Sepedi Sal Grade 12 P3 NSC November 2023 Question Paper (Sepedi)

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE KREITI YA 12 SEPEDI LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI (SAL) LEPHEPHE LA BORARO (P3) DIBATSELA 2023 TLHAHLO YA GO SWAYA MEPUTSO: 80 Palomoka ya matlakala a tlhahlo ya go swaya ke 10. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Lelemetlaleletšo la Bobedi (SAL)/P3 2 DBE/Dibatsela 2023 NSC – Tlhahlo ya go swaya KAROLO YA A: DITAODIŠO POTŠIŠO YA 1 1.1 Go tsena sekolo ka go šielana e bile sentšwelakae. Ke taodišokanegelo. Tlhalošo ya taodišokanegelo. Ka taodišokanegelo, mongwadi o laodiša kanegelo goba tiragalo yeo e fetilego. E ka ngwalwa go tšwa lehlakoreng le lengwe le le lengwe. Molekwa a ka tšweletša dikgopolo tše di latelago:  Palo ya baithuti ka phapošeng – barutiši ba kgona go fa moithuti yo mongwe le yo mongwe sebaka sa gagwe.  Baithuti ba kgona go khutšiša menagano.  Dithuto di sesefaditšwe. [40] 1.2 Afrika-Borwa ka fase ga ketapele ya mosadi. Ke taodišotlhaloši. Tlhalošo ya taodišotlhaloši. Ka taodišotlhaloši mongwadi o hlaloša se sengwe gore mmadi a kgone go itemogela hlogo yeo go hlalošwago ka yona. Molekwa a ka tšweletša dikgopolo tše di latelago:  Basadi ka boati ba ka ba le kgahlego ya boetapele.  Go ka ba le diphetogo ge go etla ka tsela yeo ditirelo di sepetšwago ka gona.  Basadi ba na le bokgoni bja go ba baetapele go no swana le banna. [40] 1.3 Go balwa ga batho ka nageng ke ba lekala la StatsSA. Ke taodišotlhaloši. Tlhalošo ya taodišotlhaloši. Ka taodišotlhaloši mongwadi o hlaloša se sengwe gore mmadi a kgone go itemogela hlogo yeo go hlalošwago ka yona. Molekwa a ka tšweletša dikgopolo tše di latelago:  Mmušo o tla kgona go tseba palo ya batho ka nageng gore o kgone go tlo aba ditirelo.  Mmušo o tla kgona go tseba palo ya batšwantle.  Mmušo o tla kgona go tseba gore ke batho ba bakae bao ba sa šomego.  Mmušo o tla kgona go tseba gore bana ba ditšhiwana ke ba bakae ka palo? [40] 1.4 Ke paletšwe, fela nka se itlhoboge! Ke taodišokanegelo/tlhaloši. Tlhalošo ya taodišokanegelo. Ka taodišokanegelo, mongwadi o laodiša kanegelo goba tiragalo yeo e fetilego. E ka ngwalwa go tšwa lehlakoreng le lengwe le le lengwe. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Lelemetlaleletšo la Bobedi (SAL)/P3 3 DBE/Dibatsela 2023 NSC – Tlhahlo ya go swaya Tlhalošo ya taodišotlhaloši Ka taodišotlhaloši mongwadi o hlaloša se sengwe gore mmadi a kgone go itemogela hlogo yeo go hlalošwago ka yona. Molekwa a ka tšweletša dikgopolo tše di latelago:  Seo se mo paletšego.  Tšwetšopele ya maikemišetšo a gagwe.  Kholofelo ya go fihlelela toro ya gagwe. [40] 1.5 Boipelaetšo bja ditirelo e šetše e no ba setlwaedi. Ke taodišotlhaloši. Tlhalošo ya taodišotlhaloši Ka taodišotlhaloši mongwadi o hlaloša se sengwe gore mmadi a kgone go itemogela hlogo yeo go hlalošwago ka yona. Molekwa a ka tšweletša dikgopolo tše di latelago:  Tšhomišompe ya letseno ke baetapele ba bangwe.  Baetapele ba bea dinyakwa tša go se kgonege go tšweletša merero ya bona.  Mmušo ga o kgone go phethagatša ditshepišo tša ona. [40] 1.6 Seswantšho. Ke taodišotlhaloši/kanegelo. Tlhalošo ya taodišotlhaloši Ka taodišotlhaloši mongwadi o hlaloša se sengwe gore mmadi a kgone go itemogela hlogo yeo go hlalošwago ka yona. Tlhalošo ya taodišokanegelo. Ka taodišokanegelo, mongwadi o laodiša kanegelo goba tiragalo yeo e fetilego. E ka ngwalwa go tšwa lehlakoreng le lengwe le le lengwe. Molekwa a ka tšweletša dikgopolo tše di latelago:  Go be go ilwe kae le bomang?  E be e le maikhutšo a neng?  Ke eng tšeo ba ipshinnego ka tšona? [40] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Lelemetlaleletšo la Bobedi (SAL)/P3 4 DBE/Dibatsela 2023 NSC – Tlhahlo ya go swaya 1.7 Seswantšho. Ke taodišotlhaloši/kanegelo Tlhalošo ya taodišotlhaloši Ka taodišotlhaloši mongwadi o hlaloša se sengwe gore mmadi a kgone go itemogela hlogo yeo go hlalošwago ka yona. Tlhalošo ya taodišokanegelo. Ka taodišokanegelo, mongwadi o laodiša kanegelo goba tiragalo yeo e fetilego. E ka ngwalwa go tšwa lehlakoreng le lengwe le le lengwe. Molekwa a ka tšweletša dikgopolo tše di latelago:  E be e le neng, go diragala eng?  Tiragalo ye e amile moruo wa naga bjang?  Thuto ye o e hweditšego mohlang woo. [40] 1.8 Seswantšho. Ke taodišotlhaloši/kanegelo Tlhalošo ya taodišotlhaloši Ka taodišotlhaloši mongwadi o hlaloša se sengwe gore mmadi a kgone go itemogela hlogo yeo go hlalošwago ka yona. Tlhalošo ya kanegelo. Ka taodišokanegelo, mongwadi o laodiša kanegelo goba tiragalo yeo e fetilego. E ka ngwalwa go tšwa lehlakoreng le lengwe le le lengwe. Molekwa a ka tšweletša dikgopolo tše di latelago:  Ke eng seo se thibelwago?  Lebaka la gore batho ba hlabelwe/entiwe.  Ditshenyegelo tša mmušo go reka moento.  Lebaka la go apara sepipanko le molomo. [40] PALOMOKA YA KAROLO YA A: 40 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Lelemetlaleletšo la Bobedi (SAL)/P3 5 DBE/Dibatsela 2023 NSC – Tlhahlo ya go swaya KAROLO YA B: DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO TŠE TELELE POTŠIŠO YA 2 2.1 LENGWALO LA SEGWERA Dintlha tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa lengwalo le:  Lengwalo le swanetše go laetša gore mongwadi o tsebana bjang le moamogedi.  Diteng tša lengwalo di swanetše di tšweletše polelo ye e laetšago kgopelo ya maele.  Retšistara ya polelo le segalo e be tša go kgopela maele.  Lengwalo le laetše tše di latelago:  Sebopego le botelele e be tša maleba.  Aterese ya mongwadi/moromedi.  Letšatšikgwedi le ngwaga e be tša maleba.  Madume/Matseno.  Mafetšo a maleba bjalo ka 'Wa gago' le leina/Ke nna …/Mogwera'go … [20] 2.2 LENGWALO LA SEMMUŠO Dintlha tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa lengwalo le:  Retšistara le polelo e be tša maleba.  Sebopego le botelele e be tša maleba.  Aterese ya mongwadi le moamogedi di tšwelele.  Madume/Matseno.  Hlogo ya taba.  Tšhomišopolelo le maswaodikga e be tša maleba.  Diteng tša lengwalo e be tša go laetša temošo.  Mafetšo a maleba bjalo ka ‘Wa lena … ’  Maina, sefane le mosaeno. [20] 2.2 POLELO Polelo e swanetše go laetša tše di latelago:  Matseno le mafelelo di goge šedi ya mmadi.  Polelo e beakanywe ka tshwanelo.  E be ya mananeo a dithuto.  Dintlha di nyalelane, go be le kgopolokgolo.  Go šomišwe tlhompho, go bolelwe ka boMorena/Mohumagadi/ Mohumagatšana. [20] Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Lelemetlaleletšo la Bobedi (SAL)/P3 6 DBE/Dibatsela 2023 NSC – Tlhahlo ya go swaya 2.4 POLEDIŠANO Dintlha tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa poledišano:  Go šomišwe dikgorwana maineng a batšeakarolo/bakgathatema.  Go be le ditšhupasefala.  Matseno a go goga šedi ya mmadi.  Mmadi a kgone go hwetša sererwa ge a dutše a e bala.  Bakgathatema ba swarelele go sererwa.  Ba laetše tsebo ye e tseneletšego ka dithutotlaleletšo.  Ba šomiša mabokgoni a go rerišana.  Mafelelo a laetše thumo. [20] PALOMOKA YA KAROLO YA B: 20 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Lelemetlaleletšo la Bobedi (SAL)/P3 7 DBE/Dibatsela 2023 NSC – Tlhahlo ya go swaya KAROLO YA C: DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO TŠE KOPANA POTŠIŠO YA 3 3.1 KARATA YA TALETŠO Dintlha tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa taletšo:  E be ka lepokisaneng.  Leina la sealogane le a batho bao ba swanetšego go ikgokaganya le bona le dinomoro tša mogala.  Tšatšikgwedi la moletlo, nako, lefelo.  Moaparo  Morero  Retšistara ya polelo e be ya maleba.  Go be le moo batlamoletlong ba tlogo kgona go laetša gore ba tla tla goba go palelwa ke go tla gomme go be le letšatši la mafelelo la go amogela taletšo. [20] 3.2 MELAETŠA YE MEKOPANA (WhatsApp) Dintlha tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa molaetša wo:  E be ka lepokisaneng.  Go be le yo a thomago poledišano.  Go be le leswao la moromedi.  Go be le leswao la go romela.  Polelo e be ye kopana.  Ba swarelele go sererwa.  Retšistara ya polelo e be ya maleba. [20] 3.3 DITŠHUPETŠO Dintlha tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa ditšhupetšo: Go tloga Sekolong sa Seolo o sepela ka Mmila wa Phupu o lebile Borwa metsotso ye e ka bago ye lesome, o fete lebenkele ka letsogong la go ja go fihlela o bona Mmila wa Moranang. Tepogela ka letsogong la go ja gona Mmileng wa Moranang, o tla bona kereke ya ICC yeo e lego khutlong ya Moranang le Mopitlo, o tepogele ka letsogong la nngele. Tšwela pele o sepele o lebile Borwa o tla bona leselaga ka letsogong la go ja o tepoge ka lona gomme o tlile go bona heke ya Sekolo sa Lebone ka letsogong la gago la nngele. O fihlile. [20] PALOMOKA YA KAROLO YA C: 20 PALOMOKA YA TLHAHLOBO: 80 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Lelemetlaleletšo la Bobedi (SAL)/P3 8 DBE/Dibatsela 2023 NSC – Tlhahlo ya go swaya KAROLO YA A: RUBRIKI YA GO LEKOLA TAODIŠO [40] ELA HLOKO:  Diriša rubriki ye ge o swaya ditaodišo (Lephephe la 2, KAROLO YA A).  Meputso ya 0–40 e arotšwe ka magato a MAHLANO a ditlhalošo.  Mo go diteng le peakanyo le magato a tlhalošo a mabedi a godimo (bokgoni bja go ikgetha le bokgoni bja maemo) le lengwe le le lengwe le arotšwe ka dikarolwana tše pedi, e lego legato la godimo le la fase go lebeletšwe kabo ya meputso le ditlhalošo. RUBRIKI YA GO SWAYA DITAODIŠO TŠA SEPEDI LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI [MEPUTSO YE 40] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja magareng Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni DITENG LE 22–24 18 12–16 7–11 0–6 PEAKANYO -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Karabo e a kgotsofatša. -Tlemagano ya dikgopolo -Molekwa o tšwele tseleng Legato la godimo potšišo ke bja maemo a gabotsebotse. -Dikgopolo di tlemagane ga se ya maleba. kudukudu. (Go araba dipotšišo) godimodimo. -Dikgopolo di kgahliša ebile di a kgodiša. -Dikgopolo ga di tšwelele -Dikgopolo di hlakahlakane -Tatelano ya -Dikgopolo tše bohlale tša kudu ebile di sepelelana -Peakanyo le tlemagano ya gabotse ebile ga di ebile ga di nepiše. dikgopolo ge go go tšwa mahlalagading. le hlogo/sererwa. dikgopolo ke tše kaone go bontšhe boitlhamelo. -Dikgopolo ga di nepiše dirwa peakanyo. -Bokgoni bja maemo a -Peakanyo le tlemagano akaretšwa matseno, -Tatelano le tlemagano hlogo ebile di a ipoeletša. -Temogo ya morero, godimo bja go beakanya le ya dikgopolo ke tše mmele le mafetšo. ya dikgopolo di tšwelela -Ga go tatelano le baamogedi ba go tlemaganya dikgopolo botsebotse go akaretšwa gannyane. tlemagano ya dikgopolo. tshedimošo le go akaretšwa matseno, matseno, mmele le dikamano. mmele le mafetšo. mafetšo. 19–21 17 MEPUTSO YE 24 -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe Diteng: 20 potšišo ke bja maemo a gabotse. Peakanyo: 04 godimodimo eupša e hloka -Dikgopolo di a kgahliša Legato la fase boleng bja sererwa sa ebile di sepelelana le maemo a godimo. hlogo/sererwa. -Dikgopolo tše bohlale tša -Peakanyo le tlemagano go tšwa mahlalagading. ya dikgopolo ke tše botse -Bokgoni bja maemo a go akaretšwa matseno, godimo bja go beakanya le mmele le mafetšo. go tlemaganya dikgopolo go akaretšwa matseno, mmele le mafetšo. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Lelemetlaleletšo la Bobedi (SAL)/P3 9 DBE/Dibatsela 2023 NSC – Tlhahlo ya go swaya RUBRIKI YA GO SWAYA DITAODIŠO TŠA SEPEDI LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI [MEPUTSO YE 40] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja magareng Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni POLELO, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MONGWALELO LE -Polelo ya maemo a -Polelo ke ya maemo a -Tirišo ya polelo e a -Tirišo ya polelo ga e -Polelo ga e kwešišagale. PALOBOHLATSE godimodimo ya go ba le godimo ya go ba le kgotsofatša eupša e na le kgotsofatše. -Tlotlontšu ke ye nnyane segalo se maatla. maatlakgogedi. diphošo. -Ga go phapantšho ya kudukudu moo e lego gore -Segalo, retšistara, -Ga go na le ge e ka ba -Segalo ke sa maleba sa -Segalo se a kgotsofatša mafoko. e dira gore ditaba di se mongwalelo, phošwana e tee ya go ba le maatlakgogedi. eupša mebolelwana ga se -Tlotlontšu ga se e kaalo. kwešišagale. tlotlontšu ya maleba popopolelo goba mopeleto. -Diphošwana tše nnyane ya dirišwa ga kaalo. ya morero le -Polelo e beakantšwe ka tša popopolelo le dikamano. bokgwari. mopeleto. -Kgetho ya mantšu -Polelo e beakantšwe -Tirišo ya polelo le gabotse. melawana, maswao, popopolelo le mopeleto. MEPUTSO YE 12 Polelo: 07 Mongwalelo: 03 Palobohlatse: 02 SEBOPEGO 4 3 2 1 0 -Tšwetšopele ya sererwa -Tatelano ye botse ya -Dintlha tša maleba di -E na le dintlha tša nnete -Dintlha tša maleba ga di -Ponagalo tša ke ya maemo a tšwetšopele ya dintlha. tšweleditšwe. -Mafoko le ditemana di na gona. sererwa. godimodimo. -Tlemagano ye botse ya -Mafoko le ditemana di le diphošo. -Mafoko le ditemana di -Tšwetšopele ya -Tlhalošo ya dikgopolo ke dintlha le dikgopolo. hlamegile gabotse. -Taodišo e a kwagala fošagetše. ditemana le tlhamo ya maemo a godimodimo. -Mafoko le ditemana di -Taodišo e a kwagala. eupša e na le mafokodi. -Taodišo ga e kwagale. ya mafoko. -Tlhamo ya mafoko le beakantšwe ka ditemana ke ya go ikgetha, makgethe. MEPUTSO YE 4 ya maemo a godimodimo. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Sepedi Lelemetlaleletšo la Bobedi (SAL)/P3 10 DBE/Dibatsela 2023 NSC – Tlhahlo ya go swaya KAROLO YA B LE YA C: RUBRIKI YA GO SWAYA DITŠWELETŠWA TŠE KOPANA LE TŠE TELELE TŠA TIRIŠANO TŠA SEPEDI LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI [MEPUTSO YE 20] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja magareng Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni DITENG, PEAKANYO LE 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 SEBOPEGO -Bokgoni bja go araba -Bokgoni bjo -Bokgoni bja go -Bokgoni bja motheo bja -Karabo ga e laetše tsebo potšišo ke bja maemo a bobotsebotse bja go kgotsofatša bja go araba go araba potšišo bja go le ye nnyane ya mohuta (Go araba dipotšišo le godimodimo go fetiša. araba potšišo bjoo bo potšišo bja go laetša tsebo laetša tsebo ye nnyane ya wa setšweletšwa. dikgopolo) -Dikgopolo ke tše bohlale laetšago tsebo ye botse ya mohuta wa dinyakwa tša mohuta wa -Molaetša ga o tšwelele -Tatelano le peakanyo ya tša go tšwa mahlalagading. ya mohuta wa setšweletšwa. setšweletšwa. gabotse ka ge molekwa a dikgopolo. -Tsebo ye e tseneletšego ya setšweletšwa. -Go na le nepišo eupša go -Go na le nepišo ye tšwele tseleng kudukudu. -Morero, baamogedi, dinyakwa tša mohuta wa -Ditaba di nepiša na le go tšwa tseleng nnyane ya setšweletšwa -Ga go tlemagano ya dinyakwa/dipharologantšho le setšweletšwa. setšweletšwa. gannyane. eupša go na le go tšwa diteng le dikgopolo. dikamano. -Ditaba di nepiša -Molekwa ga se a tšwa -Tlemagano ya dikgopolo tseleng. -Dintlha tše nnyane di setšweletšwa thwi. tseleng. le dikamano e a -Tlemagano ya diteng le thekga sererwa. MEPUTSO YE 12 -Tlemagano ya diteng le -Tlemagano ya diteng le kgotsofatša. dikgopolo ga se ye kaalo. -Ga se a diriša melao ye dikgopolo ke ya maemo a dikgopolo ke tse botse. -Tlhalošo ya ditaba e a -Tlhalošo ya ditaba ke ya bohlokwa ya sebopego. godimo. -Tlhalošo ya ditaba ke ye kgotsofatša ebile e thekga motheo ebile e thekga -Tlhalošo ya ditaba ke ya botse ebile e thekga sererwa. sererwa gannyane. maemo a godimo ebile e sererwa. -Sebopego ke sa maleba -Ga se a šomiša melao ya thekga sererwa. -Sebopego ke sa maleba eupša se na le diphošo tše sebopego ka tshwanelo. -Sebopego ke sa maleba sa eupša se na le dintšinyana. -Go tlogetšwe dintlha tše go sepelelana le diphošwana di se kae. bohlokwa. setšweletšwa. POLELO, SETAELE LE 7–8 5–6 4 3 0–2 PALOBOHLATSE -Segalo, retšistara, setaele -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, setaele -Segalo, retšistara, setaele -Segalo, retšistara, setaele le tlotlontšu di sepelelana setaele le tlotlontšu di le tlotlontšu di sepelelana le tlotlontšu ga di le tlotlontšu ga di -Segalo, retšistara, setaele, gabotsebotse le morero, sepelelana gabotse le le morero, baamogedi ba sepelelane gabotse le sepelelane le morero, morero, baamogedi ba baamogedi ba tshedimošo morero, baamogedi ba tshedimošo le dikamano. morero, baamogedi ba baamogedi ba tshedimošo tshedimošo le dikamano. le dikamano. tshedimošo le dikamano. -Diphošo tša popopolelo tshedimošo le dikamano. le dikamano. -Tirišo ya polelo le melawana. -Polelo e nepagetše ebile e -Polelo ga e na diphošo ga se tše ntši. -Popopolelo ga se yeo e -Sengwalo se tletše ka -Kgetho ya mantšu. hlamegile gabotse. tša popopolelo ebile e -Tlotlontšu ke yeo e nepagetšego ebile e tletše diphošo ebile se -Maswao le mopeleto. -Ga go na le ge e ka ba hlamegile gabotse. lekanetšego. ka diphošo. hlakahlakane. phošo e tee. -Tlotlontšu ke ye ntši. -Diphošwana tšeo di lego -Tlotlontšu ga se ye ntši. -Tlotlontšu yeo e lego MEPUTSO YE 8 -Gantši ga go diphošo. gona ga di fetoše -Molaetša o a tšwelela gona ga e sepelelane le molaetša. eupša o arošitšwe. morero le ga nnyane. -Molaetša ga o tšwelele le ga nnyane. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe