SEPEDI

@ se Aj | oF "10-12. 2 2 ( 02 DITSHUPATSELA TSA GO RUTA GO NGWALA = DITAODISO LE DITSWELETSWA TSA ly a TIRISANO xX LELEMELAGAE | x x LELEMETLALELETSO LA PELE > LELEMETLALELETSO LA BOBED! sale basic education SS NATIONAL | Se diggs) Oerenmrent: Second Chance 2030 EDUCATION REPUBLIC OF SOUTH AFRICA S tric Support Programme D p COLLABORATION ee WOZA SR Trust ETDP+SETA (Are ics i 5

LENANEO LA DITENG Nomoro Diteng Letl. (iv) Ditumedišo 4 (v) Mokgwa wa go šomiša pukukgakollo 4 (vi) Maele a senyane a go itokišetša go araba Lephephe la Boraro 4 (vii) Dintlha tše bohlokwa tša letšatši la tlhahlobo 4 (viii) Tebelelokakaretšo ya tlhahlobo ya Sepedi Lephephe la Boraro 5 (ix) Dinyakwa tša bahlahlobi 6 (x) Mopeleto 6 KAROLO YA A: 1 Ditaodišo 8 1.1. Sebopego sa taodišo 8 1.2. Magato a go ngwala taodišo 9 1.3 Tšhomišo ya dika, dika polelo, diema le mebolelwana 11 2. Mehuta ya ditaodišo 11 2.1. Taodišokanegelo 11 2.2. Taodišotlhaloši 12 2.3. Taodišokgadimo 13 2.4. Taodišokahlaahlo 14 2.5. Taodišongangišano 14 3. Tlhathollo ya ditšweletšwa tša go bonwa (diswantšho) 15 3.1. Diponagalo tša taodišo ya seswantšho 15 3.2. Mohlala wa mešongwana wa taodišo ya seswantšho 15 KAROLO YA B1: SEPEDI LELEME LA GAE 4. Ditšweletšwa tša tirišano 18 4.1. Lengwalo la segwera 19 4.2. Mangwalo a semmušo 21 4.3. Lengwalo la semmušo la go ya go morulaganyi 22 4.4. Boitsebišophelo le lengwalo la go tiišetša kgopelo 23 4.5. Tša bophelo bja mohu 25 4.6. Lenanethero le metsotso 28 4.7. Pego 30 4.8. Ditshwayatshwayo 32 4.9. Athikele/Taodišwana 35 4.10 Polelo 42 4.11 Poledišano 43 4.12 Potšišotherišano 45 4.13 Emeile 47 KAROLO YA B2: (LELEMETLALELETŠO LA PELE LE LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI) 5. Ditšweletšwa tša tirišano tše telele 51 KAROLO YA C: (LELEMETLALELETŠO LA PELE LE LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI) 6 Ditšweletšwa tša tirišano tše kopana 52 6.1. Pukutšatši 52 6.2. Papatšo 52 6.3. Karata ya memo 57 6.4. Lephephetsebiši 58 6.5. Ditaelo 60 6.6. Ditšhupetšo 61 6.7. Molaetša wo mokopana (SMS) 62 6.8 Emeile 63 7. Dirubriki tša kelo 66 7.1. Rubriki ya kelo ya taodišo (Leleme la Gae) 70 7.2. Rubriki ya kelo ya taodišo (Lelemetlaleletšo la Pele) 73 7.3. Rubriki ya kelo ya taodišo (Lelemetlaleletšo la Bobedi) 76 7.4. Rubriki ya kelo ya ditšweletšwa tša tirišano (Leleme la Gae) 78 7.5. Rubriki ya kelo ya ditšweletšwa tša tirišano (Lelemetlaleletšo la Pele) 80 7.6. Rubriki ya kelo ya ditšweletšwa tša tirišano tše kopana (Lelemetlaleletšo la Pele le la Bobedi) 8. Tlotlontšu 82 9. Methopo 83 2

Introduction This content may not be sold or used for commercial purposes. Curriculum and Assessment Policy Statement (CAPS) Grade 12 Sepedi Home Language Mind the Gap study guide for the creative writing. This publication has a Creative Commons Attribution Noncommercial Sharealike Licence. You can use, modify, upload, download, and share content, but you must acknowledge the Department of Basic Education, the authors and contributors. If you make any changes to the content you must send the changes to the Department of Basic Education. This content may not be sold or used for commercial purposes. For more information about the terms of the license please see: http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/. Copyright © Department of Basic Education 2019 222 Struben Street, Pretoria, South Africa Contact person: Ms C. Weston Email: Weston.C@dbe.gov.za Tel: (012) 357 4183 http://www.education.gov.za Call Centre: 0800202933 Acknowledgements Mind the Gap Team Senior Project Leaders: Dr S. Malapile, Ms C Weston Production co-ordinators: B. Monyaki, B. Ras, M. Phonela, M. Nematangari, C. Blignaut Authors: MB Tladi, SM Zwane, P Ramohlale, G Sebesho, P Setwaba, M Tshegishi, B Ramohlale, SJ Machoga Onsite writers’ workshop support: J. Mphidi, V. Magelegeda, P. Hlabiwa, R. Maboye, N. Malope 3

(iv) Thobela Pukukgakollo ye e go thuša go itokišetša tlhahlobo ya mafelelo a ngwaga ya Sepedi Lephephe la Boraro. Lephephe la Boraro le akaretša dingwalwa tše di latelago: Taodišo, Ditšweletšwa tša tirišano tše telele le Ditšweletšwa tša tirišano tše kopana. (v) Mokgwa wa go šomiša pukukgakollo Matsenong a pukukgakollo ye o tla hwetša sebopego sa taodišo, magato a go ngwala taodišo, dibopego le melao ya tšhomišo ya polelo, diema le mebolelwana ya ge go ngwalwa taodišo. Go tloga moo o tla fiwa tshedimošo yeo e tla go thušago go kwešiša tše di latelago ka botlalo: Mehuta ya ditaodišo le mehuta ya ditšweletšwa tša tirišano tše telele le tše kopana. Mafelelong o tla hwetša mešongwana ya go lekola kwešišo ya gago. Araba dipotšišo tšeo le go itshwaela tšona, o lebeletše dikarabo tšeo o di filwego. (vi) Maele a senyane a go itokišetša Lephephe la Boraro ● Ikgopotše mehuta ye mehlano ya ditaodišo gammogo le mehuta ya ditšweletšwa tša tirišano le diponagalo tša tšona. Se se tla go thuša go kgona go dira pharologanyo ya tšona ● Kgonthišiša gore ga go na seo se go tshwentšego moyeng, gore o be le mogopolo wo ofodilego. Se se tla go thuša go ba le kwešišo ye e tibilego le go se se lebale ● Badišiša ka mehuta yeo makga a mmalwa, ka ge se se tla go thuša gore o se lebale seo o se balago ● Šomiša maphephe a ditlhahlobo tšeo di fetilego go itlwaetša go hlatha mehuta yeo e fapanego ya ditaodišo ● Ge o itokišetša go ngwala taodišo le ditšweletšwa tša tirišano bala mošomo wa gago kgafetšakgafetša gore o kgone go lemoga diphošwana tša polelo le peakanyo tšeo o felago o di dira ● Tseba mokgwa wa go beakanya mohuta wo mongwe le wo mongwe wa sengwalwa ● Itlwaetše mekgwa ya maleba ya go araba lephephe le le go dira KGETHO ya maleba ● Hlokomela kabo ya meputso ye e abelwago potšišo ye nngwe le ye nngwe ● Itlwaetše sebopego sa lephephepotšišo le botelele bja sengwalwa se sengwe le se sengwe go ya ka ditaelo (vii) Dintlha tše bohlokwa tša letšatši la tlhahlobo ● Kgonthišiša gore o tla le ditlabakelo tše di latelago: dipene, diphentshele, selo sa go phumula ge o šaeditše le sebetli sa diphentshele. Ditlabela tše di be maemong a maleba. O se lebale pukwana ya gago ya boitsebišo, le lengwalo la tumelelo ya go ngwala tlhahlobo. Goroga lefelong la go ngwalela iri pele ga ge tlhahlobo e thoma ● E ya ntlwaneng ya boithomelo pele o thoma go ngwala. Se se tla go thuša gore o se senyagalelwe ke nako ye bohlokwa ka go ya ntlwaneng ka nako ya go ngwala ● Tseba gore o ya go araba dipotšišo dife go tšwa go dikarolo tše pedi (Leleme la gae), tše tharo (Lelemetlaleletšo la pele) le tše tharo (Lelemetlaleletšo la bobedi) tša tlhahlobo ya Lephephe la Boraro ● Šomiša metsotso ye lesome yeo o e filwego go bala, le go badišiša ditaelo le ditshedimošo ka ga lephephepotšišo leo ka tsinkelo, pele o thoma go ngwala ● Badišiša dihlogo/direrwa ka moka tše o di filwego gore o tle o be le kgetho ya maleba go ya ka kwešišo ya gago (Hlokomela: O se ke wa kgetha hlogo/sererwa ka lebaka la gore o se rata se kgethe e le ka lebaka la gore o se kwešiša) ● Badišiša hlogo/sererwa se SENGWE le se SENGWE ka tsinkelo, gore o be le kwešišo ye e tletšego ka seo o yago go se ngwala, gore o kgone go fa karabo ya maleba. Se se tla go thuša gore o se lobe meputso. Hlokomela mantšutaolo potšišong ye nngwe le ye nngwe pele o araba. O tla hwetša mehlala ya dihlogo/direrwa ka mo pukukgakollong ye ● Laola nako ya gago gabotse. Thoma ka dipotšišo tše bonolo. Lebelela kabo ya meputso le botelele bja karabo ya gago. Se se tla go thuša gore o fe karabo ya maleba, ka mokgwa wo o swanetšego ● Iketle le ge dihlogo/direrwa di kwagala e ke di bothata, tšwela pele, o tla kopana le tše o di kgonago. Ge potšišo e go palela, e fete o tla boa go yona ● Ngwala ka bothakga gore baswayi ba kgone go bala mošomo wa gago 4

(viii) Tebelelokakaretšo ya tlhahlobo ya Sepedi: Lephephe la Boraro Leleme la Gae Lephephe le le na le dikarolo tše PEDI. Karolo ya A ke ditaodišo. Karolo ya B ke ditšweletšwa tša tirišano. Lebelela nkatlapana ye: Nkatlapana ya A Karolo ya A: Ditaodišo Potšišo ya Nomoro ya potšišo Mohuta wa potšišo Meputso 1.1. - 1.6. Taodišo 1.7.1. - 1.7.2. Taodišo ya seswantšho 50 Karolo ya B: Ditšweletšwa tša tirišano Potšišo ya 2 Nomoro ya potšišo Mohuta wa potšišo Meputso 2.1. - 2.6. Ditšweletšwa tša tirišano 25 x 2 = 50 Lelemetlaleletšo la Pele Lephephe le le na le dikarolo tše THARO. Karolo ya A ke ditaodišo, Karolo ya B ke ditšweletšwa tša tirišano tše telele mola Karolo ya C e le ditšweletšwa tša tirišano tše kopana. Lebelela nkatlapana ye: Nkatlapana ya B Nomoro ya potšišo Mohuta wa potšišo Meputso Karolo ya A: Ditaodišo Potšišo ya 1 Nomoro ya potšišo Mohuta wa potšišo Meputso 1.1 - 1.6. Taodišo 1.7.1. - 1.7.2. Taodišo ya seswantšho 50 Karolo ya B: Ditšweletšwa tša tirišano tše telele Potšišo ya 2 Nomoro ya potšišo Mohuta wa potšišo Meputso 2.1. - 2.4. Ditšweletšwa tša tirišano tše telele 30 Karolo ya C: Ditšweletšwa tša tirišano tše kopana Potšišo ya 3 Nomoro ya potšišo Mohuta wa potšišo Meputso 3.1. - 3.3. Ditšweletšwa tša tirišano tše kopana 20 5

Lelemetlaleletšo la bobedi (SAL) Lephephe le le na le dikarolo tše THARO. Karolo ya A ke ditaodišo, Karolo ya B ke ditšweletšwa tša tirišano tše telele mola Karolo ya C e le ditšweletšwa tša tirišano tše kopana. Lebelela nkatlapana ye: Nkatlapana ya B Nomoro ya potšišo Mohuta wa potšišo Meputso Karolo ya A: Ditaodišo Potšišo ya 1 Nomoro ya potšišo Mohuta wa potšišo Meputso 1.2 - 1.6. Taodišo 1.7.1. - 1.7.2. Taodišo ya seswantšho 40 Karolo ya B: Ditšweletšwa tša tirišano tše telele Potšišo ya 2 Nomoro ya potšišo Mohuta wa potšišo Meputso 2.1. - 2.4. Ditšweletšwa tša tirišano tše telele 20 Karolo ya C: Ditšweletšwa tša tirišano tše kopana Potšišo ya 3 Nomoro ya potšišo Mohuta wa potšišo Meputso 3.1. - 3.3. Ditšweletšwa tša tirišano tše kopana 20 (ix) Dinyakwa tša bahlahlobi ● Bahlahlobi ba nyaka go bona kwešišo ya gago ye e tseneletšego ka dingwalwa, gore o kgona go bekanya le go ngwala sengwalwa go ya ka peakanyo ya gago na. Dikgopolo tša sengwalwa di elele ● Bahlahlobi ba nyaka go bona bokgoni bja gago bja go beakantšha tshedimošo yeo e tšwelelago ● Taetšo ya bokgoni bja gago bja go fa tshedimošo yeo e kgobokantšwego ● Kgetho ya maleba ya dihlogo/direrwa ● Go nomora dikarabo tša gago go ya le ka moo lephephepotšišo le nomorilwego ka gona ● Kwešišo ya gago ya mokgwa wa go botšiša. 6

(x) Mopeleto Ge o ngwala Lephephe la boraro hlokomela mopeleto wa dinoko le mantšu a a latelago: Nkatlapana ya D tsh (tshepa) fale hlokomela tšh (tšhaba) sa le itlhokomela tl (tlala) e sa le mofsa kg (kgogo) ba na le kwešišo wa ka fetile ka moka nthata e bile kodumela ebile tlhobaboroko utolla tlhahlobo phapoši tshepa Hlokomela mongwalo wa gago wa ditlhaka tše di latelago: Nkatlapana ya E Ditlhaka Lentšu š thuša i mosepedi f fela g gae M Marematlou m mogolo o morutwana e mošemane a abelana 7

KAROLO YA A: 1. DITAODIŠO Ela hloko: Maemo Mphato wa 10 Mphato wa 11 Mphato wa 12 Leleme la Gae 300 - 350 350 - 400 400 – 450 Lelemetlaleletšo la Pele 150 - 200 200 - 250 250 – 300 Lelemetlaleletšo la Bobedi 150 - 200 180 - 200 200 - 250 Tlhalošo ya taodišo Taodišo ke sengwalwa seo go sona mongwadi a tšweletšago dikgopolo, maikutlo, maemo le lehlakore la gagwe ka sererwa, hlogo goba seswantšho se se itšego. 1.1 SEBOPEGO SA TAODIŠO ● Thoma taodišo ya gago ka hlogo ● E latelwe ke peakanyo/mmepe wa monagano o Mmepe wa monagano o go thuša go beakanya dintlha tša gago o Ge o hlama mmepe wa monagano o lebelele dintlha tše di latelago: Matseno ● Ka fase ga matseno hlaloša sererwa goba hlogo Mmele ● Ka fase ga mmele tšweletša dintlha tšeo di yago go tšwelela taodišong ya gago ● Tšweletša dintlha tše mmalwa tšeo di tla go kgontšhago go ngwala taodišo yeo e tšwelego mahlalagading goba ya maemo a godimo ● Ngwala taodišo ka mokgwa wa ditemana tša go lekana ● Ditemana di hlangwe ka mafoko a makopana le a matelele fela ● Hlokomela tšhomišo ya gago ya maswaodikga ● Mopeleto e be wa maleba ● Polelo e be ya go amogelega Mafetšo ● Mafetšo a laetše ditšhišinyo goba dikakanyo ● A tšweletše maemo a mongwadi: a ka kgala, a lemoša goba a tla le tharollo Ela hloko: ● Peakanyo/Mmepe wa monagano ga se karolo ya taodišo ● Mmepe wa monagano o ka tla ka mekgwa ya go fapafapana 8

1.2 MAGATO A GO NGWALA TAODIŠO Tlhalošo ya magato a go ngwala Ka nako ya magato a go ngwala, dira tše di latelago: ● Beakanya (pele ga go ngwala) ● Ngwala dingwalwakakanywa ● Boeletša ● Hlokola ● Phošolla ● Hlagiša sengwalwa sa gago sa mafelelo Go beakanya (Pele ga go ngwala) ● Efa šedi sererwa seo o se filwego gammogo le baamogedi ba tshedimošo ● Ge o ngwala, hlokomela kudu sebopego, maikutlo le go ngwala ka motho wa pele goba wa boraro ● Ngwala dikgopolo tšeo o tlogo di šomiša ge o thala mmepe wa monagano ● Methopo ya maleba e bohlokwa pele ga go ngwala Mohlala wa Peakanyo/mmepe wa monagano šo: 1 Matseno 3 Phethagatšo ya toka Go thwalwa ga bašomi 4 Tatelono ya melawana 7 Mafetšo 5 Tšeo di sa 6 Ditlamorago nyakegego 9

Go ngwala dingwalwakakanywa ● Šomiša dintlha tša go beakanya go tšweletša dikgopolokgolo le dikgopolotlaleletšo ● Ngwala sengwalwakakanywa sa mathomo ● Efa mogwera wa gago sengwalwakakanywa sa mathomo gore a phošolle tše di latelago: o Tirišo ya mantšu o Dikafoko o Mebolelwana ya maleba, bjalobjalo ● Sengwalwa se tšweletše khuduego ya maikutlo a mmadi ● Bontšha ka mokgwa woo o bonago dilo ka gona ● Akaretša tshedimošo mabapi le sererwa ● Mafetšo a taodišo a be le maatlakgogedi go swana le matseno a yona Go boeletša, go hlokola, go phošolla gammogo le go hlagiša ● Kaonafatša sengwalwa ka go phošolla mo go nago le diphošo, mohlala: mantšu, mafoko le ditemana tšeo e sego tša maleba ● Tloša ditlhalošo tše dintši tša go gakantšha le polelo ya maroga ● Lekodišiša diteng, setaele le retšistara tšeo di dirišitšwego ● Šomiša maswaodikga, mopeleto le polelo ka tshwanelo ● Beakanya o be o hlagiše sengwalwa sa gago sa mafelelo Ela hloko: ● Latela magato a go ngwala mabakeng ka moka ● Ke kgapeletšo go latela magato a go ngwala, ntle le ge o ngwala tlhahlobo, moo sengwalwakakanywa se sa nyakegego Dibopego le melao ya tšhomišo ya polelo nakong ya magato a go ngwala ● Retšistara, setaele le segalo o Retšistara ya gago e be ya maleba go ya ka morero, ya semmušo le yeo e sego ya semmušo o Lebiša ditaba tša gago thwii go mmadi ka go mo tšweleletša ntlhatebelelo o Diteng tša gago di kgodiše gomme di tšweletšwe ka boitshepo ● Kgetho ya mantšu o Šomiša mehuta ya madiri, mahlaodi le mahlathi le diripa tše dingwe tša polelo o Diriša polelommileng le ya semmušo ka nepagalo o O ka diriša tlhalošothwi goba tlhalošo ye e iphihlilego go ya ka dikamano tša setšweletšwa ● Sebopego sa lefoko o Mehuta ya mafoko le botelele bja ona di bohlokwa o Šomiša dikarolo tša polelo ka tshwanelo o Ela šedi tšhomišo ya polelo mabakeng ka moka ● Go ngwala ditemana o Matseno, mmele le mafetšo di tšwelele ka bokgwari o Ditemana di tšweletše dikgopolokgolo le dikgopolotlaleletšo o Ge o ngwala taodišo swarelela hlogo go tloga mathomong go fihla mafelelong o Netefatša tlemaganyo, o lebeletše tatelano go ya ka nako le ditiragalo, lebaka le sephetho, tshepedišo, go bapetša le go fapantšha, tatelano go ya ka bohlokwa, go bontšha lefelo, kakaretšo, bjalobjalo 10

1.3 Tšhomišo ya dika, dikapolelo, diema le mebolelwana ● Ge re ngwala dingwalwa, gore di be le maatlakgogedi le tlotlontšu ya maleba go bohlokwa go tswaka polelo ya gago ka go tsopola dika, dikapolelo, diema le mebolelwana ● Tsopola seka, sekapolelo, seema, mmolelwana wo o sepelelanago thwii le hlogo/ sererwa sa gago ● O dumeletšwe go fetola diema le dika gore di amane le hlogo/sererwa sa gago o sa fetole kgopolokgolo ya tšona 2. MEHUTA YA DITAODIŠO Go na le mehuta ye e latelago ya ditaodišo: taodišokanegelo, taodišotlhaloši, taodišokgadimo, taodišokahlaahlo, taodišongangišano le taodišo ya seswantšho. Le ge go na le mehuta ya ditaodišo, ga go na le mohuta wa taodišo woo o ikemego o nnoši. 2.1 TAODIŠOKANEGELO Tlhalošo Taodišokanegelo e anega tiragalo ye e fetilego. Yona e hlagiša ditiragalo tša go latelana ka tsela ya go kwešišega. E be le maatlakgogedi gomme e kgodiše. Mohola wa yona ke gore mmadi a ipshine goba a kgahlege ka kanegelo yeo, a bona ditiragalo ka leihlo la kgopolo, khuduego ya maikutlo e golela godimo ge mongwadi a lokologantšha ditiragalo go ya ka tatelano ya tšona. 2.1.1 Diponagalo tša taodišokanegelo ● Kanegelo e swanetše go kgodiša ● Ngwala ka motho wa pele goba wa boraro ● Hlaloša ditiragalo ka tatelano ● Anega ka bokgwari gore mmadi a itatswe menwana ● Ngwala taodišo ye ka lebaka le le fetilego ● Ditemana tša matseno di tanye šedi ya mmadi ● Kanegelo ya gago e be le ntlha ye e e laetšago ● Thumo e be ya moswananoši ya go kgahliša le go kgotsofatša ● Lota kgahlego ya mmadi go fihla mafelelong ● Taodišo ya gago e be le mokgwa wa go hlaloša le go gopodišiša 2.1.2 Mohlala wa mošongwana wa taodišokanegelo šo: 2.1.2.1 E be e le la mathomo ke bona mohlolo wa mohuta wo 2.1.2.2 Morago ga lebakanyana, go ile gwa re tuu! 2.1.2.3 Ka tla ka ipshina ka go keteka mengwaga ye 100 ya koko 2.1.2.4 Ke be ke re ke mogwera wa ka go fihlela … 11

2.2 TAODIŠOTLHALOŠI Tlhalošo Mongwadi o hlaloša ntlha goba se sengwe gore mmadi a kgone go itemogela hlogo yeo go hlalošwago ka yona. 2.2.1 Diponagalo tša taodišotlhaloši ● Hlagiša seswantšho sa sererwa seo o se kgethilego ka mantšu a gago ● Kgetha mantšu le dikgopolo ka tlhokomelo gore o fihlelele seo se nyakegago ● Šomiša dikakanyo mabapi le go bona, modumo, go kwa, tatso le go kgwatha go dira gore tlhalošo e kwešišege ● Šomiša dikapolelo ka tsela ya maleba ● Kgetha hlogo yeo o nago le boitemogelo ka yona. Go bothata go hlaloša selo seo o se nago tsebo ka sona 2.2.2 Mohlala wa mošongwana wa taodišotlhaloši šo: Kgetha e tee ya dihlogo tše o ngwale taodišo ka yona. 2.2.2.1 Khorona e re bintšha ka leoto le tee 2.2.2.2 Dipoloko tša sebjalebjale 2.2.2.3 Go boloka tšhelete bophelong 2.2.2.4 Afrika-Borwa, boikgantšho bja ka Mohlala wa karabo Go boloka tšhelete bophelong Peakanyo  Matseno  Mmele o Leago o Mašokotšo o Kgwebo le ekonomi o Tša maphelo o Thušo  Mafetšo Go boloka tšhelete bophelong Go boloka tšhelete ke go ipeela tšhelete ka gare ga panka kgwedi ka kgwedi, lebaka e le go tlo se rengwe ke hlogo ge o na le mathata. Go boloka e ka ba ka mokgwa wa mogodišano, go reka dintlo, ditokofele le dipholisi, bjalobjalo. Ge o bolokile tšhelete goba dithoto go swana le ntlo o efoga dikoloto. Ge o bolokile tšhelete dinyakwa tša bophelo o di fihlelela ka ntle le go rengwa ke hlogo. Sefatanaga sa mabonwa go wena ke ngwana, moo tumo ya gago le maemo e šireletšegilego. Bana ba rekelwa tšeo ba di hlokago ntle le ngongorego. Lapa le ba le seriti, bao ba ithwešago ka letolo ba thušwa. Monna yo motelele o tla ila lapa leo ka ge le na le ditseka tša go kgona go iphediša le se la lebelela mogolo fela. Go boloka go thibela go ya go baadimiši bao re fetogago makgoba a bona gobane re šitwa go lefa mašokotšo a bona ao a sego a elwa. Ge o adimilwe R300.00, e boela e le R370.00. 12

Mašokotšo ke a godimo. Se se dira gore re se kgone go iphediša. O ba le kgatelelo ya monagano wa lwala, ka morago ke lehu. Ge o boloka, mogolo wa kgwedi ga o amege, ke ra R300.00 tše. O di šomiša go ya ka thato le boitemogelo bja gago. Go boloka go godiša ekonomi. O ka boloka tšhelete pankeng lebaka la kgwedi, ngwaga le mengwaga, boradipanka ba adimišana ka yona kgwebong. Panka e hwetša lešokotšo go tšwa go tšhelete yeo e bolokilwego. Kadimišano ge e le e ntši e oketša kgwebo, gobane barekiši ba kgona go rekiša tšatši ka tšatši. Lešokotšo ka go realo le a gola. Go hlolega mešomo e mentši. Batho ge ba šoma ba a gola, ba a reka, ekonomi ya gola. Ge o ka hlagelwa ke kotsi go swana le lehu, kgobalo le bogolofadi ga o tšhoge selo ka ge o šireletšegile. Sešego se gona seo se go kgontšhago go ikalafiša. Ngaka ge e go hlahlobile, a go ngwalela kalafi ya go bitša, o e reka ka ponyo ya leihlo ka ge o sa ithweše ka letolo. Maokelo o išwa go a maemo a go ikgetha, wa hwetša tshwaro ya segoši – ya tlheko ka gare. Molwetši o boledišwa ka lerato, borutho le šedi gore a fole ka pela. Ge o bolokile tšhelete o kgona go kgatha tema medirong ya setšhaba go swana le go hlokomela batšofadi le bana ba go itlhokela. Batšofadi ba rekelwa dimpho nakong ya matswalo a Morena ba atelwa ke lethabo. Bahlaki ge ba hlokofaletšwe ba a bolokelwa, ba imologa, ka ge ba be ba sa tsebe ye ntsho le ye tšhweu. Baraloki ba dipapadi ba rekelwa diaparo, ba thekgwa ka mašeleng a go ya dipapading go tšwetša pele ditalente tša bona. Ge o šoma mašemo a bophelo a swa, go ya phenšene, goba go wa ga ekonomi le tše dingwe, sešego se a thuša. O kgone go phela bophelo bja gago gabotse ntle le ditšhitišo. Go boloka go oketša boitaolo tšheleteng. O itseba gore o reka eng, neng, kae. O se reke dilo gobane theko e theošitšwe, eupša reka tšeo o di nyakago. Seo se bontšha maikarabelo. Go boloka go tliša katlego, khutšo le tokologo bophelong bja motho. 2.3 TAODIŠOKGADIMO Tlhalošo Ka taodišokgadimo, eleletša tiragalo yeo o kilego wa e bona, wa ekwa, o e badilego nakong yeo e fetilego gomme o laodiše go ya ka fao o gopolago ka gona. 2.3.1 Diponagalo tša taodišokgadimo ● Maikutlo le khuduego di kgatha tema ye bohlokwa taodišong ye ● Karolo ye kgolo ya taodišo e hlaloše le go anega ● Ditlhalošo di swanetše go kwagala di be di ikemišetše go tsošološa maikutlo a gago ● Dikgopolo tšeo o di hlagišago di swanetše go tšweletša bonnete le bowena bja gago 2.3.2 Mohlala wa mošongwana wa taodišokgadimo še: 2.3.2.1 O rile ke yena moruti mola e le phiri 2.3.2.2. Ke ka mokgwa wo bagwera ba ka ba nthušitšego 2.3.2.3 Ge nkabe ke ile ka theeletša … 2.3.2.4 Le lehono ke sa di gopola dithuto tša gagwe 13

2.4 TAODIŠOKAHLAAHLO Tlhalošo Taodišo ye ga e na maikutlo a mongwadi. Yona e tšweletša mahlakore a mabedi a ngangišano ka go lekana. Hlokomela dintlha tša go fapana tša hlogo ye gomme o hlagiše dikgopolo tša go fapana ntle le go tšea lehlakore. O ka ba le thumo ye e itšego mafelelong a taodišo, eupša dintlha tša go thekga goba go ganetša di swanetše go lekana le go kwagala. 2.4.1 Diponagalo tša taodišokahlaahlo ● Kwešiša le go lebeledišiša mahlakore a mabedi a taodišo ntle le go tšea lehlakore ● Taodišo e swanetše go kwagala le go ikema ka dintlha. Seo se ra gore e se huetšwe ke maikutlo a gago ● Dikahlaahlo tša gago e be tša moya wo o fodilego, tša go naganwa gabotse le go thekgwa ka tshwanelo ● Segalo e be sa go hloka khuduego, seo se kgodišago sa go hloka lenyatšo 2.4.2 Mohlala wa mošongwana wa taodišokahlaahlo šo: 2.4.2.1 Go godiša ngwana wa tšhiwana ke swana ya mošate 2.4.2.2 Mararankodi a theknolotši 2.4.2.3 Bontšha ka moo kgetho ya bagwera e ka agago ya ba ya phušula bokamoso bja gago 2.4.2.4 Pula ke masenya a aga 2.5 TAODIŠONGANGIŠANO Tlhalošo Ka taodišongangišano efa kgopolo ye e itšego goba ntlhakemo, gomme o fe dintlha tša go fahlela goba go thekga maemo a gago. Kgopolo ya gago e swanetše go kwešišega taodišong ka moka. Ka taodišo ye, leka go fekeetša mmadi gore a kwane le kgopolo ya gago. 2.5.1 Diponagalo tša taodišongangišano ● Thoma ka go laetša lehlakore goba ntlhakemo ya gago ka tsela ya maatlakgogedi ● Tšea lehlakore la go dumela goba go ganetša ● Efa dintlha tša go fahlela lehlakore goba ntlhakemo ya gago ● Tšweletša dikgopolo tše maatla ka ge taodišo ye e ama maikutlo a gago ● Šomiša ditlabelo tša mmakgonthe le tsebo ya go kgodiša ● Šomiša polelo ye maatla gore o hlohle maikutlo a mmadi ● Hlokomela gore polelo e se be ye mpe ya maroga ● Thumo le yona e swanetše go ba le maatlakgogedi, e kwagale le go kgodiša 2.5.2 Mohlala wa mošongwana wa taodišongangišano šo: 2.5.2.1 Basetsana le bašemane ba swanetše go kgethelwa balekani. Dumela goba o ganetše 2.5.2.2 Mokgwa wa barutwana wa go šielana go tla sekolong, ke wa maleba. Dumela goba o ganetše 2.5.2.3 Ke tshwanelo gore bana ba mengwaga ya ka fase ga ye lesomeseswai ba ye kgolegong 14

3. TLHATHOLLO YA DITŠWELETŠWA TŠA GO BONWA Tlhalošo Ke kemedi ya dilo tša go bonwa ye e bogelwago ebile e tliša le melaetša ya go fapafapana ka mokgwa wa diswantšho 3.1 Diponagalo tša taodišo ya seswantšho  Diteng tša taodišo ye di ka tšea maemo a mohuta wo mongwe le wo mongwe wa ditaodišo tše tlhano tšeo di hlalošitšwego  Ge o kgetha mohuta wo wa taodišo, ela hloko tše di latelago: o Kgetha seswantšho seo o se kwešišago e sego seo o se ratago goba se go kgahlago o Lebeledišiša seswantšho seo ka tsinkelo le šedi gore o kgone go tšweletša dikgopolo tša maleba tšeo di sepelelanago le sona o Hlaloša fela ditiragalo tšeo di tšweletšwago ke seswantšho o Ge o ngwala mohuta wo wa taodišo thoma ka go e fa hlogo 3.2 Mohlala wa mošongwana wa taodišo ya seswantšho šo: Lekodišiša diswantšho tše tša ka tlase ka tsinkelo le tsenelelo gomme o kgethe se tee o ngwale taodišo ka sona. Dikgopolo tša gago di nyalelane le tšeo di tšwelelago seswantšhong. O se lebale go fa seswantšho sa gago hlogo. 3.2.1 (Mothopo: www.google.com/uniquepictures) 3.2.2 (Mothopo: www.google.com/uniquepictures) 15

3.2.3 (Mothopo: www.google.com/uniquepictures) 3.2.4 www.google pictures: Stunning black & white pictures 3.2.5 www.google pictures: Stunning black & white pictures 16

Mohlala wa Karabo 3.2.1 Kgodišo ya ngwana Peakanyo ● Matseno ● Mmele o Kgodišo ke eng? o Ke maikarabelo a mang? o Bohlokwa bja go godiša ngwana ka tsela ye botse o Dinyakwa tša go godiša ngwana o Dipoelo tša kgodišo ya maleba ● Mafetšo KGODIŠO YA NGWANA Kgodišo ke kamano gare ga bana, batswadi le setšhaba. Ke leeto leo ngwana a le tšeago go tloga mola a belegwago go fihla ge a kgona go ikemela bophelong. Go na le dilo tše dintši tšeo di ka mo thušago go fihla a kgona go ikemela. Batswadi le setšhaba ba kgatha tema ye bohlokwa kgodišong ya ngwana. Ngwana o re go belegwa a wela diatleng tša batswadi. Ke bona ba swanetšego go mo thekga le go mo hlokomela. Mafokoding a gagwe ba mo hleke, ba mmontšhe tsela gore a tle a kgone go ba le maikarabelo mo bophelong. Ngwana ga se wa batswadi fela, ke wa setšhaba, ka gona mang le mang o swanetše go ba le seabe kgodišong ya gagwe. Batho ka moka go swana le bomalome, borakgolo le bathofela ba go iphetela ka tsela ba swanetše go thušana kgodišong ya ngwana. Barutiši le bona ke batswadi ba thuto mo ba bontšhago tsela ya go iša mafulong a matala. Ba a mo thekga, mo a palelwago a se felelwe pelo gore a tle a be le maikarabelo. Gabotse batho ka moka ke batswadi ba gagwe, ga se ba swanela go no mo lebelela a wela ka leopeng. Se sengwe le se sengwe seo a se dirago bophelong, se utolla mokgwa woo a godišitšwego ka wona. Go bohlokwa gore a godišwe gabotse, go ikgantšhwe ka yena. Kgodišo ye botse ke motheo wa katlego ya ngwana yo mongwe le yo mongwe. Tlhokego ya seo e palediša ngwana go ba le maikarabelo bophelong gomme ya ba morwalo le mootlwa setšhabeng. Molaotheo wa naga o re ngwana yo mongwe le yo mongwe o na le tokelo ya go godišwa ka lerato, a fiwe borutho, legae la go amogelega le thuto ya maleba. Tikologo yeo a golelago go yona e na le seabe go goleng ga gagwe. Ga se a swanela go golela tikologong ya dintwa, yeo e ka beago bophelo bja gagwe kotsing. Lešata, dinotagi le diokobatši ke mpholo bophelong bja ngwana. Ngwana o swanetše go ikwa a bolokegile ebile a šireletšegile. Lerato le borutho tšeo a godišwago ka tšona di tla mo kgontšha gore le yena a abele ba bangwe. Tlhompho ke kokwane ye bohlokwa kgodišong ya ngwana. Setšhaba le batswadi ge ba sa mo nyenyefatše pele ga ba bangwe, o tla ba le boitshepo le go ikamogela, a itsebe gore ke yena mang. Ngwana ge a godišitšwe gabotse o kgona go inaganela, a tšea sephetho le go ba le maikarabelo mabapi le ditlhohlo tša bophelo. Phedišanommogo yeo a godišitšwego ka yona ka lapeng e tla bonala mošomong le setšhabeng. O tla dula a retwa, dipolelompe tša ba kgole le yena. Bosenyi bo tla fokotšega ka ge a tseba motho e le motho ka batho. Ekonomi ya naga e tla ya godimo ka ge a tsene sekolo a hwetša mošomo. Batswadi le setšhaba, godišang bana ka tsela ya maleba ka ge e le baetapele ba ka moso. Le se lebale gore maoto a kgobe ke meetse. 17

Ela hloko:  Mehuta ya ditaodišo e a nyalelana, e a tsenelelana ebile go na le togagano magareng ga yona  Mafelelong a taodišo ye nngwe le ye nngwe o se lebale go ngwala palo ya mantšu KAROLO YA B KAROLO YA B1 (SEPEDI LELEME LA GAE) Ela hloko:  Karolo ye e lebane le ditšweletšwa tša tirišano tša barutwana ba Sepedi Leleme la gae  Latela magato a go ngwala mabakeng ka moka Lebeledišiša nkatlapana ya ka tlase go go thuša ka palo ya mantšu ge go ngwalwa ditšweletšwa tša tirišano Nkatlapana ya G LEGATO BOTELELE MEPUTSO Leleme la Gae 10 – 12 Mantšu a 180 - 200 25 x 2 4. DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO Nkatlapana ya H Mehuta ya ditšweletšwa tša tirišano tšeo o swanetšego go ithuta tšona ke tše di latelago: ● Lengwalo la segwera/ leo e sego la semmušo ● Mangwalo a semmušo o La kgopelo o La boipelaetšo o La kgwebo o La go ya go morulaganyi ● Boitsebišophelo le lengwalo la go thekga kgopelo ● Tša bophelo bja mohu ● Lenaneothero le metsotso ● Pego (ya semmušo le yeo e sego ya semmušo) ● Ditshwayatshwayo ● Athikele/Taodišwana ya kuranta ● Athikele/Taodišwana ya kgatišobaka ● Polelo ● Poledišano ● Potšišotherišano ● Emeile 18

4.1 LENGWALO LA SEGWERA/LEO E SEGO LA SEMMUŠO 4.1.1 Diponagalo tša lengwalo la segwera ● Sebopego le botelele e be tša maleba ● Ngwala atrese e tee fela ya mongwadi/moromedi ● Ngwala letšatšikgwedi ka fase ga atrese ● Madume/Matseno a gago e be a makopana a maleba ● Diteng e be tša maleba ● Retšistara le polelo di laetše gore mongwadi o tsebana le go tlwaelana le moamogedi ● Šomiša segalo seo se fodilego ● Tšhomišo ya gago ya polelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego ● Kgonthišiša gore mafetšo a lengwalo la gago a be le boitsebišo bja mongwadi ka mokgwa wa setlwaedi 4.1.2 Mohlala wa mošongwana wa lengwalo la segwera šo: Ngwalela mogwera wa gago lengwalo o mo leboge ka mokgwa wo a go thušitšego ka gona ge le be le itokišetša go ngwala tlhahlobo ya ngwaga wa go feta. Ela hloko:  O se lebale go latela magato a go ngwala Mohlala wa karabo: Peakanyo: ● Atrese ya mongwadi ● Madume ● Matseno ● Mmele o Seo se hlotšego thušo o Thušo ye e hweditšwego o Ditebogo ● Mafetšo 19

Kgatla Village Private Bag X 117 Soekmekaar 1080 30 Pherekgong 2040 Mmamphela Re leboga ngwaga wo mofsa kgadi ya mošate. Ke ngwala lengwalo le sefahlego sa ka se elela ka megokgo ya lethabo ge ke nagana ka wena mogwera. Setlogolo sa Bakgalapa, legano la ka le a oma ge ke swanetše gore ke fegolle se borala ka ge mampša re lapa melala. Ke bona go le bohlokwa ebile e le maswanedi gore ke utolle maikutlo a ka mabapi le botho bja gago. Ngwanešo ga o na tseba, Modimo O go file pelo ye botse ya lerato. O mpone ke le ka gare ga kgotlompo ya lefsifsi, wa ntataiša ka letsogo wa nkiša leseding. O ile wa lemoga gore ga ke kwešiše tšeo ke rutwago le go ithuta ka phapošing. Wa mpona gore ke šaletše morago mešongwaneng, ruri wa hloka boroko. Ditokišetšong tša tlhahlobo re bile ntepa le lešago. Go hloka tseba ga gago gwa go gapeletša gore re ithute re le mmogo. Bohlale bja gago wa bo arogantšha diripa tše pedi.Tsebo le bokgoni tša gago wa di tšhollela bjokong bja ka. Tlhaloganyo ya ka ya aparelwa ke kwešišo, ka etelwa ke lesedi. Tlhahlobo go nna ya ba mošemanyana. Ge e be e se ka wena, nkabe ke sa boeletša mphato wa 11. Ka thušo ya gago ke tšweletše, lehono ke mphatong wa 12. Ke a leboga ngwanešo. Ke go kgopelela kgaogelo le bophelo go tšwa go Mmopi. Lehono o bitšwa montshepetšabošego. Mogwera wa gago Mmalebati 20

4.2 MANGWALO A SEMMUŠO 4.2.1 Diponagalo tša mangwalo a semmušo ● Sebopego le botelele e be tša maleba ● Thoma ka go ngwala atrese ya mongwadi goba moromedi ● Go latele atrese ya moamogedi goba moromelwa ● Ka morago ngwala madume, matseno le hlogo ya taba ● Diteng e be tša maleba ● Retšistara le polelo e be tša semmušo ● Tšhomišo ya gago ya polelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego ● Mafetšo Mohlala: Wa lena Maleka M S GOBA Ka boikokobetšo Mampuru K W Ela hloko: Go na le mehuta ye e latelago ya mangwalo a semmušo: ● Lengwalo la semmušo la kgopelo. ● Lengwalo la semmušo la boipelaetšo ● Lengwalo la semmušo la kgwebo ● La go ya go morulaganyi Phapano ya mangwalo a e laolwa ke diteng. 4.2.2 Mohlala wa mošongwana wa lengwalo la semmušo la kgopelo šo: Lebenkele la go rekiša dijo Setlatšampa Restaurant le kwalakwaditše sekgoba sa mošomo wa nakwana wa go rekiša ka nako ya maikhutšo kuranteng ya Seipone ya la 2 Lewedi 2020. Ngwalela molaodi wa lebenkele lengwalo o mo kgopele mošomo woo. Mohlala wa karabo Peakanyo ● Atrese ya mongwadi ● Atrese ya moamogedi ● Madume ● Hlogo ● Matseno ● Mmele o Kgopelo o Boitsebišo o Dithuto o Semaretšwa ● Mafetšo 21

P O Box 146 Mokopane 0626 10 Lewedi 2040 Molaodi Setlatšampa Restaurant Private Bag 123 Lebowakgomo 1051 Mohlomphegi KGOPELO YA SEKGOBA SA MOŠOMO WA NAKWANA WA MOREKIŠI Go kwalakwaditšwe sekgoba sa mošomo wa nakwana wa go rekiša lebenkeleng la lena kuranteng ya Seipone ya la 2 Lewedi 2020. Ka ge ke sa le maikhutšong a matswalo a Morena, ke kgopela sekgoba seo sa mošomo gore ke kgone go dira mašeleng a go ingwadiša yunibesithi ngwageng wa dithuto wo o tlago. Ke mofsa wa mafolofolo kudu yo a tlogo šoma ka botshepegi le boikgafo. Borutho le lerato tšeo ke tla di fago bareki di tla dira gore letseno la lebenkele la lena le oketšege. Mo mphatong wa marematlou ke ithutela dithuto tša go swana le tša boeti le kamogelabaeng. Dithuto tša ka di nthuta mekgwanakgwana ya maemo a godimo ya go hlwekiša, go apea, phedišano ye botse le batho, go dula ke thabile, bjalobjalo. Amogela semamaretšwa sa Boitsebišophelo bja ka. Ke tshepa gore kgopelo ya ka e tla amogelwa ka matsogo a borutho. Wa lena Mokwena M M 4.3 LENGWALO LA SEMMUŠO LA GO YA GO MORULAGANYI 4.3.1 Diponagalo tša lengwalo la semmušo la go ya go morulaganyi ● Ngwala bobedi bja diatrese ka letsogong la nngele ● Thoma ka go ngwala atrese ya mongwalelwa kua godimo gomme ya mongwadi mafelelong a lengwalo kua tlase ● Diteng tša gago e be tše kopana le tatelano ya dintlha e be ya maleba ● Ngwala leina la nnete efela le ge o ka šomiša leo e sego la nnete go lokile, go sego bjalo, lengwalo le ka se phatlalatšwe 4.3.2 Mohlala wa mošongwana wa lengwalo la go ya go morulaganyi šo: Mmušo o tshepišitše go lefela dithuto tša baithuti ba thuto ya ka godimo, yunibesithi le kholetšheng. Sa go thabiša ke gore dithuto tšeo baithuti bao ba kgopetšego thekgo ya mašeleng, di lefetšwe. Ngwalela morulaganyi wa kuranta ya Dihlase o hlaloše ka taba ye botse yeo e dirilwego ke mmušo. Mohlala wa karabo 22

Peakanyo ● Atrese ya moamogedi ● Madume ● Hlogo ● Matseno ● Mmele ● Mafetšo ● Leina le atrese ya mongwadi Morulaganyi Dihlase News Private Bag X 2009 Tzaneen 0850 22 Phupu 2040 Morena/Mohumagadi MMUŠO O LEFETŠE DITHUTO TŠA BAITHUTI GO YA LE KA MO GO TSHEPIŠITŠWEGO KA GONA Mmušo o tshepišitše phatlalatša gore o tla lefela dithuto tša baithuti ba dithuto tša godimo, kudu go lebeletšwe baithuti ba ngwaga wa mathomo diyunibesithi le dikholetšheng. Lehono mmušo o opelwa magoswi ka go phethagatša ditshepišo tšeo. Ke aparelwa ke maikutlo a lethabo ka gore baithuti ba lokologile, ba ithuta ka boiketlo ntle le go hlobja boroko ke mokitlana wa ditefo tša dithuto. Batswadi ba imologile ba kgona go phethagatša mabaka a bona le ge megolo ya bona e le fase. Taba ye nngwe ya go kgahliša ke gore baithuti ba bantši ba bathobaso ke bona ba bego ba amega. Bontši bja bona bjale ba na le dijo, ba phela gabotse, ba na le mafolofolo a go ithuta. Kgoro ya Thuto e kgonne go rarolla bothata bjo ka ponyo ya leihlo. Tona ka boyena a netefatša gore dithuto di a lefelwa go ya le ka moo go tshepišitšwego ka gona. Go laetša gore mmušo wa gaborena o na le bokgoni, ke nnete tšhipa e taga mohlabeng wa gabo yona. D D Modjadji P O Box 1290 Tzaneen 0850 23

4.4 BOITSEBIŠOPHELO LE LENGWALO LA GO TIIŠETŠA KGOPELO YA MOŠOMO 4.4.1 Diponagalo tša boitsebišophelo le lengwalo la go tiišetša kgopelo • Thoma ka go ngwala boitsebišo ka mong • go latele tša dithuto ka moka • Tšweletša maitemogelo a gago ka tša mošomo • Laetša ditlošabodutu ka kakaretšo • Dihlatse le tšona di tšweletšwe 4.4.2 Mohlala wa mošongwana wa lengwalo la go tiišetša kgopelo Ngwala lengwalo la go dira kgopelo ya mošomo wa go loga meriri o lebeletše boitsebišophelo bja ka tlase. BOITSEBIŠOPHELO BJA LETAGO MPHAHLELE BOITSEBIŠO KA MONG Sefane: Mphahlele Maina: Letago Letšatši la matswalo: 06 Phupu 1990 Nomoro ya boitsebišo: 900606 1638 084 Atrese: P O Box 443 Johannesburg 2000 Nomoro ya Mogala: 0730730959 Maemo a lenyalo: Ga se ka nyalwa Bodulo: Afrika-Borwa Bong: Mosadi TŠA DITHUTO Dithuto tša motheo: Mphato wa 12 Leina la sekolo: Sekolo se se phagamego sa Namedi Dithutwana: Mathematics Literacy, Geography, Life Orientation, Tourism, English FAL, Sepedi HL le Computer Applications Technology Dithuto tša godimo: Roodepoort Tvet College Mangwalo: Diploma ya go dira meriri MAITEMOGELO A MOŠOMO Lefelo: Reakgona Hair Salon Nako: 2014 – 2017 DITLOŠABODUTO: Go bala, go bogela thelebišene le go opela DIHLATSE: Mna. M R Mashaba Morutiši Sekolong se se phagamego sa Namedi Mogala: 0725319014 Moh. T Mokoka Mofahloši kholetšheng ya Tvet Roodepoort Mogala: 0725318022 24

Mohlala wa karabo P O Box 443 Johannesburg 2000 31 Pherekgong 2040 Molaodi P O Box 3365 Polokwane 0600 Mohlomphegi Kgopelo ya sekgoba sa mošomo wa nakwana wa go loga meriri Ke na le kgahlego ya mošomo wa nakwana wa go loga meriri lefelong la lena, woo o kwalakwaditšwego kuranteng ya Lesedi, Mošupologo 12 Pherekgong 2021. Amogelang semamaretšo ya boitsebišophelo bja ka. Ke holofela gore kgopelo ya ka e tla wela ka diatleng tše borutho. Wa lena Letago Mphahlele 25

4.4.3 Mohlala wa mošongwana wa boitsebišophelo šo: Ka morago ga go bona sekgoba sa mošomo wa bothelara Pankeng ya Manapo, ngwala boitsebišophelo bja gago o lebeletše lengwalo la go kgopela mošomo la ka tlase. P O Box 1876 Mbombela 1200 31 Pherekgong 2040 Molaodi Manapo Bank (Ltd) P O Box 746 Sovenga 0727 Mohlomphegi Kgopelo ya sekgoba sa mošomo wa bothelara Ke na le kgahlego ya mošomo wa nakwana wa bothelara pankeng ya lena, woo o kwalakwaditšwego kuranteng ya Senakangwedi, Mošupologo 28 Manthole 2040. Amogelang semamaretšwa sa boitsebišophelo bja ka. Ke holofela gore kgopelo ya ka e tla wela ka diatleng tše borutho. Wa lena Mmakoto Monyemangena 26

Mohlala wa karabo BOITSEBIŠOPHELO BJA LETAGO MPHAHLELE BOITSEBIŠO KA MONG Sefane: Monyemangena Maina: Mmakoto Letšatši la matswalo: 10 Mosegamanye 1997 Nomoro ya boitsebišo: 970710 2734 083 Aterese: P O Box 1876 Mbombela 1200 Nomoro ya Mogala: 0604425322 Maemo a lenyalo: Ga se ka nyalwa Bodulo: Afrika-Borwa Bong: Mosadi TŠA DITHUTO Dithuto tša motheo: Mphato wa 12 Leina la sekolo: Sekolo se se phagamego sa Seagotle Dithutwana: Mathematics, Economics, Life Orientation, Business Studies,Accounting, English FAL le Sepedi HL Dithuto tša godimo: TUT Mangwalo: Diploma ya tša boruo MAITEMOGELO A MOŠOMO Lefelo: ABSA Mokopane Mošomo: Bothelara Nako: 2019 – 2020 DITLOŠABODUTO: Go bina, tša dipapadi le tša kgwebo DIHLATSE Mna. M K Lenkwe Morutiši Sekolong se se phagamego sa Seagotle Mogala: 0827253194 Mdi. S S Rapetwa Mofahloši kholetšheng ya TUT Mogala: 0613531222 27

4.5 TŠA BOPHELO BJA MOHU 4.5.1 Diponagalo tša bophelo bja mohu ● Thoma ka go ngwala leina le sefane sa mohu ● Batswadi ba mohu ● Lefelo leo mohu a belegetšwego go lona ● Letšatši la matswalo la mohu ● Dithuto tšeo mohu a di fihleletšego ● Tšweletša tša mošomo wa gagwe ● Bontšha ditiro tše dibotse le tša go kgahliša tšeo mohu a gopolwago ka tšona goba tše a di dirilego ● Letšatši leo a hlokofetšego ka lona ● Seo se hlotšego lehu la gagwe ● Meloko ya kgauswi yeo mohu a e tlogelago ● Lefoko la taelo, mohu a ka laelwa ka sereto, mohlala: Robala ka khutšo Thamagana ● Retšistara le polelo ya gago e be tša semmušo ● Tšhomišo ya gago ya polelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego Sebopego ● E be bjo bokopana ● Mohu o belegwe neng, kae le gore o hlokofetše neng ● Dithuto tša mohu ● Mešomo yeo mohu a bego a e dira setšhabeng ● Maemo a lenyalo le bana ba gagwe ● Bao a ba tlogelago Ela hloko:  Ka gare ga tša bophelo bja mohu go latela tce di latelago:  Pego ya lehu: Mohu ke mang, o hlokofetše neng le tlholo ya lehu  Diphihlelelo le tše dibotse tšeo mohu a di dirilego 28

4.5.2 Mohlala wa mošongwana wa tša bophelo bja mohu šo: Rakgolo wa gago o robetše boroko bjo bogolo. Ba lapa ba go kgopetše gore o ngwale tša bophelo bja gagwe. Ka botlalo ngwala tša bophelo bja mohu yoo. Mohlala wa karabo Peakanyo ● Tša matswalo ● Tša dithuto ● Tša mešomo ● Tšeo a tlo gopolwago ka tšona ● Maemo a lenyalo ● Seo se hlotšego lehu ● Bao a ba tlogelago ● Lefoko la taelano TŠA BOPHELO BJA MOHU PALEGO MOHLOBO MOKIWANE Mohu Palego Mohlobo Mokiwane o belegwe ka di 13 Manthole 1955 go la Polokwane motsaneng wa GaKomape, Moletši. Ke morwedi wa pele wa Mna. le Mdi. Retšweletšwe Kgaoki Mokiwane. O thomile dithuto sekolong sa tlase sa Thušang go tloga ka ngwaga wa 1961 go fihla ka 1971. Go tloga fao a ya sekolong se se phagamego sa Karabi mo a hweditšego lengwalo la gagwe la marematlou ka dihlora ka ngwaga wa 1976. O ile a ya go ithutela tša bongaka, MBChB, Yunibesithing ya Tshwane go tloga ka ngwaga wa 1977 go fihla ka 1984. Mohu o šomile bjalo ka ngaka nageng ya gabo, bookelong bja Polokwane go tloga ka ngwaga wa 1985 go fihla ka 2000. Ka 2001 o thomile go šoma lefelong la gagwe la tša kalafo go fihla ngwaga wo ge a kgaogana le le lefase le. Mohu o agetše setšhaba sa gaKomape sekolo sa digotlane. Ka nako ya Matswalo a Morena o be a abela batšofe diphuthelwana tša dijo ngwaga ka ngwaga. Mohu e be e le modulasetulo wa khuduthamaga ya tša maphelo Profenseng ya Limpopo. O nyetše Leremi Kefa ka ngwaga wa 1997 ba šegofatšwa ka diemakgorong tše pedi. Mohu o hlokofetše ka 12 Pherekgong 2018 ka morago ga bolwetši bjo bokopana. O tlogela mosadi, morwa le batswadi ba gagwe. Robala ka khutšo Noko! 29

4.6 LENANEOTHERO LE METSOTSO 4.6.1 Diponagalo tša lenaneothero le metsotso Tšweletša tše di latelago: ● Letšatšikgwedi, nako le lefelo la kopano ● Pulo le kamogelo ● Maloko ao a tlilego le bao ba kgopetšego tshwarelo ● Palo le kamogelo ya metsotso ya kopano ya go feta ● Ditšwametsotsong ● Tabataba ya letšatši ● Letšatši la kopano ye e latelago ● Tswalelo 4.6.2 Mohlala wa mošongwana wa lenaneothero le metsotso šo: Bafsa ba motse wa geno ba tlile go keteka moletlo wa go fenya leuba leo le bego le aparetše motse e lego tirišo ya diokobatši le dinotagi. Bjalo ka mongwaledi wa lekgotlakemedi la bafsa ba motse, ngwala lenaneothero le metsotso ya kopano ye e fetilego mabapi le ditherišano tša letšatši leo. Mohlala wa karabo Peakanyo ● Matseno o Hlogo (Letšatšikgwedi, nako le lefelo la kopano) o Pulo le kamogelo o Maloko ao a tlilego le bao ba kgopetšego tshwarelo o Palo le kamogelo ya metsotso ya go feta o Ditšwametsotsong ● Mmele o Tabataba ya letšatši ▪ Lefelo leo moletlo o tlilego go swarelwa gona ▪ Dijo ▪ Lenaneo la letšatši ● Mafetšo o Letšatši la kopano ya go latela o Tswalelo 30

LENANEOTHERO LE METSOTSO YA KOPANO Lefelo: Sekolong sa Moloko Letšatšikgwedi: 21 Mosegamanye 2020 (Labobedi) Nako: 14:00 1. Pulo le kamogelo Mna. Letlapa o butše ka thapelo a amogela bao ba lego gona ka moka, a ba hlohleletša gore ba tšee karolo mo kopanong. 2. Maloko ao a lego gona kopanong Mna. Letlapa (modulasetulo) Mna. Legodi (mongwaledi) Mdi. Kobe (mongwaledi) Mdi. Leope (moswaramatlotlo) le Mdi. Pitse (lelokotlaleletšo) 3. Maloko ao a kgopetšego tshwarelo Batho bao ba latelago ba rometše mabaka a gore ba ka se kgone go fihla kopanong. Mdi. Kgomo, Mdi. Letlapa, Mna. Selete le Mna. Swele. 4. Palo le kamogelo ya metsotso ya kopano ya go feta Mongwaledi o bala metsotso ya kopano ya go feta. 5. Ga go na mathata ka metsotso ya kopano ya go feta. Metsotso e ile ya amogelwa. 6. Tabataba ya letšatši (tšeo di nyakago go ahlaahlwa) 6.1 Lefelo leo moletlo o tlilego go swarelwa gona. Go dumelelanwa gore moletlo o tlo swarelwa sekolong se se phagamego sa Kabete. Mdi. Pitse le Mdi. Kobe ba netefatše gore sekolo se hlwekišwe le go kgabišetšwa letšatši leo. 6.2 Dijo Batswadi ba tla lefa R50, 00 yeo e tla šomišwago go reka dijo mola barutwana le barutiši bona ba tla lefa R10, 00. 6.3 Lenaneo la letšatši Mna. Legodi le Mna. Letlapa ba kgopetšwe go lokiša lenaneo la moletlo 7. Tše dingwe Go dumelelanwe gore barutwana ba apare diaparo tša sekolo ka letšatši la moletlo. Batswadi ba tla romelwa mangwalo a taletšo. 8. Letšatši la kopano ye e latelago Kopano ye e latelago e tla swarwa ka la 29 Mosegamanye 2020. 9. Tswalelo Mna. Letlapa o tswaletše ka thapelo. 31

4.7 PEGO 4.7.1 PEGO YA SEMMUŠO 4.7.1.1 Diponagalo tša pego ya semmušo ● Thoma ka go ngwala boithekgo/ bokamorago bja pego ya gago ● Ngwala diteng tša go lebana thwii le tabakgolo ya sererwa ● Diteng di akaretše dikgopolokgolo le dikgopolotlaleletšo tša sererwa ● Tšweletša matseno, mmele le mafetšo ● Laetša kgodišo ya tatelano ya dikgopolo ● Ngwala dikgopolokgolo ka tsela ya dintlha ● Ngwala ka lebaka le le fetilego ● Kgonthišiša gore o diriša mahlaodi le mantšu ao a tsošago maikutlo ge o tšweletša dikgopolo ● Laetša bohlatse bjo bo kgodišago bja dinyakišišo go akaretša dipoledišano polelotherišano ● Laetša ditšhišinyo Sebopego ● Sebopego se tšweletše hlogo ya taba ● Ngwala dihlogwana ka ditlhakakgolo ● Laetša moamogedi goba mongwadi le atrese ge go hlokagala (Eya go/E tšwa go) ● Laetša Letšatšikgwedi goba Ditumedišo (Ge go hlokega) ● Tšweletša mafuri/bokamorago/boithekgo ● Bontšha dinyakišišo, tharollo le ditšhišinyo ● Ngwala leina le boitsebišo bja mmegi le mosaeno 4.7.1.2 Mohlala wa mošongwana wa pego ya semmušo šo: Go lemogilwe gore barutwana ba sekolo sa Relekile ba reka bjala le go bo nwa ka nako ya sekolo. Bjalo ka motswadi, ngwalela hlogo ya sekolo pego mabapi le se. Mohlala wa karabo Peakanyo  Hlogo - Barutwana ba reka bjala le go bonwa ka nako ya dithuto  Mmegi / mmegelwa  Letšatšikgwedi  Matseno - Barutwana ba reka bjala le go bo nwa ka nako ya dithuto  Mmele - Seo se utollotšwego - Ba go hlatsela - Tšeo di hweditšwego - Dinyakišišo tša seo se utollotšwego - Go ka dirwa eng ● Mafetšo - Ditšhišinyo - Tharollo 32

HLOGO: GO REKA LE GO BO NWA BJALA GA BARUTWANA KA NAKO YA DITHUTO PEGO KA: Tsebe Nong (Motswadi) GO BEGELWA: Hlogo ya sekolo LETŠATŠIKGWEDI: 28 Dibokwana 2023 BOITHEKGO/BOKAMORAGO/MAFURI Pele ga ge dikolo di tswalelelwa maikhutšo a Matswalo a Morena, go bile le mabarebare a gore barutwana ba bangwe ba sekolo sa gago ba reka bjala le go bo nwa ka nako ya dithuto. DINYAKIŠIŠO: Ka morago ga go kwa ka mabarebare a, ke ile ka tsebiša hlogo ya sekolo gomme yena a tsebiša barutiši, ba lekgotlataolo la sekolo gammogo le batswadi. Bjalo ka motho yo a begilego pego ye, ba ile ba mpotšiša gore na taba ye ke e tšere kae? Ke ile ka bolela maina a barutwana bao ba mpoditšego taba ye. Barutwana bao ba ile ba bitšwa, ka nnete ba dumela gore ba boletše. Dinyakišišo di dirilwe ka mokgwa wa gore barutwana bao go thwego ba šomiša bjala bošaedi ba šalwe morago ge ba eya ntlwaneng. Go ile gwa kgethwa Morutišigadi Ntšhephi le moleloko wa lekgotlataolo la sekolo, Mdi. Lekota, gore ba dire tiro yeo. TŠEO DI HWEDITŠWEGO: Ke nnete barutwana bale ba ile ba šalwa morago ge ba eya ntlwaneng ntle le temogo. Baromiwa bao ba rile ge ba re palakata! Ba hwetša ditšhwene di hlohlotše bana. E be e le botala bja mabotlelo fela mo fase. Barutwana ba rile go bona batho ba, ba tšhaba, ba fofa legora la sekolo, ba timelela motseng bjalo ka phoka ge letšatši le hlaba. Baromiwa ba ile ba tšea mabotlelo ale a bjala ka bohlatse bjo bo hweditšwego. DITŠHIŠINYO: ● Mekotlana ya Dipuku tša barutwana e fetlekwe ka mehla ● Sekolo sona se be le mananeo a thutotlhahlo mabapi le twantšho ye mpe ya tirišo ya bjala ● Morutwana yo a hwetšwago a swere bjala a fiwe kotlo ya maleba THUMO/MAFETŠO/THAROLLO: Setšhaba ka moka gammogo le barutwana le barutiši ba lwantšhe le go ba kgahlanong le tirišompe ya go nwa bjala. Mosaeno: Mmakodu Ralebepe Makua Ramatlapa Mongwaledi Modulasetulo 4.7.2 PEGO YE E SEGO YA SEMMUŠO 4.7.2.1 Diponagalo tša pego yeo e sego ya semmušo: ● Thoma ka go ngwala boithekgo/ bokamorago bja pego ya gago ● Ngwala diteng tša go lebana thwii le tabakgolo ya sererwa ● Diteng di akaretše dikgopolokgolo le dikgopolotlaleletšo tša sererwa ● Tšweletša matseno, mmele le mafetšo ● Laetša kgodišo ya tatelano ya dikgopolo ● Ngwala dikgopolokgolo ka tsela ya dintlha ● Ngwala ka lebaka le le fetilego ● Kgonthišiša gore o diriša mahlaodi le mantšu ao a tsošago maikutlo ge o tšweletša dikgopolo ● Laetša bohlatse bjo bo kgodišago bja dinyakišišo go akaretša dipoledišano polelotherišano ● Laetša ditšhišinyo 33

Sebopego ● Ngwala hlogo ya taba ● Laetša moamogedi, mongwadi le atrese ge go hlokagala (Eya go/E tšwa go) ● Laetša letšatšikgwedi/ Ditumedišo (Ge go hlokega) 4.7.2.2 Mohlala wa mošongwana wa pego yeo e sego ya semmušo šo: Ka Labobedi ka morago ga sekolo go bile le thulano gare ga dihlopa tše pedi tša digongwana go tšwa sekolong sa Nthute le sa Kerutegile. Hlogo ya sekolo e go kgopetše gore o fe pego ka tiragalo ye. Mohlala wa karabo Peakanyo ● Hlogo o Thulano gare ga digongwana tše pedi go tšwa Sekolong sa Nthute le sa Kerutegile ● Matseno o Neng, kae le lebaka ● Mmele o Tatelano ya ditiragalo ● Mafetšo o Ditšhišinyo o Tharollo 34

HLOGO: THULANO GARE GA DIGONGWANA TŠE PEDI GO TŠWA SEKOLONG SA NTHUTE LE SA KERUTEGILE E TŠWA GO: MALOSE MALEKUTU E YA GO: HLOGO YA SEKOLO LETŠATŠIKGWEDI: 21 HLAKOLA 2023 Ka Labobedi la 20 Hlakola 2021 go bile le thulano gare ga dihlopa tše pedi tša digongwana go tšwa sekolong sa Nthute le sa Kerutegile. Thulano e hlotšwe ke ge Matome Leseilane wa segongwana sa Nthute a tšeela Lesiba Sethaba wa segongwana sa Kerutegile sellathekeng. Matome Leseilane o itše ge a fetša go tšwa ka kgorwana ya sekolo sa gabo a hlakana le Lesiba gomme a mo tšeela sellathekeng. Se o se dirile e le go mo kgantšhetša maatla. Lesiba Sethaba o lekile go tšea sellathekeng sa gagwe go Matome Leseilane, efela a mmekiša ka maatla. Maloko a segongwana sa Nthute a lemogile gore leloko la bona le kotsing, ba boa ka bogale bja tau go tla go thuša. Yo mongwe wa bona o ntšhitše thipa a hlaba Matome Leseilane gomme a rapalala fase. Morutiši Magongwa yo a bego a le kgauswi, o lekile go namola ntwa yeo e bego e tsogile. O šitilwe a be a leletša maphodisa. Maphodisa ba kgonne go ba namola ba swara balwi bao. Barutwana bao ba bego ba bogetše ba ile ba phatlalala morago ga ge maphodisa ba swere Matome Leseilane. 4.8 DITSHWAYATSHWAYO Ela hloko: Ditshwayatshwayo di ngwalwa ka mekgwa ye mentši. Mohlala: go na le ditshwayatshwayo tša puku, tša hotele, tša filimi, bjalobjalo. Mehlala ya dipotšišo 1. O nwele a mokgako ka puku ye o e badilego kgweding ya go feta. Ngwala ditshwayotshwayo tša puku yeo. 2. Barutiši ba gago ba kgahlilwe kudu ke dipoelo tša gago tša mphato wa 11. Go ya le ka maitshwaro a gago, tlhompho le go šoma gabotse, barutiši ba ile ba bona e le tshwanelo gore ba go leboga le go go thabiša ka go go iša hoteleng ya mabonwa. Ngwala ditshwayatshwayo ka hotele yeo. 4.8.1 Diponagalo tša ditshwayatshwayo: ● Lemoga gore ditshwayatshwayo di mabapi le maitemogelo a mong ● Ngwala ka motho wa pele ● Diteng tša gago e be tša maleba ● Ngwala ka lebaka la lebjale ● Šomiša mahlaodi le mantšu ao a tsošago maikutlo go tšweletša dikgopolo ● Kgonthišiša gore bjalo ka mmegi o tšweletša maemo le ditšhišinyo mabapi le ditshwayatshwayo le kgahlego ya gago ● Tšweletša dintlhakgolo tša gago ka boripana ● Hlokomela, o se anege ditaba ka moka gore mmegelwa a šielwe go ikgopolela le go ikagela seswantšhokgopolo seo se tlogo mo šušumetša go tšea kgato ● Anega ka tsela yeo e ka dirago gore moanegelwa a dume le go holofela go etela lefelo leo/go bala puku yeo/go bona seswantšho seo 35

4.8.2 Mohlala wa mošongwana wa ditshwayatshwayo šo: O bile yo mongwe wa bareki ba mathomo ge go bulwa lebenkele la go rekiša dijo tša setšo toropong ya geno. Šomiša seswantšho se o se filwego ka tlase go ngwala ditshwayatshwayo mabapi le lebenkele leo. (Mothopo: www.google.com/pictures) Mohlala wa karabo Peakanyo ● Matseno o Tsebišo ya lebenkele le sebopego ● Mmele o Motheo wa lebenkele o Seo se kgahlilego moreki o Tlhohleletšo yeo e fiwago batho ● Mafetšo o Ditšhišinyo 36

DITSHWAYATSHWAYO TŠA LEBENKELE LA DIJO LEINA LA LEBENKELE: SETLATŠAPHAREPHARE RESTAURANT TSEBIšO YA LEBENKELE LE SEBOPEGO: SetlatšapharepharE Setlatšapharephare Restaurant ke lebenkele la dijo toropong ya Polokwane mabenkelengkgoparara a Savanna. Ke lebenkele la go rekiša dijo tša setšo le tša sekgowa. Moago wa kgoparara, wo mobotse kudukudu. Mafesetere a ikgantšha ka go utolla tša ka lebenkeleng ka lehlakoreng la Bohlabela. Mekgabišo ke ya sešate. Ditafola di apešitšwe mašela a mabotse a go kgabišwa, godimo ga ditulo go beilwe mesamelo gore bareki ba dule mabothobothong. Kgauswi ga tafola ke raka yeo e kgabišitšwego ka dibjana tša mehutahuta. Maitemogelo ka mong Ke lemogile gore lebenkele le le hlokomela le go hlompha bareki ntle le kgethologanyo ya semorafe. Lebenkele la go etiša motho pele, tšhelete morago. Bašomedi ba lebenkele ba na le lethabo, ba kgonthišiša gore ba kgotsofatša bareki ka moka. Bareki ba lebenkele le ba dula ba thabile. Kgahlego ya mong Dijo ke mmantšhaotlogele. Ke kgahlilwe ke theko ya fase ya dijo, o ja wa mpanapalega, wa lefa morago. Bana ba mengwaga ye 10 ba ja mahala. Dijo tše di bosebose, tša tatso ya go rothiša mare. Dijo di tlišwa tafoleng gomme rena ra itsholela. Ditšhišinyo E ba Thomas makgolwakagobona, o etele lebenkele le la dijo gore o bone bokgabo bja lebenkele, botho bja bašomi, ke sa lebale mehuta, tatso le theko ya dijo. Go diega ga botšhwene ke go gadima morago. 4.9 ATHIKELE/TAODIŠWANA 4.9.1 ATHIKELE/TAODIŠWANA YA KURANTA 4.9.1.1 Diponagalo tša athikele/taodišwana ya kurantaa  Lemoga gore hlogo ya taba yeo e begelwago babadi ka seo se anegwago  Kgonthišiša gore hlogo ya taba e be yeo e gogago mahlo a babadi  Laetša dihlogo tša dikgopolotlaleletšo le temana yeo e hlahlago le go godiša kgahlego go hlatholla kanegelokgolo  Tšweletša kanegelo ka ditemana tše pedi goba tše tharo tše kopana  Tsopolo goba tšhišinyo e ka šomišwa bjalo ka temana ya mafelelo ya go tswalela  Šomiša polelo ya go tsoša maikutlo le go hlohleletša  Mafelelong efa ka botlalo leina le boitsebišo bja motho yo a ka kgokaganywago go ka fa ditaba ka botlalo ge go hlokega 37

Sebopego Mohlala:  Leina la kuranta, letšatši, letšatšikgwedi. (Sowetan, Labone, Hlakola 1 2020)  Hlogo. (Tlhaelelo ya mengatwana ya lehlapo dikolong)  Leina la mmegi: Tshedimošo Diakwagala Ela hloko: Ge go ngwalwa diathikele (kgatišobaka le kuranta) go tšweletšwe tše di latelago:  Ditemana di tšweletšwe ka diripa tše tharo (Matseno, mmele le mafetšo)  Matseno a tšweletše bothata  Mmele o tšweletše kgodišo ya bothata  Thumo e akaretše bothata gomme e tliše tharollo le ditšhišinyo  Segalo e be se se fodilego  Retšistara e be ya maleba  Ditaba e be tša nnete 4.9.1.2 Mohlala wa mošongwana wa athikele/taodišwana ya kuranta šo: Ngwalela kuranta ya geno athikele/taodišwana ya kuranta mabapi le go ila thuto ga bafsa ba Afrika-Borwa. Mohlala wa karabo Peakanyo:  Leina la kuranta le letšatšikgwedi  Hlogo ya ditaba  Leina la mmegi  Matseno  Mmele o Ditlhotlo o Tše mpe tšeo ba di dirago o Ditlamorago  Mafetšo 38

Seipone Laboraro Pherekgong 20 2020 BAFSA BA ILA THUTO AFRIKA-BORWA! Ka phapošing ge morutiši a ruta, sebakeng sa go theeletša, go ngwala Pego ka: Mologadi Makua le go ithuta ba kgotlakgotla dillathekeng ba lebelela tša phaku, Afrika-Borwa e na le ditlhotlo go lebeletšwe tṧeo di sa ba nyakego. Gona moo ba a barutwana ba lehono, bao e lego loša, ba apišwa. Ke tṧeo di ba ditlhobaboroko, bona bailathuto. Ba gana go kgahlago go feta go ipetlela bokamoso. bala, ba hloya go ngwala. Barutiši ba ba fa Go tsena gona mararankoding ao a mešomo ya go ngwala gae go ba ka phapošing marato, ba ikhwetša ba gwerane le fela ba a gana. dikwefa tša go apara letlalo la nku. Bontši ba goketšwa ka tšhelete, ba lefa Ke bomathinyane. Barutiši ba ba fa ka ditopo. dikgakollothuto le tlhahlotshwayo go ba huetša go bala eupša ba thatafa bjalo ka mošifa wa Afrika-Borwa e lebile kae ka gare ga tlou. seemo se? Ruri barutwana le thuto ke katse le legotlo.Go hloya go bala ke go Ba hloya morutiši yo a ba rutago hloyihloyi. Yo a hloya bophelo. O ka se amogelwe ba fago mošomo tšatši ka tšatši o ka re ba bona yunibesithi efe goba efe go ithuta. lehu. Barutwana ba rata go itaola kudu. Ba hloile Mebaene e nyaka dihlora le go go ithuta, go botšiša, go kopolla dinoutse, go tšwelela ga nnete. Tharollo ge e ka se botšišiša seo ba sa se kwešišego gore ba hwetšwe ka bjako, ba tla ja ditšhila tša tšwelele mafelelong a ngwaga. Dikolo ka bontši thaka tša bona ba fetoga diphoofolo di na le mehuta ye ya bana, ba go se tlale seatla mengwageng ye e tlago. ke bao ba itsebago gore ba tletšeng sekolong. 4.9.2 ATHIKELE/TAODIŠWANA YA KGATIŠOBAKA 4.9.2.1 Diponagalo tša athikele/taodišwana ya kgatišobaka: ● Thoma ka go ngwala hlogo ya taba ● Laetša leina la mmegi ● Efa dintlha ka boripana le ka nepagalo ntle le go kgopamiša nnete ● Ngwala ditaba tše bohlokwa fela ● Diteng tša gago di gomarele hlogopotšišo ● Athikele/ taodišwana ya gago e tsoše kgahlego le go hlohleletša mmadi ● Šomiša retšistara le polelo tša semmušo ● Tšhomišo ya gago ya polelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego Sebopego ● Leina la kgatišobaka, letšatši, letšatšikgwedi (Boithabišo, Laboraro, 31 Hlakola 2020) ● Hlogo ● Leina la mmegi 39

4.9.2 Mohlala wa mošongwana wa athikele/taodišwana ya kgatišobaka šo: Bafsa ba bantši ba lebane le bothata bja go phadišana ka diaparo. Šomiša seswantšho se sa ka tlase gomme o ngwalele kgatišobaka ya Boithabišo athikele/ taodišwana ya kgatišobaka yeo go yona o eletšago bafsa mabapi le khuetšo ya segwera yeo e hlohleletšago phadišano ya diaparo. (Mothopo: www.google.com/pictures) Mohlala wa karabo Peakanyo ● Matseno o Leina la kgatišobaka le letšatšikgwedi o Leina la mmegi ● Mmele o Hlogotaba o Seo se hlolago bothata o Khuetšo ya segwera o Maele ao a fiwago bafsa ● Mafetšo 40

Boithabišo: Laboraro, 31 Hlakola 2019 Hlogotaba: Khuetšo ya segwera e hlohleletša bafsa go phadišana ka diaparo Leina la mmegi: Keaeletša Setšhaba 1. Bafsa ba lehono ba laolwa ke fešene. Go aparwa diaparo tša mainaina tša go bitša Bothata bo tšweletšwa ke ge bafsa ba bangwe ba na le tšona mola ba bangwe ba di hloka. Sehlopheng sa bagwera, bafsa bao ba di hlokago ba ba le kgatelelo ya monagano. 2. Mofsa yo o lebelela yola gore o apara eng, ye bjang, ya go rekwa kae. Phadišano ya diaparo e a gola, khuetšo ya segwera e hlokiša bafsa ba bangwe khutšo. Tseba e thoma go ba mogwera wa bona. Batswadi ba tsentšhwa melatong e se ka maikemišetšo. Basetsana ba bangwe ba iphošetša maratong ao a sego molaong. Ba thoma go ratana le batho ba bagolo ba go šoma. Kgatelelo ya segwera e hlohleletša ba bangwe ba bafsa go fetoga mahodu gore ba hwetše tšhelete ya go reka diaparo tšeo. Bophelo bo a thatafa ka ge phadišano le yona e golela godimo. Ba bantši ba bafsa ba ikhwetša ba na le mathata a bophelo mola e sa le ba bannyane. Sekolong go išwa yona phadišano ya diaparo go fetiša tša thuto. 3. Bafsa ba tlogele go lebelela bagwera ba bona gore ba apara bjang. Ba tlogele go dira papišo ya diaparo ka ge malapa a sa lekane. Mofsa yo mongwe le yo mongwe a ikamogele ka moo a lego ka gona, le go tseba lapa la gabo. Bafsa ba amogele seemo sa bophelo seo ba ikhwetšago ba le go sona. Ba tla phela ka khutšo ntle le kgatelelo yeo e hlolwago ke khuetšo ya segwera. 41

4.10 POLELO 4.10.1 Diponagalo tša polelo ● Matseno a gago goge šedi ya batheeletši ● Šomiša mafoko a makopana ● Šomiša mehlala ya go tlwaelega ● Kgonthišiša gore diteng tša gago di mabapi le sererwa ● Šomiša retšistara ya semmušo ● Tšhomišo ya gago ya polelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego 4.10.2 Mohlala wa mošongwana wa polelo šo: O memilwe go tla go ba seboledi sa tlhohleletšo sa letšatši moletlong wa taelano le barutwana ba marematlou, pele ba thoma go ngwala ditlhahlobo. Re alele polelo yeo. Peakanyo ● Matseno ● Mmele ● Mafetšo Go moswaramarapo, batswadi bao ba hlomphegago, barutwana ke re thobela. Ke leboga go fiwa sebaka lehono go tlo segelana le lena lekobela le ke swerego la thuto, molomo ge o e ja o roga o mongwe, Nkadimeng ditsebe re šithule nama. Barutwana ba sekolo se se phagamego sa Sekatani, thuto ke lesedi, bohwa, todi, le tšhite yeo e nyakago lena bokabarafi go e rafa, go ikhweletša mamapo. Morafi ke go itlhabara gobane nose e a loma, babalapuku go bala go a baba, Go ikoba, go botšiša, go ganelela go bala, le go bušeletša gape le gape seo o se badilego, go nošetša tsebo. Tsebo e utamile dipukung gomme morutwana o swanetše go e hwanyolla, Tsebokgodu e ngwadilwe ka boso dipukung bomathinyane ba re ga ba bone gobane go ngwadilwe ka pene e tšhweu, Morutwana yo bohlale e ba komana madula a bapile. Ka fao tlogatloga e tloga kgale modiši wa kgomo o tšwa natšo šakeng. Bagwerabapuku tsebang gore mohlwa o dula o feafea go ipeela dijo, tšatši ka tšatši ka seolong e le sešego sa wona. Morutwana o swanetše go bala go tlwaetša monagano go boloka dithabalakane tša thuto Ge o palelwa ke go sepela monabo wa dikilomitara tše hlano, naa o ka kgona go tšhabeša wa fihlelela monabo woo. Aowa! Mmele ga wa tlwaela. Se se ra gore maswafo, pelo, mešifa mmele le dipotane ga tša tlwaela go šoma ka thata. Go di tabogela sentsokela ka la dirupu ke go hlokofala. Ge o bala ka šedi le tsitsinkelo ga o pipelele monagano ka dilo tse ntši ka nako e tee.O šitwa go ipolokela dikarabo tša dintlhwamakhura Go bala kudu o sa khutše o ba le kgatelelomonagano, bangwe ba y a ga maotwanahunyela. Thomang go bala e sa le nako, ngwalang dinoutsi, šomišang ditlhahlotshwayo, dikgakollothuto le go bala ka dihlopha. Kodumela moepathuse, ga go lehumo le le tšwago kgauswi. 42

4.11 POLEDIŠANO 4.11.1 Diponagalo tša poledišano Ela hloko: ● Ge go se gwa fiwa maina a diboledi, itlhamele maina a gago a Sepedi ● Maina ao a laetšago mošomo wo motho a o dirago ga se a swanela go fetošwa, mohlala: modirelaleago, ramolao, lephodisa, hlogo ya sekolo bj.bj. ● Poledišano ya gago e tšee sebopego sa tiragatšo. Maina a be lehlakoreng le tee, ditaba di be lehlakoreng la tšona ● Laetša leswao la kgorwana ka morago ga leina la seboledi ● Kgonthišiša gore poledišano ya gago e kgona go bapalega ● Mmadi a kgone go kwešiša sererwa sa gago ● Kgonthišiša gore bakgathatema ba swarelela go sererwa ● Šomiša tlotlontšu le retšistara tša maleba ● Šomiša mabokgoni a poledišano ● Šomiša mothaladi wo mofsa go laetša seboledi se sengwe le se sengwe se sefsa ● Matseno le mafetšo a gago di goge šedi ya mmadi ● Laetša ditšhupasefala ka tshwanelo ● Šomiša malahlelwa, maekiši le diripa tše dingwe tša polelo 4.11.2 Mohlala wa mošongwana wa poledišano šo: Mmago Matome o lemogile gore Matome o šomiša diokobatši. Re alele poledišano magareng ga Matome le mmagwe o be o laetše ka moo mmagwe a mo lemošago ka kotsi ya diokobatši ka gona. Mohlala wa karabo Peakanyo ● Madume ● Matseno ● Mmele o Kutollo ya sephiri o Pefelo ya motswadi o Kgopela ya thušo ● Mafetšo o Matome o fiwa thušo 43

(Matome le mmagwe ba ka phapošing ya bojelo) MmagoMatome: Ngwanaka, dula fase ke bolele le wena. Matome: Ke dutše fase Mologadi, tia di lle. MmagoMatome: Maitshwaro a gago matšatši a ga a nkgahle. Matome: (Ka go makala) Kganthe o lemogile eng! MmagoMatome: O phela o na le ditšhila, ga o je, mahlo a hwibitše ebile ga o na tlhompho. Matome: Ke be ke sa lemoge seo. MmagoMatome: Bona gore o na le ditšhila bjang, dijo tša gago tša maloba le maabane di sa le gona, kganthe wena o ja eng? Matome: Ga ke dume dijo matšatši a mma, bjale ke tla ikgapeletša go ja le ge ke sa nyake? MmagoMatome: Ke go tseba o le motho wa go rata dijo, go direga eng? Matome: Ga go direge selo. MmagoMatome: Lesogana lela la ka la go ithata le go rata dijo le feletše kae? Matome: (Ka dihlong) Aowa mma, a ke re ke sa tlo hlapa. MmagoMatome: (Ka bogale) Dilo tše ka moka ke dika tša motho wa go diriša diokobatši. Na o thomile go šomiša diokobatši wena? Matome: Aowa (O bolela a lebeletše fase) MmagoMatome: (O ntšha sephuthelwana sa diokobatši o mo laetša sona) Ke eng se? Matome: Le se tšere kae? Kganthe matšatši a le šala le fetlekolla diaparo tša ka? MmagoMatome: Bolela nnete, gape sephuthelwana se ke se humane ka morabeng wa borokgo bja gago. Matome: (O gagabiša mahlo) Ke nnete ke diokobatši eupša ga se tša ka ke tša Lesetša. MmagoMatome: (O bolela ka bogale) Di nyaka eng ka potleng ya borokgo bja gago? Mphetole! Na o diriša diokobatši? Matome: (Ka go gakanega) Aowa, ke rile ke tša Lesetša. MmagoMatome: Bula ditsebe ke go lemoše kotsi ya diokobatši. O tlo utswetša batho ba bangwe go swana le ge o šetše o thomile ka mo gae gomme wa feleletša o swerwe o le kgolegong, wa ota bjalo ka sepoko, wa lahlegelwa ke monagano wa feleletša o ile ga maotwanahunyela. Matome: (Ka go tšhoga) Nthuše hle mma! MmagoMatome: Thušo ye nka go fago yona ke ya gore ke go iše lefelong la tsošološo le thekgo. Na o a dumela? Matome: (O bolela a tomotše mahlo) Ee, ke a dumela. (MmagoMatome le Matome ba dumelelane gore Matome a beakanyetšwe go ya go bona modirelaleago lefelong la tsošološo le thekgo) 44

4.12 POTŠIŠOTHERIŠANO 4.12.1 Diponagalo tša potšišotherišano ● Šomiša dithekniki tša potšišotherišano ● Kgonthišiša gore go be le mmotšiši le mmotšišwa/babotšišwa ● Efa maina a diboledi ka lehlakoreng Ia nngele Ia letlakala ● Šomiša mothaladi wo mofsa go laetša seboledi se sengwe le se sengwe se sefsa ● Matseno a gago e lego boitlhalošo a tšweletše morero ● Netefatša gore go ba le kwešišano le kamogelano e lego go hlola moya wa go tshepana ● Mmotšiši a botšiše dipotšišo go tšwa go tša kakaretšo go ya go tša go ikgetha, e be tša maleba, go šomišwe polelo ya go hlamega; ya go laetša šedi le go hlohleletša ● Mmotšišwa a arabe ka bokgwari go laetša tsebo ● Mmotšišwa a lebogwe gomme go laelanwe 4.12.2 Mohlala wa mošongwana wa potšišotherišano šo: Mohla ke mošemane yo a goletšego torotswaneng ya Senwabarwana. O šetše a tšo boa go la USA go emela naga ya Afrika- Borwa diphadišanong tša boramahlale ba bannyane. Mokoko, mmegi wa ditaba tša makasine wa Drum o etetše Mohla. Ngwala potšišotherišano ya bona. Mohlala wa karabo Peakanyo ● Matseno ● Mmele o Boitsebišo o Tlhohleletšo o Maele ● Mafetšo 45

Mokoko: Na Mohla ke mang? Mohla: Ke morwa wa Mosebo le Mmuledi, phejane ka lapeng la bana ba bararo. Masogana a mabedi le kgarebe e tee. Ke motho bjalo ka mang le mang. Ke dumela gore Modimo o mpopile ka morero wa gore ke laetše gore motho yo mongwe le yo mongwe o na le bohlale bjoo Modimo A mo filego. Mokoko: O belegwe neng, kae? Re botše tšohle Mohla. Mohla: Ke belegetšwe bookelong bja Louis Pasture toropongkgolo ya Tshwane ka ngwaga wa 2000. Ke na le mengwaga ye 17. Gae ke gona mo Senwabarwana. Ke tsena sekolo Ben Viljoen Hoërskool. Mokoko: O gotše o dula le mang? Mohla: Ke gotše ke dula le mma le tate, bagolo ba ka ba babedi, Kgothatšo le Lebo, bana ba bommamogolo ba bararo, Moyagabo, Tsošološo le Thapelo. Re godišitšwe gabotse re ratana, re le bana ba motho. Mokoko: Ke eng seo se go hlohleleditšego gore o fihle mo o lego gona lehono? Mohla: Ke be ke hlatswa dibjana ge ke tla lemoga gore ke senya meetse. Go tšwele meetse a ditšhila a go tonya nako ye telele pele go etšwa ao ke a nyakago a go hlweka, a go fiša. Ka lemoga gore meetse ao a senyegilego ke a mantši kudu. Gona moo ka aparelwa ke kgopolo ya gore nka dira se sengwe seo se ka thibelago tshenyo ye ya meetse. Ke moo ke ilego ka nagana go dira smartpipe. Yona e thibela meetse a ditšhila, ya direla gore ge go bulelwa meetse a go fiša go tšwe ona fela ntle le gore go tšwe a go tonya pele. Mokoko: Bjale gore o be o ye o emele naga ya geno diphadišanong tša boramahlale ba bannyane go la Amerika go diregile eng? Mohla: Ke ile ka ba le kgahlego ya go tsenela diphadišano tša Eskom Expo. Modimo a dira mogau ka ba mothopasefoka magatong ka moka ao ke tsenetšego diphadišano tše, go ba go fihla legatong la mafelelo moo ke ilego ka kgethwa go ya go emela naga ya gešo diphadišanong tša lefase go la USA. Mokoko: Ke tlhohleletšo efe ye o ka e fago bafsa ba naga ye? Mohla: Go bohlokwa go kgopela Modimo gore o nyaka eng, go dumela gore se o ratago go se fihlelela o tla se fihlelela. Go šoma ka thata, phegelelo le boikgafo di bohlokwa kudu katlegong efe goba efe. Mokoko: Re a go lebogiša ramahlale wa naga ya rena! Mohla: Ke a leboga mohlomphegi. 46

4.13 EMEILE Tlhalošo Emeile ke mokgwa wa go tšweletša, go sepetša, go kgoboketša le go amogela tshedimošo ka dikgokaganyo tša elektroniki. Emeile e emetše: Electronic mail. E ratwa ke batho ka bontši ka ge e sa bitše mašeleng a mantši ebile e boloka nako. Na emeile e dirišwa kae? Go dikgokaganyo tša semmušo le tšeo e sego tša semmušo. Mekgwa ye mebedi ya go ngwala emeile ● Ya semmušo ● Le yeo e sego ya semmušo 4.13.1 Diponagalo tša emeile ● E ba malalaalaotšwe ka ditiragalo tša bjale ● Ga go bohlokwa go ngwala letšatšikgwedi ● Se šomiše mokgwa wa kgale wa go ngwala mangwalo ● Hlakiša kgopelo ya gago ka tsela ya maleba o be o e thekge ka mabaka a go kwagala Sebopego sa emeile ● Hlogo ● Madume ● Mmele wa emeile ● Mosaeno 47

Lebeledišiša nkatlapana ya ka tlase e tla go thuša go kwešišo tlhamego ya Emeile. Nkatlapana ya I Go ya go: emeile ya moromelwa: Cc: Ba bangwe bao ba angwago ke taba ebile diemeile tša bona di bonagala. Bcc: Ba bangwe bao diemeile di sa bonagalego. Hlogo: Lebaka la emeile. Madume: Laetša tlhompho (bjalo ka Mohlomphegi): Mmele: Diteng tša emeile ● Matseno ● Hlaloša ditaba ka botlalo ● Thumo/ Mafetšo Lefoko la go tswalela: 4.13.1.1 Emeile yeo e sego ya semmušo ● Emeile yeo e sego ya semmušo e a hlaloša ● Ngwala ka polelothwii e sego ya go rarela ● Segalo ke sa go fola (Go ngwala ka ditlhaka tše dikgolo ga go dumelelwe ka ge go laetša e ka segalo ke sa godimo) ● Retšistara ke ya segwera ● Tirišo ya maroga / mahlapa ga e amogelege go ya ka melao ya tšhomišo ya emeile 4.13.1.2 Emeile ya semmušo ● Mantšu a emeile ya semmušo a beakanywe ka bokgwari ntle le go lahlegelwa ke maemo a yona ● Polelo e be ya semmušo ● Segalo e be sa maleba ebile sa go laetša tlhompho (Go ngwala ka ditlhaka tše dikgolo ga go dumelelwe ka ge go laetša e ka segalo ke sa godimo) ● Retšistara e be ya semmušo ● O se ke wa hlasela moromedi ka dipotšišo ka ge emeile e tla lahlegelwa ke maemo a yona ● Kgetho ya mantšu e be ya maleba (Tirišo ya maroga/mahlapa ga e amogelege go ya ka melao ya tšhomišo ya emeile) 48

4.13.2 Mohlala wa mošongwana wa emeile šo: Mohlala wa emeile yeo e sego ya semmušoLekgotlapušo la sekolo sa lena le beakantše moletlo wa go kgoboketša matlotlo go thuša barutwana ka dijeresi tša marematlou. Bjalo ka mongwaledi, ngwala emeile go tsebiša barutwanakawena. Mohlala wa karabo Go ya go: malosekekana03@gmail.com Cc: Mampho120@yahoo.co.za, nkelemoraswi147@gmail.com, tlhakokgosi@yahoo.com, mphelalekgema@gmail.com, hlabirwamataopela320@gmail.com Bcc: Hlogo: Kgoboketšo ya matlotlo Thobela Ke rata go le tsebiša gore moletlo wa rena wa go kgoboketša matlotlo go thuša go reka dijeresi tša barutwana ba Marematlou o tlo swarwa ka tsela ye: Tšatšikgwedi: 15 Hlakola 2021 Lefelo: Holong ya sekolo sa Nare Nako: 11:00 Le mengwa bohle go tšea karolo go thuša ka mo le ka kgonago. Katlego ya moletlo wo e magetleng a lena. Go tseba kudu ka moletlo wo, ikgokaganye le maloko a lekgotlataolo la barutwana. Gopola, tau tša hloka seboka di šitwa ke nare e hlotša. Magato a tšhireletšo kgahlanong le bolwetši bja Covid - 19 a tla latelwa. Motlokwa Sebata Mongwaledi 49

Mohlala wa emeile ya semmušo O be o šoma khamphaning ya go tšweletša didirišwa tša maswi mo o sa kgotsofatšwego ke diputseletšo le ka fao le swarwago ka gona. Ngwalela mongmošomo emeile ya go leboga mošomo. Mohlala wa karabo Go ya go: motlatsintobeng45@gmail.com Cc: Bcc: Hlogo: Go leboga modiro Mohlomphegi: Ke ngwala emeile ye go le tsebiša gore ke leboga mošomo khamphaning. Bjalo ka tshepedišo ya khamphani ke swanelwa ke go le fa tsebišo ya kgwedi pele ke leboga mošomo wo. Ke holofela gore le tla hwetša motho yo a tla thibago sekgoba sa ka ka bonako. Ke leboga sebaka seo le mphilego sona ka ge ke kgonne go ba le maitemogelo a mošomo ebile le nthušitše gore ke gole. Ke le lakaletša mahlatse khamphaning ya lena. Wa lena / ka boikokobetšo Makgale Molepo 0834441255 50

KAROLO YA B2: (Lelemetlaleletšo la Pele le Lelemetlaleletšo la Bobedi) Ela hloko: Karolo ye e lebane le ditšweletšwa tša tirišano tše telele gomme tšona ke tša barutwana ba Lelemetlaleletšo la Pele le Lelemetlaleletšo la Bobedi. Lebelele nkatlapana ya ka tlase yona e tla go thuša go kwešišo kabo ya meputso ya lephephe le Nkatlapana ya J MAEMO BOTELELE MEPUTSO Lelemetlaleletšo la Pele Mantšu a 120 - 150 20 Lelemetlaleletšo la Bobedi Mantšu a 80 - 100 20 5. DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO TŠE TELELE Nkatlapana ya K Mehuta ya ditšweletšwa tša tirišano tšeo o swanetšego go ithuta tšona ke tše di latelago: ● Lengwalo la segwera/ leo e sego la semmušo ● Mangwalo a semmušo o La kgopelo o La boipelaetšo o La kgwebo o La go ya go morulaganyi ● Boitsebišophelo le lengwalo la go thekga kgopelo ● Tša bophelo bja mohu ● Lenaneothero le metsotso ● Pego (ya semmušo le yeo e sego ya semmušo) ● Ditshwayatshwayo ● Athikele/Taodišwana ya kuranta ● Athikele/Taodišwana ya kgatišobaka ● Polelo ● Poledišano ● Potšišotherišano ● Emeile (Ke ya Lelemetlaleletšo la Pele FELA) Ela hloko Tšhedimošo ye bohlokwa še:  Ditlhalošo tša ditšweletšwa tše tša tirišano di tšwelela go Karolo B1  Etela matlakala ao go ithuta tšona ka botlalo 51

KAROLO YA C: LELEMETLALELETŠO LA PELE LE LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI Ela hloko:  Karolo ye e lebane le ditšweletšwa tša tirišano tše kopana tša barutwana ba Sepedi Lelemetlaleletšo la pele le Lelemetlaleletšo la bobedi  Latela magato a go ngwala mabakeng ka moka Lebeledišiša nkatlapana ya ka tlase go go thuša ka palo ya mantšu ge go ngwalwa ditšweletšwa tša tirišano Nkatlapana ya G MAEMO BOTELELE MEPUTSO Lelemetlaleletšo la pele 10 – 12 Mantšu a 80 - 100 20 Lelemetlaleletšo la bobedi 10 – 12 Mantšu a 50 - 70 20 6. DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO TŠE KOPANA Mehuta ya ditšweletšwa tša tirišano tše kopana ke tše di latelago: 1 Pukutšatši 2 Papatšo 3 Karata ya memo 4 Maphephetsebiši 5 Ditaelo 6 Ditšhupetšo 7 Molaetša wo mokopana (SMS) 8 Emeile (ke ya Lelemetlaleletšo la bobedi FELA) 6.1 PUKUTŠATŠI 6.1.1 Diponagalo tša pukutšatši • Thoma ka go ngwala letšatšikgwedi • Latela ka ngwaga • Laetša dinako go ya ka ditiragalo • Bontšha lefelo la ditiragalo • Ditiragalo e ka ba tša letšatši, matšatši, beke, dikgwedi goba ngwaga • Ngwala ka motho wa pele • Polelo ya gago e be ya segwera 6.1.2 Mohlala wa mošongwana wa pukutšatši ya ditiragalo tša letšatši šo: Sekolo sa geno se dirile moletlo wa go laelana le morutiši yo a rolago modiro ka lebaka la bogolo. Ngwala ditiragalo tša letšatši leo ka gare ga pukutšatši. Mohlala wa karabo Peakanyo  Matseno  Mmele  Mafetšo 52

Mokibelo , 20 Hlakola 2019 07:00 Holo e a hlwekišwa, ditulo di a beakanywa. 08:00 Boingwadišo, kamogelo ya baeng le difihlolo. 09:00 Moruti Tšhwene o bula mošomo ka thapelo. Hlogo ya sekolo a amogela batho ka moka, ba fiwa lenaneotshepedišo la Letšatši. 09:30 Hlogo ya sekolo, barutiši le barutwana ba fa dipolelo tša go mo rweša dipataka. Ba fetša ka go mo akela mahlatse matšatšing a gagwe a go ikhutša. 11:30 Modulasetulo wa lekgotlataolo la sekolo o leboga batho ka moka. 11:35 Moruti Tšhwene a tswalela ka thapelo. 11:45 Gwa iwa mafelong a go fapafapana go hwetša diyamaleng 6.1.3 Mohlala wa mošongwana wa pukutšatši ya ditiragalo tša beke šo: O be o le kua Limpopo ka nako ya maikhutšo a marega. Ngwala ditiragalo tša beke yeo ka gare ga pukutšatši. Mohlala wa karabo Peakanyo  Matseno  Mmele  Mafetšo PHUPU 2019 MOŠUPOLOGO 22 ● Re fihlile Polokwane ka iri ya bohlano mathapama ● Mesong re tsogile City Lodge moo re robetšego gona gomme ra ya lefelong la tša bohwa la Bakone Malapa ● Re hlwele Bakone Malapa letšatši ka moka re bona didirišwa tša setšo le dilwanalwana tše dingwe tša bohlokwa ● Mathapama ra ya go bona papadi ya kgwele ya maoto lepatlelong la Peter Mokaba, magareng ga sehlopha sa Kaizer Chiefs le Sun Downs LABOBEDI 23 ● Re tsogile mesong ra ya Mapungubwe e lego lefelo la tša bohwa la setšhaba ● Re hlwele Mapungubwe letšatši ka moka gomme ra boela hoteleng ka iri ya botshelela mathapama 53

LABORARO 24 ● Re etetše serapeng sa diphoofolo Kruger National Park ● Re hlwele Kruger National Park letšatši ka moka, re ipshina ka go bogela diphoofolo tša mehutahuta ● Re fihlile hoteleng ka iri ya seswai mantšiboa LABONE 25 ● Re tsogile mesong ra etela Mefakeng Ga Modjadji ● Re fetile Makgoebaskloof le Debengeni Waterfall moo re ipshinnego ka go bona botse bja tlhago ● Re fihlile hoteleng ka iri ya seswai mantšiboa LABOHLANO 26 • Re etetše Mall of The North e sa le mesong, ra reka tšeo re bego re di nyaka • Re tlogile Limpopo go boela gae ka iri ya bobedi mosegare • Re fihlile gae ka iri ya bošupa mantšiboa Ela hloko: ● Ka tlhahlobong o se ngwale ditaba tša diphiri ● Šomiša dibopego tša go fapana tša go ngwala pukutšatši, mohlala: O ka e ngwala ka mokgwa wa temana, bjalo ka lengwalo la mogwera o laodiša ka botlalo ka ditiragalo tša letšatši tša pukutšatši ya gago 54

6.2 PAPATŠO 6.2.1 Diponagalo tša papatšo ● Thoma ka go ngwala hlogo ya papatšo ● Šomiša fonte ya go fapana ● Laetša gore go bapatšwa eng? ● Efa thedimošo ka botlalo mabapi le setšweletšwa seo se bapatšwago ● Bontšha gore papatšo e kwalakwatšwa kae? ● Morero wa papatšo o tšweletšwe gabotse ● Diriša polelo ya go goga šedi ya bareki/babadi Ela hloko: ● Ga se kgapeletšo go dira sethalwa sa setšweletšwa seo o se bapatšago ● O ka hlagiša papatšo ya gago ka mantšu fela o latela diponagalo tšeo o ithutilego tšona tša papatšo 6.2.2 Mohlala wa mošongwana wa Papatšo šo: Go ile go swarwa diphadišano tša dipapadi sekolong sa geno ka Mokibelo. Ngwala papatšo ya sejo sa go tsefa seo o tla bego o se rekiša letšatšing leo. Mohlala wa karabo Peakanyo ● Matseno o Hlogo ya papatšo ● Mmele o Diteng ka moka ● Mafetšo o Kgokaganyo ya leago 55

PEKA YA GO TSEFA Na o nyaka sejo sa go tsefa le go khoriša? Etla dipapading ka mokibelo mmileng wa Mabilo, sekolong sa Dithetlwa go hlabolla dihlaa tša gago ka PEKA Theko ke ya fasefase gomme tshwaro ke ya segoši. O sa letile? Kitima o se be kolobe ya lešalela morago. Batlapele ba thušwa pele! REKA TŠE NNE HWETŠA E TEE MAHALAHALA! Diriša dikgokaganyo tše di latelago go dira dipeeletšo: 0768880959 / 0112966342 Twitter: @kamogelo Facebook:@kamogelo (Mothopo: Inthanete) 56

6.3 KARATA YA MEMO 6.3.1 Diponagalo tša karata ya memo ● Thoma ka leina/maina a bamengwa ● Laetša letšatšikgwedi la moletlo, nako le lefelo la moletlo ● Tšweletša morero ka nepagalo ● Retšistara le polelo ya gago e be tša maleba ● Lokela karata ya gago ya memo ka gare ga lepokisana ● Šomiša fonte ya maleba Ela hloko: O dumeletšwe go thala mekgabišo mo karateng ya memo, fela mekgabišo ya gago e se ke ya šira diteng. 6.3.2 Mohlala wa mošongwana wa karata ya memo šo: Thala karata ya memo yeo ka yona o memago mogwera wa gago go tlo keteka le wena letšatši la matswalo. Mohlala wa karabo Peakanyo ● Matseno ● Mmele ● Mafetšo TALETŠO YA MOKETE WA MATSWALO Kholofelo Nkadimeng o mema ka lethabo Moloko Manthata go tla moletlong wa gagwe wa matswalo Letšatšikgwedi: Mokibelo wa 18 Moranang 2019 Lefelo: 2139 Ncube Street Protea North Soweto Nako: Iri ya lesomepedi mosegare Diaparo: Tšeo e sego tša semmušo Mmala: Bošweu le bohubedu Nka thaba kudu ge o ka kgona go tla moletlong wo bohlokwa wo. Phetolo ya go tsenela moletlo (RSVP) e ka dirwa pele goba ka di 10 Moranang 2021. Go: Refilwe Nkadimeng Nomoro ya mogala: 011 235 7843 Sellathekeng: 082 347 0987 Emeile: refilwenkadimeng@gmail.com Twitter: @refilwenkadimeng Facebook: @refilwen 57

6.4 MAPHEPHETSEBIŠI 6.4.1 Diponagalo tša maphephetsebiši ● Thoma ka go ngwala hlogo ya seo go tlogo tsebišwa ka sona ● Efa tshedimošo ka botlalo ● Laetša letšatši, lefelo le nako ge di nyakega ● Retšistara ya gago e be ya maleba Sebopego ● Hlogo ya maatlakgogedi ● Dikgopolokgolo tšeo di hlathollago dikgopolotlaleletšo ● Fonte ye kgolo ● A kgabišwe ● A be ka gare ga lepokisana 6.4.2 Mohlala wa mošongwana wa maphephetsebiši šo: Baopedi ba go tuma ba etela motse wa geno go tla go hlohleletša bafsa go ba diopedi tša ka moso. Thala maphephetsebiši o kwalakwatše ketelo ya baopedi ba. Laetša morero wa letšatši, mokgwa wa go gokagoketša bafsa gore ba tle ka bontši, taetšo ya nako, lefelo le letšatšikgwedi. Mohlala wa karabo Peakanyo ● Matseno ● Mmele ● Mafetšo 58

PONTšHO YA MMINO MMINO TALENTE ETLA O BONE BAOPEDI YA MMINO NA BATHO BA O A BA TSEBA? HOLONG YA SETšHABA 10/02/2024ë 11H00 MESONG ITHOPELE R20 000 MAHALAHALA Nomoro ya Mogala: 013 653 2020 Nomoro ya sellathekeng: 079 150 3254 Emeile: leotothoka@gmail.com Twitter: @leotothoka Facebook: @leotothoka (Mothopo wa diswantšho: www.google.com/pictures) 59

6.5 DITAELO 6.5.1 Diponagalo tša ditaelo ● Thoma ka go laetša gore ditaelo ke tša mo kae ● Bontšha gore di mabapi le eng ● Di tšweletše ka mokgwa wa ntlha ka ntlha goba tlhalošo ka temana ● Kgonthišiša gore di a kgonagala ● Di lebane le lefelo, gammogo le baamogedi ba tshedimošo 6.5.2 Mohlala wa mošongwana wa ditaelo šo: Lebelela seswantšho se sa ka tlase gomme o ngwale ditaelo tšeo mootledi wa sefatanaga sa A a swanetšego go di latela gore a fihle moo sefatanaga sa B se lego gona. Ela hloko: Gopola dintlha tše di latelago gore o kgone go tla ka karabo ya maleba ● Seo se dirwago ke mootledi ● Kelo ya lebelo ● Go feta lehlakoreng la maleba ● Go namelela Mohlala wa karabo Peakanyo ● Matseno ● Mmele ● Mafetšo Ditaelo go mootledi wa sefatanaga ● E ba le boitshepo ● Bofa lepanta la tšhireletšo ● Tloga ka kere ya 1 ● Otlela ka lebelo la fase 60

● Latela sefatanaga sa pele ga gago ● O se fete sefatanaga seo se lego pele ka letsogong la nngele ● Dumelela sefatanaga sa pele go boela letsogong la nngele ● Feta ka letsogong la go ja o dutše o namelela mmoto go ba go fihla sefatanageng sa B 6.6 DITŠHUPETŠO 6.6.1 Diponagalo tša ditšhupetšo ● Laetša monabo ka dikilometara/dimetara go ntlha ka ntlha ● Dira seka sa kakanyo ya monabo le diswantšhwana tša dikai tša mafelwana ao go bolelwago ka ona ● Kelo ya monabo e be ya maleba ● O ka diriša dikhutlo tše nne (bodikela, leboa, borwa le bohlabela), maswao a tsela, meago, maporogo le tše dingwe ● Šomiša bokgoni bja go laetša ditšhupetšo ● Šomiša retšistara ya maleba Ela hloko: Hlokomela dintlha tše di latelago ge o hlama ditšhupetšo go swana le tšeo di lego mošongwaneng wa ka tlase: Dipontšho: ● Maswao a tsela ● Tirišo ya matsogo ● Dika tša meago ● Dika tša tlhago ● Dikhutlonne Sebopego • Lepokisi • Hlogo • Pontšho ya maswao 6.6.2 Mohlala wa mošongwana wa ditšhupetšo šo: O rile o le tseleng ya go etela motswalago wa gahlana le masogana a baeng ba swere mmepe wa go ba fa ditšhupetšo efela ba sa o kwešiše. Ba go kgopetše gore o ba laetše tsela ya go ya mabenkeleng. Diriša seswantšho sa ka tlase go go thuša go ngwala ditšhupetšo tša go laetša baeng bao mo ba yago gona. (Mothopo: www.google.com/pictures) 61

Mohlala wa karabo Peakanyo ● Matseno ● Mmele ● Mafetšo Hlogo: Ditšhupetšo tša go ya mabenkeleng Lefelo la tšhupetšo: Mabenkeleng Go tloga mo, le sepela thwii le lebile bodikela. Ge le sepetše dikilometara tše makgolonne, fapogelang ka letsogong la nngele. Le tla bona leswao la tsela la “ema”, leo le lebanego thwii le sekolo ka bohlabela. Le sepele monabo wa go lekana dikilometara e tee, le tla hwetša moedi la lebana thwii le karatšhe ya go rekiša makhura ya Caltex. Gona fao le fapogele ka go la go ja. Ka letsogong la nngele le tla bona mabenkele a mantši. Le tla ba le gorogile mo le yago. 6.7 MOLAETŠA WO MOKOPANA (SMS) 6.7.1 Diponagalo tša molaetša wo mokopana Diponagalo tša molaetša wo mokopana (SMS) ● Retšistara e be ya segwera goba semmušo e laolwa ke diteng ● Morero o laolwa ke diteng ● Molaetša e be wo mokopana o kwešišege ● Tšhomišo ya dikhutsofatšo, ditlhaka, dinomoro le tlogelo ya ditumanoši fela, di dumeletšwe ge go ngwalwa molaetša wa segwera fela ● Molaetša o be ka gare ga lepokisana Ge o romela molaetša go swanetše go bonagala tše ● Leina goba nomoro ya moamogedi e tšwelele godimo ga selebeledi (sekrini) ● Phetolo ya moamogedi e tla bonala ka fase ga molaetša wo o rometšwego ge o fetotšwe ka pela ● Letšatšikgwedi le nako ya kamogelo ya molaetša Ela hloko: Šomiša retšistara ya semmušo ge o ngwala tlhahlobo ● Molaetša wo mokopana o swanetše go ba le mantšu a 80 – 100 ● Se šomiše dikhutsofatšo, ditlhaka, dinomoro le ditumanoši ge o ngwala molaetša wo mokopana wa semmušo 6.7.2 Mohlala wa mošongwana wa molaetša wo mokopana wa segwera šo: Le itokišetša mokete wa lenyalo la kgaetšedi ya gago. Ngwalela mogwera wa gago molaetša wo mokopana (SMS) o mo laletše go tla gageno go tla go ithuta setepe. 62

Mohlala wa karabo Mogwera Ke kgopela gore o ikgaše gešo gosasa ka iri ya pele le Malose, malokwane wa rena go bineng. Ke nyakile sebapalammino sa go llela godimo, le CD ya dikoša tša manyalo, ya Seremi Malose. O tlile go re ruta go bina mmino wa setepe gore re kgone go bina ka tšatši la lenyalo. Matome o nyala Kgadi ka fao re nyaka go ba thakga. Re nyaka go gakantšha badudi ba Kutupu ka setaele seo sa mmino. Se lebale go apara yunifomo ya lenyalo gore re kgone go e lekola ge e ba e go lekana gabotse. Mpoaboe mošemane e sego fao re tlo goboga go goboga. 6.7.3 Mohlala wa mošongwana wa molaetša wo mokopana wa semmušo šo: O otarile dikhipa lebenkelengtsoko. Re ngwalele molaetša wo ba go rometšego wona go laetša gore ba amogetše otara ya gago. Mohlala wa karabo TIIŠETŠO YA OTARA Re leboga thekgo yeo o e filego lebenkele la rena ka go reka dikhipa. Re amogetše R750 ya go lefela otara ya G7612. Sekhipa sa bobedi sa mmala wo mohubedu seo o se kgethilego ga re na le sona. O dumela gore re ka go fa mmala wo mongwe naa? Romela molaetša wa go dumela goba go ganetša ka morago ga matšatši a mararo ge o fetša go amogela molaetša wo. Ge o na le pelaelo re leletše. KHADIMO FEME 6.8 EMEILE Ela hloko:  Emaile e lebane le lena barutwana ba Lelemetlaleletšo la bobedi FELA Tlhalošo Emeile ke mokgwa wa go tšweletša, go sepetša, go kgoboketša le go amogela tshedimošo ka dikgokaganyo tša elektroniki. Emeile e emetše: Electronic mail. E ratwa ke batho ka bontši ka ge e sa bitše mašeleng a mantši ebile e boloka nako. Na emeile e dirišwa kae? Go dikgokaganyo tša semmušo le tšeo e sego tša semmušo. Mekgwa ye mebedi ya go ngwala emeile ● Ya semmušo ● Le yeo e sego ya semmušo 6.8.1 Diponagalo tša emeile ● E ba malalaalaotšwe ka ditiragalo tša bjale ● Ga go bohlokwa go ngwala letšatšikgwedi ● Se šomiše mokgwa wa kgale wa go ngwala mangwalo ● Hlakiša kgopelo ya gago ka tsela ya maleba o be o e thekge ka mabaka a go kwagala 63

Sebopego sa emeile ● Hlogo ● Madume ● Mmele wa emeile ● Mosaeno Lebeledišiša nkatlapana ya ka tlase e tla go thuša go kwešišo tlhamego ya Emeile Nkatlapana ya L Go ya go: emeile ya moromelwa: Cc: Ba bangwe bao ba angwago ke taba ebile diemeile tša bona di bonagala. Bcc: Ba bangwe bao diemeile di sa bonagalego. Hlogo: Lebaka la emeile. Madume: Laetša tlhompho (bjalo ka Mohlomphegi): Mmele: Diteng tša emeile ● Matseno ● Hlaloša ditaba ka botlalo ● Thumo/ Mafetšo Lefoko la go tswalela: 6.8.1.1 Emeile yeo e sego ya semmušo ● Emeile yeo e sego ya semmušo e a hlaloša ● Ngwala ka polelothwii e sego ya go rarela ● Segalo ke sa go fola (Go ngwala ka ditlhaka tše dikgolo ga go dumelelwe ka ge go laetša e ka segalo ke sa godimo) ● Retšistara ke ya segwera ● Tirišo ya maroga / mahlapa ga e amogelege go ya ka melao ya tšhomišo ya emeile 6.8.1.2 Emeile ya semmušo ● Mantšu a emeile ya semmušo a beakanywe ka bokgwari ntle le go lahlegelwa ke maemo a yona ● Polelo e be ya semmušo ● Segalo e be sa maleba ebile sa go laetša tlhompho (Go ngwala ka ditlhaka tše dikgolo ga go dumelelwe ka ge go laetša e ka segalo ke sa godimo) ● Retšistara e be ya semmušo ● O se ke wa hlasela moromedi ka dipotšišo ka ge emeile e tla lahlegelwa ke maemo a yona ● Kgetho ya mantšu e be ya maleba (Tirišo ya maroga/mahlapa ga e amogelege go ya ka melao ya tšhomišo ya emeile) 6.8.2 Mohlala wa mošongwana wa emeile šo: Mohlala wa emeile yeo e sego ya semmušo Lekgotlapušo la sekolo sa lena le beakantše moletlo wa go kgoboketša matlotlo go thuša barutwana ka dijeresi tša marematlou. Bjalo ka mongwaledi, ngwala emeile go tsebiša barutwanakawena. 64

Mohlala wa karabo Go ya go: malosekekana03@gmail.com Cc: Mampho120@yahoo.co.za, nkelemoraswi147@gmail.com, tlhakokgosi@yahoo.com, mphelalekgema@gmail.com, hlabirwamataopela320@gmail.com Bcc: Hlogo: Kgoboketšo ya matlotlo Thobela Ke rata go le tsebiša gore moletlo wa rena wa go kgoboketša matlotlo go thuša go reka dijeresi tša barutwana ba Marematlou o tlo swarwa ka tsela ye: Tšatšikgwedi: 15 Hlakola 2021 Lefelo: Holong ya sekolo sa Nare Nako: 11:00 Le mengwa bohle go tšea karolo go thuša ka mo le ka kgonago. Katlego ya moletlo wo e magetleng a lena. Go tseba kudu ka moletlo wo, ikgokaganye le maloko a lekgotlataolo la barutwana. Gopola, tau tša hloka seboka di šitwa ke nare e hlotša. Magato a tšhireletšo kgahlanong le bolwetši bja Covid - 19 a tla latelwa. Motlokwa Sebata Mongwaledi Mohlala wa emeile ya semmušo O be o šoma khamphaning ya go tšweletša didirišwa tša maswi mo o sa kgotsofatšwego ke diputseletšo le ka fao le swarwago ka gona. Ngwalela mongmošomo emeile ya go leboga mošomo. Mohlala wa karabo Go ya go: motlatsintobeng45@gmail.com Cc: Bcc: Hlogo: Go leboga modiro Mohlomphegi: Ke ngwala emeile ye go le tsebiša gore ke leboga mošomo khamphaning. Bjalo ka tshepedišo ya khamphani ke swanelwa ke go le fa tsebišo ya kgwedi pele ke leboga mošomo wo. Ke holofela gore le tla hwetša motho yo a tla thibago sekgoba sa ka ka bonako. Ke leboga sebaka seo le mphilego sona ka ge ke kgonne go ba le maitemogelo a mošomo ebile le nthušitše gore ke gole. Ke le lakaletša mahlatse khamphaning ya lena. Wa lena / ka boikokobetšo Makgale Molepo 0834441255 65

7. DIRUBRIKI TŠA KELO 7.1 Rubriki ya kelo ya taodišo (Leleme la gae) Dinyakwa Bokgoni bja go Bokgoni bja Bokgoni bja Bokgoni bja Ga go bokgoni ikgetha maemo magareng motheo DITENG LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 PEAKANYO -Bokgoni bja go -Potšišo e -Karabo e a -Tlemagano ya -Molekwa o (Go araba dipotšišo) araba potšišo ke bja arabilwe kgotsofatša dikgopolo ga se tšwele tseleng Tatelano ya maemo a gabotsebotse -Dikgopolo di ya maleba kudukudu dikgopolo ge godimodimo go -Dikgopolo di tlemagane ebile -Dikgopolo ga di -Dikgopolo di Legato la godimo go dirwa peakanyo. fetiša kgahliša kudu di a kgodiša tšwelele gabotse hlakahlakane Temogo ya morero, - Dikgopolo tša go ebile di sepelelana -Peakanyo le ebile ga di ebile ga di nepiše baamogedi ba laetša bohlale, tša le hlogo/sererwa tlemagano ya bontšhe -Dikgopolo ga di tshedimošo le go hlohla mabjoko -Peakanyo le dikgopolo ke tše boitlhamelo nepiše hlogo dikamano. tšeo di tšweletšago tlemagano ya dikaone mo go -Tatelano le ebile di a tsebo ye e dikgopolo ke tše matseno, mmele tlemagano ya ipoeletša MEPUTSO YE 30 tseneletšego dibotsebotse mo le mafetšo dikgopolo di -Ga go tatelano le -Peakanyo le go matseno, tšwelela tlemagano ya tlemagano ke tšeo mmele le mafetšo gannyane dikgopolo di ikgethilego mo go matseno, mmele le mafetšo 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 Legato la -Bokgoni bja go -Potšišo e -Potšišo e -Molekwa o -Ga go bolelwe araba potšišo ke bja arabilwe gabotse arabilwe ka mo tšwele tseleng selo ka hlogo yeo fase maemo a -Dikgopolo di a go kgotsofatšago -Dikgopolo di e filwego godimodimo kgahliša ebile di hlakahlakane 66

-Dikgopolo tša go sepelelana le eupša ga se ya -Ga go -O tšwele tseleng laetša bohlale, tša hlogo/sererwa hlaka gabotse peakanyo goba kudukudu go hlohla mabjoko -Peakanyo le -Tlemagano ya tlemagano ya -Diteng ga di tšeo di tšweletšago tlemagano ya dikgopolo e a dikgopolo yeo e nepiše ebile di tsebo ye e dikgopolo ke tše kgotsofatša ebile tšwelelago hlakahlakane tseneletšego dibotse mo go e a kgodiša -Bokgoni bja matseno, mmele -Peakanyo le maemo a godimo le mafetšo tlemagano ya bja go beakanya le dikgopolo di a go tlemaganya kgotsofatša mo dikgopolo mo go go matseno, matseno, mmele le mmele le mafetšo mafetšo 67

POLELO, MONGWALELO 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 LE PALOBOHLATSE -Segalo, retšistara, -Segalo, -Segalo, -Segalo, -Polelo ga e setaele le tlotlontšu retšistara, setaele retšistara, retšistara, kwešišagale Segalo, retšistara, di sepelelana le tlotlontšu di setaele le setaele le -Segalo, mongwalelo, tlotlontšu ya kudukudu le sepelelana tlotlontšu di tlotlontšu di retšistara, maleba ya morero le morero, baamogedi gabotsebotse le sepelelana sepelelana setaele le dikamano. le dikamano morero, gabotse le gannyane le tlotlontšu ga di Kgetho ya mantšu. -Polelo ke ya baamogedi le morero, morero, sepelelane le Tirišo ya polelo le boitshepo, ya go dikamano baamogedi le baamogedi le morero, melawana, maswao, nona, ya -Polelo e na le dikamano dikamano baamogedi le Legato la godimo popopolelo le mopeleto. maatlakgogedi maatla, ya segalo -Tirišo ya -Tirišo ya dikamano -Polelo e na le sa maleba maleba ya polelo polelo ke ya -Tlotlontšu ke MEPUTSO YE 15 segalo sa go ba le -Diphošo tša e dira gore motheo ye nnyane maatlakgogedi popopolelo le molaetša o -Segalo le kudukudu moo ebile e nonne ka mopeleto ga se kwagale mošito ga se e lego gore e mebolelwana ya go tše kae -Segalo ke sa tša maleba dira gore ditaba kgahliša -Polelo e maleba. -Tlotlontšu ke di se -Ga go na le ge e beakantšwe -Mebolelwana e ye nnyane kwešišagale ka ba phošwana e gabotsebotse dirišitšwe go kudu tee ya popopolelo godiša boleng le mopeleto bja diteng -Polelo e beakantšwe ka bokgwari bja maemo a godimodimo L e 13 10 7 4 g a t o l a f a s e 68

-Polelo ya maemo -Polelo ke ya -Tirišo ya polelo -Polelo ga e a godimodimo ya maemo a godimo e a kgotsofatša kgotsofatše go ba le segalo seya go ba le eupša e na le -Ga go maatla maatlakgogedi diphošo phapantšho ya -Ga go na le ge e -Segalo ke sa -Segalo se a mafoko ka ba phošwana e maleba sa go ba kgotsofatša -Tlotlontšu ga tee ya popopolelo le maatlakgogedi eupša se ye kaalo goba mopeleto -Diphošwana tše mebolelwana ga -Polelo e nnyane tša se ya dirišwa o beakantšwe ka popopolelo le kaalo bokgwari mopeleto -Polelo e beakantšwe gabotse SEBOPEGO 5 4 3 2 0–1 -Tšwetšopele ya -Tatelano ye -Dintlha tša -Dintlha tša -Dintlha tša Dinyakwa/Dipharologantšh sererwa ke ya botse ya maleba di maleba ga se maleba ga di o tša setšweletšwa. maemo a tšwetšopele ya tšweleditšwe tše kae gona Tšwetšopele ya ditemana godimodimo dintlha -Mafoko le -Mafoko le -Mafoko le le tlhamo ya mafoko. -Tlhalošo ya -Tlemagano ye ditemana di ditemana di na ditemana di dikgopolo ke ya botse ya dintlha le hlamegile le diphošo fošagetše MEPUTSO YE 5 maemo a dikgopolo gabotse -Taodišo e a -Taodišo ga e godimodimo -Mafoko le -Taodišo e a kwagala eupša kwagale -Tlhamo ya mafoko ditemana di kwagala e na le le ditemana ke ya beakantšwe ka mafokodi go ikgetha, ya makgethe maemo a godimodimo 69

7.2 Rubriki ya kelo ya taodišo (Lelemetlaleletšo la Pele) Dinyakwa Bokgoni bja go Bokgoni bja maemo Bokgoni bja magareng Bokgoni bja Ga go bokgoni ikgetha motheo DITENG LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 PEAKANYO -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Karabo e a kgotsofatša -Tlemagano ya -Molekwa o tšwele potšišo ke bja maemo gabotsebotse -Dikgopolo di tlemagane dikgopolo ga se ya tseleng kudukudu (Go araba a godimodimo go fetiša -Dikgopolo di kgahliša ebile di a kgodiša Legato la godimo maleba -Dikgopolo di dipotšišo) -Dikgopolo tše bohlale, kudu ebile di sepelelana le -Peakanyo le tlemagano -Dikgopolo ga di hlakahlakane ebile ga -Tatelano ya tša go hlohla mabjoko hlogo/sererwa ya dikgopolo ke tše tšwelele gabotse di nepiše dikgopolo ge go tšeo di tšwelego -Peakanyo le tlemagano kaone go akaretšwa ebile ga di bontšhe -Dikgopolo ga di dirwa peakanyo mahlalagading ya dikgopolo ke tše matseno, mmele le boitlhamelo nepiše hlogo ebile di a -Temogo ya -Peakanyo le botsebotse go akaretšwa mafetšo -Tatelano le ipoeletša morero, tlemagano ke tšeo di matseno, mmele le tlemagano ya -Ga go tatelano le baamogedi ba ikgethilego go mafetšo dikgopolo di tlemagano ya tshedimošo le akaretšwa matseno, tšwelela gannyane dikgopolo dikamano mmele le mafetšo 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 MEPUTSO YE -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Potšišo e arabilwe ka -Molekwa o tšwele -Ga go bolelwe selo ka 30 potšišo ke bja maemo gabotse mo go kgotsofatšago tseleng hlogo yeo e filwego a godimodimo -Dikgopolo di a kgahliša eupša ga se ya hlaka -Dikgopolo di -O tšwele tseleng Legato la fase Diteng = 25 -Dikgopolo tše bohlale ebile di sepelelana le gabotse hlakahlakane kudukudu tša go tšwa hlogo/sererwa -Tlemagano ya dikgopolo -Ga go peakanyo -Diteng ga di nepiše Peakanyo = 5 mahlalagading -Peakanyo le tlemagano e a kgotsofatša ebile e a goba tlemagano ya ebile di hlakahlakane -Bokgoni bja maemo a ya dikgopolo ke tše botse kgodiša dikgopolo yeo e godimo bja go go akaretšwa matseno, -Peakanyo le tlemagano tšwelelago beakanya le go mmele le ya dikgopolo di a tlemaganya dikgopolo mafetšo kgotsofatša go go akaretšwa matseno, akaretšwa matseno, mmele le mafetšo mmele le mafetšo 70

POLELO, 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 MONGWALELO LE -Segalo, retšistara, setaele -Segalo, retšistara, setaele -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Polelo ga e PALOBOHLATSE le tlotlontšu di sepelelana le tlotlontšu di sepelelana setaele le tlotlontšu di setaele le kwešišagale kudukudu le morero, gabotsebotse le morero, sepelelana gabotse le tlotlontšu di -Segalo, -Segalo, retšistara, baamogedi le dikamano baamogedi le dikamano morero, baamogedi le sepelelana retšistara, setaele mongwalelo, tlotlontšu -Polelo ke ya boitshepo, ya -Polelo e na le maatla, ya dikamano gannyane le le tlotlontšu ga di ya maleba ya morero le go nona, ya maatlakgogedi segalo sa maleba. -Tirišo ya maleba ya morero, sepelelane le dikamano -Polelo e na le segalo sa -Diphošo tša popopolelo le polelo e dira gore baamogedi le morero, -Kgetho ya mantšu go ba le maatlakgogedi mopeleto ga se tše kae molaetša o kwagale dikamano baamogedi le Tirišo ya polelo le ebile e nonne ka -Polelo e beakantšwe -Segalo ke sa maleba -Tirišo ya polelo ke dikamano melawana, maswao, mebolelwana ya go gabotsebotse -Mebolelwana e ya motheo -Tlotlontšu ke ye popopolelo le mopeleto. kgahliša dirišitšwe go godiša -Segalo le mošito nnyane kudukudu Legato la godimo -Ga go na le ge e ka ba boleng bja diteng ga se tša maleba. moo e lego gore MEPUTSO YE 15 phošwana e tee ya -Tlotlontšu ke ye e dira gore ditaba popopolelo le mopeleto nnyane kudu di se kwešišagale -Polelo e beakantšwe ka bokgwari bja maemo a Polelo = 10 godimodimo Mongwalelo = 3 Padišišobohlatse = 2 71

13 10 7 4 -Polelo ya maemo a -Polelo ke ya maemo a -Tirišo ya polelo e a -Polelo ga e godimodimo ya go ba le godimo ya go ba le kgotsofatša eupša e na kgotsofatše Legato la fase segalo se maatla maatlakgogedi le diphošo -Ga go -Ga go na le ge e ka ba -Segalo ke sa maleba sa go -Segalo se a phapantšho ya phošwana e tee ya ba le maatlakgogedi. kgotsofatša eupša mafoko popopolelo goba mopeleto -Diphošwana tše nnyane mebolelwana ga se ya -Tlotlontšu ga se -Polelo e beakantšwe ka tša popopolelo le mopeleto dirišwa o kaalo ye kaalo bokgwari -Polelo e beakantšwe gabotse SEBOPEGO 5 4 3 2 0–1 -Tšwetšopele ya sererwa -Tatelano ye botse ya -Dintlha tša maleba di -Dintlha tša -Dintlha tša Dinyakwa/Dipharologan ke ya maemo a tšwetšopele ya dintlha tšweleditšwe maleba ga se tše maleba ga di tšho tša setšweletšwa. godimodimo -Tlemagano ye botse ya -Mafoko le ditemana di kae gona Tšwetšopele ya -Tlhalošo ya dikgopolo ke dintlha le dikgopolo hlamegile gabotse -Mafoko le -Mafoko le ditemana le tlhamo ya ya maemo a godimodimo -Mafoko le ditemana di -Taodišo e a kwagala. ditemana di na le ditemana di mafoko -Tlhamo ya mafoko le beakantšwe ka makgethe diphošo fošagetše ditemana ke ya go ikgetha, -Taodišo e a -Taodišo ga e MEPUTSO YE 5 ya maemo a godimodimo kwagala eupša e kwagale na le mafokodi 72

7.3 Rubriki ya kelo ya taodišo (Lelemetlaleletšo la Bobedi) Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja Bokgoni bja Ga go magareng motheo bokgoni DITENG LE PEAKANYO 22–24 18 12–16 7–11 0–6 -Bokgoni bja go araba potšišo ke bja -Potšišo e arabilwe -Karabo e a -Tlemagano ya -Molekwa o maemo a godimodimo. gabotsebotse. kgotsofatša. dikgopolo ga se ya tšwele tseleng Legato la godimo (Go araba dipotšišo) maleba. kudukudu. -Dikgopolo tše bohlale tša go tšwa -Dikgopolo di kgahliša -Dikgopolo di -Tatelano ya dikgopolo ge mahlalagading. kudu ebile di sepelelana le tlemagane ebile -Dikgopolo ga di -Dikgopolo di go dirwa peakanyo. hlogo/sererwa. di a kgodiša. tšwelele gabotse hlakahlakane -Bokgoni bja maemo a godimo bja go ebile ga di bontšhe ebile ga di -Temogo ya morero, beakanya le go tlemaganya dikgopolo -Peakanyo le tlemagano -Peakanyo le boitlhamelo. nepiše. baamogedi ba tshedimošo go akaretšwa matseno, mmele le ya dikgopolo ke tše tlemagano ya le dikamano. mafetšo. botsebotse go akaretšwa dikgopolo ke tše -Tatelano le -Dikgopolo ga matseno, mmele le kaone go tlemagano ya di nepiše hlogo MEPUTSO YE 24 mafetšo. akaretšwa dikgopolo di ebile di a matseno, mmele tšwelela ipoeletša. 19–21 17 le mafetšo. gannyane. -Bokgoni bja go araba potšišo ke bja -Potšišo e arabilwe -Ga go maemo a godimodimo eupša e hloka gabotse. tatelano le boleng bja sererwa sa maemo a tlemagano ya -Dikgopolo di a kgahliša Legato la fase godimo. dikgopolo. ebile di sepelelana le -Dikgopolo tše bohlale tša go tšwa hlogo/sererwa. mahlalagading. -Peakanyo le tlemagano -Bokgoni bja maemo a godimo bja go ya dikgopolo ke tše botse beakanya le go tlemaganya dikgopolo go akaretšwa matseno, go akaretšwa matseno, mmele le mmele le mafetšo. mafetšo. 73

Dinyakwa Bokgoni bja go Bokgoni bja Bokgoni bja Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni ikgetha maemo magareng POLELO, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MONGWALELO -Polelo ya maemo -Polelo ke ya -Tirišo ya polelo e -Tirišo ya polelo ga e -Polelo ga e LE a godimodimo ya maemo a godimo a kgotsofatša kgotsofatše. kwešišagale. PALOBOHLATSE go ba le segalo se ya go ba le eupša e na le -Ga go phapantšho ya mafoko. -Tlotlontšu ke ye maatla. maatlakgogedi. diphošo. nnyane kudukudu -Tlotlontšu ga se e kaalo. moo e lego gore e dira -Ga go na le ge e -Segalo ke sa -Segalo se a -Segalo, ka ba phošwana e maleba sa go ba kgotsofatša eupša gore ditaba di se retšistara, tee ya popopolelo le maatlakgogedi. mebolelwana ga kwešišagale. mongwalelo, goba mopeleto. se ya dirišwa ga tlotlontšu ya -Diphošwana tše kaalo. maleba ya morero -Polelo e nnyane tša le dikamano. beakantšwe ka popopolelo le bokgwari. mopeleto. -Kgetho ya mantšu -Polelo e beakantšwe -Tirišo ya polelo le gabotse. melawana, maswao, popopolelo le mopeleto. MEPUTSO YE 12 74

SEBOPEGO 4 3 2 1 0 -Tšwetšopele ya -Tatelano ye -Dintlha tša -E na le dintlha tša nnete -Dintlha tša maleba ga Ponagalo tša sererwa ke ya botse ya maleba di di gona. sererwa. -Mafoko le ditemana di na le maemo a tšwetšopele ya tšweleditšwe. Tšwetšopele ya diphošo. -Mafoko le ditemana godimodimo. dintlha. ditemana le -Mafoko le di fošagetše. -Taodišo e a kwagala eupša e tlhamo ya mafoko. -Tlhalošo ya -Tlemagano ye ditemana di na le mafokodi. -Taodišo ga e dikgopolo ke ya botse ya dintlha le hlamegile MEPUTSO YE 4 kwagale. maemo a dikgopolo. gabotse. godimodimo. -Mafoko le -Taodišo e a -Tlhamo ya ditemana di kwagala. mafoko le beakantšwe ka ditemana ke ya go makgethe. ikgetha, ya maemo a godimodimo. 75

7.4 Rubriki ya kelo ya ditšweletšwa tša tirišano (Leleme la gae) Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja Bokgoni bja Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni maemo magareng DITENG, PEAKANYO LE 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 SEBOPEGO -Bokgoni bja go araba -Bokgoni bjo -Bokgoni bja go -Bokgoni bja motheo -Karabo ya gagwe potšišo ke bja maemo a bobotsebotse bja kgotsofatša bja bja go araba potšišo ga e laetše tsebo le -Go araba dipotšišo le godimodimo go fetiša go araba potšišo go araba potšišo bja go laetša tsebo ye nnyane ya dikgopolo. - Dikgopolo ke tša go bjoo bo laetšago bja go laetša ye nnyane ya mohuta wa -Tatelano le peakanyo ya laetša bohlale, le go tsebo ye botse ya tsebo ya mohuta dinyakwa tša mohuta setšweletšwa dikgopolo. hlohla mabjoko mohuta wa wa setšweletšwa wa setšweletšwa -Molaetša ga o -Morero, baamogedi, -Tsebo ke ye e setšweletšwa -Go na le nepišo -Go na le nepišo ye tšwelele gabotse ka dinyakwa/dipharologantšh tseneletšego ya dinyakwa -Ditaba di nepiša eupša go na le go nnyane ya ge molekwa a o le dikamano. tša mohuta wa setšweletšwa tšwa tseleng setšweletšwa eupša tšwele tseleng setšweletšwa –Molekwa ga se a gannyane go na le go tšwa kudukudu MEPUTSO YE 15 -Ditaba di nepiša tšwa tseleng -Tlemagano ya tseleng -Ga go tlemagano setšweletšwa thwi -Tlemagano ya dikgopolo le -Tlemagano ya ya diteng le -Tlemagano ya diteng le diteng le dikamano e a diteng le dikgopolo dikgopolo dikgopolo ke ya maemo a dikgopolo ke ye kgotsofatša ga se ye kaalo -Ditaba di hlalošwa godimo botse -Tlhalošo ya -Tlhalošo ya ditaba gannyane -Tlhalošo ya ditaba ke ya -Tlhalošo ya ditaba e a ke ya motheo ebile e -Sebopego sa maemo a godimo ebile e ditaba ke ye kgotsofatša ebile thekga sererwa setšweletšwa ga se thekga sererwa botse ebile e e thekga sererwa gannyane sona -Sebopego ke sa maleba thekga sererwa -Sebopego ke sa - Melao ya sebopego sa go sepelelana le -Sebopego ke sa maleba eupša se ga se ya šomišwa ka setšweletšwa maleba eupša se na le diphošo tše tshwanelo na le diphošwana dintšinyana -Go tlogetšwe dintlha di se kae tše bohlokwa 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 76

POLELO, SETAELE LE -Segalo, retšistara, -Segalo, -Segalo, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, PALOBOHLATSE setaele le tlotlontšu di retšistara, setaele retšistara, setaele setaele le tlotlontšu setaele le tlotlontšu sepelelana gabotsebotse le tlotlontšu di le tlotlontšu di ga di sepelelane ga di sepelelane le Segalo, retšistara, le morero, baamogedi le sepelelana sepelelana le gabotse le morero, morero, baamogedi setaele, morero, dikamano gabotse le morero, baamogedi le le dikamano baamogedi le dikamano. -Polelo e nepagetše ebile morero, baamogedi le dikamano -Sengwalo se tletše Tirišo ya polelo le e hlamegile gabotse baamogedi le dikamano -Popopolelo ga se ka diphošo ebile se melawana. -Ga go na le ge e ka ba dikamano -Diphošo tša yeo e nepagetšego hlakahlakane Kgetho ya mantšu. phošo e tee ya -Polelo ga e na popopolelo ga se ebile e tletše ka -Tlotlontšu yeo e Maswao le mopeleto. popopolelo le mopeleto diphošo tša tše dintši diphošo lego gona ga e popopolelo ebile -Tlotlontšu ke yeo -Tlotlontšu ga se ye sepelelane le MEPUTSO YE 10 e hlamegile e lekanetšego ntši morero le gannyane gabotse -Diphošwana -Molaetša o a -Molaetša ga o -Tlotlontšu ke ye tšeo di lego gona tšwelela eupša o tšwelele le ntši ga di fetoše arošitšwe gannyane - Diphošo ga se molaetša tše dintši 77

7.5 Rubriki ya kelo ya ditšweletšwa tša tirišano (Lelemetlaleletšo la Pele) Dinyakwa Bokgoni bja go Bokgoni bja Bokgoni bja Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni ikgetha maemo magareng DITENG, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 PEAKANYO LE -Bokgoni bja go -Bokgoni bjo bo -Bokgoni bja go -Bokgoni bja motheo Karabo ga e SEBOPEGO araba potšišo ke bja botsebotse bja kgotsofatša bja go bja go araba potšišo laetše tsebo le ye maemo a go araba potšišo araba potšišo bja bja go laetša tsebo ye nnyane ya (Go araba dipotšišo godimodimo go bjoo bo laetšago go laetša tsebo ya nnyane ya dinyakwa mohuta wa le dikgopolo) fetiša tsebo ye botse ya mohuta wa tša mohuta wa setšweletšwa -Tatelanyo le -Dikgopolo ke tše mohuta wa setšweletšwa setšweletšwa -Molaetša ga o peakanyo ya bohlale tša go tšwa setšweletšwa -Go na le nepišo -Go na le nepišo ye tšwelele gabotse dikgopolo mahlalagading -Ditaba di nepiša fela go na le go nnyane ya ka ge molekwa a -Morero, baamogedi, -Tsebo ye e setšweletšwa tšwa tseleng setšweletšwa eupša tšwele tseleng dinyakwa/dipharolog tseneletšego ya -Molekwa ga se a gannyane go na le go tšwa kudukudu antšho le dikamano dinyakwa tša tšwa tseleng -Tlemagano ya tseleng -Ga go mohuta wa -Tlemagano ya dikgopolo le -Tlemagano ya diteng tlemagano ya MEPUTSO YE 18 setšweletšwa diteng le dikamano e a le dikgopolo ga se ye diteng le -Ditaba di nepiša dikgopolo ke ye kgotsofatša kaalo dikgopolo Diteng = 14 setšweletšwa thwi botse. -Tlhalošo ya ditaba -Tlhalošo ya ditaba ke -Ditaba di Peakanyo = 2 -Tlemagano ya -Tlhalošo ya e a kgotsofatša ya motheo ebile e hlalošwa Sebopego = 2 diteng le dikgopolo ditaba ke ye ebile e thekga thekga sererwa gannyane ke ya maemo a botse ebile e sererwa gannyane -Sebopego sa (Lengwalo godimo thekga sererwa -Sebopego ke sa -Ga se a šomiša setšweletšwa ga =Sebopego =4) -Tlhalošo ya ditaba -Sebopego ke sa maleba eupša se melao ya sebopego se sona ke ya maemo a maleba eupša se na le diphošo tše ka tshwanelo godimo ebile e na le diphošwana dintšinyana -Go tlogetšwe dintlha thekga sererwa di se kae tše bohlokwa -Sebopego ke sa maleba sa go sepelelana le setšweletšwa 78

POLELO, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MONGWALELO LE -Segalo, retšistara, -Segalo, -Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, PALOBOHLATSE mongwalelo le retšistara, mongwalelo le mongwalelo le retšistara, -Segalo, tlotlontšu di mongwalelo le tlotlontšu di tlotlontšu ga di mongwalelo le retšistara,mongwalelo sepelelana tlotlontšu di sepelelana le sepelelane gabotse le tlotlontšu ga di , morero, baamogedi gabotsebotse le sepelelana morero, morero, baamogedi le sepelelane le le dikamano morero, baamogedi gabotse le baamogedi le dikamano morero, -Tirišo ya polelo le le dikamano morero, dikamano -Popopolelo ga se baamogedi le melawana -Polelo e nepagetše baamogedi le -Diphošo tša yeo e nepagetšego dikamano kgetho ya mantšu ebile e hlamegile dikamano popopolelo ga se ebile e tletše ka -Sengwalo se -Maswao le mopeleto gabotse -Polelo ga e na tše ntši diphošo tletše ka diphošo -Ga go na le ge e diphošo tša -Tlotlontšu ke yeo -Tlotlontšu ga se ye ebile se MEPUTSO YE 12 ka ba phošo e tee popopolelo ebile e lekanetšego ntši. hlakahlakane Polelo = 8 e hlamegile -Diphošwana tšeo -Molaetša o a -Tlotlontšu yeo e Mongwalelo = 2 gabotse di lego gona ga di tšwelela eupša o lego gona ga e Padišišobohlatse = -Tlotlontšu ke ye fetoše molaetša arošitšwe sepelelane le 2 ntši. morero le ga (Lengwalo= -Gantši ga go nnyane Mongwalelo=1 diphošo -Molaetša ga o tšwelele le ga Padišišobohlatse nnyane =1) KABO YA 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 MEPUTSO 79

7.6. Rubriki ya kelo ya ditšweletšwa tša tirišano tše kopana (Lelemetlaleletšo la Pele le la Bobedi) Dinyakwa Bokgoni bja go Bokgoni bja Bokgoni bja Bokgoni bja Ga go bokgoni ikgetha maemo magareng motheo DITENG, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 PEAKANYO LE -Bokgoni bja go araba Bokgoni bjo bo -Bokgoni bja go -Bokgoni bja -Karabo ga e SEBOPEGO potšišo ke bja maemo botsebotse bja go kgotsofatša bja go motheo bja go laetše tsebo le a godimodimo go araba potšišo araba potšišo bja araba potšišo bja go ye nnyane ya (Go araba dipotšišo fetiša bjoo bo laetšago go laetša tsebo ya laetša tsebo ye mohuta wa le dikgopolo) -Dikgopolo ke tše tsebo ye botse ya mohuta wa nnyane ya dinyakwa setšweletšwa -Tatelano le bohlale tša go tšwa mohuta wa setšweletšwa tša mohuta wa -Molaetša ga o peakanyo ya mahlalagading. setšweletšwa -Go na le nepišo setšweletšwa tšwelele dikgopolo -Tsebo ye e -Ditaba di nepiša eupša go na le go -Go na le nepišo ye gabotse ka ge -Morero, baamogedi, tseneletšego ya setšweletšwa tšwa tseleng nnyane ya molekwa a dinyakwa/dipharolog dinyakwa tša mohuta -Molekwa ga se a gannyane setšweletšwa eupša tšwele tseleng antšho le dikamano wa setšweletšwa tšwa tseleng -Tlemagano ya go na le go tšwa kudukudu -Ditaba di nepiša -Tlemagano ya dikgopolo le tseleng -Ga go MEPUTSO YE 12 setšweletšwa thwi diteng le dikamano e a -Tlemagano ya tlemagano ya -Tlemagano ya diteng dikgopolo ke ye kgotsofatša diteng le dikgopolo diteng le Polelo = 8 le dikgopolo ke ya botse -Tlhalošo ya ga se ye kaalo. dikgopolo Mongwalelo = 2 maemo a godimo -Tlhalošo ya ditaba e a -Tlhalošo ya ditaba -Ditaba di Padišišobohlatse = -Tlhalošo ya ditaba ke ditaba ke ye kgotsofatša ebile ke ya motheo ebile hlalošwa 2 ya maemo a godimo botse ebile e e thekga sererwa e thekga sererwa gannyane ebile e thekga sererwa thekga sererw. -Sebopego ke sa gannyane -Sebopego sa -Sebopego ke sa -Sebopego ke sa maleba eupša se -Ga se a šomiša setšweletšwa maleba sa go maleba eupša se na le diphošo tše melao ya sebopego ga se sona sepelelana le na le diphošwana dintšinyana ka tshwanelo. setšweletšwa di se kae -Go tlogetšwe dintlha tše bohlokwa 7–8 5–6 4 3 0–2 80

POLELO, Segalo, retšistara, -Segalo, Segalo, retšistara, -Segalo, retšistara, -Segalo, MONGWALELO LE mongwalelo le retšistara, mongwalelo le mongwalelo le retšistara, PALOBOHLATSE tlotlontšu di mongwalelo le tlotlontšu di tlotlontšu ga di mongwalelo le -Segalo, retšistara, sepelelana tlotlontšu di sepelelana le sepelelane gabotse tlotlontšu ga di mongwalelo, morero, gabotsebotse le sepelelana morero, le morero, sepelelane le baamogedi le morero, baamogedi le gabotse le baamogedi le baamogedi le morero, dikamano dikamano morero, dikamano dikamano baamogedi le -Tirišo ya polelo le -Polelo e nepagetše baamogedi le -Diphošo tša -Popopolelo ga se dikamano melawana ebile e hlamegile dikamano popopolelo ga se yeo e nepagetšego -Sengwalo se -Kgetho ya mantšu gabotse -Polelo ga e na tše ntši ebile e tletše ka tletše ka -Maswao le mopeleto -Ga go na le ge e ka diphošo tša -Tlotlontšu ke yeo diphošo diphošo ebile ba phošo e tee popopolelo ebile e lekanetšego -Tlotlontšu ga se ye se MEPUTSO YE 8 e hlamegile -Diphošwana tšeo ntši. hlakahlakane gabotse di lego gona ga di -Molaetša o a -Tlotlontšu yeo -Tlotlontšu ke ye fetoše molaetša tšwelela eupša o e lego gona ga ntši. arošitšwe e sepelelane le -Gantši ga go morero le ga diphošo nnyane -Molaetša ga o tšwelele le ga nnyane KABO YA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 MEPUTSO 81

8. TLOTLONTŠU LENTŠU TLHALOŠO Ditšweletša tša go bonwa Ke kemedi ya dilo tša go bonwa ye e ka bogelwago e bile e tliša e melaetša e mengwe, Mehlala: diswantšho, dinepe, dipapatšo, dithalwa Fonte Mohuta le bogolo bja ditlhaka tše di šomišwago ge go ngwalwa, Mohlala: Fonte ye kgolo- KARATŠHE YA MOSWANANOŠI Fonte ye nnyane- karatšhe ya moswana noši Lekola Ke go lebeledišiša goba go badišiša ka tsinkelo ka maikemišetšo a go bopa dikgopolo goba go dira dikahlolo Mmepe wa monagano/ peakanyo Ke peakanyo ya dikgopolokgolo le dikgopolotlaleletšo tšeo o yago go ngwala ka tšona ka gare ga sererwa Polelo ya pepeneneng Polelo yeo e fago tlhalošothwii ya mantšu Retšistara Ke ge o šomiša mantšu, setaele, thutapolelo le segalo sa go fapana dikamanong goba maemong a go fapana, Mohlala: Ditokomane tša semmušo di ngwadilwe ka retšistara ya semmušo mola mangwalo a segwera a ngwalwa ka retšistara ya go se be ya semmušo Setšweletšwa Ke setatamente goba tlhamo ya mohuta wa kgokagano ya go ngwalwa, ya go bolelwa goba ya go bogelwa Setšweletšwa sa tirišano Dingwalwa tša go ba le mohola, Mohlala: mangwalo, metsotso ya kopano, pego, difekese Tlhalošopepeneneng/ Tlhalošothwii Ke tlhalošo ya seemo seo selo se lego ka sona CC Ba bangwe bao ba angwago ke taba ebile diemeile tša bona di bonagala. BCC Ba bangwe bao diemeile di sa bonagalego. Sengwalwa/dingwalwa Taodišo goba setšweletšwa sa tirišano Mantšutaolo Mantšu ao a go hlahlago ge o ngwala sengwalwa goba dingwalwa 82

9. METHOPO ● Department of Basic Education. (2011) Setatamente sa pholisi sa lenaneothuto le kelo ● mephato ya 10 – 12. ● De Schryver, Gilles-Maurice, et al. (2007). Pukuntšu ya Polelopedi ya Sekolo – ● Sesotho sa Leboa le Seisimane. Cape Town. Oxford University Press ● Republic of South Africa, 1988, Sesotho sa Leboa – Mareo le Mongwalelo Ya 4, Pretoria, Government Printers ● Department of Basic Education. (Nov 2017) Sepedi HL P3 ● Department of Basic Education. (Feb-Mar 2018) Sepedi HL P3 ● Department of Basic Education. (Feb-Mar 2018) Sepedi HL P3 Memorandum ● Department of Basic Education. (Nov 2018) Sepedi HL P3 ● Department of Basic Education. (Nov 2018) Sepedi HL P3 Memorandum ● Department of Basic Education. (May-Jun 2019) Sepedi HL P3 ● Department of Basic Education. (May-Jun 2019) Sepedi HL P3 Memorandum ● Department of Basic Education. (Nov 2019) Sepedi HL P3 ● Department of Basic Education. (Nov 2019) Sepedi HL P3 Memorandum ● Limpopo Department of Education. (Lewedi 2019) Sepedi HL P3 ● Limpopo Department of Education. (Lewedi 2019) Sepedi HL P3 Memorandum ● Mpumalanga Department of Education. (September 2019) Sepedi HL P3 ● Mpumalanga Department of Education. (September 2019) Sepedi HL P3 Memorandum ● Pharos (2014). South African Multilingual Dictionary. Cape Town. Pharos Dictionaries. ● Rakoma J.R.D. (1978) Marema – ka – dika tša Sesotho sa Lebowa. Cape Town. J.L. ● Van Schaik Publishers. ● Serudu S.M. Oketša tsebo www.google.com 83

Acknowledgements The Department of Basic Education (DBE) gratefully acknowledges the following officials for giving up their valuable time and families, and for contributing their knowledge and expertise to develop this creative writing resource for the children of our country, under very stringent conditions of COVID-19. Writers: AMaR Benjamin Tladi, Magolego Tshegishi; Priscilla Setwaba, Sahara Machoga Sibongile Magdeline Zwane Pamela Ramohlale Gertrude Mamogotsi Sebesho Betty Ramohlale Magolego BA TOKOMANE ENA KE BANA BA LATELANG: Ms. P.M. Mr. M.E. . NGA WILLIAM OLAPH 4. RIKHOTSO AMON MDALA 5. SONO ELIZABETH TSAKANI 6. USINGA MARINKIE MMADIT DBE Subject Specialist: Mfana E. Phonela The development of the Study Guide was managed and coordinated by Ms Cheryl Weston and Dr Sandy Malapile. 84

basic education Department: Basic Education REPUBLIC OF SOUTH AFRICA ISBN : 978-1-4315-3478-4 High Enrolment Self Study Guide Series This publication is not for sale. © Copyright Department of Basic Education www.education.gov.za | Call Centre 0800 202 993