KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO draft 1

KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO SETSWANA PUO YA GAE PUOTLALELETSO YA NTLHA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 10-12 2019 Second Chance Matric Support Programme

KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO SETSWANA PUO YA GAE PUOTLALELETSO YA NTLHA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 10-12 2019 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 1 | SETSWANA

DITENG TSEBE 1. MAIKAELELO A KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI 3 LE TSA TIRISANO 2. DIKGATO TSA GO KWALA 3 3. MEFUTA YA DITLHAMO 5 3.1 Tlhamo ya kanelo 5 3.2 Tlhamo ya tlhaloso 5 3.3 Tlhamo ya ngangisano 6 3.4 Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore 7 3.5 Tlhamo ya maitlhomo 7 4. DITLHANGWA TSA TIRISANO TSE DI TELELE 8 4.1 MAKWALO A BOTSALANO 8 4.2 MAKWALO A SEMMUSO 10 4.3 GO KWALA PEGELO 15 4.4 LENANETEMA LE METSOTSO YA KOPANO 18 4.5 Go kwala puo 21 4.6 Mmuisano/puisano 23 4.7 Dipotsotherisano 25 4.8 Go kwala thadiso 26 4.9 Athikele ya lekwalodikgang kgotsa ya makasine 28 4.10 Lokwaloikitsiso 31 4.11 Tsa botshelo jwa moswi 33 5. DITLHANGWA TSA TIRISANO TSA PUOTLALELETSO YA NTLHA LE YA BOBEDI 35 5.1 PAPATSO/PHASALATSO 35 5.2 PAMPITSHANA YA TSHEDIMOSETSO KGOTSA PHOUSETARA 37 5.3 Karatataletso 38 5.4 Bukatsatsi 39 5.5 Phousekarata 40 5.6 Go kaela tsela 40 5.7 DITAELO 42 5.8 Go kwala lekwalo la maranyane (I-meile) 43 5.9 Go tlatsa foromo 44 2 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

1. MAIKAELELO A KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO Buka e e tlhagisa tlhaloso e khutshwane ka ga dikgato tsa go kwala le go tlhagisa. E abelana ka kaedi le dintlha tsa botlhokwa tsa go ruta, go tlhagisa mefuta ya ditlhamo le ditlhangwa tsa tirisano le ka dikao tsa tsona. Go rutiwa ga ditlhangwa tse, go tlaa kgontsha barutwana go kwala le go tlhagisa ditlhangwa ka go itshepa. Buka e, e ka dirisiwa ke barutabana le barutwana ba Setswana Puo ya Gae, Puotlaleletso ya Ntlha le Puotlaleletso ya Bobedi. 2. DIKGATO TSA GO KWALA • Kwalo le botlhami ke tiro e e dirwang ka dikgato. Go botlhokwa go naya barutwana tšhono ya go diragatsa kwalo e go ya ka dikgato tsotlhe tsa yona. Barutwana ba tshwanetse go: • Dira tshwetso ka setlhogo, maitlhomo le baamogedi ba tshedimosetso mo ditlhangweng tse ba yang go di kwala. • Akantshana ka dikakanyo ba dirisa, sekao, kwalo ya kgobokanyo ya dintlha, papetlana ya thulaganyo ya tiragatso kgotsa dintlha. • Tlhagisa ipaakanyetsokwalo ya ntlha e e etseng tlhoko maitlhomo, baamogedi ba tshedimosetso, setlhogo le mofuta wa setlhangwa,Buisa ipaakanyetsokwalo ya ntlha ka kelotlhoko mme ba amogele dikakanyo tsa ba bangwe ka setlhangwa sa bona (barutwana ka bo bona, morutabana kgotsa ba losika); • Tlhagisa dikwalo tse dintsi fa ba ntse ba ipaakanya, ba boeletsa, go tlhotlha diphoso le go tlhagisa setlhangwa se se feletseng; • Tlhagisa setlhangwa se se feletseng ka go refosanya dikakanyo ka bo bona, batsadi le batsayakarolo ba bangwe. • Lebelela gape le go tlhatlhoba setlhangwa se se feletseng ka bo wena le ka o thuso ya barutwana ba bangwe le morutabana; • Tlhagisa setlhangwa se se feletseng ka popego, mareo le mopeleto o o siameng. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 3 | SETSWANA

Sekao sa mmapa wa dikakanyo Sekao sa mmapa wa dikakanyo Mofuta wa ntlo le ya Palo ya bana dikoloi Matseno Lemorago la me Kago ya lelapa Tlhopho ya Borutegi dirutwa Maitemogelo Nna le bokamoso jwa Dikgatlhegelo me. Mmino, go itshidila, go buisa Dithuto tse ke di dirang Botsalano Tlhokomela dintlha tse: • Barutwana ba tshwanetse go kwala gangwe le gape dikwalwa tsa ditiragalo tsa letsatsi le letsatsi, tse di sa tshwaiweng. Ke didiriswa tse di botlhokwa mo go rotloetseng barutwana go kwala. Go le gantsi barutwana ba tshwanetse go newa tšhono ya go kwala ka kgololosego ba sa lekanyediwe. • Barutwana ba lemoswe gore ba kwale dipolelo tse dikhutshwane, go efoga go kwala dipolelo tse di tletseng diphoso. • Mo dikwalong tse dintsi tse di tlhomameng, barutabana ba gakololwa go lekanyetsa bokgoni jo bo rileng pele. Sekao; bokgoni jotlhe jwa tirisopuo ga bo a tshwanela go lebelelwa mo kgatong nngwe le nngwe ya kwalo ya setlhangwa, ka se se setse se dirilwe kwa morago. Tekanyetso e e tseneletseng ya tirisopuo e se dire gore morutwana a sokelwe dirope mo diteng tsa setlhangwa. • Barutwana ba tshwanetse go ithuta go baakanya diphoso mo tirong ya ba bangwe,gonne tirisanommogo e le karolo e e botlhokwa mo tsweletsong ya go kwala, e tokafatsa maitemogelo a bonabotlhe. • Karolo e e botlhokwa ya kgono e, ke tlhagiso ya tiro e e kwadilweng. Tiro e, e ka bontshwa barutwana ba bangwe, barutabana, sekolo sotlhe, batsadi kgotsa batsayakarolo ba ba farologaneng. Morutwana o tlaa itumelela setlhangwa se se feletseng, se rulagantswe kgotsa se kwadilwe ka bokgabane. • Barutwana ba tshwanetse go itsisiwe ka diponagalo le ditlhokego tsa mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa tsa boitlhamedi le tsa tirisano. Tlhaloso e khutshwane ya mefuta ya ditlhamo le ditlhangwa tsa tirisano tse morutwana a solofelwang go di kwala e latela fa tlase fa: 2 4 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

3. MEFUTA YA DITLHAMO 3.1 Tlhamo ya kanelo Tlhamo ya kanelo ke go anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng, ka pakafetileng. Fa o kwala tlhamo ya kanelo o tshwanetse go ela tlhoko dintlha tse di latelang: • Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, gore mmuisi a dumele fa di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro. • Tlhamo ya kanelo go le gantsi e kwalwa ka paka e e fetileng. • Matseno e nne a a ngokang • Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng. • Bokhutlo jo bo kgodisang ke jo bo itumedisang. • Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bokhutlong. • Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi. • Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe. Dikao tsa ditlhogo • Re ne re tlhabile kgobe ka mmutlwa, dijo, mmino le ditsala e le ntletsentletse. Ka ponyo ya leitlho ga utlwala modumo o o tsikinyang lefatshe, e le modumo o o thibang ditsebe. Kwala ka tiragalo e. • Kgang e ntle e rremogolo a kileng a e lotlega. • Leba setshwantsho se se fa tlase o kwale tlhamo ka sona mme o ipopele setlhogo. 3.2 Tlhamo ya tlhaloso Mo tlhamong e mokwadi o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Fa o kwala tlhamo ya tlhaloso, o tshwanetse go ela tlhoko dintlha tse di latelang: KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 5 | SETSWANA

• Tlhalosa motho kgotsa sengwe go kgontsha mmuisi go itemogela setlhogo ka botlalo.Tlhopha mafoko le ditlhaloso ka kelotlhoko go fitlhelela maitlhomo a a eletsegang.Dirisa ditshwantsho tsa pono, modumo, kutlo, tatso le go amaDirisa puo ya botshwantshi ka boitshimololedi. • Tlhopha setlhogo se o nang le maitemogelo mo go sona. Go thata tota go tlhalosa sengwe se o se nang kitso ka ga sona. • Dikao tsa tlhamo ya tlhaloso • Kwa ngakeng ya meno. Tlhalosa maikutlo le dikakanyo tsa gago. • Bosigo jwa ditsuatsue. • Leba setshwantsho se se fa tlase o kwale tlhamo ka sona mme o ipopele setlhogo 3.3 Tlhamo ya ngangisano Mo tlhamong e, mokwadi o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo mme o nganga ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya mokwadi e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e e tlhagisa letlhakore le le lengwe mme mokwadi o leka go gapeletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Fa o kwala tlhamo ya ngangisano, o tshwanetse go ela tlhoko dintlha tse di latelang: • Simolola tlhamo ka go tlhagisa ntlhakemo, kgotsa gore o tsaya letlhakore lefe,o bontsha boitshimololedi. • Naya mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gago mme o tlhalose se. • Mokwadi o tlaa leba dintlha tse di tshegetsang pegelo kgotsa tse di leng kgatlhanong thata. • Tlhamo ya ngangisano e tlhagisa letlhakore le le lengwe mme dikakanyo di tlhagisiwa ka kgatelelo e kgolo. Mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo di tshwanetse go dirisiwa. • Puo e dirisiwe ka maikutlo mme mokwadi a se ke a tlhoka maitseo. • Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e tlhaloganyega mme e gapeletsa mmuisi go dumalana le se se tlhagisitsweng. • Dikao tsa ditlhogo • Thelebišene e fedisa bokgoni jwa boitlhamedi mo bathong. Dumelana kgotsa ganetsana le ntlha e. • Bokamoso jwa Aforikaborwa bo ikaegile ka dipeeletso tsa kwa ntle. Dumela kgotsa ganetsana le ntlha e. • Botho bo ile. Dumela kgotsa ganetsana le ntlha e. 6 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

3.4 Tlhamo e e sa tseyeng letlhakore Mofuta o wa tlhamo o leka go tlisa tekatekano mo matlhakoreng otlhe a dingangisano. Mokwadi o leba matlhakore otlhe a setlhogo se se filweng a bo a tlhagisa dintlha tse di thulanang ka go se tseye letlhakore. Kwa bofelong mokwadi a ka tlhagisa ntlhakemo ya gagwe mme dintlha tse di emelelang setlhogo le tse di leng kgatlhanong le setlhogo di tshwanetse go lekalekanngwa mme di sekasekiwe mo tsamaong ya kwalo ya tlhamo. Fa o kwala tlhamo e e sa tseyeng letlhakore, o tshwanetse go ela tlhoko dintlha tse di latelang: • Mokwadi o tshwanetse go tlhaloganya sentle se se solofelwang mo go ena e bile o tshwanetse go tlhagisa matlhakore a mabedi a ngangisano ka kitso e e tletseng. • Tlhamo e tshwanetse go tlhaloganyega sentle, e bontshe tlhaloganyo e e tletseng e bile e sa tseye letlhakore le le rileng, maikutlo a bepe, dikakanyo di tlhagisiwe sentle e bile di tshegediwe. • Maikutlo a se ke a ya magoletsa, mokwadi a tswelele go dira gore go dumalanwe mme a sa ineele bonolo. • Mokwadi a ka supa kemo ya gagwe kwa bofelong jwa tlhamo fa a konotelela. • Dikao tsa ditlhogo • Kwala tlhamo ka ga “Go ntsha mpa ke kgato e e siameng””. • Barutwana ba tshwanetse go itlhophela dikwalwa tse ba tlaa di dirisang mo mophatong. • Basadi ba na le maatla go feta banna 3.5 Tlhamo ya maitlhomo Mo mofuteng o wa tlhamo, mokwadi o leba kakanyo le megopolo, a bo a tlhagisa maikutlo kgotsa tsibogo ya gagwe. Mokwadi a ka leba ditoro kgotsa se a eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a gagwe. Fa o kwala tlhamo ya maitlhomo, o tshwanetse go ela tlhoko dintlha tse di latelang: • Maikutlo a tsaya karolo e e botlhokwa. • Ditlhaloso di tshwanetse go bonagala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maitemogelo a mokwadi a nako e e fetileng. • E kwalwa ka pakatlang. • Dikakanyo, megopolo kgotsa maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le maitemogelo. Dikao tsa ditlhogo • Fa nka nna mokwadi wa dibuka tsa Setswana. • Fa nka bona madi go tswa kwa setheong sa Lotto. • Fa nka nna mogokgo wa sekolo sa me. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 7 | SETSWANA

4. DITLHANGWA TSA TIRISANO TSE DI TELELE 4.1 MAKWALO A BOTSALANO 4.1.1 Mefuta ya makwalo a botsalano Dintlha tsa tlhokomelo Makwalo a botsalano a ka kwalelwa, gareng ga tse dingwe, go: • leboga • utlwela botlhoko • eleletsa masego • akgola Fa o kwala lekwalo la botsalano, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Ela tlhoko gore matseno ke karolo ya ditumediso, o se tsene ka gangwe fela mo setlhogong se o kopiwang go kwala ka ga sona. • Ka boripana bolela se o se lebogelang le go romela ditebogo. • Feleletsa ka go tiisa botsala le go neela nopolo ya tebogo. 4.1.1.1 Sekao sa lekwalo la ditebogo 493 Ntlatseng Street Mangaung 8301 17 Phatwe 2019 Rre le Mme Modisaotsile Ke ka boitumelo jo bogolo go romela ditebogo ka tshegetso e lo nnileng le yona mo go rona ka nako ya kutlobotlhoko ya loso le phitlho ya Nkoko wa rona Mosela. Re ne re le mo maibing re sa itse gore re tshware kae re tlogele kae. Re lebogetse dithulaganyetso tsa setlhabo le lekase, ka jaana re ne re se na kwa re ka lebang teng. Ka e bile re sa dule mo gae, go fitlhela lo phuthile nkoko e bile lo adimane ka dilwana tsa go dira, go re fokoleditse matshwenyego a go tla re rwele dilwana go ya Phitshane. Fa e le dithapelo tsona re leboga go menagane le gore lo ntse lo tlhokometse gore ba kereke ba tlisetsa nkoko dithapelo, fa a ne a sa le mo botshelong. Lo tota lo le baagisane ba nnete, e le ruri lo tshegeditse serodumo sa matlo go ša a mabapi. A Morena wa kagiso yotlhe a lo segofatse. Ba lona BoorraSedikwe 8 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

4.1.2 Sekao sa lekwalo la kutlwelobotlhoko kgotsa la kgomotso Tsala ya gago e tlhokofaletswe ke rre. Mo kwalele lekwalo o mo gomotse. Feleletsa lekwalo la gago ka go ithaopa go ka thusa fa go nang le tlhokego teng. 57 Tselakgolo ya Mangope Ramosadi Mahikeng 9377 23 Diphalane 2019 Neo Ke ka maswabi a magolo go utlwa ka kotsi e Mosimanegape a amegileng mo go yona mme ke solofela fa lo utlwa tatlhegelo e kgolo thata. Wena le ba losika, amogelang molaetsa wa rona wa kutlwelobotlhoko. Nna le Mosimanegape re kopane kwa boemelatereneng jwa Gauteng fa re ne re ya sekolong kwa Natala. Bobedi jwa rona re sa itse ope e bile re sa itse tsela. Ka poloko ya Morena, ra goroga sentle ka re ne re ya lefelo le le lengwe. Se se gakgamatsang ke gore fa re fitlha kwa sekolong, re ne ra iphitlhela re le mo mophatong o le mongwe. Ke gopola Mosimanegape ka bopelontle jwa gagwe le dithotloetso tsa gagwe mo dithutong tsa rona. O ne a ntshotse jaaka kgaitsadie ke sa wele fa fatshe, go se ope yo o neng a ka ingwaela matsetse mo go nna. Mosimanegape o ne a tshabiwa e bile a tlotlega. A re ikgomotseng ka go itumelela malatsi a botshelo jwa gagwe le seabe sa gagwe mo morafeng. Modimo o itse go phimola dikeledi tsotlhe le go tlosa kutlobotlhoko yotlhe, isang matshwenyego a lona kwa go ona, o tlaa lo tlhokomela. Fetisetsa kutlwelobotlhoko ya rona go batsadi ba gago le bana. O se ka wa okaoka go nkitsise fa go na le sengwe se nka go thusang ka sona mo nakong e e botlhoko e. Tsala ya gago Dimakatso Fa o kwala lekwalo la kutlwelobotlhoko kgotsa la kgomotso, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Dirisa mafoko a a botlhale a a nametsang. • Tlhagisa maikutlo a a maleba. • Neela mafoko a kgomotso. Mo ntlheng e o ka dirisa dinopolo. • Feleletsa ka go tsweletsa go gomotsa le go bontsha dithuso tse o ka di neelang. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 9 | SETSWANA

4.1.1.3 Sekao se sengwe sa lekwalo la kutlwelobotlhoko 46 Motsesetoropo wa Ratlou Thaba – Nchu 9780 23 Ferikgong 2019 Mme Kgaboetsile E nnile maswabi le kutlobotlhoko go utlwa ka go tlhokafala ga ga rre Kgaboitsile mo kotsing ya sejanaga. Ke tatlhegelo e kgolo thata mo go wena le balosika, tota le mo morafeng wa Barolong ka kakaretso. Rre Kgaboitsile e ne e le motho yo o mafolofolo, yo o pelotelele e bile a le boineelo fa a tshwaragane le ditiro tsa setšhaba. Ke tlaa aga ke gopola seabe se a nnileng le sona mo go rulaganyetseng bana ba dikhutsana moletlo wa matsalo a Morena. O ne a kgarakgatsega, a sa fele pelo go kopa dimpho kwa ditlamong tse di farologaneng. Mma, fetisetsa molaetsa wa matshediso go batsadi ba ga rre Kgaboitsile le bana. Fa e le gore go se nka thusang ka sona, lo se okaoke go ka tlhagisa kopo ya lona. Ke nna Mmammidi 4.2 MAKWALO A SEMMUSO Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng. Mokwadi a ka kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kana thuso ya mokgwa mongwe e ka nna go akgola, go tlhagisa ngongorego kgotsa, go tshitshiinya sengwe mo setheong seo. Fa o kwala lekwalo la semmuso, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Lekwalo le, ke le le khutshwane ka gonne o tshwanetse go tota ntlha • Tshedimosetso yotlhe e e maleba le mofuta wa lekwalo e kwalwe. • Setlhogo kgotsa moono o thusa setheo go tlhaloganya diteng tsa lekwalo kwa ntle ga go buisa ka tsenelelo. • Kwala dinomoro tsa megala kwa o ka fitlhelelwang gone fa o ka bilediwa potsotherisano. • Kwala diaterese tse pedi, ya mokwadi le ya mokwalelwa. 4.2.1 Mefuta ya makwolo a semmuso • Lekwalo la kopo ya tiro/ya phatlha ya sekolo • Lekwalo la taletso • Lekwalo la tlotlomatso/kakgolo • Lekwalo go ba kgatiso 4.2.1.1 Sekao sa lekwalo la kopo ya tiro 10 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

156 Tsela ya Bathoeng Kimberley 8300 03 Phukwi 2018 Motsamaisi Lefapha la Thuto la Kapa Bokone Kimberley 8300 Rra KOPO YA PHATLHATIRO YA MOAMOGELAMEGALA Ke dira kopo ya phatlhatiro ya moamogelamegala jaaka e phatlhaladitswe mo DFA ka la 20 Seetebosigo 2008. Go tlaleletsa lekwalokopo la me, ke romela le Boikitsiso jwa me. Ke na le kgatlhego mo go direng tiro e ka ke na le maitemogelo le dithutego tse di maleba le go ikutlwa nka tlisa tolamo mo go amogeleng megala le go e fetisa. Nka tlisa nonofo, tswelelopele le kitso mo lefapheng. Nka itumelela go ka abelwa tšhono ya go tsenela dipotsotherisano. Lo ka ikgolaganya le nna mo nomorong e: 053 839 6689 kgotsa 0824915651. Ke lebeletse go utlwa go tswa kwa go lona. Ka boikokobetso Ditebogo Lekome 4.2.1.2 Lekwalo la taletso Fa o kwala lekwalo la taletso go sebuisegolo, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Tlhalosa gore ke ka ntlha ya eng fa o bona go tshwanela gore tiro e dirwe ke mokwalelwa • Neela dintlha tsa moletlo (lefelo, letlha le nako) • Tlhalosa gore ke bomang ba ba laleditsweng • Neela setlhogo kgotsa ntlha e lo ratang a ka bua ka yona • Kwala sengwe ka thulaganyo ya didiriswa. • Tlhalosa ka tsa marobalo le se lo tlaa se mo direlang • Kopa boikitsiso jo lo ka bo dirisang go mo itsise pele a ka neela puo fa go tlhokega. Se se akaretse dithutego tsa gagwe, kemo ya nyalo, mafelo a a dirileng kwa go ona fa go tlhokagala. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 11 | SETSWANA

Kereke ya Anglican P. O. Box 56 Maruping 8665 16 Phatwe 2019 Ngaka Molapo 224 Mmila wa Seotshwareng Teemaneng 8765 Rra TALETSO YA GO NNA SEBUISEGOLO Re le mokgatlho wa bašwa ba kereke ya Anglican mo Maruping re kgatlhilwe thata ke dipuo tsa gago tsa thotloetso tse di kgonang go aga bašwa. Re ka nna motlotlo thata fa o ka tla go nna sebuisegolo mo moletlong wa rona wa letsatsi la bašwa. Moletlo o tlaa tshwarelwa kwa kerekeng, ka Seetebosigo a le lesome le borataro, go tloga ka ura ya lesome mo mosong. Re ikaelela go laletsa bašwa ba dikereke tse dingwe mmogo le baruti ba sedika sa rona. Re eletsa fa o ka bua le rona ka ntlha nngwe e e amanang le thotloetso mo bašweng mo malatsing a gompieno. Re ka go rebolela ura mme o re itsise fa e le gore go didiriswa tsa kutlo le pono tse re ka di rulaganyang. Fa o amogela taletso ya rona lekgotla la kereke le tlaa tsaya maikarabelo a go go tshelela lookwane lwa go tla le go boa. O ka rulaganyediwa marobalo le sefitlholo mo lefelong la Kamogelo le le gaufi le kereke. A o ka re romelela boikitsiso jwa gago mmogo le setshwantsho sa gago fa o amogela taletso ya rona? Re ikaelela go dirisa setshwantsho mo ditaletsong tsa rona le mo mananeotsamaisong a moletlo wa rona. Re solofela fa o tlaa sekegela kopo ya rona tsebe mme wa amogela taletso e. Ka boikokobetso Tlhalefo Morolong 12 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

4.2.1.3 Sekao sa lekwalo la go akgola/ go tlotlomatsa 22 Mmila wa Motswasele Matlosana 8464 28 Ferikgong 2018 Mogokgo Sekolo sa Batlharo-tlhaping Lebokoso la Poso Matlosana Rra TLOTLOMATSO KA DIPHOLO TSA MOPHATO WA 12 Ke rata go tsaya tšhono e go go tlotlomatsa ka dipholo tse di gaisang tsa dingwaga tsotlhe, tse o di boneng mo ngwageng o. O tshwanetse wa bo o le motlotlo tota, go nna mogokgo wa sekolo se se ntshitseng barutwana ba batlhano ba ba gaisit- seng mo Porofenseng, le go nna mogokgo wa sekolo se barutwana botlhe ba sona ba falotseng. Se, ke bopaki jwa boineelo, go dira ka natla le maikemisetso a go tsaya thuto ya ngwana wa moAforika tsia. Bonatla jo o bo bontshitseng, o ne o se kitla o bo fitlhelela ntle le kemonokeng ya badirimmogo le wena. Nkisetsa molaetsa wa ditebogo le tlotlomatso kwa go bona. Nna ke le mongwe wa barutwana ba ba tswang mo tsamaisong le thotloetsong ya lona, ke motlotlo e le ruri go amanngwa le sekolo se. Ke nna Tumelo Dikgole KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 13 | SETSWANA

4.2.1.4 Sekao sa lekwalo go ba kgatiso 865 Mmila wa Mahape Boikhutso Lichtenburg 2740 22 Tlhakole 2019 Mookamedi wa pampiri ya dikgang Pampiri ya Sowetan Lebokoso la Poso 178 Gauteng 2000 Mme/Rre Kgang mabapi le kgatiso ka ga molwelakgololosego mme Tebogo Mothusi Ka Phatwe a tlhola malatsi a le 30 ka 2019, pampiri ya gago e ne ya phasalatsa athikele e e ka ga molwelakgololesego e leng mme Tebogo Mothusi. Mo athikeleng e, mme Tebogo Mothusi o kailwe e le motho yo o bogagapa e bile a le tshenyo. Ke batla go ntshetsa se mo pontsheng ka se e se nnete. Ke itsitse mme Tebogo go tloga fa re sa le kwa sekolong mme se nka go boleleleng sona ke gore, e ne e le motho yo o neng a tlhokomela bana ba ba neng ba tlhoka kwa sekolong. O dirile tiro ya go tlhokomela dikhutsana le batlhoki kwa sekolong a dirisa madi a batsadi ba gagwe ba neng ba mo romelela ona. Ka jalo, ke kopa gore o gatise athikele e mo go yona o busetsang mafoko a gago kwa morago le go kopa maitshwarelo mo go mme Tebogo le setšhaba ka kakaretso. Ke solofela fa go tlaa nna le tsibogelo e e ka bonako. Ka boikokobetso Boitumelo Mogolo 14 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

4.3 GO KWALA PEGELO Pegelo ke tlhaloso e e rulagantsweng ya tiragalo nngwe e e setseng e diragetse. Pegelo e neelana ka tshedimosetso go tloga go lephata lengwe go ya go le lengwe. E thusa go boloka molaetsa kgotsa tiragalo nngwe ya botlhokwa mo setheong. Re na le mefuta e mebedi ya dipegelo: • ya dipatlisiso • ya kotsi 4.3.1 Pegelo ya dipatlisiso Fa o kwala Pegelo ya dipatlisiso, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Ipaakanye o bo o kgobokanye tshedimosetso e o tlaa e tlhagisang. • Sala dikgato morago mme o kwale dintlha tsotlhe. • Simolola ka go bopa setlhogo go tswa mo ditaelong mme se kwalwe ka ditlhakakgolo. • Kwala go ya ka ditlhogwana tse di latelang: • dintlha tsa tebo, • tsamaiso, • diphitlhelelo, • bokhutlo • dikatlanegiso. • Dintlha di latelane. • Ditlhogwana di newe dinomoro gore di tle di fitlhelelwe bonolo. • Kwa bokhutlong go nne le tshaeno, maemo a mokwadi mmogo le letlha. 4.3.1.1 Sekao sa pegelo ya dipatlisiso POTSO: Jaaka kemedi ya barutwana mo lekgotlatsamaisong la sekolo, o kopilwe ke mogokgo go dira dipatlisiso ka kwelotlase ya dipholo tsa sekolo sa gago tsa ngogola. Kwala pegelo. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 15 | SETSWANA

Go: Mogokgo Go tswa go: Modulasetilo wa Lekgotla la barutwana PEGELO KA KWELOTLASE YA DIPHOLO TSA NGOGOLA MO SEKOLONG 1. DINTLHA TSA TEBO O nkopile ka letsatsi la bosupa kgwedi ya Ferikgong 2019 go go kwalela pegelo mabapi le kwelotlase ya dipholo tsa ngogola mo sekolong. O ne wa nkopa go lebelela dintlha tse di latelang: Ke mephato efe e e amegileng 1.0.1 A go ne go na le dithulaganyo tse di neng di dirilwe tsa dipoeletso 1.0.2 Seabe sa barutwana e nnile sefe mo bothateng jo 1.0.3 Maemo a molao le tolamo a ntse jang 2. TSAMAISO Ke dirile dipatlisiso tse di latelang: 2.1 Ke buisane le mogokgo le barutabana 2.2 Ka kopana le lekgotlatsamaiso la sekolo 2.3 Ka tsenela kopano le barutwana ba mephato e e farologaneng 3. DIPHITLHELELO Ke fitlheletse dintlha tse di latelang: Mo dipuisanong tsa me le mogokgo le barutabana, ke fitlheletse gore mo mephatong ya bolesome go ya go ya bolesomepedi 3.1 Ke barutwana ba mophato wa bolesomepedi fela ba ba neng ba rulaganyeditswe dikampa tsa thutotlaleletso kgweditharo nngwe le nngwe. 3.2 Barutwana ba mophato wa lesomepedi ba ne ba salela go rutwa mo thapameng nngwe le nngwe. 3.3 Bontsi jwa barutwana ba ne ba sa tsenele dithutotlaleletso 16 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

3.4 Bangwe ga ba tle sekolong ka Mosupologo le Labotlhano. 3.5 Barutwana ba basimane ga ba rate go kgalengwa, ba lwantsha barutabana. 3.6 Barutabana ba tlogela maemo a sa laolege jalo, ka dipholisi di sa ba sireletse. 4. BOKHUTLO Kwelotlase ya dipholo e dirilwe ke boitaolo jwa barutwana jo bo thibang letsatsi mme barutabana ba boifa go tsaya dikgato dingwe ka molao o sa ba sireletse. 5. DIKATLENEGISO Ke atlenegisa dintlha tse di latelang: 5.1 Lekgotlatsamaiso le botsamaisi jwa sekolo ba lebisise dipholisi tse di leng teng mme ba di humise ka melao e e tlaa tlisang tolamo mo sekolong. 5.2 Barutwana ba bagolo ba isiwe kwa ditheong tsa bagodi. Mokhine Mauki (Modulasetilo wa lekgotla la barutabana) Tshaeno: Mokhine Mauki 4.3.2 Pegelo ya kotsi Tshedimosetso e e tshwanetseng go tsenngwa mo pegelong ya kotsi: • Pegelo e ke sekwalwa sa botlhokwa thata mo setheong. • E tladiwa ka gale ke leloko le le nang le maikarabelo ao mo tirong morago ga kotsi e sa tswang go diragala. • E tshwanetse go tladiwa ka botlalo le ka nepagalo gonne e tlhokega ka metlha mo mabakeng a intšhorense. 4.3.2 1 Sekao sa pegelo ya kotsi: KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 17 | SETSWANA

SEPODISI SA AFORIKABORWA KANTORO YA DIKGATLHONG Mogala: (053) 839 6309 P.O. BOX 235 Fekese: (053) 839 6370 DIKGATLHONG 8304 PEGELO YA KOTSI Sefane sa mogobadi: Mokasi Leina la mogobadi: Mothogobeng Letlha la kgobalo: 12 Moranang 2019 Nako ya kgobalo: Ura ya Lesome mo mosong Tlhaloso ya kgobalo: Mogobadi o ne a kgabaganya mmila mo motseng wa Tilalejwe go lebagana le lebentlele la ga rre Matebesi kwa morago. O reteletswe ke go lemoga koloi e e neng e tla ka lebelo le le kwa godimo mme ya mo thula le fa a ne a lekile go ka sia. Dikgato tse di tserweng morago ga kotsi: Mokgweetsi wa koloi o ne a emisa mme ka bonako a leletsa ba thuso ya potla- ko le mapodisi a kgaolo. Mo nakong e e sa fediseng pelo ba thuso ya potlako ba goroga mme rre Mokasi a tseelwa kwa bookelong. (Di)Paki: Rre Mokua B.J. le Mme Mokua K.L. Pegelo e tladitswe ke: Masego Lekome F.F. Maemo a tiro: Lepodisi la Kgaolo Mosaeno: Masego MM Letlha: 12 Moranang 2019 4.4 LENANETEMA LE METSOTSO YA KOPANO Lenanetema ke kitsiso le kgobokanyo ka dintlhakgolo tse go tlileng go buiwa ka tsona mo kopanong e e rileng. Le thusa batlapitsong go itse se ba se bilediwang le gore ba tle pitsong ba ipaakantse ba rulagantse ditshwaelo tsa bona sentle. Fa o kwala lenanetema, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Tshedimosetso yotlhe ya kopano e tshwanetse go kwalwa mo lenanetemeng gore maloko a tle a ipaakanye pele ga kopano. • Letlha le lenanetema le tswang ka lona le tshwanetse gore le se ke la nna gaufi thata le la kopano. • Lenanetema le nne le letlha, nako le kgankgolo ya kopano. • Modulasetilo le mokwaledi ba saene lenanetema. 18 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

Fa o kwala metsotso, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Ela tlhoko, mokwadi o kwala ditshwetso fela. • O tshwanetse go kwala ditlhogo ka tatelano mmogo le dipalo tsa tsona. Sekao. 1. Pulo le kamogelo • Letlha la kopano e e latelang le a fiwa. Go mo magetleng a maloko go le kwala mo dibukatsatsing tsa bona gore ba se gopodiwe fa le fitlha. • Metsotso ga e saeniwe, e tlaa saeniwa mo kopanong e e latelang, e se na go buisiwa. • O se lebale gore kgankgolo e tshwanetse go nyalana le e e kwa lenanetemeng. 4.4.1 Sekao sa lenanetema le metsotso ya kopano Maloko a mokgatlho wa bašwa ba Kereke ya Katoliki a lalediwa go tsenela kopano e e tlaa tshwarelwang mo ntlolehalahaleng ya kereke ka 06 Seetebosigo 2019 ka ura ya borobongwe mo mosong. LENANETEMA 1. Pulo le kamogelo 2. Batlapitsong 3. Maitato 4. Metsotso ya kopano e e fetileng 5. Ditswametsotsong 6. Dintlhakgolo tsa kopano 5.1 6.1 Mathata a dipitsa le baapei. 6.2 Dikaratataletso tsa balalediwa. 5.3 6.3 Dipegelo tsa letseno le dituelo 7. Kakaretso 7.1 ...................................... 7.2..................................... 8. Tswalelo 9. Letlha la kopano e e tlang 10. Tshaeno: S. M. Senotlolo (Modulasetulo) M. A. Thulo (Mokwaledi) S.M Senotlolo M. A. Thulo KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 19 | SETSWANA

METSOTSO YA KOPANO YA MOKGATLHO WA BAŠWA BA KEREKE YA KATOLIKI E E NENG E TSHWARETSWE MO NTLOLEHALAHA- LENG YA KEREKE KA 06 SEETEBOSIGO 2019 KA URA YA BOROBONGWE MO MOSONG. 1. Pulo le kamogelo Rre More o ne a bula kopano ka thapelo mme modulasetulo a amogela batlapitsong botlhe. 2. Batlapitsong Maloko otlhe a ne a le teng mo kopanong. 3. Maitato Ga a amogelwa go tswa go ope. 4. Metsotso ya kopano e e fetileng e ne ya buisiwa, ya siamisiwa, ya amogelwa le go saeniwa. 5. Ditswametsotsong: Go ne go se sepe. 6. Dintlhakgolo tsa kopano 6.1 Mme Dineo o ne a bega fa a kgonne go rarabolola mathata a dipitsa le baapei ka go duelela dipitsa di le tharo, a bo a bona di le tharo ntle ga tuelo. O kgonne le go bona bomme ba le supa ba ba intshitseng setlhabelo go apaya. 6.2. Rre Marotole o begile fa sebuisegolo sa Letsatsi la Bašwa se setse se bone karatataletso le baeng ba bangwe ba ba tobil- weng. 6.3 Motshwaramatlotlo: Dipegelo tsa letseno: Motshwaramatlotlo o ne a bega fa go setse go rekisitswe diporesente di le someasupa tsa ditekete. Nama, ntlolehalahala le tuelo ya sebuisegolo di setse di dueletswe. 7. Kakaretso 7.1. Go tlile go tsewa leeto go ya Mahikeng ka la 24 Lwetse 2019 go tsenela keteko ya Letsatsi la Ngwaoboswa. Dipalangwa ke R120.00 motho mongwe le mongwe. 8. Tswalelo Rre Mothupi o ne a tswalela kopano ka thapelo ka ura ya lesomepedi thapama. 9. Kopano e e tlang e tlaa tshwarelwa mo ntlolehalahaleng la kereke ka 20 Seetebosigo 2018. S.M Senotlolo M. A. Thulo Modulasetulo Mokwaledi Tshaeno:___________ Tshaeno:__________ 20 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

4.5 Go kwala puo Puo ke karolo e e botlhokwa ya go fatlhosa. Mo mabakeng a mantsi motho o neelana ka puo mo dikopanong kgotsa mo meletlong. Puo ya go bua le setšhaba e farologana le ya go bua le setlhotšhwana sa batho. Fa o kwala Puo, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Gakologelwa gore puo e na le matseno, mmele le bokhutlo. • Tshimologo e e botlhale e e maatla e e ka ngokang theetso. Se e ka nna motlae kgotsa nopolo nngwe e e ka ngokang kakanyo. • Setlhogo sa puo se neelwe. • Ditumediso go bareetsi. • Maikalelo a kopano. • Mofuta wa kopano e o yang go bua kwa go yona. • Dintlha di se ke tsa phatlhalala. • Dipolelo tse dikhutshwane ka dikakanyo tse di bonolo. • Rulaganya le go golaganya dintlha tsa gago sentle gore puo e elele. • Tiriso ya dikao tse di tlwaelegileng. • Palo ya mafoko a yona e nne 180-200 diteng fela. • Tiriso ya puo e senole kgolo, go se nne le ditlhapa le tshotlo. • Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. • Go lebogela bareetsi theetso kwa bokhutlong jwa puo le go leboga ba ba go laleditseng. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 21 | SETSWANA

4.5.1 Sekao sa puo Kakgolo go tsala ka letsatsi la lenyalo Borra le bomma, tlaa ke tseye tšhono e go lo dumedisa lotlhe batlamoletlong, le go lemoga ka tlotlo le boleng jwa baruti botlhe le kgosi le batlotlegi ba Lefapha la Thuto. Ke lebogela tlotlo e ke e neilweng ka go kopiwa go nna sebui mo lenyalong le. Ke boitumelo le tlotlo e kgolo mo go nna go tla go latlhela a le mabedi a le mararo ka monyadiwa le tsala ya me. A pulamadibogo ya me e nne go mo tlotlomatsa ka kgalalelo le bontle jwa gagwe mo letsatsing la gompieno. O montle go feta banyadiwa botlhe ba nkileng ka ba bona. Ke itsile Realeboga, yo gompieno tota ke tshwanetseng go mmitsa mohumagadi Tshukudu, go tloga bonyenyaneng. Re ne re le baagisani, ra tsena sekolo mmogo go tloga fa re simolola go fitlha mophato wa lesome le bobedi. Ditsela tsa rona tsa arogana fa re ya ditheong tsa dithuto tse dikgolo mme ra boa ra kopana fa re tla go dira mo Lefapheng la Thuto. Se nka se buang gompieno ke gore, tsala ya me ga e a fetoga. E ntse e le ena yo ke mo itseng go tswa bongwaneng. O ntse a le pelontle, a rata go thusa, a le kutlwelobotlhoko le go rata go tshega. Mo letsatsing la gompieno fa ke bua ka ena e setse e le mohumagadi Tshukudu. Ke solofela gore tsotlhe tse ke di kaileng ka ena o tlaa di tsweletsa. O tlaa nna tsala ya nnete le motshegetsi go molekane wa gagwe Tshepo. Kutlwano le boitumelo mo lelapeng loora Tshukudu, di tlaa fitlhelelwa ka ena. Ke a itse, e bile ke na le tumelo e e tletseng ya gore o tlaa dira jalo. Tsala Realeboga, lenyalo le tshegediwa le go tlhomamisiwa ka lerato le go ikanyega. Tshegetsano mo lenyalong e tlisa bongwe fela jo bo ka se aroganngweng ke sepe. Puisano le ditherisano di aga kelelo ya ditiro mo lelapeng le go tlhomamisa katlego e kgolo. Dintlha tse ke tsona motheo, kago le dithulelo tsa lenyalo le le atlegileng. Bagaetsho ke lebogela nako ya lona ya go reetsa se ke neng ke se bua, ke lebogela gape le taletso ya gore ke tle go bua. A Morena wa kagiso a lo boloke. Ke a leboga 22 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

4.5.2 Sekao se sengwe sa puo: Puo e ke ka neelanang ka yona mo moletlong wa taelano wa barutwana ba mophato wa lesomepedi jaaka sebuisegolo Ke rata go leboga Moradisi ka go nnaya tšhono ya go bua le lona le ka mokgwa o a nkitsisitseng ka gona. Ke rata go dumedisa baeng ba tlotlo ba ba fano, Mookamedi wa kgaolo le wa motse, batsadi, barutabana le botlhe ba ba laleditsweng fano mme ke sa lebale barutwana ba re leng fano ka bona e bong ba mophato wa lesomepedi. Ke lebogela taletso e ke e amogetseng go tswa go barulaganyi ba moletlo o. Bagaetsho e rile ke leleditswe mogala ke komiti e e rulagantseng tiro e, e nkopa go nna sebuisegolo mo moletlong o, ke ne ka tsielega. Ke ne ke se na puo e ke akantseng go bua ka yona. Ka ke ne ke kgweetsa. ka tsamaya go fitlhelela mo marakanelong a ditsela. Ka ema sebaka ke akanya ka ntlha e. Mokgweetsi kwa morago a nteletsa lonakana a re: heela, akanya o tseye tshwetso. Fa ke fitlha kwa gae ka ipolelela gore ke tlile go bolelela barutwana ba mophato wa lesomepedi ke re: ‘heela, akanya o tseye tshwetso’. Ke simolola ka gore, botshelo jo, bo tletse ditšhono tse dintsi, mme bo batla gore o bo o ntse o le malala a laotswe go di amogela, e seng jalo, ba ba tlang kwa morago ba tlile go go baya mo kgatelelong ya gore ‘o akanye o tseye tshwetso’ .Motho mongwe le mongwe fa a batla go dira sengwe se se mo tsweledisang pele mo botshelong, o aga a kopana le sekgoreletsi sa mofuta mongwe. Fa o lebane le sekgoreletsi se, wa se ke wa se fenya, botshelo bo tlile go go fenya. Akanya o tseye tshwetso.ka sekgoreletsi sa gago. Bangwe ba lona, ditoro tsa bona di batla go phirima ka ntlha ya go tlhoka madi a go tsweletsa dithuto tsa bona. Bangwe ba tlhobogile gore a ba tlaa falola. Bangwe dikopo tsa bona go lebega go le bonya go arabelwa ke ditheo tse di farologaneng. Tseo tsotlhe ga se mathata, ke dikgwetlho tse o tshwanetseng go kopana le tsona fa o batla go fenya e bile o batla go nna monnatia le mosaditia ka moso, e seng jalo, o tlile go ema felo go le gongwe go fitlhela botshelo kgotsa mongwe a re: heela, akanya o tseye tshwetso o ise o tlhagelwe ke kotsi. Tsepama mo dikakanyong tse di solofetsang mme o se nyeme mooko o itse gore kgengwe o a lekwa. Gopola gore yo o batlang go tshela jaaka kgosi gompieno, o tlaa tshela jaaka lelata ka moso, mme yo o ikemiseditseng go tshela jaaka lelata gompieno, o tlaa tshela jaaka kgosi ka moso. Bagaetsho, gopolang gore lerwaneng go tsenelwa gongwe. Ke lebogela nako ya lona ya go ntheetsa, ke boa ke lebogela gape taletso go tswa gobarulaganyi ba moletlo. Ke a leboga 4.6 Mmuisano/puisano Mmuisano ke mokgwa wa tlhaeletsano o o dirisiwang ke batho ba le babedi kgotsa go feta ba aroganya dikakanyo kgotsa ba buisana ka setlhogo sengwe se se rileng. Fa o kwala Mmuisano, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Mmuisano o kwalwa ka mokgwa o moterama a kwalang ka ona • Go nna le setlhogo se se rileng se go buisanwang ka sona • Go nna le dibui tse pedi kgotsa go feta • Dipolelo tsa dibui di nne dikhutshwane. • Diteng di supe boitlhamedi, kelelo ya dintlha le go tsamaelana ga ditiragalo • Maina a dibui a tshwanetse go tlhagelela sentle • Matseno, mmele le bokhutlo di dirisiwe sentle KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 23 | SETSWANA

• Puo le moono di tsamaelane le ditiragalo. • Matshwao a puiso a tsamaelane le puisano 4.6.1 Sekao sa mmuisano Mmuisano magareng ga mosetsana le mmaagwe ka ga ditsala tse di dirisang diritibatsi. Botsalo: Kgodiso! Kgodiso: Mma! Botsalo: Tsamaela kwano. Kgodiso: Ke nna yo mma. Botsalo: Ngwanaka o a itse ditsala tse di dirang selo se wena o sa se direng ga di a siama, di kotsi. Kgodiso: O raya jang mma? Botsalo: Ka dinako dingwe ditsala tse tsa gago tse di dirisang diritibatsi di tlaa dira gore mapodisi a go tlhakanyetse le bona motsing ba ba tshwarang. Kgodiso: Ao, jang jalo? Botsalo: Le fa wena o sa di dirise mme o nna le bona, go raya gore o tlola molao ka go sa ba thibele go dira jalo kgotsa ka go sa ba ise kwa molaong. Kgodiso: Ao, mma! O raya gore ke ka tshwarelwa seo fela? Botsalo: Ee ngwanaka, sona seo fela! Kgodiso: Ija, ke ntse ke sa itse, fela ke a leboga mma ke tlaa itlhokomela. Botsalo: Go itumetse nna ngwanaka fa o lemogile. Nta ke ye go tlhola mmaagwe Morapedi. O sale o tlhatlhega dipitsa. Kgodiso: Go siame mma, o tsamaye sentle 24 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

4.6.2 Sekao se sengwe sa mmuisano Mmuisano magareng ga mosetsana le mmaagwe ka ga ditsala tse di sa reetseng batsadi. Lebogang: (Ka mowa o o edileng) Khumiso ngwanaka. Khumiso: (Ka kgakgamalo) Mma! Lebogang: Naare ga twe o tshwaragane le eng? Khumiso: (O tlhaga a tshematshema) Ke ne ke santse ke tshwaragane le go phutha dibuka tsa me. Lebogang: Ngwanaka a o itse fa batho ba tsaya gore o tshwana le ditsala tsa gago, se lebale diyathoteng di bapile. Khumiso: (O tsutsubantse sefatlhego) Ke dirile eng mma? Lebogang: Go itsewe sentle gore ditsala tsa gago di a itaola, ruri ga ba digadikela go di ja. Khumiso:(Ka go ikgakantsha) Nna! Nnyaya, eo ya mekgwa ya bona ga ke e itse. Lebogang: Ka moso, fa o tsoga o ikgogetse metsi ka loselo, o se ka wa re ga re a go tsibosa. Khumiso: Ga nkitla ke go swabisa Mma. Lebogang: (Ka monyenyo) Ke a leboga ngwanake. 4.7 Dipotsotherisano Dipotsotherisano ke tlhaeletsano e mo go yona go bodiwang go bo go arabiwa dipotso. E ka nna ya batho ba le babedi mo yo mongwe a botsang fa yo mongwe a neela ka tshedimosetso. Dipotsotherisano ke mokgwa o o dirisiwang gantsi mo ditheong go bona tshedimosetso. Fa o kwala dipotsotherisano, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Kwala dipotso tse dintsi tse di tlaa bulelang dikarabo tse di gwetlhang tshedimosetso e e tletseng. • Go nna le dibui di le pedi kgotsa go feta • Kwala dipotso tse o nang le tshedimosetso e e tletseng ka tsona. • Mmotsolotswa a se botse mmotsi dipotso. • Tshedimosetso e nne e e maleba e tlhomame. • Maina a dibui a tshwanetse go tlhagelela sentle. • Matseno, mmele le bokhutlo di tlhagisiwe sentle. • Se tlhagise tshedimosetso ka bokhutshwane e kete ke mmuisano. • Matshwao a puiso a tsamaelane le puisano. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 25 | SETSWANA

4.7.1 Sekao sa dipotsotherisano Dipotsotherisano magareng ga mmegadikgang le moagi wa motseselegae wa Leporung mabapi le dipolao tsa basetsana mo motseng Mmegadikgang : Dumela Mma. Nna ke Mmalethabo Mokhine go tswa mo setheong sa bobegadikgang. Moagi : Dumela Mma. Nna ke Keneilwe Khaba. Mmalethabo : A o itse ka dipolao tsa basetsana tse di diragalang mo motseng ono? Keneilwe : Ee rra, ke ka moo o bonang go sa bonagale basetsana mo mebileng, ka ba itotlelela mo matlong ka ntlha ya dilalome tse di iphileng motse wa rona letsatsi le letsatsi. Mmalethabo : A ga lo bone thuso epe kwa sepodising? Keneilwe : Ruri mpuru o faretswe. Mapodisi a kailakaila mo motseng mme ga go na diphetogo tse di tlhagelelang. Disenyi di a tshwarwa, mme di gololwe ka ponyo ya leitlho go se na tlhaloso epe e e neelwang. Nako dingwe ba bonwa ba na le ditlhotšhwana tsa basimane ba go itse- weng e le bona disenyi. Mmalethabo : O akanya gore bosetlhogo jo bo bakwa ke eng? Keneilwe : Diritibatsi di tsentse letsogo mo motseng. Ntlha nngwe gape ke Mafelo a bojalwa a bašwa ba bokanelang mo go ona gangwe le gape. Re na gape le batswantle, ba ba nang le mabenkele a go itsiweng gore diritibatsi tse di rekisiwa mo go ona.. Fa gongwe basetsana ba dirwa makgoba a thobalano mme ba bolawe. Mmalethabo : Ke lebogela tshedimosetso e o e tlhagisitseng mme ke eletsa fa lo ka bona tharabololo ya bothata jo. Keneilwe : Ke lebogile, e kete ke imologile mafatlha morago ga go buisana le wena. Re robala itlho kgomo mme re na le tsholofelo ya gore go tlaa khutla ka se sa feleng se a bo se tlhola. 4.8 Go kwala thadiso Thadiso ke pegelo kgotsa tekanyo ya tshekatsheko e e nayang kakanyo ka ga buka (lokwalo), filimi, lebentlele la dijo jalo jalo. Maikaelelo ke go neela tshedimosetso le go tsosa kgatlhego ka tsona. le go tsosa kgatlhego go yona. Fa o kwala thadiso, tlhokomela dintlha tse di latelang: • O tshwanetse go itse gore o thadisa ka eng. E ka nna ka filimi, lokwalo, kgotsa didiriswa tse di gatisiwang. • Bathadisi ba tshwanetse go itse gore ke eng se ba se thadisang le gore ke mang yo o amegang. • Dithadiso tse dintle di tshwanetse go se gobelele le go nna le nnete. • Dithadiso tse di sa siamang go le gantsi ke fa mokwadi a thuba pelo, a dira ditshwaelo tsa bokgopo e bile e le tsa tšhakgalo. • Go tshega go tlwaelegile mo dithadisong. • Dithadiso di ama tebo ya mothadisi. Bathadise ba le babedi ba ka thadisa selo se le sengwe ka go farologana. 26 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

• Go neelana ka tshedimosetso e e maleba, sekao. Leina la mokwadi, motaki, motlhagisi, setlhogo sa lokwalo kgotsa tiro, leina la mophasalatsi kgotsa setlamo se se tlhagisang gammogo le tlhotlhwa fa go le maleba. Fa o thadisa ka lokwalo kgotsa ka filimi o ka akaretsa dintlha tse di latelang: • Baanelwa ba lokwalo/badiragatsi ba filimi • Mofuta wa lokwalo/wa filimi • Maitshetlego • Lokwalo lo ka buisiwa ke bomang • Lo neele maemo (a o bona lo atlegile) • Se tlotle kgang ka botlalo • Tlhalosa gore a mokwadi o fitlheletse maitlhomo. 4.8.1 Sekao sa thadiso ya lokwalo/Buka Leina la lokwalo: Masego Mokwadi : Gomolemo Mokae E gatisitswe le go phasaladiwa ke Maskew Miller Longman Tlhotlhwa : R65.00 Rre Gomolemo Mokae o atlegile go re itsise ka bosetlhogo, matshosetsi, le ditiro tse di bosula tsa tlhaolele. O re bopetse set- shwantsho sa bosetlhogo jo bo neng bo aparetse bao ba neng ba le kgatlhanong le mmuso wa tlhaolele. Lokwalo lwa gagwe, Masego, lo lo gatisitsweng le go phasalatswa ke ba Maskew Miller Longman, ke lokwalo lo lo nang le kgogedi go mmuisi. Lo bontsha dikakanyo tse di boteng le boitlhamedi jo bo tseneletseng. Ditsebe tsa lona di sireleditswe ka sesireletsi se se botsatsa, se se ka senyegang ka bonako e bile le tlhotlhwa ya lona ke e e maleba. Ke lokwalo lo lo ka buisiwang ke botlhe, bagolo le bana. Ditiragalo tsa lona di dira gore mmuisi a tlotle bagale ba ntwa ya kgololesego, go na le go ba utlwela botlhoko. Kgang ya lokwalo lo, e ikaegile ka lekgarejana, Masego, le le kopaneng le dikgwetlho tse dintsi mo botshelong. O nnile le dikamano le batho ba le bantsi ba ba neng ba tlhokofadiwa ke mmuso wa tlhaolele. Setaele sa gagwe ke se se tletseng tlhotlheletso. O neela dikgang ka tsela e e leng gore o tlaa batla go buisetsa pele o utlwe gore kgang e, felela kae. Ke dumela gore padi e, e ka dira sentle le go kgatlhegelwa ke batho ba le bantsi. Mosekaseki – Dikgang Molefe KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 27 | SETSWANA

4.8.2 Sekao se sengwe sa thadiso ya lokwalo Leina la lokwalo: Masego Mokwadi : Gomolemo Mokae Baanelwabagolo ba lokwalo: Masego Sello Cathy le Sol Mofuta wa lokwalo: Padi Maitshetlego: Nako ya Magareng, ka nako ya tlhaolele. Ditiragalo di diragalela mo mafelong a a farologaneng jaaka kwa Gauteng, Silkatsnek, Mmakau. Poloto: Rre Gomolemo Mokae o atlegile go re itsise ka bosetlhogo, matshosetsi, le ditiro tse di bosula tsa tlhaolele. O re bopetse setshwantsho sa bosetlhogo jo bo neng bo aparetse bao ba neng ba le kgatlhanong le mmuso wa tlhaolele. Ditiragalo di simolola fa bagokgo ba babedi ba ne ba ile go kopa Masego kwa go rraagwe go ya go tsena sekolo kwa Sedimosang ka ntlha ya fa a ne a le botlhale. Rraagwe o a dumela ka a bolelelwa ka ditšhono tsa go bona dithuso tsa madi. Masego o tsaya loeto lwa sekolo ka bese, mme o tsiediwa ke tsala ya gagwe e leng Sannah go nwa nnotagi. O iphitlhela a le mo maibing ka ntlha ya nnotagi mme o betelelwa ke Ntsime. O feleletsa a imile mme se se kgopisa rraagwe thata. O tlogela sekolo, o nna le ngwana mme o mo neela leina la Sello. Masego o direla ba ga Sol le Cathy mme o feleletsa a nyetswe ke Vusi Ngoma yo a neng a dirisana le bona jaaka balwelakgololos- ego. Ba ga Cathy le Sol ba mo tlogelela madi a go tsenya Sello sekolo. Sello o fetsa sekolo a be a ithutela bongaka. Mokwadi o fitlheletse maitlhomo a gagwe a go re tlhalosetsa ka tlhaolele le ka mokgwa o e neng e sotla bantsho ka gona. Lokwalo lo, lo ka buisiwa ke batho botlhe. Ke lo neela dinaledi di le tharo 4.9 Athikele ya lekwalodikgang kgotsa ya makasine Fa o kwala athikele, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Kholomo ya lekwalodikgang ke karolwana, mo lekwalodikgannyeng kana makasineng. Mokwadi mongwe yo o rileng o e dirisa ka dinako tsotlhe go kwala ditiragalo mo go yona go tlhaba babuisi botlhale. • Tlhagisa dintlha ka boripana le ka tsepamo. Simolola ka dintlha tse di botlhokwa thata: tse di arabang dipotso tse di jaaka: mang, jang, leng, kae, goreng le go fitlhelela kae? • Leka go tlhaeletsana ka mokgwa wa go sa latlhe mooko wa kgang mme o fitlhelele mmuisi. • Sobokanya ka tsepamo kwa ntle ga go fitlha boammaaruri. • Dirisa puo e e tlhaloganyegang. • Setlhogo sa gago se tshwanetse go ngoka mme se bonagale sentle. • Tlhama moono wa kholomo ya gago mme le ona o nne le kgogedi. • Laletsa babuisi go romela ditshwaelo. 28 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

• Tlhagisa aterese ya gago ya inthanete mo babuisi ba ka romelang ditshwaelo gona, le go buisa go le gontsi ka kholomo ya gago. • O ka nna wa tlhagisa senepe sa gago jaaka mokwadi. 4.9.1 Sekao sa athikele ya lekwalodikgang RAMABOLE YO O ITSEGENG LE NALETSANA YA MMINO BA SOLOFETSA FA BA TLAA AROGANNGWA KE LOSO Ka Modisaotsile Pheko Ditsela tsotlhe di ne di lebile kwa lefelong la Gareng ga baeng e ne e le Mokhuduthamaga wa tsa Metshameko boitapoloso la Maria Moroka go ya go iponela Rre Noge, borramabole Phillip Ndou, le go itseela ka tsebe fa Sefularo “ The Tiger” Dingaan Thobela le maloko a Setlhopha sa mmi- no sa “Guys & Babes” se “Kimmy” e leng leloko Maine le Tlotlo “Kimmy” Letswalo ba arabela lasona. ka go re “ ke tlaa dira jalo”. Lepatlelo le Balalediwa ba ne ba ntshitse ga tshwene fa go tliwa kwa moaparong. Dikuane tsa bomme le lenyalo le neng le tshwaretswe mo go lona le makgarebe e le tse di sekameng di thibile leitl- ho le lengwe. Soweto String ne le apesitswe ka ditšhese tsa mebala ya legodimo tse go utlwalang fa di rekilwe go tswa Kapa. Quartet e ne e segofaditse moletlo ka Mmino wa sedumedi le wa lenyalo. “Kimmy”o ne a apere mosese o mosweu o o kgabisitsweng ka diphatshimane tse di tswang Mumbai. Morwa Maine o ne a feletse ka sutu e ntsho e e methalo e mesesane e mesweu. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 29 | SETSWANA

4.9.2 Sekao sa athikele ya makasine Matsatsi a boitumelo mo botshelong jwa gago E kwadilwe ke Mapule Selepo Matsatsi a sekolo a tshwanetse go nna a a itume- Batho ba ka dira eng go fedisa go dipisiwa kwa sekolong? disang mo botshelong jwa mošwa. Ke eng se se tlaa Barutabana ba tshwanetse go lemoswa ka se se dira- dirang botshelo jwa motho bokete ka nako e? galang mo diphaposi borutelong, mme ba tseye dikgato Go selo se le sengwe fela se se ka ketefaletsang tse di gagametseng fa ba begelwa. Sengwe gape se ba motho botshelo, e leng go dipisiwa. Ka bomadimabe, ka se dirang ke go bua le barutwana, go ba ruta le go ba go dipisiwa ke selo se se atileng mo dikolong tse re di lemosa ka go dipisiwa, go dira gore badipisi ba itse gore tsenang. Go ka ama barutwana ba dingwaga tsotlhe, ba utlwisa batswasetlhabelo botlhoko. go tsenyeletsa basetsana le basimane. Fa barutwana ba lemoga gore mongwe ka bona o a dipisi- Tsala nngwe ya me e nnile le maitemogelo a a seng monate kwa sekolong ngogola, fa modipa mongwe yo wa, ba mo fe tshegetso e a e tlhokang. mogolwane mo go ena a mmitsa ka maina a a seng monate, e bile a sa amogelesege. Modipa yo o ne a atisa go manega dilo tse di maswe ka ena mo mafarat- lhatlheng a Thwita. O ne a utlwisiwa botlhoko ke selo se, mme sa ama boitshepi jwa gagwe. Ka matsatsi mangwe o ne a sa batle go tla le sekolong tota. 30 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

4.10 Lokwaloikitsiso Lokwaloikitsiso ke lokwalo lo lo khutshwane lo lo tlhalosang ka botshelo jwa mokwadi. Gantsi lo pata lekwalokopo ya phatlhatiro kwa ditheong le kwa mafapheng a puso fa mong a batla tiro. Tshedimosetso yotlhe ka mong e e maleba e tshwanetse go tlhagiswa . Fa o kwala lokwaloikitsiso le lekwalophelegetso, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Ipapatse kgotsa ithekise gore lefatshe le go itse. • Kwala dintlha ka tatelano, se kwale ka mokgwa wa porosa kgotsa ditemana • Neelana ka tshedimosetso e ntsi ka moo o ka kgonang ka teng, fela e nne e e maleba. • Tlhagisa ka bokhutshwane tshedimosetso e e lolameng e bile e tsepame • Latela ditlhogo tse di dirisiwang go kwala lokwaloikitsiso mme o ikaege ka tsona. • Neela tshedimosetso ka borutegi, bokgoni le maitemogelo mme di tlhagiswe ka botlalo go ngoka kgatlhego. • Se lebale go tlhagisa dipaki. • Netefatsa gore mopeleto le tiriso ya puo di nepagetse. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 31 | SETSWANA

4.10.1 Sekao sa lokwalo lwa boikitsiso lwa go batla tiro Boikitsiso jwa ga Molefe Ororiseng Mpho DINTLHA TSA MONG LEINA :Mpho Ororiseng SEFANE :Molefe LETLHA LA BOTSALO :2 Ferikgong 2002 NOMORO YA BOITSHUPO :020102 5070 087 BONG ;Mosimane KEMO YA NYALO :Mongwe BANA :Ba babedi BOSETŠHABA :Moaforikaborwa MOGALA: :012 354 6607 MOGALA:WA LETHEKA: :082 4915 651 I-MEILE: :mphom@gmail.com ATERESE YA BONNO: :1048 Mongwato Street :Tshwane :0001 ATERESE YA POSO: :P O Box 2233 :Tshwane :0001 LOKWALOKGWEETSO :Khoutu ya bo 8 DITHUTEGO SEKOLO : Sekolosegolo sa Bophirima MOPHATO :12 NGWAGA :2019 DIRUTWA :Setswana Puo ya Gae English FAL TIRO YA NAKWANA : Modiri wa nakwana lebenkeleng la OK NGWAGA 2019 DIPAKI Mme Orefile Khaba :Mogokgo wa sekolo (0531983 043) Mme Basetsana Mashigo Moruti wa kereke ya Roma (0573 2307 043) Rre Pako Tsatsinyane :Motsamaise wa lebenkele la OK (053 555 6119) 32 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

4.11 Tsa botshelo jwa moswi Tsa botshelo jwa moswi ke tshedimosetso e e feletseng fela e le khutshwane ka ga botshelo jwa yo o tlhokafetseng. Fa o kwala tsa botshelo jwa moswi, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Neelana ka tshedimosetso e ntsi ka moo o ka kgonang ka teng fela e nne maleba. • Tlhagisa tshedimosetso e e tletseng ka dintlha tse di latelang: • Leina le sefane sa moswi; • Batsadi; • Lefelo le letlha la matsalo; • Letlha le a tlhokafetseng ka lona • Boemo jwa tsalo; • Sebakwa sa loso. • Dithutego le diphitlhelelo; • Tsa tiro (fa a ne a dira) • Seabe mo setšhabeng (fa go tlhokega) • Kemo ya nyalo (fa a nyetswe) le • Mafoko a go robatsa moswi ka kagiso. • Leboko la thoriso la kgotla/la kgoro/lotso lwa moswi (fa le tlhokega) 4.12.1 Sekao sa tsa botshelo jwa moswi Tsa botshelo jwa moswi mme Kaatlega Maria Masea Moswi Kaatlega Maria Masea e ne e le morwadie Matlhokwa Masea- le Moagi Masea. O belegwe ka 23 Ferikgong 1938 kwa motseng wa Nkaikela, e le gofejane ya bana ba le lesome. O simolotse dithuto tsa gagwe kwa sekolong se se potlana sa kwa Bodibe, a ya go di tsweletsa kwa sekolong sego- lo sa Maruatona. A tsenela dithuto tsa borutabana kwa Yunibesithing ya Bokone Bophirima. O simolotse tiro ya borutabana ka ngwaga wa 1963, a ruta kwa sekolong se se potlana sa Thuto Mmelegi mo Boi- khutso. O ne a rola tiro ka ngwaga wa 1998. O ne a segofaditswe ka bana ba le babedi, mosimane le mosetsana.O tlogela bana ba le babedi le ditlogolo di le tlhano, ditlogolwana di le nne. ROBALA KA KAGISO NONYANE YA GAE! KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 33 | SETSWANA

4.11.2 Sekao se sengwe sa Tsa botshelo jwa moswi TSA BOTSHELO JWA MOSWI Moswi Monnafela Dije o belegwe ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola malatsi a le marataro ka ngwaga wa 1946 mo motseng wa Matile. Ke ngwana wa bobedi wa baswi rre le mme Pule le Dimakatso Dije. O kolobeditswe a bo a tlhomamisiwa mo kerekeng ya Luthere gona kwa Matile. O simolotse dithuto tsa gagwe mo sekolong se se potlana sa Matile mme a tsweletsa dithuto tsa gagwe kwa motseng wa Orlando, mo porofenseng ya Gauteng. O weditse dithuto tsa gagwe kwa sekolong se segolo sa Orlando, morago a ya go katisetswa dithuto tsa borutabana kwa Kholetšheng ya borutabana ya Hebron. O simolotse tiro ya borutabana ka ngwaga wa 1962 mo sekolong sa Tlotlego kwa Moletsane, morago ga go falola dithuto tsa yunibesithi, a iponela tlhatloso go nna tlhogo ya lefapha ya dipuo tsa bantsho. Moswi o ne a itsiwe thata ka bokgoni jwa gagwe mo dirutweng tsa Setswana le Hisetori. O ne a itsiwe gape ka matsetseleko a gagwe a go katisa ditlhopha tsa kgwele ya dinao. O tsene mo lenyalong le le boitshepo le Mponeng, Prudence Madiba mme ba segofadiwa ka barwa ba le babedi le morwadi a le mongwe. Moswi o rotse tiro ka ngwaga wa 2009 e le mogokgo kwa sekolong se segolo sa Ithuteng. O tlogela lefatshe le le ka kwano Seetebosigo a tlhola malatsi a le some le bobedi 2019 morago ga bolwetse jo bokhutshwane. O tlogela mosadi le bana ba babedi e bong Olehile le Keneilwe, ditlogolo tse pedi le bomorwarraagwe ba le bararo. ROBALA KA KAGISO MOTLHABANE! NNA KE DIALA PHOKENG KOKOMANE YA MONNA YO O TLHOGOKGOLO. ROBALA KA KAGISO MOFOKENG. 34 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

5. DITLHANGWA TSA TIRISANO TSA PUOTLALELETSO YA NTLHA LE YA BOBEDI 5.1 PAPATSO/PHASALATSO Papatso ke mokgwa o bagwebi ba o dirisang go itsise ka dikungo tsa bona gore bareki ba tle ba tsiboge ka tshwanelo. Fa o kwala papatso/phasalatso, tlhokomela dintlha tse di latelang: • Mophasalatsi a ka dirisa dikuranta, dimakasine, seyalemoya, thelebišene go lemosa babuisi ka ga tsona. • Go dilo di le dintsi tse di ka phasaladiwang jaaka, phatlhatiro, kgwebo le tse dingwe. • Mophasalatsi o tshwanetse go ngoka le go tsibosa babuisi ka go dirisa mokwalo o o bonalang e bile o buisega sentle. • A bontshe dinomoro tsa mogala le lefelo le sebapatswa se ka fitlhelwang kwa go lona. • O ka tlhagisa leina la lebentlele le tlhotlhwa mo papatsong ya dijo kana didiriswa fa e le gore papatso e dirwa ke lebenkele le le rileng. • Papatso ya maemo a a kwa godimo, e e atlegang e tshwanetse go dira dilo tse di latelang: • Go ngoka kgatlhego ya mmuisi • E boloke kgatlhego eo • E bake keletso ya go rua kungo kgotsa tirelo eo • E dire gore mmuisi tota a ye go reka kgotsa a dirise kungo kgotsa tirelo eo. • Netefatsa gore o itse bareki kgotsa badirisi ba ba tobilweng le maitlhomo. • Nako le lefelo le papatso e yang go tlhaga mo go lona (fa kae mo kuranteng, mo makasineng kgotsa mo mofuteng ofe wa tlhaeletsano) • Kagego jaaka fonto le tiriso ya mmala di botlhokwa, • Puo (poapoeletso, botshwantshi, e e susumetsang/e e tlhotlheletsang) KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 35 | SETSWANA

5.1.1. Sekao sa papatso 5.1.1 Sekao sa papatso BONAKO JO BO FETISANG SESEPA SA DIATLA E NTSHA DIPORESENTE DI LE 99.9 TSA DITWATSI Setlhapisa diatla 5.1.2 Sekao sa phasalatso ya tiro LEFAPHA LA THUTO YA MOTHEO Phatlhatiro ya borutabana Sekolo sa Mogapi se batla morutabana wa mosadi yo e leng moagi wa Aforikaborwa go tlatsa phatlhatiro e e bulegileng. Morutabana e nne motho yo o leng mo dingwageng tse di leng magareng ga someamabeditlhano le someamanetlhano. A nne le maitemogelo a go ruta dithuto tse di latelang: • Setswana: Mephato ya 8 go fitlha ka 12. • Botaki le Setso: Mephato ya 8 go fitlha ka 10. Ditlhokego: • Mokopatiro a nne le makwalo a Materiki le a Borutabana. Go mosola go ka nna le dithutego tsa Setswana. • Maitemogelo mo go direng ka dikhomphutara go ka tswela mokopatiro mosola. Tlhokomela: Fa o sa bidiwa dikgwedi di le tharo morago ga tswalelo, o tseye gore kopo ya gago ga e a atlega. DITUELO: Dituelo ke R 2840 ka ngwaga. Ba ba nang le kgatlhego, ba lebise dikopo tsa bona mo atereseng e e latelang: Mogokgo Mogapi Secondary School P.O. Box 348 Slovoville 1620 Yo o tlaa iponelang tiro e, o tlaa simolola ka letsatsi la bone la kgwedi ya 43 Ferikgong mo ngwageng wa 2018. Letlha la bofelo la kamogelo ya dikopo ke 30 Ngwanaatsele 2019. Sekao sa phasalatso ya setlhopha sa mmino 36 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

Phasalatso e ka dirisiwa jaaka phasalatso kgotsa pampitshana ya tshedimosetso TLAYA O INOSE KA NKGO!!! ITAPOLOSE KA GO IKETLA KA MMINO O O MOLODI WA GA BEYONCE’!!! O TLAA GOROGA MO AFORIKABORWA MOTSEKAPA: 23 DIPHALANE 2019 THEKWINI: 24 DIPHALANE 2019 MANGAUNG: 29 DIPHALANE 2019 Iponele ditekete tsa go tsena kwa khomphutekete LETSETSA NOMORO E E LATELANG FA O BATLA GO ITSE GO FETA FA: 083 071 090 5.2 PAMPITSHANA YA TSHEDIMOSETSO KGOTSA PHOUSETARA Ke pampitshana e nnye e gantsi e tsenngwang mo mabokosong a poso kgotsa di abiwa mo marakanelong a ditsela/mebileng. Gantsi di phasalatsa ditirelo, tiragalo kgotsa kgwebo bogolosegolo e ntšhwa. E abiwa fela kwa ntle ga tuelo. Sebopego sa yona se batla se tshwana le sa phousetara. Ka dinako dingwe e na le ditshwantsho fela tsa tlhotlhwatlase. Maikaelelo ke go phatlhalatsa tshedimosetso gore e fitlhelele batho ba le bantsi. Pampitshana e nne le tshedimosetso, e tlhotlheletse le go ruta. Fa o kwala pampitshana ya tshedimosetso kgotsa phousetara tlhokomela dintlha tse di latelang: • Tshedimosetso e rulaganngwe ka fa tlase ga ditlhogo kgotsa sekaditlhogo. • Go netefatsa bokao jo bo utlwalang sentle, ditemana di nne dikhutshwane. • Go kwalwe dipolelo tse di bonolo e bile di le dikhutshwane. • Ditshwantsho di dirisiwe di nyalelane le mafoko. • Moono: Puo ya pampitshana ya tshedimosetso e nne le dintlha ka segalo se se siameng.Fa maikaelelo a pampitshana ya tshedimosetso e le go tlhotlheletsa mmuisi, a puo e e tlhagisang maikutlo e dirisiwe. • Tshedimosetso ya megala le leina la yo go ka ikgolaganngwang le ena e tlhagisiwe. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 37 | SETSWANA

5.2.1 Sekao sa pampitshana ya tshedimosetso: KITSISO GO BAAGI BA MMASEPALA WA TSWAING Baagi ba Karolo ya B ba itsisiwe ka diphetogo mo thulaganyong ya go tsaya matlakala mo tikologong ya bona go tloga ka 12 Lwetse 2019 go tsamaisana le thulaganyo e e fa tlase. Mmasepala ga a ne a tlhola a tsaya matlakala gangwe mo bekeng mo karolong e. Thulaganyo e ntšhwa ya go tsaya matlakala e eme jaana: KAROLO YA B : Mosupulogo le Labone Go bona tshedimosetso e ntsi ikgolaganye le Rre Sego Morara mo 018 389 5500 ka nako ya tiro. PALO YA KITSISO: 35/2019 5.3 Karatataletso Ditaletso tsa semmuso di dirisetswa go laletsa baeng go ya moletlong wa semmuso. Dikarata di kwalwa ka mmegi, ka jalo ga go dirisiwe Ke, re, o. Fa o kwala karatataletso tlhokomela dintlha tse di latelang: • Leina la molaletsi /bodirelo/setheo/ kgotsa maemo a tiro a bona, sekao, bakaedi. • Leina (ditlhaka tsa ntlha tsa maina) le sefane tsa molalediwa. • Bolela gore se moeng a lalediwang kwa go sona ke eng, sekao, keteko ya letsatsi la matsalo/keteko ya phitlhelelo ya setheo. • Fa go tlhokega, bolela lebaka la moletlo. • Neela lefelo, letsatsi, letlha le nako ya moletlo. • Ka kopo araba– neela letlha le balalediwa ba tshwanetseng go araba ka lone. • Neelana ka aterese ya moromedi le nomoro ya mogala. • Bolela mokgwa wa moaparo o o tlhokegang, sekao, mmala, makgethe a a lokologileng. 38 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

5.3.1 Sekao sa karatataletso Molaodi le Badiri Ba AUDI MMILA WA SOL PLAATJIE Ba laletsa Rre le Mme J. R. Moleko Thibololo ya sejanaga sa Audi A4 kwa setheong sa kwa mmileng wa Sol Plaatjie ka Laboraro, 22 Moranang 2019 ka 18:00. Audi Southey Street KIMBERLEY 8300 Tlhomamiso ya go tla: Mogala: (053) 837 2344 Fekese: (053) 8371420 Moaparo: Moaparo o o tlhomameng 5.4 Bukatsatsi Bukatsatsi ke mo mokwadi a kwalang ka maikutlo, dikakanyo le maitemogelo a gagwe a letsatsi le letsatsi. Fa o kwala bukatsatsi tlhokomela dintlha tse di latelang: • Mokwadi a ka neela setlhangwa sa gagwe leina le a le ratang. • O kwala letsatsi le letlha le a kwalang dikgang ka lona. • O dirisa mafoko a motho wa ntlha. • Dikgang tsa gagwe di tlaa nna mo pakajaanong ntle le tse di setseng di diragetse. • O ka dirisa dipolelonolo le ditemana tse dikhutshwane • Puo e e dirisiwang ke e e tletseng maikutlo • Puo e ka nna e e seng ya semmuso kgotsa e e lokologileng. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 39 | SETSWANA

5.4.1 Sekao sa Bukatsatsi 10 Mopitlwe 2019 Lamatlhatso Re goroga mo toropong ya Thekwini. Nako ke ura ya borataro maitseboa. Re amogelwa mo hoteleng ya Southern Sun mme morago ga go baya merwalo ya rona, re ya go ja dijo tsa maitseboa. 11 Mopitlwe 2019 Latshipi Re feditse go fitlhola, ra tsena mo beseng e e tlaa re tsamaisang mo mafelong a a farologaneng gona mo toropong ya Thekwini. 12 Mopitlwe 2019 Mosupologo Gompieno re ya go tlhola ka fa lewatleng. Go rulagantswe metshameko e e farologaneng e e tlaa tshamekelwang mo mošaweng wa lewatle. 5.5 Phousekarata Phousekarata ke karata e re romelang molaetsa ka yona ka poso mme go sa dirisiwe enfelopo. Fa o kwala phousekarata tlhokomela dintlha tse di latelang: • Dikgang ke tsa botsalano e bile di dikhutshwane • Ke tlhaeletsano e batho ba e dirisang fa ba le mo malatsing a boikhutso kgotsa ba etetse dinaga di sele. • Phatlha ya go kwalela e nnye ka jalo go batlega dintlha tsa botlhokwa le tse di maleba fela. • Letlha le lefelo di tlhagisiwe • Puo e e dirisiwang e ikaegile ka botsalano jwa mokwadi le moamogedi 5.5.1 Sekao sa phousekarata: Gaborone - 22 Ngwanaitseele 2019 Modiegi Modiegi Masimong Botswana ke naga e ntle e le ruri ka nako e ya ngwaga. Go rena kagiso le botsala- 242 Tselakgolo ya Manyane Thaba-Nchu no fela. Ke setse ke etetse mafelo a le mmalwa jaaka palamente le tirelokgaso 9780 ya bona. Malatsi mangwe go nna mogote thata, ke bona fa go le botoka go eta mariga. Ka Mosupologo ke tlaa bo ke tloga go leba Orapa gaufi le molelwane wa Aforikaborwa Zimbabwe O tlaa utlwa go tswa go nna fa ke setse ke le koo. Dineo. 5.6 Go kaela tsela Go kaela tsela ke tshedimosetso e e abiwang fa mongwe e ka nna moeng kgotsa moagi yo mošwa mo lefelong le le rileng a batla tsela ya go ya felo gongwe. 40 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

Fa o kwala dikaelo tsa tsela tlhokomela dintlha tse di latelang: • Matshwao a tsela. (dipone tsa pharakano le matshwao a tsela ka go farologana) • Dikago (dikereke, dipolokelo, dikolo, diposo, marekisetso, ditikatikwe dikantoro,maemelo a dipalangwa le meratho/ maborogo) • Maina a mebila • Go lekanyetsa sekgala (go fopholetsa dikilometara) Mo go bontsheng tsela motho yo o bontshang tsela a ka dirisa mafoko a a latelang: • Feta • O kgabaganya • O tsamaela ka fa • Gaufi le • Go lebagana le • Ka fa morago ga • O feta difokotsalebelo • Kwa pele ga • O tlhamalalela • Pele o fitlha • Ka fa mojeng • Ka fa molemeng • Mo marakanelong a ditsela/mebila • Fa o fologela • Fa o tlhatloga • Dipone tsa go laola pharakano 5.6.1 Sekao sa go kaela tsela: Tsela ya go ya kwa kerekeng ya Lutere mo motseng wa Phiritona Fa o tsena ka motse wa Phiritona o tlaa latela tsela e e yang ka fa mojeng mme gona foo, o tlaa bona sekolo se segolo sa Phiritona. O tlaa tsamaya sekgala sa dikilometara di ka nna lesome pele o fitlha mo diponeng tsa go laola pharakano tse di gaufi le tikatikwe ya marekisetso. O tlaa tswelela pele mme pele o fitlha kwa diponeng tsa bobedi o tlaa latela tsela e e yang kwa molemeng. Gaufi fao o tlaa bona dikago tsa poso. O tlaa tsamaya sekgala sa dikilometara tse pedi pele o fitlha fa morathong wa noka ya Modder, mme fa o lebelela ka fa mojeng, o tlaa bona dikago tsa kereke ya Lutere. O gorogile. KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 41 | SETSWANA

5.7 DITAELO Ditaelo ke tshedimosetso ya botlhokwa e e tlhagisiwang pele go diragadiwa kana go diriwa tiro nngwe e e rileng. Ditaelo di tlhagisa tshedimosetso mabapi le se se diriwang gore se diriwe leng, kae, jang. Fa o kwala ditaelo tlhokomela dintlha tse di latelang: • Neela dintlha tsa tshedimosetso tse di tlhokegang. • Tlhagisa ka botlalo se se tshwanetseng go dirwa. • Tlhagisa mokgwa o tiro e e laelwang e tshwanetseng go dirwa ka ona. • Dipolelo tsa gago e nne tse dikhutshwane tse di tshwarelelwang le go gakologelwa bonolo. • Puo e nne e e bonolo e e tlhaloganyesegang. • Ditaelo di tlhagisiwe ka dintlha e seng temana. • Ditaelo di se ke tsa nna dintsi thata tsa tloga tsa feta le tiro e e diriwang. 5.7.1 Sekao sa ditaelo: Ditaelo tsa lokwalopotso: 1. Lokwalopotso lo, lo na le dikarolo di le tharo, araba dikarolo tsotlhe ka boraro. 2. Karolo nngwe le nngwe e na le ditaelo kwa tshimologong. 3. Buisa ditaelo tsa karolo nngwe le nngwe ka kelotlhoko pele o araba. 4. Tlola mola kwa bofelong jwa karabo ya potso e nngwe le e nngwe o bo o thalele. 5. Simolola karolo e nngwe le e nngwe mo tsebeng e ntšhwa. 6. Kwala ka mokwalo o o buisegang sentle le ka Setswana se se phepa. 7. Buisa dikarabo tsa gago mme o ete o siamisa diphoso tsa mopeleto le tsa puo. 42 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

5.7.2 5.7.2 Sekao sa bobedi sa ditaelo: Go jala digwete • Jala digwete go tloga ka kgwedi ya Seetebosigo go ya go ya Motsheganong. • Baakanya mmu mo tshingwaneng go ipaakanyetsa go jala. • Tsenya peo ya digwete mo metsing, o e tlogele bosigo jotlhe. • Netefatsa gore lefelo le le baakanyeditsweng go jala, le boteng jwa disentimetara di le someamararo (30) • Fa mmu o siame, tsholola metsi mme o letle peo go oma sentle. • E tlogele metsotso e ka nna sometharo, fela e se nne mo letsatsing. • Bula ditselana di le tharo mo mmung tse di ka nnang boteng jwa sentimetara e le nngwe mme (ditselana) di kgaogane ka disentimetara di le someamabedi (20). • Ela tlhoko gore dimela di a bonala morago ga dibeke di le pedi go ya go di le tharo • Nosetsa digwete gangwe le gape. • Morago ga dikgwedi di le tharo go ya go di le nne, tlhola gore digwete di siametse go ka jewa. 5.8 Go kwala lekwalo la maranyane (I-meile) Imeile ke mokgwa wa tlhaeletsano o o diriwang ka motlakase le khomphutara. E romelwa gongwe le gongwe ka nako nngwe le nngwe. E na le aterese ya yona e e tlhaolegileng, e farologane le aterese ya lekwalo. E kwalwa ka mola o le mongwe fela. Fa o kwala lekwalo la maranyane (I-meile) tlhokomela dintlha tse di latelang: • Imeile e arogantswe ka dikarolwana, go ya ka puo ya Seeng: • TO/GO : o kwala aterese ya imeile ya motho yo o mo kwalelang. • CC: mo karolong e o tsenya diaterese tsa batho ba bangwe ba o ba romelelang molaetsa o o o kwadileng. Karolwana e e dirisediwa gore motho yo o mo romeletseng molaesa, a itse le go lemoga batho ba bangwe ba ba amogetseng molaetsa oo, le bokgoni jwa go romelela batho ba le mmalwa. • SUBJECT/SETLHOGO: mo karolong e o kwala setlhogo ka se molaetsa o leng ka ga sona.Ke mo o kwalang molaetsa ka botlalo, le mo o bayang ditokomane tse o di patagantseng le molaetsa wa gago, sekao dipegelo, diforomo, ditaletso jalo le jalo. O tlaa bona ka letshwao la phini e e tshwaraganyang dipampiri kgotsa tšhelete. • SEND/ROMELA: Fa o feditse go kwala molaetsa o ka o romela. 5.8.1 Sekao sa lekwalo la maranyane (imeile): TO/GO: mogopojp@aforika.co.za CC: benjie@ppp.cp.za; petersjp@danie.com; sarawon@hippo.com SUBJECT/SETLHOGO: KOPANO YA WINDHOEK KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 43 | SETSWANA

Rra/Mma Ke lo gopotsa ka kopano ya rona ya kwa Windhoek ka 23 Mopitlwe 2019. Ke tlhoka go feleletsa dipalop- alo ka jaana ba setheo sa Safari ba tlhoka go konosetsa dipaakanyo. Ka tswee tswee, ke kopa diforomo tse di saenilweng mo bofelong ba letsatsi la gompieno. Kereeditse le ena o tlaa bo a le teng; ke kgonne go mo fitlhelela kwa Angola. Ke solofela re tlaa bonana rotlhe kwa kopanong. Ditumediso Masego Kobue Send/romela 5.9 Go tlatsa foromo Foromo ke sediriswa se se dirisiwang go kgobokanya tshedimosetso nngwe e e rileng. Fa o tlatsa foromo tlhokomela dintlha tse di latelang: • Tlhagisa tshedimosetso e e maleba ka botlalo • Se tlogele karolo epe e sa tladiwa • Nna boammaaruri • Dintlha di se nne dileele. 44 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

SEKOLO SE SEGOLO SA NCHAUPE TSHEDIMOSETSO YA MONG Sefane: Kgomoetsile Maina: Modise Mogami Matsalo 14 Lwetse 1995 Bong Monna Metshameko: Kgwele ya dinao, mabelo, kopelo Mophato : 10 Dirutwa : 1. Setswana Puo ya Gae 2. English Puo Tlaleletso ya Ntlha 3. Tebanyo le Tsa Botshelo 4. Dipalo 5. Dithuto tsa Lefatshe le Tikologo 6. Hisetori 7. Disaense tsa Botshelo BATSADI KGOTSA BATLHOKOMEDI RRE MME Sefane : Kgomoetsile Kgomoetsile Maina: Kago Katlego Maria KhumoMooki Tiro: Motsamaisi wa Shoprite (018) 383 3324 Mogala wa tiro : (018) 381 9888. Lebokoso la Poso 123 Aterese ya tiro : Lebokoso la Poso 55 Ga Rankuwa Mafikeng 0208 1825 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 45 | SETSWANA

46 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO 47 | SETSWANA

48 KAEDI YA GO RUTA LE GO KWALA DITLHANGWA TSA BOITLHAMEDI LE TSA TIRISANO | SETSWANA

Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895, Pretoria, 0001 Telephone: 012 357 3000 Fax: 012 323 0601 © Department of Basic Education website facebook twitter www.education.gov.za www.facebook.com/BasicEd www.twitter.com/dbe_sa 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110