.
isiqunto umlayezo ovezwa yi-athikili engehla le ufaka imibono ehlukileko,
ingabe imibono leyo ihleleke bunjani? Hlathulula isiqunto sakho.
5. Ingabe umtloli
5. we-athikili
Ingabe engehla
umtloli wethula ikulumakhe
we-athikili engehla ngokusebenzisa
wethula ikulumakheamagama akhako nesithombe es-
ngokusebenzisa
idosako ukuhlathulula kabanziakhako
amagama ngomlando kaSiba?
nesithombe Hlathulula
esidosako ipendulwakho.
ukuhlathulula kabanzi ngomlando
kaSiba? Hlathulula ipendulwakho.
6. Ingabe umtloli
6. we-athikili
Ingabe le umtloli
ukholelwa ekukhuthazeni
we-athikili okwakhakoekukhuthazeni
le ukholelwa ngamaphuzwakhe nofana akakhuthazi?
okwakhako
ngamaphuzwakhe nofana akakhuthazi? Sekela ipendulwakho.
Sekela ipendulwakho.
ISIGABA 4: IQINISO NOMBONO
ISIGABA 4: IQINISO NOMBONO
Kesinye isikhathi kubudisi ukubona umahluko phakathi kwemitjho emaphuzu anembako
Kesinye isikhathi kubudisi ukubona
nemitjho umahluko
emibono phakathi kwemitjho emaphuzu anembako nemitjho emibono nje kwaphe-
nje kwaphela.
la.
UMBONO
UMBONO Umbono sitatimene esingekhe saqinisekiswa. Kuyikolelo yomunye umuntu.
Umbono mimizwa yomunye umuntu ngento ethileko.
• Umbono sitatimeneImibono
esingekhe saqinisekiswa.
kuyakghonakala bonaKuyikolelo
iphikiswe. yomunye umuntu.
Imibono ingasekelwa maphuzu anembako. Isibonelo: Ikofi inambitheka
• Umbono mimizwa yomunye
kamnandi. umuntu ngento ethileko.
• Imibono kuyakghonakala bona iphikiswe.
• Imibono ingasekelwa maphuzu anembako. Isibonelo: Ikofi inambitheka kamnandi.
57
IQINISO
IQINISO
1. IQINISO lingaqinisekiswa ngokuba liqiniso nanyana ukungabi liqiniso namkha
1. IQINISOamala.
lingaqinisekiswa ngokuba liqiniso nanyana ukungabi liqiniso namkha amala.
2. Kuthola ubufakazi bomutjho/ iphuzu, ngalokho okuliqiniso.
2. Kuthola ubufakazi bomutjho/ iphuzu, ngalokho okuliqiniso.
Isibonelo: Ilanga liphuma ePumalanga.
3. Ilanga
Isibonelo: Ungaqala kusihlathululimagama nofana incwadi ephethe ilwazi elihlukahlukeneko
liphuma ePumalanga.
ngamagama athi, ‘Umbala ozotho mbala omuhle khulu ezinjeni’. Isitatimendesi
singaqinisekiswa ngependulo engathi IYE, okutjho bona liqiniso nofana AWA,
okutjho bona mbono.
4. Okunengi esikufundako nesikubonako kuhlangene nephuzu lamambala okuliqiniso
nombono.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 43
5. Ukuhlukanisa hlangana neqiniso nombono kuqakathekile ekutshwayeni
3. Ungaqala kusihlathululimagama nofana incwadi ephethe ilwazi elihlukahlukeneko ngamagama athi, ‘Umbala
ozotho mbala omuhle khulu ezinjeni’. Isitatimendesi singaqinisekiswa ngependulo engathi IYE, okutjho bona
liqiniso nofana AWA, okutjho bona mbono.
4. Okunengi esikufundako nesikubonako kuhlangene nephuzu lamambala okuliqiniso nombono.
5. Ukuhlukanisa hlangana neqiniso nombono kuqakathekile ekutshwayeni amatheksthi nokwakha iimpikiswano
ezidosako njengombana sizizakhamuzi zenarha begodu sakha iphasi elingcono mazombe.
UMSEBENZI 11
Bawa abafundi batjho bona umutjho ngamunye kelandelako iliqiniso nofana imbono.
IQINISO UMBONO
Ilanga langoSondarha lilanga elithandekako evekeni.
Ilanga labantu abatjha lilanga eliqakatheke khulu lomnyaka.
Umnyanya wokuthokoza igalelo labantu bengubo ugidingwa ngesikhathi
sesilimela.
USihlabantangana yinyanga enamalanga ama-30 kwaphela.
Kuneenyanga ezili-12 emnyakeni.
Le bekuyipelaveke embi khulu kunezinye.
Itwasahlobo sikhathi somnyaka esihle khulu.
Zoke iindaba ezibikwa ziinrhatjhi ziliqiniso.
UMvulo, ngeLesithathu nangeLesihlanu malanga weveke.
Ilanga lokuthoma esikolweni lilanga elithusako.
Woke umuntu kufuze aphane ngekarada leemfisela buhle ngelanga
leenthandani.
Ilanga lakho lamabeletho liza kanye ngomnyaka.
UMSEBENZI 12
Funda umbiko ongenzasi lo bese utlola phasi amaphuzu aliqiniso namibono. Sekela isiqunto osithathako.
Iqiniso
Abafundi abalinganiselwa enanini elima-300 bagijime baguruzela esikolweni sabo izolo ngombana bebangananto aba-
yenzako. Lokho kwenzeke lokha abafundisi abali-100 bale ukwenza imisebenzi yabo baphuma bakhamba bararene
nehlanganwabo.
Abegade basemsebenzini bekungutitjherehloko wesikolo nabotitjhere ababili nabo ebegade banganawo amandla wo-
kuthatha amagadango ngobujamo ebebenzeka esikolweni. Abantu abahlala eduze bebabukele bathukiwe njengom-
bana isiqhema sabafundi esineminyaka eli-15 ukuya keli-16 besiguruzela esikolweni iBideford eDevon bavuma bathi,
‘Sifuna ukufundiswa ukuze siphumelele’ batjho njalo baphula amafesidere.
Umbono
Ukurarana okufaka hlangana abafundi abanengi abalinganiselwa ema-300 okwenzeke izolo esikolweni esibizwa bona
yiBideford eseDevon. Abafundisi bebazibandakanye emitjhagalweni yehlangano ejamele abotitjhere yegatjeni eliphake-
meko. Bebangakazimiseli ukusebenzela ukungabhadelwa. Isehlakalwesi senzeke ngeenkhathi zamadina ngesibanga
sokunganeliseki ngeenqunto ezithethweko. Ebegade basemsebenzini ngutitjherehloko nabotitjhere ababili kwaphela
ngelangelo. Abanye babahlali abaseduze bezwe ngetjhada esikolweni nesaziwa ngesikolo esinokuthula. Babethele
amapholisa umrhala, nawo amapholisa afika ngokurhabako athulisa ubujamobu. Lokho kwenzeke sele amafesidere
amabili wesikolwesi aphulwe bafundi.
44 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
ISIGABA 5: UKUTHATHA IINQUNTO, OKUPHAKANYISWAKO NEENZATHU
ZOKUSEKELA IMIBONO
5.1 UKUTHATHA IINQUNTO
• Ukuthatha iinqunto kusiphetho ofikelela kiso lokha nawuthole ubufakazi obaneleko ngokucabangako.
• Ukucabangela kutjho ukufunda unebonelo phambili ngalokho okuzokwenzeka, ngokudobha iinhlathululo
ngalokho okutjhiwoko nokukhetha okuthinta umbonwakho ngento ethileko.
• Nasicabangelako sakha ihlathululo engakavezwa tjhatjhalazi etheksthini. Sisebenzisa imitlhala, amaphuzu,
ilemuko, nelwazi langaphambili ukwenza iimphakamiso, nokubuza imibuzo ukuhlathulula onganasiqiniseko
ngakho etheksthini.
• Woke amaqhinga la asebenza ndawonye ukusiza ofundako bona azwisise itheksthi.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 45
5. 2 OKUMAPHUZU ALIQINISO NOKUMAPHUZU ANGASIWO AMAQINISO
Singafikelela ephuzwini lokuhlolisisa nokuthatha iinqunto siqalise elwazini eliliphuzu
eliliqiniso nelingasilo iqiniso. Isib. Ngelwazi elinikelwe ngenzasi ingabe isiphetho
siyezwakala?
IPHUZU: Ibhubezi lingagijima amakhilomitha ama-30 nge-iri.
IPHUZU: Ingwe ingagijima ngebelo elikhulu ukudlula ibhubezi.
ISIPHETHO: Ingwe ingagijima ngebelo elikhulu ukudlula amakhilomitha ama-30
nge-iri.
Sifikelela ekuthatheni isiqunto esiliphuzu eliliqiniso nephuzwini elingasilo iqiniso
ngelwazi elikhulunywa bunqopha nokuyelela ukusetjenziswa kwelimi lomzimba.
5.3 IIMPHAKAMISO/ OKUPHAKANYISWAKO (ASSUMPTIONS)
• Kuyinto ocabanga bona iliqiniso, iinkolelo ezisetjenziswako ezingakahlolwa, nanyana unganabo ubufakazi obu-
phathekako ngazo.
• Kanengi okuphakanyiswako kuba yinto eyafundwa ngaphambilini kungabuzwa nemibuzo ngobuqiniso bayo.
• Okuphakanyiswako okungokufihlekileko – kuyikolelo esetjenziswa njengesisekelo sombono othileko kodwana
kesinye isikhathi kungabi liqiniso.
• Iimphakamiso ziyingcenye yethungelelwano leenkolelo. Kanengi sithatha ukukholelwa kwethu njengeqiniso si-
kuthathe sikusebenzisele ukurhumurjha lokho okwenzeka ephasini. Isibonelo: Nasikholelwa bona ukukhamba
ebusuku kuyingozi, nasihlala endaweni eyingozi, sizokuthatha isiqunto sokobana vele kuyingozi ukuphuma
ebusuku ukhambe ngeenyawo nawuwedwa.
Iimbonelo zokuthatha iinqunto ngokuphakanyiswako
Umuntu wokuThoma Umuntu wesiBili
Ubujamo: Ngemva kokuphela komdlalo, umdlali Ubujamo: Ngemva kokuphela komdlalo umdlali
wetenesi uyamomotheka uphakamisela izandla zakhe wetenesi uyamomotheka uphakamisela izandla zakhe
phezulu. phezulu.
Ukufumana isisombululo: Umdlali wetenesi uthumbe Ukufumana isisombululo: Umdlali wamukela ukuhlulwa
umdlalo. kwakhe ngomusa.
Okuphakanyiswako: Abadlali abagidinga ukuthumba Okuphakanyiswako: Omunye nomunye umuntu
kwabo ekupheleni komdlalo ngilabo abathumbe umdlalo. okhombisa ukuphakamisela izandla phezulu utjengisa
ukwamukela ukuhlulwa.
IINZATHU ZOKUSEKELA IMIBONO
• Iinzathu zokusekela imibono bonobangela abanikelwako ukusekela umbono, isenzo nanyana ithiyori ethileko.
• Iinzathu zokusekela imibono mimida etjengisa ikghono lokucabanga ngokusebenzisa iinsombululo zemiraro
ngeemphakamiso (ukutjho okuthileko ngaphandle kokuzaza nofana ukutjho into ngokuyiqinisekisa).
• Iimphakamiso ziza ngeendlela ezintathu: kunalezo ezitjho okuthileko ngaphandle kokuzaza, nalezo ezisebenzi-
sa iphuzu elinembako nemibono (lokhu kufaka hlangana ukucabangela namathiyori).
• Iinzathu zokusekela umbono zinomthelela emfundini khulukhulu nakasebenzisa ubufakazi obukhambelana ne-
sizathu nokubeka kuhle indaba ngomnqopho wokuveza iphuzu elithileko.
• Iinzathu zokusekela umbono zifaka hlangana ikambiso yokuveza bona into ethileko iliqiniso bese uyayiqiniseki-
sa ngokusebenzisa ukucabanga okuhlelekileko, iimbonelo nerhubhululo.
46 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Indima edlalwa babantu abanqotjhweko/abamukelilwazi
• Ukuzwisisa abamukelilwazi kuqakathekile ekutloleni nanyana ngikuphi okuphumelelisako, khulukhulu umt-
lolo wokwenzisa nokudlelezela.
• Iinzathu zokusekela imibono kuyikulumo-pikiswano efihlakeleko nofana edlheganisa abamukelilwazi
bakho, ekutloleni iinzathu zokusekela imibono, nokucabanga bona kunomuntu ozokufunda okutlolileko
nongekhe avumelane nawe.
• Ukuyelelisa abantu abanqotjhweko/abamukelilwazi kuqakatheke kwamambala ngombana kuphumelelisa
ikulumo yokwenzisa neenzathu zokusekela imibono.
Ngakho-ke…
o Yazi abantu obanqotjhweko/ abamukelilwazi bakho.
o Buyini ubujamo babo obudzimeleleko endabeni ethileko?
o Bazizwa njani ngalokho?
o Ingabe imiqondo ivulekile ukwamukela imibono yabanye na?
o Ngikuphi engekhe bakuzwisisa eenzathwini zakho zokusekela imibono?
Iimbonelo zeenzathu zokusekela imibono.
Igcwetha/Umjameli womthetho: Itlayenti yami beyisekundleni yezemidlalo lokha nayizwa itjhada. Abofakazi abanen-
gi ababone ngamehlo babike bona bambonile lapho bekunetjhada khona nethikithi lakhe liyaveza bonyana akhange
aphume kwaze kwaba kulokha nakubikwa ukuhlukunyezwa litjhadeli. Lokhu kuhlathulula khona bonyana akhange enze
umlandu.
Ukuqakatheka kweenzathu zokusekela imibono nokwenzisa umuntu bona akholelwe kokutjhoko.
(a) Epilweni yaqobe lilanga.
Ukubawa ukukhutjhulelwa imali, ukwenza isibawo somsebenzi, ukukhulumela inani
lekoloyi etja nokuphikisana ekhotho.
(b) Epilweni yezefundo
Ukuvikela imibonwakho nokuzibandakanya kukulumo-pikiswano yeemfundiswa.
(c) Emsebenzini.
Ukwenza abantu balalele imibonwakho, ukubuthelela isekelo, ukwenza umphathi
bonyana akutjheje, ukufumana ukusebenzisana nokwenza abantu basebenze.
(d) Ekutloleni …
Ukungaphikiswa ekubekeni iphuzu lakho nokulitlolela bona lifundwe.
(e) Ekufundeni nekulaleleni
Ukutshwaya ngeenzathu zokusekela imibono yabanye, nokuzivikela emaqhingeni
angasi mahle nadlelezelako nokukghona ukubona iinzathu ezingasizo.
Isakhiwo seenzathu zokusekela imibono.
Iinzathu zokusekela umbono zinikela abonobangela nobufakazi obusekela iphuzu elimbono.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 47
Iingcenye zeenzathu zokusekela imibono.
• INDABA EKUKHULUNYWA NGAYO – lo mraro nofana ukuphambana kwabantu abangavumelaniko.
• INTO ETHILEKO EBONAKALA ILIQINISO EKUBENI AYISILO IQINISO - ukuthatha ihlangothi endabeni
ekukhulunywa ngayo.
• ISEKELO – Lokhu kukunikela iinzathu nobufakazi bonyana into ethileko iliqiniso ekubeni akusilo iqiniso
iyazwisiseka begodu kufuze yamukeleke.
• UKUPHIKISA – Le miqondo ephikisanako.
Imihlobo yento ethileko ebonakala iliqiniso ekubeni ayisilo iqiniso.
IPHUZU LAMAMBALA LENTO ETHILEKO EBONAKALA ILIQINISO EKUBENI AYISILO IQINISO – Lesi sitatimende
esingaqinisekiswa ngokutjheja nanyana ngerhubhululo.
Isibonelo: “Ngaphambi kobana kuphele iminyaka elitjhumi, umonakalo wezulu uzokwenza bonyana iinkulungwana
zeentjalo neenlwana ziphele.”
ISILINGANISO SENTO ETHILEKO EBONAKALA ILIQINISO EKUBENI AYISILO IQINISO
– Siveza bona into eyodwa nofana umqondo othileko ungcono begodu uyathandeka
kunomunye.
Isibonelo: “Ukufuna izenzelwa zomphakathi eenkolweni zamabanga aphezulu kuzokukhiqiza abantu abafundileko be-
godu abanelemuko lezinto zomphakathi.”
UMGOMO WENTO ETHILEKO EBONAKALA ILIQINISO EKUBENI AYISILO IQINISO
– Ulinganisa bonyana khuyini ekumele yenziwe ukurarulula umraro othileko.
Isibonelo: “Ukuze kwehliswe inturhu neengidi ezinengi ngeenkolweni kufuze kufakwe itheknoloji ekghona ukubona into
esasimbi.”
IMIHLOBO YESEKELO ENIKELWA INTO ETHILEKO EKUTHIWA ILIQINISO EKUBENI AYISILO IQINISO
UKUNIKELA IINZATHU – Kusitatimende esijayelekileko esisekela into ethileko ekuthiwa iliqiniso ekubeni ayisilo iqiniso.
UBUFAKAZI – bufaka hlangana amaphuzu aliqiniso, iimbalobalo, ilemuko, iinlinganiso neembonelo eziveza ukuqiniseki-
sa bona into ethileko iliqiniso.
UKUVUSA IMIZWA – imiqondo enqotjhiswe eemfunekweni nofana ezintweni eziligugu abafundi abazikhathalelako.
48 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
UMSEBENZI 13
Funda itheksthi engenzasi ekhuluma ngeenzathu zokusekela imibono.
Indlela abantu abatjha ebambatha ngayo, yokuveza imizimbabo ngaphandle ngiyo ebabangela bona babe
bongazimbi bokukatwa. Vumelana nofana uphikisane nesitatimendesi.
Angivumelani nesitatimendesi ngombana ekadeni lokha ugubudu asadla ubulongwe ukwembatha nofana njani
khulukhulu ebantwini abatjha kwakulitshwayo lokutjhaphuluka nelokutjengisa isigaba somuntu loyo bona sele
angangani begodu nokutjengisa ubuzwe babo. NgokweBhayibheli esimini ye-Edeni, u-Adamu bano-eFa bebahlala
babulanzi esimini okwakuyindlwabo ngaleso sikhathi. Emandulo eentjhabeni ngokwahlukahlukana kuneengaba
zokukhula komuntu. NgesiNdebele umuntu wengubo uthoma abe litlawana, abe mntazana osele athombile, abe
lithari, abe ngumma bese agcine sele angugogo. Abentazana gade bembatha irhabi nesirholwani edinini kwaphela,
woke umzimba ube ngaphandle. Nakuza etlawaneni lona lembathe isikhotjhi nerhabi kwaphela, nalokhu kusafakazela
khona bona umzimba womntazana ulithempeli lakaZimu. Umntazana osele aqinile yena bekavunula isithimba ngemva
bese kuthi ngaphambili avunule iphephethu namkha irhabi.
Esikhathini sanje ilitje sele ligaya ngomunye umhlathi. Abantu abatjha bembatha ngendlela edondisako. Kukhona
abembatha iinkhitjhana eziveza isibhono ngaphandle bese umzimba woke ube ngaphandle. Lokho bakubiza
ngokobana yifetjheni. Ilembatho labeli bathanda ukulembatha khulukhulu nabaya eendaweni zobumnandi. Ekadeni
umzimba bewuvezwa ukuze izitho zomuntu khulukhulu wengubo zikghone ukubonakala nokobana azitholele isokana
elizomthatha abe mkhamanzi walo.
Layaphi isiko lokuhlonipha lokho okudalwe nguZimu. Abantu bembaji lokha nababona umntazana ambethe njalo
sele babona umfazi nanyana umuntu osele akhulile ukobana bangamkata. Abantu bembaji abasahloniphi indalo
kaZimu, bazibonela lokho ebangakusebenzisa ukufeza iinkanuko zabo banganandaba bona kuvunyelenwe namkha
akukavunyelanwa. Abantu bembaji kumele bazi bona umuntu wengubo nakathi awa, uthi awa! Akukameli enziswe
izinto ngekani.
Ukufunda kwangaphambili
• Isihlokwesi sitjho ukuthini?
• Ngubani umtloli kanti unaziphi iziqu zefundo?
• Igadangiswe ngaliphi ilanga?
• Khuyini engikwaziko ngendaba le?
Ngesikhathi sokufunda nangemva kokufunda
• Funda ngokungeneleleko itheksthi elandelako ihlandla linye ukuze uthole umqondo ozwakalako. Kokutho-
ma lokha nawufunda ngokudephileko itheksthi kufuze ulinge ukuzwisisa ipikiswano epheleleko umtloli ay-
ivezako. Tjheja indlela umtloli aphikisana ngayo.
• Funda ngokudephileko itheksthi elandelako ihlandla lesibili bese utshwaya umtlolo nalokhu okufundako.
Kuyasiza ngesinye isikhathi ukubona umtlolo otlolwe ngokubovu ngombana kwenza amatshwayo avele kuh-
le. Zibuze imibuzo lokha nawufunda ihlandla lesibili:
IINZATHU ZOKUSEKELA IMIBONO
1. Ziyini iinzathu zokusekela umbono womtloli?
2. Uyini umnqopho womtloli wokutlola itheksthi le?
3. Bobani abamukelilwazi abanqotjhweko ngetheksthi le?
4. Ingabe umlayezo wetheksthi le uyafika kilabo abanqotjhweko na?
5. Ingabe umtloli unobufakazi obungangani obuqinisekisweko ngalokho akutjhoko ngetheksthi le? Hlathulula.
6. Ingabe kukhona ukutlhayela kwekulumo ethileko eenzathwini zomtloli ngetheksthi engehla le? Hlathulula.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 49
7. Ingabe umtloli akabuvezi kuhle ubufakazi bakhe nofana ungezelela ngobufakazi obuthatha ihlangothi
etheksthini engehla le?
8. Ingabe umtloli uqalana neenzathu zokusekela imibono ephikisanako kuhle begodu ngokungathathi ihlan-
gothi?
9. Ingabe umtloli uphikisa imibono ngendlela ehlelekileko nenomqondo begodu nobufakazi bakhe buyakham-
belana?
10. Ingabe umtloli usebenzisa ukumadanisa nokufana kwamabizo? Nikela iimbonelo.
11. Ingabe umtloli usebenzisa ilimi elivusa imizwa (qala ilimi elivusa imizwa enamandla).
ISIGABA 6: UKUHLALISANA KEZEPOLOTIKI NENGEMUVA LAMASIKO LOMTLOLI
NETHEKSTHI
6.1 Ukuzwisisa ukuhlalisana kezepolotiki nengemuva lamasiko lomtloli netheksthi?
Ukuthintana kwabantu ngaso soke isikhathi kwenzeka ebujameni obuthileko, ngendlela yokuveza imibono hlanga-
na nomuntu oyedwa neenqhema ezihlalelene ngokomlando, ngokwezepolotiki, ngokwezomnotho, ngokwezamasiko
nokuhlalisana.
Ukuzwisisa ubujamo bezokuhlalisana nezepolotiki nobujamo bamasiko bomtloli kunikela umqondo odephileko ekukhuth-
azeni nekuletheni umthelela omuhle emsebenzini womtloli. Kuqakathekile bonyana sikghone ukubona izinto zanga-
phandle ezinomthelela epilweni yomtloli yangamalanga ukuze kutsengwe ngokuzeleko imimongondaba namatshwayo
asetjenziswe emsebenzini womtloli loyo. Imimongondaba yezokuhlalisana, zepolotiki, zomlando nobujamo bamasiko
ingahlathululwa njengobujamo obunomthelela nobubekela imikhawulo nemilayezo engalethwa bujamo betheksthi.
Umtlolo ucatjangwa ngokobana awufani nokhunye ngendlela yokuveza epepeneneni irherho lemibono yekolelo ngo-
kuthileko. Imitlolo ngokuhlukana kwayo efana nenovela, imidlalo, iinkondlo nemidlalo etlolwe ngabantu bamambala
nemitlolo yeembikiindaba – kungaphikiswana ngakho bonyana kusebenza ezingeni lerherho lemibono yekolelo
ngokuthileko. Lokhu kutjho bonyana basebenza ngeendlela ezahlukeneko nangendlela evulelekileko (njengokuthi
ngokungabonakaliko) – ukusekela nokugandelela indlela ethileko yokucabanga ngakho kanye nokuqala iphasi
ngelihlo elithileko.
Iinrhatjhi nazo zidlala indima ekulondeni nekuqiniseni irherho lemibono yeenkolelo ezithileko.
6.2 UBUJAMO BAMASIKO
Zibuze imibuzo efana nale elandelako:
• Ingabe umtloli unamuphi umthelela wesiko lalapha ahlala khona?
• Ingabe isiko langalesosikhathi lalapho ebekahlala khona lisitjhitjilo salokhu engabe kutlolwe ngakho?
• Ingabe indlela ekuphilwa ngayo namkha igandelelo lezepolotiki likatelele umtloli bonyana atlole ngendlela
ethileko nofana ukugegeda iindaba ezithileko?
• Ingabe lokhu okungehla kuliqiniso nofana kuyaphikisana? Ingabe umtloli wenze ngabomu ukubeka umbono
othileko, ukubeka iselele nofana ukuthusa abantu?
6.3 UBUJAMO BEZOMLANDO/ UKUHLALISANA NEZEPOLOTIKI
• Ubujamo bezomlando butjho ukuzwisisa izimo, izehlakalo, njll. Ngesikhathi imitlolo eyatlolwa ngaso nofana
eyavezwa ngaso. Ubujamo bezomlando kutjho ubujamo bamazizo, indlela umuntu abona ngayo izinto nobuja-
mo ebebukhona ngesikhatheso.
• Ubujamo butjho “ukwendlalwa” kwesehlakalo esenzekako esizoba nomthelela wokukhambelana nesehlakalo.
Ubujamo liphuzu eliqakatheke khulu ukulitjheja lokha nawuhlathulula okuthileko komlando.
• Kulisizo khulu bona wazi ukuqakatheka kwezehlakalo ezenzakalako begodu kufuze utjheje ubujamo, umlan-
do, isikhathi, ubujamo bamazizo, nangendlela umuntu abona ngayo izinto, njll. Lokha nawucabanga ngezinto
eziqakathekileko.
50 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
• Cabanga bona ufunda incwadi evela emuntwini wengubo emumethe umutjho othi, ‘Umntwanami womntazana
uzokutjhinga eNatali ngemva kobana atjhade.’
• Isitatimendesi sisinikela ilwazi elingangani? Ilwazi alikeneli bekube kulokha siqala ilanga. Lokha nasithola bon-
yana incwadi yatlolwa emnyakeni we-1838 lokhu kusikhombisa bonyana umutjho munye kesinye isikhathi un-
gatjho likhulu!
• Umuntu wengubo omncani utjhinga eNatali emnyakeni we-1883 ngesikhathi se- Groot trek kungenzeka bon-
yana ulandela ubaba wakwakhe ekhambeni eliyingozi lokufuna indawo yokulima. Umma lo angathuka khulu
kwamambala ngomntwanakhe. Lokhu kutjho bonyana uzabe azi bona kuzokuthatha isikhathi eside ngaphambi
kobana abone umntwanakhe godu nangabe usazombona!
• Ukwazi bona khuyini ukuhlalisana, zomnotho nofana iindaba zezepolotiki zizombelezwe yinovela nofana i-eseyi
kungasiza ukuzwisisa ngepilo ebayiphilako.
6.4 INGEMUVA LEZEPOLOTIKI NEZOKUHLALISANA LOMTLOLI
Ingemuva lezepolotiki nezokuhlalisana lomtloli liba nomthelela emibonwenakhe nesitayeleni atlola ngaso.
Umbono womtloli
Umbono womtloli ngilokho okumbeka endaweni ethileko ekulumenakhe. Umbono ubuye waziwe njengeenzathu zokuse-
kela imibono yomtloli (okumqondo omkhulu umtloli aphikisa ngawo) nokuthatha ihlagothi komtloli (ihlangothi lendaba
umtloli alithandako). Isibonelo: Ngehlangothini lezomnotho, ituthuko izokuzuzisa idorobha khulu. Lokho kumbono wo-
muntu ngokwakhe nanyana indlela yokuziphatha kwakhe ngento ethileko, isibonelo; Ngiyawuhlonipha umbonwakho,
kodwana anginasiqiniseko sokobana ngiyavumelana nawe.
Umtloli angathanda into ethileko (kungaba kukuthi uyayisekela) nanyana angaphikisana nayo (kungaba kukuthi aka-
khambelani nayo). Kumele ukghone ukubona umbono womtloli ukuze ukwazi ukubona bona ngiliphi ihlangothi ali-
thandako. Okungehlokhu kumele kuhlanganiswe nokufundiswa kwesifundo sokuzwisisa nanyana ukufunda itheksthi
yezemitlolo.
Umbono wesikhulumi ungasatjalaliswa etheksthini ngeendlela ezinengi (ngokuzibandakanya ngokwemizwa)-
ngokukhetha inani lezakhi zeemphawulo ezitjengisa indlela umuntu aziphatha ngayo, ngokukhetha imihlobohlobo
yokumunyethwe yitheksthi, ngokuphungula amandla /umfutho, ngokukhetha amagama anemibalabala nofana anama-
gugu angathathi ihlangothi, ngokukhetha isikhathi okhuluma ngaso, namagama weendlela zesenzo, ibuyelelo kanye
namatshwayo ahlukahlukeneko womtlolo ogadangiswako.
Ukuphendula imibuzo elandelako, funa amagama aveza umbono womtloli.
Usitjelani umnqopho womtloli?
Umnqopho womtloli ungunobangela owenze bona atlole umtlolwakhe. Ngaso soke isikhathi nakatlolako, utlolela umn-
qopho othileko. (Ngalokho-ke, nawutlolako unehloso oyinqophileko).
Ihloso yomtloli kufuna ukwazisa, ukulayela, ukuthabisa, ukwenzisa ofundako bona akholelwe entweni nofana athathe
igadango elithileko. Kuqakathekile ukuzwisisa umnqopho womtloli wokutlola ngombana uzokulimuka ihloswakhe yokut-
lola begodu uzokuba nelemuko elikhulu lokobana khuyini ebekuqakathekile emlayezwenakhe. Nawufuna ukuzwisisa
umnqopho womtloli, tjheja amagama awasebenzisileko nendlela ilwazi livezwe ngayo.
Iphimbo lomtloli
Iphimbo lomtloli yindlela atlola ngayo (efaka hlangana ikhethomagama nesitayela sokutlola) eveza indlela umtloli
aziphatha ngayo mayelana nesihloko esithileko. Kuyasiza ukucabanga ngephimbo lomtloli ukobana belizokuzwakala
njani nagade akhuluma nawe kunokobana alitlole. Kuqakathekile ukwahlukanisa iphimbo lomtloli ngombana nawunga-
kalizwisisi ungaphaphalaza ukurhumutjha umlayezo.
Ikhetho magama lomtloli nendlela aziphatha ngayo.
Ikhethomagama yindlela eyodwa yokusivezela iphimbo lomtloli.
Isitayela sokutlola singenye indlela.
Tjheja incwadi yezemitlolo ebekelwe ukufunda bese nicocisana ngalokho enicabanga bona ngikho okwenze umtloli
atlole itheksthi ethileko.
Funda itheksthi engenzasi bese utshwaya ngomnqopho wephimbo osetjenziswe mtloli wenovela ethi, ‘Mbala
Ngubaba’ emtlolweni wesifiso owatjhiywa mlingisi onguBongwe.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 51
Umtloli usebenzise iphimbo elihlelekileko elivezwa kutlolwa kwesifiso. Isifiswesi wasitlola ngokubona bona uMavela
akafuni ukukhambisana nemiyalo yakhe. Umtloli ngokusebenzisa isifiso esatlolwa nguBongwe ulinga ukuzwakalisa
iphimbo elithi iimfiso zomuntu ongasekho azeqiwa. Iphimbo lokusebenzisa umtlolo wesifiso kuliphimbo elingeze latjhu-
gululwa mumuntu ngitjho nanyana sele yena angasekho. Iphimbeli labonakala lithatjelwa mkakhe uNaMtshweni ngom-
bana abona bona ukutlolwa kwesifiswesi kuzokuletha ukuthula hlangana nabentwabakhe.
Umlayezo owawutlolwe esifisweni lo nanyana wabonakala ungakajayeleki emphakathini weMadlangeni kodwana labo
ababesazi bona uMavela sihlangana hloko basithabela. Iphimbo elazwakaliswa sifiso sakaBongwe sathatjelwa ngit-
jho nabentwabakhe abafana noMhlekwa banoHleziphi batjho nokobana bazosilandela isifiswesi ngokobana babuye-
le esikolweni. Iphimbo okwakwethulwa ngalo umlayezo osesifisweni labe lingabawi kodwana lalimlayezo onamandla
nonokwenzisa. Iphimbo elizwakaliswa mtloli ngokulethwa nokufundwa kwesifiswesi labonakala lithabisa uNaTlharini
ngombana wathi silitshwayo lokuqeda ipi.
Amagama ahlathulula Amagama ahlathulula iphimbo Amagama ahlathulula iphimbo
iphimbo elingathathi ihlangothi: elincamileko: elithinta imizwa:
Asetjenziswa eencwadini Asetjenziswa eememezelweni Atholakala ema-athikilini womuntu
zokufunda, imilayelo, eziqakathekileko zangokomthetho, ngokwakhe, emitlolweni yezepolotiki,
iincwadi zemithetho, ema- nemlandweni kamufi, isibonelo; nakeminye imitlolo enelimi elidlelezelako
athikilini wamaphephandaba ukwesaba, isiqinisekiso esijiyileko, njengama-edithoriyali.
newabomagazini nakeminye okuncamileko, emathuneni,
imitlolo ephakela ilwazi lamambala okuqinisekisweko, okungatjho Ukuba nezwelo: Ukutjengisa ukuba
eyethulwa ngendlela enqophileko. litho nofana ukuba nehlaya nomusa, isirhawu, nokuzwela omunye
elibanzi, ikareko elingeneleleko, umuntu.
Ukungabi nemizwa ethathekako: ukuzibamba ekwenzeni into
Kufaka hlangana ukuba nemizwa ethileko nokuthula ngokwemvelo. Khathazeka: Ukuba netjhejo
emincani nofana ukungabi nayo; elingeneleleko emuntwini elihlathululwa
yitjisakalo.
Ukungabi nemizwa ethinteka
lula:Ungathintwa mimizwa Ukulangazelela ukuba sekhaya: Imizwa
enekareko yokwenza okuthileko, ehlangahlangeneko ekwenza ukhumbule
enezwelomagama nokuthatha abantu abasekhaya nofana ubujamo
ihlangothi elithileko lento. obudlulileko obusekelwa mimizwa
kunokobana acabange.
Ukungabi nendaba ngento
ethileko: Ukuziveza kwangasuthi Ukuzisola: Ukuba nomuzwa wokuzisola.
akukho akukhethako nofana
awukhathali/ awunandaba. Ukuzizwela ubuhlungu:
Ukuzizwela ubuhlungu bewufune itjhejo
lamsinya, uphikisane nomthetho.
52 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Amagama ahlathulula iphimbo Amagama ahlathulula iphimbo Amagama ahlathulula iphimbo
elingavumelaniko nokutjhiwoko: lokuhlekisa ngomuntu elisekelako;
nofana ukwenza amahlaya,
anjengetshimo, nesathaya
amagama arhuga umuntu.
Iphimbeli livamise Lingasetjenziswa ekutloleni Litholakala emihlotjeni eminengi
ukutholakala kumabhayisikopo imihlobo eminengi yezemitlolo yokutlola, njengeencwadi, imitlolo
nekubuyekezweni kweencwadi, kufaka hlangana zemitlolo ekhuthazako, namanye wama-athikili
kuma-edithoriyali nakuma-athikili nezokuhlatjwa ekuhlalisaneni, kamagazini nemitlolweni ethunyelwa
kamagazini. nakamanye amakholomu emuntwini.
nama-athikili wephephandaba
Ukuphoqa: kusetjenziswa newemagazini. Ngehliziyo Ukukhuthaza: Ukutjengisa isekelo.
kwamagama amambi nanyefulako. elula enganamiraro,
nenganakho ukutshwenyeka Isekelo: Ukukhombisa isizo.
Ukungavumeli: Ukudlulisa nofana ukuphatheka kumbi,
isahlulelo esithileko emuntwini ukuthaba nokungabi nendaba,
ukungahlonitjhwa,
Ukusola umbono ongasimuhle: Ukuba majadu: kukhombisa ukuthaba.
ukucabangisisa
Mumukghwa wokulindela kwalokho okujayelekileko Ukuba nethemba: Ukulindela okuhle,
ukwenzeka kokumbi njengokwamukelekako nofana ukuqaleka kuhle, ukuba nezwelo, ukuba
ngokudluleleko, ukuba nomukghwa okuhloniphekako. nesirhawu.
omumbi, ukungabekezeli
nokungavumeli imibono ehlukileko. Ukutjengisa ukungahloniphi: Ukuvumela: ukuveza imvumo nofana
izenzo zokuphoqa, ubumsulwa ukuvumelana
Ukukwata; kukuba nemizwa nofana ukudzimelela emigomeni
ezwisa ubuhlungu nofana abazibekele yona abanye, ukuveza Ukuba nethemba: Ukuthanda okuthileko
ukuphakanyelwa mimizwa ukuphoqa nobumunyu, ukuhlekisa nokukusekela ngendlela eyakhako.
engakalungi. ngabanye
Ukuzwela: ukuzwelana nomuntu
osebujameni obungasi buhle, ukutjengisa
ukuhlonipha amalungelo nemibono
yabanye nofana iinkambiso zabanye
abantu.
Amakghono wokufunda ngelihlo lokutshwaya ahlobana njani?
• Umnqopho womtloli ngiwo ombangela bona asebenzise iphimbo elithileko ukudlulisa iphuzu elithileko eliqal-
iswe kubamukelilwazi abahlosweko.
• Umtloli uthatha isiqunto ngomnqopho wokutlola kwakhe (unobangela/isizathu): ukwazisa, ukulayela, ukwenzisa
nokuthabisa.
• Umtloli ufeza umnqophakhe ngokusebenzisa iphimbo elifaneleko; isibonelo: iphimbo elincamileko, langa-
komthetho, leqiniso, elimajadu, elingavumiko, elinezwelo, elingasi ngelomthetho, elinekghono lokuhlekisa ne-
linetshimo.
• Ukudlulisa ummongondabakhe nofana umbonwakhe (indawo ayithathako endabeni): umbonwakhe (othanda
ihlangothi eliphikiswako) nofana ipikiswano ebamukelilwazini abanqotjhiweko. Isibonelo: Umphakathi ovamile-
ko, isiqhema esithileko, nofana umuntu othileko.
Izinto okumele uzitjheje lokha nawufunda ngelihlo lokuhlaba:
• Kumele ugegede ukubona umnqopho kiyo yoke into oyifundako njengokwazisa.
• Nangabe umnqopho womtloli kukwenzisa, kumele ukwazi ukubona bona ngiliphi ihlangothi lendaba ali-
thandako.
• Ukuzwisisa iphimbo lomtloli kuzakwenza bona ukghone ukubamba iqiniso / ihlathululo enqotjhweko,
nanyana amagama womtloli angavela kwangathi atjho into ehlukileko kunaleyo ayitjhoko.
• Kunemihlobo emibili yetshimo: Itshimo elizwakaliswa liphimbo netshimo elilethwa bujamo.
• Irhwala netshimo akusiyinto eyodwa.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 53
UMSEBENZI 14
• Hlola inani lemikhangiso nofana imibono elethwa ziinqetjhana ezithileko ngesihloko esisodwa ukubona
bona ilimi neenthombe kusetjenzisiwe bunjani.
• Lemuka imibono yabatloli. Kungebangalani bacabanga ngaleyo ndlela?
• Nasifunda/sibona besilalele okutjhiwo yitheksthi kumele siyelele hlangana nokhunye imibuzo elandelako:
1. Ngubani okhiqize itheksthi le? Sazi njani?
2. Ngikuphi umtloli afuna abafundi bomtlolo lowo bakwazi, bakucabange nofana bakuzwelele? Kubayini
sicabanga lokho?
3. Ngiziphi iimphakamiso ezenziwa mtloli ngeenkolelo zomuntu ofunda itheksthi ethileko, ubugugu nelwazi?
Sikubona ngani lokho?
4. Ngiwuphi umbono mazombe olethwa/ odluliswa yitheksthi? Kubayini sicabanga njalo?
5. Ingabe ilimi lisebenza bunjani ekuletheni umthelela ekucabangeni kwakho?
6. Ngiliphi ilwazi umtloli alitjhiyileko emtlolwenakhe? Liqakatheke kangangani ilwazelo?
7. Ngubani ovamise ukufunda itheksthi le kanengi?
8. Ngiliphi ilwazi mazombe elingaphezu kwalokhu okufunwa yitheksthi ukuze izwakale ngcono?
9. Ingabe ukuzwisisa kwakho itheksthi le kunamuphi umthelela epilwenakho yangemuva?
10. Itheksthi le inamuphi umthelela kuwe, isibonelo; ingabe indlela itheksthi le engayo inomthelela ekwakheni
kwakho ihlathululo na?
ISIGABA 7: IMIHLOBOHLOBO YAMALIMI
Umsebenzi 15
Utitjhere angahlathulula bona soke sikhuluma ngendlela ehlukileko ngaphasi kobujamo obuhlukeneko. Iindlelezi zokhu-
luma ezihlukeneko zibizwa bona amarejista welimi. Amalimi woke anerejista ehlelekileko nengakahleleki. Utitjhere
uzokukhuthaza ukukhunjulwa kwamarejista welimi ngokusebenzisa imibuzo elandelako:
• Ingabe indlela okhuluma ngayo etlasina iyafana nendlela okhuluma ngayo nawusekhaya?
• Ingabe indlela okhuluma ngayo nabangani bakho iyafana nendlela okhuluma ngayo nabantu abakhulu kun-
awe?
• Ingabe indlela okhuluma ngayo notitjherakho nofana udorhoderakho ihlukile kunendlela okhuluma ngayo
nomnganakho emrhaleni?
Umsebenzi 16
Eenqhemeni zenu cocisanani bona yirejista ehlelekileko nofana engakahleleki enizoyisebenzisa nanikhuluma nabantu
abalandelako. Nizobalotjhisa bunjani? Isiqunto osithetheko yabelana ngaso nabanye abafundi ngetlasini.
• Umnganakho omkhulu.
• Ababelethi bakho.
• Utitjherehloko wesikolo sakho.
• Umntwana omncani olahlekileko.
• Ugogwakho.
• Umuntu omkhulu ongamaziko.
54 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Umsebenzi 17
Eenqhemeni cocisanani ngendlela yokukhuluma eningayisebenzisa ngaphasi kobujamo obulandelako. Uzokuthini?
Isiqunto osithetheko yabelana ngaso nabanye abafundi ngetlasini.
• Ivakatjho nabangani bakho.
• Isidlo santambama nomndenakho woke.
• Ivakatjho elikhethekileko lesivakatjhi esiqakathekileko.
Umsebenzi 18
Cocisanani ngezinye zeendlela ezingasetjenziswa ukuhlukanisa phakathi kwamarejista nangeendlela anomthelela
ngayo elimini lethu. Qala amagama atlolwe ethebulini engenzasi bese ubawe abafundi batjho bona amagama la ban-
gawasebenzisa ngaphasi kwabuphi ubujamo, nobani ngasiphi isizathu.
Igama Ubujamo Umnqopho Abamukelilwazi
Baba/Mfundisi Esondweni Kucocwa iindaba Umfundisi nelunga lebandla.
zebandla
Nomzana Esikolweni Kucocwa iindaba Uhlokokulu nomntwana
zesikolo wesikolo.
Mma Ekhaya Kucocwa iindaba Umma nomntwanakhe.
eziphathelene nekhaya
Thulani/ Thembi Ekhaya/esikolweni/ Kucoccwa iindaba Abangani
zobungani
endleleni
Imihlobo yamalimi itholakala lokha nakunamatjhuguluko amancani enzeka erhelweni lamagama asetjenziswa ekulume-
ni, esakhiweni nekuphinyisweni kwamagama; iimbonelo zemihlobo yamalimi: lilimi lesigodi, irejista, ilimi lesirhumutjha,
ikholikhyalizimu nesitayela.
7.1 Ilimi lesigodi/lesifunda
Ilimi lakhiwa mihlobo ehlukahlukeneko yamalimi akhulunywa esigodini nofana esifundeni esithileko. Ilimi lesigodi mhlo-
bo welimi osuselwe kwamanye amalimi womphakathi othileko. Lihluke khulu kuneminye imihlobo yamalimi akhuluny-
wako ngebanga lamagama asetjenziswako, ukwakheka begodu/nofana ukuphinyiswa kwawo. Ilimi lesigodi lihlathulula
umhlobo welimi okungaba lilimi lokuhlalisana kwabantu emphakathini nofana isitjhaba esithileko. Ukuhlukana kwelimi
okukhambisana nelimi lesigodi kungenzeka ezingeni elinye nelinye lelimi ngokunjalo lifake hlangana ukusetjenziswa
ukuphinyiswa kwamagama, izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi, indlela ilimi elihlathuthululwa ngayo nome-
hluko ekusetjenzisweni kalo.
7.1.1 Iingaba zemihlobo yamalimi
Imihlobo yelimi lesigodi ihlukaniswe imihlobo emi-4:
• Ilimi lesigodi/ilimi lendawo: Lo mhlobo welimi okhulunywa endaweni ethileko.
• Ilimi lesikhatjhana: Mhlobo welimi osetjenziswa ngesikhathi esithileko esigabeni somlando wokukhula
kwalo.
• Ilimi lesiqhema esithileko: Lo mhlobo welimi osetjenziswa babantu besiqhema/besigaba esithileko.
• Amalimi ahlukahlukeneko asetjenziswa mumuntu nakakhulumako anomahluko ngendlela aphinyiswa
ngayo, indlela asetjenziswa ngayo elimini nemagameni.
Ithemeli lisetjenziselwa ukuhlathulula umehluko phakathi kwemihlobo yeenqhema nofana yeengaba emphakathi-
ni. Njengombana ilimi lesigodi lidzimelele khulu endaweni ethileko, nelimi lomphakathi livela hlangana neenqhema
zomphakathi lowo begodu lihlotjaniswa zizinto ezihlukeneko.
Ilimi langokomthetho kungathiwa lilimi lamambala nelamukelekako emphakathini mazombe. Kulilimi elisetjenziswa
nguRhulumende neemBethamthetho, iinrhatjhi ngokuhlukahlukana kwazo nemiNyango yezeFundo.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 55
7.2 Iyini Irejista?
AKWANDE MONGAMELI. SITHOKOZELA IVAKATJHO LAKHO.
UNGABIZI UTITJHERAKHO NGOMNGANAKHO.
UNGATJHO EBABELETHINI BAKHO NOFANA
EBANTWINI ABAKHULU KUWE UKUTHI ‘NINA’
Soke sikhuluma ngendlela ehlukileko ebujameni obuhlukeneko. Ukutjhugutjhuguluka elimini kutjengisa okulandelako:
• Ubujamo obuthileko.
• Umnqopho wokukhulumisana/wokucocisana.
• Ubudlelwano phakathi kwabamukelilwazi.
Irejista mhlobo welimi osetjenziselwa umnqopho othileko nofana asetjenziswa ebujameni obuthileko bokuhlalisana.
Nasikhulumako nofana nasitlolako siyazikhethela indlela esifuna ilimi lethu lihleleke ngayo. Ukukhethokhu yirejista es-
ifuna ukuyisebenzisa.
Ukukhethwa kwerejista efaneleko kudzimelele ezintweni ezintathu: abamukelilwazi, umnqopho nobujamo. Lokhu ngikho
okusitjela bona sisebenzise irejista ehlelekileko nofana engakahleleki. Isibonelo, nawukhuluma endaweni ehlelekileko,
umuntu okhuluma isikhethu nofana isiNdebele uzokunamathela ehlelweni elijanyisweko, aphimise amagama ngendlela
efaneleko, akhethe amagama afaneleko (isib. mnakwethu> bhuti, dade > sesi, njll). Alise ukusebenzisa amagama an-
gakahleki lokha nakakhuluma ebujameni obuhlelekileko.
Udorhodera uzokukhuluma amagama nofana amathemu abawasebenzisa emsebenzinabo lokha nakakhuluma no-
munye udorhodera kodwana angasebenzisa ilimi elijayelekileko nakakhuluma neengulani zakhe. Nakukhulunywa
ngetswayi, usokhemisi angasebenzisa isirhunyezo esithi, i-‘NaCi’ nakatlola phasi kodwana uzokusebenzisa igama
elithi, ‘itswayi’ nakakhuluma nomntwana omncani wekulisa. Indlela abakhuluma ngayo epalamende yindlela ehlelekile-
ko; ukucoca phakathi kwabangani yikulumo engakahleleki.
Irejista ihlathulula ukusetjenziswa kwamagama ahlukahlukeneko, isitayela, ihlelo, ukuphakama kwelizwi nephimbo
manqophana nobujamo obuhlukeneko (isib. Imitlolo yomthetho/ehlelekileko itlolwa ngerejista esemthethweni bese
iincwadi zobungani esikhathini esinengi zitlolwa ngerejista engakahleleki).
Nasi isibonelo sobujamo obuhlelekileko lapho ungasebenzisa khona irejista ehlelekileko nofana engakahleleki.
IREJISTA ENGAKAHLELEKI EHLELEKILEKO
ABAMUKELILWAZI Phakathi kwabangani nomndeni Phakathi kweensebenzi nabaqatjhi.
(ekuhlalisaneni kwabantu) (ebujameni obuhlelekileko)
UMNQOPHO Ukuthabisa nofana ukwazisa. Ukutjengisa ihlonipho.
Ukutlama/ ukugcina ubudlelwano Ukugcina ubudlelwano besikhundla
obuhle. namandla.
56 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
UBUJAMO Nakutlolelanwa iincwadi Nakutlolwa iincwadi zomthetho, imitato
zobungani/ nakucocwako emanqophana nezamabubulo, imibiko,
iimemo, amaphepha womthetho, iinkulumo
ezihlelekileko, iimemezelo ezenzizwa
majaji, amaphepha wesondo, ukuhlungwa,
njll.
7.3 IREJISTA ENGAKAHLELEKI: IKHOLOKHYALI NESIRHUMUTJHA
Ikholokhyali lilimi elijayelekileko nofana elikhulnywa ekulumeni ejayelekileko. Kulilimi elingakahleleki kodwana elitha-
thwa njengelamukelekako. Abantu basebenzisa ikholokhyali eengcenyeni ezinengi zamaphephandaba, emihlangan-
weni yabosomabubulo engasisemthethweni, nakukhulunywa nabangani nofana abantu osebenza nabo. Kulilimi elikhu-
lunywa ebujameni obutjhaphulukileko, ilimi elisetjenziswako nakugidingwako kukhulunywa iimfihlo nezinto ezisatjwako
ngendlela elula, enqophileko nengenamkhawulo.
Amagama nemitjhwana yekholokhyali
• Imitjhwana yekholokhyali
• Ungijayela kumbi.
• Umntwami.
• Uyangibhora.
• Ukulahla ithawula.
Umutjhwana ohlakaniphileko oveza iphuzu elinobuqiniso
• Ikulumakho le iyangihlanyisa.
• Ungiqale kuhle, angikabelethwa izolo.
• Sisoke mngani.
7.0.2 Isirhumutjha
Isirhumutjha–kulilimi elingasilo lomthetho (elingamukelekiko) elivame ukusetjenziswa siqhema sabantu, Isib. Abantu
abatjha basebenzisa amagama athi, ‘gcwala’ nabo-‘ngimnandi’. Umehluko phakathi kokusebenzisa isirhumutjha nek-
holokhyalizimu kukobana isirhumutjha lilimi elingakamukelwa njengekulumo ethobekileko nanyana ikulumo ehlelekile-
ko, njeke ikholokhyalisimu sele kulilimi elamukelekileko elingasetjenziswa elimini elihlelekileko isib. (Kuqaleka kukuhle).
Isirhumutjha ngiso esingakahleleki kunekholokhyali begodu sisebenzisa amagama nemitjho engathathwa njengengce-
nye yelimi elisemthethweni. Ngokujayelekileko isirhumutjha sisetjenziswa malunga wesiqhema esithileko, njengelutjha
nofana amalunga wesiqhema esithileko sobutjhaba nofana umsebenzi othileko. Amanye amagama wesirhumutjha ane-
hlamba.
• Zwakala (ligama lesitsotsi elihlathulula bona iza).
• Jampas (ntambama/ebusuku).
• Grand (kuhle/ikulungwana yamaranda).
• Bucks (amaranda).
• Uyabhora (awuzwisiseki).
Okulandelako ziimbonelo zamatheksthi ajayele ukusetjenziswa njengelimi eliyikholokhyali nelisirhumutjha.
• Iinkulumo ezimahlaya.
• Iinkulumo ezingakahleleki.
• Ekucocisananeni.
• Emakhathunini.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 57
7.4 IJAGONI
Igameli lihlathulula ikulumo nofana amathemu asetjenziswa emsebenzini nofana ebujameni obuthileko (Isib. Abaseben-
zisa ikhomphyutha bakhuluma nge-‘CPU’, ‘i-RAM’, ikhondlwana nokhunye). Lokha ijagoni nayisetjenziselwa ukutjhiya
ngaphandle abalaleli/abafundi ekuhlanganyeleni, ingazwisa ubuhlungu nofana ilimaze. Ijagoni magama asetjenziswa
abe azwisiswe ngilabo bantu ababosolwazi nofana abazibandakanya ngokunqophileko eenqhemeni ezihlukeneko.
Isibonelo:
• Igama elithi ‘asikhambakhambe’ umuntu olisebenzisako uzokwazi bona lihlathulula ukuragela phambili.
• Abantu abasebenza ngamakhomphyutha bayazwisisana lokha omunye nakakhuluma ngekhondlwana,
i-CPU nofana i-RAM.
• Abotitjhere bazokuzwisisana omunye nakakhuluma nge-TKZ.
Amatshwayo wejagoni
• Isebenzisa amagama amade nararako.
• Isihlonipho: ukukha umrorho.
• Amagama wefetjheni: ngizokugcwalisela.
• Ukulula amagama: into eyendlalwa phasi.
• Izenzo ezingatlhogeki: senza umsebenzi wezandla kunokobana uthi siyathunga nofana siyakha.
• Ukusebenzisa izinto ezingasafunekiko: ukufaka amagama anganamsebenzi.
IIMBONELO ZEJAGONI (Amagama nemitjho)
Isiqhema ijagoni ihlathululo
Ukusebenza Ukwenza lokho okufanele kwenziwe.
Ukwenza okuthileko ngaphandle kobana utjelwe
Ukukhuthalela
bona ukwenze nofana ungakwenza.
Abosomabubulo
Iimfundiso Izinto ozifundileko lokha nawenza okuthileko.
Kuqaliswe ekusebenzeni komkhiqizo nofana izinto
Ukusebenziseka
ezithileko.
Kulokha umdlali onikelwe ikarada elisarulana
I-sin bhini alinde ukubuyela ngetatawini.
Kulokha abadlali nabadlulanako ngembalo, abanye
Ukudlulela
babathathu abanye babane.
Umakhakhulararhwe
Ukukhandela ukuthathwa kwebholo ngokubalekela
Ukuretjha
ehlangothini elinye.
Ukuthoma umdlalo ngokugeda ibholo ngaphasi
Ukuthoma
kweenyawo zomdlali.
Kulokha usofengwana nakabethe ifengwanakhe
Ibholo efileko abadlali basalindele bona abatjele bonyana
bangaragela phambili nokudlala.
Yindawo eseduze namapala wakamendi
Indawo eyingozi
wesiqhema ekudlalwa naso.
ibholo erarhwako
Amanyathelo ambathwa badlali nabayokudlala
Amakhokhsi
ibholo.
Kulokha umdlali nakathoma agijimela emdlalini
Ukusahlela wesinye isiqhema afuna ukumumuka nofana
ukumthathela ibholo.
58 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
7.5 ILimi, amandla nerejista
• Amandla weenkhundla nakalinganako, ukubizana kuyafana: nangikubiza ngegama, nawe uzongibiza ngalo nofana
ngesibongo nangesikhundla sakho, nawe uzongibiza njalo.
• Amandla weenkhundla nakangalinganiko, ukubizana kuyakuhluka: udorhodera umbiza ngoDorh. Mthimunye kod-
wana yena angakubiza ngoMhlekwa.
• Nanijayele ukuhlangana, kusetjenziswa amagama wokudlalisa: Mhleks, Skhosi.
• Naningakajayeli ukuhlangana ukubizana ngamagama akukavami (isib. unobhala weposweni nofana umtjhayeli
webhesi ombona ngamalanga) uzombiza ngomnakwenu nofana ngodade nakumumuntu wengubo.
• Nakunobudlelwano obuhle, kusetjenziswa iinciphiso zamagama namagama aveza imizwa yethando: Skhosi (Skho-
sana), (Nathi) Kosinathi, Hlezi (Hleziphi).
• Nakunobudlelwano obungasibuhle, kusetjenziswa ibizo lomuntu nakubizwanako, Thulari, Thandi, Sphenge.
7.6 Iintayela
Ithemeli litjho imihlobo yelimi ehlukaniswe phakathi, isitayela esihlelekileko naleso esingakahleleki kuye ngekulumo
ekhulunywako nofana ubujamo ekukhulunywa ngaphasi kwabo. Singakhuluma ngokuhlelekileko nofana sikhulume
ngokungakahleleki, isitayela esisikhethako sidzimelele ebujameni esizithola sikibo. Iminyanya pheze esikhathini es-
inengi ifuna ikulumo ehleleke ngendlela efaneleko; iinkulumo zemiphakathini zona azikahleleki ukuyaphi; ikulumo et-
jhaphulukileko ayikakahleleki begodu nekulumo phakathi kweembotjhwa ngezinto ezingakaqakatheki ingaba yikulumo
engakahleleki nofana engatjhejiko. Singalinga ukuhlobanisa izinga lokuhleleka elikhethweko ezintweni ezimbalwa nez-
ilandelako:
• Umhlobo womnyanya.
• Umehluko okhona phakathi kwabahlanganyeli ngokokuhlalisana emphakathini, umnyaka wobudala nokhunye.
• Umsebenzi othileko abaqalene nawo, isib. ukutlola nofana ukukhuluma nokubandakanyeka ngokwamazizo wom-
untu ayedwa nofana inengi labahlanganyeli. (Wardhaugh, 1986: 48)
Isitayela sihlathulula indlela ehlukileko nekhethekileko umtloli ahlela ngayo amagama ukobana azuze imiphumela ethile-
ko. Isitayela kuhlekuhle sihlanganisa umbono ekufuze bona uvezwe umtloli ngamunye. Amahlelo la afaka hlangana
ikhethomagama lomuntu ngamunye kanye neendaba ezinjalo ezifana nobude nesakhiwo somutjho, iphimbo nokuset-
jenziswa kwetshimo.
ISIGABA 8: ILIMI NAMASIKO
8.1 Liyini isiko?
Isiko ziinkolelo, imikhutjana, amagugu, indlela yokwenza izinto nokuziphatha komphakathi, isitjhaba, abantu abathileko
nofana isiqhenyana esithileko emphakathini lowo. Misetjenzana eminengi nemibono yeenqhema zabantu abanamasiko
afanako adluliselwa naqinisekiswa malunga wesiqhemeso/isitjhabeso. Isib. Isiko lamaNdebele.
Isiko kuveza amagugu wesitjhaba nofana wesiqhema esithileko ngendlela yobukghwari, yokuziphatha, yelembatho, njll.
Isiko alikajami ndawonye kodwana liyatjhugutjhuguluka ngokukhamba kwesikhathi.
Buyini ubudlelwano phakathi kwelimi nesiko?
• Ilimi elisetjenziswa mphakathi othileko lihlobene khulu nesiko lomphakathi lowo. Isiko lomphakathi libunjwe
zizinto ekufuze bona umuntu azazi nofana akholelwe kizo ukuze akghone ukwenza ngendlela eyamukeleka-
ko emalungeni womphakathi ayingcenye yawo.
• Ilimi elinye nelinye liyingcenye yesiko begodu lisebenza beliveze iimfuneko zesikwelo.
• Ilimi nesiko zihlobene ngendlela yokobana angeze wazwisisa nofana ubuke okhunye ngaphandle kokuba
nelwazi lokhunye.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 59
• Amalunga ahlukahlukeneko wemihlobo yabantu aveza imibono yenarha mazombe ngokusebenzisa
amalimabo ngendlela ethileko.
• Imifuziselo yokuphathelene namasiko itjengiswa khulukhulu ngelimi, isib. isaga sisetjenziselwa ukwethula
indlela yokuphila ephasini, imicabango yomuntu nesenzeko esithileko, isib. Ukugijima kuphalwa kukhamba
kancani - Koke lokhu kuletha iimfundo ezihle ngokuziphatha komuntu.
8.1.2 Ubujamo nesakhiwo sokufunda ngobudlelwano phakathi kwelimi namasiko
Lokha nawufunda ngobudlelwano phakathi kwelimi namasiko kufuze bona utjheje okulandelako: itheminoloji, ilwaz-
imagama/ukukhethwa nokusetjenziswa kwamagama ekulumeni nofana ekutloleni, izaga, ikulumo nofana isenzo esi-
zilwako ngokwesiko elithileko, isihlonipho, ukuzithoba, ukulotjhisa, iminyanya, ikambiso elandelwako yamariyadlhana
wesiko namkha wekolo nezitjho. Amaphuzu abalweko la anomthelela ngendlela abantu abahlukahlukeneko baveza
ngayo imibonwabo mazombe ngamasiko ahlukeneko.
Umsebenzi 19
1. Hlanganyela nomnganakho nofana bumbani isiqhema nicabange ngegama elithi, ‘isitjhebo’. Ngikuphi okufi-
ka eengqondweni zenu ngegameli? Nikela eminye imihlobo yokudla ebizwa ‘ngesitjhebo.’
2. Igama elithi ‘isitjhebo’ litholakala kiziphi iintjhaba?
3. Ngikuphi esifanele sikucabange lokha nasitjhugulula ikulumo siyisusa kelinye ilimi siyisa kelinye?
4. Cabanga ngezaga ezisetjenziswa elimini lesiNdebele. Lokha nawulinga ukutjhugulula izaga uzisusa ke-
linye ilimi uzisa kelinye ungathola bona zilahla ummongwazo ngombana zihlathulula iinkolelo zemibono
mazombe zamasiko wabantu.
8.1.3 Ezinye zeembonelo zamaphuzu welimi nokuhlalisana ezitjengisa ubudlelwano
phakathi kwelimi namasiko
Isiko nelwazimagama
Abanye babosolwazi bamalimi bakholwa bona umbono wabantu ngesiko ubunjwa bewuvezwe yikulumo yamalunga
walo, Isib. Abantu abama-Eskimo banamagama amade ahlathulula igabhogo
o Ama-Eskimo – amagama amathathu atjho igabhogo (igabhogo ewako, igabhogo ewileko, igabhogo epake-
leneko yaba lirhwaba).
o IsiNdebele – igama elilodwa – (igabhogo)
o Lobolo – isiNdebele- ubukhazi
Asitjheje amagama alandelako sicabange nendlela abumba bekatjengise ngayo umbono wabantu ngeenkhulumi zama-
lini ahlukahlukeneko.
Isiko neenkolelo zokuzila
• Ukuzila yikulumo nofana sisenzo esithileko ngokwesiko nofana ikolelo ethileko yabantu-kuzizinto okunga-
khulunywa ngazo: ukubhalelwa ukunamathela emithethweni ebekiweko ephathelene nokuzilokhu kungenza
bona ujeziswe nofana ufakelwe iinhloni emphakathini.
• Amagama nofana izenzo ezizilwakwezi zisitjengiso esihle sobugugu neenkolelo zomphakathi.
• Amagama neenhloko ezizilwako kungaba magama asetjenziswa nakwenziwa imilingo nofana magama
ahlobene nezinto eziphambeneko, ukuya emsemeni nezitho zangemsitheleni ezisetjenziselwa ukubeletha,
ukuhlambuluka nemithetho yezekolo.
• Ngesinye isikhathi abantu abayilandeli imithetho ephathelene namagama azilwako la ngeenzathu ezilan-
delako:
o Ukusaba ukuzifakela amehlo,
o Ukubonisa ukusilingeka,
60 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
o Ukulwa nokurhuga,
o Ukudelela umthetho,
o Ukubonisa ikululeko, njll.
Isiko nokusetjenziswa kwesihlonipho
• Ihlonipho yinto ehlelekileko ecocwa babantu lokha nabahlezi phasi.
• Ihlonipho ivumela abantu bona bacoce ngezinto ezingasimnandi nofana ithundubaze lokhu okuyihlamba,
isib. Ikulumo ngokufa nofana ngesifo, ubugebengu, ukutlhogeka kwemisebenzi, ubuchaka, ukukhubazeka,
njll.
Isiko nokuzithoba ekulumeni
Umqondo wokuzithoba uqakatheke khulu ekulumeni enye nenye, khulukhulu ekulumeni evanga amasiko ahlukeneko.
Lokha nasicocisana nabanye kufuze siliyelele isiko lakosobantu ngombana iindlela zokuziphatha ziyahluka esikweni
ngalinye.
ISIGABA 9: ILITHERESI EBONWAKO/ EBUKELWAKO NEKULUMO YAMATSHWAYO
Amatheksthi abonwako asebenzisa ihlanganyela yamatshwayo abonwako (iinthombe ezithethwe ngekhamera,
iinthombe ezinganamsikinyeko nemigwalo) amatshwayo wekulumo (amagama, ikulumo-pendulwano namatshwayo
welimi) ukudlulisa umlayezo kubamukelilwazi. Ukuzwisisa itheksthi ebonwako kufuze uyifunde amahlandla amanengi.
Thola umqondo oqakathekileko nendlela amatshwayo wokubukelwako nekukhulunywako asebenzisana ngayo. Caban-
ga ngomnqopho wetheksthi nangendlela amaqhinga alinga ngayo ukudlulisa umlayezo kubamukelilwazi. Amatshwayo
wokubonwako afaka hlangana izinto ezifana nehlangothi (i-engeli) lekhamera, umkhanyo, iinsetjenziswa ezikhethek-
ileko, ibumbeko, isithombe esibuyelelwako, ukubuyelela, umbala, ubukhulu bamaledere, imigwalo, ukumadanisa, njll.
Amatshwayo abonwako afaka hlangana izinto ezifana nemibuzo engafuni ipendulo, ukubuyelela, okurhabekileko, imit-
jhwana emifitjhani, ikulumo-pendulwano, iphimbo, itjhada, amagama weengoma, njll. Abafundi kufuze bona bakghone
ukurhumutjha itheksthi ebonwako ngokunqophisa kilokhu okulandelako:
• Amaqhinga wokukwenzisa: Abafundi kufuze bona bazwisise indlela ilimi elithinta imizwa, lokwenzisa, elitjengi-
sa ubuhlangothi nelikhohlisako linomthelela ngayo ehlathululweni.
• Abafundi kumele bazwisise indlela ilimi neenthombe ezitjengisa bezibumbe ngayo nokuziphatha kwaban-
tu: indlela iinthombe nelimi ezingaba nebandlululo ngayo kezobulili, ubutjhaba, iminyaka nofana lidzimelele
ekuqiniseni ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi
obucacileko, khulukhulu kezokukhangisa.
• Abafundi bafuze bazi bebazwisise umthelela wokusetjenziswa komhlobo wamaledere nobukhulu bawo, iin-
hloko neenhlokwana.
• Abafundi bafuze bakghone ukutsenga, ukuhlathulula, ukuhlunga nokuphendula imihlobohlobo yamakhathuni/
amakhomikhi.
• Iimbonelo zamatheksthi angasetjenziswa ngesifundo selitheresi ebonwako: iinkhangiso, amakhathuni,
amawebhusayithi, iinthombe, njll.
Abafundi abahlole amahlangothi alandelako:
1. Isakhiwo setheksthi.
2. Indlela umtloli adosa ngayo irhuluphelo lofundako.
3. Indima edlalwa misikinyeko etheksthini.
4. Indima edlalwa mibala etheksthini.
5. Ukusetjenziswa kwamaqhinga wokwenzisa njengelimi elithinta imizwa, ilimi elidlelezelako nelimi elitjengisa
ubuhlangothi.
6. Indlela ilimi neenthombe ezitjengisa ngayo amagugu nendlela umuntu aziphatha ngayo (ibandlululo ngokobu-
lili, ibandlululo ngokobutjhaba, ibandlululo ngokomnyaka, ukungathandi abantu nezinto ezithileko ngaphandle
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 61
kweenzathu neenkolelo ezinganabufakazi).
7. Ukusetjenziswa kwemihlobo yobukhulu nobuncani bamaledere.
8. Ukusetjenziswa kweenhloko neenhlokwana.
Ngimaphi ama-elemende anqophileko wamatheksthi abonwako?
Cabanga ngalokho okukudosako nofana okukurogela khulu esithombeni othoma ukusibona. Kungaba kuhlanganiswa
kwemibala, zizinto ezingafaniko, balingisi, indlela abaziveza ngayo nelimi lamatshwayo wokusetjenziswa kwezitho
zomzimba, isizinda, ukusetjenziswa komkhanyo nesithunzi, ukubekwa kwemibono engafaniko, ubukhulu bento obu-
madanisekako. Ukusetjenziswa kwamahlangothi nakuthathwa iinthombe, ukusetjenziswa kwamatshwayo, abalingisi
bamakhomikhi, njll.
Ukutsenga amatheksthi abonwako
• Lokha nawutsenga itheksthi ebonwako kuqakatheke khulu ukuyelela imibuzo elandelako:
1. Mhlobo bani wetheksthi?
2. Ngikuphi okuvezwa sithombesi? Itheksthi le iphathelene nani?
3. Uyini umnqopho wetheksthi le? Wazi njani?
4. Bobani abamukelilwazi itheksthi le enqotjhiswe kibo? Wazi njani?
5. Itheksthi le inamandla kangangani kubamukelilwazi?
6. Itlanywe bunjani?
7. Ngimaphi ama-elemende abonakala khulu kiyo?
• Ngokudluleleko imibala ekhanyako, emajadujadu nokusetjenziswa kwamaledere ahlukahlukeneko kungabaka-
ra abantu abatjha bekubathembise nezinto ezithabisako.
• Imibala esithekileko, amaledere ahlukahlukeneko asisekelo nebumbeko elingatjhugutjhugulukiko nelingakara
abantu abakhulu abasalandela ikambiso yakade yamagugu.
• Umbala olihlaza sasibhakabhaka, obovu newerhawuda, amaledere enziwe iintayela nebumbeko elihle angas-
etjenziswa ukurogela labo abanjingileko.
• Tjheja amatshwayo wokubonwako nendlela anomthelela ngayo ekuhlathululeni itheksthi nependulo yomuntu
ofunda itheksthi leyo.
• Njengamatheksthi atlolweko, amatheksthi abonwako enziwa batlami bawo ukubumba ihlathululo nokuthinta
imizwa abuye akare umbukeli.
• Buyini ubudlelwano phakathi kombukeli nalokho okubukelweko?
• Itheksthi ebonwako le iwuphumelelisa bunjani umnqopho wayo? Ingabe itheksthi le inekghonakalo engangani
yokobana ingathathwa njengetheksthi yokukhulumisana?
• Tjheja amazizwakho wangalesosikhathi ngesithombe bese wenza irhubhululo elingeneleleko ngendlela ese-
benza ngayo.
9.1 IKULUMO YOKUSEBENZISA AMATSHWAYO WOMZIMBA
Umsebenzi 20
Phendula imibuzo engenzasi.
1. Ukhwela iteksi nofana ibhesi lokha nawuza esikolweni?
2. Ngimaphi amatshwayo owasebenzisako nawubawa ukukhwezwa?
62 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
3. Ingabe isiko lakho liyakuvumela bona uqale umuntu omkhulu ngemehlweni lokha nawukhuluma naye? Na-
kungasinjalo, ucabanga bona lokho kwenza abantu bacabange ukobana awunakareko kilokho okukhuluny-
wako nofana awuhloniphi?
4. Tjheja imihlobo ehlukeneko yamakhathuni bese uqala indlela izitho zomzimba ezisetjenziswa ngayo nom-
thelela wazo ebudlelwaneni bokukhulumisana nabantu.
Ikulumo yokusebenzisa amatshwayo wezitho zomzimba yikulumo erara khulu kodwana eyingcenye eqakathekileko
yekulumiswano kodwana abantu abakangabi nalo ilemuko lamatshwayo wezitho zomzimba abawasebenzisako nab-
acocisanako. Ilemuko elisisekelo lamaqhinga wokusetjenziswa kwamatshwayo wezitho zomzimba nakukhulunywako
ngaphezu kwalokho okukhulunyweko kungasiza ekuthuthukiseni ukusebenzisana nabanye. Ilwazi lamatshwayo la lin-
gasiza ukukhuthaza abantu bona bakhulumisane ngezinto abazikhathalelako nokuzokwenza bona kube nokuzwisisana
okukhulu kuye ngomnqopho wekulumiswano.
Ukukhulumisana phakathi kwabantu akubandakanyi ihlathululo ebhamba kwaphela, ilwazi nofana umlayezo odluliswa-
ko kodwana kutjho nemilayezo efihlakeleko okungaba ngamabomu nofana ingasingabomu ngezenzo ezenziwa kuset-
jenziswa kwamatshwayo wezitho zomzimba.
Ikulumo yokusebenzisa amatshwayo wezitho zomzimba ifaka hlangana ukusetjenziswa kwezitho zobuso, iphimbo nok-
uphakama kwalo, amatshwayo atjengiswa kusetjenziswa kwezitho zomzimba nesilinganiso sebanga phakathi kwaban-
tu abakhulumisanako. Amatshwayo wokukhuluma la anganikela umtlhala, ilwazi elingezelelweko nehlathululo engaphe-
zu kwekulumo yomlomo.
Ikulumo yokusebenzisa amatshwayo wezitho zomzimba isiza abantu bona:
• Bangezelele nofana balungise lokho okutjhiwo magama. Isibonelo, abantu bangakhothamisa iinhloko
nabavumako ukugandelela bona bavumelana nalokho okutjhiwo mumuntu loyo, kodwana ukuphakamisa
amahlombe nobuso obungakatjhaphuluki nawuthi ‘kulungile’ kungatjho bona izinto azikakalungi.
• Banikele ilwazi ngobujamo bemizwa yabo.
• Bahlathulule nofana bangezelele ubudlelwano phakathi kwabantu.
• Banikele omunye umuntu umbiko obuyako.
• Tjheja ukuthungelana kwekulumo, isibonelo, ngokutjengisa abanye bona baqedile ukukhuluma nofana ba-
funa ukutjho okuthileko.
• Ikulumo yokusebenzisa amatshwayo wezitho zomzimba ibunjwa matshwayo ahlukahlukeneko, imisikinye-
ko yezandla namehlo, ubujamo namatshwayo wezitho zomzimba okufuze bona kurhunyutjhwe nekulumo
ekhulunywako.
Ikulumo yomzimba/ngomzimba nofana imisikinyeko yomzimba
Imisikinyeko yomzimba ifaka hlangana ukusikinyeka kwezitho zomzimba, ubujamo, imisikinyeko yehloko nezandla nof-
ana ukusikinyeka kwezitho zoke zomzimba. Imisikinyeko ingasetjenziswa ukwengeza nofana ukugandelela okutjhiwo
mumuntu bekunikele nelwazi ngemizwa nokuziphatha komuntu kodwana kuyakghonakala bona imisikinyeko yomzimba
le ingakhambisani nalokho okukhulunywako/okutjhiwoko. Umuntu otjhejako angakghona ukuyithola imitjhapho enje
ezenzweni begodu ayisebenzise njengemitlhala yokwazi bona umuntu loyo kuhlekuhle uzizwa njani.
Ama-emblemu: Amatshwayo asebenza umsebenzi ofanako negama abizwa ngalo. Isibonelo, amatshwayo atjho bona
‘kulungile’, ‘izapha!’ nofana umsikinyeko wesandla owenziwa mumuntu obawa ukukhwezwa ikoloyi. Nokho, tjheja bona
nanyana amanye ama-emblemu aziwa iphasi mazombe, amanye kungafuneka bona ahlathululwe ngaphasi kobujamo
bamasikwabo.
Iintjengiso/iimboniso: Amatshwayo akhambisana namagama ukuveza nokuzwakalisa umlayezo oyikulumo abizwa
ngeentjengiso/iimboniso. Isibonelo, umsikinyeko wesandla owenziwa ngokubuyelela itshwayo eliyindulungu namag-
ama athi; ‘godu’ nofana nakakhomba ngehloko ehlangothini elithileko.
Ukubonisa ithando: Lokhu bujamo bobuso nofana matshwayo atjengisa imizwa esiyizwako. Ngesinye isikhathi lokhu
kwenzeka ungakalindeli begodu kungatjhayisana nalokho okukhulunywako. Amatshwayo afana nala anikela iqiniso
ngemizwa yamambala yomuntu loyo.
Amatshwayo alawulako: amatshwayo asetjenziswako ukunikela umbiko obuyako abizwa ngamatshwayo wokulawula,
isibonelo ukuvuma ngehloko, amatjhada amancani anjengo ‘aah’, ‘mmh’ namatshwayo atjengisa ikareko nofana ukuba
nesizungu. Amatshwayo wokulawula avumela omunye umuntu bona atjhugulule ikulumakhe ukutjengisa izinga lekare-
ko nofana lokuvumelana. Ngaphandle kokuthola umbiko obuyako, inengi labantu liba nobudisi bokulonda ikulumo.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 63
Amatshwayo wokulinganisa: amatshwayo wokulinganisa zizenzo ezinganakulumo ezaneliswa ngezinye zeemfuneko
njengokunghwaya nofana ukulungisa amarhalasi wamehlo angakahlali kuhle. Amatshwayo wokulinganisa angajamela
ukutlhogeka kokuthileko okuphathelene nomkhumbulo womuntu njengokudla amazipho lokha nawungakatjhaphuluki.
Nanyana lokhu kwenzeka umuntu angakatjheji, amatshwayo wokulinganisa la avame ukulawuleka eendaweni ezig-
cwele abantu neendaweni ezingemsitheleni la bangatjhejwa khona babantu. Izenzo zokulinganisa esikhathini esinengi
zikhambisana nokuba nevalo nobukhali.
Ubujamo bomzimba
Ubujamo bomzimba bungatjengisa imizwa yomuntu, ukuziphatha nehloswakhe. Irhubhululo liveza imihlobo eminengi
yamatshwayo wobujamo neenhlathululo zakhona, njenga:
Ubujamo bomzimba obuvulekileko nobuvalekileko: imihlobo emibili yobujamo bomzimba iveziwe, okubujamo obu-
vulekileko nobuvalekileko okungatjengisa izinga lokuzithemba komuntu, isikhundla nofana ukwamukeleka kwakhe ko-
munye umuntu. Umuntu ohlezi endaweni evalekileko angasonga izandla zakhe, aphambanise iinyawo nofana ahlale
atjhigamele ngehlangothini laloyo acocisana naye. Ebujameni bomzimba obuvulekileko ulindele ukubona umuntu ahlezi
aqalene nomuntu acocisana naye lo izandla zivulekile zihlezi phezu kwesitulo. Ubujamo obuvulekileko bungasetjen-
ziswa ukuhlathulula ukwamukeleka nofana ikareko onalo emuntwini nekareko lokuzwa lokho akukhulumako, njengom-
bana ubujamo obuvalekileko bungatjho ukungahlaliseki nofana ukungabi nekareko.
9.2 IKULUMO YAMATSHWAYO WOMZIMBA
Iimbonelo ezimbalwa zemizwa ezingavezwa ngokuqala ubujamo bobuso zifaka hlangana: ithabo, ukutlhuwa, ukukwa-
ta, ukurareka, ukungathandi into, ivalo, ukuhlangahlangana, ithabo, ikanuko, ukunyaza. Lokha nawuhlola ukukhuluma
usebenzisa izitho zomzimba, yelela amatshwayo alandelako wamehlo:
Ukuqala kwamehlo
Lokha umuntu nakakuqala emehlweni nanicocisanako kuhlathulula bona unekareko begodu ulalele. Kodwana
nakakudosele amehlo isikhathi eside lokho kungakwenza bona uthukwe. Ngakelinye ihlangothi, ukususa amehlo
nokunande uqala eqadi kungatjho bona umuntu loyo uthikamezekile, akakahlaliseki nofana ulinga ukufihla imiz-
wakhe yamambala.
Ubukhulu behlavu yelihlo
Okukodwa okufihlakeleko okulethwa mamehlo bukhulu beenhlamvu zamehlo. Lokha ileveli yomkhanyo nayilawula
ukukhula kwehlamvu ngesinye isikhathi imizwa ingenza bona kube khona amatjhuguluko amancani ebukhulwini
behlamvu yelihlo. Isibonelo, ukhe wezwa ‘ngamehlo wangekamurwini’ okuyihlathululo enikelwako lokho umuntu
atjengisa imizwa yethando komunye umuntu.
Ubujamo nemisikinyeko yomlomo
Ubujamo nemisikinyeko kungaqakatheka nakutjhejwa ikulumo yezitho zomzimba. Isibonelo, ukuluma umlomo wanga-
phasi kungatjho bona umuntu loyo uzizwa atshwenyekile, athukiwe nofana angakavikeleki. Ukuvala umlomo kungaba
yindlela yokuzithoba lokha umuntu nakazamulako nofana nakakhohlelako kodwana kungaba yindlela ekhambisana
nokungathabeli okuthileko. Ukumomotheka ngelinye lamatshwayo womzimba amahle kodwana kungatjho okunengi.
Ukumomotheka kungaba ngokwamambala nofana kungasetjenziswa ukutjengisa ithabo ekungasilo, ukutshima nofana
ukuphoqa. Lokha nawuhlola ikulumo yezitho zomzimba qala iindebe zomlomo ngokutjheja okulandelako:
• Iindebe zomlomo ezihlanganisweko
Iindebe zomlomo ezihlanganisweko zingaba sitjengiso sokungathandi okuthileko, sokungavumi nofana sokun-
gathembi.
• Ukuluma iindebe zomlomo
Ngesinye isikhathi abantu baluma iindebe zomlomo lokha nabatshwenyekileko, bathukiwe nofana banegande-
leleko langokomkhumbulo.
• Ukuvala umlomo
Lokha abantu nabafuna ukufihla imizwa bangavala imilomabo ukuze bangabonakali bamomotheka nofana
bakhwinyisa.
64 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
• Umlomo oqaliswa phasi nofana phezulu
Amatjhuguluko amancani emlonyeni angaba ziimbonakaliso zalokho umuntu akuzwako. Lokha umlomo nawuqa-
liswe phezulu kancani kungatjho bona umuntu loyo uthabile nofana unethemba. Ngakelinye ihlangothi umlomo
oqaliswe phasi kancani, ungaba sitjengiso sokudana, sokungavumi nofana sokutlitlitheka.
• Ukuhlangana kwamehlo
Ukuhlangana kwamehlo kuyingcenye eqakathekileko yezenzo ezinganakulumo. Ekusebenzisaneni kwabantu
kudlala indima yezinto ezintathu:
Ukunikela nokwamukela umbiko obuyako: ukuqala umuntu umtjele bona olaleleko uzwa lokho okukhulunywa nga-
kho. Ukususa amehlo kungatjho bona awunakareko. Ukucocisana angeze kwaba ikambiso ehle nange olaleleko
anande asusa amehlo kiloyo okhulumako.
Ukuhlangana kwamehlo kungasetjenziswa ukwazisa okhuluma naye nasele kulithuba lakhe lokukhuluma. Lokhu
kukhambisana nephuzu elitlolwe ngehla. Ukuhlangana kwamehlo kuvama ukuragela phambili nange umuntu
alalele, kunokukhuluma. Lokha umuntu nakaqede ikulumakhe, uzokuqala kilo akhuluma naye ukutjengisa bona
yena sele aqedile ukukhuluma. Nange umuntu angafuni ukungenwa emlonyeni, ukuhlangana kwamehlo kungab-
alekelwa.
Ukuhlangana kwamehlo kungasetjenziselwa ukukhuluma okuthileko ngobudlelwano phakathi kwabantu. Lokha
nawunomuntu ongamthandiko, awuhlangani naye ngamehlo nobukhulu beenhlamvu zamehlo buba buncani. Ke-
linye ihlangothi, ukugcinwa kokuhlangana ngamehlo okuhle kutjho ikareko nofana ukudosa umlingani.
9.3 AMALIMI AYIHLANGANISELA/AYI-PHARA (Paralanguages)
• Ilimi eliyiphara litjho zoke izinto zephimbo kodwana ezingasiyingcenye yomlayezo wekulumo, kufaka hlangana
ukuphakamisa iphimbo, ibelo namandla wokwethula umlayezo, iimphumuzi nokuzaza phakathi kwamagama.
• Amatshwayo la angasetjenziselwa ukutjengisa imizwa ngalokho okukhulunywa ngakho. Ukugandelelwa kwamanye
wamagama kungatjho bona umbiko obuyako uyatlhogeka nofana awa.
9.4 UKUTJHIDELANA NENDAWO YOMUNTU NGOKWAKHE (Proxemics)
Isiko elinye nelinye linamaleveli ahlukahlukeneko wokutjhidelana amukelekako emihlotjeni ehlukeneko yobudlelwa-
no, abantu bafunda amabanga la emiphakathini abakhulele kiyo. Emiphakathini yanamhlanjesi enamasiko ahlukah-
lukeneko kuqakathekile ukuyelela amakhowudu amihlobohlobo wokungakhulumiko njengombana avezwa eenqhemeni
ezihlukeneko zobutjhaba. Lokha umuntu nakalwisana nebanga elamukelekileko lomuntu, abantu bangazizwa banga-
kaphephi nofana bangakavikeleki. Izenzo zabo zingenza bona abanye bazithathe ngenye indlela.
Kunamabanga amane ahlobana nemihlobo emine yobudlelwano – ukutjhidelana khulu, ubudlelwano bomuntu ngok-
wakhe, kuphathelene nokuhlalisana komphakathi nomuntu woke.
Indawo yomuntu ayedwa:
Ibanga elikujana ngilo elamukelekileko lendawo yomuntu ayedwa lokha nakacocisana nabanye. Ibangeli lisiza bona
bakghone ukubonana, babone ubujamo bobuso nendlela amehlo aqalaza ngayo kanye nobujamo bezitho zomzimba.
Ukulotjhisana ngezandla kwenzeka ngokutjheja indawo yomuntu ngokwakhe.
Indawo yokuhlalisana kwabantu emiphakathini:
Leli libanga elamukelekileko lokwenza irhwebo, isibonelo ukusebenza noke endaweni eyodwa nofana ngeminyan-
ya yemisebenzini. Ukuhlala nakho kuqakathekile; ikulumiswano angeze yathathwa njengobudlelwano obuhlelekileko
nange ukusebenzisana kwenzeka omunye ahlezi ngapha kwedeske omunye ahlezi ngale kwalo. Ukungezelela kilokho,
nange indlela okuhlezwi ngayo ibonakala omunye ahlezi phasi bese kuthi omunye asikimile. Lokho kungaba nomuzwa
wamandla. Kilomhlobo ikulumo kufuze izwakale ibe phezulu bese nokuhlangana kwamehlo kube khona, nakungasinjalo
umbiko obuyako uzokuncipha nokuthintana kungaphela.
Indawo yomuntu woke: abotitjhere neenkhulumi zabunqopha zikhuluma nabantu zingakatjhidelani nabo. Nakunjalo
ukukhuluma usebenzisa izitho zomzimba kuyatlhogeka ukuze ikulumiswanenu iphumelele. Njengombana amatshwayo
wobuso nawukude awabonakali, yeke izandla zisebenza khulu ukujamiselela ezinye izitho zomzimba. Imisikinyeko
yehloko nayo iqakathekile nawumumuntu onelwazi lokuba sikhulumi esibunqopha nonelemuko ngamatjhuguluko nan-
gendlela abonakala ngayo emuntwini okude.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 65
Ukuzwisisa amabanga la kukwenza bona ukghone ukutjhidelana nabanye ngeendlela ezingasabisiko nezifaneleko.
Abantu bangathoma ukuzwisisa indlela abanye abazizwa ngayo ngabo nokobana umbonwabo uthini ngobudlelwano
babo begodu nalokha nakufanele balungise izenzo zabo ngokufaneleko
Ukucocisana:Ukucocisana:
[Ithethwe ku:http:/thecosietypages.org]
[Ithethwe ku:http:/thecosietypages.org]
89
66 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
[Ithethwe ku:http:/thecosietypages.org]
Amandla elimini lamatshwayo
[Ithethwe ku:http:/thecosietypages.org]
Isazi sefilosofi uSandra Lee Barky ukhe watjheja wabona bona nawufuna ukubonisa ubulili bomuntu wengubo esikha-
thini esinengi uzokusebenzisa umzimbakho utjengise ukungabi namandla. Isibonelo:
• Umuntu wobulili bengubo uzokufuna ukuba nomzimba omatsikana nophathekako; wenza isiqiniseko soko-
bana awubi mkhulu uthathe indawo enengi.
• Ukhamba bekahlale ngendlela yokuzibutha.
• Akagcwali indawo yoke nofana alalamele endaweni yomunye.
Umsebenzi woku-1: Ikhathuni
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 67
Umsebenzi wangaphambi kokuzihlola
Lokha nawutsenga ikhathuni kuqakatheke khulu ukuyelela imibuzo elandelako:
1. Ingabe itheksthi le inamthelela muphi kubamukelilwazi?
2. Ngikuphi okuvezwa yikhathuni le? Itheksthi le imanqophana nani?
3. Uyini umnqopho wetheksthi le? Wazi njani?
4. Bobani abamukelilwazi itheksthi le enqotjhiswe kibo? Wazi njani?
5. Itlanywe bunjani? (Qala ubukhulu bamagama nesakhiwo)
6. Ngimaphi ama-elemende abonakala khulu?
7. Tjheja amatshwayo wokubonwako nendlela anomthelela ngayo ehlathululweni yetheksthi nependulo yo-
muntu ofunda itheksthi leyo.
8. Buyini ubudlelwano phakathi kombukeli nalokho okubukelweko?
9. Itheksthi ebonwako le iwuphumelelisa bunjani umnqophayo? Ingabe itheksthi le inekghonakalo engangani
yokobana ingathathwa njengetheksthi yokucocisana.
Imibuzo
1.1 Tlola OKUBILI okubonakala efreyimini yoku-1 okusitjela bona umma lo usilingekile.
(2)
1.2 Tlola urhunyeze okubonakala kusenzeka efreyimini yoku-1 neyesi-2. (2)
1.3 Kungebanga lani uSipho acabanga bona usidlhayela? (2)
1.4 Khetha ipendulo ekungiyo kezingenzasi.
Iphimbo lakaSipho efreyimini yesi-2 lihlathulula bona …
A usilingekile
B uthabile
C uyatshima (2)
D urarekile
1.5 Ucabanga bona uyini unobangela wokungakhulumi kwabo efreyimini yesi-3? (1)
1.6 Nabegade unguSipho bewuzomtjela ummakho ngezinto ezingakuphathi kuhle? Sekela (1)
isiqunto osithathako ngephuzu ELILODWA. [10]
68 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Umsebenzi wesi-2: Ikhathuni
Umsebenzi wangaphambi kokuzihlola
Lokha nawutsenga ikhathuni kuqakatheke khulu ukuyelela imibuzo elandelako:
1. Ingabe itheksthi le inamthelela muphi kubamukelilwazi?
2. Ngikuphi okuvezwa sithombesi? Itheksthi le imanqophana nani?
3. Uyini umnqopho wetheksthi le? Wazi njani?
4. Bobani abamukelilwazi itheksthi le enqotjhiswe kibo? Wazi njani?
5. Itlanywe bunjani? (Qala ubukhulu bamagama nesakhiwo)
6. Ngimaphi ama-elemende abonakala khulu?
7. Tjheja amatshwayo wokubonwako nendlela anomthelela ngayo ehlathululweni yetheksthi nependulo yo-
muntu ofunda itheksthi leyo.
8. Buyini ubudlelwano phakathi kombukeli nalokho okubukelweko?
9. Itheksthi ebonwako le iwuphumelelisa bunjani umqopho wayo? Ingabe itheksthi le inekghonakalo engangani
yokobana ingathathwa njengetheksthi yokucocisana?
Imibuzo
2.1 Tlola bona ilizwi elisetjenziswe efreyimini yoku-1 le lizwakala linjani? (1)
2.2 Ingabe igama elithi, ‘vukani’ elivezwe efreyimini yesi-2 ngehla lihlathululani? (1)
2.3 Rhunyeza utlole ihlathululo yamatshwayo abonakala asenzeka efreyimini yesi-3. (2)
2.4 Hlathulula ubujamo bomzimba wakadade osefreyimini yesi-2. (2)
2.5 Ucabanga bona uyini unobangela wokobana udade osefreyimini yesi-3 le abize abantu akhuluma (2)
nabo ngamaqhakazana?
2.6 Tshwaya ngendlela umtlami wekhathuni le asebenzise ngayo ilimi efreyimini yesi-2. (2) [10]
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 69
Umsebenzi wesi-3: Ikhathuni
Umsebenzi wangaphambi kokuzihlola
Lokha nawutsenga ikhathuni kuqakatheke khulu ukuyelela imibuzo elandelako:
1. Ingabe itheksthi le inamthelela muphi kubamukelilwazi?
2. Ngikuphi okuvezwa yikhathuni le? Itheksthi le iphathelene nani?
3. Uyini umnqopho wekhathuni? Ukwazi njani lokho?
4. Bobani abamukelilwazi ikhathuni le enqotjhiswe kibo? Ukwazi njani lokho?
5. Itlanywe bunjani ikhathuni le? (Qala ubukhulu bamagama nesakhiwo)
6. Ngimaphi ama-elemende/ amagama abonakala khulu?
7. Tjheja amatshwayo wokubonwako nendlela anomthelela ngayo ehlathululweni yekhathuni le nependulo yo-
muntu ofunda itheksthi leyo.
8. Buyini ubudlelwano phakathi kombukeli nalokho okubukelweko?
9. Itheksthi ebonwako le iwuphumelelisa bunjani umnqophayo? Ingabe itheksthi le inekghonakalo engangani
yokobana ingathathwa njengetheksthi yokucocisana?
Imibuzo
3.1 Tlola OKUKODWA okubonakala efreyimini yoku-1 okutjengisa bona ubaba lo uthukiwe. (1)
3.2 Tlola into eyenza bona umma osefreyimini yesi-4 athule. (1)
3.3 Rhunyeza utlole indlela umma osefreyimini yoku- 1 avezwe ngayo. (2)
3.4 Hlathulula indlela ekufuze bona abantu abamapholisa baziphathe ngayo lokha nabasiza (2)
umuntu nofana umphakathi.
3.5 Ucabanga bona ukuziphatha kwakababa osefreyimini yesi-3 kusitjelani ngaye? (2)
3.6 Tshwaya ngephimbo elizwakaliswa magama asetjenziswe efreyimini yesi-4. (2)
[10]
Ukuzihlola
Madanisa amagama angenzasi neenhlathululo zawo.
70 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Amaphuzu wokuYeleliswa Iinhlathululo Amatshwayo
kokuSetjenziswa kweLimi
(YSL)
Ipikiswano Amagugu - imithetho nofana iindlela zokuziphatha; ukuzihlulela A
komuntu ngalokho okuqakathekileko epilweni, imikghwa
elungileko.
Ukuzicabangela Ukudlelezela - mthetho onzinzileko (esikhathi esinengi B
uyadlelezela) umuntu umbona ngendima ethileko alindelwe bona
ayidlale (isib. Umuntu wengubo, amaphandle, iintjhaba ezithileko).
Ummoya umuntu enza ngayo Mbono onzinzileko ngendima efanele idlalwe mumuntu othileko C
izinto ukusuka esifundeni nofana enarheni ethileko ukuya kenye.
Ukuthatha ihlangothi/ Isirhumutjha - lilimi elingasilo langokomthetho (elingakamukelwa) D
ubuhlangothi elivame ukusetjenziswa siqhema sabantu, abanjengabantu
abatjha abasebenzisa amagama anjengokuthi ‘gcwala’ nabo-
‘ngimnandi’.Umahluko phakathi kokusebenzisa isirhumutjha
nekholokhyalizimu kukobana isirhumutjha kulilimi elingakamukelwa
njengekulumo enesithunzi nanyana ikulumo ehlelekileko, njeke
ikholokhyalizimu sele kulilimi elamukelekileko elingasetjenziswa
elimini elihlelekileko, isib. (Kuqaleka kukuhle).
Ikholokhyali Ukungathelelani amanzi nanyana ukwahlulela umuntu, isiqhema, E
umkhumbulo othileko nanyana isizathu.
(Ikholokhyalizimu)
Ihlathululo enqophileko Izindlekelo – ukungabekezeli nanyana ukwahlulela kwangaphambili F
okwenziwa emntwini ngamunye isiqhema umbono nanyana
unobangela.
Ubujamo Liphimbo lomuntu odemba indatjana. (isib. umehluko ungenziwa G
phakathi komuntu wokuthoma okhulumako-Mina (omlingisi
endatjaneni) – nomuntu wesithathu umtloli ambiza ngokuthi ngu-
yena nofana bona)
nofana
Yindlela umlingisi abona ngayo izinto ezikhambisana nezinto
ezisenovelini nofana emdlalweni
nofana
Yindlela ethileko yokucabanga ngezinto nofana ukwahlulela
ubujamo obuthileko, isib. nawuqala ubujamo bezomnotho, izinto
ezitja zizokuza nobuhle obukhulu endaweni le. Okhunye godu
mibono yomuntu ngokwakhe nofana indlela angayo kezinye izinto,
isib. Ngihlonipha umbonwakho kodwana anginaso isiqiniseko
sokobana ngivumelana nawe.
Ukutshwaya Lilimi elisetjenziselwa ukulawula nofana ukukhohlisa abantu H
ukuthola lokho abufunako. Ilimi elikhohlisako linqotjhiswe
ekutholeni inzuzo nofana ekutholeni inzuzo ngokudlelezela
abanye, isib. Imikhangiso, ukukhuluma ngokuthengiswako,
iinkulumo zepolotiki – Ilimi (nanyana ihlathululo) esetjenziswako
nakukhulunywa ngelimi, isib. Itshimo, Irhwala, ifanatjhada.
nofana
Lilimi elinqotjhiswe ekutholeni inzuzo ngendlela engakafaneli
nofana ngokudlelezela abanye, isib. Imikhangiso, ukukhuluma
ngokuthengiswako, iinkulumo zezepolotiki.
Ihlathululo enqophileko Umahluko welimi – umahluko welimi utholakala lokha I
amatjhuguluko welwazimagama nakamancani, isakhiwo.
Ibandlululo Ukufumana ihlathululo ngokubumba umbono ngento ethileko J
nofana ukuthola ihlathululo ngalokho okukhulunywako nokutjho
bona kumayelana nani.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 71
Amaphuzu wokuYeleliswa Iinhlathululo Amatshwayo
kokuSetjenziswa kweLimi
(YSL)
Ilimi elithinta imizwa Into ecatjangelwako ngaphandle kokwenza isiqiniseko K
nofana ubufakazi nofana elinganiswako etheksthini kodwana
engakakhulunyiswa ngokunqophileko nofana ihlathululo
elinganiswa yitheksthi kodwana engakakhulunywa bhamba, isib.
‘li-iri letjhumi’, lokhu kungatjho bona omunye lo uladelwe.
Ihlathululo ebhamba Ingabonisa bona kuliqiniso isib. Ibizo lomtloli/umkhiqizi/umuntu L
owenza umsebenzi wobukghwari, ibizo lencwadi/lomsebenzi
wobukghoni.
Amaphuzu Ihlathululo ebekwa bhamba nanyana ngokunqophileko. M
Ikulumo engakabekwa Ilimi elivusa imizwa enamandla. N
bunqopha
Ukucabangela Ukusetjenziswa kwamandla ukutjhugulula imizindlo bona ibe O
zizenzo. Izenzo/ imikhuba yamalungu wesiqhema esinamandla
alimazako emalungwini wesiqhema esingaphasi/esinganamandla.
Imihlobo yamalimi Ihlathululo ebhamba/enqophileko yegama. P
Ilimi elidlelezelako/ Ihlathululo ezeleko nanyana ukuhlolwa kwento ethileko Q
lokwenzisa njengeenkolelo zepolitiki.
Iphimbo lomcoci/ Itheksthi ngaso soske isikhathi isetjenziswa beyikhiqizwe ngaphasi R
kobujamo obuthileko; ubujamobo bufaka hlangana ububanzi
lomdembi nobujamo bakhonokho obunjengesndlalelo sezokuhlalisana
kwabantu, amasiko nezepolitiki; ithemeli lingatjho into eza maqangi
nanyana ingalandela igama nofana itheksthi begodu iqakathekile
ehlathululweni yalo.
Imibono Iinhlathululo eziphakanyiswa ligama isib. Ukuzimuka kungaba S
nehlathululo ehle njengokuthandwa, ukuhlaliseka kamnandi,
ukuthaba bese ukuba ngumafutha kungaba nomlayezo omumbi.
nofana
Ubudlelwano bobubili obuvumako nobulandula igama
elibumumathako ngendlela elisetjenziswa ngayo leqele ngale
kwehlathululo yalo ebhamba/enqophileko.
Ukuzindla/izindlekelo Ilimi nofana amagama asetjenziswa esikhathini esinengi T
ekulumeni engakahleleki yesirhumutjha kunasekulumeni
etlolweko nofana ekulumeni elungiselelweko isib. yiphose lapho
(ikholokhyali) kunokobana uthi ‘ngibawa uyibeke lapho’ (ikulumo
ehlelekileko)
nofana
Ilimi labantu abajayelekileko nofana ikulumo ejayelekileko
kodwana engasetjenziswa ekulumeni ehlelekileko.
Isirhumutjha Umbono ngokobana into yihle nofana yimbi okwenza ithonya U
ekusebenzeni ngayo.
Izindlekelo Amazizwakho nanyana umbono ngomunye umuntu nofana V
ngokuthileko.
Amagugu Into ocabanga bona iliqiniso nalokha unganasiqiniseko sayo. W
nofana
Ikolelo esetjenziswa njengesisekelo somqondo kodwana esingeze
saba liqiniso.
Kufaka hlangana indlela yokutlama isibawo bese X
basifakazele ngokusebenzisa iinzathu ezifaneleko, iimbonelo
namarhubhululo, isib. Ukuvikela imibonwakho.
72 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Amaphuzu Iinhlathululo Amatshwayo
wokuYeleliswa
kokuSetjenziswa
kweLimi (YSL)
Ipikiswano
ukuzicabangela
Ummoya umuntu enza
ngawo izinto
Ubuhlangothi
Ikholokhyali
(Ikholokhyalizimu)
Ihlathululo enqophileko
Ubujamo
Tshwaya
Ihlathululo ebhamba
Ibandlululo
Ilimi elithinta imizwa
Ihlathululo ebonakalako
Amaphuzu
Ihlathululo engakanqophi
Ukuthatha isiqunto
Imihlobo yamalimi
Ilimi lokwenzisa
Ilizwi lomcoci/lomdembi
Imibono
Izindlekelo
Isirhumutjha
Ukudlelezela
Amagugu
Imemorandamu yokuzihlola
Amaphuzu Iinhlathululo
wokuYeleliswa
kokuSetjenziswa
kweLimi (YSL)
Ipikiswano W. Kufaka hlangana indlela yokutlama umbango bese uwufakazela
ngokusebenzisa umkhumbulo ofaneleko, iimbonelo nerhubhululo, isib.
Ukujamela imibonwakho.
Ukuzicabangela V. Into ocabanga bona iliqiniso nalokha unganasiqiniseko salokho.
nofana
Ikolelo esetjenziswa njengesisekelo somqondo kodwana esingekhe saba
liqiniso.
Ummoya umuntu enza U. Amazizwakho nofana umbono ngomunye umuntu nofana into.
ngawo izinto
Ubuhlangothi/ T. Umbono ngokobana into yihle nofana yimbi, ithonya indlela umuntu asebenza
Ukuthatha ihlangothi ngalo.
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 73
Amaphuzu Iinhlathululo
wokuYeleliswa
kokuSetjenziswa
kweLimi (YSL)
Ikholokhyali S. Ilimi nofana amagama asetjenziswa ekulumeni engakahleleki
kunasekutloleni nanyana ekulumeni ehlelekileko, isib yiphose lapho
(Ikholokhyalizimu) (Ikholokhyalizimu) kunokobana uthi ngibawa uyibeke lapho (ikulumo
ehlelekileko)
nofana
Ilimi labantu elijayelekileko nofana ikulumo ejayelekileko kodwana
engasetjenziswa ekulumeni ehlelekileko.
Ihlathululo enqophileko R. Ihlathululo ephakanyiswa ligama isib. Ukuzimuka kunehlathululo ehle
enjengokuba muhle, uzigedlile, uthabile bese ukuba sidudla kunehlathululo
embi.
nofana
Ubudlelwano bobubili obuhle nobumbi igama elibumumathako
ngokusetjenziswa kwalo bufikelela ehlathululweni enqophileko (esisekelo).
Ubujamo Q. Itheksthi esikhathini esinengi isetjenziswa begodu yenziwa ngaphasi
kobujamo obuthileko. Ubujamobo bufaka hlangana ububanzi nobujamo
banje okufaka hlangana izinto ezinjengezokuhlalisana, amasiko nesendlalelo
sezepolotiki. Ithemu le ingatjho godu lokho okuthomako nofana okulandela
igama nofana itheksthi begodu ihlathululo yakho iqakathekile.
Ukutshwaya P. Ihlathululo ezeleko nofana ukuhlolwa kwento ethileko njengeenkolelo
zepolotiki.
Ihlathululo ebhamba O. Ihlathululo ebhamba nofana esisekelo yegama.
Ihlathululo enqophileko yegama.
Ibandlululo N Ukusetjenziswa kwamandla ukutjhugulula izindleleko bona libe zizenzo.
Izenzo/ukwenza kwamalungu wesiqhema esinamandla esiba nomthelela
omumbi emalungwini wesiqhema esingaphasi.
Ilimi elithinta imizwa M Lilimi elivusa imizwa enamandla.
Ihlathululo enqophileko L. Ihlathululo ebhamba nenqophileko.
Amaphuzu K. Ingakhomba ukuba neqiniso isib. Igama lomtloli/umkhiqizi/ibizo lencwadi/
lomsebenzi.
Ihlathululo J. Ihlathululo engakanqophi ekhulunywa yitheksthi kodwana engakakhulunywa
engakanqophi kuhle, isib. Li-iri letjhumi lokho kungatjho bona umuntu uladelwe nofana itjho
into ekhulunyiswe etheksthini kodwana ingasi ngokunqophileko.
Ukuthatha isiqunto I. Ukufumana ihlathululo ngokubumba umbono ngento ethileko nofana ukuthola
ihlathululo ngalokho okukhulunywako nokutjho bona kumnqophana nani.
Imihlobo yamalimi H. Imihlobo yamalimi itholakala lokha nakunamatjhuguluko amancani enzeka
elimini nesakhiweni.
Ilimi lokwenzisa G. Ilimi elinqotjhiswe ekutholeni ithonya nofana inzuzo engakafaneli phezu
kwabanye, isib. Ekukhangiseni nofana eenkulumeni zezepolotiki – ilimi nofana
ihlathululo) esetjenziswa ekulumeni, isib. Itshimo, irhwalala, ifanatjhada.
nofana
Ilimi elinqotjhiswe ekutholeni inzuzo ngokungakafaneli nanyana ithonya
ngaphezu kwabanye, isib. Iinkhangiso, ikulumo yokuthendisa, iikulumo
zezepolotiki.
74 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Amaphuzu Iinhlathululo
wokuYeleliswa
kokuSetjenziswa
kweLimi (YSL)
Ilizwi lomcoci/lomdembi F. Ilizwi lomdembi wendatjana (isib. Umehluko ungenziwa phakathi komuntu
woku-1 okhulumako – “Ngi” (omlingisi endatjaneni) – nomuntu wesithathu,
umtloli ambiza ngo “yena” nofana “bona”)
nofana
Ubunjalo bokubonakala kwezinto ngokuya komlingisi enovelini nofana
emdlalweni.
nofana
Indlela ethileko yokucabanga nofana yokwahlulela ubujamo, isib.
Ngokuqalelela ubujamo bezomnotho, ituthuko etja izokusiza idorobha
khulu. Godu umbono womunye nofana ngendlela umuntu aziphatha ngayo,
isib. Ngiyawuhlonipha umbonwakho kodwana anginasiqiniseko sokobana
ngivumelana nawe.
Imibono E. Lezi ziintatimende ezinganabufakazi. Ngilokho umuntu akholelwa kikho –
angeze kwabonisa ukuba liqiniso nofana akusilo iqiniso.
Izindlekelo D. Izindlekelo – ukungabekezeleli into nofana ukunikela isahlulelo ngaphambili
uphikisane nomuntu munye, isiqhema, umqondo nofana unobangela othileko.
Ilimi lesirhumutjha C. Ilimi elingasilo langokomthetho elisetjenziswa siqhema sabantu,
abanjengabantu abatjha abasebenzisa amagama anjengokuthi ‘gcwala’
nabo-‘ngimnandi’. Umahluko phakathi kokusebenzisa isirhumutjha
nekholokhyalizimu kukobana isirhumutjha kulilimi elingakamukelwa
njengekulumo enesithunzi nofana ikulumo ehlelekileko, njengoba
ikholokhyalizimu sele kulilimi elamukelekileko elingasetjenziswa elimini
elihlelekileko isib. (Kubonakala kukuhle).
Ukudlelezela B. Umthetho onzinzileko (esikhathini esinengi uyadlelezela) ombono ngendima
umuntu othileko alindele bona ayidlale (isib. Umuntu wengubo, umuntu
oliphandle, abantu benarha ethileko)
Amagugu A. Ikambisolawulo nofana amazinga wokuziphatha; ilemuko lomuntu ngezinto
eziqakathekileko epilweni namazinga wokuziphatha kuhle.
I-ANEKSTJHA A: Ihlanganyela yehlelo lemibuzo etshwaya ngelihlo elihlabako itheksthi (yezomlomo nalokho okutlol-
wa phasi)
Imibuzo etshwayako engatjhejwa
• Uyini umnqopho womtloli/womdembi?
• Itheksthi izokuba namuphi umthelela kiloyo oyifundako/oyilaleleko?
• Ngimiphi imibono umtloli/umdembi ayitjhoko?
• Uyini umbono womtloli/womdembi?
• Ngibuphi ubuhlangothi umtloli/umdembi anabo?
• Ngiziphi iimfundo ezitjengisa ukuba namandla etheksthini?
• Ngikuphi okungakavezwa nofana okungatjho litho etheksthini?
• Ngikuphi ukuzicabangela ngabafundi okuvezwe etheksthini?
• Ngiziphi iinkolelo, ukuzicabangela, okulindelweko nokufuze bona kuqalwe bafundi ukuthola
ihlathululo etheksthini?
• Ingabe ubugugu, imibono nekareko yomtloli/yomdembi kunomthelela muphi etheksthini?
• Ingabe ilwazi nemicabango evezwe beyajanyelwa inamuphi umthelela ebujameni bomfundi/bombukeli/
bomlaleli?
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 75
• Ngibuphi obunye ubujamo obungasetjenziswa?
• Ngimiphi imibono okunokwenzeka bona ilisiwe?
(Isuselwe kilaba-uFairclough,1989, lankshear et al ,1997, Caldas coulthard v&holland 2000 and Ludwig, 2003)
I-ANEKSTJHA B: Iimbonelo zemibuzo engasiza abafundi ngomnqopho wokufunda ngendlela ilimi elisetjenziswe
ngayo etheksthini.
Tlola zoke izenzo ezihlathulula ukwenza okuqaliswe esiqhemeni/emlingisini.
Tlola woke amabizo ahlathulula isimilo nofana ubujamo besiqhema.
Kungebangalani basitjho njalo?
Kubayini basebenzise igameli bangakasebenzisa elinye?
Kubayini kusetjenziswe isikhatheso?
Kukhulunywa ngobani/ngani?
Kukhulunywa bunjani ngomunye umuntu kutjho bona ngiziphi iimphawulo nofana amabizo akhambisana naloyo
muntu?
Ngiziphi izenzo ezikhambisana no-X?
Ngiyiphi indlela yesenzo ekhethweko-Ingabe ngevumako? Ekatelelako? Ebuza imibuzo?
Ngiziphi iindlela zesenzo ezikhethweko?
Ngiziphi izabizwana zamambala ezikhethweko?
Umtloli uthini ngaye, ngokumunyethweko nangaloyo ofundako?
Ngiliphi ilwazi elikhethelwe ubujamo bokuthoma?
Ngiziphi iinhlanganisi ezisetjenzisweko?
(Isuselwe kuKristine Brown 1999)
Isiphetho
Ingabe ukuyeleliswa kokusetjenziswa kwelimi kungathuthukiswa bunjani ukobana kube nomthelela omuh-
le ngetlasini?
Kungathuthukiswa ngokobana kusetjenziswe imisebenzi enqophileko yokukhulumisana enqotjhiswe ehlathululweni
nenikela abafundi amathuba wokusebenzisa ilimeli ebujameni bamambala (Littlewood 2003).
Kungathuthukiswa ngemisebenzi eenqotjhiswe ekuthuthukeni kwekulumo (isib. ukuthola/ukunikelwa ithuba lokuse-
benzisa ikulumo ethobileko nawubuza iinkombandlela emntwini).
Ukuyeleliswa kokusetjenziswa kwelimi kungathuthukiswa lokha imisebenzi nayinqotjhiswe ekuthuthukiseni ikulumo
nelemuko ekusebenziseni umkhumbulo lokha nakukhulunyiswanako.
10. IRHERHO LEENCWADI EZISETJENZISWEKO
Three types of power
http://www.thelearnerroom.co.uk/showthread.php?t=1283612
Fairclough, N. (2001) Language and Power. Introduction (pp. 1-5);
What is Powerless Language?
http://www.cob.niu.edu/accylpdc/blog/index.php/2012/04/powerless-language-are-your-words-holding-you-back/
Language and power
76 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
http://www.revisionworld.co.uk/a2-level-level-revision/english-language/language-and-power
Ludwig, C. (2003) “Making sense of literacy”. In Newsletter of the Australian Literacy Educators’ Association, February
2003. Accessed online on 10 September 2003:
http://www.alea.edu.au/docs/ludwig.pdf#search=%22Freebody%20and%20Luke%22
Ali Shamim. Critical Language Awareness in Pedagogic Context, Department of English, National University of Mod-
ern Languages H-9, Islamabad, Pakistan)
Chileno Miguel Farias: Critical language awareness in foreign language learning, Universidad de Santiago)
Curriculum and Assessment Policy Statement: English First Additional Language Grades 10 – 12
Curriculum and Assessment Policy Statement: English Home Language Grades 10 – 12
Knell Donna.The Role of Visual Literacy to Enhance Social Studies
Monareng R.R.M. The Critical Language Awareness Perspective within the English Second Language Teacher
Development: The International Journal of the Humanities. Volume 5
Schrank Jeffrey. The Language of Advertising Claims
Suggett Paul. The 10 Most Powerful Words in Advertising: Discover the 10 Words That Bring You Results. Paul
Suggett, About.com Guide
Language and power “http://www.universalteacher.org.uk/lang/power.htm” \o
Register in Singaporean Secondary Education English Textbooks: Hikyoung Lee. Korea University
English Handbook and Study Guide
Fundamentals of English: Frances, Russel Matthews: Phoenix Education
The Wisdom of the Tsonga-Shangaan People: Hp Junod: Discourse: Trish, And Barbara Barkhuizen
English - Persuasive Techniques by Bronterae, Nov. 2008
Info@Medialiteracyproject.Orgwww, Universal
www.resourcebank.Curriculum. Edu.Au
The Value of Enhancing Learner’s Critical Language Awareness of Discourse by Phillip Shigeo Brown
Emotive Language: Sandra Claassen
Language and Power in English Texts
Developing Critical Literacy
Change my mind teacher guide
BLAKE EDUCATION 2010PERSUASIVE TEXTS
WWW.HSC
Literacy gains 2009
Language and power in the family: Susan
How to Identify Liberal Media Bias by Brent H. Baker, Vice President for Research and Publications at Media Re-
search Center.
https://www.det.nsw.edu.au/eppcontent/glossary/app/resource/factsheet/4115.pdf
http://www.studyit.org.nz/subjects/english/english1/11/subjectcontent/Reading%20visual%20text/
http://homework.answers.com/study-methods/5-reasons-historical-context-is-important
SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE 77
An African-American Chronology of Important Dates http://www.infoplease.com/spot/bhmtimeline.html
Asian American Experience In The U.S.: A Chronological History: 1763-1992http://www.askasia.org/image/maps/
t000015.htm
Welcome to the Chinese American History Time Line http://en.wikipedia.org/wiki/Chinese_American_history
Timeline for Native American History http://www.shmoop.com/native-american-history/timeline.html
A Short History of Immigration Laws http://www.crf-usa.org/immigration/lessons-1-and-2.html
Latino and Hispanic History http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Hispanic_and_Latino_Americans
http://www.discoveryeducation.com/teachers/free-lesson-plans/understanding-stereotypes.cfm
http://homeworktips.about.com/od/historyhomework/p/historicalcontext.htm
The grammar book: an ESL /efl teachers’s course Marriane Celce-Murcia, Dianne Lasen-Freeman
Language and power: Norman Fairclough
Your own words: Judith wainright and Jackie Hutton Thomas nelson and sons publishers
1992
78 SECOND CHANCE MATRIC SUPPORT PROGRAMME | ISINDEBELE
Published by the Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895, Pretoria, 0001
Telephone: 012 357 3000 Fax: 012 323 0601
© Department of Basic Education
website facebook twitter
www.education.gov.za www.facebook.com/BasicEd www.twitter.com/dbe_sa
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 11 IsiNdebele.