Skip to content
Study guide

IsiZulu

Grade 12 IsiZulu study guide, 87 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: IsiZuluGrade 1287 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
wi Jt Gf GA hy w Umbhlahlandlela wokuzifundela ukubhala Okuganjiwe okuyizindaba nezigephu ezedlulisa imiyalezo xx» ULIMILWASEKHAYA xx ULIMI LOKUQALA LOKWENGEZA x ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA ° ify) Wf PfEE AEF PS = lh es ST basic education S& NATIONAL Ali Deparment. Gus Chance DP 5 EDUCATION WOZA SAFE n "PROTECT SOUTH AFRICA Sr ema, SMarstogenn BE Sgustorarion cca [pssemies ates
Bafundi bebanga le-10 kuya kwele-12 . Isisezithebeni –ke! AMAGAMA ABABHALI BALO MQULU-MIND THE GAP NAMES SURNAMES Districts 1. Mrs Khethiwe Victoria Zuma Johannesburg East District - GP 2. Dr Zandile Florence Mhlungu Zululand District- KZN 3. Mrs Cebelihle Nondumiso Zikhali Gert Sibande District- MP 4. Mrs Molly Mahlangu Head Office-GP 5. Mrs Thoko June Aphrodite Mthembu Umlazi District-KZN 6. Mr Anthony Mlandeli Mbuyisa UThukela District-KZN 7. Mr Sibongiseni Thango Ilembe District-KZN Goodenough Ministerial Foreword The Department of Basic Education remains steadfastly committed to innovative strategies aimed at enhancing learner attainment. Consistent with the government’s commitment in promoting the indigenous languages that form the tapestry of our democratic landscape, this Mind the Gap Self study guide is a concrete demonstration of this commitment. The release of this self-study guide incorporates all the official African Home Languages focusing on the creative writing genre at this stage. Not only does the study guide incorporate the African languages, but it also incorporates South African Sign Language Home Language, Afrikaans Home Language and English First Additional Language. This creative writing self-study guide is responding to the broader sectoral reading challenges that the country is experiencing. It seeks to strengthen the following strands of the National Reading Sector Plan: Teacher Development and Support; Direct Learner Support; and Provisioning and Utilisation of the Learning and Teaching Support Materials. Its interactive nature will make it easier for both teachers and learners to read, to learn or study. It is hoped that through this Study Guide, the reading and learning outcomes will be achieved. Examples of the types of questions a learner may expect to be asked in an examination, are included in this study guide. In order to buid understanding, specific questions and possible responses form part of this self-study guide package. It is designed to appeal to any learner offering Grade 10-12, whether as a part-time or a full-time candidate. Educators in the field will also find it an inavalauble resource in their practice. Every learner is a national asset, all you need now is to put in the hours required to prepare for the examinations and excel! We wish each and every one of you good luck and success 1
INOMBOLO OKUQUKETHWE IKHASI Isingeniso • Isandulela ………………………………………………………… • Indlela yokusebenzisa lo mqulu………………………………… • Amasu ongawasebenzisa ukuphendula imibuzo ngosuku lokuhlolwa………………………………………………………… 1. 4 • Okulindelwe umhloli wephepha o Ulimi Lwasekhaya………………………………………. o Ulimi Lokuqala Lokwengeza…………………………… o Ulimi Lwesibili Lokwengeza……………………………. • Okulindeleke kumfundi ngesikhathi sokuhlolwa………………. 2. Ukubhala okuqhubekayo 4 ISIQEPHU A: Izindaba / Ama-Eseyi 5 3. Izinhlobo zemibhalo yokuziqambela 10 Indaba elandisayo • Izimpawu zendaba elandisayo 3.1 10 • Imisebenzi yabafundi Indaba echazayo • Izimpawu zendaba elachazayo 3.2 11 • Imisebenzi yabafundi Indaba eningayo 3.3 • Izimpawu zendaba eningayo 13 • Imisebenzi yabafundi Indaba eqhathanisayo 3.4 • Izimpawu zendaba eqhathanisayo 14 • Imisebenzi yabafundi Indaba edaza inkani • Izimpawu edaza inkani 3.5 15 • Imisebenzi yabafundi IndIndaba esuselwa esithombeni 3.6 • Izimpawu zendaba esuselwa esithombeni 16 • Imisebenzi yabafundi B-1 ISIQEPHU B: Imibhalo Emide Edlulisa Umyalezo 20 4. 20 Incwadi yobungani 4.1 • Izimpawu zencwadi yobungani 25 • Imisebenzi yabafundi Incwadi yomsebenzi/ eya koMkhulu 4.2 • Izimpawu zencwadi yomsebenzi / eyakoMkhulu 28 • Imisebenzi yabafundi Incwadi eya kuMhleli 4.3 • Izimpawu zencwadi eya kuMhleli 33 • Imisebenzi yabafundi IKharikhulamu Vithaye 4.4 • Izimpawu zeKharikhulamu Vithaye 37 • Imisebenzi yabafundi I-ajenda namaminithi omhlangano 4.5 • Izimpawu ze-ajenda namaminithi omhlangano 38 • Imisebenzi yabafundi Umlando kamufi /ngomufi 4.6 • Izimpawu zomlando kamufi /ngomufi 40 • Imisebenzi yabafundi I-athikhili yephephandaba 4.7 • Izimpawu ze-athikhili yephephandaba 41 • Imisebenzi yabafundi 2
Umbiko obekelwe umgomo 4.8 • Izimpawu zombiko obekelwe umgomo 42 • Imisebenzi yabafundi Umbiko ongabekelwe mgomo 4.9 • Izimpawu zombiko ongabekelwe mgomo 44 • Imisebenzi yabafundi Inkulumo elungiselelwe 4.10 • Izimpawu zenkulumo elungiselelwe 46 • Imisebenzi yabafundi Inkulumo-mpendulwano 4.11 • Izimpawu zenkulumo-mpendulwano 48 • Imisebenzi yabafundi I-inthavyu 4.12 • Izimpawu ze-inthavyu 49 • Imisebenzi yabafundi Isibuyekezo 4.13 • Izimpawu zesibuyekezo 51 • Imisebenzi yabafundi I-imeyili 4.14 • Izimpawu ze-imeyili 52 • Imisebenzi yabafundi B-2 ISIQEPHU C: Imibhalo Emifushane Edlulisa Umyalezo 5. Izinhlobo zemibhalo emfushane edlulisa umyalezo 53 Inkombandlela 5.1 • Izimpawu zenkombandlela 53 • Imisebenzi yabafundi Izikhangisi 5.2 • Izimpawu zesikhangisi 56 • Imisebenzi yabafundi Amaflaya 5.3 • Izimpawu zamaflaya 58 • Imisebenzi yabafundi Idayari 5.4 • Izimpawu zedayari 60 • Imisebenzi yabafundi Imiyalelo 5.5 • Izimpawu zemiyalelo 62 • Imisebenzi yabafundi Amaphosta 5.6 • Izimpawu zamaphosta 65 • Imisebenzi yabafundi Ikhadi lesimemo 5.7 • Izimpawu zekhadi lesimemo 66 • Imisebenzi yabafundi 6. Amarubrikhi Embibhalo Yokuziqambela 66 6.1 Irubhrikhi yama-eseyi (ulimi lwasekhaya) 67 6.2 Irubhrikhi yama-eseyi (ulimi lokuqala lokwengeza) 70 6.3 Irubhrikhi yama-eseyi (Ulimi Lwesibili Lokwengeza) 80 6.4 Irubhrikhi yemibhalo edlulisa umyalezo (Ulimi Lwasekhaya) 84 6.5 Irubhrikhi yemibhalo edlulisa umyalezo (Ulimi Lokuqala Lokwengeza) 86 Irubhrikhi yemibhalo emifushane edlulisa umyalezo (Ulimi Lokuqala 6.6 87 Lokwengeza Kanye noLimi Lwesibili Lokwengeza) 3
1. ISANDULELA MFUNDI WEBANGA LE- 10 kuya kwele- 12 Mfundi webanga le10 kuya kwele-12, yamukela nanku umqulu ongakulekelela ukuqonda kangcono ikhono lokubhala imibhalo yokuziqambela kanye nendlela yokuphendula imibuzo ngesikhathi sokuhlolwa. Lo mqulu uzokucathulisa ngamasu okuphendula umbuzo wama- eseyi, umbuzo wombhalo odlulisa umyalezo omude kanye nombuzo wombhalo omfushane odlulisa umyalezo (Ulimi Lokuqala Lokwengeza) ukuze uphumelele. INDLELA YOKUSEBENZISA LO MQULU Sebenzisa lo mqulu ulekelelwa okufundile ebangeni olenzayo; hlela ukubhala kwakho ngokubheka amaphuzu angezansi ukwengeza ulwazi lwakho kanye nokuhleleka kombhalo: Ø Funda izimpawu zama-eseyi ngokwahluka kwazo Ø Bheka inqubo yokubhala imibhalo yokuziqambela. Ø Bheka uhlobo lwe-eseyi ngayinye uyiyamanise nezimpawu ezigqamile zayo. Ø Bheka imisebenzi ehambisana nezinhlobo zezindaba ngokwahluka kwazo. Ø Funda izinhlobo zemibhalo edlulisa umyalezo (omude nomfushane) uqaphele ifomathi, ulimi kanye nesakhiwo. Ø Bheka imisebenzi ehambisana nezinhlobo zezindaba ngokwahluka kwazo Ø Bheka amathuluzi okuhlola ayi-rubhrikhi yayo yonke imibhalo ehambisana namazinga olimi (Ulimi Lwasekhaya, Ulimi Lokuqala Lokwengeza Kanye Nolimi Lwesibili Lokwengeza) ozoyithola esahlukweni sokugcina salo mqulu. 2. AMASU ONGAWASEBENZISA UKUPHENDULA IMIBUZO NGOSUKU LOKUHLOLWA 1. Ngaphambi kokuphendula isiqephu A ephepheni, fundisisa zonke izihloko ubuye ubuke nezithombe ezichukuluza umcabango. 2. Khetha isihloko esisodwa ongakwazi ukubhala ngaso bese wenza amalungiselelo angaba ngokwamaphuzu noma ulwembu aqukethe lokhu ozokudingida endabeni yakho. 3. Hlela umbhalo wakho ngale ndlela: Ø Isingeniso: Yamanisa amagama awumongo wombhalo owukhethile nohlobo lombhalo. Ø Umzimba: - Phendula umbuzo ngokwengqikithi yesihloko sombhalo obuziwe. - Hlela impendulo yakho ngokwezigaba ezinikezelanayo. Ø Isiphetho: - Songa impendulo ngokubhala uvo / umbono wakho uhambisane namaphuzu esingeniso kanye nomzimba. 4. Qikelela ukuthi impendulo yakho ihambisana nenani lamagama ngokohlobo lombhalo. 5. Buyekeza izimpendulo zakho, wenze isiqiniseko sokuthi awekho amaphutha. 4
OKULINDELWE UMHLOLI WEPHEPHA Umhloli wephepha ulindele ukuba uwathole onke la mamaki okubhala indaba. Ngakho-ke ukuze ukwazi ukuzuza amamaki abekelwe ukubhala kuhle wazi lokhu okulandelayo. • Amamaki asewonke uma ubhala indaba angama-50: • La mamaki ahlukene kanjena: o Okuqukethwe = 30 -Impendulo enembayo ngaphezu kobe kulindelekile -Imibono ekhaliphile, echukuluza ingqondo kanye nekhombisa ukuvuthwa komqondo -Ihleleke ngobunyoninco kanye nokulandelana (nokuxhumana) kubandakanya isingeniso, umzimba kanye nesiphetho o Ulimi; isitayela Kanye nokulungisa amaphutha = 15 -Ithoni, irejista, isitayela, ulwazimagama kuhambisana kahle kakhulu nenhloso, izethameli kanye nesimo -Ulimi lukhombisa ukuzethemba, luyancomeka kakhulu -Ithoni ekhomba ukuheha kanye namasu obuciko obunembayo -Akunamaphutha sanhlobo ohlelweni kanye nesipelingi -Ikhombise ikhono eliphezulu lokubumba o Isakhiwo = 05 -Ukuthuthuka kwesihloko okunembayo -Ukucacisa okunembayo -Imisho, izigaba kwakheke kahle kakhulu UBUDE BAMATHEKSTHI ABHALWAYO OKUMELE BUKHIQIZWE: ULIMI LWASEKHAYA Ama-eseyi AmaBanga Inani lamagama Echazayo, Elandisayo, Eningayo Amagama angama-240 kuya IBanga le-10 kwangama-290 Eqhathanisayo, Eningayo, Edaza inkani Amagama angama-290 kuya IBanga le-11 kwangama-340 Echazayo, Elandisayo, Eningayo, Edaza inkani, Amagama angama-340 kuya IBanga le-12 Eqhathanisayo kwangama-390 5
ULIMI LOKUQALA LOKWENGEZA Umhloli wephepha ulindele ukuba uwathole onke la mamaki okubhala indaba. Ngakho-ke ukuze ukwazi ukuzuza amamaki abekelwe ukubhala kuhle wazi lokhu okulandelayo. • Amamaki asewonke uma ubhala indaba angama-50: • La mamaki ahlukene kanjena: o Okuqukethwe = 30 ü Impendulo enembayo ngaphezu kobekulindelekile -Imibono ekhaliphile, echukuluza ingqondo kanye nekhombisa ukuvuthwa komqondo ü Ihleleke ngobunyoninco kanye nokulandelana (nokuxhumana) kubandakanya isingeniso, umzimba kanye nesiphetho o Ulimi; isitayela Kanye nokulungisa amaphutha = 15 ü Ithoni, irejista, isitayela, ulwazimagama kuhambisana kahle kakhulu nenhloso, izethameli kanye nesimo ü Ulimi lukhombisa ukuzethemba, luyancomeka kakhulu -Ithoni ekhomba ukuphoqa kanye namasu obuciko obunembayo ü Akunamaphutha nhlobo ohlelweni kanye nesipelingi -Ikhombise ikhono eliphezulu lokubumba o Isakhiwo = 05 ü Ukuthuthuka kwesihloko okunembayo ü Ukucacisa okunembayo ü Imisho, izigaba kwakheke kahle kakhulu Amatheksthi AmaBanga Inani lamagama Echazayo, Elandisayo, Eningayo Amagama angama -90 IBanga le-10 kuya kwayi-140 Eqhathanisayo, Eningayo, Edaza Amagama ayi-140 kuya inkani IBanga le-11 kwayi-190 Echazayo, Elandisayo, Eningayo, Amagama ayi-190 kuya Edaza IBanga le-12 kwangama-240 inkani, Eqhathanisayo ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA Umhloli wephepha ulindele ukuba uwathole onke la mamaki okubhala indaba. Ngakho-ke ukuze ukwazi ukuzuza amamaki abekelwe ukubhala kuhle wazi lokhu okulandelayo. • Amamaki asewonke uma ubhala indaba angama=40: • La mamaki ahlukene kanjena: o Okuqukethwe = 24 ü Impendulo enembayo ngaphezu kobekulindelekile -Imibono ekhaliphile, echukuluza ingqondo kanye nekhombisa ukuvuthwa komqondo ü Ihleleke ngobunyoninco kanye nokulandelana (nokuxhumana) kubandakanya isingeniso, umzimba kanye nesiphetho o Ulimi; isitayela Kanye nokulungisa amaphutha = 12 ü Ithoni, irejista, isitayela, ulwazimagama kuhambisana kahle kakhulu nenhloso, izethameli kanye nesimo ü Ulimi lukhombisa ukuzethemba, luyancomeka kakhulu -Ithoni ekhomba ukuphoqa kanye namasu obuciko obunembayo ü Akunamaphutha nhlobo ohlelweni kanye nesipelingi -Ikhombise ikhono eliphezulu lokubumba Isakhiwo = 04 ü Ukuthuthuka kwesihloko okunembayo ü Ukucacisa okunembayo ü Imisho, izigaba kwakheke kahle kakhulu 7
Amatheksthi AmaBanga Inani lamagama Ama-eseyi: Amagama angama-90 kuya kwayi- IBanga le-10 120 Elandisayo / Chazayo Amagama ayi-120 kuya kwayi-150 IBanga le-11 Amagama ayi-150 kuya kwangama- IBanga le-12 180 OKULINDELEKE KUMFUNDI NGESIKHATHI SOKUHLOLWA • Fundisisa imiyalelo njengoba ibhaliwe ephepheni. • Khetha isihloko osiqonda/osizwa kangcono esiqeshini- A. • Khetha imibhalo emibili edlulisa umyalezo oyiqonda kangcono esiqeshini-B. • Khetha umbhalo owodwa odlulisa umyalezo owuqonda kangcono esiqeshini-B kanye no- C (Ulimi Lokuqala Lokwengeza kanye Nolwesibili Lokwengeza). • Landela inqubo yokubhala ehambisana nohlobo lombhalo owukhethile. 1. ISIQEPHU A: INDABA/ I-ESEYI IYINI INDABA? Indaba ubhalo oluhlelekile olugxile isihlokweni esisodwa. Lo mbhalo wakhiwa ngezigaba, zonke ezigxile esihlokweni esikhulu. 1.1 UKUBHALWA KWENDABA/-ESEYI 1.1.1 Isingeniso: • Bhala isingeniso esizokwethula ingqikithi yendaba. Isingeniso sakho kumele sibe sifushane kepha sidle ngokujiya. Lesi sigaba yisona esibeka ngamafuphi ulwazi oluhambisana nesihloko obhala ngaso. Lapha ubeka umfundi wendaba yakho esithombeni ngozokhuluma ngakho ngokwesihloko. 1.1.2 Umzimba • Yethula umbono wakho kabanzi. Kulesi sigatshana kumele indaba ihleleke ngokwezigaba ezilandelanayo. Yileso naleso sigaba kuba kuhle ukuba sibe nomusho osasihloko ukwehlukanisa umqondo wezigaba. Zama ukuchaza kabanzi umqondongqangi waleso naleso sigaba. Zama ukufaka nezibonelo uma zidingeka ukweseka umqondo wesigaba. • Sebenzisa imisho elekelela ukunikezelana kwezigaba I-eseyi iyaye igeleze kamnandi uma kuwukuthi kusetshenziswa imisho elekelela ukunikezelana kwezigaba. Kuba umkhuba omuhle uma uxhumanisa izigaba zakho ngobuciko ukuze i-eseyi yakho izohleleka kahle. Kungasetshenziswa amagama afana nalawa alandelayo: Ngakho-ke; kwagcina, kufana, ngaphezu kwalokho… 1.1.3 Isiphetho • Phetha ngesigaba esisongayo 8
Phetha ngokugcizelela umbono wakho ngokwesihloko obhala ngaso. Songa ngokuthi ubeke ukuthi kungani ubona ngale ndlela wena obona ngayo noma uphethe ngokugoqa umqondongqangi wendaba yakho. 1.2 Inqubo Yokubhala Bheka umdwebo owethula inqubo yokubhala imibhalo bese ufunda amanothi angezansi achaza inqubo ngokugcwele: 1.2 1.2.1 Zilungiselele ngaphambi kokubhala. • Cabanga ngenhloso yombhalo nezethameli zawo. • Veza izinhlaka zesakhiwo, isitayela nombono ngesihloko. • Thola amaphuzu ahambisana nesihloko, wahlele ngokuwabhala phansi. • Yenza amalungiselelo angaba amaphuzu noma umdwebo osalulwembu. 1.2.2 Yakha izinhlaka zokuqala • Sebenzisa ngempumelelo imibono esemqoka nesekelayo etholakale lapho kulungiselwa ukubhala. • Bhala indaba noma umbhalo ophelele ulandela amaphuzu owabhale kumalungiselelo. • Nquma ngokukhethwa kwamagama anembayo, achazayo nemishwana ezokwenza ukuthi okubhalwayo kucace. • Qikelela ukuthi ithoni nerejista kuhambisana nezethameli kanye nenhloso yombhalo wakho. 1.2.3 Buyekeza, ufundisise ukuze ucacise • Fundisisa lokhu okubhalile ukuthola ukuthi kuyawakha yini umqondo 1.2.4 Lungisa Amaphutha • Hlolisisa umsebenzi wakho ukuze ulungise amaphutha okungaba ukukhethwa kwamagama, izimpawu zokuloba, isipelingi njl. 1.2.5 Yethula umkhiqizo wokugcina • Yiba nomkhiqizo osesigabeni esesikulungele ukufundwa bese uthola imiklomelo/amamaki 9
ISIQEPHU A: INDABA / I-ESEYI 3. IZINHLOBO ZEZINDABA NEZIMPAWU ZAZO 3.1 INDABA ELANDISAYO (Narrative essay) Kule ndaba ulindeleke ukuba uxoxe ngesigameko esake senzaka kuwe, oke wasibona senzeka komunye noma owaxoxelwa ngaso. Kuyenzeka ubhale indaba oyisusela ekhanda. Lokho siyakuthola kwenzeka kakhulu kubafundi (ezikoleni). Kubalulekile ukuba ubhale indaba oyisusela ekhanda kube yindaba ekholakalayo. Sebenzisa inkathi edlule uma uxoxa indaba. Kumele umfundi acabange ngalokhu okulandelayo lapho ebhala indaba elandayo: • Isigaba esiyisingeniso kufanele sibe sifushane sihehe ngokwethula indaba ngamafuphi. • Indaba elandisayo kufanele ikholakale nakuba kungeyokuziqambela. • Umuntu ofunda le ndaba kufanele ahlale elangazelele ukuzwa okulandelayo kuze kube sekugcineni. • Ukulanda okuyimpumelelo kugqamisa ngokusobala imizwa, efana neyokubona, eyokuzwa, eyokunambitha, eyokuhogela naleyo yokuthinta. • Indaba enesiphetho esingajwayelekile iba nesasasa kunaleyo enesiphetho esisobala futhi esilindelekile. Isibonelo Sendaba Elandisayo Amalungiselelo angumdwebo osalwembu 2. Umzimba : Imali yokugibela 1. Isingeniso: Ukungena Kocingo lwasekhaya 3.Uhambo olubheke emakhaya 7. Isiphetho: Ukube Ngangazi 4.Ngithola isimoto Isigwebo sami Ngabe zangasekhaya 6.Ukugula kwamalunga 5. Ukushona kwelanga omndeni Ukube Ngangazi Ngabe… Ukube ngangazi ngabe angivumelanga ukuhluthuka kwenhliziyo ngize ngenze into enje. Kuthe mhla zingama- 20 kuNhlangulana ngonyaka wezi-2020 ngangizihlalele endlini yokufundela engasesandleni sokunxele uma ungena ngesango elingenela eNyuvesi yakwaZulu. Kwakhala ucingo olwaluqhamuka ekhaya lungibikela ngokugula kukamama ongizalayo intombi yaseMaChunwinini okungaqondakali. Ngezwa kuduma ikhanda kwaba sengathi ngilele ngiyaphupha. Kwaba nzima ngalolo suku ngoba ngangingenayo ngisho indibilishi yokugibela ibhasi elibheke eMatuba ngangizolikhokhela ngoThoko yini. Ngezwa kuxega amadolo, ngafikelwa yinzululwane, ngavele ngahlala phansi. Ngazama ukuthatha umakhalekhukhwini wokushayela uBheka umngani wami owayesavakashele ngasedolobheni eMpangeni. Phela lapha eNyuvesi ngenye indawo. Umuntu wenza lokho athanda ukukwenza ngesikhathi asithandayo angakhuzwa muntu. Nami ngangizama ukufunda ngoba ngiqhutshwa yilezi zindlu zasekhaya ezigcwele igceke okwakusafanele ngizilungise. Ngenhlanhla uBheka wabe esebambe itekisi elibuyayo ngenkathi ethola ucingo lwami. Yayisizofika emasangweni enyuvesi itekisi wehla maqede wanikela lapho engabe ngihlezi khona. Ngamlandisa ngocingo oluvela ekhaya wabe esenginikeza imadlana yokugcina eyayisele ngenkathi ethenga edolobheni. Ngasukuma 10
ngaqoqa izintwana engangizozidinga amabombo ngawabhekisa esiteshini eMpangeni nokuyilapho okugitshelwa khona amatekisi namabhasi. Ngenhlanhla ngalithola ibhasi lokugcina elibhalwe ukuthi Zungu Motor Service, leli yibhasi elalihamba lize liyolala kwaNongoma. Lashosholoza njalo ledlula eNseleni laze liyodlula kwaMbonambi. Kwathi kushaya ihora lesi-6 ntambama labe lingena edolobheni eMtuba. Ngacela umshayeli ukuthi angishiye emgwaqeni omkhulu ngoba kwase kuhlwile ngingeke ngisazithola izimoto ezidlula eNkodibe zilibhekise ngaseMayini yamalahle. Umuzi wakithi wakhe eMachibini ngaphansi kwentaba iThokazi. Ngehla, ngalibashuza ngezinyawo ngaba nenhlanhla yokuthola iveni elalivuleke phezulu elangehlisa ngaphansi kwentaba. Ngawela umfula owawunamanzi angemaningi kakhulu kwazise belikade liyidliva imvula. Ngathi nje ngisaqala intaba leyo ngethuswa ukuqhuma kwesililo okwezwakala maqedane kwabanda kwamancane. Ngase ngizihudula nangenkathi ngizama ukuhamba ngisheshe sekuxega namadolo. Angivunyelwanga ukungena endlini lapho ayeselele khona okaMacingwane. Ngadonswa ngubabekazi wangihola njalo wayongifaka elawini lami. Ngasikhihla esikaNandi ngomama ongasezukungibona sengigqoka ijazi lemfundo. Bangilandisa ukuthi umama kade esenenkinga yokuphefumula ekhala ngekhanda ejuluka ekhishwa nayisisu. Ubengasakuthandisisi ukudla ethi kumnukela kabi kuvele kuthi akabuyise. Babemzama ngokumbilisela umsuzwane. Amazwi akhe okugcina wabiza uMaNtombela okungumakhelwane wethu oyinesi esibhedlela kwaHlabisa kwaba ukuphangalala kwakhe njalo. Ngenkathi kusuka isidumo umndeni wonke wathi mbo endlini lapho kushonele khona umama. Babezigingqa phansi naphezu kwakhe umta kaMaCingwane. Pho wayesabona yini ngoba wayesehambile. Lathi lishona elangakusasa base bebika imiphimbo ebuhlungu namakhanda aqaqambayo bonke lapha ekhaya. Kwaqala uthunjana wakwethu wajuluka wancisheka umoya akwabe kusaphefumuleka, sabathe siyazama kwanhlanga zimuka nomoya. Kwafika i-ambulensi ngemuva kwendaba wayesehambile emhlabeni umtakababa. Ayihambanga ilambatha yayisithwele amalunga omndeni ayesezibhonqa. Ngakhumbula ukuthi kuthiwa umama ubize uMaNtombela okungumakhelwane wethu. Ngalinda lashona maqedane ngawokhela ngomlilo umuzi wonke akusindanga noyedwa. Njengoba ngiseselini nje, ngidonsa iminyaka engamashumi amathathu. Sengibona ezindabeni ukuthi umndeni wakithi kutholakale ukuthi ubhuqabhuqwe yigciwane lekhorona ngemuva kokwenziwa kocwaningo lwezidumbu. Umsebenzi womfundi Khetha isihloko esisodwa kulezi ezilandelayo bese ubhala ngaso indaba elandisayo 1.2 Ngangithi Nginomngani… 1.3 Isala Kutshelwa Sibona Ngomopho. 1.4 Kwaba Njalo-ke Mhla Siphume Nesikole. 3.2 INDABA ECHAZAYO (Descriptive essay) Kule ndaba, mfundi chaza isimo esithile, umuntu othile noma indawo ethile. Njengoba isihloko sisho, kumele usebenzise amagama achazayo kule ndaba. Ngale kwalokho usebenzisa kakhulu inkathi yamanje. Mfundi cabanga ngalokhu okulandelayo lapho ubhala indaba echazayo: • Qikelele ukuthi ukhetha isihloko osazi kahle. Isizathu ukuthi kulukhuni ukuchaza into ungenalo ulwazi oluphelele ngayo. • Khetha ngokucophelela amagama nezimo zokukhuluma. • Amagama asetshenziswa awakhe isithombe esikhanya bha. • Ungasebenzisa imifanekisomqondo yokubona, yokuhogela, yokuzwa, yokunambitha kanye neyokuthinta ukuze ikulekelele ukwenza okuchazayo kukhanye bha. 11
Isibonelo sendaba echazayo Umyalelo Bhala indaba ngesihloko esithi: Impumelelo Ilele Ekubambisaneni Amalungiselelo: Isingeniso: Amasongo akhala emabili Umzimba: • Kuhlonishwana kabili. • Ibaluleke ngani inhlonipho? • Ukubambisana kubafundi nothisha. • Ukubambisana kubafundi nabazali. • Ukubambisana kwesikole nesigungu saso. • Ukubambisana kwesikole nomphakathi wonke. Isiphetho: isikole esiphumelelayo yileso esinokubambisano. Amasongo Akhala Emabili Kule ndaba ngizochaza ngobuhle bokubambisana nokusebenzisana kahle ukuze kube nempumelelo. Izandla ziyagezana, okukhomba lona njalo ubambiswano. Lokhu ngizokubhekisa kakhulu ezikoleni eziphumelelayo. Woza nendlebe ngize nendaba. IsiZulu sithi kuhlonishwana kabili, umfundi kufanele amazise uthisha njengomsiza wakhe ezifundweni nasenhlalweni nje. Esikoleni abafundi kumele babe ngabafundi ngokuphelele futhi kungangabazeki lokho. Uthisha naye akafundise abambisane nabafundi ngokuphelele. Ukubambisana phakathi kukathisha nomfundi akungabazisi ukuthi kungathela izithelo ezinhle. Kubalulekile ukuthi umfundi nothisha babambisane emfundweni futhi bazimisele ngeqhaza abalibambile. Abafundi bebodwa nabo kumele babambisane ekufundeni. Ukuhloniphana kwabo bebodwa kwenza ukuthi babe nokwazisana nokwethembana. Ukwazisana kuholela ekuthini balekelelane, ekufundeni kwabo. Babambisana njengamalunga omndeni, kungabi bikho obukela omunye phansi. Esikoleni yilapho kufanele khona ukuthi kukhuthazwe ukubambisana nokwazisana ngoba phela isiZulu sithi libunjwa liseva. Uma umuntu engafundanga ukubambisana nokusizana nabanye esemncane, kuba bukhuni satshe uma kuthiwa akenze njalo esemdala. Singebashiye ngaphandle abazali ngoba nabo baneqhaza elikhulu entuthukweni yesikole. Abafundi basuka kubazali beya esikoleni. Abazali banethemba elikhulu lokuthi abantwana babo bangenza okungcono ukukhuphula izinga lempilo yabo. Kufanele abazali bazi ukuthi nabo baneqhaza elikhulu okufanele balibambe ekuphumeleleni kwezingane zabo. Abangabeki lonke ithemba labo kothisha. Kepha kufanela babambisane nothisha kanye nezingane zabo. Abazali kumele balandelele ukuthi izingane ziwenza kahle yini umsebenzi wesikole. Abanye abazali bayakwazi nokulekelela umfundi ekukhetheni umkhakha okufanele awufundele ngokubheka amakhono umfundi anawo. Ukubambisana kwesikole nesigungu sesikole kusiza kakhulu ekusithuthukiseni isikole kuyo yonke imikhakha. Isikole esinesigungu esisinakayo siba namagumbi okufundela enele, izinsizakufunda ezenele, ukuvikeleka okufanele, kwesinye isikhathi size sibheke nokuthi othisha benele na. Uma kunesidingo kuze kuqashwe uthisha ozobambisa, ngoba bekhathalela isikole, nokuthi kungabi bikho izingane ezizohlala zingafundi. Uthishanhloko uyena odala ukubambisana phakathi kwesikole nesigungu sesikole. Lokhu kwenza ukuthi kube khona ukuxhumana okuhle esikoleni kusuka kuthishanhloko, othisha nabafundi. Othisha nabo kumele bazinike ithuba lokuxoxisana nabazali babafundi. Lokho kubambisana kwabo bobabili kuyasiza ngoba bagcina sebemazi kangcono umfundi. Uthisha uthola zonke izingqinamba umfundi abhekene nazo. Kanjalo nomzali uyazithola izingqinamba ezibhekene nengane yakhe esikoleni. Lokhu kugcina kubasiza ekutholeni isisombululo sezinkinga abanazo ngomfundi. Leso sisombululo futhi asimcindezeli umfundi. Umphakathi owakhele isikole nawo ubalulekile ngoba noma ungashongo lutho kodwa uneso elibanzi esikoleni. Ake ucabange nje isikole esisepulazini kodwa singasifundisi isifundo sezolimo. Lokho kungasho ukuthi izingane zaleyo ndawo angeke zikwazi ukuthuthukisa ezolimo ekubeni zibe ziphila ngakho ukulima. Umphakathi ubhekelela ukuthi othisha bangahlukumezeki. Umphakathi uyaziqhenya ngesikole sasendaweni uma senza kahle, ikakhulukazi uma sinemiphumela emihle. Amalunga omphakathi angomacaphuna kusale awenqeni ukuthi anikele ngemali ukuxhasa isikole esisebenza kahle. Impumelelo yesikole iba sekubambisaneni kwazo zonke izinhlaka ezisesikoleni. Ukubambisana yikhona okuchumisa isikole. (Amagama =390) 12
Umsebenzi womfundi Khetha isihloko esisodwa kulezi ezilandelayo bese ubhala ngaso 1.1 Saqhuma Kanye Kwathi Nya 1.2 Lwaze Lwayintokozo Loluya Suku 3.3 INDABA ENINGAYO NOMA ECABANGISISAYO (Reflective essay) Kule ndaba ucabanga ngombono ubuye unikeze impendulo yakho. Kumele ujeqeze emuva esigamekweni esike senzeka. Beka imibono yakho ngokwenzekile, acacise okuhle namaphutha bese wenza izincomo ngokuthi kufanele kwenziwe njani ukuguqula isimo salokho ngokuzwayo. Beka uvo lwakho ngesihloko esithile. Akusho ukuthi akushoyo kuliqiniso kepha yilokho akucabangayo ngabantu, ngesintu noma ngempilo nje. Lokho akubekayo kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze kungamdini lowo ozofunda indaba. Indaba enje ingaveza ukujula komqondo wombhali futhi abaningi bayithatha njengeqiniso langempela. Mfundi nakhu okulindeleke kuwe uma ubhala indaba eningayo • Indaba eningayo yenganyelwa yinto noma abantu. • Imizwa nokuthatheka kwenhliziyo kubamba iqhaza elibalulekile kakhulu kule ndaba. • Ingxenye enkulu yendaba ingaba ngechazayo. Lokhu kuchaza kufanele kukhanye futhi kuveze imizwa kanye nenkumbulo yomlobi lowo. • Imibono/imicabango eveziwe kufanele yembule ubuqiniso kanye neqhaza elibanjwa umlobi. Isibonelo sesihloko sendaba eningayo/Ecabangisisayo: Ukukhuliswa Kwakhe Kube Nomthelela Wokuhlukumeza Abanye Abafundi Amalungiselelo Isingeniso: Indlela yokukhuliswa ingakwakha noma ikulimaze empilweni. Umzimba: • Ukukhuliswa okungenalo uthando nobuntu. • Umphumela wokungakhuliswa kahle. • Umthelela wokukhuliswa ngokungeyikho. Isiphetho: Okungenziwa ukuvuselela ubuntu nokuvikela abangenawo amandla. Indlela yokukhuliswa ingakwakha ube yindoda emadodeni noma ube yisilwane soqobo. Yingakho abafundi babephila ngokuthuthumela esikoleni iThandabantu besaba ibhoklolo elinguCijimpi………………………………………………………... …………………………………………………………………………………………….. Phela uCijimpi wakhuliswa ngesihluku, eqhathwa futhi eshaywa noma engonanga nokona okutheni. Umuzwa wothando nobuntu kwakungabakhwekazi kuCijimpi. ………………………………………………………………………………………………….. ………………………………………………………………………………………………….. Umphumela wokungakhuliswa kahle kukaCijimpi yiyona emenza abe ngumhlukumezi wabanye abafundi. ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………… Ukuhlukumezeka kwabafundi kuphazamisa abafundisi kanye nabazali babafundi. Umphakathi kanye nohulumeni bangena ezindlekweni ezinkulu zokwelapha nokweluleka izisulu. ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………. Sindawonye singawenza umehluko, kuphele ukuhlukumeza kanye nokuhlukumezeka kwabafundi. ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………… 13
Umsebenzi womfundi Khetha isihloko esisodwa kulezi ezilandelayo bese ubhala ngaso indaba eningayo/ecabangisayo 1.1 Bangibhece Ngobende Inyama Ngingayidlanga 1.2 Amalungelo Ayenzelwe Ukuvikela Izingane 1.3 Sekuyantwela Ezansi 3.4 INDABA EQHATHANISAYO (Discursive essay) Le ndaba ihlobene kakhulu nendaba edaza inkani. Okufanayo ukuthi kuzo zombili lezi zinhlobo ubeka imibono yakho. Umehluko okhona ukuthi endabeni eqhathanisayo kulindeleke ukuba ubhale ngezinhlangothi zombili. Kulindeke ukuba uveze ubuhle kanye nobubi, ugxeke uphinde uncome lokho oxoxa ngakho. Okumnandi ngalolu hlobo lwendaba ukuthi ushiyela kumfundi wendaba ukuba azithathele yena isinqumo ukuthi yiluphi uhlangothi alibona lingcono kunolunye. • Veze izinhlangothi ezimbili eziqophisanayo ngokulandela, okungaba ububi kanye nobuhle bento ethile. • Yethula izinhlangothi ezimbili esingenisweni sendaba obhala ngayo. • Bhala ukuthi uzokwethula kanjani lokhu kuqophisana okuveze esingenisweni. Okujwayelekile ukuba usho ukuthi uzoqala ngamaphuzu avuna noma atusa lokho obhala ngakho kulandele ukuphikisa noma ugxeka lokho okhuluma ngakho. • Esiphethweni kulindeleke ukuthi wena ukhetha luphi uhlangothi kulezi zindaba. Isibonelo sendaba eqhathanisayo Ubuhle Nobungozi Bokuwina Imali Eningi Kakhulu. Izimpendulo zingathinta amaphuzu alandelayo: Isingeniso: Ukuhlukana kwemibono yabantu Umzimba Ubuhle: • Ungakwazi ukuthenga yonke into oyifunayo noyidingayo. • Ungasiza umndeni kanye nabanye abantu. • Ungahlonishwa ngabanye abantu. Ubungozi: • Ungahlaselwa yizigebengu. • Ungaba nezitha eziningi. • Ungangakwazi ukuphila kahle nabanye abantu. (Nokunye okuhambisana nesihloko.) Isiphetho Ukusonga indaba yakho ngamaphuzu ngemisho eqoqa yonke indaba. Ukuveza imibono nona iziyalo. Umsebenzi womfundi Khetha isihloko esisodwa kulezi ezilandelayo bese ubhala ngaso indaba eqhathanisayo 1.1 Imibhalo Ebhalwe Ezindongeni Zezindawo Zomphakathi (igrafithi) Inobuhle Nobubi Bayo 1.2 Isifo Se-COVID-19 sibukwa ngezindlela ezingafani 14
3.5 INDABA EDAZA INKANI (Argumentative essay) Kule ndaba edaza inkani mfundi qala ngokukhetha uhlangothi ovumelana nalo esihlokweni obhala ngaso. Ungavumelana noma uphikisane nesihloko. • Yethula esingenisweni uhlangothi olulodwa ozogxila kulo. Emzimbeni wendaba yenaba ngamaphuzu asekela uhlangothi olukhethile esingenisweni. • Cacisa esiphethweni ohlangothini olukheni. Isibonelo sendaba edaza inkani 15
Isifo Esingiphethe Siyimfihlo Yami 1. Amalungiselelo/ uhlaka (uma umfundi ephikisana nesihloko) Isingeniso: Isethulo Ukuphikisana nesihloko. Umzimba: • Ukufihla isifo esikuphethe kwenza ungakutholi ukwesekwa. • Ulahlekelwa usizo obungaluthola. • Ukugula kwakho kuba nomthelela kwabanye abantu. • Ukuqinisa abanye abagulayo. Isiphetho: Songa ngokugxeka ukufihla ukugula kwakho. Noma 2. Amalungiselelo / uhlaka (uma umfundi evumelena nesihloko) Isingeniso: Isethulo Ukuvumelena nesihloko Umzimba: • Ukufihla ukugula kwakho kuyilungelo lakho. • Abantu bayakucwasa uma bazi ukuthi unokugula okuthile. • Ukugwema ukudatshukelwa ngabantu. • Ukuzinika isikhathi sokuhlela izinto zakho ngaphandle kwengcindezi. Isiphetho: Songa ngokuncoma ukufihla ukugula kwakho. Isibonelo sesingeniso: 1. Amalungiselelo / uhlaka (uma uphikisana nesihloko) Isifo Esingiphethe Siyimfihlo Yami Isibonelo sesingeniso: Ziningi izifo eziphatha abantu, ezinye ziyalapheka ezinye azilapheki. Abanye abantu bakthetha ukufihla bangatsheli muntu ngazo, kube ukwazi kwabo nodokotela kuphela. Mina ngibona kufanele umuntu atshele izihlobo zakhe ngokugula kwakhe. Isibonelo somzimba: Ukufihla isifo esikuphethe kwenza ungakutholi ukwesekwa. Ukugula kwakho kuba umzwangedwa okungagcina kumdadela ingcindezi Kanye nokhwantalala. Singebasole abomndeni wakho ngoba phela basuke bengazi ukuthi uyagula………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………….. Umuntu ofihla ukuthi uyagula ulahlekelwa usizo abengaluthola ekuguleni kwakhe. Abantu bayazwelana nomuntu ogulayo, bazame ukumtholela usizo…………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………….… Ukugula kwakho kuba nomthelela kwabanye abantu. Umuntu ogulayo udinga umuntu ozomelekelela amnakekele, ngoba kuhamba kuhambe aphelelwe ngamandla, ahluleke ukwenza izinto ezithile. Lokhu kuyabaphazamisa abantu abamelekelelayo uma bengazi ukuthi uphethwe sifo sini. ………………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………… 16
Ukukhuluma ngesifo sakho kuyasiza komunye umuntu naye ohlaselwa yileso sifo. Kuyamqinisa omunye ogulayo azi ukuthi akayedwa. Baze bakhe amaqembu okwesekana…………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………… Isibonelo sesiphetho Kubi ukufihla isifo esikuphethe. Kukuncisha amathuba okulekelelwa, kuphinde kukuvimbe ekutheni ukwazi ukwesekwa abanye abanokugula okufana nokwakho……………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………… Isifo Esingiphethe Siyimfihlo Yami 2. Isibonelo sesingeniso samalungiselelo / uhlaka (uma uvumelena nesihloko) Esikhathini sanamuhla, kunezifo eziningi eziphatha abantu. Abantu abaningi bayazifihla izifo ezibaphethe, kodwa bakhona abavulelekile abakhulumayo ngazo. Mina ngiyavumelana nokuthi ukugula komuntu kumele kube yimfihlo yakhe. Umsebenzi womfundi Khetha isihloko esisodwa kulezi ezilandelayo bese ubhala ngaso 1.1 Ingabe Ezemidlalo Ziyikhambi? 1.2 Kubalulekile Ukunikela Ngezitho Zomzimba 3.6 UKUBHALWA KWENDABA KUSUSELWA ESITHOMBENI Kule ndaba mfundi ulindeleke ukuthi uqambe indaba oyisusela esthomnbeni. Okubaluleke kakhulu ukuba umfundi angabhali okwenzeka esithombeni. Indaba yakho kumele ihumushe umyalezo oqukethwe yisithombe. Isibonelo sokubhalwa kwendaba eyamaniswe esithombeni esichukuluza imicabango: 17
Okulindelekile uma ubhala indaba eyisithombe: • Nikeza isihloko esihambisana nokwenzeka esithombeni. • Indaba yakho kumele ihambisane nokuqukethwe isithombe. Isb. Umuntu ungumuntu ngabantu, Ebuhleni nasebubini, njl. • Ungachazi isithombe, bhala indaba uyisusela ngokwenzeka esithombeni. • Yinikeze isihloko indaba yakho. • Bhala ngenkathi ehambelana nohlobo lwendaba obhala ngayo. • Ungabhala nanoma yiluphi uhlobo lwendaba. Ingalandisa/ ingachaza/ inganinga/ ingaqhathanisa/ ingadaza inkani. Isibonelo sendaba elandisayo (esuselwa esithombeni esingenhla) Amalungiselelo 1. Isingeniso Sahlangana nini? Kuphi? Kanjani? 2. Umzimba Iliphi igalelo lo mngani analo empilweni yami 3. Isiphetho Isingeniso: Igama lomngani wami uSibani. Sahlangana naye sivakashele kwesinye sezikole ezidumile eNkandla esibizwa ngokuthi iBizimali. Sasiyodlala ibhola lomnqakiswano nelikanobhutshuzwayo……………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………………. Umzimba: Okwamangaza ukuthi kwamane kwazwana amagazi kuthina sobabili. Impela kwakuyinto engavamile ukuthi ngizizwe ngikhululekile ukuba nomngani womuntu wesilisa ngibe ngingowesifazane! Wanginakekela engisiza mina noSibani saphenduka amathe nolimi. Ngempela ngangizwa egazini ukuthi lo muntu ngathi uyigazi lami ukunoma abe umngani nje ojwayelekile…………………………………… ……………………………………………………………………………………………… Emva komdlalo sangcebeleka siqwala izintaba sasibuka ubuhle bemvelo. Izintaba esasiziqwala zazinamatshe ashelelayo. Ngabhinyilika ngashelele ngaphoseka phansi emahhelekehleni. Ngaphaphama esibhedlela emva kwamasonto amathathu kwazise ngangophe kakhulu. Umuntu owasiza ukuze ngivuke ekufeni uSibani owanikela ngegazi elalifana ncamashi nelami…………………… ……………………………………………………………………………………… Isiphetho: Impela uMvelinqangi unendlela yokuveza okufihliwe obala, kwazisho ngosuku lokuqala ukuthi uSibani ngumfowethu ebengingamazi esashiyelana naye ibele. 18
Umsebenzi womfundi Khetha isithombe esisodwa kulezi ezilandelayo bese ubhala ngaso indaba 3.6.1. 3.6.2. 19
3.6.3 ll 3.6.4 3.6.5. 20
4. ISIQEPHU B: IMIBHALO EMIDE EDLULISA IMILAYEZO IZINHLOBO ZEMIBHALO EMIDE EDLULISA UMYALEZO Ubude bamatheksthi abhalwayo obumele bukhiqizwe: ULIMI LWASEKHAYA (HOME) Imibhalo edlulisa imilayezo AmaBanga Inani lamagama Incwadi yobungani/yakoMkhulu, IBanga le-10 (enxusayo/yokukhononda/ yokucela/ Amagama ayi-100 kuya yebhizinisi/ yokubonga/yokuhalalisa/ kwayi-120 eyokuzwelana/izincwadi; imigomo IBanga le-11 (okuqukethwe nezingamiselwe migomo eziya kwabezindaba) kuphela) IKharikhulamu Vithaye, nencwadi ephelezelayo, indatshana yephephandaba IBanga le-12 neyephephabhuku, indatshana, amaminithi ne- ajenda (okubuzwa kuhambisane), umlando kamufi, izibuyekezo, umbiko, inkulumo elungiselelwe nengalungiselelwe, I-Imeyili Ubude bamatheksthi abhalwayo obumele bukhiqizwe: ULIMI LOKUQALA LOKWENGEZA (FAL) Imibhalo edlulisa imilayezo AmaBanga Inani lamagama Imibhalo emide edlulisa imiyalezo: IBanga le-10 Amagama angama-80 kuya Incwadi yobungani/yakoMkhulu, (enxusayo/yokukhononda/ kwayi-100 (okuqukethwe yokucela/ yebhizinisi/ yokubonga/yokuhalalisa/ kuphela) eyokuzwelana/izincwadi; ezimiselwe imigomo IBanga le-11 nezingamiselwe migomo eziya kwabezindaba/ ikharikhulamu vithaye nencwadi eyiphelezelayo/ umlando ngomufi/i-ajenda namaminithi omhlangano/ IBanga le-12 umbiko/isibuyekezo sebhuku noma sefilimu/ indatshana yephephandaba/ indatshana yephephabhuku/ ibhrosha/inkulumo- mpendulwano/inhlolokhono ebhalwayo/I-Imeyili 21
Ubude bamatheksthi abhalwayo obumele bukhiqizwe: ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA (SAL) Amatheksthi AmaBanga Inani lamagama Imibhalo emide edlulisa umyalezo: incwadi yobungani/yesicelo/ Amagama angama- 60 yokukhononda /yocukela IBanga le-10 kuya kuya kwangama-80 isikhala/yokubonga/Yokubongela kwele-12 umuntu/yokuzwelana (okuqukethwe kuphela) nomuntu/ikhrikhulamu vithaye kanye necwadi ehambisana nayo/ umbiko omfushane/indaba emfushane noma ukubuyekezwa kwefilimu/inkulumo/ inkulumo-mpendulwano Imibhalo emifushane yokwedlulisa umyalezo: izikhangiso/idayari/amaphosikhadi/amakhadi Amagama angama-40 kuya IBanga le-10 kuya esimemo/ukugcwaliswa kwangama-60 kwele-12 kwamafomu/inkombandlela/ imiyalelo/ amaflaya/amaphosta Izinhlobo zamatheksthi Inhloso Isakhiwo setheksthi Izimpawu zolimi Imiyalelo, izinkombandlela Ukuchaza noma • Inhloso: Isitatimende • Kumele kubhalwe ukutshela omunye esiveza ukuthi ngendlela eyalelayo (Itheksthi emfushane ) kuhlosweni. umuntu ukuthi into ethile • Sebenzisa izinombolo yenziwa kanjani • Okusetshenziswayo noma amabhulethi ngokwezigaba okudingeka ngokohlelo. ukugqamisa ezilandelana kahle. ukulandelana kwezinto. • Imininingwane yezigaba okumele zilandelwe • Thinta imbangela ukuze kufezwe inhloso nomphumela wokwenzekayo • Kungafakwa nemifanekiso efana nezithombe zangempela noma imidwebo. Ukubuyekeza (isib. Ukufingqa, ukucubungula • Umongo wendaba: • Kungabhalwa ngenkathi ukubuyekezwa kwebhuku kanye nokuphawula ulwazi mayelana yamanje noma eyedlule kanye nefilimu) ngamatheksthi. nombhali, umdwebi, uhlobo lomsebenzi • Kusetshenziswe ulimi (Itheksthi ende) oluncomayo • Ukuchazwa ukucubungula itheksthi. kwetheksthi: kuchazwa imibandela yetheksthi njengabalingiswa abasemqoka kanye neminye imicikilisho esemqoka yetheksthi. • Ukwehlulela: Ukuhlaziya itheksthi 22
kubekwa imibono kanye nemizwa. Umbiko omfushane Ukuchaza izigameko • Ukuchazwa • Ibhalwa ihambisane ezithile kwesigameko nenkathi eqokelwe (Itheksthi ende) ukubhalwa ngayo. • Ingahambisana • Lapho kubhalwa nezinsiza kusukelwa olwazini ezibonkalayo, isib. olwejwayelekile imidwebo, izithombe, kuyiwe olwazininggo. njl. • Kungabhalwa kusetshenziswa ulwazimagama obuchwepheshe. Ukubhalwa kwedayari Ukuqopha kanye • Ivama ukubhalwa • Kuvama ukubhalwa nokubuyekeza izigameko ebhukwini elithile ngenkathi edlule. ( Itheksthi emfushane ) zempilo yakho (okungaba yidayari • Akumiselwe migomo. noma yijenali). • Kubhalwa njalo nje • Umbhali usuke kulona (isib. nsuku ezibhalela yena. zonke noma masonto onke). • Okubhalwayo kufakwa usuku nelanga. Incwadi yobungani Ukufudumeza kanye • Ikheli, usuku • Ivama nokusingatha ubungani nesibingelelo ukungamiselwa (Itheksthi ende) migomo • Okuqukethwe ngokwesitayela. • Impawu zolimi • Isiphetho ziyehlukahlukana • Igama lombhali kuye ngenhloso yolimi. 23
Ikhadi lesimemo Ukumemela umuntu • Kungafana nencwadi • Kungamiselwa othile emcimbini noma eqondene nomuntu imigomo noma ( Itheksthi emfushane ) kungamiselwa imigomo ukuze enze into ethile othile noma (okufanele asamukele kusetshenziswe ikhadi ngokwesitayela. noma asichithe) lesimemo • Kuvama ukuba kufushane kuqondane • Uhlobo lomcimbi. nephuzu. • Indawo. • Kusetshenziswa imishwana enolimi • Usuku olwejwayelekile. • Isikhathi. • Impendulo inolimi oluhloniphayo. • Indlela yokugqoka. • Igama lesimenywa. • Kungafakwa nokuthi impendulo isiwa kubani. • Kungafakwa nokuthile okuyisithombe. • Impendulo kungaba yisiqeshana noma kube yincwadi. Incwadi emiselwe Zehlukahlukene, isib, • Ikheli lobhalayo • Ngokuvamile isitayela imigomo yakomkhulu eyokucela umsebenzi elihambisa nosuku simiselwe imigomo. noma umfundaze; oluphelele, ikheli (Itheksthi ende) lokuthunyelwa kuye • Isebenzisa izimiso eyokukhononda, zolimi. eyesicelo, njl. • Isibingelelo. • Ivama ukuba mfishane • Ingaba nesihloko. ihlale ephuzwini. • Isakhiwo somyalezo singahlukahluka kuye ngenhloso. Isib, Incwadi eya ephephandabeni. • Ukuphetha nokusayina. Iflaya/iphosta Ukunxenxa abantu ukuthi • Kumele ibe mfishane, • Kubhalwa kubhekiswe bathenge into ethile noma isib, iphepha eliyi-A5. ngqo kumfundi. ( itheskthi emfushane ) bakhokhele umsebenzi • Kumele ibe nesihloko • Kubhalwa kufingqwe. othile. esikhangayo noma ilogo. • Kubhalwa ngolimi oluqondile kofundayo, • Umkhiqizo noma olunganongwa umsebenzi uchazwa ngezikhanyiso, ngamafuphi. isichasiso, izifengqo, njl • Kuba nohla lokuzozuzwa noma ozonikwa khona. • Ulwazi mayelana nokuthi batholakala kuphi/kanjani abanikazi bomkhiqizo, isib, 24
iwebhusayidi, ikheli, izingcingo. • Kungavezwa isithombe. Isikhangiso Ukunxenxa abantu ukuthi • Singaba nezakhiwo • Ulimi olunezifengqo bathenge into ethile noma ezahlukahlukene. nolunkondlozayo ( itheksthi emfushane ) lusetshenziselwa bakhokhele umsebenzi • Kungasetshenziswa othile. ukunemba nokuthi izaga nezimpawu lukhumbuleke zomkhiqizo. isikhathi eside, isib, • Kusetshenziswa isihlonipho, amakhono okukhangisa, isifaniso, isib, ulimi ifanamsindo, olunxenxayo. impindwa • Kusengatshenziswa imvumelwano, imidwebo nezithombe isigqi, njl. ezithile ukwenza isikhangiso sikhange I-imeyili Ukufudumeza kanye • Ikheli lalowo i-imeyili Ibhalwa ibe sangxoxo. nokusingatha ubungani ebhekiswe kuye – ( itheksthi emfushane ) okuvame ukuba igama lakhe, iphoyinti yeseva kanye nezwe lapho iphoyinti yeseva ikhona, isib. Dumisanik (igama) @ gmail. (server) za (country). • CC: Lokhu kubhekiswe kulowo okumele emukele i-imeyili • Umbiko • Igama lomuntu othumele i-imeyili. • Ikheli lomuntu othumela i-imeyili liyavela lapho lowo othunyelelwe i- imeyili eyivula. • Qaphela umuntu othumela i-imeyili anganikeza eminye imininingwane yakhe ngezansi kombiko. Lokhu kubizwa ngokuthi yi-signature. 25
Inkulumompendulwano/ Ukuqopha amazwi ngqo Uma kubhalwa • Uma inqxoxo abantu ababambe iqhaza inkulumompendulwano: inkulumompendulwano kanye nemibono yabo. iphakathi kwamalunga (itheksthi ende) • Kubhalwa amagama omndeni noma alabo ababambe phakathi kwabangani, iqhaza ngasesandleni kusetshenziswa ulimi sobunxele. olukhululekile. • Ngemuva kwegama Kusetshenziswa izimo lalowo obambe iqhaza zokukhuluma engxoxweni, kubhalwa ezejwayelekile ezifana ikholomu. nalezi: ukucela, ukubuza, ukunikeza • Okwenziwa yilabo umyalelo, njl. ababambe iqhaza engxoxweni kubhalwa • Uma kubakaki ngaphambi inkulumompendulwano kokuba kubhalwe iphakathi kwabantu amazwi ashiwoyo. abangejwayelene, • Kunikezwa ngamafuphi kusetshenziswa isithombe salabo isitayela solimi ababambe iqhaza, lokuxhumana indawo abakuyo oluzothile kanye nalokho abaxoxa nezimo zokukhuluma ngakho. ezejwayelekile: ukucela, ukubuza, ukunikeza umyalelo, njl. Okokuzithuthukisa: Ikharikhulamu vithaye (cv) kanye nencwadi ehambisana nayo, uhlelo lomlayezo omfushane (sms), i-imeyili, feksi, njl. INQUBO YOKUBHALA UMBHALO OMUDE ODLULISA UMYALEZO Zilungiselele ngaphambi kokubhala. • Cabanga ngenhloso yombhalo nezethameli zawo. • Nquma ngezidingo zesakhiwo, isitayela nombono wakho. • Thola, uhlele, uqophe ulwazi ozobhala ngalo • Bhala amalungiselelo ozowalandela uma ubhala lolo hlobo lombhalo. Yakha izinhlaka zokuqala • Sebenzisa ngempumelelo imibono esemqoka nesekelayo etholakale lapho kulungiselwa ukubhala. • Bhala umbhalo ophelele ulandela amaphuzu owabhale kumalungiselelo. • Nquma ngokukhethwa kwamagama anembayo, achazayo nemishwana ezokwenza ukuthi okubhalwayo kucace. • Qikelela ithoni nerejista kuhambelane nezethameli kanye nenhloso yombhalo wakho. Buyekeza, ufundisise ukuze ucacise, ukulungisa amaphutha kanye nokwethula. • Hlolisisa umsebenzi wakho ukuze ulungise amaphutha okungaba ukukhethwa kwamagama, izimpawu zokuloba, isipelingi njl. • Yethula umkhiqizo wokugcina. 26
4.1. INCWADI YOBUNGANI Incwadi yobungani iba nekheli lalowo oyibhalayo, nosuku olubhalwe ngokugcwele. Akusetshenziswe igama lenyanga lesiZulu noma lesiNgisi elibhalwe ngokwesiZulu. Kusetshenziswa isibingelelo sobungani; ungambiza ngegama noma umthophe ngesithakazelo. Le ncwadi iba nesingeniso umzimba kanye nesiphetho. Njengoba kuyincwadi yobungani, oyibhalayo uyibhala ngolimi olukhululekile. Yize ibhalwa ngolimi olukhululekile, oyibhalayo akumele asebenzise ulimi lwasemgwaqeni okuwulimi olungavumelekile. INCWADI YOBUNGANI KANYE NENCWADI YOMSEBENZI INCWADI YOBUNGANI INCWADI YOMSEBENZI/YAKOMKHULU • Iba nekheli elilodwa eliba nosuku • Iba namakheli amabili. Elokuqala liba olubhalwe ngokugcwele nosuku bese kuthi elesibili liqalise ngesikhundla sobhalelwayo • Isibingelelo kutshengise ubuhlobo • Isibingelelo kumele sikhombise ukuhlonipha kanye nobulili • Asikho isihloko • Isihloko sokubhalwa ngakho. Lesi sihloko kumele sidwetshelwe • Isingeniso kumele sikhombe ukuthi lona • Isingeniso kumele siqonde ngqo kobhala ombhalelayo nivamisile ukuxhumana. ngakho. Qaphela irejista kuya ngengqikithi yencwadi • Izigaba ezisemzibeni azinamathele • Izigaba ezisemzibeni azinamathele engqikithini yobhala ngakho engqikithini yobhala ngakho • Isiphetho sibhalwa sethule ubuhlobo • Isiphetho sibhalwa sethule ukuzithoba bobhalayo kanye nenhlonipho Isibonelo: Isibonelo: Ymina umngane wakho Yimina ozithobayo uNondumiso uNondumiso Chiya (Nksz) QAPHELA: IZIGABA ZIHLUKANISWA NGOKWEQA UMUGQA OWODWA Isibonelo sencwadi yobungani Umyalelo Umzala wakho owenza ibanga lesi-9 useqala imikhuba emibi ekhathaza umndeni. Bhala incwadi umxwayise ngobungozi kanye nemiphumela engemihle ngalokho akwenzayo. Amalungiselelo 1. Ikheli lobhalayo liphethe ngosuku olubhalwe ngesiZulu. 2. Isibingelelo esikhombisa ukwazana njengokumgagula ngegama umngani nokumthopha ngesithakazelo umzali. 3. Okubhalwa ngakho: Isingeniso esikhombisa ukwazana. Umzimba: • ukuxwayisa ngobungozi; • Imiphumela engemihle yalokhu akwenzayo 4.Isiphetho; amazwi okuphetha 5.Ukuvalelisa okukhombisa ubuhlobo. 27
4.1.1. Isibonelo sencwadi yobungani: P. O. Box 1761 Empangeni 3880 11 Nhlaba 20. Mzala Ngajabula ukukubona enkonzweni yePhasika eJozini. Sengidunyazwa yile ndaba engiyizwile yokuthi usuqale imikhutshana engemihle lapho ekhaya. Ngizwile ukuthi usuqale ukudla izidakamizwa. Akukuhle lokho gazi lami, ngithi angikuxwayise ngobungozi bale nto ozifaka kuyo. Isikole nezidakamizwa akuhambisani, amanzi namafutha. Ngiyakuxwayisa mzala, hlukana nezidakamizwa ngoba zizokwenza ukuthi ungaphumeleli ezifundweni zakho. Okubi kakhulu ngazo ukuthi ziyakubamba zikuthi ngqi kungabe kusaba lula ukuziyeka, kube yizona esezilawula impilo yakho. Okunye okubi ngezidakamizwa ukuthi zikuholela kwezinye izenzo ezimbi njengokuntshontsha imali, kwazise zimba eqolo. Ungazithola usungumbulali, umdlwenguli ngoba umqondo wakho usuke usulawulwa yizo. Uzothi ungazelele uzithole sewukhalelwa ngamasongo kaSigonyela, ube ukudla kwejele. Cabanga-ke ikusasa lakho selidicileka phansi. Awucabange nje indumalo anganayo umalume, kwazise ubeke wonke amathemba akhe kuwe. Angethembe gazi lami ukuthi uyakuzwa engizama ukukusho. Zama ukubaleka kusenesikhathi. Kwesinye isikhathi izidakamizwa zikusanganisa ikhanda. Khumbula isalakutshelwa sibona ngomopho. Khonza kumalume nomalumekazi. Yimina umzala wakho uSibonelo 4.1.2. Isibonelo sencwadi yobungani 227 Khuluse Street Mqantsa Section Tembisa 1628 15 Ncwaba 20. Mthokozisi Isingeniso :(Isigaba esifushane esiveza ukuthi niyazana/nihlobene nalowo ombhalelayo)………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………… Umzimba: (Kungaba izigaba ezimbili noma ngaphezulu) ……………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………… Yimina umngani wakho uSenzo 28
Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo incwadi yobungani 1. Umfowenu kade enzele abazali benu umcimbi wokubabonga ngendlela abanikhulise ngayo. Bhala incwadi yobungani umbonge ngalesi senzo sakhe esihle asenzile. 2. Isikole ofunda kuso kulo nyaka sihlele umcimbi wokuhalelisela abafundi abaphumelele ngamalengiso. Nivunyelwe ukuba nizikhethele abantu abazoniphelezela kulo mcimbi. Bhala incwadi yobungani ucele umngani wakho ukuba akuphelezele ukuya kulo mcimbi. 4.2 INCWADI YOMSEBENZI/ YASEMTHETHWENI/ YAKOMKHULU Lena incwadi ebhalelwa izinhloso ezahlukene, okungaba ukucela umsebenzi, ukucela isikhala sokufunda, eyokubasela isikweletu, eya kwabezindaba njl. Qaphela lokhu uma ubhala le ncwadi: • Namathela ezidingweni zalolo hlobo lwencwadi. • Sebenzisa ulimi oluqondile nolulula ukuze izethameli ezihlosiwe zizokuqonda okushiwoyo, khona zizophendula uma kudingeka. • Sebenzisa irejista yolimi efanele. • Hlukanisa izigaba ngokweqa umugqa owodwa Incwadi yomsebenzi inalezi zingxenye: Ikheli lombhali: Ø Bhala Ikheli lakho phezulu uliqale phakathi nendawo liye esandleni sokudla. Ø Ikheli lakho lihambisana nosuku oluphelele lokubhalwa kwencwadi. Ikheli lobhalelwayo: Ø Bhala ikheli lobhalelwayo, kuqalwe ngesikhundla salowo obhalelwayo. Ø Libhalwa kusukela kwimajini ngasesandleni sokunxele ngaphansi kwekheli lombhali. Ø Umugqa wokuqala ubhala isikhundla salowo incwadi ebhekiswe kuye. Isibingelelo: Ø Isibingelelo asikhombise ukuhlonipha kulowo ombingelelayo. Isihloko: Ø Shiya isikhala noma umugqa ngaphansi kwesibingelelo bese ubhala isihloko sencwadi yakho. Igama negama lesihloko liqala ngosonhlamvukazi. Ø Isihloko sisiza ukuba lowo othola incwadi asheshe abone ukuthi imayelana nani. Umzimba: Ø Lena iyona ngqikithi yencwadi. Ø Shiya isikhala ngaphansi kwesihloko bese ubhala udaba lwakho. Ø Kubalulekile ukuthi luhlelwe kahle kulandelwa isakhiwo esiphelele; okuyisingeniso, indikimba nesiphetho. Ø Esingenisweni akuvele inhloso yencwadi. Ø Endikimbeni ucacisa kahle lokho obhala ngakho. Ø Okushoyo makucace futhi ungandi namazwi angenasidingo. Ø Incwadi yakho mayihlabe esikhonkosini. Isiphetho: Ø Yiphethe kahle indikimba yakho ngaphambi kokuthi uvalelise; njengokuthi nje uma kade kubhalwa incwadi yokucela umsebenzi, “Ngingathokoza uma isicelo sami singaphumelela.” 29
Isivaleliso: Ø Shiya isikhala ngaphansi komzimba wencwadi bese uvalelisa ngokuthi: Yimina ozithobayo uThando Mkhize (Nksz) Umyalelo: Kunenkampani enikeza imifundaze kubafundi abaphumelele ngamalengiso kumatikuletsheni. Le mifundaze ilekelela abafundi ukukhokha izindleko zokufunda esikhungweni semfundo ephakeme. Bhala incwadi ucele umfundaze kule nkampani. 4.2.1 isibonelo sencwadi yomsebenzi: Isicelo Somfundaze P. O. Box 106 Hluhluwe 3960 11 Meyi 20. Mqondisi Hulette PTY LTD P. O. Box 60 Pongola 3170 Mnumzane/ Nkosikazi/ Nkosazana Isicelo Somfundaze Ngibhala le ncwadi ukufaka isicelo somfundaze ozongelekelela ukukhokhela izindleko zokufunda esikhungweni semfundo ephakeme. Ngibone isikhangiso salo mfundaze sikhangiswe ephephandabeni Isolezwe langomhla zi-2 kuNhlaba kowezi-20... Lo mfundaze ubudinga abafundi abaphumelele ngamalengiso kumatikuletsheni. Ngingumfundi wesifazane obefunda esikoleni Inqanawe ngonyaka wezi-20... Ngaphumelela ngamalengiso kuzo zonke izifundo engangizenza okuyilezi ezilandelayo: Mathematics, Life Science, Physical Science, Accounting, English, isiZulu kanye ne-Life Orientation. Isithombe sami saze savezwa ekhasini lokuqala ephephandabeni iLanga elalethula imiphumela. Ngafaka isicelo sokuyofundela ubudokotela eNyuvesi yaseKapa, bangemukela. Izindleko zakhona kodwa zingenza ngiphelelwe yithemba ngoba ngikhuliswa ugogo ngemali yempesheni. Ngingajabula kakhulu ukuthola lo mfundaze ukuze amaphupho ami okuba udokotela ezofezeka. Ngiyethembisa ukuthi uma nje ngingawuthola lo mfundaze, ngiyofunda ngokuzimisela, ukuze ngiphumelele ngibuye ngizosiza umphakathi wangakithi ontulayo. Ngojabula uma isicelo sami singaphumelela. Yimina ozithobayo uBhekizenzo Thwala 30
4.2.2 Incwadi yokucela umsebenzi P.O. Box 21251 Kempton Park Ikheli lobhalayo 1620 22 Nhlaba 20. Usuku olugcwele Mphathi Isikhundla sobhalelwayo Tholakele Bus Services P.O. Box 476 Johannesburg Ikheli lobhalelwayo 2000 Mnumzane/Nkosazane Isibingelelo ISICELO SOMSEBENZI ……… Isihloko sale ncwadi Ngibhala le ncwadi ukucela isikhala somsebenzi ……………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………….. Isingeniso esiveza inhloso yokubhala le ncwadi. …………………………………………………………………………………………………………………………………………… ………. Umzimba:(Ungaba nezigaba ezimbili noma ngaphezulu) Uzoveza iminyaka, isikole owafunda kuso, izifundo …………………………………………………………………………………………………………………………………………… owazenza, ikhono onalo, owakuzuza, okungakwenza ube …………………………………………………………………………………………………………………………………………… ngolungele lesi sikhundla ………………………………………………………………………… Isiphetho: (Ngiyathemba isicelo sami …) Ubhala umusho okhombisa ukuzithoba Ymina ozithobayo uSthokozile Zungu (Nkk.) Isivaleloso 31
Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo incwadi yomsebenzi/yasemthethweni/yakoMkhulu 1. UMnyango wesiFundazwe uqoke isikole sakho ukuba kubanjelwe kuso umbukiso wemikhakha ehlukene yemisebenzi. Kuzobe kukhona abafundi bebanga le-12 bezikole zesiyingi ukuzothamela lo mbukiso. Ngengomholi wabafundi (head prefect) isikole sikucele ukuba ubhalele usomabhizinisi wangakini ucele usizo ukuze lo mbukiso ube yimpumelelo 2. Uthathiwe esikhungweni semfundo ephakeme ukuba uyoqala ukufunda khona ngonyaka ozayo. Bhalela uMqondisi weMandela Foundation, Private Bag X 7000, Houghton, 2041, ucele uxhaso ukuze akwelekelele ekukhokheleni izifundo zakho. 4.2.3 Incwadi eya kuMhleli Le Incwadi eya kuMhleli ifana nencwadi yomsebenzi kepha kukhona nakuyo okudingeka ukuqikelele ngayo. Mfundi nakhu okulindeleke kuwe uma ubhala Incwadi eya kuMhleli • Veza uvo lwakho ngento ethile. • Nika imininingwane ethile ukuze yaziwe umphakathi. • Khala ngokuthile. Kuyavama ukuba uma umuntu onezikhalo azikhiphe ephephandabeni kunoma aziqondise lapho zifanele ukuya khona. Inhloso ukwenza abaphethe bazazi izikhalo zomphakathi nabanye bazame ukulungisa lokho okungalungile ngokushesha ukuze bangahlambalazeki. • Buza okuthile kubafundi bephephendaba, nakuba iqondiswe kuMhleli. Mfundi uma ubhala lolu hlobo lwencwadi kumele uqikelela lokhu: • Incwadi iqondiswa kuMhleli noma ngabe uphendula okuthile okuvele ephephandabeni kepha wena uqondana noMhleli. • Iphephandaba lizama ukonga isikhala ngakho-ke alikufuni ukuthemeleza. • Iphephandaba alifuni ukuqhatha umphakathi, ngakho-ke amazwi ayinhlamba noma ajivazayo aliwafuni. Incwadi kufanele ibe nekheli eliphelele lakho njengombhali wayo, igama nesibongo. Uma ungathandi kukhishwe igama lakho langempela, uyasho kodwa libe khona liphelele futhi. • Isihloko sendaba ungazibhalela wena phezulu encwadini yakhe, kodwa uMhleli angasiguqula ngokubona kwakhe. • Incwadi uyayisayina ukuze iphephandaba livikeleke. • Ukugxeka ngokwakhayo kuyindlela esebenza kahle kakhulu kulolu hlobo lwencwadi. UMhleli unelungelo lokuthi angayikhiphi mpela mpela incwadi uma ebona kunesidingo. 32
Nasi esinye isibonelo sencwadi eyakuMhleli: ISIBONELO SENCWADI EYA KUMHLELI Amalungiselelo Amakheli amabili Bingelela ngokwesikhundla Isihloko ukuzethula Isizathu sokubhala incwadi Isiphakamiso Ukuvalelisa Okulindelekile uma ubhala incwadi eya kuMhleli Ø Isibonelo: bhala amakheli amabili. Ikheli lakho lihambisane nosuku. (05 Mandulo 2019; 05 Septhemba 2019). Ikheli lesibili lombhalelayo liqalise ngesikhundla sakhe (Mhleli), ungalubhali usuku. Bingelela ombhalelayo sakukhuluma. Isibonelo: Mnumzane/Nkosazana/Nkosikazi, njl. Ø Bhala isihloko sencwadi yakho Ø Isibonelo: Incwadi Yokukhononda Ngodaba Olungelona Iqiniso/INCWADI YOKUKHONONDA NGODABA OLUNGELONA IQINISO Isingeniso: Zethule unikeze isizathu esikwenze wabhala le ncwadi. Isibonelo: ngingumphathi wabafundi eSiyajabula, kuphume udaba ephephandabeni olumayelana nami. Ngibhala le ncwadi ngenhloso……… Umzimba: zwakalisa imizwa yakho neyomndeni mayelana nokushicilelwa kodaba olungelona iqiniso. Isiphetho: Veza ukuthi uzokuthokozela ukukhishwa kwencwadi eyisixoliso kuleli phephandaba/ zinikele ukuba ne-inthavyu ukuze kulungiswe lolu daba. /veza izinyathelo ozozithatha uma bengalulungisi lolu daba. Valelise ukhombise ukuzithoba isibonelo: Yimina ozithobayo uZithobe Ntanzi QAPHELA: Bhala igama nesibongo kuphela uma kungumuntu wesilisa (ungafaki uMnu kubakaki) Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo 1. Iphephandaba iSokesimbone likhiphe udaba olungelona iqiniso olumayelana nelinye lamalungu omndeni wakho. Bhala incwadi eya kuMhleli ukhononde ngalesi senzo. 2. Umphakathi wangakini unephephandaba lendawo eliphuma nsuku zonke. Kuleli phephandaba kufakwe ingosi entsha emayelana nezinhlelo zokuthuthukisa intsha emphakathini. Bhala incwadi eya kuMhleli uncome ngalesi senzo. 33
4.3 IKHARIKHULAMU VITHAYE KANYE NENCWADI EHAMBISANA/EYISIPHELEKEZELO IKharikhulamu Vithaye iwumbhalo wokuzazisa. Inezidingo ezihleleke ngaphansi kwezinsika ezine ezilandelayo: ü Okuqondene nawe obhalayo ü Imininingwane ngemfundo yakho ü Ulwazi analo ngomsebenzi ü Abangafakaza ngawe Incwadi ehambisana / ephelezela ikharikhulamu vithaye Le ncwadi ibuye ibizwe ngokuthi incwadi eyikhava. Iyiqoqa le kharikhulamu vithaye. Inhloso yayo ukuhuha labo obabhalele bafise ukukwazi kabanzi bafunde ikharikhulamu vithaye yakho bese beqoka wena ukuba bazokubona kunhlolokhono. Okunye okubalulekile ngale ncwadi ukuthi kumele uzincome ukuze labo abafuna ukukuqasha babone ukuthi kungabe kungani kumele baqashe wena, bayeke laba abanye. QAPHELA: Incwadi ehambisana / ephelezela ikharikhulamu vithaye akuyona eyokucela umsebenzi futhi inezidingo ezilandelayo: ü Iyincwadi efana neyakoMkhulu ngakho inamakheli amabili ü Kusibingelelo ungamugagula eqondene naye uma umazi. Qaphela! Lokhu ukwenza ngenhlonipho. Izibonelo: Nkosikazi Sethulo, Bhrigadiya Gabuza, njl ü Gagula isikhala osifakele isicelo ü Shono lapho othole khona ngalesi sikhala osifakele isicelo ü Bhala iqoqo lamava akho ngomsebenzi owucelayo ü Hlobanisa amakhono akho nezidingo zomsebenzi owucelayo ü Phetha ngokuzithoba ungavezi buhlobo njengoba kwenziwa encwadini yakoMkhulu 4.3.1 IKHARIKHULAMU VITHAYE NENCWADI EYISIPHELEKEZELO. Isibonelo seKHARIKHULAMU VITHAYE: IKHARIKHULAMU VITHAYE KA- AYANDA NTANDOYENKOSI GAMBU 1. IMINININGWANE EPHATHELENE NAMI: ISIBONGO : Gambu AMAGAMA : Ayanda Ntandoyenkosi USUKU LOKUZALWA : 16 Epreli 1994 INOMBOLO KAMAZISI : 160494 052 081 UBULILI : Owesifazane UKUGAN(W)A : Angiganile UBUZWE : Umu-Afrika ULIMI ENGILIKHULUMAYO : IsiZulu EZINYE IZILIMI ENGIZIKHULUMAYO : IsiNgisi nesiFulentshi IZINCWADI ZOKUSHAYELA : Ikhodi ye-8 ISIMO SEMPILO : Ngiphila saka AMAKHELI: 50 Ngwane Road 34
IKHELI LASEKHAYA Ezakheni Ladysmith 3370 IKHELI LEPOSI: P O Box 972 Ezakheni Ladysmith 3370 IZINOMBOLO ZOCINGO: 036- 533274 (ekhaya 082 891 8230 (iselula) I-IMEYILI ayagambu@gmail.com 2. IMINININGWANE EQONDENE NEMFUNDO : Amabanga aphansi Bhibho Combined School Ibanga loku-1 kuya kwele-7 Amabanga aphezulu : Lihlithemba High School Ibanga lesi-8 kuya kwele-12 Imfundo Ephakeme : Fezile University 128 Malahle Street Pietermaritzberg 3201 Iziqu: Iziqu zika-BA kwezokuxhumana 3. IMINININGWANE EQONDENE NOMSEBENZI: Imvunge Newspapers Unyaka 2016 - 2020 4. AMAVA EMPHAKATHINI : Ukufundisa intsha ukucula. Ukuthatha izithombe zabantu abenza okuhle emphakathini. 5. OKOKUQEDA ISIZUNGU : Ukulalela umculo. Ukuthwebula izithombe. 6. OFAKAZI : 1. Dkt. T M Zondi Isikhundla : Uthishomkhulu Ikheli : Lihlithemba High School 63 Fish Road Ladysmith 3370 I-IMEYILI lihlithemba@ladysmith.co.za Izinombolo Zocingo : 036-574 1910 (ekhaya) 073 321 6987 (iselula) 2. Nkk. G.P. Dlova Isikhundla : Imenenja Ikheli : Imvunge Newspapers 76 Dr Seme Avenue Pietermaritsberg 3201 www.imvungenewsp.com I-IMEYILI Izinombolo Zocingo : 036-937 8423 (ekhaya) 082 891 8230 (iselula) 35
Incwadi eyisiphelekezelo: Amalungiselelo/Okulindelekile: • Ikheli lobhalayo alibe ngasesandleni sokudla lihamba nosuku olubhalwe ngokugcwele. • Ikheli lobhalelwayo alibe ngasesandleni sokunxele liqale ngesikhundla sobhalelwayo nesibongo sakhe (uma kunikiwe). • Bingelela ngesizotha; Isb: Mnumzane/Nkosazane/ Nkosikazi. • Qala ngomusho oyisihloko sodaba. • Esigabeni sokuqala: hlala phezu kodaba olumenze wabhala incwadi. • Esigabeni sesibili: Cacisa ukuthi konke okudingekayo mayelana nesicelo somsebenzi ukufakile. • Isiphetho masibe sifishane sifingqe isicelo. • Valelisa ngesizotha: Yimina Ozithobayo u-Ayanda Gambu (Nksz.) Okulindelekile: (i) Isingeniso (ii) Umzimba (ungaba yisigaba esisodwa). (iii) Isiphetho (makuvele ukuqoqeka kwencwadi). (iv) Amagama awabe inani elifanele. Isibonelo sencwadi eyisiphelekezelo seKharikhulamu Vthaye: 4.3.2 Incwadi eyisiphelekezelo (Isicelo somsebenzi) P.O. Box 21251 Ikheli lobhalayo kanye nosuku Kempton Park olubhalwa ngokugcwele 1620 22 Nhlaba 20-- Isikhundla sobhalelwayo Mphathi Usuku olugcwele Tholakele Bus Services P.O. Box 476 Johannesburg Ikheli lobhalelwayo ngokugcwele 2000 Mnumzane/Nkosazane Isibingelelo ISICELO SOMSEBENZI ……… Isihloko sencwadi Ngibhala le ncwadi ukucela umsebenzi ……………………………………………………… Isingeniso esiveza inhloso yokubhala le ncwadi. …………………………………………………………………………………………………….. Umzimba: .(Ungaba nezigaba ezimbili) …………………………………………………………………………………………………………………………………………… Uzoveza iminyaka, iskole owafunda kuso, izifundo owazenza, ikhono onalo, owakuzuza, okungakwenza ube ngolungele lesi sikhundla ………… Isiphetho: Ngiyojabula uma isicelo sami……….. Isiphetho esiveza ulimi lokuncenga/ ukuzithoba Ymina ozithobayo uSthokozile Zungu (Nkk) Isivaleliso: Valelisa ngesizotha, bhala igama nesibongo sakho ukhombise ngokufingqiwe kubakaki ukuthi ungowesifazane 36
Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo ikharikhulamu vithaye kanye nencwadi eyisiphelekezele: INCWADI YOKUZICHAZA (CV) KANYE NENCWADI EYISIPHELEKEZELO 1. U-Ayanda Bhejane oneminyaka engama-23, ohlala kwa-BB925, elokishini laseMlazi, eThekwini ubone isikhangisi esilandelayo esikhishwe inkampani iSenza Kahle Recruitement ephephandabeni iSizithola Zishisa. SENZA KAHLE HOMES ISIKHALA SOKUBA UMDAYISI WEZINDLU Ofisa ukufaka isicelo salo msebenzi kufanele abe nalokhu okulandelayo: Ø Isitifiketi sikaMatikuletsheni nolwazi lokudayisa Ø Ubulili besilisa noma besifazane. Ø Umazisi waseNingizimu Afrika. Ø Iminyaka ephakathi kwengama-22 kuya kwengama-35. Ø Ubuzwe baseNingizimu Afrika. Ø Okwazi ukukhuluma ulimi lwesiNgisi nesiZulu. Ø Izincwadi zokushayela ukhodi-8. Ø Ofakazi abatholakalayo uma befonelwa. 2. Bhala iKharikhulamu Vithaye kanye nencwadi ehambisana nayo ubhekise kule mininingwane elandelayo. 37
4.4 I-AJENDA NAMAMINITHI OMHLANGANO Amaminithi omhlangano angokufingqiwe okwakukhulunywa ngomlomo emihlanganyweni. Abhalwa agcinwe ngenhloso yokulondoloza okwakukhulunywa kwavunyelwana ngakho ukuze kungalibaleki, kungalahleki, nezinqumo zigcineke. Qikelele ukuthi awubhali konke okukhulunywa emihlanganweni, kepha ubhala iziphakamiso nezinqumo. Bhala amagama abethule iziphakamiso kanye nalabo abasekelile. Akumele ubhale ukuphaphalaza, ukuphikisana, ukwedelela kanye nokuxabana okwenzekile emhlanganyweni. Isibonelo se-ajenda kanye namaminithi omhlangano: I-ajenda Yomhlangano Wamalunga Enhlangano, Isibani Usuku : 20 kuMbasa 20.. Isikhathi : Ihora le-10 ekuseni Indawo : Emahhovisi enhlangano 1 Ukuvula 2 Ababekhona 3 Izixoliso zalabo abangaphumelelanga 4 Amaminithi omhlangano odlule 5 Okuvuka emaminithini 6 Ukukhethwa kwabaholi abasha 7 Ezixubile 8 Ukuvala Amaminithi omhlangano: Umhlangano wamalunga enhlangano, Indonsa Usuku : 20 kuMbasa 20. Isikhathi: Ihora le-10 ekuseni Indawo : Emahhovisi enhlangano 1. Ukuvula Umhlangano waqala ngehora le -10 ekuseni. UMnu. Masilela wavula ngomthandazo. UMphathisihlalo wabonga wase emukela wonke amalunga ayekhona emhlanganweni. Ngemuva kokwaziswa kwabaxolisile uMphathisihlalo wabe esechazela inhlangano inhloso yomhlangano. 2. Ababekhona UJabulani Masilela, USizakele Gabuza, UGladys Sokhela, noSibongile Zwane (uNobhala wosuku). 3. Abaxolisile Nkk. Magubane no-F.R. Mahlobo 4. Amaminithi omhlangano odlule UNobhala wafunda amaminithi omhlangano odlule. Umhlangano wawemukela njengerekhodi eliyiqiniso. 5. Okuvuka emaminithini USizakele Gabuza wabuza ngamalungiselelo okuhambisana nemigomo yeCOVID-19-19-19. UGladys Sokhela wanikeza impendulo eyayiqinisekisa ukuba nomumo. 6. Ukukhethwa kwabaholi abasha Amalunga akhetha abaholi abalandelayo kanje: UMnu. Jabulani Masilela waqokelwa ukuba ngusihlalo, uSizakele Gabuza waqokelwa ukuba umgcinimafa kwathi uGladys Sokhela waqokelwa ukuba ngunobhala. 7. Ezixubile UMnu. Jabulani Masilela wabonga abaholi abadala ngokusebenza kwabo ngokuzikhandla ukuhola nokuthuthukisa inhlangano. Wabe esephonsa inselelo yokuthi esikhathini esizayo kunganjani kubuyekezwe 38
umthethosisekelo wenhlangano, kuboniswane ngesigatshana esithi alikho ilungu eliyoqokelwa isikhundla sobuholi lingakaqedi iminyaka emibili. 8. Ukuvala Umphathisihlalo wabonga amalunga ngeqhaza alibamba kulowo mhlangano. USizakele Gabuza wavala ngomthandazo ngehora le-12 emini. Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo i-Ajenda namaminithi omhlangano Umsebenzi 1 Endaweni yangakini kuzokwakhiwa uMtapo Wolwazi, ikomidi lomphakathi libambe umhlangano mayelana nokwenziwa kwalo msebenzi. Bhala i-Ajenda namaminithi omhlangano njengoba unguNobhala waleli komidi. Umsebenzi 2 UnguNobhala wesigungu esimele abafundi esikoleni ofunda kuso. Beninomhlangano nabaphathi besikole, nidingida udaba lokuphepha kulesi simo seCOVID-19. Bhala i-ajenda namaminithi omhlangano. 4.5 UMLANDO KAMUFI/UMLANDO NGOMUFI Umlando kamufi/ngomufi ubhalwa abomndeni noma yiloyo oqokelwe ukuba awubhale. Kumele ubhalwe umuntu omaziyo umufi ukuze kungaphambani okubhaliwe nempilo kamufi. Kubhalwa okugqamile, okusemqoka nokuyiqiniso ngempilo ebiphilwa ngumufi. Ubhalelwa ukuba ufundwe enkonzweni yakhe yokugcina (ngelanga lomngcwabo). QAPHELA: okuqukethwe kufanele kuhambisane neminyaka umufi ayiphilile. Okulindelekile uma ubhala umlando kamufi/ngomufi: • Isihloko esigqamile esinamagama kamufi aphelele. • Usuku lokuzalwa nashone ngalo. • Bhala ngenkathi edlule. • Bhala njengomuntu wesithathu. • Isigaba sokuqala: - amagama kamufi aphelele. - indawo azalelwa kuyo. - abazali bakhe. - usuku ashone ngalo (ungabhala iminyaka abesenayo uma uthanda). • Isigaba sesibili: - imininingwane ngemfundo - imiklomelo nezikhundla esikoleni - imininingwane yemfundo ephakeme. • Isigaba sesithathu: - Imininingwaqne yomsebenzi (uma ushone esesebenza) - Ukuxhumana / izinto azenzile/imisebenzi ayenzile emphakathini. 39
• Isiphetho: Umusho onemininingwane mayelana nomndeni wakhe noma wakubo awushiyile emhlabeni. • Isivaleliso: Umusho wokuvalelisa okungaba amazwi acashunwe embhalweni ethile noma okunye okuhambisana nokuvalelisa umufi. Amagama awabe inani elifanele. Amalungiselelo Ø Igama nesibongo salowo oshonile, ikheli, ubudala, usuku lokuzalwa, indawo lapho azalelwa khona, ashonela khona imbangela yokufa, ubude besikhathi asigulile (uma ethathwe ukugula) kanye nezihlobo zakhe (abazali njl.) Ø Akuzuzile empilweni, ngokwemfundo, nasemphakathini. Amanqampunqampu ngomufi. Kungathintwa izinto ayezenza eziyohlala zikhumbuleka emndenini nakubangani. Ø Umbiko wokuzwelana nomndeni nawo ungafakwa. Ø Eminye imilando ingafaka okusondelene nomufi njengenkondlo. Ø Ulimi olusetshenziswayo yilolo olumiselwe imigomo Ø Sebenzisa izihlonipho njengokuthi uhambile, udlulile emhlabeni, usishiyile kunokuthi ufile. Njengayo yonke imibhalo eyi-eseyi bhala isingeniso, umzimba kanye nesiphetho. Isihloko: Isihloko sibhale sigqame sibe namagama kamufi aphelele; Isibonelo: Umlando kaZamlandela Ntokozo Khumalo. Isingeniso: imininingwane noluzalwa nabazali bakamufi: Isibonelo: Bhala amagama kamufi aphelele, usuku azalwa ngalo, uzalwa ngobani, wazalelwa kuphi. Umzimba: Okuhambisana nemfundo (uma kukhona). Isibonelo: Bhala amazinga akhe ezemfundo; Izikole zemfundo afunda kuzona. Isigaba sesithathu: Izinto ezinhle azenzile esikoleni, emphakathini nasemndenini. Isigaba sesine: Usuku adlule ngalo emhlabeni. Abantu abayigazi lakhe abashiye emhlabeni. Isiphetho: Phetha ngomusho omfushane wokumvalelisa, Isibonelo: Lala uphumule Mntungwa/Ulale ngokuthula/ngoxolo 40
Isibonelo: Umlando ka- Babo Mlungisi Makhathini (1994-20.) UBabo Mlungisi Makhathini wazalwa ngomhla ziyi-7 ku-Agasti 1994. Wazalelwa eThekwini elokishini laseMlazi. Abazali bakhe kwakunguBusi Makhathini (MaNgcobo) no Dkt. Cecilia Makhathini (ongasekho). Usishiye ngokuzuma mhla ziyi-13 Novemba 20. UBabo waqala imfundo yakhe yamabanga aphansi kwaMgaga Combine School. Waqhubeka waya eMenzi High School lapho aphothula khona umatikuletsheni. Esikoleni wayeduma ngokucula kanye nokwenza imidlalo yasesiteji. Wathola izindebe eziningi zokulingisa imidlalo yasesiteji. Imfundo yakhe ephakeme wayenza eMangosuthu Technikon College lapho afundela khona ukuba ngu-Sound Engineer. Waphasa ngamalengiso. Waqala ukusebenza ngonyaka wezi-2014 eWizard Music Studio. Ubewuthanda kakhulu umculo futhi esiza abaculi abasaqalayo. Wayaziwa futhi kakhulu ngegalelo lakhe lokuqeqesha o-DJ. Emphakathini waba nesandla esikhulu ekuthuthukiseni intsha. Wayeyilungu eliqavile leqembu elibusayo. Kuningi akwenzile ukusiza nokuqoqa izingane ezisebenzisa izidakamizwa. Ushiye emhlabeni umama wakhe, udadewabo oyedwa nabafowabo abathathu. ‘Lala uphumule Gxabhashe! Siyohlala sikukhumbula njalo!’ EXODUS 14:14 Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo umlando kamufi/umlando ngomufi 1. Umngani wakho udlule emhlabeni ngokukhulu ukuzuma. Ucelwe umndeni ukuba ubhale umlando wakhe. Bhala umlando kamufi/ngomufi 2. Umzala wakho obesanda kuthathwa yiqembu laMazulu FC ukuyolidlalela esigabeni salo sokuqala udlule emhlabeni engozini yemoto. Bhala umlando kamufi/ngomufi. 4.6 I-ATHIKHILI YEPHEPHANDABA Indatshana yephephandaba /yephephabhuku. I-athikhili yephaphabhuku iyindlela yokuletha ulwazi, inguquko, imininingwane ethile mayelana nalokho ofisa ukukwedlulisa noma ofuna ukukukhangisa. Uma ubhala i-athikhili sebenzisa ifonti ehlukahlukene, imibala ehlukahlukene egqamile. Le midwebo igqugquzela ukuthengisa umqondo othize. Ungabhalwa ngamagama athize okunezelela okushiwo yizithombe. Amanye amaphephandaba aphuma nsuku zonke, kanti iphephabhuku lona liphuma kanye ngenyanga noma kanye ezinyangeni ezintathu. Indlela ebhaleka ngayo imibiko yephephandaba neyephephabhuku iyefana, kuhluka nje ukuthi umbiko wephephandaba uzohlala isikhathi esifishane ngoba nephepha lihlala isikhathi esifishane kanti umbiko wephephabhuku wona uhlala isikhathi eside. Kusetshenziswa isakhiwo nesitayela esifanele. 41
Qaphela lokhu ngenkathi ubhala: Indatshana yephephandaba/yephephabhuku kumele ishaye emhloleni; idlulise lokho okusemqoka. Ifingqe ngokunembayo, ingachezuki eqinisweni. Iba nesihloko esihle esihehayo. Kwesinye isikhathi ihambisana nesithombe esicacile. Okulindelekile uma ubhala i-athikhili yephephandaba/ iphephabhuku: • Isihloko masiveze umongo wendaba kodwa sigodle ulwazi oluthile ukuze sizoheha. • Igama lentatheli nendawo okubhalwe kuyona isiqephu akuvele. • Umbiko ubhalwa ngendlela yamaphephandaba eba nezigatshana ezihlelwe ngokwamakhalamu. • Kweqiwa umugqa phakathi kwezigaba. • Ulwazi luhlelwa ngendlela yokuthi kuqale okubalulekile. • Isigaba sokuqala yisona esithwala ingqikithi yendaba ngokuthi sinikeze lokhu okulandelayo: Ubani? Wenzani? Kuphi? Nini? Ngoba kwenzenjani? Kanjani? • Ezigabeni ezilandelayo chaza kabanzi ngalokhu okushiwo esingenisweni. • Zama ukuthi i-athikhili yakho ingachemi. • Kusetshenziswa umlandi ongumuntu wesithathu. • Bhala amagama abantu khona kuzobonakala ubuqiniso balokho okushiwoyo. • Uvumelekile ukuthi usebenzise amagama ashiwo ngumuntu kodwa ucaphune • Ungasebenzisa inkathi edlule neyamanje embhalweni owodwa. Isibonelo se- athikhili yephephandaba Umyalelo Sekuzwakele ukuthi kukhona abantu abadayisela abafundi ezikoleni izidlo ezinezidakamizwa. Bhala i- athikhili yephephandaba mayelana nezimvo/izikhalazo zabantu ngenxa yalesi senzo Amalungiselelo Isingeniso: o Ukubhadanywa kwalesi sihlava sokudayiswa kwezidlo ezinezidakamizwa ezikoleni. Umzimba: o Ubufakazi bokungenisa lesi sihlava o Ukukhathazeka komphakathi ngalesi senzo. o Ukuqwashisa ngezindlela zokuqeda/zokunqanda ukudayiswa kwalezi zidlo. Isiphetho: Ukugqugquzela ukubambisana komphakathi namaphoyisa ekulwisaneni nalo mkhuba. 42
Nasi sibonelo sombiko wephephandaba: Ukudayiswa Kwezidlo Ezifakwe Izidakamizwa Ezikoleni Othisha basesikoleni samabanga aphansi iZongile, bethuke boma, kuquleka abafundi aba-4 bebanga lesi-5 emva kwekhefu lokuqala. Uma bebuza kwabanye abafundi ukuthi yini imbangela yalokhu, babatshela ukuthi boba-4, bathenge amagwinya abedayiswa esangweni. Laba bafundi baphuthunyiswe eMtholampilo, ofike wakuqinisekisa ukuthi badle ukudla okunezidakamizwa. Emtholampilo babasizile ngokususa izidakamizwa emizimbeni yabo. Othisha bakhuthaze ukuthi kuthungathwe lo muntu odayisele izingane ukudla okunezidakamizwa. Umphakathi wona ubhodla umlilo ngalesi senzo. Sebephawula nokuthi lo mkhuba usuyanda kule ndawo. Baphawula nokuthi ziningi izikole lapho kudayiswa khona ukudla okunezidakamizwa. Baxakwa nangukuthi kungani laba bantu bedayisela izingane izidakamizwa. Abanye basola ukuthi kungenzeka ukuthi bafuna ukuzintshontsha izingane uma sezidakiwe izidakamizwa, bazidayise ukuthi ziyagqilazwa kwamanye amazwe. USihlalo wesiGungu sokuphatha isikole waphawula wathi: “Sekuyisikhathi sokuthi kuhlolwe kahle bonke abantu abadayisela izingane ukudla ukuze izigilamkhuba zizobanjwa.” Kuphakanyiswe ukuthi umphakathi uhlangane namaphoyisa ukulwisana nalo mkhuba. Kuloba u-Enhle Mnguni Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo athikhili yephephandaba 1. Endaweni yangakini kade umgwaqo uvaliwe ngenxa yombhikisho wezimfuno zomphakathi. Bhala indatshana yephephandaba uxoxe ngalesi sigameko osibonile. 2. Beka imibono yakho mayelana nezenzo ezingezinhle zokuziphatha kwentsha okubeka izimpilo zayo engcupheni. Bhala i-athikhili yephephandaba lomphakathi eliphuma masonto wonke uxwayise intsha ngokuziphatha kwayo budedengu. 4.8 UKUBHALA UMBIKO (IRIPHOTHI) Okulindelekile uma kubhalwa umbiko: • Isihloko (siveze ukuthi kumayelana nani) • Umbiko kumele ucace ukuthi uya kubani. • Usuku • Isikhathi • Indawo • Sebenzisa ulimi oluzwakalayo • Chaza isigameko esenzekile. • Veza imininingwane yakho • Sayina umbiko. • Bhala ngenkathi efanele. • Amagama awabe inani elifanele. 43
Isibonelo sokubhala umbiko (iriphothi): Umyalelo: Abafundi abavela ezikoleni ezahlukene bebebuka umdlalo wencwadi abayifundayo ehholo lesikole. Ngenkathi sekuphunywa abafundi badudulene abanye bawa base beyalimala kakhulu. Uthishomkhulu ucele ukuba ubhale umbiko ngalokhu okwenzekile. Bhala umbiko ozowunika uthishomkhulu. Isibonelo: UMBIKO NGOKULIMALA KWABAFUNDI Uya ku- Mnu. ZZ Malevu-uthishomkhulu waseHlola High School Usuku : 19 Mashi 20.. Isikhathi : Ihora lesi-9 ekuseni Indawo : Ehholo lesikole Okwenzekile: • Emva kokuphela komdlalo abafundi basukume bonke kanyekanye baya esicabheni sokuphuma. • Badudulene ngoba bengakwazi ukuphuma ngesikhathi esisodwa. • Abanye abafundi bawe phansi banyathelwa yilaba abajahe ukuphuma. • Othisha bamemezile becela abafundi ukuthi bangadudulani. • Onogada bazamile ukuvimba abafundi kodwa kwanhlanga zimuka nomoya. • Abafundi besilisa bona bebedudula kakhulu. • Abanye abafundi bamele kude balinda ukuze kuphele isiminyaminya. • Othisha abazame ukungene esixukwini nabo bathole ukududuleka balimama. • Ngokuphazima kweso abafundi abanyathelekile bese bopha kanti abanye bebequlekile. • Kufike abosizo lokuqala bazama ukusiza abafundi abalimele. • Abanye baphuthunyiswe esibhedlela ngama-ambulense. • Abafundi abalimale kakhulu bekungabesifazane Othisha bacele ukuthi abanye abafundi bangene emabhasini baye ezikoleni. • Bonke abafundi nothisha abangalimalanga bathole ukwelulekwa ngokwengqondo Ubhalwe ngu-: --------------------------- Isiginesha 44
Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo umbiko 1.Buka isithombe esilandelayo bese ubhala umbiko ongabekelwe mgomo. Bhala umbiko ozowunika uKaputeni wamaphoyisa asesiteshini esiseduzane nalapho obekubanjwa khona imoto yemali. NOMA 2. Iqembu lebhola likanobhutshuzwayo lasesikoleni ofunda kusona lihlulwe emqhudwelwaneni wamanqamu. Lokhu kwenze ukuthi livuke umbhejezane lihlasele kanzima unompempe limsola ngokuthi ubechemile naleli qembu ebebeqhudelana nalo. Bhala umbiko ongabekelwe mgomo ozowethula kuthishomkhulu njengoba ubukhona kwenzeka lesi sigameko. 4.9 INKULUMO ELUNGISELELWE Iyini inkulumo elungiselelwe? • Inkulumo elungiselelwe yinkulumo oyihlelile ozoyethula emcimbinmi thizeni. Kungaba umcimbi wokuvalelisa umuntu/ abantu, owokwethwesa iziqu njl. • Kubalulekile ukuthi inkulumo ihambelane nomcimbi lowo ezokwethulwa kuwo. • Inkulumo idinga ukulungiselelwa ukuze ihleleke kahle. • Kusetshenziswa inkathi yamanje, lena yinkulumo ngqo eyethulwa kubantu belalele, bekubuka nawe ubabuka. Okulindelekile uma kubhalwa inkulumo elungiselelwe: • Zilungiselela ngokwenza ucwaningo bese uhlela ulwazi. • Bhala isihloko: isihloko esizoba nale mininingwane: inhloso yenkulumo, yethulwa ngubani? Kumuphi umcimbi? Nini? Wawuqhutshelwa kuyiphi indawo? • Qala ngokubonga ithuba kumphathi wohlelo. • Bingelela izethameli ngokwezikhundla zazo uqale ngabanezikhundla eziphezulu wehle njalo. • Yethula inkulumo yakho ehlukaniswe kahle ngezigaba. Lapha wethula inkulumo njengoba ocwaningile ngesihloko wase uyihlela ukuze amaphuzu athelelane kahle. Iphuzu nephuzu lidingidwa esigabeni salo lodwa. Ekugcineni kubalulekile ukuthi uphose inselelo kuzethameli. • Sebenzisa irejista, isitayela nephimbo okuhambisana nezethameli, inhloso nesimo somcimbi. • Khetha amagama anembayo ungathemelezi • Yethula amaqiniso, umbono, incazelo eqondile negudliselayo incazelo esobala necashile. • Khombisa indlela obuka ngayo izinto ukuchema, ukucwasa, ulimi oluthinta imizwa, oluncengayo nolimi oluvumisayo. • Uma inkulumo seyiphelile, buyisela kumphathi wohlelo ngokuthi uphinde ubonge kuye. 45
Isibonelo senkulumo elungiselelwe: Umbuzo: Njengomfundi wendawo owaziphatha kahle kulesi sikole waphumulela ngamalengiso, isikole sibe sesihlela umcimbi wokuvalelisa abafundi bebanga le-12 kulo nyaka. Ucelwe ukuba ube ngomunye wezikhulumi kulo mcimbi. Bhala inkulumo elungiselelwe ozoyethula kulo mcimbi. Amalungiselelo Isihloko 1. Ukubonga ithuba nokubingelela abantu ngezikhundla zabo. 2. Izinselele ezibhekene nentsha. 3. Ukugqugquzela imfundo entsheni. 4. Ukukhuthaza intsha ukuthi izibambe ziqine. 5. Ukubonga kumphathi wohlelo. Inkulumo yokukhuthaza abafundi bebanga le-12 emcimbini wokuvaleliswa kwabo, eNhlungwane H. S yethulwa nguMnu. S. K. Gumede ngehora lesi-9 ziyi-11 kuLwezi wezi- 20... Noma Yethulwa ngu : Mnu. S. K. Gumede Uhlobo lomcimbi : Umcimbi wokuvalelisa abafundi babanga le-12. Indawo : INhlungwana H. S Isikhathi : Ngehora lesi-9 ekuseni. Usuku : 11 kuLwezi 20.. Inkunzi isematholeni Ngibonge ithuba eliyingqayizivele engilinikwe ngumphathi wohlelo. Ngibingelela umhloli omele uMnyango WeMfundo, Othisha abakhulu, othisha bonke, Umkhandlu wesikole, abazali kanye nabafundi abangosingaye kulo mcimbi. Bafundi bebanga le-12, abaholi bakusasa yinina. Izwe lethu namuhla libhekene nezinselelo ezahlukahlukene, okubalwa kuzo ukuntengantenga kwesimo somnotho, ukwanda kwezinswelaboya, ngenxa yokungasebenzi kwentsha kanye nezifo ezingalapheki ezahlukahlukene. Zonke lezi zimo ziyoxazululwa yini enisabona nezimpukane ngesikhali senu esiyimfundo. Sifundile emaphephandabeni uMnu. Mthembu ethi imfundo yiyona eyothuthukisa leli zwe. Sibonile nakomabonakude kwenziwa izinhlelo zezemfundo ukuze kusizakale wonke umuntu. Bafundi isiZulu sithi elisuka muva likholwa yizagila, sukumani-ke niphikelele kwaNgqondonkulu niyofuna imfundo. uHulumeni usenenzele nezinto zalula ngokunihlelela imfundo yamahhala. Akusekho ukuziba ngezimali ezingekho. Uma senifundile niyokwazi ukuthuthukisa amakhaya enu. Umphakathi wonkana uyozishaya isifuba ngani njengoba kungasensuku zatshwala nje nihlolelwe ukuphela konyaka, zibambeni ziqine. Ngiyabonga mphathi wohlelo. Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo inkulumo elungiselelwe 1. Ungumfundi ovelele emidlalweni, manje umenyiwe ukuthi wethule inkulumo esikoleni sangakini ugqugquzele ezemidlalo ezikoleni. Bhala inkulumo ozoyethula esikoleni sangakini egqugquzela ubumqoka bokuzimbandakanya kwezemidlalo. 46
2. Ungomunye wabafundi abathole inhlanhla yokunikwa umfundaze inkampani yangakini iVulingqondo (Pty) Ltd, emcimbini eniwenzelwe yile nkampani uqokwe ukuthi wethule inkulumo ubonge kubaphathi benkampani. Bhala inkulumo elungiselelwe ozoyethula kulo mcimbi. 4.10 INGXOXO / INKULUMO MPENDULWANO Nazi izinto okufanele uziqaphele uma ubhala ingxoxo/inkulumo-mpendulwano: • Isakhiwo sengxoxo/ senkulumo-mpendulwano • Bhala isethulo. Lesi sethulo sibhale ekuqaleni usifake kubakaki. Esethulweni ngenisa udaba oluzoxoxwa nokuthi luzoxoxwa ngobani kanye nendawo abazoxoxa kuyo. • Abaxoxayo baqambe amagama. • Amagama alabo abakhulumayo wabhale ngasesandleni sokunxele, abe mafushane nesibongo singasetshenziswa esikhundleni segama. Ungabhali lutho ngaphansi kwamagama alabo abakhulumayo. Emagameni kuphongozwa u-u omncane. • Bhala ikholoni emva kwamagama abantu abakhulumayo. • Khetha amagama okumele akhombise ukwehlukana kwezinga lalabo abakhulumayo. Isibonelo:’ ubaba uma ekhuluma nendodana, ingane yesikole uma ikhuluma nothisha’. • Inkulumo-mpendulwano yakho mayibe nesingeniso, umzimba Kanye nesiphetho. Ingaphetha ngokuba bezwane noma bangezwani kuye ngokuthi udaba abebeluxoxa luhamba kanjani. Umyalelo: Bhala Ingxoxo/inkulumompendulwano phakathi kukathishomkhulu, umzali kanye nomfundi, mayelana nokungasigcini isikhathi njengoba kubhalwa izivivinyo zokuphela konyaka. Isibonelo senkulumo-mpendulwano: Amalungiselelo: 1. Isihloko 2. Isethulo 3. Inkulumo-mpendulwano ehlelwe ngebhulokhi, abalingiswa babhalwe balandelane ngasesandleni sokunxele, kulandele ikholoni bese kuba amazwi ashiwo ngumlingiswa. 4. Inkulumo yabo mayihleleke kanje: • Isingeniso: bangenisa inkulumo • Umzimba: kudingidwa imbangela yokufika komfundi emva kwesikhathi. • Imiphumela yokufika emva kwesikhathi • Isiphetho: inkinga iyaxazululeka. 47
Isibonelo sengxoxo/senkulumo-mpendulwano: Ingxoxo/Inkulumo -mpendulwano [Kusekuseni ehhovisi likathishanhloko uMnu. Sokhulu, uzobonisana noNkk. Ngema mayelana nokukhathazeka kwakhe ngokungasigcini isikhathi kukaMfundo.] uMnu. Sokhulu: Ngiyabonga ukuphumelela kwakho Nkk. Ngema yize isimemo usithole sekuphuthuma. uNkk. Ngema: Ngiyabonga nami Thishomkhulu, ngisukumele phezulu ngoba kuthinta umntwana wami. uMnu. Sokhulu: Mama ngikwazisa ukuthi uMfundo akasigcini isikhathi sokungena esikoleni njengoba kubhalwa izivivinyo zokuphela konyaka, ngabe mama uyayazi yini imbangela yalokhu. uNkk. Ngema: Hawu! Angikwazi-ke lokho Thishomkhulu. Mina ngimvusa ngovivi ngenzela ukuthi afike ngesikhathi. Ake aziphendulele yena asho inkinga yakhe. uMfundo: Ngiyalibonga ithuba Thishomkhulu, inkinga yami ukuthi ngihamba ibanga elide ngiza esikoleni. uNkk. Ngema: Hawu! Ngiyavivinywa ngisehlane. Uhamba kwenzenjani ngoba ngakunika imali yokugibela? uMfundo: Ngiyaxolisa mama, sadudana nabangani bami sayisebenzisa edolobheni imali. uMnu. Sokhulu: Uyajabula njengoba ufika esikoleni emva kwesikhathi, kube kubhalwa izivivinyo? uNkk. Ngema: Ikusasa lakho lisezandleni zakho mfana, uma ungazimisele ngemfundo uzozisola usuwedwa. uMfundo: Ngiyaxolisa mama nawe thishomkhulu, sengiyalibona iphutha lami, ngeke ngiphinde ngidudane nabangani. uNkk. Ngema: Ngiyaxolisa Thishomkhulu ngesenzo sikaMfundo. Sengizoqinisekisa ukuthi ngimkhokhela emotweni ehamba abafundi. uMnu. Sokhulu: Kungcono Mfundo ngoba uyalibona iphutha lakho, ngiyabonga nakuwe Nkk. Ngema ngalesi sisombululo. UMfundo ngomunye wabafundi abakhaliphile. Lokhu bese kuqala ukumphazamisa. uNkk. Ngema: Ngiyabonga Thishomkhulu ukuthi usheshe walusukumela lolu daba, sibonga nokuthi siyiphethe kahle le mbenge. Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ingxoxo/inkulumo-mpendulwano Uqokwe ukuthi wethule inkondlo emcimbini ohlelelwe ukuqwashisa ngeCOVID-19-19-19. Abahleli balo mcimbi baxoxisane nawe mayelana nesikhathi ozosithatha uma uhaya inkondlo. Lesi sikhathi kufane sihambisane nemithetho ye-COVID-19-19-19. Bhala inkulumo-mpendulwano/ingoxo phakathi kwabahleli bomcimbi ababili kanye nembongi. Ufisa ukuvula ibhizinisi likashisanyama ngakini, uvakashele omunye oyisakhamuzi osesemnkantshubomvu kulolu hlobo lwebhizinisi, ukuyocobelela ulwazi kuye. Bhala inkulumo-mpendulwano/ingxoxo ebiphakathi kwakho nalo somabhizinisi. 48
4.11 I-INTHAVYU I-inthavyu ingxoxo lapho kuba khona umuntu noma abantu abalidlanzana ababuza omunye imibuzo bephindelela ngenhloso yokwazi kabanzi ngaye. Kungabuzwa kabanzi umuntu ofuna umsebenzi kokunye kubuzwe umuntu ngenhloso yokuthola ulwazi ngento ethile eyenzekile noma esazokwenzeka. I-intavyu ingenziwa bukhoma, kumabonywakude, emsakazweni noma ezinkundleni ezithile zokuxhumana. Ikhona futhi i-inthavyu ebhalwa phansi njengenkulumo-mpendulwano. Umyalelo Isibonelo Ake sifunde le-inthavyu elilandelayo lapho umsakazi woKhozi FM ekhuluma khona nomculi othile odumile: I-inthavyu phakathi komsakazi woKhozi kanye nomculi odumile uMsakazi : Kuyinjabulo kimi ukuthola ithuba lokuba unginike isikhathi sokukhuluma nawe. uMculi : Nami ngiyathokoza kakhulu ukukhuluma nawe kulo msakazo odume kangaka, ngizwiwe abalandeli bami nabalaleli bakho abaningi. uMsakazi : Ngabe leli gama obizwa ngalo elakho ngempela noma elomsebenzi? uMculi : Igama lomsebenzi engalinikwa abangane bami ikakhulukazi enginabo eqenjini lami. uMsakazi : Lavela kanjani? uMculi : Ngangishaya kakhulu isiginci bachazeke kakhulu base bengibiza ngo-Guitarman. uMsakazi : Awutshele abalaleli bomsakazo nabalandeli bakho ukuthi ngempela wena ungubani, uqhamukaphi ? uMculi : Mina nginguZakhele wakwaZibane owazalelwa eNkande wakhulela khona, wafunda khona, kwaze kwaba uyahamba uyofunda enyuvesi yaKwaZulu iZululand. Uthando lwami lomculo ladlondlobala lapho. uMsakazi : Ubani ongathi wakufaka ugqozi lomculo? uMculi : Abazali bami nabo bangabaculi. Ubaba nomama bebevamise ukucula esontweni, lokhu okubizwa ngokuthi i-duet, babuye bazilungiselele ekhaya. Ngakhula ngihalela ukuthi nami ngelinye ilanga ngime phambi kwabantu ngibajabulise, njengoba kwakwenza abazali bami. Abazange bangiphoqe kodwa ukuba ngibe umculi, kwazisukela kimi nje. uMsakazi. : Kodwa pho kungani wena ucula olunye uhlobo lomculo? uMculi : Ngicabanga ukuthi ukuwufunda phansi ngibe nolwazi ngawo, nokukhula ngilalela uhlobo oluthile lomculo kwangenza ukuba ngicabange ukwehluka kubazali bami. Kwangijabulisa futhi ukuthi abazange babe nenkinga ngalokho. Bayawahambela amakhonsathi bazongilalela, bahlabe lapho bethanda ukuhlaba khona babuye bancome futhi uma kunesidingo. [Isengaqhubeka le-inthavyu kuze kufike esibalweni esifanele samagama] 49
Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo I-inthavyu 1. Ufake isicelo somfundaze esikoleni sezemidlalo i-Sports Academy. Manje uMphathi wezemidlalo uMnu. BZ Mkhize ukubizele i-inthavyu/nhlolokhono. Bhala i-inthavyu /inhlolokhono ephakathi kwakhho noMnu. BZ Mkhize. 2. Isikole senu sidle umhlanganiso emqhudelwaneni wenkulumompikiswano ebiphakathi kwaso kanye ne- Education High School. Isiteshi somsakazo womphakathi sibe sesihlela i-inthavyu noThishanhloko wesikole sakho. Bhala i-inthavyu ebiphakathi kukaThishanhloko wenu kanye nomsakazi. 4.12 ISIBUYEKEZO Incazelo emfushane: Isibuyekezo siwuvo lobhalayo ngokuthile okungaba incwadi, iphephandaba, iphephabhuku, isidi(CD), indawo ethile yokuqeda isizungu okungaba eyokuya ngasethunjini, eyokungcebeleka, eyokuzivocavoca njalonjalo. Inhloso yaso iwukwazisa ngelaka ngento abhale ngayo. Kulindeleke ukuba isibuyekezo sigxile emaqinisweni egculisa noma engagculisi ukuze abasifundile bakwazi ukuzithathela izinqumo mayelana nalokho okubhalwe ngakho. Izimpawu Zesibuyekezo Isihloko asigagule ukuthi singesani isibuyekezo. Kugagulwa imininingwane yento okubhalwa ngayo. • Sebenzisa kakhulu inkathi ehambisana nalokho osuke okubuyekeza. • Sebenzisa kakhulu amagama achazayo, amagama athinta imizwa ukuze adlulise kahle umyalezo wakho. • Sekela umbono wakhe ngokutholaka kulokho abhala ngakho nangalokho akuthole kweminye imithombo ethembekile ngenhloso yokuqinisa uvo lwakho. • Veza isinqumo ngalokho obhala ngakho ukuthi kuhle noma akukuhle maqede wenze izincomo. Izibonelo zezihlokwana ezingasetshenziswa uma kubhalwa isibuyekezo: Incwadi Ifilimu i-cd Umcimbi • Igama lencwadi • Igama lefilimu • Igama le-cd • Uhlobo lomcimbi • Igama lombhali • Umqondisi • Igama lenkampani • Usuku /Abaqondisi eqophile lomcimbi • Indawo • Abashicileli • Isikhathi • Igama lomculi • Abahleli bomcimbi • Unyaka • Inkampani • Uhlobo lomculo • Isikhathi eyashicilelwa yabashuthayo somcimbi ngawo 50
• Incwadi • Ifilimu kafushane • Ukuxoxa kafushane • Ukuxoxa ngamafuphi nge-cd ngomcimbi (ngamafuphi) • Izincomo (okuhle • Izincomo (okuhle • Izincomo (okuhle • Izincomo nokubi ngayo) nokubi) kanye nokubi) (okuhle kanye nokubi) • Uvo lwakho • Uvo lwakho • Uvo lwakho • Uvo lwakho Isibonelo: Uma kuyincwadi yezemibhalo inoveli/umdlalo/izinkondlo • Igama layo, igama lombhali wayo, igama labashicileli, unyaka eyashicilelwa ngawo, indawo eshicilelwe kuyo kanye nokuqukethwe incwadi ngamafuphi. Igama lencwadi: Ngaze Ngazifaka Enkingeni Umbhali wencwadi: S.S. Kunene Igama labashicileli: Alzinah Vezi Publishers Unyaka eshicilelwe ngawo: Julayi 20.. Indawo eshicilelwe kuyo: eMpangeni Okuqukethwe yincwadi ngokufingqekile Lapha ngizoxoxa ngencwadi ebhalwe omunye wababhali osemnkantshubomvu esihloko sithi: (Ngaze Ngazifaka Enkingeni). Le ncwadi ikhuluma ngomfana owayeka isikole emabangeni aphansi wakhetha ukududana nabangani. Emva kokuyeka isikole uzithole esedla izidakamizwa. Waqala wenza ubugebengu ebamba inkunzi wangagcina lapho wantshontsha nezimoto. Okubuhlungu ukuthi kwathi ngelinye ilanga ethi uyobamba inkunzi esitolo thizeni kanti abakwasidlodlo sebemllindile. Wathi efika nje nanka amaphoyisa emcuthele. Wazama ukukhipha isibhamu amshaya kuqala amaphoyisa kuthe esalimele kanjalo wezwakala ethi, “Ngaze Ngazifaka Enkingeni” waphangalala kanjalo. Iqukethe lokho le ncwadi ngokufingqekile. Uvo lwami Le ncwadi ikhuluma ngesimo esiphila ngaphansi kwaso okuwubugebengu. Izincomo Kungaba wusizo ukuba le ncwadi iqoshwe ukuze ilalelwe nayilabo abangakwazi ukufunda. 51
Uma kuyisidi (CD) • Igama layo, igama lomculi noma leqembu, inkampani yabaqophi kanye nonyaka eqoshwe ngawo. • Bhala ngeso lomuntu wokuqala usho umbono wakho ngalokho obhala ngakho. Umsebenzi womfundi: Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo isibuyekezo 1. Ubuhambele umcimbi wokugujwa kosuku lokuzalwa komngani wakho obehlanganisa iminyaka engama-21 ngoJulayi kulo nyaka. Bhala isibuyekezo salo mcimbi ngakho konke okwenzekile kusukela umcimbi uqala uze uyofika ekupheleni kwawo. 3. Ubuhambe nabangani bakho niyobuka ifili engindabuzekwayo/ekuhlabe emxhwele ebhayisikobho. Bhala isibuyekezo sale filimi kuseka ekuqaleni kuze kube sekugcineni. 4.13 I-IMEYILI I-imeyili I-imeyili yindlela enobuhlakani yobuchwepheshe yokwamukela nokuthumela imibiko, izithombe nokunye ngendlela esheshayo kusetshenziswa amakhompyutha nezinye izindlela zokuxhumana. Le ndlela ikwazi ukuthumela ngisho umbhalo ongamakhasi amaningi ngesikhashana nje. Umuntu oyithumelayo noyamukelayo bayakwazi ukuyigcina ukuze bakwazi ukuyithola noma ngasiphi isikhathi uma beyidinga, bangaphinde bayidlulisele kwabanye njengoba injalo. Kukhona i-imeyili ebekelwe umgomo osebenzisa ulimi oluhloniphekile kanye nengabekelwe mgomo engaba mfishane iphinde isebenzise nolimi olujwayelekile. Isibonelo se-imeyili ebekelwe umgomo Isuka ku: Mahlaselalindo@gauteng.gov.za Ikheli lalowo ebhekiswe kuyena Iya ku: Mandy.Ngobese@gmail.com; siyavulasonke@webmail.com; CC: manzinijhi@gmail.com; Mathoko.Shange@gauteng.gov.za; i-imeyili yalabo abanye abaziswa ngalo mhlangano. ISIHLOKO: Isimemo somhlangano 52
Abafundi bebanga le-11 bayamenywa emhlanganweni wokuzoxoxa ngegciwane lekhorona. Indawo: Thuthukani High School Usuku: 15 Nhlangulana 2021 Isikhathi: 10:00 Ekuseni Uhlelo Lomhlangano 1. Ukuvula 2. Abakhona 3. Abaxolisayo abangeke baphumelele 4. Amaminithi omhlangano odlule 5. Okuvuka emaminithini 6. Ukufunda ngaphansi kwesimo se-COVID-19 7. Ezixubile 8. Ukuvala Niyakhunjuzwa ukuthi kufanele nigcine yonke imithetho nemigomo ye-COVID-19 Omemayo uLindokuhle Mahlasela Igama lothumele imeyili Isibonelo se-imeyili engabekelwe umgomo Isuka ku: Mahlaselalindo@gauteng.gov.za Iya ku: Mandy.Ngobese@gmail.com; siyavulasonke@webmail.com; CC: manzinijhi@gmail.com; Mathoko.Shange@gauteng.gov.za; ISIHLOKO: Umdlalo Wasesiteji Sanibonani Niyakhunjuzwa ukuthi kufanele nithenge amathikithi okubuka amathikithi womdlalo ozobe wenziwa abafundi abenza i-Drama. Khumbulani nosuku okuzobe kubukwa ngalo lo mdlalo ozobe ungomhla ziyi-12 Ntulikazi. Nikhumbule ukuthengisela amalunga omndeni kanye nezihlobo ukuze kukhuphule isikhwama sabafundi be-Drama. Siyacela nixhase ngoba imali ezoykolakala izolungisa isiteji kanye namakhethenisi ehholo lesikole. Ithikithi, abancane libiza ama-R30 kanti abadala bazolithola ngama-R50 Ivela kuLindokuhle 53
4.14 Umsebenzi womfundi: Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo i-imeyili 1. Ungunobhala esikoleni seseNtokozweni High School. Uthishanhloko ukucele ukuthi ubhale i-imeyili umeme abazali emhlanganweni wokuvalelisa omunye wothisha osethathe umhlala phansi. Bhala i-imeyili ezoveza imininingwane egcwele ngesmemo. 2. Uthole imininingwane yomngane wakho enagcinana kudala kwezokuxhumana owawufunda naye enyuvesi. Bhala imeyili enizoxhumana ngayo ukuvuselela ubungani benu. 5. ISIQEPHU C: IMIBHALO EMFUSHANE EDLULISA UMLAYEZO 5.1 INKOMBANDLELA Empilweni kuyenzeka umuntu ahambele endaweni angayazi okudingeka ukuba abuze indlela kubantu ahlangana nabo. Umuntu olayela omunye indlela usebenzisa inkombandlela yokulayela. Inhloso yenkombandlela ukukhombisa umuntu othile indlela noma indawo ethile okumele aye kuyo. Kungaba indlela eya emzini othile, emsebenzini, esikoleni, eposini, esikhumulweni sezindiza, njal. Inkombandlela yenzela ukusiza umuntu ongayazi indlela yalapho eya khona. Ingabhalwa phansi ngamagama noma idwetshwe. Okubalulekile ukuthi uma uyalela umuntu noma uyalelwa kufanele ubhale ngokucacile ukuze angaduki umuntu ozosebenzisa leyo nkombandlela. Ubhala ngolimi oluqondile namagama ahambisana nokuyalela umuntu. Okulindelekile uma ubhala inkombandlela: • Bhala ngamaphuzu. • Sebenzisa ulimi lokuyalela, (Isb. qonda, jika, isandla sokudla, eqa, njl). • Qala ukubhala ususele la umuntu emi khona. • Bhala amagama emigwaqo nemizila umuntu azohamba kuyo. • Bhala izakhiwo azodlula kuzona (Isb. KFC, Shell garage, Mall, njl.). • Bhala amagama ezindawo eziqgamile azodlula kuzona. • Veza imifula, izintaba, amadamu nokunye. • Bhala amarobhothi azoweqa/azodlula kuwona/azojika kuwona / amabhuloho azongena kuwo noma azohamba ngaphezu kwawo kanye ziyingi zomgwaqo • Amagama abe inani elifanele. Isibonelo senkombandlela: Umyalelo: Buka umdwebo olandelayo bese ubhala inkombandlela ulandele imicibisholo esuka egalaji uze ufike endaweni yokuhlanganela uma kunenkinga yokusha kwendlu. • Bhala ngamaphuzu. • Imiyalelo mayibhalwe ngokulandela imicibisholo njengoba injalo. • Makubhalwe izinhlobo zamakamelo nokunye azodlula kukho. • Kumele ubhale ngemisho ephelele. • Kusetshenziswa ulimi oluhambisana nombhalo. • (Amagama awabe inani elifanele). 54
INDAWO YOKUHLANGANELA IKAMELO IKHISH LOKUPHUMULA I IKAMELO LOKUD LELA IKAMELO LOKULALA -2 IKAMELO IKAMELO LOKUBUKA LOKULALA -1 i-TV INDLU YANGASESE IGALAJI [Umdwebo wokuziqambela ] ISIBONELO SEMPENDULO YENKOMBANDLELA: • Suka la egalaji ungene endlini • Dlula indlu yangasese kwesokunxele • Qhubeka udlule ikamelo lokuqala lokulala elisesandleni sokudla • Jikela kwesokunxele ongathi uya ekamelweni lokubuka i-TV • Jika ngasesandleni sokudla • Dlula elinye futhi ikamelo lokulala lesibi elisesandleni sokunxele kanye nekamelo lokudlela elisesandleni sokudla • Qhubeka ungene ekamelweni lokuphumula kodwa ulidlule • Uzoboina nekhishi ngasesandleni sokunxele kodwa ulidlule • Jikela esandleni sokudla uzobona umnyango bese uphuma ngawo • Uzoqonda ezitebhisini ezingaphandle komnyango • Khuphuka ngezitebhisi • Qhubeke ngazo uze uphumele endaweni yokuhlanganela 55
Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo inkombandlela Umyalelo: UMnuzane Sithole ufuna ukuyothenga inkomo KwaBele Livestock kodwa indlela eya khona akayazi. Sebenzisa le nkombandlela elandelayo ukumyalela kusukela Ezweni Township aze afike lapho kudayiswa khona izinkomo. Kuzomele ulandele imicibisholo. 56
5.2 IMIYALELO Imiyalelo yinkulumo etshela umuntu ukuthi akenzeni, kuphi kanjani, nini, njalonjalo. Le nkulumo uyingasho ngomlomo noma uyibhalwe phansi ukuze ifeze inhloso yayo. Kufanele icace, ingabi nokudida, usebenzise ulimi oluzwakalayo futhi ingabi mide kakhulu ukuze lowo omyalelayo ezokwazi ukuyilandela. Isibonelo: Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo IMIYALELO YABAHLOLWAYO: 1. Abahlolwayo mabafundisise kahle imiyalelo ngaphambi kokuba baphendule imibuzo. 2. Leli phepha lehlukaniswe iziqephu EZINTATHU: • ISIQEPHU A: Isivivinyo sokuqondisisa • Ukufingqa • Uhlelo nokustshenziswa kolimi 3. Abahlolwayo mabaphendule yonke imibuzo ekuleli phepha. 4. Abahlolwayo mababhale ngobunono bekati nangesandla esibonakalayo. 5. Abahlolwayo mabaqaphelisise isipelingi kanye nokwakheka kwemisho. Nasi esinye isibonelo somyalelo wokupheka Okulindelekile uma ubhala imiyalelo yokupheka: Iresiphi isetshenziselwa ukupheka uhlobo lokudla, ukubhaka, ukwenza isiphuzo noma isaladi. Kunemigomo nendlela obhala ngayo ukuze noma ubani ofuna ukuyisebenzisa: • Isihloko sokuphekwayo/okwenziwayo • Bhala izithako nezikalo ngokucacile • Indlela yokwenza • Izinga lomlilo • Izinto ozisebenzisa (ipani, iketela, ibhodwe, uhavini, njl.) • Umbono wokuthi kungadliwa nani • Ingadliwa abantu abangaki • Ibhalwa ngamaphuzu • Amagama abe inani elifanele 57
Isibonelo ISALADI YEZITHELO Izithako nezikali: 3 x obhanana I x inkomishi egcwele yamajikijolo/amastrobherisi 2 x ama-orintshi I x inkomishi amagilebhisi angenazo izinhlamvu 3 x amapentshisi 2 x omango 1 x ikiwi 1 x upopo 2 x 250g i-granadilla pulp Indlela Yokwenza: • Geza zonke izithelo bese uzicwecwa • Qoba amapentshisi, upopo nomango kube izikwele • Hluba obhanana nekiwi bese ukucwecwa izingcezu ezincane • Hluba ama-olintshi bese uhlukanisa izingcezu zawo • Thatha indishi engaba ngu-2L • Faka zonke izithelo eziqotshiwe nezicwecwiwe endishini • Hlanganisa izithelo ezisendishini ndawonye • Faka amagilebhisi kanye namajikijolo/amastrobherisi endishini enezithelo • Hlanganisa ngokhezo lokhuni (wooden spoon) zonke izithelo • Thela i-granadilla pulp ezithelweni • Faka isaladi yezithelo kusiqandisi/efrijini ihora elilodwa ngaphambi kokuyidla Umbono: Ingadliwa no-ice cream noma u-custard Ingadliwa abantu abane Ingadliwa njengesidlo sasekuseni, sasemini noma sasebusuku. Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo imiyalelo 1.Abazali bakho banohambo abazoluthatha lwezinsuku ezine. Bakushiyele imiyalelo yezinto okumele uzenze kulezi zinsuku bengekho. Bhala imiyalelo eshiywe ngabazali bakho yezinto okumele usale uzenze ngenkathi bengekho. 2.Isigungu sebandla okhonza kulo sikhiphe imiyalelo okumele niyilandele uma nihlela inkonzo yabantu abasha ezobanjwa ngosuku lweholidi lwentsha oluba mhla ziyi-16 Nhlangulana (June). Bhala imiyalelo ekhishwe yisigungu sebandla okhonza kulo abayinike intsha Ukuthi ihlele umcimbi wayo. 58
5.3 IZIKHANGISI Ukukhangisa yindlela ehehayo ngento ethile ethengiswayo ngenhloso yokuthi bagcine sebeyithengile yize bebengahlosile. Osomabhizinisi, imvamisa, basebenzisa izikhangisi ezinhlobonhlobo ukuchukuluza imizwa yabathengi. Isikhali esikhulu sezikhangisi ukuphindaphindwa kwemibiko kanye nokusebenzisa amazwi ayengayo. Ngaphandle kwezikhangisi zezinto ezithengiswayo kukhona izikhangisi zemisebenzi, zemicimbi, zabashonile, zabashadayo, kanye nokunye. Isibonelo sesikhangisi: Amalungiselelo • Isihloko • Igama lomkhiqizo • Izithombe. • Amakhono okukhangisa, isib, ulimi olunxenxayo. • Isiqubulo • Izindlela zokuxhumana Nakhu okubalulekile uma ubhala isikhangisi • Isihloko sokukhangiswayo masigqame. Isibonelo: Sebenzisa amafonti axubile (izindlela zokubhala ezahlukene). Isibonelo: Uyakwazi ukuthenga online. Sidiliva kuso sonke isiFundazwe sase-KZN. Ifonti egqamile iyakuheha ukuthi uthenge ngoba bayadiliva SMSa uthi; ayashisa amateki ku-Buhlebethu ku-13387 ukuze uziwinele amateki kanokusho. Kuyakhokhelwa ukudiliva Ifonti encane ecashisa uk uthi uyakukhokhela ukudiliva Ifonti egqaile eyokuheha/ ukulutha umthengi kanti ifonti encane kusuka kucashiswa okuthile. • Sebenzisa ulimi oluzoheha amakhasimende. Isibonelo: ulimi lungakhohlisa, lunxenxe noma luhehe Fika manje uzozibonela! Ulimi olunxenxayo • Ikheli lapho kutholakala ibhizinisi lakho Isibonelo: 33 FANA AVENU DOKODWENI 2654 • Izindlela zokuxhumana Isibonelo: buhletaki@gmail.com Ucingo: 034-976 0045 • Ukuhambelana kwesithombe nomkhiqizo okhangiswayo 59
Izithombe zezinhlobo zamateku akhangiswayo Isiqubulo AMANANI ETHU ALUNGELE WONKE UMUNTU Nasi esinye isibonelo sesikhangisi somsebenzi: UMNYANGO WEZOKUTHUTHA Kuvuleke izikhala zomsebenzi wamaphoyisa omgwaqo Iholo : R84 900 – R96 984 Izinga : Level 7 Kudingeka umuntu: Ophase uMatikuletsheni, onediploma ayithola kwelinye lamakholiji aqeqesha iziphathimandla zomgwaqo, izincwadi zokushayela (ikhodi 8) abe umuntu oneminyaka emithathu enza lo msebenzi. Usuku lokugcina ukufaka izicelo: 30 Ntulikazi 2009 Amafomu okufaka izicelo ayatholakala kuwo wonke amahhovisi kamasipala. Izicelo azithunyelwe ku: Menenja yedolobha, Midvaal Local Municapality, P.O. Box 9, Meyerton, 1960. Imibuzo ingaqondiswa ku: Mnu. T.T. Radebe kule nombolo: (016) 360-7478 Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo 1. Uvule ibhizinisi lokubhaka zonke izinhlobo zamakhekhe. Bhala isikhangisi esihehayo ozosifaka 2. Nivule iqembu lengoma elishisa izikhotha endaweni yangakini. Bhala isikhangisi ozosifaka ezitolo nasezindaweni zomphakathi ukuze nizikhangise kubantu abazofisa ukuniqasha. 60
5.4 AMAFLAYA Amaflaya ngamapheshena amancane aba maningi akhangisa ngomkhiqizo othile noma ngomsebenzi othile. Abhalelwa izimo nezinhloso ezihlukene. Inhloso: • Nxenxa abantu ukuthi bathenge into ethile noma bakhokhele umsebenzi othile. Ukukhangisa ngomkhiqizo othile omusha. La mapheshana anikezwa abantu abaningi noma abekwe ezindaweni eziningi ukuze asheshe abonwe ngumphakathi. • Bhalwa iflaya ngenhloso yokuxwayisa abantu ngezinto ezithile njengotshwala, ucansi olungaphephile, isifo esihlasele endaweni, njl. Okulindekile: • Kumele ibhalwe ibe mfushane. • Bhalwe isihloko nelogo ekhangayo • Chaza umkhiqizo noma umsebenzi ngamafuphi. • Kuba nohla lokuzozuzwa noma ozonikwa khona. • Bhala imininingwane yokuthi batholakala kuphi kanjani • Ungaveza isithombe esithile. Izimpawu zolimi • Ikhuluma ngqo noyifundayo. • Ibhalwe ngolimi olufingqayo. • Ulimi oluqondile kofundayo, olunganongwanga ngezikhanyiso, izichasiso, izifengqo njl. Nasi isibonelo seFlaya Nasi isibonelo seflaya: UDOKOTELA UMAPHEKETHULULA ZIKHALI • UPHELELWA UBUTHONGO? • UZIZWA UPHELELWA NGAMANDLA? • UKHUSHUKELWA NGUSHUKELA? • UPHETHWE IKHANDA ELINGAPHELI? • UZIZWA UNGAKUTHANDI UKUDLA? Zitholele ibhodlela lakho likaVukamanje ingxube yesintu enguzifozonke. Zifikele mathupha kumbolo 17 kuWarwick Avenue eThekwini noma uthinte uMaphekethulula Zikhali enombolweni ethi 031 307 5620 ngezikhathi zomsebenzi noma enombolweni ethi 072 924 3327 ngezikhathi zonke. Umsebenzi womfundi: Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo iflaya Endaweni yangakini kusanda kuvulwa isitolo esidayisa izithelo nemifino, Bhala iflaya ukuze ukhangise lesi sitolo emphakathini wangakini. Ezinkundleni zemidlalo yangakini kuzoba nendumezulu yedili lomculo wokholo, kuzobe kufike abaculi abaningi. Bhala iflaya wazise umphakathi ngaleli dili lomculo ukuthi likuphi, nini, ibaphi abaculi abazobe bekhona nokuthi kungenwa ngamalini. 61
5.5 IDAYARI/ IJENALI Idayari incwajana lapho uqopha izigameko eziphathelene nempilo yakhe, izinto ezibalulekile ofisa ukuzikhumbula, nokunye. Amanothi: Indlela obhala ngayo idayari ngesiZulu ihlukile kunale okubhala ngayo eyesiNgisi. Ubhala izinto ezisemqoka ezenzeke ngosuku. Nakhu okulindelekile uma ubhala idayari: • Bhala umuhla nosuku phezulu • Bhala ngolimi lomuntu okhulumayo. • Bhala ngenkathi ehambisane nomyalelo • Bhala izigaba ezimfishane. • Sebenzisaa ulimi olukhululekile. (Amagama awabe inani elifanele) Isibonelo sedayari: Amalungiselelo okubhala idayari: • Isihloko • Hlela izinsuku Kanye nemihla ozogxila kuyo. • Hlela okwenzeka osukwini ngalunye. • Okwenzekayo makuhleleke ngalezi zigaba: • Isingeniso • Umzimba • Isiphetho Isikole sikaLuthando ngesonto elidlule besiye ekhempini izinsuku ezintathu kusukela ngoLwesihlanu kuze kube yiSonto. Buka idayari yakhe ayenzile: 12 Mashi 20.. uLwesihlanu Sasuka ekuseni ngebhasi lesikole saya eHowick. Safika khona emva kwamahora amabili. Basamukela kahle basinika nendawo esizofaka kuyona amatende ethu. Salungisa konke esizokudinga ukuze sikhempe kahle. --------------------------------------------------------------------------------------------------------- 13 Mashi 20.. uMgqibelo Savuka ekuseni safaka izinto zokuzingela kobhakha bethu sahamba saya ehlathini. Saqala sacupha izinyamazane nonogwaja. Sahlala isikhathi eside kungaqhamuki lutho sase siya emfuleni kanti sizobamba inyamazane eyodwa. Sabuya sabasa umlilo sayihlinza sayosa. Salala sisuthi futhi sikhathele. --------------------------------------------------------------------------------------------------------- 14 Mashi 20.. iSonto Savuka salungiselela isidlo sasekuseni. Sama isikokela sacula, othisha bathi asisho konke esikufundile kule khempu. Emva kwalokho saqoqa amatende nazo zonke izinto zokukhempa sazifaka ebhasini sase siyabuya. Safika esikoleni ntambama abazali sebesilindile. 62
Umsebenzi womfundi Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo idayari 1. Ungumfundi webanga leshumi nambili, bekuyisonto lokuqala lokubhala izivivinyo zokuphela konyaka. Bhala idayari yezinsuku ezinhlanu. 2. Abazali bakho bafuna ukukujabulisa emva kokuqeda ukubhala ukuhlolwa ngokuthi ukhethe indawo ofisa ukuyivakashela ngempelasonto kusukela ngoLwesihlanu kuze kube yiSonto Bhala idayari yezinsuku ezintathu ezoveza amalunguselsla ozowenza ngaphambi kokuvakashela indawo oyikhethile. 5.5 IPHOSTA Iphosta ingumbhalo owubhalela uzikhumbuza ngalokho okusemqoka empilweni yakhe. Iphosta ingaba isithombe noma umdwebo. Izimpawu: • Kumele ibe mfishane • Ibhalwa ibhekiswe ngqo kuzethameli. • Ibhalwa ibe umbhalo ogqamile • Ibhalwa ngolimi oluqondile/olunxenxayo/oluxwayisayo Nasi isibonelo sephosta: GQOKA IMASK NJALO! ZIVIKELE SIVIKELANE SONKE 63
Umsebenzi womfundi: Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo 1.UnguNobhala wekomidi lezempilo endaweni ohlala kuyo. Bhala iphosta ekhuthaza umphakathi ukuba ugomele iCOVID-19. 1. Esikoleni ofunda kuso kunomkhankaso okhuthaza ezempilo. Bhala iphosta ezolekelela ukwazisa abafundi ngalo mkhankaso. 64
5.6 IKHADI LESIMEMO Ikhadi lesimemo ulisebenzisela ukumema abantu emicimbini ehlukahlukene. Kuyaye kwenziwe elilodwa bese liyoprintwa kube yisibalo esifunwa omemayo. Ikhadi lesimemo lingaphinde ledluliselwe kwabamenywayo ngezindlela zokuxhumana zesimanje u-Whatsapp, Twitter, Instagram nezinye. Ikhadi lesimemo ulisebenzisela ukumema abantu uma kunomshado, ukuvula okuthile, usuku lokuzalwa, ukumbulwa kwetshe, neminye imicimbi. Okulindelekile uma ubhala ikhadi lesimemo: • Lifake sebhokisini noma ibhoda elihle • Bhala njengomuntu wesithathu • Gagula ukuthi ubani ommemayo • Kuvele omenywayo • Bhala imininingwane ephelele yomcimbi: usuku, Indawo nesikhathi • Bhala Imininingwane yalo okuphendulwa kuyena Okunye ongakufaka ekhadini lakho uma uthanda • Indlela yokugqoka/ingqephu • Umbala wosuku • Okungadingeki (izingane, ukuthatha izithombe ngeselula, njl) • Iziphuzo ziyakhokhelwa • Izithombe (uma ukwazi ukusidweba) Isibonelo sekhadi lesimemo: Ikhadi lesimemo likaNhlomulo Kubheka alenzile njengoba ezobe egubha iminyaka yokuzalwa eyi-14. USUKU LOKUZALWA OLUMNANDI. UNHLOMULO KUBHEKA Uyakumema emcimmbini wokugubha usuku lwakhe lokuzalwa iminyaka eyi-14 Usuku : 6 Meyi 202- Isikhathi : Ihora loku-1 emini Indawo : New German Civic Center 26 Cromton Road Ingqephu: Umbala omnyama negolide Ugqoke izicathulo ongakwazi ukudansa ngazo Impendulo: Tumelo 084 753 9635 Tumza@cybernet.za Nhlomulo 076 495 8877 muloK05@gmail.com Siyaxolisa ungafaki nomunye umuntu Uphuzo oludakayo aluvunyelwe Izipho zamukelekile IYOBONANA KHONA! 65
Umsebenzi womfundi: Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo ikhadi lesimemo Khetha umsebenzi owodwa kule elandelayo ubhale ngawo 1. Umfowenu uzoshada ekupheleni kwenyanga ezayo. Ucele ukuba umenzele ikhadi lesimemo. Bhala ikhadi lesimemo somshado 2. Buka isithombe esilandelayo bese ubhala ikhadi lesimemo. Isimemo Somemulo 66
5.7 UHLELO LOMLAYEZO OMFISHANE NOMA UNYAZI (SMS) Unyazi ngumbhalo obhalwe ngamafuphi abantu abathumelelana wona besebenzisa omakhalekhukhwini. Lo mbhalo uvama ukungaluhloniphi neze ulimi kanye nezimpawu zokuloba. Kweqiwa onkamisa, izinhlamvu kanye nezimpawu ngokuthanda. Lapho lo mbhalo uqhathaniswa nenkulumo kamakhalekhukhwini, ubiza kancane. Isibonelo sonyazi (SMS) ekhasini elilandelayo: Siyakubongela kakhulu mama ngokufika kuleli banga okulona namhlanje. Bekungeve kumnandi ukusebenza nawe ekomidini. Uzokhumbula ukuthi safika cishe ngesikhathi esisodwa. Sawufunda kanye kanye umsebenzi. Okuhle kakhulu ebengikuthanda kuwe ukuzi ukuzimisela ngomsebenzi, ukufunda nokubuza lapho ungacacelwa khona. Ngokholwa ukuthi yikhona okwenze wakhula, wawuthokozela nomsebenzi wakho. Sithi uNkulunkulu sengathi angaba nawe nomndeni wakho kukh konke. Uphumule kahle, ukhohlwe ukuhlala ngokucabanga umsebenzi nengcindezi yawo ngaso sonke isikhathi. C u there 2night, Pls! Lav u! Othumele umlayezo: +2783889150087 Amanothi anolwazi lokufundisa ngomlando kamufi/Iyuloji/Inkulumo yokutusa umuntu UMLANDO KAMUFI (ORBITUARY) Umbhalo omfishane okhuluma ngomlando womuntu ongasekho. Lo mlando uvame ukufundwa ngelanga lomngcwabo ngaphambi kokuba kuyiwe emathuneni. Iyuloji kanye nenkulumo yokutusa umuntu kuyingxenye yomlando kamufi. IYULOJI (EULOGY) Inkulumo noma umyalezo omfishane ngomuntu ongasekho. INKULUMO YOKUTUSA UMUNTU (TRIBUTE) Lena yinkulumo noma yisenzo sokuhlonipha umuntu esaphila kumbe engasekho. Kuyenzeka kuze kube nesipho sokumhlonipha. Angahlonishwa nangokuthi kuqanjwe ngaye izikhungo ezithize, imigwaqo, amabhilidi, amadolobha nokunye. 6. ISIPHETHO Le ncwadi ingumphumela wemizamo yoMyyango WeMfundo wokusiza othisha nabafundi emshikashikeni wokufunda nokufundisa okuqanjiwe okuyizindaba neziqephu ezedlulisa imiyalezo. Uzongivumela sizovumelane ukuthi izinto ziyashintshashintsha kulo mhlaba esiphila kuwo. Ngakho-ke nathi kumele sihambe sivule amehlo lapho sihamba khona, siqhathanise lokhu esikusebenzisayo ekufundeni nasekufundiseni kanye nalokho okusetshenziswa ngabanye ozakwethu. Lokho kuzosenza sibone amagebe asekhonyana ekwenzeni kwenu bese siwavala. Ngaleyo ndlela azothuthuka amakhono ethu, zithuthuke izindlela esifunda sifundise ngazo, ibe mihle imiphumela yethu kanjalo sithuthuke nesizwe. 67
ISIQEPHU A: INDABA UMBUZO 1 QAPHELA: • Ngaso sonke isikhathi sebenzisa irubhrikhi uma umaka umbhalo wokuziqambela (Iphepha lesi-3, ISIQEPHU A). • Amamaki ukusuka ku: 0–50 ahlukaniswe ngokwamazinga amahlanu ngokwezinkomba. • Okubonwa ngakho: okuqukethwe nolimi, inkomba ngayinye kumazinga amahlanu ihlukaniswe izingxenye ezimbili kuye ngokwabiwa kwamamaki. Kunengxenye engenhla kanye nengezansi. • Isakhiwo sona asithinteki ekuhlukaniseni ngokwezingxenye. Ayikho ingxenye engenhla noma engezansi. AMARUBHRIKHI OKUHLOLA I-ESEYI ULIMI LWASEKHAYA [AMAMAKI ANGAMA-50] Okungabonwa ngakho Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi OKUQUKETHWE KANYE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 NAMALUNGISELELO -Impendulo enembayo -Impendulo yakheke kahle -Impendulo eyenelisayo -Impendulo ikhombisa -Impendulo enhlanhlathayo Ingxenye engenhla ngaphezu kobe kulindelekile impela -Imibono inakho ukungahlangani -Imibono edidayo (Izimpendulo kanye -Imibono ekhaliphile, -Imibono eshaya ukulandelana nokushaya -Imibono engacacile nenganembi nemibono) echukuluza ingqondo kanye emhlolweni nehlabahlosile emhlolweni nekungeyona -Akuzwakali Ukuhlela imibono uyihlelela nekhombisa ukuvuthwa enokuvuthwa komqondo -Ihleleke ngokusendimeni eyokuzisungulela kunokuphindaphinda amalungiselelo komqondo -Ihleleke kahle kakhulu kanye nokulandelana -Kukhona okukhombisa -Akukho ukuhlela kanye Ukuqonda inhloso, -Ihleleke ngobunyoninco kanye nokulandelana (nokuxhumana) ukuhlela okuncane nokulandelana izethameli kanye nesimo kanye nokulandelana (nokuxhumana) kubandakanya isingeniso, nokulandelana (nokuxhumana) kubandakanya kubandakanya isingeniso, umzimba kanye nesiphetho AMAMAKI ANGAMA-30 isingeniso, umzimba kanye umzimba kanye nesiphetho nesiphetho 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Impendulo yinhle kakhulu -Impendulo yakheke kahle -Impendulo eyenelisayo -Impendulo engashayi -Ayikho imizamo kepha intula izimpawu -Imibono ehambisanayo kodwa intula ukucacisa emhlolweni ekhombisa ukuphendula ze-eseyi enembayo nendaba nehlabahlosile -Imibono iyalandelana -Imibono ithanda ukuba ngesihloko Ingxenye engezansi -Imibono ekhombisa -Ihleleke kahle kakhulu ngokusendimeni futhi nhlakanhlaka futhi -Akuhambisani nesihloko ukuvuthwa komqondo kanye kanye nokulandelana iyamukeleka iyadida futhi akufanelene nokukhalipha (nokuxhumana) -Kukhona okukhomba -Ukuhlela kanye -Akuqondene nesihloko -Ikhombisa ikhono lokuhlela kubandakanya isingeniso, ukuhlela kanye nokulandelana akukho futhi kuphithene kanye nokulandelana umzimba kanye nesiphetho nokulandelana (nokuxhumana) kubandakanya (nokuxhumana) isingeniso, umzimba kanye kubandakanya isingeniso, nesiphetho umzimba kanye nesiphetho 68
AMARUBHRIKHI OKUHLOLA I-ESEYI ULIMI LWASEKHAYA [AMAMAKI ANGAMA-50] (ayaqhubeka) Okungabonwa ngakho Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi ULIMI, ISITAYELA & 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 UKULUNGISA -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, -Ithoni, irejista, -Ulimi aluqondakali AMAPHUTHA ulwazimagama ulwazimagama isitayela, isitayela, -Ithoni, irejista, kuhambisana kahle kuhambisana kahle ulwazimagama ulwazimagama isitayela kanye Ithoni, irejista, isitayela, kakhulu nenhloso, nenhloso, izethameli kuhambisana kahle kuhambisana nolwazimagama ulwazimagama izethameli kanye nesimo kanye nesimo nenhloso, izethameli ngokungagculisi aluhambisani Ingxenye engenhla kuyahambisana -Ulimi lukhombisa -Ulimi lufanelekile kanye kanye nesimo nenhloso, izethameli nenhloso, izethameli nenhloso/umthelela kanye ukuzethemba, nokusetshenziswa -Ukusetshenziswa kanye nesimo kanye nesimo nesimo, luyancomeka kakhulu kwethoni ngendlela kolimi ukudlulisa -Ukusetshenziswa -Ulwazimagama ukukhethwa kwamagama, -Ithoni ekhomba efanelekile umqondo kusendimeni kolimi ukudlulisa luncane kakhulu ukusetshenziswa kolimi, ukuheha kanye namasu -Kukhombisa ukungabi -Ithoni ifanelekile umqondo akugculisi okwenza kube lukhuni izimpawu zokuloba, uhlelo, obuciko obunembayo namaphutha ohlelweni -Kusetshenziswe -Ithoni nephimbo ukuqonda isipelingi -Akunamaphutha kanye nesipelingi amasu obuciko akugculisi sanhlobo ohlelweni -Ibumbeke kahle ukukhulisa -Kusetshenziswe AMAMAKI AYI-15 kanye nesipelingi kakhulu okuqukethwe amasu obuciko -Ikhombise ikhono ngokungagculisi eliphezulu lokubumba ukukhulisa okuqukethwe 13 10 7 4 -Ulimi lukhombisa -Ulimi luyahambisana -Ukusetshenziswa -Ukusetshenziswa Ingxenye engezansi ukuzethemba, futhi lufanelekile kolimi okusendimeni kolimi okunamaphutha luyancomeka kakhulu -Ithoni iyahambisana nokungahlangani -Imisho enhlobonhlobo -Akunamaphutha futhi ifanelekile okumbalwa imbalwa noma ayikho ohlelweni kanye -Kunamaphutha -Ithoni ifanelekile -Ulwazimagama nesipelingi ambalwa ohlelo kanye kanye olunomkhawulo -Ikhombise ikhono nesipelingi nokusetshenziswa eliphezulu lokubumba -Ibumbeke kahle kwamasu obuciko okunomkhawulo ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1 -Ukuthuthuka -Ukuthuthuka -Ukuthuthuka -Amaphuzu ambalwa -Amaphuzu Izimpawu zethekisthi, kwesihloko okunembayo nokugeleza kwendaba kwendaba azwakalayo awatholakali ukuthuthuka kwezigaba -Ukucacisa okunembayo -Ukucacisa okuhle, okusendimeni -Imisho kanye -Imisho kanye kanye nokwakhiwa -Imisho, izigaba -Imisho, izigaba -Imisho, izigaba nezigaba nezigaba kwemisho kwakheke kahle kakhulu kuyalandelana futhi kwakheke kahle kunamaphutha kunamaphutha kuxubile -I-eseyi isenawo -I-eseyi isenawo -I-eseyi ayinamqondo AMAMAKI AYISI-5 umqondo umqondo noma inamaphutha 69
AMAKHODI ANGASETSHENZISWA UMA KUMAKWA AMAKHODI AMAMAKI SP – (dwebela)-isipelingi esingamukelekile. Q = 30 PH – uphawu lokubhala olungemukelekile. L = 15 L – (dwebela)- ulimi olungemukelekile. SK = 05 // – khombisa isigaba esisha. 50 NK – inkathi engemukelekile. AP – i-aphostilofi engemukelekile. GL – amagama awalandelani ngokufanele. R – irejista. KM – akwenzi mqondo. ISIV. – isivumelwano esingahambisani. AK – akudingekile. ^ – kunegama elingekho. GN – igama elingcono. NQ – nqamula amagama ngendlela efanelekile ekugcineni komugqa. – ukuhlanganisa amagama / – hlukanisa amagama Ö - ulimi oluhle PND- ukuphindaphinda amagama OKULINDELEKILE MAYELANA NESAKHIWO SEMIBHALO (ISIQEPHU A) • Isingeniso: Siyaheha, sinamandla, siyisigaba esisodwa, singenisa indikimba, sinobude obukhombisa ukuthi indaba iyethulwa/iyangeniswa. • Umzimba: (i) Izigaba zinemiqondo ezwakalayo nenikezelanayo. (ii) Zihleleke kahle: Isigaba siqala ngomusho bese siba nemisho esekelayo. Masibe nomqondo ophelele. (iii) Umbhalo nombhalo uhambelana nenkathi okumele ubhalwe ngayo. • Isiphetho: (i) Siyisigaba esisodwa. (ii) Makuvele ukuthi umbhalo usuyagoqwa noma uyasongwa. Selungavela uvo lombhali ngalokho abhala ngakho okungaba ukuxwayisa/ukweluleka/ukuxolisa/ukuncoma 70
ISIQEPHU B: IMIBHALO EMIDE EDLULISA IMIYALEZO INCWADI YOBUNGANI/UMLANDO KAMUFI/ISIBUYEKEZO/UMBIKO ONGABEKELWE MGOMO/INKULUMOMPENDULWANO/INCWADI YOMSEBENZI IRUBHRIKHI YOKUHLOLA UMBHALO OMUDE ODLULISA UMYALEZO ULIMI LWASEKHAYA [AMAMAKI ANGAMA-25] Okungabonwa ngakho Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi OKUQUKETHWE, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 AMALUNGISELELO & -Impendulo enembayo -Impendulo enhle -Impendulo esendimeni -Impendulo esezingeni -Impendulo ikhombisa NEFOMATHI ngaphezu kakhulu ekhombisa ekhombisa ulwazi eliyisisekelo ekhombisa ukungabi nalo ulwazi kobekulindelekile ulwazi lwezimpawu lwezimpawu zohlobo ulwazi lwezimpawu lwezimpawu zohlobo Impendulo kanye nemibono -Amasu akhaliphile zohlobo lombhalo lombhalo zohlobo lombhalo lombhalo Ukuhlela imibono ukuze kanye nokuvuthwa -Inamathele esihlokweni -Inamathele esihlokweni -Ukunamathela -Umqondo kube namalungiselelo komqondo -Kunamaphushana – inamaphutha kuyabonakala kodwa uyanhlanhlatha Inhloso, izethameli, -Ulwazi olubanzi -Ukulandelana asendimeni kunamaphutha kunamaphutha izakhiwo nezimiso kanye lwezimpawu zohlobo kokuqukethwe -Ukulandelana amaningana amakhulu nesimo lombhalo nemibono, kuchazwe kwemibono -Ukulandelana -Imibono ayilandelani -Umbhalo unamathele kahle futhi kusekela okuqukethwe kwamaphuzu sanhlobo AMAMAKI AYI-15 esihlokweni isihloko kufanelekile okuqukethwe kubuye -Ukuchaza okumbalwa -Amasu akhombisa -Ifomathi efanele -Ukuchaza okumbalwa kungabonakali okusekela isihloko ukuthelelana kanye enamaphushana kusekela isihloko -Ukuchaza okumbalwa -Akasebenzisanga nokulandelana -Ifomathi efanelekile kusekela isihloko nhlobo imithetho -Acacisa ngokusobala kodwa kunamaphutha -Usebenzise yefomathi kanye nokusekela ambalwa ngokunganele imithetho isihloko yefomathi -Ifomathi efanelekile -Kukhona okumbalwa necacile okubalulekile ULIMI, ISITAYELA KANYE 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 NOKULUNGISA -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela AMAPHUTHA ulwazimagama ulwazimagama ulwazimagama ulwazimagama kanye nolwazimagama kuhambisana kahle kuhambisana kahle kuyahambisana kunokungahambisani akuhambisani nenhloso, Ithoni, irejista, isitayela, kakhulu nenhloso, nenhloso, izethameli nenhloso, izethameli nenhloso, izethameli izethameli kanye nesimo inhloso/umthelela, izethameli kanye nesimo kanye nesimo kanye nesimo kanye nesimo -Kugcwele amaphutha izethameli kanye nesimo -Uhlelo lufanelekile futhi -Uhlelo lufanelekile futhi -Kunamaphutha -Uhlelo olungafanelekile futhi kuyadida Ukusetshenziswa kolimi lwakheke kahle kakhulu lwakheke kahle ambalwa olunamaphutha -Ulwazimagama kanye nezimiso -Akunamaphutha -Ulwazimagama oluhle -Ulwazimagama amaningi aluhambisani nenhloso Ukukhethwa kwamagama sanhlobo -Kunamaphushana olusendimeni -Ulwazimagama -Umqondo Izimpawu zokuloba kanye -Amaphutha olunganele uyanhlanhlatha kakhulu nesipelingi awawuphazamisi -Umqondo umqondo awusalandeleki kahle AMAMAKI AYI-10 71
ISIQEPHU B: IMIBHALO EMIDE EDLULISA IMIYALEZO Amamaki azocazwa ngale ndlela: Q = 15 L = 10 Okungabonwa Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi ngakho OKUQUKETHWE 22–24 18 12–16 7–11 0–6 NOKUHLELA -Impendulo enembayo -Impendulo yakheke -Impendulo -Impendulo -Impendulo ngaphezu kahle eyanelisayo -Imibono ikhombisa enhlanhlathayo - (Izimpendulo kanye kobekulindelekile - -Imibono eshaya inakho ukulandelana ukungahlangani - Imibono edidayo nemibono) Ukuhlela emhlolweni nokushaya emhlolweni Imibono engacacile nenganembi - imibono uyihlelela Imibono ekhaliphile, nehlabahlosile -Ihleleke nekungeyona Akuzwakali uhlaka Ukuqonda echukuluza ingqondo enokuvuthwa ngokusendimeni kanye eyokuzisungulela - kunokuphindaphinda inhloso, izethameli Ingxenye kanye nekhombisa nokulandelana Kukhona -Akukho ukuhlela komqondo -Ihleleke kanye nesimo engenhla ukuvuthwa komqondo - okukhombisa kanye nokulandelana kahle kakhulu kanye (nokuxhumana) Ihleleke ngobunyoninco ukuhlela okuncane nokulandelana kubandakanya nokulandelana AMAMAKI ANGAMA- kanye nokulandelana (nokuxhumana) isingeniso, umzimba 24 (nokuxhumana) kubandakanya kanye nesiphetho kubandakanya isingeniso, isingeniso, umzimba umzimba kanye kanye nesiphetho nesiphetho 19–21 17 -Impendulo yinhle kakhulu -Impendulo yakheke kepha intula izimpawu kahle ze-eseyi enembayo - -Imibono Imibono ekhombisa ehambisanayo ukuvuthwa komqondo nendaba Ingxenye kanye nokukhalipha - nehlabahlosile -Ihleleke engezansi Ikhombisa ikhono kahle kakhulu kanye lokuhlela kanye nokulandelana nokulandelana (nokuxhumana) (nokuxhumana) kubandakanya kubandakanya isingeniso, isingeniso, umzimba umzimba kanye kanye nesiphetho nesiphetho
Okungabonwa ngakho Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi ULIMI, ISITAYELA & 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 UKULUNGISA -Ulimi lukhombisa -Ulimi luyahambisana -Ukusetshenziswa -Ukusetshenziswa kolimi -Ulimi aluqondakali - AMAPHUTHA ukuzethemba, futhi lufanelekile kolimi okusendimeni okungekho endimeni - Ulwazimagama luyancomeka kakhulu - -Ithoni iyahambisana nokungahlangani Imisho enhlobonhlobo luncane kakhulu -Ithoni, irejista, isitayela, Akunamaphutha ohlelweni futhi ifanelekile okumbalwa -Kunamaphutha imbalwa noma ayikho - okwenza kube lukhuni ulwazimagama kanye nesipelingi - -Ithoni ifanelekile kuyahambisana ambalwa ohlelo kanye Ulwazimagama ukuqonda Ikhombise ikhono eliphezulu kanye nenhloso/umthelela kanye nesipelingi olunomkhawulo lokubumba nokusetshenziswa nesimo -Ukukhethwa -Ibumbeke kahle kwamasu obuciko kwamagama, ukusetshenziswa kolimi, okunomkhawulo izimpawu zokuloba, uhlelo, isipelingi AMAMAKI AYI-12 ISAKHIWO 4 3 2 1 0 -Ukuthuthuka kwesihloko -Ukuthuthuka -Ukuthuthuka -Amaphuzu ambalwa -Amaphuzu Izimpawu zethekisthi, okunembayo nokugeleza kwendaba kwendaba azwakalayo awatholakali - ukuthuthuka kwezigaba -Ukucacisa okunembayo - -Ukulandelana - okulindelekile - -Imisho kanye nezigaba Imisho kanye kanye nokwakhiwa Imisho, izigaba kwakheke Imisho, izigaba Imisho, izigaba kunamaphutha -I-eseyi nezigaba kwemisho kahle kakhulu kuyalandelana futhi kwakheke kahle -I- isenawo umqondo kunamaphutha -I-eseyi ayinamqondo kuxubile eseyi isenawo noma inamaphutha AMAMAKI AMA-4 umqondo UKWABIWA KWAMAMAKI 33–40 28–30 20–25 12–17 0–9
Amakhodi Okuqopha Amamaki Kulesi Sigaba Q no H : 24 LSP : 12 (8+4) SK : 4 Amakhodi angasetshenziswa ukumaka SP – (dwebela)-isipelingi esingamukelekile. PH – uphawu lokubhala olungemukelekile. L – (dwebela)- ulimi olungemukelekile. // – khombisa isigaba esisha. NK – inkathi engemukelekile. 'S-I – i-aphostilofi engemukelekile. GL – amagama awalandelani ngokufanele. R – irejista. KM – akwenzi umqondo. ISIV. – isivumelwano esingavumelani. AK – akudingekile. ^ – kunegama elingekho. GN – igama elingcono. / – ukuhlukanisa amagama ( ) – ukuhlanganisa amagama OKULINDELEKILE MAYELANA NESAKHIWO SEMIBHALO (ISIQEPHU A) *Isingeniso: Siyaheha, sinamandla, siyisigaba esisodwa, singenisa indikimba. *Umzimba: (i) Izigaba zinemiqondo ezwakalayo nenikezelanayo. (ii) Zihleleke kahle/umusho owesekelayo. (III) Umbhalo nombhalo mawuhambelane nenkathi okumelwe ubhalwe ngayo. *Isiphetho: (i) Siyisigaba esisodwa. (ii) Makuvele ukuthi umbhalo usuyagoqwa noma uyasongwa. (iii) Selungavela uvo lombhali ngalokho abhala ngakho okungaba ukuxwayisa/ukweluleka/ukuxolisa.
ISIQEPHU A: Imemorandamu Yezindaba QAPHELA: • Ngaso sonke isikhathi sebenzisa irubhrikhi uma umaka umbhalo wokuziqambela (Iphepha lesi-3, ISIQEPHU A). • Amamaki ukusuka ku: 0–50 ahlukaniswe ngamazinga amahlanu ngokwezinkomba. • Okubonwa ngakho okuqukethwe, ulimi & isitayela: inkomba ngayinye emazingeni amahlanu ihlukaniswe izingxenye ezimbili kuye ngokwabiwa kwamamaki. Kunengxenye engenhla kanye nengezansi. • Isakhiwo sona asithinteki ekwehlukaniseni ngokwezingxenye. Ayikho ingxenye engenhla noma engezansi. ISIQEPHU A: AMARUBHRIKHI OKUHLOLA I-ESEYI: ULIMI LOKUQALA LOKWENGEZA [AMAMAKI ANGAMA-50] Okungabonwa ngakho Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi OKUQUKETHWE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 NOKUHLELA -Impendulo enembayo -Impendulo yakheke kahle -Impendulo eyanelisayo -Impendulo ikhombisa -Impendulo enhlanhlathayo ngaphezu -Imibono eshaya emhlolweni -Imibono inakho ukungahlangani -Imibono edidayo (Izimpendulo kanye nemibono) kobekulindelekile nehlabahlosile enokuvuthwa ukulandelana nokushaya -Imibono engacacile nenganembi Ingxenye engenhla Ukuhlela imibono uyihlelela -Imibono ekhaliphile, komqondo emhlolweni nokungeyona -Akuzwakali, uhlaka echukuluza ingqondo -Ihleleke kahle kakhulu -Ihleleke ngokusendimeni eyokuzisungulela kunokuphindaphinda Ukuqonda inhloso, izethameli kanye nekhombisa kanye nokulandelana kanye nokulandelana -Kukhona okukhombisa -Akukho ukuhlela kanye kanye nesimo ukuvuthwa komqondo (nokuxhumana) (nokuxhumana) ukuhlela okuncane nokulandelana -Ihleleke ngobunyoninco kubandakanya isingeniso, kubandakanya nokulandelana AMAMAKI ANGAMA-30 kanye nokulandelana umzimba kanye nesiphetho isingeniso, umzimba (nokuxhumana) kanye nesiphetho kubandakanya isingeniso, umzimba kanye nesiphetho 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Impendulo yinhle kakhulu -Impendulo yakheke kahle -Impendulo enembayo -Impendulo engashayi -Ayikho imizamo kepha intula izimpawu ze- -Imibono ehambisanayo kodwa intula ukucacisa emhlolweni kakhulu ekhombisa ukuphendula eseyi enembayo nendaba nehlabahlosile -Imibono iyalandelana -Imibono ithanda ukuba ngesihloko Ingxenye engezansiha -Imibono ekhombisa -Ihleleke kahle kanye ngokusendimeni futhi nhlakanhlaka futhi -Akuhambisani nhlobo ukuvuthwa komqondo nokulandelana iyamukeleka iyadida nesihloko futhi akufanelene kanye nokukhalipha (nokuxhumana) -Kukhona okukhomba -Ukuhlela kanye -Akuqondene nesihloko -Ikhombisa ikhono kubandakanya isingeniso, ukuhlela kanye nokulandelana akukho futhi kuphithene lokuhlela kanye umzimba kanye nesiphetho nokulandelana nokulandelana (nokuxhumana) (nokuxhumana) kubandakanya kubandakanya isingeniso, isingeniso, umzimba umzimba kanye nesiphetho kanye nesiphetho
AMARUBHRIKHI OKUHLOLA I-ESEYI: ULIMI LOKUQALA LOKWENGEZA [AMAMAKI ANGAMA-50] (kuyaqhubeka) Okungabonwa ngakho Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi ULIMI, ISITAYELA & 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 UKULUNGISA AMAPHUTHA -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ulimi aluqondakali ulwazimagama ulwazimagama ulwazimagama ulwazimagama -Ithoni, irejista, isitayela Ithoni, irejista, isitayela, kuhambisana kahle kuhambisana kahle kuhambisana kahle akuhambisani nenhloso, kanye nolwazimagama ulwazimagama luyahambisana kakhulu nenhloso, nenhloso, izethameli kanye nenhloso, izethameli izethameli kanye nesimo aluhambisani nhlobo Ingxenye engenhla nenhloso/umthelela kanye izethameli kanye nesimo nesimo kanye nesimo -Ukusetshenziswa kolimi nenhloso, izethameli nesimo -Ulimi lukhombisa -Ulimi lufanelekile kanye -Ukusetshenziswa kahle ukudlulisa umqondo kanye nesimo Ukukhethwa kwamagama, ukuzethemba, nokusetshenziswa kolimi ukudlulisa akugculisi -Ulwazimagama luncane ukusetshenziswa kolimi, luyancomeka kakhulu kwethoni ngendlela umqondo -Ithoni nephimbo kakhulu okwenza kube izimpawu zokuloba, uhlelo, -Ithoni ekhomba ukuphoqa efanelekile -Ithoni ifanelekile akuhambisani lukhuni ukuqonda isipelingi kanye namasu obuciko -Kukhombisa ukungabi -Ulwazimagama -Kusetshenziswe amasu obunembayo namaphutha ohlelweni oluncane obuciko ngokungagculisi AMAMAKI AYI-15 -Akunamaphutha sanhlobo kanye nesipelingi ukukhulisa okuqukethwe ohlelweni kanye nesipelingi -Ibumbeke kahle kakhulu -Ikhombise ikhono eliphezulu lokubumba 13 10 7 4 -Ulimi lukhombisa -Ulimi luyahambisana futhi -Ukusetshenziswa kolimi -Ukusetshenziswa kolimi ukuzethemba, lufanelekile okusendimeni okungekho endimeni luyancomeka kakhulu -Ithoni iyahambisana futhi nokungahlangani -Imisho enhlobonhlobo -Akunamaphutha ohlelweni ifanelekile okumbalwa imbalwa noma ayikho Ingxenye kanye nesipelingi -Kunamaphutha ambalwa -Ithoni ifanelekile kanye -Ulwazimagama -Ikhombise ikhono ohlelo kanye nesipelingi nokusetshenziswa oluncane kakhulu. engezansi eliphezulu lokubumba -Ibumbeke kahle kwamasu obuciko okunomkhawulo ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1 Izimpawu zethekisthi, -Ukuthuthuka kwesihloko -Ukuthuthuka nokugeleza -Ukuthuthuka kwendaba -Amaphuzu ambalwa -Amaphuzu awatholakali ukuthuthuka kwezigaba kanye okunembayo kwendaba okulindelekile azwakalayo -Imisho kanye nezigaba nokwakhiwa kwemisho -Ukucacisa okunembayo -Ukulandelana -Imisho, izigaba -Imisho kanye nezigaba kunamaphutha -Imisho, izigaba kwakheke -Imisho, izigaba kwakheke kahle kunamaphutha -I-eseyi ayinamqondo AMAMAKI AYISI-5 kahle kakhulu kuyalandelana futhi -I-eseyi isenawo -I-eseyi isenawo kuxubile umqondo umqondo noma inamaphutha
Amakhodi okuqopha amamaki kulesi Sigaba: • Q: Okuqukethwe • Sk: Isakhiwo • L: Ulimi • St: Isitayela • Pt: Amaphutha • Hl: Ukuhlela Amakhodi azosetshenziswa uma kumakwa: • QHl = 30 • LSP = 15 (8+4+3) • Sk = 05 Amakhodi azosetshenziswa uma kumakwa: SP – (dwebela)-isipelingi esingamukelekile. PH – uphawu lokubhala olungamukelekile. L – (dwebela)- ulimi olungamukelekile. // – khombisa isigaba esisha. NK – inkathi engamukelekile. GL – amagama awalandelani ngokufanele. R – irejista. KM – akwenzi umqondo. ISIV. – isivumelwano esingavumelani. AK – akudingekile. ^ – kunegama elingekho. GN – igama elingcono. / – ukwehlukanisa amagama () – ukuhlanganisa amagama Pp – ukuphindaphinda amagama OKULINDELEKILE MAYELANA NESAKHIWO SEMIBHALO (ISIQEPHU A) • Isingeniso: Siyaheha, siyisigaba esisodwa, singenisa indikimba. • Umzimba: (i) Izigaba zinemiqondo ezwakalayo nenikezelanayo. (ii) Izigaba zihleleke kahle/umqondo osekelayo. (iii) Umbhalo nombhalo mawuhambelane nenkathi okumele ubhalwe ngayo. • Isiphetho: (i) Siyisigaba esisodwa. (ii) Makuvele ukuthi umbhalo usuyagoqwa noma uyasongwa. (iii) Selungavela uvo lombhali ngalokho abhala ngakho okungaba ukuxwayisa/ukweluleka/ukuxolisa.
ISIQEPHU B: AMARUBHRIKI OKUHLOLA UMBHALO OMUDE ODLULISA UMYALEZO: ULIMI LOKUQALA LOKWENGEZA [AMAMAKI ANGAMA-30] Okungabonwa ngakho Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi OKUQUKETHWE, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 UKUHLELA -Impendulo enembayo -Impendulo enhle -Impendulo esendimeni -Impendulo esezingeni -Impendulo ikhombisa NESAKHIWO ngaphezu kakhulu ekhombisa ekhombisa ulwazi eliyisisekelo ekhombisa ukungabi nalo ulwazi kobekulindelekile ulwazi lwezimpawu lwezimpawu zohlobo ulwazi lwezimpawu lwezimpawu zohlobo Impendulo kanye -Amasu akhaliphile zohlobo lombhalo lombhalo zohlobo lombhalo lombhalo nemibono kanye nokuvuthwa -Inamathele esihlokweni -Ayinamathele kahle -Ukunamathela -Umqondo ufiphele Ukuhlela imibono komqondo -Akukho ukunhlanhlatha esihlokweni esihlokweni ngenxa yokunhlanhlatha Inhloso, izethameli, -Ulwazi olubanzi -Ukulandelana -Kunokunhlanhlatha kuyabonakala kodwa okukhulu. izakhiwo nezimiso kanye lwezimpawu zohlobo kokuqukethwe okuncane. kunokunhlanhlatha -Imibono ayilandelani nesimo lombhalo nemibono, kuchazwe -Ukulandelana -Ukulandelana nhlobo -Umbhalo unamathele kahle futhi kusekela kwemibono kwamaphuzu -Ukuchaza okumbalwa esihlokweni isihloko okuqukethwe okuqukethwe kubuye okusekela isihloko AMAMAKI AYI-18 -Amasu akhombisa -Isakhiwo esifanele kufanelekile kungabonakali -Akasebenzisanga ukuthelelana kanye esinamaphushana -Ukuchaza okumbalwa -Ukuchaza okumbalwa nhlobo imithetho nokulandelana kusekela isihloko kusekela isihloko yesakhiwo -Acacisa ngokusobala -Isakhiwo esifanelekile -Usebenzise kanye nokusekela kodwa kunamaphutha ngokunganele imithetho isihloko ambalwa yesakhiwo -Isakhiwo esifanele -Kukhona okumbalwa nesicacile okubalulekile ULIMI, ISITAYELA 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 KANYE NOKULUNGISA -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela AMAPHUTHA ulwazimagama ulwazimagama ulwazimagama ulwazimagama kanye nolwazimagama kuhambisana kahle kuhambisana kahle kuyahambisana kunokungahambisani akuhambisani nenhloso, Ithoni, irejista, isitayela, kakhulu nenhloso, nenhloso, izethameli nenhloso, izethameli nenhloso, izethameli izethameli kanye nesimo inhloso/umthelela, izethameli kanye nesimo kanye nesimo kanye nesimo kanye nesimo -Kugcwele amaphutha izethameli kanye nesimo -Uhlelo lufanelekile futhi -Uhlelo lufanelekile futhi -Kunamaphutha -Uhlelo olungafanelekile futhi kuyadida Ukusetshenziswa kolimi lwakheke kahle kakhulu lwakheke kahle ambalwa ohlelo olunamaphutha -Ulwazimagama kanye nezimiso -Akunamaphutha -Ulwazimagama oluhle -Ulwazimagama amaningi aluhambisani nenhloso Ukukhethwa kwamagama nhlobo. kakhulu olwanele -Ulwazimagama -Umqondo Izimpawu zokuloba kanye -Akunamaphutha -Amaphutha olunganele uyanhlanhlatha kakhulu nesipelingi awawuphazamisi -Umqondo ufiphele. umqondo. AMAMAKI AYI-12
Amakhodi okuqopha amamaki kulesi Sigaba: • Q: Okuqukethwe • Sk: Isakhiwo • L: Ulimi • St: Isitayela • Pt: Amaphutha Amakhodi azosetshenziswa uma kumakwa: • QSk = 18 • LSP = 12 (7+3+2) OKULINDELEKILE:
ISIQEPHU C: AMARUBHRIKI OKUHLOLA UMBHALO OMFISHANE ODLULISA UMYALEZO: ULIMI LOKUQALA LOKWENGEZA [AMAMAKI ANGAMA-20] Okungabonwa ngakho Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi OKUQUKETHWE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 UKUHLELA NESAKHIWO -Impendulo -Impendulo enhle -Impendulo esendimeni -Impendulo esezingeni -Impendulo ikhombisa enembayo ngaphezu kakhulu ekhombisa ekhombisa ulwazi eliyisisekelo ekhombisa ukungabi nalo ulwazi Impendulo nemibono kobekulindelekile ulwazi lwezimpawu lwezimpawu zohlobo ulwazi lwezimpawu lwezimpawu zohlobo lombhalo Ukuhlela imibono -Amasu akhaliphile zohlobo lombhalo lombhalo zohlobo lombhalo -Umqondo ufiphele ngenxa Izimpawu/Izimiso kanye kanye nokuvuthwa -Inamathele esihlokweni -Ayinamathele kahle -Ukunamathela yokunhlanhlatha okukhulu nesimo komqondo -Akukho ukunhlanhlatha esihlokweni kuyabonakala kodwa -Imibono ayilandelani -Ulwazi olubanzi -Ukulandelana -Kunokunhlanhlatha kunokunhlanhlatha sanhlobo AMAMAKI AYI-12 lwezimpawu zohlobo kokuqukethwe okuncane -Ukulandelana -Ukuchaza okumbalwa lombhalo nemibono, kuchazwe -Ukulandelana kwamaphuzu okusekela isihloko -Umbhalo unamathele kahle futhi kusekela kwemibono okuqukethwe okuqukethwe kubuye -Akasebenzisanga nhlobo esihlokweni isihloko kufanelekile kungabonakali imithetho yesakhiwo -Amasu akhombisa -Isakhiwo esifanele -Ukuchaza okumbalwa -Ukuchaza okumbalwa ukuthelelana kanye esinamaphushana kusekela isihloko kusekela isihloko nokulandelana -Isakhiwo esifanelekile -Usebenzise imithetho -Acacisa ngokusobala kodwa esinamaphutha yesakhiwo kanye nokusekela ambalwa ngokungafanele isihloko -Kukhona okumbalwa -Isakhiwo esifanele okubalulekile nesicacile ULIMI, ISITAYELA KANYE 7–8 5–6 4 3 0–2 NOKULUNGISA -Ithoni, irejista, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela kanye AMAPHUTHA isitayela, ulwazimagama ulwazimagama ulwazimagama nolwazimagama ulwazimagama kuhambisana kahle kuyahambisana nenhloso, kunokungahambisani akuhambisani nenhloso, Ithoni, irejista, isitayela, kuhambisana kahle nenhloso, izethameli izethameli kanye nesimo nenhloso, izethameli izethameli kanye nesimo inhloso/umthelela, kakhulu nenhloso, kanye nesimo -Kunamaphutha ambalwa kanye nesimo -Kugcwele amaphutha futhi izethameli kanye nesimo izethameli kanye -Uhlelo lufanelekile futhi -Ulwazimagama -Uhlelo olungafanelekile kuyadida Ukusetshenziswa kolimi nesimo lwakheke kahle olusendimeni olunamaphutha -Ulwazimagama aluhambisani kanye nezimiso -Uhlelo lufanelekile -Ulwazimagama oluhle -Amaphutha amaningi nenhloso Ukukhethwa kwamagama futhi lwakheke kahle -Akunamaphutha awawuphazamisi -Ulwazimagama -Umqondo awucaci kakhulu kakhulu umqondo olunganele izimpawu zokuloba kanye -Akunamaphutha -Umqondo ufiphele nesipelingi nhlobo AMAMAKI AYISI-8
Indlela yokwenza: - Cwecwa amakhasi ezithelo nezitshalo. - Qoba isithelo ngasinye bese usifaka emshinini ogaya izithelo nezitshalo (blender). - Thululela isithelo esigayiwe ngasinye endishini. - Qoba ukherothi ube izingcezu ezincane bese uwufaka emshinini ogayayo (blender). - Cwecwa u-ginger bese uwugxoba uze ube imvuthu. - Hluba amaqhuzu kagalikhi bese uwagxoba noma uwafake emshinini wokugaya. - Thulula u-ginger nogalikhi endishini enezithelo nezitshalo. - Goqoza/Hlanganisa ngesipunu bese ufaka amanzi. - Thululela kujeke ongaba u-2L. - Faka isiphuzo esiqandisini/efrijini ihora elilodwa. Umbono: Lesi siphuzo singaphuzwa sodwa ekuseni/emini/ebusuku. • Amagama awabe inani elifanele. [20] AMAMAKI ESIQEPHU C: 20 AMAMAKI ESEWONKE: 100 QAPHELA: • Ngaso sonke isikhathi sebenzisa irubhrikhi uma umaka umbhalo wokuziqambela (Iphepha lesi-2, ISIQEPHU A). • Amamaki ukusuka ku: 0–40 ahlukaniswe ngokwamazinga amahlanu ngokwezinkomba. • Okubonwa ngakho okuqukethwe, ulimi & isitayela, inkomba ngayinye kumazinga amahlanu, ihlukaniswe izingxenye ezimbili kuye ngokwabiwa kwamamaki. Kunengxenye engenhla kanye nengezansi.
AMARUBHRIKHI OKUHLOLA I-ESEYI ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA [AMAMAKI ANGAMA-40] Okungabonwa ngakho Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi OKUQUKETHWE 22–24 18 12–16 7–11 0–6 NOKUHLELA -Impendulo enembayo -Impendulo yakheke -Impendulo eyanelisayo -Impendulo -Impendulo ngaphezu kobekulindelekile kahle -Imibono inakho ikhombisa enhlanhlathayo Ingxenye engenhla (Izimpendulo kanye -Imibono ekhaliphile, -Imibono eshaya ukulandelana ukungahlangani -Imibono edidayo nemibono) echukuluza ingqondo emhlolweni nokushaya emhlolweni -Imibono engacacile nenganembi Ukuhlela imibono kanye nekhombisa nehlabahlosile -Ihleleke nekungeyona -Akuzwakali uyihlelela uhlaka ukuvuthwa komqondo enokuvuthwa komqondo ngokusendimeni kanye eyokuzisungulela kunokuphindaphinda Ukuqonda inhloso, -Ihleleke ngobunyoninco -Ihleleke kahle kakhulu nokulandelana -Kukhona -Akukho ukuhlela izethameli kanye nesimo kanye nokulandelana kanye nokulandelana (nokuxhumana) okukhombisa kanye nokulandelana (nokuxhumana) (nokuxhumana) kubandakanya ukuhlela okuncane AMAMAKI ANGAMA-24 kubandakanya isingeniso, kubandakanya isingeniso, umzimba nokulandelana umzimba kanye nesiphetho isingeniso, umzimba kanye nesiphetho kanye nesiphetho 19–21 17 -Impendulo yinhle kakhulu -Impendulo yakheke Ingxenye engezansi kepha intula izimpawu kahle ze-eseyi enembayo -Imibono ehambisanayo -Imibono ekhombisa nendaba nehlabahlosile ukuvuthwa komqondo -Ihleleke kahle kakhulu kanye nokukhalipha kanye nokulandelana -Ikhombisa ikhono lokuhlela (nokuxhumana) kanye nokulandelana kubandakanya (nokuxhumana) isingeniso, umzimba kubandakanya isingeniso, kanye nesiphetho umzimba kanye nesiphetho
AMARUBHRIKHI OKUHLOLA I-ESEYI ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA [AMAMAKI ANGAMA-40] (continued) Okungabonwa ngakho Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi ULIMI, ISITAYELA & 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 UKULUNGISA -Ulimi lukhombisa -Ulimi luyahambisana -Ukusetshenziswa -Ukusetshenziswa kolimi -Ulimi aluqondakali AMAPHUTHA ukuzethemba, futhi lufanelekile kolimi okusendimeni okungekho endimeni -Ulwazimagama luyancomeka kakhulu -Ithoni iyahambisana nokungahlangani -Imisho enhlobonhlobo luncane kakhulu -Ithoni, irejista, isitayela, -Akunamaphutha ohlelweni futhi ifanelekile okumbalwa imbalwa noma ayikho okwenza kube lukhuni ulwazimagama kanye nesipelingi -Kunamaphutha -Ithoni ifanelekile -Ulwazimagama ukuqonda kuyahambisana -Ikhombise ikhono ambalwa ohlelo kanye kanye olunomkhawulo nenhloso/umthelela kanye eliphezulu lokubumba nesipelingi nokusetshenziswa nesimo -Ibumbeke kahle kwamasu obuciko -Ukukhethwa okunomkhawulo kwamagama, ukusetshenziswa kolimi, izimpawu zokuloba, uhlelo, isipelingi AMAMAKI AYI-12 ISAKHIWO 4 3 2 1 0 -Ukuthuthuka kwesihloko -Ukuthuthuka -Ukuthuthuka -Amaphuzu ambalwa -Amaphuzu Izimpawu zethekisthi, okunembayo nokugeleza kwendaba kwendaba azwakalayo awatholakali ukuthuthuka kwezigaba -Ukucacisa okunembayo -Ukulandelana okulindelekile -Imisho kanye nezigaba -Imisho kanye kanye nokwakhiwa -Imisho, izigaba kwakheke -Imisho, izigaba -Imisho, izigaba kunamaphutha nezigaba kwemisho kahle kakhulu kuyalandelana futhi kwakheke kahle -I-eseyi isenawo kunamaphutha kuxubile -I-eseyi isenawo umqondo noma -I-eseyi ayinamqondo AMAMAKI AMA-4 umqondo inamaphutha UKWABIWA KWAMAMAKI 33–40 28–30 20–25 12–17 0–9
Amakhodi Okuqopha Amamaki Kulesi Sigaba Q no H : 24 LSP : 12 (8+4) SK : 4 Amakhodi angasetshenziswa ukumaka SP – (dwebela)-isipelingi esingamukelekile. PH – uphawu lokubhala olungemukelekile. L – (dwebela)- ulimi olungemukelekile. // – khombisa isigaba esisha. NK – inkathi engemukelekile. 'S-I – i-aphostilofi engemukelekile. GL – amagama awalandelani ngokufanele. R – irejista. KM – akwenzi umqondo. ISIV. – isivumelwano esingavumelani. AK – akudingekile. ^ – kunegama elingekho. GN – igama elingcono. / – ukuhlukanisa amagama ( ) – ukuhlanganisa amagama OKULINDELEKILE MAYELANA NESAKHIWO SEMIBHALO (ISIQEPHU A) *Isingeniso: Siyaheha, sinamandla, siyisigaba esisodwa, singenisa indikimba. *Umzimba: (i) Izigaba zinemiqondo ezwakalayo nenikezelanayo. (ii) Zihleleke kahle/umusho owesekelayo. (III) Umbhalo nombhalo mawuhambelane nenkathi okumelwe ubhalwe ngayo. *Isiphetho: (i) Siyisigaba esisodwa. (ii) Makuvele ukuthi umbhalo usuyagoqwa noma uyasongwa. (iii) Selungavela uvo lombhali ngalokho abhala ngakho okungaba ukuxwayisa/ukweluleka/ukuxolisa.
AMARUBHRIKHI OKUHLOLA UMBHALO OMUDE ODLULISA UMYALEZO ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA [AMAMAKI ANGAMA-20] Okungabonwa ngakho Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi OKUQUKETHWE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 UKUHLELA NEFOMATHI -Impendulo enembayo -Impendulo enhle kakhulu -Impendulo esendimeni -Impendulo esezingeni -Impendulo ikhombisa ngaphezu ekhombisa ulwazi ekhombisa ulwazi eliyisisekelo ekhombisa ukungabi nalo ulwazi Impendulo kanye nemibono kobekulindelekile lwezimpawu zohlobo lwezimpawu zohlobo ulwazi lwezimpawu lwezimpawu zohlobo Ukuhlela imibono ukuze -Amasu akhaliphile kanye lombhalo lombhalo zohlobo lombhalo lombhalo kube nohlaka nokuvuthwa komqondo -Inomthelela esihlokweni -Ayinamathele kahle -Ukunamathela -Umqondo uyanhlanhlatha Inhloso, izethameli, -Ulwazi olubanzi -Akunamaphutha esihlokweni kuyabonakala kodwa kunamaphutha amakhulu izakhiwo nezimiso kanye lwezimpawu zohlobo -Ukulandelana -Inamaphutha ambalwa kunamaphutha -Imibono ayilandelani nesimo lombhalo kokuqukethwe nemibono, -Ukulandelana kwemibono -Ukulandelana nhlobo -Umbhalo unamathele kuchazwe kahle futhi okuqukethwe kufanelekile kwamaphuzu -Ukuchaza okumbalwa AMAMAKI AYI-12 esihlokweni kusekela isihloko -Ukuchaza okumbalwa okuqukethwe kubuye okusekela isihloko -Amasu akhombisa -Ifomathi efanele kusekela isihloko kungabonakali -Akasebenzisanga nhlobo ukuthelelana kanye enamaphushana -Ifomathi efanelekile -Ukuchaza okumbalwa imithetho yefomathi nokulandelana kodwa kunamaphutha kusekela isihloko -Acacisa ngokusobala ambalwa -Usebenzise kanye nokusekela ngokunganele imithetho isihloko yefomathi -Ifomathi efanelekile -Kukhona okumbalwa necacile okubalulekile ULIMI, ISITAYELA KANYE 7–8 5–6 4 3 0–2 NOKULUNGISA -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela AMAPHUTHA ulwazimagama ulwazimagama ulwazimagama ulwazimagama kanye nolwazimagama kuhambisana kahle kuhambisana kahle kuyahambisana nenhloso, kunokungahambisani akuhambisani nenhloso, Ithoni, irejista, isitayela, kakhulu nenhloso, nenhloso, izethameli izethameli kanye nesimo nenhloso, izethameli izethameli kanye nesimo inhloso/umthelela, izethameli kanye nesimo kanye nesimo -Kunamaphutha ambalwa kanye nesimo -Kugcwele amaphutha izethameli kanye nesimo -Uhlelo lufanelekile futhi -Uhlelo lufanelekile futhi -Ulwazimagama -Uhlelo olungafanelekile futhi kuyadida Ukusetshenziswa kolimi lwakheke kahle kakhulu lwakheke kahle olusendimeni olunamaphutha amaningi -Ulwazimagama kanye nezimiso -Akunamaphutha nhlobo -Ulwazimagama oluhle -Amaphutha -Ulwazimagama aluhambisani nenhloso Ukukhethwa kwamagama -Akunamaphutha awawuphazamisi olunganele -Umqondo uyanhlanhlatha Izimpawu zokuloba kanye umqondo -Umqondo ufiphele kakhulu nesipelingi AMAMAKI AYI-8 UKWABIWA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 KWAMAMAKI
AMARUBHRIKHI OKUHLOLA UMBHALO OMFISHANE ODLULISA UMYALEZO ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA [AMAMAKI ANGAMA-20] Okungabonwa Okungavamile Okunekhono Okusendimeni Okuqalisayo Akwanelisi ngakho OKUQUKETHWE, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 UKUHLELA NEFOMATHI -Impendulo enembayo -Impendulo enhle kakhulu -Impendulo esendimeni -Impendulo esezingeni -Impendulo ikhombisa ngaphezu ekhombisa ulwazi ekhombisa ulwazi eliyisisekelo ekhombisa ukungabi nalo ulwazi Impendulo kanye nemibono kobekulindelekile lwezimpawu zohlobo lwezimpawu zohlobo ulwazi lwezimpawu zohlobo lwezimpawu zohlobo Ukuhlela imibono ukuze -Amasu akhaliphile kanye lombhalo lombhalo lombhalo lombhalo kube nohlaka nokuvuthwa komqondo -Namathele esihlokweni -Ayinamathele kahle -Ukunamathela -Umqondo uyanhlanhlatha Inhloso, izethameli, izakhiwo -Ulwazi olubanzi -Akunamaphutha esihlokweni kuyabonakala kodwa kunamaphutha amakhulu nezimiso kanye nesimo lwezimpawu zohlobo -Ukulandelana -Inamaphutha ambalwa kunamaphutha -Imibono ayilandelani lombhalo kokuqukethwe nemibono, -Ukulandelana kwemibono -Ukulandelana nhlobo AMAMAKI AYI-12 -Umbhalo unamathele kuchazwe kahle futhi okuqukethwe kufanelekile kwamaphuzu okuqukethwe -Ukuchaza okumbalwa esihlokweni kusekela isihloko -Ukuchaza okumbalwa kubuye kungabonakali okusekela isihloko -Amasu akhombisa -Ifomathi efanele kusekela isihloko -Ukuchaza okumbalwa -Akasebenzisanga nhlobo ukuthelelana kanye enamaphushana -Ifomathi efanelekile kodwa kusekela isihloko imithetho yefomathi nokulandelana kunamaphutha ambalwa -Usebenzise ngokunganele -Acacisa ngokusobala imithetho yefomathi kanye nokusekela isihloko -Kukhona okumbalwa -Ifomathi efanelekile okubalulekile necacile ULIMI, ISITAYELA KANYE 7–8 5–6 4 3 0–2 NOKULUNGISA -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela, -Ithoni, irejista, isitayela AMAPHUTHA ulwazimagama ulwazimagama ulwazimagama ulwazimagama kanye nolwazimagama kuhambisana kahle kuhambisana kahle kuyahambisana nenhloso, kunokungahambisani akuhambisani nenhloso, Ithoni, irejista, isitayela, kakhulu nenhloso, nenhloso, izethameli kanye izethameli kanye nesimo nenhloso, izethameli kanye izethameli kanye nesimo inhloso/umthelela, izethameli izethameli kanye nesimo nesimo -Kunamaphutha ambalwa nesimo -Kugcwele amaphutha futhi kanye nesimo -Uhlelo lufanelekile futhi -Uhlelo lufanelekile futhi -Ulwazimagama -Uhlelo olungafanelekile kuyadida Ukusetshenziswa kolimi lwakheke kahle kakhulu lwakheke kahle olusendimeni olunamaphutha amaningi -Ulwazimagama kanye nezimiso -Akunamaphutha nhlobo -Ulwazimagama oluhle -Amaphutha -Ulwazimagama olunganele aluhambisani nenhloso Ukukhethwa kwamagama -Akunamaphutha awawuphazamisi umqondo -Umqondo ufiphele -Umqondo uyanhlanhlatha Izimpawu zokuloba kanye kakhulu nesipelingi AMAMAKI AYI-8 UKWABIWA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 KWAMAMAKI
ue basic education Department Basic Education REPUBLIC OF SOUTH AFRICA ISBN : 978-1-4315-3477-7 High Enrolment Self Study Guide Series This publication is not for sale. © Copyright Department of Basic Education www.education.gov.za | Call Centre 0800 202 993

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 12 IsiZulu.