TSHIVENDA

yr % 10-1 y BUM ULA nda x Tsumbandila Ya Vhugudisi Na Vhugudi Ha Zwibveledzwa Zwa Vhusiki Na Zwa Vhudavhidzani x x x LUAMBO LWA HAYANI (LH) x x Luambo Lwa U Engedza Lwa U Thoma (LeT) > Luambo Lwa U Engedza Lwa Vhuvhili (LeV) _ te can) basic education Gon Chance 2030 Fs EDUCATION | Se WOZA SAFE Se Ee cuit ARNIGK pS Matric Support Programme 11] Pp Beis OMAN = ETDP* SETA | MATRICS hnapepneompsennel eet

Vhabveledzi: Vhabveledzi: Iyi yo Iyi gaidi gaidi yo bveledzwa bveledzwa nga vhathunga vhathu vha tevhelaho vha tevhelaho: :  Mamatseane Maṱodzi Maṱodzi  Mamatseane  Maphiri  Ndivhuwo Robert Maphiri Ndivhuwo Robert  Musinyali A Stanely  Musinyali Avhavhudzani Stanley  Ṋedzharaṱa Rudzani Julia  Ṋedzharaṱa Rudzani Julia  Ṋemukula Livhuwani Elliot  Ṋemukula Livhuwani Elliot  Pholi Tshifhumulo Nelson  Pholi Tshifhumulo Nelson  Sithi Pandelani E.  Sithi Pandelani Elias. THEBULU YA ZWI RE NGOMU ZWI RE NGOMU SIAṰARI i. Kha vhagudi ii. Kushumisele kwa gaidi iyi iii. Maga a malo a magudele 2 iv. Ḓuvha ḽa mulingo

v. NYANGAREDZO YA BAMMBIRI ḼA VHURARU vi. Ndaela na mafhungothangeli 1. Marangaphanḓa 10 U Ṅwala na u ṋekedza 11 2. Tshaka dza maanea 12 2.1 Maanea a u anetshela 13 2.2. Maanea a mbuletshedzo 15 2.3 Maanea a u ṱaṱa 17 2.4 Maanea a disikhesivi / u haseledza ho linganyiswaho 20 2.5 Maanea a khumbudzo kana a u vhuisa muhumbulo 21 3. Tsenguluso ya zwifanyiso (maanea) 26 Tshivhumbeo tsha maanea Maitele a u ṅwala 4. Zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani 30 4.1 Vhurifhi vhu si ha fomaḽa / vhurifhi ha fomaḽa 30 4.2 Adzhenda na Maambiwa a Muṱangano 36 4.3 Liṅwalovhuṋe na vhurifhi ha u fhelekedza 40 4.4 Nganeavhutshilo ya mufu 42 4.5 Muvhigo wa fomaḽa 45 4.6 Athikili ya gurannḓa/magazini 46 4.7 Inthaviyu 48 4.8 Tshipitshi 49 4.9 Mufhindulano 51 3 4.10 Tsenguluso / Riviyu 52

4.11 Emeiḽi 54 5. Zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani (LeT & LeV) 56 5.1 Khungedzelo 56 5.2 Fuḽaya 57 5.3 Phosiṱara 58 5.4 Masia na ndaela (LeT) 59 5.5 Dayari 60 5.6 Garaṱa Ya Thambo 62 5.7 Burontshasi/Burokhara 64 5.8 Mulaedza mupfufhi nga luṱingothendeleki 65 6. Ruburiki dza u ṱola 67 1.1 Ri a ni lumelisa mugudi wa Gireidi ya Vhufumimbili. Gaidi iyi ya “Creative Writing” i ni thusa u dilugisela mulingo wa mafheloni a ṅwaha wa Tshivenḓa Luambo lwa Hayani Bammbiri la Vhuraru. Bammbiri ya vhuraru i katela maanea/ zwibvedzwa zwa vhudavhidzani, zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani na zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani. Ni humbelwa uri gaidi iyi ni tou i shumisa sa sumbanµila. Ni lavhelelwa uri ni vhale bugu yo randelwaho bammbiri Ḽa vhuraru nga vhu»alo. 1.2 Gaidi iyi i nga shumiswa hani? Gaidi iyi ya bammbiri ḽa vhuraru I na khethekanyo mbili kha luambo lwa hayani, A na B. 4 Kha nyambo dza u engedzedza hu na khethekanyo tharu, A, B na C. kha khethekanyo iṅwe

na iṅwe; ho ṋekedzwa mbuno dza ndeme dza tshaka dza zwibveledzwa, maga nga u tevhekana musi hu tshi nangwa ṱhoho, u pulana na u ṋekedza tshibveledzwa. 1.3. TSIVHUDZO YA KUVHALELE NA KUṄWALELE KWA MULINGO 1.3.1 Kuvhalele kwa mulingo  Dzudzanyani mushumo wa u vhala u ya nga khethekanyo ya u thoma. Na fhedza ni fanela u kokodza muya nyana ni kone u fhirela kha i¿we Kuvhalele kwa mulingo khethekanyo.  Ivhani na zwoṱhe zwine na o zwi shumisa ni tshi vhala phanḓa ha musi ni tshi thoma u vhala sa penisela, bolopheni, bammbiri, ngilasi ya maḓi na peni i talelaho zwa ndeme zwine na khou vhala.  Ivhani na fulufhelo, izwi zwi thusa uri vhuluvhi haṋu vhu tou fombe kha zwine na khou vhala.  Vhuluvhi hanu vhu shuma zwavhudi nga u shumisa mivhala na zwifanyiso. Edzisani u zwi shumisa nga hune na kona.  U dovholola ndi zwa ndeme kha u elelwa mafhungo ane na fanela u a vhala. Vhalani mushumo waṋu u swikela ni tshi kona u u elelwa zwi sa koni. 5

Shumisani gaidi iyi ya maanea na zwibveledzwa zwa vhudavhidzani sa bugu ya u shumela, ¿walani notsi, olani zwifanyiso ni talele mihumbulo ya ndeme. .  Funzani muṅwe ane a ḓo thetshelesa zwine na khou vhala. Zwi a thusa u vhalela notsi dzaṋu nṱha.  U eḓela lu linganelaho vhusiku vhuṅwe na vhuṅwe, u ḽa zwiḽiwa zwa mutakalo, na u nwa maḓi manzhi ndi zwa vhuṱhogwa zwine na fanela u ita u thusedza vhuluvhi haṋu.  U vhalela mulingo zwi fana na u ita nḓowenḓowe, zwo ralo ni fanela u ilugisela. 6

1.3.2 Ḓuvha ḽa mulingo  Ivhani na bolopheni dzi ṅwalaho, penisela yo vhaḓiwaho, raba na tshivhaḓapenisela. Ni ḓe na bugundaula na vhurifhi ha u tendelwa u ṅwala. Swikani u ṅwala hu tshe ho sala awara.  Iyani bungani ni sa athu u thoma u ṅwala. Ni songo fhedza tshifhinga tshaṋu tsha u ṅwala nga u ya bungani musi ni kati na u ṅwala.  Ni fanela u ḓivha musi mulingo u tshi tou thoma uri ndi dzifhio mbudziso tharu dzine na ḓo dzi fhindula kha vhurendi, nthihi ine na ḓo i fhindula kha nganea na uri ndi ifhio nthihi ine na ḑo i fhindula kha ḓirama. Vhalani ndaela nga vhuronwane.  Sedzulusani mbudziso iṅwe na iṅwe uri ni kone u pfesesa zwine ya khou vhudzisa. Ni songo dzhaela u fhindula mbudziso ni songo ranga na pfesesa. Arali na sa fhindula mbudziso nga nḓila yo teaho, a ni nga koni u avhelwa maraga dzayo. Lavhelesani maipfi ane a vha khoṋo kha mbudziso uri ni kone u i fhindula nga nḓila yo teaho. Ni ḓo wana mutevhe wa maipfi ane a shumiseswa kha u vhudzisa mbudziso kha bammbiri ḽeneḽi kha gaidi iyi.  Langani tshifhinga tshaṋu zwavhuḓi. Thomani nga mbudziso ine na vhona i tshi leluwa. Musi ni tshi fhindula mbudziso, sedzani maraga dze dza avhelwa khayo uri ni kone u fhindula nga mafhungo a linganaho maraga idzo. Pimani u wana gumofulu ya maraga nga u ṋea mbuno dzine dza pfadza.  Dzikani naho mbudziso i tshi pfala i tshi konḓa musi ni tshi i lavhelesa lwa u thoma. Nga murahu ha u i lavhelesa zwavhu»i, ni ḓo i vhona i tshi ṱumana na zwiṅwe zwe na zwi vhala. Arali na pfa mbudziso i tshi khou konḓa vhukuma, fhirelani kha i tevhelaho ni kone u i humela arali hu tshi kha ḓi vha na tshifhinga. Edzisani u fhindula mbudziso dzoṱhe dzine na khou tea u dzi fhindula.  Ṅwalani zwi no vhonala uri vhaṱhaṱhuvhi vha lelutshelwe nga u vhala mushumo waṋu. U ṅwala nga u vetaveta na u hwayekanya zwi a mbumburisa 7 maraga.

1.3.3. NYANGAREDZO YA BAMMBIRI ḼA VHURARU ḼA TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI. Bammbiri iḽi ḽi na maraga dza 100. Maraga dza 50 ndi dza zwibveledzwa zwa vhusiki (maanea), maraga dza 50 ndi dza zwibveledzwa zwilapfu zwivhili zwa vhudavhidzani. Hezwi zwi hone kha Luambo lwa Hayani. Kha nyambo dza u engedzedza hu na khethekanyo tharu. Khethekanyo ya A ndi maanea o faredzaho maraga dza 50, khethekanyo ya B ndi zwibveledzwa zwilapfu zwa vhudavhidzani zwo faredzaho maraga dza 30, ngeno kha khethekanyo ya C ndi zwibvedzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani zwo faredzaho maraga dza 20. NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI DZA LUAMBO LWA HAYANI 1. Heḽi bammbiri ḽi na KHETHEKANYO MBILI: KHETHEKANYO YA A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea) [50] KHETHEKANYO YA B: Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani (25x2) [50] 2. Ni lavhelelwa u fhindula mbudziso NTHIHI kha KHETHEKANYO YA A na MBILI kha KHETHEKANYO YA B. 3. Thomani khethekanyo IṄWE NA IṄWE kha siaṱari ḼISWA, hune ya fhela hone ni talele. 4. Ni fanela u pulana (tsumbo: mapa wa muhumbulo/tshati ya nyelelo/maipfi a re khii, na zwiṅwe), u vhalulula na u sedzulusa mushumo waṋu zwi dzhielwe nṱha. Thomani nga u ṅwala pulane yaṋu ni kone u ṅwala nga ha tshibvedzwa. 5. Ni eletshedzwa u thutha pulane yoṱhe nga u tala mutalo u buḓekanyaho khayo. 6. Khethekanyani zwifhinga zwaṋu nga nḓila i tevhelaho: KHETHEKANYO YA A: Minetse ya 90 KHETHEKANYO YA B: Minetse ya 90 7. Nomborani phindulo dzaṋu zwi anane na kunomborelwe kwa mbudziso. 8 8. Ni ṅwale ṱhoho ya phindulo yaṋu. DZHIELANI NZHELE HEZWI: Musi ni tshi vhala tshivhalo tsha maipfi ni songo vhala na ṱhoho ya mbudziso ye na nanga.

9. Ṅwalani nga luambo lune na khou lingwa ngalwo. 10. Ni tea u dzhiela nzhele mupeleṱo, khethekanyo ya maipfi, kushumisele kwa madanzi, zwiga zwa u vhala, tswayo khathihi na kuvhumbelwe kwa mafhungo. NA NDAELA NA MAFHUNGOTHANGELI DZA NYAMBO DZA U ENGEDZEDZA 1. Heḽi bammbiri ḽi na KHETHEKANYO THARU: KHETHEKANYO YA A: Zwibveledzwa zwa vhusiki (Maanea) (50) KHETHEKANYO YA B: Zwibveledzwa Zwilapfu zwa Vhudavhidzani (30) KHETHEKANYO YA C: Zwibveledzwa Zwipfufhi zwa Vhudavhidzani (20) 2. Fhindulani mbudziso NTHIHI u bva kha khethekanyo IṄWE na IṄWE. 3. Ṅwalani nga luambo lune na khou lingwa ngalwo. 4. Thomani khethekanyo IṄWE na IṄWE kha siaṱari ḼISWA. 5. Ni fanela u pulana (tsumbo: mapa wa muhumbulo/nyolo/tshati ya nyelelo/maipfi a re khii na zwiṅwe), u vhalulula na u sedzulusa mushumo waṋu. Pulane yaṋu i tea u RANGELA maanea. 6. U pulana hoṱhe hu tea u sumbedzwa nga u ralo. Ni eletshedzwa u thutha pulane yoṱhe nga u tala mutalo u buḓekanyaho khayo. 7. Ni eletshedzwa lwa tshoṱhe uri ni shumise ndangatshifhinga iyi yo anganywaho: KHETHEKANYO YA A: Henefha kha minetse ya 90 KHETHEKANYO YA B: Henefha kha minetse ya 50 KHETHEKANYO YA C: Henefha kha minetse ya 40 8. Nomborani phindulo dzaṋu sa zwe ṱhoho dza nomboriswa zwone kha bammbiri ḽa mbudziso. 9. Ṋeani phindulo IṄWE na IṄWE ṱhoho yo teaho. 10. Musi ni tshi vhala tshivhalo tsha maipfi, maipfi a re kha ṱhoho ye na nanga ha tei u katelwa kha itsho tshivhalo. 11. Ṅwalani nga vhudele nahone zwi no vhalea. 9

1 . MARANGAPHANḒA Ndivho ya tsumbanḓila iyi ndi u tsivhudza vhadededzi na vhagudi nga u pfufhifhadza kha zwiteṅwa zwa u ṅwala na u ṋekedza. Tsumbaṋdila iyi i dovha hafhu ya pika kha u bveledza vhaṅwali vhane vha vha na vhukoni, vhane vha shumisa zwikili zwavho u bveledza na u ṋekedza zwa u ṅwala, zwa u vhoṅwa na zwa midia zwo teaho hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho. Heyi tsumbanḓila i ḓo ni thusa kha u lugisela mulingo waṋu wa mafheloni a ṅwaha. Ni i shumise sa bugupfarwa, i ḓo ni thusa kha u ita notsi dzaṋu dzi tevheleleaho. Tsumbanḓila iyo i dovha hafhu ya thusa u ita nyolo / mapa wa muhumbulo / tshathi ya nyelelo kana maipfi a re khii., Ni talele na mbuno dza ndeme dzine dza ḓo ni thusa. Bugu heyi ndi yaṋu i vhaleni no tou fombe ngauri ndi yone yo faredzaho maraga nnzhi u fhira maṅwe mabambiri. U ya nga ha tshitatamennde tsha kharikhulamu ya lushaka tsumbanḓila iyi yo ḓi sendeka kha tshikili tsha u ṅwala na u ṋekedza. Hohu u ṅwala na u ṋekedza hu tendela vhagudi u vhumba na u pfukisela mihumbulo nga nḓila yo lunzhedzanaho. U dzulela u ita nḓowenḓowe dza u ṅwala kha nyimele dzo fhambanaho, mishumo na kha mabuḓo a dzithero zwi konisa vhagudi u davhidzana nga nḓila ya vhudavhidzani na vhusiki. Nḓivho ya zwivhumbeo zwa luambo i ḓo konisa vhagudi u bveledza zwibveledzwa zwo lunzhedzanaho na u ṱumekana. Zwivhumbeo zwa luambo zwi fanela u funzwa u itela u bveledza zwibveledzwa kha nyimele dza u shumisa. Kushumisele kwa zwivhumbeo zwa luambo ku songo tou shumiswa fhedzi kha u sengulusa mafhungo o sokou imaho a oṱhe. I fanela u ṱalutshedza nḓila ine mafhungo a vhekanywa ngayo kha u fhaṱa tshibveledzwa tshoṱhe sa zwiṱori, maanea, marifhi na mivhigo ine vhagudi vha guda u i vhala na u i ṅwala zwikoloni. Tshikili tshi re afho nṱha tsha u ṅwala na u ṋekedza tshi tea u vanganywa na zwiṅwe zwikili. Kha u vanganyiwa ha izwi zwikili, u sedza kha tshikili tshithihi zwi nga livhisa kha nḓowenḓowe ya tshiṅwe tshikili. Tsumbo: Mugudi ane o dzhenelela kha zwa dibeithi u ḓo vhala maanea a u ṱaṱa ho linganelaho, a kona u bveledza mushumo wawe wa u ṅwala a tshi khou shumisa zwivhumbeo zwa luambo. Tsumbanḓila iyi i nga kona u shumisiwa nga vhadededzi na vhagudi vha Luambo lwa Hayani (LH) Luambo lwa u engedzedza lwa u Thoma (LeT) na Luambo lwa u engedzedza lwa Vhuvhili (LeV). Vhadededzi na vhagudi vha tea u sedza kha TKL ya vhuimo ha luambo lwavho saizwi yo faredza zwibveledzwa zwo fhambanaho zwa u ṅwala. 10

U ṄWALA NA U ṊEKEDZA U ṅwala na u ṋekedza zwi ṱanganya zwiteṅwa zwiraru:  U shumisa maitele a u ṅwala  U guda na u shumisa nḓivho ya tshivhumbeo na mbonalo dza zwibveledzwa zwo fhambanaho:  U guda na u shumisa nḓivho ya phara na u shumisa tshivhumbeo tsha fhungo na ndongazwiga.  U ṅwala na u ola zwibveledzwa ndi maitele a bveledzwaho tshifhinga tshoṱhe. Ndi zwa ndeme U ṋea vhagudi tshifhinga uri vha kone u ita maitele haya a tevhelaho. • U nanga ṱhoho, ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo a zwibveledzwa zwi teaho u ṅwalwa kana u olwa. • U haseledza nga mihumbulo yo fhambanaho vha tshi shumisa, sa tsumbo: mapa wa mihumbulo/ tshati ya nyelelo/ mitevhe na zwiṅwe. • U kwama zwiko zwo teaho, u nanga mafhungo o teaho nahone vha dzudzanya mihumbulo iyo. • U bveledza mvetamveto ya u thoma i dzhielaho nṱha: ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo, ṱhoho, lushaka lwa tshibveledzwa. • U vhala mvetamveto ya u thoma nga u shumisa luambo nga nḓila ya vhudzivha nahone vha wana maambiwa-vho a bvaho kha vhaṅwe (khonani dza kiḽasini, vhadededzi, vha muṱa). • U bveledza mvetamveto nnzhi hune zwa konadzea. • U vhalulula (hune zwa ṱoḓa u dovha u amba nga hazwo), vha tshi khakhulula he ha khakhea na u sedzulusa mvetamveto nga vhusedzi. • U bveledza mvetamveto yo olwaho zwavhuḓi. • U humbula nga ha u saukanya tshibveledzwa tsha u fhedzisa nga ene muṋe na musi e na vhaṅwe vhagudi ngae na musi e na mudededzi. • U ṋekedza tshibveledzwa tsha u fhedzisa. 11

Thanyelani  Ni tea u ṅwala misi yoṱhe. U ṅ w a l a d z i d z h e n a l a d z i s a ṱ o l i w i z w i nga ni thusa uri ni vhe na vhukoni hau ṅwala.  Kha u ṅwala ha tshiofisi, lavhelelani u lingwa nga tshikili tshithihi tshine tsha khou funziwa nga tshenetsho tshifhinga.  U ṱhaṱhuvhelana mishumo nga tsha thanga/tshaṋu ndi tshumisano ya ndeme kha maitele a u guda u ṅwala.  Kha u ṅwala ha fomaḽa, vhadededzi vha fanela u ita uri vhagudi vha pfesese zwiṱalusi zwa ruburiki.  Vhadededzi vha fanela u dovha hafhu vha vhudza vhagudi zwe vha khakha u itela u khwinisa zwikili zwavho zwa u ṅwala.  Ni tea u thanyela zwivhumbeo na ṱhoḓea dza zwibveledzwa zwa vhusiki zwo fhambanaho. KHETHEKANYO YA A 2. MAANEA Maanea ndi maṅwalwa a vhusiki a songo lapfaho u ya thambo zwi tshi itwa kana u ṱuṱuwedzwa nga zwe muthu a vhuya a ṱangana nazwo vhutshiloni. Kanzhi maanea a nga ḓadza masiaṱari mavhili u ya kha mararu. Muṅwali u ṋetshedza mihumbulo i kha phara a tshi nyanyuwa kana u vhangulwa nga ṱhoho yo ṋetshedzwaho kana ye a nanga. Ndi henefho hune ra vhona phara iṅwe na iṅwe yo faredza muhumbulo muthihi, fhedzi hu na u lunzhedzana hu tikedzaho ṱhoho. Afha-ha ndi hune muṅwali a vhonadza vhusiki hawe ha vhuswikeleli ha nṱhesa nga u kona u nanga na u vhekanya maipfi u tshi itela vha ṱanganedzaho mafhungo. Ṅwana a nga ḓisikela ṱhoho a tshi vhangulwa kana a tshi vinyuswa nga zwifanyiso zwine a khou vhona kana nga nyolo. Afha ndi hone hune ra vhona vhusiki ha mugudi musi a tshi ṅwala mihumbulo i songo lavhelelwaho. Vhagudi vha konaho u ṅwala maanea o lundwaho tshidele ndi vhane vha ṱana/vhonadza marangaphanḓa, mutumbu na magumo. Vhulapfu ha tshibveledzwa vhu tea u vha maipfi a tevhelaho: Tshivenḓa LH 400-450 maipfi Tshivenḓa LeT 250-300 maipfi Tshivenḓa LeV 200-250 maipfi 12

TSHAKA DZA MAANEA Maanea a na tshaka dzo yaho nga u fhambana. Ndi zwa ndeme u ḓivha tshaka dzo fhambanaho dza maanea. Hafha fhasi hu tevhela tshaka dzoṱhe dza maanea. Ṱhoho dzo fhambanaho dza maanea dze na ṋetshedzwa ndi dzone dzine dza ḓo vhangula vhuḓipfi haṋu uri ni ḓo kona u haseledza, u anetshela, u vhuisa muhumbulo, u ṱaṱa kana u buletshedza ni tshi khou shumisa phara dzo vhumbiwaho nga mbuno dzo fhambanaho dzi tikedzaho ṱhoho ye na ṋewa. Zwenezwi zwi ri ḓisela tshaka dza maanea dzi tevhelaho: 2.1 Maanea a u anetshela Maanea a lush aka ulu nd i h une na anetshela kana a toolola mafhungo nga nḓila ye a bvelela ngayo. Ndi maanea ane muane tsheli a anetshe la tshiṱori kana zwiitei zwo fhiraho kana f ikish ini (khumbulelwa) . Muṅwali a nga shumisa mihumbulo i tevhekanaho tenda ya vha i tendiseaho. Mafhungo a hone a ṅwalwa nga tshifhinga tsho fhelaho fhedzi vhaṅwali vhanzhi vha shumisa tshifhinga tsha zwino u ḓisa vhupfiwa ha tsini na u bveledza ndivhanywa. Mih u mbulo y awe i te a u f ara na. Zwi nga ṅwaliwa nga kuvhonele kuṅwe na kuṅwe. Maanea a fanela u ṅwaliwa zwi tshi elana na tshenzhemo ya vhutshilo ha muṅwali. Tsumbo dza ṱhoho dza maanea a lushaka ulu 1. Ndo ri u vula gurannḓa nda kulea nungo. 2. Kha zwe nda vha ndi khazwo, vhabebi vhanga vho ri bvelele nda tama fhasi hu tshi fhanduwa. 3. Kha zwe vha nnyita muḓini wavho a thi tsha ḓo lu vhea, ndo tou nṱhu nde fuke. 4. Muṱa woṱhe wo fhelela dzhele. 5. Ḓuvha ḽe nda lwala nda ṱoḓou fa. Musi ni tshi ṅwala maanea a u anetshela ni dzhiele nzhele zwi tevhelaho:  Tshiṱori tshi fanela u vha na mudzedze wo khwaṱhaho nahone tshi tendiseaho naho tsho ḓisendeka kha mahumbulelwa.  Maanea a u anetshela kanzhi a ṅwaliwa kha tshifhinga tsho fhiraho. Phara ya mvulatswinga i fanela u kokodza dzangalelo ḽa muvhali. Kanzhi maanea avhuḓi a a kona u swikelela tshipikwa tsho livhiwaho khatsho. Magumo a takadzaho a songo ḓoweleaho a fha tshiṱori muḓifho  wonewone.  Dzangalelo ḽa muvhali ḽi tea u dzula ḽo fariwa u swika magumoni. Tshitaila, zwishumiswa zwa u kokodza, na nyito zwi tea u khwaṱhisa vhuṱanzi ha dzangalelo ḽi yaho phanḓa.  Nganetshelo yo bvelaho phanḓa i bvisela khagala zwinzhi nga ha zwipfi zwi ngaho 13

sa u vhona, muungo, muthetshelo, munukho na vhuḓipfi ha maanea. Maanea a u anetshela kanzhi a vha na u ṱalutshedza ho khwaṱhaho. TSUMBO YA MAANEA A NGANETSHELO Ndo ri u vula gurannḓa, nda kulea nungo. TSUMBO YA MAPA WA MUHUMBULO MARANGAPHANḒA/MATHOMO Ṱhalutshedzo ya ṱhoho Zwe nda vha ndo ana na khonani dzanga MUTUMBU Mulaedza we ra vha rou ṋea vha gireidi dza fhasi Phuluphedziso dze ra ṋea kha vhabebi MAGUMO/ PHENDELO U ṋea manweledzo Ndo ri u vula gurannḓa, nda kulea nungo Nṋe kha mafhungo a tshikolo u dabela murole u bva tshe nda dzhena wo vha u muila. Vhabebi vhanga na kha mashaka phungo vho vha vho no i hasha uri dokotela muṱani vha tsini na u vhuya naḽo. Vhagudisi vhanga tshikoloni vha tshi amba, vho vha vho tenda uri minisiṱa vha ḓo tou khaḓana nae. 14

Nṋe na khonani dzanga ro vha ro dzula ro ana uri uno ṅwaha ri ḓo vha ri vhaeni vha yunivesithi ya Wits, lwa miṅwaha ya rathi, ra kona u vhuya ra thusa vhalwadze maongeloni ashu a mahayani. Vharathu vhashu vha gireidi dza fhasi ro vha ro vha vhudza uri yunifomo vha songo tsha renga. Ro vha fulufhedzisa uri ri ḓo tou bvula dzashu ra vha ṋea, vhunga riṋe ri tshi ḓo vha ro no vha zwikoloni zwa nṱha. Vhabebi vhashu ro vha ro vha fhulufhedzisa uri vha ḓo tou takala vha fhufha vha hangwa uri vhulala ho vha ambara musi mvelelo dzi tshi bva, vhunga ro vha vhudza uri a ri nga phasi nga ṋaledzi, tshedza tshadzo tshi ḓo vha tsha ḓuvha. Ḓuvha ḽe ha pfi mvelelo dzi ḓo bva matshelo, ndo lala ndi songo lala. Ndo vha ndi tshi tama uri ḽi tsha lini ra pembela, vhabebi, vhadededzi vha fhufhe vhavhili vha sere. Ḽa tsha, gurannḓa ya rengwa, evho mmanga, ndi tshi sedza dzina ḽanga nda wana ḽo ṅwalwa nga tshena. Khonani dzanga dzoṱhe dza vha dzo phasa nga ṋaledzi, nda kulea nungo. 2.2 Maanea a mbuletshedzo Kha maanea a mbuletshedzo, muṅwali u buletshedza kana u ṱalusa tshithu u itela uri muvhali a kone u tshenzhela ṱhoho ine ya khou buletshedzwa nga nḓila i re khagala. Muṅwali a nga ṱalutshedza tshithu nga nḓila ine a songo zwi vhonaho a nga kona u zwi vhona nga iṱo ḽa muhumbulo. Maanea aya a ṱoḓa luambo lwo kunaho lu sa konḓi. Muṅwali u ṱalusa tshithu kana muthu u itele uri muvhali a vhe na tshenzhemo ya ṱhoho muhumbuloni. Muṅwali u tea u vhumba zwifanyiso nga maipfi nga u shumisa maṱaluli na maḓadzisi. Muṅwali u tea u ṱalusa a tshi khou fhaṱa zwifanyiso zwa u vhona, mubvumo, u thetshelesa, u thetshela na u kwama. Muṅwali a nga shumisa figara dza muambo dzo tou ralo. Hu nga ṱaluswa muthu kana tshithu. Maanea a lushaka ulu a na vhushaka na maanea a nganetshelo naho zwi sa tou fana tshoṱhe kokotolo. Tsumbo dza ṱhoho dza maanea a lushaka ulu. 1.Muthu wa vhuṱhogwa vhutshiloni hanga ane ndi nga si vhuye nda mu hangwa. 2.Zwine nda nga takalela u zwi vhona nga ḓuvha ḽanga ḽa mabebo. 3.Ayo o vha masiandaitwa o vhangwaho nga mvula ye ya na vhuponi ha hashu. 4.Kutshilele kuswa kwo ḓiswaho nga mvula ye ya na vhuponi ha hashu. 5.Thekhinolodzhi tshileludzi tsha vhutshilo. Musi ni tshi ṅwala maanea a mbuletshedzo ni dzhiele nzhele zwi tevhelaho: Muṅwali u tea u sika tshifanyiso nga maipfi. Maipfi na kuambele zwi nangiwa nga nzhele u itela u swikelela mbuyelo yo lavhelelwaho. Zwifanyiso zwa u vhona, muungo, u pfa, muthetshelo na u kwama zwi nga shumiswa uri ṱhaluso kana mbuletshedzo 15

i vhe khagala. Figara dza muambo dzi nga shumiswa nga nḓila ya mvelo. Vhagudi kanzhi vha tea u vha na tshenzhemo na ṱhoho. TSUMBO YA MAANEA A MBULETSHEDZO Ṱhoho: Covid-19 TSUMBO YA MAPA WA MUHUMBULO MARANGAPHANḒA/MATHOMO Ṱhalutshedzo ya ṱhoho Vhubvo ha dwadze iḽi MUTUMBU Tsumbodwadze dza vhulwadze ha Covid-19 Zwithu zwine muthu a nga zwi vhona/pfa uri muthu u khou dodelwa nga dwadze iḽi MAGUMO/ PHENDELO Maga ane a nga tevhelwa u ḽi thivhela Covid-19 U bva tshe shango ḽa sikwa ho no vha na malwadze manzhi e a tambudza na u vhulaha zwigidi na zwigidi zwa vhathu. Ho no ḓi vha na malwadze a fanaho na a thomba, lufhia, tshikwaikwai, khoḽera na maṅwe manzhi e a ri u wa shangoni ha vha na zwililo na u shenganya maṋo sa ḽeḽi ḽa covid-19. Dwadze ḽa Covid-19 ḽi pfala ḽo simuwa kha shango ḽa China ḓoroboni ya Wuhan. Vhunzhi ha vhathu ro zwi dzhia uri kha ḽa muno a ḽi nga tutuwi vhunga ri kule na shango ḽa China, zwino kheḽi ḽo ambarela shango ḽoṱhe sa lukole. 16

Dwadze iḽi ḽa tshivunḓo tshi no nga sa o ṱhavhelwaho musangwe, ḽi ḓa sa mbava ya vhusiku. Wa vhuya wa pfa ṱhoho i tshi rema, u sokou neta, u kundelwa u fema na zwiṅwe zwi ṱutshelanaho na zwenezwo, u mbo ḓi zwi ḓivha uri hu na khonadzeo ya uri u na mueni-muvhulahi vhunga hu si na ane a takalela u lwala kana u vha ṱhama ya lufu. Ri tea u ḓivha uri ri fanela u ita zwifhio u thivhela heḽi dwadze. Kha ri ṱambe zwanḓa nga tshisibe tshifhinga tshoṱhe, ri sie tshikhala tsho linganelaho u bva kha muthu a re tsini na riṋe. Ri songo sokou fara-fara ningo, maṱo na mulomo. Kha ri ṱambe zwanḓa nga tshiluḓi-tila tshitshili [ sanitizer], ri dzulele u ambara tshikelekete arali ri tshi ṱoḓa u tshilela vha ri funaho. Dwadze heḽi tshivunḓo tshaḽo tsho pfala hoṱhe, vhathu vho fhelelwa nga mishumo, vhaṅwe vho xelelwa nga mashaka, ikonomi ya shango yo hoṱefhala lu sa vhudziswi, mbuelo ya mabindu manzhi ndi vhumbale-mbale. Hone-vho u ḓa haḽo ho vhuisa lufuno lwo xelaho lwa u shumisana na mavhuthu a ḽino shango. Naa kani kha riṋe Ma-Afrika ndi yone nḓila ya uri vhurereli hashu vhu dzhielwe nṱha? Ndi amba ngauri u aravhela ho vhuya. Vhathu kha ri funane, ri tevhele maga a u thivhela na u shumisana ri tshi itela u fhenya heḽi guru ḽo semaho maṋo ane naho wa semana wa sa vha muthetshelesi na mutevhedzi ḽi a u dzhongondedza. 2.3. Maanea a u ṱaṱa Kha maanea a u ṱaṱa muṅwali u na kuvhonele kwo khetheaho nahone u ṱaṱa a tshi itela u imelela kana u tikedza vhuimo hawe. Kuvhonele kwa muṅwali ku fanela u vha khagala kha mushumo woṱhe. Aya ndi maanea ane a dzhia sia ane khao muṅwali a lingedza u tendisa muvhali u kovhekana nae kuvhonele kwawe kana u vhona zwithu nga iṱo ḽawe. Kha maanea aya, muṅwali u ṱaṱa a tshi ima na, kana a tshi hanedza ḽikumedzwa iḽo ḽo ṋewaho. Muṅwali u ṅwala a tshi tikedza vhuimo na kuvhonele kwawe, lune u ḓitsireledza hawe a hu shanduki nahone zwi tea u imelelwa zwavhuḓi nga nḓila ya u dzhia sia. Muṅwali u tikedza vhukuma fhungo ḽine a khou ṱoḓa ḽi tshi tendiwa. Muṅwali u sumbedza vhukhwiṋe ha fhungo ḽine a khou ḽi imelela. Kha magumo muṅwali u tea u sumbedza sia ḽe a imelela ḽone na tshiitisi. Tsumbo dza ṱhoho dza maanea a lushaka ulu. 1. U ḓidzhiela nṱha na u ḓikukumusa ndi tshone tshivhangi tsha dziphambano kha vhaswa. Ṱaṱani. 2. Zwo tea uri vhathu vhoṱhe vha haelwe sibadela u itela u thivhela tshitshili tsha Covid 19. Ṱaṱani. 3. U shanduka ha nzulele ya mupo ndi tshone tshivhangi tshihulwane tsha malwadze. Ṱaṱani. 4. Vhabebi vha tea u ṋea thikhedzo vhana vhavho mahayani saizwi nyimele ntswa i sa tendi vhana vha tshi ya tshikoloni ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Ṱaṱani. 17

5. Muvhuso u tea u ṋea vhagudi vhoṱhe zwishumiswa zwa thekhinoḽodzhi u itela uri vha kone u swikelela ngudo dzavho dza pfunzo. Ṱaṱani. Musi ni tshi ṅwala maanea a u ṱaṱa ni dzhiele nzhele zwi tevhelaho:  Thomani maanea aṋu nga u amba kuvhonele kwaṋu kwa ṱhoho nga nḓila ya inwi muṋe nahone ya maanḓa.  Ṋeani vhuṱanzi ha u ḓiimelela ho vhalaho u tikedza muhumbulo waṋu.  Muṅwali u sedzesa kha mbuno dzi imaho na ṱhoho na dzine dza i hanedza.  Zwishumiswa zwo fhambanaho zwa u kokodza na thekheniki dza u kwengweledza dzi tea u shumiswa.  Luambo lu shumiswaho lu na u nyanyuwa nahone lu nga nyanyula fhedzi a lu tei u vha lwa vhuhali. Magumo a tea u vha fhungo ḽo khwaṱhaho, ḽi re khagala nahone ḽi tendiseaho ḽi sumbedzaho kuvhonele kwa muṅwali. 18

TSUMBO YA MAANEA A U ṰAṰA KHANI TSUMBO YA MAPA WA MUHUMBULO MARANGAPHANḒA/MATHOMO Ṱhalutshedzo ya ṱhoho Vhunzhi ha vhaswa a vha tshe na vhuludu U wana mushumo MUTUMBU Zwa pfunzo A hu tshe na tshiphiri MAGUMO/ PHENDELO U ṋea maṅweledzo 19

Theḽevishini ndi yone i ṱuṱuwedzaho mikhwa mivhi kha vhaswa Vhunzhi ha vhaswa vha takalela vhabebi vhane vha nga litsha u vha rengela zwoṱhe, fhedzi vha vha rengela theḽevishini Hezwi zwi itwa ngauri thelevishini ndi yone tshiko tsha u thatha vhuludu khavho. Theḽevishini i vha thusa nga u vhona vhaimbi na mizika yavho, mitambo na vhatambi vhayo vha maimo, zwi vha dzanga ḽi no ita uri vha pfe vhuludu khavho hu zwithu zwo vhulungwaho mavhiḓani. Hu na vhaswa vhanzhi vhane ṋamusi vha khou kapa mapfura nga lebula ngauri vha vho shuma. Mishumo yeneyi ndi ye vha i wana kana u i vhona i tshi khou kunguwedzwa kha thelevishini. Izwi zwi mbo ita uri theḽevishini khavho i vho vha dzhendedzi ḽa u vha isa zwivhuyani. Vhunzhi ha vhaswa vha ṱangana na mitsiko na thaidzo dzo fhambanaho dzine dziṅwe dzi ṱoḓa na u vha ruma lufuni. Mbekanyamushumo dza zwa vhurereli dzi sumbedzwaho kha thelevishini, dzi a vha rindidza na u vha tika, vha laṱa thambo ye vha vha vho humbula u ḓinembeledza ngayo, vha shanduka vhaḓinḓa vha Musiki. Vhaswa vhanzhi vha kundelwa u dalela mashango o fhambanaho ngauri a lu ṱanganyi mavhudzi. Theḽevishini i vha yone thandululo ngauri mafhungo a shango ḽoṱhe i vha hwalela vho dzula, ya vha ḓisela miḓini yavho na lwendo vha songo vhuya vha ṱanga. Vhunzhi ha vhagudiswa vha pfala vho takadza vhadededzi, vhabebi na vhalangi vha zwikolo hu tshi katelwa na muhasho nge vha phasesa lwa maṱhakheni. U tshi vhudzisesa u pfa vha tshi khoḓa yone thelevishini nge ya vha yone mugudisi wavho a sa ḓivhi holodei. Vhathu vha hashu, thelevishini a yo ngo khakhea fhethu, hu nga tou khakha muthu a si khou i shumisaho zwone, arali vha I shumisa nga ngona, vha ḓo vhona ḓembe vhutshiloni havho. 2.4. M A A N E A A DISIKHESIVI/U ṰAṰA HO LINGANYISWAHO Maanea a disikhesivi ha dzhii sia nahone a na ndivho ya u ṋea kuvhonele kwo linganelanaho kha masia oṱhe a u ṱaṱisana. Muṅwali u dzhiela nṱha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa ṱhoho ine ha khou haseledzwa ngayo, a ṋekedza mavhonele o fhambanaho a sa dzhii sia. Muṅwali a nga swika kha mawanwa magumoni a maanea fhedzi u imelela na u sathula zwi tea u vha na ndinganelo nahone zwa senguluswa lu re khagala vhukatini ha maanea. Afha muṅwali u ṱaṱa u lingana nga mihumbulo mivhili yo ṋekedzwaho. Muṅwali u ṅwala a tshi tenda na u hanedza tshithu. Muṅwali u ṅwala a tshi sedzulusa masia oṱhe a u ṱaṱa. Muṅwali u ṅwala a sa dzhii sia, fhedzi anga sumbedza vhuḓipfi hawe. Muṅwali a nga shumisa luambo lu nyanyulaho, fhedzi u ṱaṱa havhuḓi ndi hune ha vha na mbuno dzo dziaho. Muṅwali u fanela u sumbedza magumo a ṱanaho masia oṱhe vhuvhili hao. 20

TSUMBO YA MAANEA A DISIKHESIVI / U HASELEDZA TSUMBO YA MAPA WA MUHUMBULO MATHOMO U amba zwiṱuku nga ha ṱhoho u Ḓisa maḒi vhathuni na kha mupo U shayeya ha mvula na masiandaitwa Thuso kha vhalimi na ikonomi MUTUMBU Khedu dzi diswaho nga u shaeya ha mvula U nakisa shango na thuso kha vhalimi0- vhafuwi U nesa ha mvula zwi ṋea khaedu Mathomo MAGUMO/ PHENDELO 21

Tsumbo dza ṱhoho dza maanea a ulu lushaka. 1. Vhuḓi na vhuvhi ha u funza nga u shumisa zwileludzi zwa vhudavhidzani. 2. Mvula ndi ngwana wa lila wa shaya wa lila. 3. Goloi ndi tshinakela vhavhoni tshi sa shaei muḓini. 4. Vhuḓi na vhuvhi ho ḓiswaho nga nyiledzo dza Covid -19. 5. Vhupo he nda hulela khaho ho mphaṱa, ho ntshinya. Musi ni tshi ṅwala maanea a disikhesivi ni fanela u dzhiela nṱha zwi tevhelaho:  Muṅwali u fanela u pfesesa na u kona u sumbedza masia oṱhe a fhungo ḽa u ṱaṱisana nga nḓila ya u sa dzhia sia nahone e na nḓivho ya mafhungo.  U ṅwala hu fanela u vha havhuḓi, ho humbuliwaho zwavhuḓi nahone hu sa dzhii sia.  Hu fanela u vha na mafhungo o fholaho, u humbulwa na u tikedzwa zwavhuḓi.  Thounu i tea u vha i nyanyulaho nahone i tshi tendisea hu si na u ḓihudza.  Muṅwali a nga ṋea tsumbo ya kuvhonele kwawe magumoni a maanea awe, fhedzi hezwi zwi fanela u itwa kha magumo fhedzi. 22

Mvula ndi ngwana wa lila wa shaya wa lila Mvula ndi musi lukole lu tshi rithea maḓi a shuluwa a tshi bva tshikhalani. Zwa ralo u wana vhathu, zwifuwo, zwipuka, zwikhokhonono na zwimela zwi tshi pembela zwo hangwa uri yo vha farela dakalo-zwililo. Zwoṱhe mihumbuloni zwo khuba a u ri zwiḽiwa na maḓi ndi hone zwo wa mpale. Zwenezwi i kati na u na hu mbo thoma u vuwa zwigomelo musi zwi tshi vhona masiandaitwa mavhi ane ya vho ḓisa. Hu tou vha a hu na hazwo ya sa na hu lila na zwikulamalembe. Naho zwivhi zwi hone haho ane a nga sedza mvula nga iṱo ḽa u koḓa thanga. Madamu a ḓala hu takala na u pembela zwi tshilaho maḓini, zwe dzinnḓu ro fhaṱelwa ri ḓo wana ha u vhea ṱhoho. Vhathu na mutshatshame wa zwi tshilaho shangoni zwi a khana nga dakalo ngauri zwa humbula uri zwi ḓo wana maḓi na zwiḽiwa. Maḓi a bvaho madamuni aya a raloha u phaḓaladzwa a tshi ya nga mivhundu na masia o fhambanaho. Ndi henefha hune phaiphi dza vho thoma u bva maḓi, lushaka lwa raloha u a shumisa mbilu dzo rula. Ndi henefha hune vha ha masipala vha wana zwikhoḓo na mifhululu, nge vha vho konaha u isa tshumelo vhathuni. Mvula arali ye ndi bva vhubvo, madamu a a xa, lune vhathu vha kundwa maḓi a u ṅwa, vha mbo shaya mutakalo wa u tshila ḽo lala. Zwa ralo, shango ḽa oma hu ḓala zwigomelo na zwililo na u shengenya maṋo. Mvula ndi ya ndeme, ngoho iyi ndo i vhona nga khaladzi. Madamu a xa nge mvula i si ne, vhathu, zwifuwo, zwi tshilaho maḓini, phukha na zwiṅwe zwi a onda zwa fhedza nga u fa. Mvula ya vhuya ye tho, masimuni u wana ho dalafhala, zwiliṅwa hu hone zwi tshi tou titima nge zwa wana maḓi. Vhalimi u vhona zwi tshi rali mbilu dza ḓala dakalo, nge ya ḓisa fulufhelo ḽa uri khaṋo i ḓo vha mbuya, tshifhefho tsha ralo u vhuya na mphwe dzatsho. Muthu muṅwe na muṅwe u a takutshedza a livha tsimuni a tshi shavha u fhirwa nga dzima. Murongwe u lilwa nga vhoṱhe vha sa tendiho u dzula nga ṋala. Mafhungo a ndimo a takula na ikonomi ya shango vhunga afha hu hone kha mveledziso. Mvula i sa na, gomelelo ḽi mbo ḓi ri a thi tanwi. Masimuni hu mbo ralo u duba buse, vhalimi vha otsha ḓula. Zwiliṅwa na zwimela zwi a puta nga u shaya mvula. Zwifuwo zwi a onda, zwa fhedza nga u fa. Izwi zwi siela vhafuwi na vhalimi tshinyalelo i si na vhukono. Pfulo na yone i ṱoḓa maḓi. Mvula ya na shango ḽi a naka na u dalafhala. Miri i a ṱuma lurere ngeno hatsi na hone vhu tshi mela. Zwimela zwi tshi ralo u fhufhuma nga dakalo, zwifuwo, phukha na zwikhokhonono zwi a wana zwiḽiwa, ha vhuya ḽia ḽa ha maladze ḽi sa ladzi ṅwana na nḓala. Zwi ḓo ri u nona wa wana zwi tshi tou penya thovhela. Naho zwo ralo, ri tshi khou vhona zwivhuya zwa mvula, huṅwe i vha na masiandaitwa 23

a nga ho u khauwa ha dziburoho. Vhunzhi ha vhathu vha fhedza vho ṱangana na khombo dzi si na vhukono, ngeno vhaṅwe vha tshi xelelwa nga vhutshilo. Vhuendi na hone hu a kwamea lune zwa khakhisa vhudavhidzani, vhukwamani na ikonomi ya shango. Nnḓu na dzone dzi a wa, vhathu vha vho shaya ha u vhea ṱhoho. Ndi henefha hune zwikolo na dzikereke zwa vho shanduka mahaya a vho tshinyalelwaho nga u wa ha dzinnḓu dzavho. U wa ha dzinnḓu zwi mbo ḓisa tshinyalelo ya u pwashetshelwa nga thundu yavho. Naho muvhuso u tshi longa tshanḓa kha u ṋea thikhedzo kha vho tshinyalelwaho, hu vha na u humela murahu lu ṱungufhadzaho. Huṅwe hu gwea lune ha sala hu si tshe na hune ha nga fhaṱea hone dzinnḓu hafhu. Vhupo uho kanzhi hu shanduka u vha miedzi mihulu. Gole ḽa tou nzwinzwimala nḓadzi na dzone dzi a ḓiṋea maanḓa. ṋdi henefha hune vhathu vhaṅwe vha rwiwa nga nḓadzi vha ri sia huṅwe ha tou swa dzinnḓu na thundu i re ngomu. Dziphenyo na mibvumo zwa thoma vhathu vha mbo ḓi dzhenwa nga mitetemelo ine ya vha vhangela malwadze, vhaṅwe vha ita na u ri sia. Ngoho iyi ndo i vhona ya uri, mvula ndi ngwana wa lila wa shaya wa lila. Yo farela vhathu zwivhuya zwinzhi naho nga thungo i tshi ḓisa thaidzo vhathuni na kha zwifuwo. Nnḓu dzi a wa, bada dza ṱhukhuwa, vhathu vha kumbiwa na u rwiwa nga nḓadzi. Masimuni i ḓisa khaṋo mbuya, zwifuwo zwa takala, ikonomi ya shango ya aluwa, na lushaka lwa wana maḓi nga vhuḓalo. 3.1.5. Maanea a khumbudzo kana a u vhuisa muhumbulo Kha maanea a khumbudzo kana u vhuisa muhumbulo muṅwali u elekanya muhumbulo a vhea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe. Muṅwali u vhuisa muhumbulo nga zwo bvelelaho murahu. Muṅwali u ṋekedza mahumbulwa na muhumbulo nga ha ṱhoho, hu si na u ṱaṱa kana u imelela tshithu. Muṅwali u vhekanya mihumbulo nga nḓila ine ya kunga kana u ṱuṱula dzangalelo. Muṅwali u ṋekedza kuvhonele, mihumbulo, ṱhalukanyo na vhuḓipfi nga ha ṱhoho ine a khou ṅwala ngayo, zwihulu ine a pfa e na vhukwamani nayo. Muṅwali u fanela u shumisa mihumbulo ine ya mu kwama hu si na u dzhia sia. Muṅwali a nga ḓi bveledza maanea a vhuṱali, kana a dzhia muhumbulo wo khwaṱhaho nga ha zwe zwa mu kwama. Muṅwali ha tei u vhea magumo awe khagala. Tsumbo dza ṱhoho dza maanea a ulu lushaka. 1. Ṋamusi ndi khou ḽa muṱodzi u shamani nge nda konyolela matanda nḓevheni. 2. Musi ndi tshi vhona hoyu moḓoro………… 3. Ikonomi ya vhahura vhashu i re fhasi i ita uri ndi humbule zwine zwa nga itea kha ikonomi ya shango ḽashu. 4. U lovha ha vhathu nga vhunzhi nga Covid- 19 zwo nkhumbudza kulovhele kwa makhulu wanga. 5. Zwithu zwine nda tea u zwi swikelela musi ndi tshi swika phensheneni. 24

Musi ni tshi ṅwala maanea a khumbudzo ni fanela u dzhiela nṱha zwi tevhelaho:  Maanea a khumbudzo a dzhia sia.  Vhuḓipfi na u nyanyuwa zwi tamba tshipiḓa tshihulwane.  T s h i p i ḓ a tshi vhonalaho tsha maanea tshi nga vha tsha u ṱalusa.  Ṱhaluso idzi dzi fanela u vha khagala nahone dza livhiswa kha u sikulula mihumbulo kana vhuḓipfi ha muṅwali kha muvhali.  Mihumbulo/ngelekanyo/vhuḓipfi zwine zwa bviswa zwi fanela u dzumbulula u fulufhedzea na u dzhenelela ha ene muṋe. TSUMBO YA MAANEA A U VHUISA MUHUMBULO Musi ndi tshi vhona hoyu moḓoro………… TSUMBO YA MAPA WA MUHUMBUL MARANGAPHANḒA/MATHOMO Ṱhalutshedzo ya ṱhoho Mbonalo ya moḓoro Zwe nda pfa muvhili u tshi MUTUMBU nndaedza Zwe zwa nṋdela na u nkhumbudza zwone U kwama vhaḓivhi vha MAGUMO/ PHENDELO muhumbulo ndi zwa ndeme Musi ndi tshi vhona hoyu moḓoro… Tshiṱaka tshe wa vhona ṋowa, u ḓi ri i tshe ngomu. Vhutshilo hanga na ṋamusi muḓifho ndi ḓo u pfa nga munukho. Vhaṅwe vha tou tshimbila nga vhoṱhe, nṋe ndi tou tshimbidzwa, tshiphiri vhutshiloni thi tshe na. 25

Malume anga ndi mushumi wa biko, nahone vha shuma mushumo u no holela. Ṋamusi khevha vho ḓa u ntsumbedza moḓoro wavho muswa wa Mercedes-Benz, mutswuku, lunako lwawo na u penya hu no nga dzinga ḽi ḓuvhani. Kha nṋe wo mmbaisa ndo tea u takala, malume vha mangala musi vha tshi vhona ndi tshi kotamela fhasi, zwikamba zwa rotha. Muvhili wanga ndo pfa malofha a tshi shavha, biko ḽa bva. Ndo tama na u ṱavha mukosi, musi ndi tshi humbula vhuṱungu he nda pfa ḓuvha nde nda thulwa nga goloi. Ḓuvha iḽo ndi musi ndi tshi khou bva u ṱanganedza mvelelo dzanga dza gireidi ya vhufumi-mbili, ye nda vha ndo phasa nga ṋaledzi kha thero dzoṱhe. Moḓoro uyo wo vha wo tou kokotolo na we wa nthula. Ḓuvha iḽo ndo vha ndo takala vhukuma musi dziradioni hu tshi bvuma ḽanga dzina uri ndo tou rwa nda bubudza Venḓa ḽoṱhe kha mvelelo dza murole wa vhufumi- mbili. Dziyunivesithi dzo vha dzo no fhedza u mmbanga, fhedzi zwino zwi ngafhi. Ndo fhedza miṅwaha mivhili yoṱhe ndi sibadela. Ndi fhano a thi tsha kona u tshimbila nga ndoṱhe, tshikoloni tho ngo tsha ya, zwanḓa a zwi tsha kona u shuma, ndo huvhala na muṱodo, maṱo ha tsha vhonela kule. Ndi tshi vhona hoyu moḓoro u nkhumbudza ḓuvha ḽe nda thulwa ngalo. Ndi tama u ṱuṱuwedza vhathu uri arali ra ṱangana na zwi ri vhavhaho, kha ri ye kha vhaḓivhi vha mihumbulo, ra sa ralo ri ḓo fa lunzhi-lunzhi ḓuvha ḽalwo ḽi tshe kule. 3. Maanea a tsenguluso ya zwifanyiso Muṅwali u fanela u ṅwala hu na vhuṱumani hu re khagala vhukati ha maanea na tshifanyiso tshe a nanga tshone. Muṅwali u fanela u sumbedza u nyanyuwa, u vhangulea ha zwipfi na kuvhonele kwawe. Muṅwali henefha ndi hune a nga ṅwala maanea awe a tshi tevhela tshakha dzo fhambanaho dza maanea sa nganetshelo, mbuletshedzo, u ṱaṱa, u haseledza na u vhuisa muhumbulo. Muṅwali ndi hune a ṅwala maanea awe a tshi khou ṱokonywa nga zwine tshifanyiso tsha mu ḓisela muhumbuloni wawe. Muṅwali u ḓisendeka kha tshifanyiso tshe a ḓinangela tshone. Muṅwali u tea ḓisikela ṱhoho nga tshifanyiso tshe a nanga. Afha hu nga ḓa mihumbulo minzhi yo fhambanaho nga tshifanyiso tshe a nanga, a si omelele kha sia ḽithihi. MBUDZISO DZA ZWIFANYISO Zwifanyiso izwi zwi nga ṱokonya kana zwa vusa zwipfi zwaṋu kana zwa dzikusa kuvhonele kwaṋu kwa zwithu. Inwi ḓinangeleni tshifanyiso ni kone u ṅwala maanea, tenda na nombora mbudziso ye na nanga. Nga zwifanyiso izwo ni nga ḓisikela ṱhoho na ṅwala maanea ni tshi tevhedza lushaka luṅwe na luṅwe lwo bulwaho afho. Hu tea u vha na vhuṱumani vhu re khagala vhukati ha maanea aṋu na tshifanyiso tshe na nanga. 26

3.1 3.2 27

3.3 [ ZWI BVA KHA INTHANETHE] 3.4 28

TSHIVHUMBEO TSHA MAANEA Maanea a tea u vha na marangaphanḓa, mutumbu na magumo. Tshivhalo tsha phara tsho sumbedzwaho kha mapa wa muhumbulo tshi fanea u lingana na tshivhalo tsha phara dze na ṅwala kha maanea aṋu. Marangaphanḓa/Mathomo Marangaphanḓa ndi phara ya u thoma mathomoni. Mathomo a tea u kokodza dzangalelo ḽa muvhali nahone hu shumiswe luambo lu gobolaho. Kha mathomo a ri sokou thoma na m a f h u n g o , ri fanela u ṋea ludungela nga ha zwine maanea a ḓo amba nga hazwo. Muvhali u fanela u pfa sia ḽe muṅwali a dzhia. Mathomo a fanela u kunga nahone ho ngo fanela u lapfesa. Mutumbu Mutumbu ndi tshone tshipiḓa tshilapfusa tsha maanea. Mutumbu u vhumbwa nga dziphara dzine phara iṅwe na iṅwe ya vha yo faredza muhumbulo wayo, wone wo vhumbwa nga dziphara. Ṱ h a n ḓ a v h u d zo i ḓ i v h o n a d z a n g a m af h u n g o o f h e l e l ah o a k h w a t h i s e d z a h o m u h u m b u l o w a p h a r a y e n e y o . M u s i m u h u m bu l o w a p h a r a i y o w o g u m a, h u t e a u p f u k w a m u t a l a h a k o n ah a u y a k h a i ṅ w e p h ar a y o f a re d z a h o m u h u m bu l o w a y o. Hu fanela u vha na ndunzhendunzhe yavhuḓi kha dziphara. Hezwi zwi a konwa na nga u shumisa maṱanganyi sa ngauralo, nga zwenezwo, saizwi na zwiṅwe. A si zwavhuḓi u shumisa lushaka luthihi lwa mafhungotswititi. Hu fanela u shuma-vho mafhungombumbano na mafhungotserekano. Muṅwali u tea u tevhelela zwe a sumbedza kha mapa wa muhumbulo. Mbuno dzoṱhe dzine dza ṅwalwa kha dziphara dzi tea u tikedza ṱhoho ya maanea. Magumo Iyi ndi phara ya u fhedza ya maanea ine ya swolodela mihumbulo yoṱhe. Muṅwali u nea manweledzo a zwe a bula kha mutumbu , kana a ṋea vhuḓipfi hawe nga ha ṱhoho. Muvhali u fanela u zwi pfa uri mafhungo a khou vhiniwa. Hu nga ḓi shumiswa maipfi a ngaho: Ndi tshi khunyeledza, ndi vhina nga u ri na maṅwe. MAITELE A U ṄWALA  U pulana  U ita mvetamveto  U dovholola  U dzudzanya  U vhalulula u itela u khakhulula na  U ṋekedza Zwivhumbeo na milayo ya kushumisele kwa luambo  Ridzhisiṱara, tshitaila na ipfi  U nanga maipfi  U vhumba mafhungo  U ṅwala pharagirafu. 29

4. ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI. MULAEDZA WA NDEME: Kha zwibveledzwa zwa vhudavhidzani ni lavhelelwa u pulana hu si na u kundelwa. U pulana hune ha itwa ndi u tou ṅwala fhedzi ṱhoḓea kana zwiṱalusi zwa tshibveledzwa. Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi nga vha phindulo kana zwa vha kuthomele kwa phindulo. Tsumbo dze dza ṋewa dza zwibveledzwa zwa vhudavhidzani ndi dza nyambo dzo fhambanaho. Hu na dza Luambo lwa Hayani. Ha vha na dza Luambo lwa u Engedzedza na lwa u Thoma. Dziṅwevho dza ḓi vha dza Luambo lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili. Dziṅwe dzo ṋewa ho sedzwa gireidi ya luambo Vhulapfu ha zwibveledzwa vhu tea u vha maipfi a tevhelaho: Tshivenḓa LH 180-200 maipfi Tshivenḓa LeT 120-150 maipfi Tshivenḓa LeV 80-100 maipfi 4.1. VHURIFHI VHU SI HA FOMAḼA  Vhurifhi vhu si ha fomaḽa ndi vhurifhi vhune ha ṅwalelwa muthu wa shaka kana muthu ane wa mu ḓivha, naho arali muthu a tshi khou ṅwalela khonani vhurifhi ha hone vhu nga si tou fana na musi muthu a tshi khou ṅwalela muthu muhulwane ro sedza vhuimo hawe. Afha fhasi ri ḓo ṋea tsumbo ya vhurifhi vhu si ha fomaḽa.  Dzhielani nzhele zwivhumbeo zwo teaho zwa vhurifhi vhu si ha fomala  Shumisani thounu na redzhisiṱara yo teaho vhurifhi ha khonani kana ha tshishaka Tshivhumbeo tsha vhurifhi vhu si ha tshiofisi/vhu si ha fomala  Ḓiresi nthihi ya muṅwali kha tshanḓa tshauḽa  Ḓiresi i tea u ṅwalwa nga vhuḓalo  Datumu i tea u ṅwalwa nga vhuḓalo  Zwiga zwa u vhala a zwi shumiswi mafheloni a mitaladzi ya ḓiresi, theshano na magumo  Theshano i si ya fomala i tea u vhonala, tsumbo Makhadzi wanga Vho-Takalani  Marangaphanḓa a ṋea muvhali ludungela lwa mafhungo  Mutumbu ndi wone tshidziki tsha mafhungo 30

 Pharagirafu dzi tea u lunzhedzana  Shumisani luambo lwo teaho  Phendelo ndi hune muṅwali a onesana na muṅwalelwa  Muṅwali u ṅwala dzina ḽawe fhedzi kha magumo TSUMBO DZA MARIFHI A SI A FOMAḼA Mahoḽa musi ni kha Gireidi ya 11 ho mbo ḓi vha na tshiwo tshe tsha ambarela ḽifhasi ḽoṱhe tsha dwadze ḽa Corona Virus. Tshiwo itsho tsho vhanga tshinyalelo khulu lwe ha fhedza ho lovha vhathu vhanzhi ngeno vhaṅwe vho tou fhelelwa nga mishumo. Vhabebi vhaṋu vho vha vhaṅwe vhe vha fhelelwa nga mushumo, hone ho tou thusa khotsimunene waṋu nga u ni thusa nga masheleni a u ni isa tshikoloni. Vha ṅwaleleni vhurifhi ni tshi livhuwa thuso ye vha ni ṋea yone. 31

1459 A Tshiawelo P.O Tshiawelo 2018 6 Ṱhangule 2029 Khotsimunene wanga Vho-Musinyali Ndi khou vha ṅwalela luṅwalo ulwu mbilu yanga i tshi tou tshina nga dakalo. Khotsimunene, ngoho ndi ri a vha ntshileli kha zwe vha nnyita muthu. Ṋamusi ndi tshi khou amba ndi kha gireidi ya 12 nga nṱhani ha thuso yavho. Masheleni e vha nthusa ngao musi vhabebi vhanga vho fhelelwa nga mushumo o ita uri ndi ḓiwane ndo bvelela. Ndo livhuwa thuso yavho. Ndi kha ḓi humbula nga ḓuvha ḽe vha swika ngaḽo muḓini wa hashu hu hone ndo hanganea, ndi sa ḓivhi uri ndi fare mini ndi litshe mini. Vho ri vha tshi vhudza vhabebi vhanga uri vha ḓo nthusa nga masheleni a u nnyisa tshikoloni, nda pfa u nga na zwino ndi khole. Ndo ri u fhufha nda nga ndi sa ṋazwa makole nga dakalo. Ngoho ndi mashudu u vha na khotsimunene a no nga vhone. Ndi a vha fhulufhedzisa uri na ṋaṅwaha a thi nga vha shonisi, ndi ḓo vhalesa uri ndi phase. Vha lumelise mmane na murathu wanga Ntakadzeni. Ndi ḓo ḓa nda vha vhona ndi tshi fhedza u ṅwala mulingo. Ndi nṋe ṅwana wa mukomana wavho. Vhutshivha 32

P.O. Box 3298 Ṱhohoyanḓou 0950 22 Ṱhafamuhwe 2029 Khonani yanga Avhavhudzani Ni a ḓivha ndo ri u pfa mafhungo aṋu nda tou ri ndi swika lini hayani nda ni ṅwalela luṅwalo ulwu. Khonani, ngoho no ntakadza. Shango ḽoṱhe na dziradio dzi amba inwi. Hu si yone Phalaphala FM. Ro pfa u pfi no vhonala na kha SABC 2. A hu kundwe na vhahuluhulu no no vha vhona. Ndi khou ṋaṋa u ḓifhelwa nga u vha khonani yaṋu. Mishumo yaṋu ndi mihulu. Ndi zwavhuḓi u khunyeledza miṅwe ya mirero hafha ri tshi khou tshila. Inwi no zwi ita zwa u sumbedza uri ‘maṅa a mutukana a si vhumatshelo hawe’ Ni kha ḓi vhuya na zwi humbula? Hezwiḽa vuḽaimatshini i tshi khou fhira ri tshi khou tamba ra litsha zwoṱhe ra thoma u i imbelela, ‘ṱharabuḽei! ṱharabuḽei!’. Zwino inwi ni vho tou i reila. Zwi ṋea fulufhelo hezwi. Nga hezwi zwoṱhe khonani yanga nṋe ndi khou lingedza u amba uri, ‘mufhululu’. Vhoṱhe vhane vha ni ḓivha vha wana ṱhuṱhuwedzo nga zwe na swikelela. Ndi vhanzhi vhane vha tama u vha zwine na vha zwone. Ndi ni tamela mashudu kha mushumo waṋu. Yaṋu khonani Ḓivhaene 33

VHURIFHI HA FOMAḼA ṰHOḒEA DZA VHURIFHI HA FOMALA  Ḓiresi dzi tea u vha mbili: ya muṅwali na ya hune vhurifhi ha khou ya hone.  Datumu i tea u ṅwalwa nga vhuḓalo kha ḓiresi ya u thoma  Ḓiresi ya vhuvhili i tea u thoma nga mufari wa tshiimo sa Mulanguli, Muṅwaleli n.z.  Ni ṅwala ṱhoho ya mafhungo, na mbo ḓi ṅwala zwine na khou ṱoḓa zwone ni sa monamoni.  Zwiga zwa u vhala a zwi shumiswi  Theshano: Ni ṅwala Aa/Ndaa  Ṱhoho ya mafhungo: I tea u ṅwalwa nga madanzi hu u itela uri vhaṅwalelwa vha ṱavhanye u ḓivha mulaedza. Arali ṱhoho i songo ṅwalwa nga madanzi, kha i tou talelwa.  Mutumbu: Luambo lu shumiswaho lu tea u anḓana na tshiimiswa tshine tsha khou ṅwalelwa.  Mafhungo kha ṅwalwe nga vhuḓalo u itela uri vhaṅwalelwa vha pfesese mulaedza.  Nyonesano/phendelo  Ni ṅwala: Wavho a fhulufhedzeaho  Ni tshi fhedza ni tea u ṅwala dzina na tshifani ngauri a vha ni ḓivhi.  Muṅwali u tea u saina. Madzina awe a ṅwalwa nga fhasi ha tsaino.  Zwiga zwa u vhala a zwi longelwi. 34

TSUMBO YA VHURIFHI HA FOMAḼA 84 Joan Street Mulberton 2091 6 Ṱhafamuhwe 2029 Vho-Minidzhere Spar Supermarket 02 Columbine Road Mondeor 2020 Aa LUVHUNGU LWO WANALAHO KHA MUGAYO Ndi vha ḓivhadza uri nga ḽa 02 Luhuhi ndo ḓa nda renga mugayo wa Iwisa wa 5KG afho Supermarket yavho. Musi ndi tshi swika hayani nda vula phakhethe iyo saizwi ndo vha ndi tshi khou bika, nda wana nga nṱha ho ḓala lubuvhi na mbungu tswuku na tshena dzi tshi khou tshimbila ngomu hawo. Ndi muṅwe wa vharengi vha fhulufhedzeaho lwa miṅwaha i fhiraho fumi hafho kha Supermarket yavho. A thi takaleli u vhona vhengele ḽavho ḽi tshi wa nga nṱhani ha u rengisa zwithu zwa kale nahone zwo sinaho. Ndi humbela uri vha sedzuluse phakhethe dzoṱhe dzo salaho afho vhuralani dzo fhirelwaho nga tshifhinga vha dzi laṱe. Izwi zwi ḓo vha thusa kha phungo ine ya nga duga sa mulilo arali vhaṅwe vharengi vha nga ṱangana na mboni heyi. Ndi nga livhuwa zwihulu arali vha tshi nga nndifhela tshelede yanga murahu, saizwi ndi tshi tea u renga muṅwe mugayo. Ndi humbela uri zwo raliho zwi songo tsha dovha zwa itea vhengeleni ḽavho. Wavho a fhulufhedzeaho ------------------------- Julia Ṋedzharaṱa 35

4.2 ADZHENDA NA MAAMBIWA A MUṰANGANO ADZHENDA NA MAAMBIWA A MUṰANGANO /MIMINETSE ADZHENDA Adzhenda ndi zwiteṅwa zwine zwa ḓo ambiwa nga hazwo muṱanganoni une wa ḓo fariwa. U itela uri muṱangano u tshimbile zwavhuḓi hu si na thaidzo, vhoṱhe vhane vha ḓo vha tshipiḓa kha muṱangano vha tea u wana adzhenda hu tshe na tshifhinga uri vha ḓivhe na u ḓilugisela uyo muṱangano. Vha dzhenelaho muṱangano a vha tei u mangadziwa nga zwine zwa ḓo ambiwa nga hazwo ḓuvha ḽa muṱangano. Adzhenda i tea u katela zwiteṅwa zwoṱhe zwine zwa tea u swikelelwa nga murahu ha muṱangano. Adzhenda ya maimo avhuḓi i tea u katela izwi zwi tevhelaho: 1. U vula 2. U ṱanganedza na ndivho ya muṱangano 3. Vha songo konaho u swika 4. Vha re hone 5. U vhalwa ha maambiwa a muṱangano wo fhiraho 6. U ṱanganedzwa ha maambiwa a muṱangano wo fhiraho 7. Zwi bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho 8. Maambiwa a ḓuvha 8.1. U lenga ha vhagudi u swika tshikoloni 8.2. U dahiwa ha dzimbanzhe tshikoloni nga vhagudi 8.3. U rwiwa ha vhagudi nga ṱhamu nga vhadededzi 8.4. ----------------------.……. 9. Aḽa na aḽa 10. Ḓuvha ḽa muṱangano u ḓaho 11. U vala. 36

MAAMBIWA A MUṰANGANO / MINETSE Maambiwa/Minetse ndi zwe zwa vha zwi tshi khou ambiwa nga hazwo muṱanganoni. Maambiwa a muṱangano a ṅwalwa nga muṅwaleli wa tshiimiswa tshenetsho. Muṅwali wa maambiwa u tea u a ṅwala e kha tshifhinga tsho fhelaho. Maambiwa a muṱangano a tea u angaredza zwi tevhelaho: 1. Ṱhoho 2. Ḓuvha 3. Fhethu 4. Tshifhinga Vhathu vho ḓaho muṱanganoni vha tea u ṱanganedzwa na u ḓivha ndivho ya muṱangano. Vhathu vhe vha kona u swika muṱanganoni na vho kundelwaho u swika vha tea u sumbedzwa. Maambiwa a muṱangano wo fhiraho na one a tea u vhalwa vhathu vho thetshelesa u itela uri arali hu na zwine zwa nga engedzwa kana u fhungudzwa zwi itwe u itela mvelaphanḓa ya tshiimiswa. Kha maambiwa a muṱangano hu ṅwalwa fhedzi mbuno dze dza tendelaniwa khadzo muṱanganoni. A ri ṅwali tshiṅwe na tshiṅwe vhunga ri tshi nga ḓadza na bugu tharu nga mafhungo na si na mushumo. Hu ṅwalwa mbuno dzo hwalaho mihumbulo yo dziaho fhedzi. Maambiwa / minetse a tea u tevhekana u ya nga zwe zwa dubekanisa zwone kha adzhenda. 37

TSUMBO YA MAAMBIWA A MUṰANGANO TSUMBO YA MAAMBIWA A MUṰANGANO MAAMBIWA A MUṰANGANO WA KHORWANA YA MATSHUDENI VHA SEKONDARI YA LUVHENGO Ḓuvha: 11 Ṱhafamuhwe 2021 Fhethu: Kiḽasini ya gireidi 11B Tshifhinga: 11H00 1. Muṱangano wo vulwa nga thabelo nga Maluṱa Vhutshivha 2. Nḓou Vhushavhelo ane a vha mudzulatshidulo wa khorwana ya vhagudi o ṱanganedza vhathu a dovha a vha ṱalutshedza na ndivho ya muṱangano 3. A huna muraḓo na muthihi wa khorwana we a vha e si ho muṱanganoni 4. Mirado ya khorwana ya vhagudi yo konaho u swika muṱanganoni ndi heyi i tevhelaho Maluṱa Vhutshivha Nḓou Vhushavhelo Shandukani Ṱhalukanyo Nditsheni Rakungani Avheani Maine 5. Muṅwaleli o vhala maambiwa a muṱangano wo fhelaho miraḓo yo thetshelesa 6. Maambiwa a muṱangano o ṱanganedzwa sa a re one 7. A ho ngo vha na zwiṅwe zwo bvaho kha maambiwa ayo o vhalwaho 8. Maambiwa a ḓuvha 8.1. Ho tendelaniwa uri vhagudi vhane vha ḓo lenga u ḓa tshikoloni vha ḓo kombetshedzwa u humela mahayani vha vhuya na vhabebi vhavho. U tshimbidza fhungo iḽi nga ngona ho pfaniwa uri hu tea u vha na tshumisano vhukati ha khorwana ya matshudeni na ṱhohoyatshikolo khathihi na vhdededzi 8.2. Ho tendelaniwa uri mugudi ane a ḓo wanala a tshi khou daha mbanzhe tshikoloni u ḓo pandelwa tshikoloni. Khorwana yo dovha hafhu ya tendelana u ita muṱangano na ṱhohoyatshikolo u pfesesa nga ha maga ane a tea u tevhelwa 38

musi ṅwana a saathu u pandelwa tshikoloni arali o wanala a tshi khou daha mbanzhe 8.3. Khorwana yo tendelana uri i ḓo swikisa fhungo kha ṱhohoyatshikolo ḽa uri vhana a vha tsha tea u rwiwa nga ṱhamu samusi zwi si ho mulayoni 9. A ho ngo vha na maṅwe mafhungo maswa. 10. Ho pfaniwa uri muṱangano u tevhelaho u ḓo vha nga ḽa 25 Lambamai 2021 11. Muṱangano wo valwa nga thabelo nga Nditsheni Rakungani Tsaino ya muṅwaleli.............................. Datumu………………………………………………. 39

4.3 ḼIṄWALOVHUṊE NA VHURIFHI NA FHELEKEDZA Ḽiṅwalovhuṋe kana kharikhulamu vithae ndi ḽiṅwalo ḽo dzudzanywaho zwavhuḓi ḽine ḽa dodombedza mafhungo nga ha pfunzo dze muhumbeli wa mushumo a dzi vuledza na tshenzhemo yawe ya mushumo. ḽiṅwalo ḽa u fhelekedza ndi ḽipfufhi nahone ḽi sumbedza dzangalelo kha mushumo une wa khou humbelwa. Zwithu izwi vhuvhili hazwo a hu na tshine tsha pfi ndi tsha ndeme u fhira tshiṅwe. Musi kharikhulamu vithae i tshi khou sumbedza pfunzo na zwe muhumbeli wa mushumo a zwi swikela, a zwi ambi tshithu arali a songo kona u sumbedza dzangalelo ḽihulu kha mushumo uyo. Saizwi ḽinwalo ḽa vhuṋe ḽi tshi angaredza ḓivhazwakale ya vhutshilo ha muthu, zwenezwo zwi amba uri hu fanela u dzhielwa nzhele zwidodombedzwa zwi tevhelaho:  Zwidodombedzwa zwoṱhe zwi elanaho na mushumo une wa khou ṱoḓiwa.  I fanela u vha khagala nahone yo faredza mafhungo a vhukuma fhedzi  Ḽi tshi dzudzanyiwa hu lavheleswa uri mushumo u khou ṱoḓa zwifhio na zwifhio ḽa kona ha u dzudzanywa.  Kharikhulamu vithae i fanela u dzudzanyululwa kana ya engedziwa zwi tshi ya nga mushumo une wa khou ṱoḓiwa.  Hafha hu lavheleswa mushumo wonoyo na zwidodombedzwa zwawo. 40

4.4.1 Tsumbo ya Ḽiṅwalovhuṋe Zwidodombedzwa zwa vhuṋe Tshifani: Muthamaro Madzina: Radzilani Ḓiresi ya vhudzulo: 219 Mukonde Str Ṋiani 0915 Nomboro ya luṱingo: 0788961673 Tshiimo tsha mbingano: A tho ngo mala Vhudzulapo: Afurika Tshipembe Ḓuvha ḽa mabebo: 1981.01.21 Nomboro ya vhuṋe: 8101215348080 Mbeu: Tshinnani Murafho: Murema Zwitakalelwa: U tamba na u ṱalela bola ya milenzhe Zwidodombedzwa zwa pfunzo: Gireidi ya 12 Sekondari: Gireidi ya 12 Tshikolo: Gokolwe Sekondari Ndalukanyo dza nṱha ha maṱiriki: Dipuloma ya vhugudisi (2005) Tshiimiswa: Makhado College of Education. Thero dzo rideliwaho ngadzo: English na Education Tshenzhemo ya mushumo: Muhasho wa pfunzo Ḓiresi ya mutholi: Biccard Street Standard Bank Building 5th floor Polokwane 0700 41

ḼIṄWALO ḼA U FHELEKEDZA ḼIṄWALOVHUṊE Gombameni School Private Bag X 870 Vhuawelo 2195 6 Ṱhafhamuhwe 2021 Muhulwane wa Ḽiisela Tshituli Circuit P.O. Box 1182 0970 Ndaa KHUMBELO YA U ṰOḒA MUSHUMO Maelana na mushumo we nda vhona wo kungedzelwa kha gurannḓa ya Mirror ya ḽa 26 Luhuhi 2021, ndi khou ita khumbelo ya u thivha tshikhala itsho. Ndi mudededzi a re na ndalukanyo dzo bulwaho kha khungedzelo iyo na hone ndi mushumi wa biko. Tshenzhemo yanga, kushumele kwanga na vhuḓikumedzeli hanga kha mushumo vha ḓo zwi vhona kha kharikhulamu vithae yanga. Ndi nga takala nga maanḓa arali ndi tshi nga vha muṅwe wa vhane vha nga swikela u ita inthaviyu. Wavho a fhulufhedzeaho Nthangeni Rendani 42

4.4 NGANEAVHUTSHILO Nganeavhutshilo ndi tshibveledzwa tshine tsha vha tshi tshi khou amba nga ha mufu. Nganeavhutshilo I tea u angaredza izwi zwi tevhelaho:  Madzina a mufu na he mufu a bebelwa hone.  Madzina a vhabebi vha mufu na one ri tea u a vhudzwa.  Ḓivhazwakale ya mufu onoyo.  Pfunzo dze mufu a swikelela.  He mufu a shuma hone.  U dzhenelela ha mufu kha mvelaphanḓa ya tshitshavha.  Zwiṅwe zwe mufu a swikelela kha tshitshavha a tshi kha ḓi tshila.  Kha ri pfe vho na nga ha muṱa wa mufu na vhe a sia.  Tshikhoḓo. TSUMBO YA NGANEAVHUTSHILO YA MUFU NGANEAVHUTSHILO YA VHO-SHANDUKANI ṰHALUKANYO Mufu Vho-Ṱhalukanyo Shandukani vho bebelwa fhaḽa kusini kwa Gogobole nga ḽa 15 Phando 1964. Mufu ndi ṅwana wa vhuraru kha vhana vhaṋa vha munnawavhaṋe Vho- John Shandukani na mukegulu Vho-Aliḽali. Mufu vho thoma pfunzo dzavho dza phuraimari henefha phuraimari ya Phinimini i re henefha Gogobole. Kha phuraimari iyi vho dzhena u swika gireidi ya vhuraru. Mufu vho ḓo pfulutshela Mukondeni he vha dzula na makhadzi wavho Vho Mutshinye. Afha ndi hone he vha ṱhaphudza pfunzo dzavho dza phuraimari nga ṅwaha wa 1976. Mufu vho thoma pfunzo dzavho dza sekondari henefha Mukondeni kha sekondari ya Khangale. Mufu vho ṱhaphudza pfunzo dzavho dza nṱha henefha Khangale. Gireidi 12 yavho vho i phasa nga ṋeledzi kha thero dzoṱhe dza rathi. U bva afho sekondari ya Khangale mufu vho ḓo balelwa u ya phanḓa na tshikolo nga mulandu wa vhusiwana he ha vha ho ambarela afha muḓini wa ha Shandukani. Mufu vho ḓo kombetshedzea u shuma zwidinani zwa Vho-Lazarus Ḽavhengwa u itela uri vha kone u kuvhanganya masheleni a u bvelaphanḓa na pfunzo dzavho. Afha zwidinani mufu vho 43

shuma ṅwaha muthihi fhedzi. Ṅwaha u no tevhela mufu vho ḓo ya kholishini ya Venḓa College of Education u gudela vhudededzi. Vho shumisa tshelede ye vha kuvhanganya vhe ngei zwidinani u ḓinwalisa. Nga murahu ha miṅwaha miraru, mufu vho mbo ḓi khunyeledza pfunzo dzavho dza vhudededzi. Mufu vho ri u bva kholishini vha mbo ḓi thoma u shuma sa mudededzi sekondari ya Galavhila i no wanala Mukula. Vho shuma minwaha ya sumbe sa mudededzi he vha mbo ḓi aluswa vha vha ṱhohoyatshikolo tshenetshi tsha Galavhila. Ṅwaha wonoyu we mufu vha aluswa u vha ṱhohoyatshikolo vho mbo ḓi vha vha tshi khou wana digirii yavho ya zwa pfunzo u bva ngei yunivesithi ya South Afrika. Mufu vho shuma sa ṱhohoyatshikolo u swika vha tshi ri sia. Mufu kha tshitshavha tsha havho vho vha vhe thikho. Vho vha vhe murangaphanḓa wa siviki muvhunduni wa havho. Vho dzhenelela tshoṱhe kha themamveledziso ya tsimu ya lushaka lwa Gogobole. Ndi vhone vhe vha ita uri shangoni ḽa Gogobole hu vhe na magwedzho. Vho thusa vhana vhaṱanu vha muvhundu wa havho u vha dzhenisa tshikolo. Avho vho thuswaho nga mufu ṋamusi ri tshi khou amba ndi vhathu vho ḓiimisaho vha re na miḓi yavho Mufu vho ri sia nga murahu ha lufu lwa tshivutshela. Mufu vho ḓo wana khombo ya goloi musi vhe nḓilani ya u ya u dzhia ṅwana wavho we a vha o tshatshiwa sibadela nga murahu ha musi o rwiwa nga nḓadzi vhege mbili dzo fhelaho. Mufu vho sia mufumakadzi, vhana vhararu na mme avho Vho-Aḽilali Eḓelani zwavhuḓi muṱavhatsindi Ramalowa. Musinanḓevhe a tshi vhona. Wa ha nyavhulungu vhutete vhu lunzhedzwaho nga a re na nzhele, a si na nzhele u ya fhaladza. Vha ha nyankodolela………. Buka ḽa matambo maṋa. Muḓuhulu wa Tshiṱokisi wa Vhatwanamba vha Hatshivhula. ḒIVHANI NA HEZWI ZWI TEVHELAHO ZWINE NA ZWONE ZWI NA VHUSHAKA NA NGANEAVHUTSHILO YA MUFU: YULODZHI (EULOGY): Yulodzhi ndi khuliso ine ya itelwa muthu o lovhaho ine i nga vha yo tou ṅwalwa kana yo tou ambiwa sa tshipitshi. 44

THIRIBUTHI / NDUVHO (TRIBUTE): Ndi nduvho i sumbedzaho khuliso kha muthu o lovhaho kana ane a kha ḓi tshila. Zwi nga itwa nga nḓila ya u ita tshipitshi, u ṋetshedza tshifhiwa, pfufho kana u ṋetshedza tshumelo. 4.5 MUVHIGO WA FOMAḼA Muvhigo ndi mini? Muvhigo ndi zwine zwa ṅwalwa nga murahu ha tsedzuluso ya zwithu zwi takadzaho/zwi sa takadzi na zwine zwi sa khou tshimbilaho zwavhuḓi/tshiwo. Ndivho khulwane ndi u wana mafhungo na mihumbulo zwine ngazwo zwa nga thusa u tandulula thaidzo i re hone. Ndi zwifhio zwine zwa tea u dzhielwa nṱha musi hu tshi ṅwalwa muvhigo?  Hu fanela u bulwa mbuno dzo wanwaho nga kha tsedzuluso hu si dza muvhigi ene muṋe.  Muvhigo u tea u ṋea matshimbidzele na mawanwa zwa tsedzuluso  U tea u pendela nga themendelo u itela u vula mahothi a zwine zwa nga itwa tshifhinga tshi tevhelaho.  Luambo lu vhe lwa fomaḽa nahone hu shumiswe ḽikhathi ḽa tshifhinga tsho fhiraho.  Sa nḓila ya u ḓivhofha, muvhigi kana vhavhigi vha tea u saina hu u sumbedza uri zwo ṅwalwaho vha nga zwi imelela huṅwe vha tshi shumisa vhuṱanzi he vha wana. Tshivhumbeo tsha muvhigo Ṱhoho Marangaphanḓa Matshimbidzele Mawanwa Phendelo Themendelo Tsaino ya muvhigi Tshiimo tsha muvhigi Datumu 45

TSUMBO YA MUVHIGO Tsumbo ya muvhigo 1. Ṱhoho Ni murangaphanḓa wa khoro ya vhagudi vha tshikoloni tshine na dzhena khatsho. Ho vha na u sa pfesesana vhukati ha vhabiki zwa vho sia hu tshi kwashekanywa mafasiṱere a hune ha bikelwa hone na u huvhala ha vhabiki ha fhela maḓuvha a tshivhalo hu si khou bikwa zwiḽiwa. 2. Marangaphanḓa U ya nga ndaela ya mulanguli wa ḽiisela, u kwashekanywa ha mafasiṱere, u huvhala ha vhabiki na u sa bikwa ha zwiḽiwa zwa vhagudi tshikoloni tsha Masereni ho sedzuluswa. 3. Matshimbidzele 3.1 Ho vhudziswa vhabiki 3.2 Ho vhudziswa vhadededzi/vhagudisi 3.3 Ho vhudziswa vhagudi 3.4 Ho vhudziswa na vhashumi vha ngadeni ya tshikolo 4. Mawanwa 4.1 Vhagudi a vha ṱoḓi u ima nga muduba musi vha tshi fhiwa zwiḽiwa nahone vha tou ṱoḓa u tou ḓiavhela. 4.2 Vhagudi vhane vha vusa pfudzungule ndi vhane vha vha vhe na masheleni ane vha nga kona u ḓirengela zwiḽiwa. 4.3 Vhabiki a vha ambari miṅwadzi ṱhohoni nahone vha tshi ṋea vhagudi zwiḽiwa vha a ongolowa lune vhagudi vha lenga u ya u gudiswa. 4.4 Vhagudi vha vha vho kambwa ngauri vha vha vho shumisa zwidzidzivhadzi zwine vha zwi itela mabungani. 5. Phendelo 5.1 Vhafaramikovhe ya tshino tshikolo vho niwa nga ṱhoni. Zwoṱhe hezwi zwi nga ita uri na kuphasele kwa vhagudi ku tsele fhasi. 6. Themendelo Vhagudi vha tea u thetshelesa na u ṋea ṱhonifho vhagudisi na vhabiki fhedziha na vhabiki vha tea u ambara nga nḓila i ṱanganedzeaho nahone i ṱuṱuwedzaho zwa mutakalo. Hu tea u ṱavhanyedziwa u ṋewa zwiḽiwa vhagudi. Mabungani kha hu vhe na vhalindi vho dzulelaho u hu ṱola nga maanḓa nga tshifhinga tsha dziphausi. Vhabebi vha songo fha vhana vhavho tshelede i fhiraho mpimo. Tsaino ya muvhigi na tshiimo tshawe.---------------------------------- Datumu------------------------------------------------ 46

4.6 ATHIKILI YA GURANNḒA/MAGAZINI ATHIKILI YA GURANNḒA/MAGAZINI Ndi tshipiḓa tshi re kha magazini/gurannḓa tshi ambaho nga mafhungo a ṱhoho yo khetheaho. Ndivho ya athikili ndi u ḓivhadza kana u mvumvusa lushaka. ZWIṰALUSI ZWA ATHIKILI YA GURANNḒA NA YA MAGAZINI  Gurannḓa na magazini zwi vhalwa nga vhathu vhanzhi vhane vha ṱoḓa mafhungo o kumedzwaho nga ramafhungo nga nḓila yo leluwaho nahone a vhaleaho nga nḓila i leluwaho  Hu na tshaka dzo fhambanaho dza athikiḽi ya gurannḓa na ya magazini. Dziṅwe dzi ṋea mihumbulo kana nyeletshedzo. Dziṅwe dzi vha dzi tshi kho tou amba mbuno dza vhukuma.  Dzi ṋekedza mafhungo nga u tou pfufhifhadza nahone o lunzhedzanaho lwa vhudele.  Izwi zwibveledzwa zwivhili zwi anzela u fhindula mbudziso hedzi dzi tevhelaho: o Nnyi? o Mini? o Ngafhi? o Lini? o Ndi ngani? o Hani?, nz TSUMBO YA ATHIKILI YA MAGAZINI TSHITUMBU TSHO WANALAHO MULAMBONI WA LUGAKU Nga: Luvhenzhelele Lalamani Mapholisa vho vhiga nga ha tshitumbu tsho wanalaho tsho poswa mulamboni wa Lugaku. Lutendo ndi musi o fhedza maḓuvha mavhili a sa vhonali afha hayani. Ho pfala uri o vhonala a tshi khou lwa na muṱhannga wawe Ratshilumela maḓuvha mavhili o fhiraho. Tshilwelwa vhaambi vha ri ndi tsha uri uyu Ratshilumela o vha o no tswea mbilu nga muṅwe musidzana wa Tshipise lune a si tsha vha na ndavha na uyu Lutendo. Vhuṱanzi ho wanalaho u swika zwino ndi ha uri uyu wa muṱhannga o rwa musidzana wawe a mu tshipa a fhedzisela o posa tshitumbu tshawe mulamboni wa Lugaku. Ratshilumela u thumbuni ya lukhohe nahone o gwevhiwa miṅwaha ya mahumi mavhili na miṱanu e ngomu. TSUMBO YA ATHIKILI YA GURANNḒA 47

MATSHUDENI VHA GIREIDI YA VHUFUMIMBILI VHO WANALA VHA TSHI KHOU REILA VHO NWA. Nga: Muhoyo Nedzharaṱa Mapholisa musi vhe kha mushumo wavho wa vhuthivhabada vho imisa goloi dzi no swika nṋa badani ngei Glenvista Square vunduni ḽa Gauteng. Vha mbo ḓi wana vhareili vha idzo goloi vho kambiwa vhukuma. Vhaṱhannga avha vho vha vhe matshudeni a Sekondari ya Nṱha ya Glenvista. Matshudeni avho vho imiswa nga mapholisa nga iri ya vhufumi vhusiku. Ndi musi avha matshudeni vhe nḓilani vha tshi bva munyanyani wa muṅwe ngavho wa mabebo. Vho vha vho kambiwa vhoṱhe, vha tshi khou reila nga luvhilo lwo kalulaho. Mapholisa vho mbo ḓi fara matshudeni avho vha vha hoṋela tshiṱitshini tsha mapholisa tsha Mondeor. Vhaṱhannga avha musi vho hoṋelwa ngei tshiṱitshini vho ḓo foinela vhabebi vhavho uri vha ḓe vha vha vhofholole nga beiḽi. Vhabebi vhoṱhe vha avha vhana vho ri vhone vha nga si i dzhene ya u badela beiḽi vhunga vha songo rumela vhana vhavho u ita izwo zwiito zwo khakheaho. 4.7 INTHAVIYU Inthaviyu ndi muṱangano wa fomaḽa une khawo ha vha na muthu ane a khou vhudziswa mbudziso dzi elelanaho na u uri a wane mushumo. I nga kha ḓi itwa nga vha thelevishini kana radio. Zwiṱalusi zwa inthaviyu  Kha inthaviyu ya u tou ṅwala hu tea u shumiswa luambo lwa fomala, a hu shumiswi luambo lwa tshiṱaraṱani.  Tshivhumbeo tshayo tshi fana na tsha mufhindulano  Hu ṅwalwa kholoni phanḓa ha dzina ḽa muambi tshifhinga tshoṱhe musi muambi a tshi thoma u amba mafhungo awe  Inthaviyu i fhambana fhedzi na mufhindulano ngauri khayo hu vha hu na phanele/vhavhudzisi na muthu ane a vha a khou fhindula ngeno kha mufhindulano vhathu vha vha vha kho tou amba/haseledza/ u ṱaṱa, n.z.  Ndivho yayo ndi u rekhoda zwe zwa ambwa nga vhenevho vhathu zwo tou ralo. TSUMBO YA INTHAVIYU Inthaviyu vhukati ha Vho-Phirisipala vha Vuwani Sekondary na Tendani ane a ṱoḓa u tholiwa sa mudededzi afho tshikoloni Vho-Makhado: Ndi matsheloni Tendani. No ṱanganedzwa nga phanele yoṱhe. Ni nga ḓigeḓa zwaṋu kha tshidulo itsho Tendani: Ndi matsheloni avhuḓi. Ndo livhuwa. 48

Vho-Makhado: Avha vha re kha tshauḽa ndi Vho-Sundani, avha ndi Vho- Ṋedzharaṱa. Roṱhe ri ḓo ni vhudzisa dzimbudziso. Vho-Sundani: Ri vhudzeni nga ha inwi muṋe. Tendani: Ndi pfi Tendani Randima, ndi na B.ED, thero dze nda ridela ngadzo ndi Economics na Business Studies Vho-Ṋedzharaṱa: Ndi ngani no vha na lutamo lwa u ṱoḓa u shuma kha itshi tshikolo? Tendani: Ndi a takalela u shuma na vhathu nahone u shuma na vhana i tou vha mbidzo yanga. Vho-Sundani: Ndi ifhio mveledziso ine na nga i ḓisa kha itshi tshikolo arali na nga tholiwa? Tendani: Ndi ṱoḓou khwinisa mvelelo dza tshino tshikolo uri dzi vhe dza maṱhakhenisa nga u tou funza ndo ḓifunga. Vh0-Makhado: Ro livhuwa duka-duka. Ni nga tshimbila zwavhuḓi. Tendani: Ndo livhuwa ndi zwone. 4.8 TSHIPITSHI Tshipitshi ndi zwine muambi a amba o thetsheleswa nga vhathetshelesi. Tshipitshi tshi nga ḓi tou vhaliwa kana tsha ambiwa zwi tshi bva ṱhohoni. Zwipitshi zwi anzela u ambiwa minyanyani, dzimpfuni, miṱanganoni, minyanyani, hune ha khou avhelwa vhathu pfufho na kha dzikhoniferentsi. Mushumo wa tshipitshi ndi u ḓivhadza, u laela, u mvumvusa na u kwengweledza. Tshipitshi tshavhuḓi ndi tshiḽa tshine tsha ambiwa nga u ongolowa zwavhuḓi hu tshi shumiswa khalo yo teaho. Hezwi zwi thusa uri vhathetshelesi vha pfe mulaedza watsho. Tshipitshi a tsho ngo fanela u ambiwa nga nḓila ya u dzhia sia. Muambi wa tshipitshi u fanela u kona u langa vhuḓipfi hawe saizwi hu tshi nga ita uri a bve kha mudzedze wa mafhungo awe. Tshivhumbeo tsha tshipitshi  Marangaphanḓa : Ndi yone ṱhanganyo ya vhuṱhogwa ya u thoma na vhathetshelesi  Mutumbu: Mbuno khulwane dzi vhe dzi si gathi  Magumo: Kha hu vhiniwe nga manweledzo nyana hu sevhedzwe nga muswaswo 49

Tsumbo ya tshipitshi Tshikoloni tsha haṋu tshe na vhuya na dzhena khatsho hu na muhumbulo wa u fara muṱangano wa u ṱuṱuwedza vhagudi kha kuphasele kwavhuḓi. Zwino inwi no humbelwa nga ṱhoho ya tshikolo saizwi no vhuya na vha murangaphanḓa wa vhagudi tshikoloni itsho uri ni vhe muṅwe wa vha eletshedzi nga ḓuvha ḽeneḽo. Ṅwalani tshipitshi tshine na ḓo tshi vhala nga ḓuvha iḽo. Ṱhoho: Nḓila dzine vhagudi vha nga dzi shumisa/tevhela uri vha bveledze mvelelo dza maṱhakheni Mutshimbidzamushumo, muingameli wa ḽiisela, ṱhoho dza zwikolo zwa fhano, vhadededzi na vheinwi vhana vha tshikolo, ndi a ni resha noṱhe masiari ano. Nṋe nga dzina ndi pfi Mutshidzi Tshidzani, ndo vhuya nda dzhena tshikolo fhano. Ṋamusi ndi khou ṱoḓou ṋea tshipitshi tsha u sumbedza nḓila dzavhuḓi dzine ri nga dzi tevhela uri ri wane mvelelo dzavhuḓi. U itela uri ni kone u phasa zwavhuḓi ni fanela u vha na tsumbatshifhinga yaṋu ine na i shumisa u vhala musi ni hayani ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. Izwi zwi ḓo ni thusa uri ni dzule ni phanḓa kha ngudo dza thero dzoṱhe. Mabammbiri a milingo ya miṅwaha yo fhelaho a fanela u vha one ane na a shumisa musi ni tshi ṱodou ḓilinga uri zwe na vhala no zwi pfesesa u guma ngafhi. A ḓo dovha a ni thusa musi ni tshi ita ndugiselo ya milingo yoṱhe na konou vhona vhuṱudze-ṱudze vhune na vha naho uri ni kone u khwiṋisa Vhavenḓa vho amba vhe munwe muthihi a u ṱusi mathuthu ngauralo ni tea u vhumba zwigwada zwa u vhala. Izwi zwi ḓo ni thusa uri arali muṅwe a tshi kundwa nga tshiṅwe muṅwe u ḓo thusa muṅwe, saizwi hu si na muthu ane a ḓivha zwoṱhe Vhathu vhahashu, arali nḓila idzi dza tevhelwa, kha vhagudi vha tshino tshikolo a hu na ane a ḓo feila. Nṋe ndi tou vha mupfufhi na u sedzea sa muthu a no nga o xela, ndi ngazwo na tshipitshi tshanga tshi tshipfufhi fhedzi vha songo tshi nyadza ngauri a tshi xedzi. A re na nḓevhe dza u pfa nga a pfe. Ndi khou livhuwa tshifhinga na nḓevhe zwe nda ṋewa. Ndaa 50

4.9 MUFHINDULANO Mufhindulano ndi musi vhathu vha kha nyambedzano, vha nga vha vhavhili kana u fhira. Vhathu vhenevho vha tea u vha vha tshi khou amba nga ha ṱhoho yo bulwaho.  Mufhindulano u nga vha wa fomaḽa kana u si wa fomaḽa  Mufhindulano u fana na zwine ra zwi wana kha bugu ya ḓirama hune ra ita ri tshi wana ndaela dzi re zwitangini dzi bulaho fhethu, vhuḓipfi, luambo lwa muvhili, n.z.  Vha humbule uri hu tea u thoma ha ṅwalwa dzina ḽa muambi ḽa tevhelwa nga khoḽoni hu sa athu u ṅwalwa zwine a khou amba tshifhinga tshoṱhe.  Mafhungo a tea u lunzhedzana nahone a tshi tevhela ṱhoho yo ṋewaho  U songo vha mutapatila, u vhe mupfufhi nahone u tea u kunga vhavhali.  Luambo lu vhe lwo kunaho Tshivhumbeo o Mvulatswinga o Mutumbu o Phendelo Tsumbo ya mufhindulano (Vhuongeloni ha Londolani, hu dzhena vhaongi vhavhili vhane vha vha Sedzani na Seani vhane vha khou amba nga ha muhaelo wa Covid-19 une wa khou pfala uri hu ḓo thoma u haelwa vhashumi vha zwa mutakalo.) Sedzani: (A tshi sumbedza u sa takala), No vuwa hani wee mushumisani? Seani: Nṋe ndo vuwa ndi vhudzisa inwi. Mulandu ni tshi nga mutakalo wo pfuluwa kha inwi? Ni a ….. Sedzani: (A tshi mu dzhena haṋwani) Ni tou nga ni mungome ni a ḓivha. Seani: Mulandu? Sedzani: Ndi khou humbula nga hoyu muhaelo une wa pfi u ḓo thoma nga riṋe. Zwine nṋe thi khou zwi takalela. Seani: Mulandu? Sedzani: Nṋe ndi na nyofho dza u ri muhaelo hoyu wo ḓa u ri khokhovhedza ni a ḓivha. Ndi khou pfa ndi sa tsha ḓifhelwa nga mushumo, ndi vho humbula na u u litsha. Seani: Zwenezwo ni songo vhuya na lala no zwi ita, u haelwa zwi ḓo thusa inwi uri ni tshile. U shuma zwi thusa inwi na vhana na mashaka nga u vha tshilela na u vha ṱhogomela. Zwino vhofholowani ri haelwe, hafhu hu si khou haelwa riṋe fhedzi. Sedzani: Ndi vho pfa ndo vhofholowa, no nthusa. Kha ri tende ri haelwe ri vhe tsumbo kha vhaṅwe. Seani: Litshani ndi thome u thusa mulwadze ri ḓo amba ri tshi tshaisa. Sedzani: Zwavhuḓi mushumisani. ( Vha a bva ) 51

4.10 Riviyu/Tsenguluso Riviyu ndi tshibveledzwa tshine tsha ṱana tshivhangalelwa tsho tetshelwaho/randelwaho na ndeme yatsho kha lushaka. Kha lushaka ulwu lwa tshibveledzwa hu nga senguluswa kana ha ṱhaṱhuvhiwa bugu, lwendo, ḽitambwa, zwifhaṱo, bada, mitambo, mitshino, moḓoro, vhurereli, muṱangano, kuambarele kwa muthu, mvelele, kuambele, kushumele na zwiṅwe zwinzhi. Tshivhumbeo tsha riviyu/tsenguluso  Ṱhoho Afha hu ṅwalwa ṱhoho ya tshivhangalelwa tsho tetshelwaho uri hu itwe tsedzuluso nga hatsho.  Mvulatswinga Afha ni ṱhaṱhuvha ṱhoho ine ya khou rivuwiwa/sedzuluswa ngayo.  Mutumbu Mafhungothangeli a ṱhoho/tshivhangalelwa tshine tsha khou sedzuluswa.  Manweledzo Hu ṋewa ṱhalutshedzo pfufhi nga ha zwine zwa khou senguluswa/u ṱhaṱhuvhiwa.  Makumedzwa U ṋetshedzwa ha nḓila dzoṱhe dzo shumiswaho nga musedzulusi wa riviyu iyo. Muṅwali u shumisa luambo lwa tshifhinga tsha zwino. Ḓivhaipfi i tea u vha i gobolaho,i sumbedzaho u ṱuṱuwedza/takadza musi hu tshi ṱhaṱhuvhiwa riviyu iyo.  Magumo U nweledza mawanwa 1. Ṱhoho Afho tshikoloni ho farwa khetho dza u nanga khorombusi ya vhagudi. Inwi sa muṅwaleli wa khorombusi iyo no humbelwa nga ṱhohoyatshikolo uri ni ṅwale riviyu nga ha khetho idzo. Ṅwalani riviyu ine na ḓo i ṋetshedza ṱhohoyatshikolo uri vha ḓivhe nga ha khetho idzo. 2. Afho shangoni ḽa haṋu ho fhaṱwa mutshilinzhi wa mavhengele-tserekano. Vharangaphanḓa vha siviki ya vhupo ha haṋu vho humbela inwi uri ni ṅwale riviyu nga ha mavhengele-tserekano ayo. Ṅwalani riviyu ine na ḓo i ṋekedza vharangaphanḓa vha siviki ya vhupo ha haṋu 52

3. Radioni ho vha na ḽitambwa ḽe ḽa sia phungo nge ḽa vha ḽi sa takadzi zwone. Ṅwalani riviyu ya ḽitambwa iḽo. 4. Ho vha na mutambo wa bola ya milenzhe we wa tambelwa afho tshitediamu tshapo. Mutambo uyo u kha ḓi vha milomoni ya vhathu na ṋamusi. Ṅwalani riviyu nga mutambo uyo. Ṱhoho: Riviyu ya mutambo wa bola we wa sia bvumo ḽihulu nga nṱhani ha u takadza hawo. Mvulatswinga: Riviyu ya mutambo wa bola wa thimu mbili dzapo. Mutumbu: Riviyu ya mutambo wa bola ya milenzhe vhukati ha thimu ya Black Leopards na Tshakhuma tsha Madzivhanḓila we wa farelwa tshitediamu tsha Ṱhohoyanḓou nga ḽa 3 Phando 2022. Manweledzo: Mutambo uyo wo sia bvumo wa dovha wa takadza vhaṱaleli naho thimu idzo vhuvhili hadzo dzo wa mafhuri. Makumedzwa: Hu ṱhaṱhuvhiwa zwi tevhelaho:  Nyimele na tshiimo tsha luvhanḓe lwe lwa tambelwa khalwo.  Matshimbidzele a mutambo nga vhomalugwane  Vhuḓifari ha vhaṱaleli  Mutambo nga u angaredza Magumo/manweledzo:  Luvhanḓe lwo vha lu kha maimo a nṱhesa  Vhomalugwane vho tshimbidza mutambo nga nḓila i sa solisei  Vhuḓifari ha vhatambi ho vha ha maimo a nṱhesa  Mutambo uyu wo takadza vhaṱaleli naho dzo wa mafhuri  Mutambo uyu wo ntakadza nga maanḓa ngauri wo sumbedza bola ya maimo a nṱhesa 53

4.11 EMEIḼI Ndi nḓila ya ḽifhasi ya u shumisa zwileludzi zwa vhudavhidzani ine ya ṱavhanya ine ya khou thivha tshikhala tsha u ṅwalwa ha marifhi ye ya vha i tshi itea kale. Emeiḽi i rumelwa u bva kha khomphiyutha/thingothendeleki u ya kha iṅwe khomphiyutha/thingothendeleki nga thikhedzo ya tshileludzi tsha inthanethe. TSHIVHUMBEO TSHA EMEIḼI  Aḓiresi ya emeiḽi ya muthu ane a khou rumela emeiḽi (mutaladzi wa u thoma).  Ni humbule u ṅwala aḓiresi ya emeiḽi ya muṱanganedzi. Kanzhi i thoma nga dzina ḽa u thoma kana tshifani, ha tevhela @, ha tevhela khamphani kana tshumelo ya muṋetshedzi wa emeiḽi sa co. na khoudu ya shango, Afrika Tshipembe ḽi shumisa, za Tsumbo: Maphirinr@gmail.com.za  Arali ni tshi ṱoḓa u rumela muthu muthihi kana vhathu vha fhiraho muthihi, ni nga rumela/ u kopa nga u engedza dziaḓiresi kha tshibogisi tsha vhaṅwe vhakopiwa. (cc)  Kha emeiḽi dza fomaḽa ni nga rumelavho muhulwane wa khamphani lwa tshidzumbe kha tshibogisi tsha vhaṅwe vhakopiwa vha tshidzumbe. (bcc)  Tshibogisi tsha ṱhoho tshi tendela u dzhenisa mutaladzi muthihi wa manweledzo a zwi re ngomu zwa emeiḽi.  Ni fanela u ṅwala mulaedza/ṱhanḓavhudzo ya emeiḽi yaṋu nga vhuḓalo.  Ni tea u ṅwala dzina ḽaṋu magumoni a emeiḽi tshifhinga tshoṱhe. Vhaṅwe vhathu vha dzhenisa dzina ḽa mushumo na dzinomboro dza luṱingo nga fhasi ha madzina avho. ZWIṰALUSI ZWA EMEIḼI  Ni nga thoma nga u ri ‘khonani’/ ‘Ndaa’ / ‘Aa’ musi ni tshi ṅwala mulaedza nga vhuḓalo  Redzhisiṱara yaṋu i tea u tshimbilelana na ndivho ya emeiḽi.  Zwi vha inifomaḽa musi ni tshi khou ṅwalela emeiḽi khonani yaṋu Emeiḽi i vha fomaḽa arali ni tshi khou ṅwalela mabindu/zwiṅwe zwiimiswa zwihulwane/muvhuso/ khamphani.  Kha marangaphanḓa aṋu ni ṱalutshedze ndivho ya u ṅwala haṋu emeiḽi iyo. Ni songo ṅwala u ri ‘ndi vha ṅwalela iyi emeiḽi ngauri… Ṅwalani mafhungo ane a takadza musi ni tshi khou ḓivhadza ṱhoho ya emeiḽi yaṋu.  Dziphara dzaṋu dzi tea u ṅwalwa nga nḓila ya nyelelo yo lunzhedzanaho.  Fhedzani Emeiḽi yaṋu nga nḓila ya u vala ho teaho. Sa: 54

Maipfi a u vala Digirii ya fomaḽithi (Maimo a hune ya khou livhiswa hone) Wavho a fhulufhedzeaho Zwi fomaḽa nga maanḓa Ri vha tamela mashudu Zwi fomaḽa lwa u luvheledza Ri vha tamela mashudu mavhuya Zwi fomaḽa lwa vhukonani Wavho khonani Vhukonani / tshishaka Nga lufuno Vhukonani / miṱa / vhushaka Ṅwana wavho/ khotsi aṋu Muṱa Nga lufuno lwanga lwoṱhe U sengenedza lwa lufuno / muṱa TSUMBO YA EMEIḼI VHUBVO: musiwalonr@gmail. com VHUYO: dambudzo@yahoo.ca.za VHAṄWE VHAKOPIWA (vv): daumm@gmail.com, ndivhuwobb@gmail.com, ndout7@gmail.com VHAṄWE VHAKOPIWA VHA TSHIDZUMBE (vvt): musundwaff@gmail.com Fhungo: Nḓivhadzo ya u ṱahisa ndivhuwo ya thambo yo itwaho awara dza fumi dzo fhiraho. Ndaa/Aa Ndi tama u vha ḓivhadza uri ndo takadzwa nga thambo ye nda i vhona awara dza fumi dzo fhiraho zwenezwino. Nga zwenezwo ndi vhona zwo tea vhukuma uri ndi tahise-vho dzanga ndivhuwo malugana na thambo iyo. Thambo iyo i tou tshimbilelana tshoṱhe na zwe nda gudela zwone ngei yunivesithi ya UNISA. Na zwino ndi tshi khou amba ndi khou fhedzisa digirii ya vhuraru nga yunivesithi ya Venḓa kha buḓo iḽo ḽa thekhinoḽodzhi. Ndi khou livhuwa nga maanḓa u rumelwa thambo iyo vhunga mmbwa i tshi poswa kurambo nga a i ḓivhaho. Afha vhukuma ndi vhona vho ntonda zwihulu khathihi na u sumbedza uri vha a dzhiela nṱha ndalukano dzine nda vha nadzo. Ndi vha fulufhedzisa u ḓo shela mulenzhe nga huhulu kha u ita ṱhoḓisiso na u ḓisa mveledziso i sa athu u vhonwa kha ḽino ḽa muno. Izwi zwi tou vha khagala uri vha tshi vhuya vha topavho na nṋe vho vha vho sedza vhuḓiimisela na dzangalelo ḽanga kha sia iḽo. Ndi ḓo dzulela u vha ṅwalela ndi tshi itela u wana zwiṅwe zwidodombedzwa zwiswa zwine zwa nga sokou bvelela henefha vhukati ha zwifhinga. Ndi khunyeledza nga u ri kha ri dzule ri tshi kwamana. Kha vha mmbale kha mutevhe wa vhathu vhane a vha nga vha shonisi na khathihi. Wavho a fhulufhedzeaho Musiwalo N. R 55

5. ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI Vhulapfu ha zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani’ Tshivenḓa LH 100-120 maipfi Tshivenḓa LeT 80-100 maipfi Tshivenḓa LeV 60-80 maipfi. 5.1 KHUNGEDZELO Ndivho khulwane ya khungedzelo ndi u rengisa tshibveledzwa kana tshumelo. Yone kanzhi i wanala kha zwileludzi zwa vhudavhidzani, u fana na theḽevishini, radio, sinema, webusaithi kana milaedza i rumelwaho nga ṱhingothendeleki. Khungedzelo dzi a wanalavho dzo tou ganḓiswa sa fuḽaya, phositara, biḽibodo, magurannḓa, magazini, n.z. ZWIṰALUSI ZWA KHUNGEDZELO.  U shumisa luambo lwa vhusiki u itela u kunga vhavhali, u shumisa figara dza muambo, phani na ṱhoho dzi kungaho zwi tshi yelana kana u kwama tshibveledzwa/tshumelo  Thounu i tea u vha yo fholaho/dzikaho hu u itela u luvhelela vhavhali vhane vha nga vha vha tshi khou ṱoḓa u renga tshibveledzwa kana tshumelo.  Ni lavhelelwa u sumbedza luafhulelo uri vhavhali vha pfe uri vho tou bukuṱa. Izwi zwi ita uri vha kombetshedzee u renga tshibveledzwa/tshumelo.  Khungedzelo i tea u vha na mbonalo i kungaho. Hu shumiswe fonto dzi sa fani (khulwane na ṱhukhu) u itela u kunga vhavhali. Kha vha ḓe vha phase nga ṋaledzi Mukonazwoṱhe Combined School Vhagudisi makone, mvelelo dza maṱhakheni Miṅwaha yoṱhe u bva 2000 u swika zwino Ri na siṱadisi tsha nga matsheloni na nga masiari Ri gudisa na nga Mugivhela Ri wanala kka ḽa Dzhatsha Kha vha ṅwalise vha vhaledze tshikhala Ri wanala kha 015 516 7701 kana 082 222 3317 Pfunzo ndi luvhone 56

TSUMBO YA KHUNGEDZELO 5.2. F U Ḽ A Y A Fuḽaya ndi zwibambiri zwo ganḓiswaho zwa siaṱari ḽithihi zwine khazwo ha vha ho itwa khungedzelo nga ha vhuṱambo, tshumelo kana zwibveledzwa zwa thengiso. Fuḽaya dzi anzela u shumiswa nga vhoramabindu vhaṱuku vhane vha khou aluwa, vhunga zwa u dzi bveledza zwi sa tou ḓura nga maanḓa. Fuḽaya dzi fhambana na burotsha ngauri dzone dzi vha na siaṱari ḽithihi fhedzi, nahone a dzi vhi dzo khavhisiwa kana u itwa na zwifanyiso na zwigaṱhalu. Fuḽaya a dzi kombetshedzwi u bveledzwa nga mivhala-vhala yo fhambanaho, ngeno burotsha dzi tshi kombetshedza u nakiswa na u bveledzwa nga nḓila i ḓuraho. Ndivho ya fuḽaya ndi: • U kunga • U ṱuṱula dzangalelo • U ṋea nḓivho kana pfunzo • U ṱuṱuwedza muthu u dzhia vhukando Tsumbo ya fuḽaya Vha a ṱoḓa mufuleli makone? Mushovuwa a nga vha thusa U na vhukoni na tshenzhemo. Mushovuwa u na miṅwaha wa 30 e kha mushumo wa u fulela na u rengisa mahatsi. Ri ḓega nnḓu vha sokou mwemwela vha sa athu dzhena nga u tou i vhona fhedzi Luafhulelo ndi 50% arali vha tshi khou fulelelwa nnḓu dza fumi u ya nṱha Ri shuma 24/7 Kha vha ri kwame kha 072 743 9990 arali vha tshi ṱoḓou u wana manzhi 57

5.3 PHOSIṰARA Iyi ndi nḓivhadzo i no ganḓiswa kha bammbiri ḽihulu vhukuma ḽine ḽa vhea kana u pharwa fhethu ha nnyi na nnyi. Ndi khunguwedzo ine yo itwa nga nḓila yo leluwaho ine ya shumisa maḽeḓere mahulu vhukuma a re kha mbonalo i fushaho a u takadza u itela u kunga maṱo a vhathu. 5.3.1 ZWIṰALUSI - hu shumiswa luambo lu sa konḓi u buletshedza/ṱalusa zwine vhavhali vha tea u zwi ḓivha nga ha tshibveledzwa/ tshumelo zwine zwa khou kunguwedzwa. - hu shumiswe maḽeḓere mahulwane vhukuma sa ṱhoho u itela u kunga vhavhali. 5.3.2 Tsumbo ya Posiṱara MITSHINO YA SIALALA MUDAVHINI WA GARSIDE Hu ḓo vha ho ṱangana makaṱara na mitshino ya sialala (zwigombela, malende, tshikona, tshikhaba, tshifasi, musangwe n.z). Arali vha tshi ṱoḓa u dzudza mbilu yavho yo ḓala dakalo vha songo sala, Dzikhadzi u ḓo vha tshinisa vhusiku hoṱhe…” Fhethu: Mudavhini wa Garside kha ḽa Khomele. Datumu: 16 Fulwi 2021 Tshifhinga: 18:00 – u swika vhusikukati. Mutengo wa u dzhena: R50 ṱhoho ya muthu. Kha vha dzule vho vhaledza vhudzulo havho. Vha nga ri kwama kha: 079 1014 224 58

5.4 MASIA NA NDAELA Muhumbulo muhulwane wa ndaela ndi u ṱalutshedza uri tshithu tshi itiswa hani Zwiṱalusi zwa ndeme zwa ndaela ndi zwi tevhelaho: • Ndaela i ṱalutshedza uri tshithu tshi itwa hani hu tshi tevhelwa maga o fhambanaho. Maipfi o ṋewaho a kombetshedza muvhali uri a tevhele ndaela dzo ṋekedzwaho u ita zwi no khou ṱalutshedzwa • Luambo lu tea u vha lwa fomaḽa, • Thounu i vhe yo dzikaho nahone i bvukululaho mafhungo a ndeme • Dzudzanyani ndaela yaṋu nga nḓila i tevhekanaho zwavhuḓi ni tshi tevhela mutevhe wa dzimbuno TSUMBO YA NDAELA Ṅwalani ndaela dzine na ḓo dzi tevhela musi ni tshi takusa tshiendedzi  Vulani vothi ḽa tshiendedzi  Vulani bonethe ni sedze uri maḓi na oili zwi hone naa  Dzulani murahu ha tshiḓiraivelo tshaṋu  Kokodzani biriki ya tshanḓa  Kandani kiḽatshi na biriki ni bvise tshiendedzi gereni  Ni bvumise tshiendedzi tshaṋu  No ḓi kanda kiḽatshi na biriki dzhenisani tshiendedzi tshaṋu kha gere ya u thoma  Takusani mulenzhe wa kiḽatshi nga zwiṱuku u swika mubvumo wa tshiendedzi tshaṋu u tshi shanduka moḓoro waṋu wanga u ṱoḓa u dzima  Litshedzani mulenzhe wa biriki nga zwiṱuku u swika moḓoro waṋu u tshi sumbedza uri u khou ya phanḓa  Ni tshimbile mithara ṱhanu ni sa athu u bvisa mulenzhe wa kiḽatshi tshoṱhe  Mithara ṱhanu na dzi tshimbila ni koneha u bvisa mulenzhe kha kiḽatshi tshoṱhe 59

MASIA Masia a shumiswa musi hu tshi laedzwa muthu uri a nga swikisa hani uya fhethu hune a khou fanela u ya hone. Hu shuma ḽimudi ḽa ndaela. Mulaedza u tea u vha mupfufhi nahone u pfalaho. Kha hu shumiswe zwiimiswa zwihulwane zwi sa sudzuluwi u fana na zwifhaṱo sa zwikolo, kereke, buroho n.z. Hu shumiswe uri kha tshamonde kana tshauḽa, tshipembe, vhubvaḓuvha, vhukovhela na devhula. Hu songo shumiswa nṱha kana fhasi kana thungo. Tsumbo ya masia Nḓila ya tshikhau ya u bva Tshiḓongololwe u ya ha madzhisiṱiraṱa, Mutale. Musi ni tshi bva tshiṱishini ni ṱuwe no livha vhukovhela, ni ḓo fhira tshikolo tsha Robert Mbulungeni kha tshanḓa tshauḽa. Ni ḓo tshimbila khiḽomithara ṱhanu u swika ni tshi wana mafhande ane kha tshanḓa tshauḽa ni ḓo wana garatshi ya Engen. Farani gondo ḽi livhaho devhula, ni ḓo tshimbila khiḽomithara nṋa na vhona tshifhaṱo tshihulu tshanḓani tshauḽa tshine getheni ḽatsho ni ḓo wana vhalindi vha tsireledzo. Ndi henefho ha madzhisiṱiraṱa. 5.5 DAYARI Iyi ndi rekhodo ine muthu ene muṋe a ṅwala zwe zwa itea zwi mu kwamaho nga ḓuvha ḽeneḽo kana tshiṅwe tshifhinga . Izwi zwi nga vha zwe a tshenzhela, mihumbulo kana vhuḓipfi, zwe a ita, u vhona na zwiṅwe. Ndi nga ṅwala hani dayari?  Humbulani uri ni khou ya u ṅwala nga mini  Ḓivhudziseni mbudziso ni kone u ṅwala phindulo dzadzo  Zwi rekhodeni ngomu kha nyolo ya tshivhumbeo tsha dayari, mihumbulo yaṋu i tea u lunzhedzana nahone i dzudzane  Sumbedzani uri zwe na ṅwala zwo itea nga ḓuvha ḽifhio na datumu ya hone  Kha hu shumiswe vhuimo ha muthu wa u thoma Tsumbo ya dayari Tshikolo tsha haṋu tsho fara lwendo lwa maḓuvha maṱanu lwa u mona na Venḓa ḽoṱhe, he inwi na vha muṅwe wa vhe vha fara lwendo lwonolwo. Ṅwalani dayari ni tshi sumbedza zwe na ita, vhona, humbula hu tshi katelwa na vhuḓipfi haṋu kha ayo maḓuvha maṱanu. 60

Mugivhela,27 Luhuhi 2021 Ro takuwa Khomele nga awara ya rathi nga matsheloni ra livha Tshitandani, Makhado. Ro swika nga awara ya malo. Ro ḓiphina nga u ya ṱanoni ḽa ṅwaha nga ṅwaha ḽa ha masipala ḓuvha ḽoṱhe. Ḽi tshi kovhela ro isa marambo maṅweni hodelani ya Moutain View. Swondaha, 28 Luhuhi 2021 Ro vuwa ra ṱamba ra wana vhuragane. Ra ya mavhengeleni ra mona-mona ra vho livha Tshipise. Ro swika hone nga awara ya vhufumi-mbili. Ro fhedza ḓuvha ḽoṱhe ri henefho, ra sia khofhe henefho hodelani. Musumbuluwo, 01 Ṱhafamuhwe 2021 Ro lenga u vuwa nge ra eḓela u lenga ri tshi khou ḓiphiṋa nga u bambela na u tshina. Ro no ḓilugisa ra livha Phiphiḓi mahovhohovhoni ra swika nga awara ya u thoma. Ro no vhona mahovhohovho ra livha Tshatshingo . Ro eḓela henefho Ḽavhuvhili, 02 Ṱhafamuhwe 2021 Ro ri u vuwa ri sa vhuye ra ima ima, u fhedza u ṱamba ra livha Mapungubwe, afho ro swika nga awara ya vhuvhili masiari. Ro ṱwa henefho. Ra ḓiphina ḓuvha ḽothe ri tshi guda nga ha ḓivhazwakale yashu. Ra sia khofhe henefho. Ḽavhuraru, 03 Ṱhafamuhwe 2021 Iḽo ḽo vha ḽone ḓuvha ḽa u huma ra livha Khomele ḽa manaka-u -ḓa u huma ndi mitsutsu. Ro swika nga lufhimavhaeni. Llwendo ulu lwo ntakadza vhukuma, ndo tenda uri wa sa tshimbila u ḓo mala khaladzi. 61

5.6 GARAṰA YA THAMBO Itshi ndi tshibveledwza tsha vhudavhidzani tshine muṅwali a tshi shumisa u pfukisa milaedza nga u ramba vhathu vhane vha fanela u vha hone vhuṱamboni/munyanyani/tshimimani/bephani/ mitamboni na huṅwevho. Nga tshibveledzwa itshi muṅwali a nga pfukisa milaedza ya u fhululedza zwo iteaho / bveledzwaho / u tamela mashudu kha zwo swikelelwaho vhutshiloni / u ṋea ṱhuṱhuwedzo muthu kha zwiṅwe zwine a khou ita /shuma, u ramba vhathu, u tsivhudza / humbudza vhathu nga ha mishumo ya vhuṱhogwa na kha zwiṅwe zwinzhi zwa u ḓala. Muṅwali a nga ṱama garaṱa yawe nga zwifanyiso / nyolo / maluvha na u shumisa miṅwe mivhala i kungaho maṱo a muvhoni. Zwiṅwe zwi lavhelelwaho kha garaṱa ya thambo ndi:  Ṱhoho ya garaṱa  Marangaphanḓa  Datumu  Tshifhinga  Fhethu  Mulaedza  Kuambarele/Maambarele.  Zwifanyiso na zwiṅwevho  Magumo. RSVP (vha humbelwa u fhindulwa) MBUDZISO YA GARAṰA YA THAMBO Mukomana waṋu u khou ḓo vha na munyanya muhulu wa u takalela ḓuvha ḽawe. Saizwi o ḓalelwa nga mishumo minzhi ya u dzudzanyela ḓuvha o humbela inwi uri ni ṅwale garaṱa ya thambo, ine ya ḓo shuma u ramba vhueni hune ha ḓo tea u vha hone vhuṱamboni uho. Ṅwalani garaṱa ya thambo ine khayo na ḓo ramba vhathu vha re kha mutevhe we a ni ṋekedza wone. 62

TSUMBO YA GARAṰA YA THAMBO Vhubvo: Davhula Thendo Vhuyo: Phetho Dau Marangaphanḓa: Vha khou rambiwa u vha hone vhuṱamboni ha munyanya wa mabebo une zwidodombedzwa zwa hone ndi zwi tevhelaho: Datumu: Lambamai 2021 Tshifhinga: 8H00 Maṱavhelo. Fhethu: Muḓini wa Vho-Davhula NR Mulaedza: Ndi a fulufhela thambo iyi i ḓo vha wana vhe kha mutakalo wavhuḓi. Ndi dzhia tshifhinga itshi u vha ḓivhadza uri vha khou rambiwa u vha hone munyanyani wa u takalela ḓuvha ḽa mabebo a Muvhofhololi Davhula. U ḓa havho zwi ḓo vha zwithu zwa ndeme vhunga vhone vha tshi dzhiwa vhe muthu wa ndeme muṱani uyu. Kuambarele: Vha khou lavhelelwa u ḓa vho ambara hemmbe tshena na vhurukhu/tshikete tshitswu. Magumo: U ḓa havho zwi ḓo takadza muṱa woṱhe. RSVP: Vha humbelwa u fhindula arali vha tshi ḓo kona u vha hone. 63

5.7 B U R O T S H A Itshi ndi tshibveledzwa tsha vhudavhidzani tshine khatsho muṅwali u ṅwala a tshi itela u anḓadza / tsivhudza nga ha vhubindudzi, vhupo, mitambo, bepha na zwiṅwevho. Burotsha i nga petwa ya ṋetshedzwa vhathu uri vha vhone vhubindudzi kana zwiṱanwa zwine zwa khou vhambadzwa ngomu hayo. Zwiṅwe zwine zwa lavhelelwa kha burotsha ndi:  Ṱhoho  Marangaphanḓa  Mutumbu / Mulaedza  Magumo  Zwiṅwe zwiteṅwa zwi ngaho sa zwifanyiso na zwiṅwevho. MBUDZISO YA BUROTSHA Kha vhupo ha haṋu hu na bannga ntswa ine ya khou vula. Inwi sa muthu a re kha Gireidi ya 12, vhalanguli vha bannga iyo vho ni humbela uri vha dzudzanyelwe burotsha ine khayo na ḓo vha ni tshi khou anḓadza bannga iyo. Ṅwalani burotsha i ṋeaho ṱhanḓavhudzo ya bannga iyo. BANNGA YA PFADZANI I KHOU VULA MAHOLONI Tshifhefho tsho vhuya na mphwe dzatsho vhunga zwino nga tshifhinga tsha Vhuṱambo ha Paseka, bannga ine ya ḓo vhidzwa nga dzina ḽi no pfi Pfadzani i khou ḓo vula kha ḽa Maholoni. Vhuṱambo ha Paseka hu ḓo lelutshela tshitshavha vhunga masheleni vhathu vha tshi ḓo a vhulunga na u a wanela tsini. Thambulo ya vhadzulapo vha Maholoni yo swika nḓevheni dza vhalanguli vha bannga. Vhadzulapo vho vha vha tshi khou tambula nga u ṱanga nyendo ndapfu-ndapfu dza u ya dziḓoroboni u vhulunga na u ṱusa masheleni avho. Bannga iyi i ḓivhelwa nyingapfuma dzine dza tou kokovha fhasi- fhasi, ngauralo vhathu vha ḓo sala vhe na masheleni manzhi o vhulungeaho zwikwamani zwavho. Tshumelo dzoṱhe dzi ḓo vha dzo vhuya nga nḓalo. Ḓuvha ḽa u vula ndi: 28 Ṱhafamuhwe 2021 Tshifhinga tsha u vula ndi: 9H00 maṱavhelo, ra konaha u vala nga 15H30 mathabama. Hu na zwine vha ṱoḓa u ḓivha vha nga ri kwama kha 072 353 3535. 64

5.8 MULAEDZA MUPFUFHI NGA LUṰINGOTHENDELEKI. Ṱhalutshedzo: Mulaedza mupfufhi nga luṱingothendelek ndi tshumelo ya u davhidzana nga u rumelana milaedza i songo lapfesaho. Nga kha tshumelo iyi hu vha na u kovhekana mafhungo/milaedza hu tshi shumiswa zwileludzi zwa vhudavhidzani zwi nga ho sa khomphuyutha na luṱingothendeleki lwa maimo. TSHIVHUMBEO TSHA MULAEDZA WA LUṰINGOTHENDELEKI Musi muthu a tshi rumela mulaedza zwi tevhelaho zwi ḓo bvelela/vhonala:  Dzina kana nomboro dza ane a ḓo ṱanganedza mulaedza dzi ḓo bvelela dzi tshi tou vha nṱha-nṱha kha tshikirini.  Mulaedza wo thaiphiwaho  Phindulo ya muṱangedzi na yonevho i ḓo bvelela/vhonala nga fhasi ha mulaedza wo rumelwaho arali ho vha na u fhindulwa na zwenezwo.  Datumu na tshifhinga tshe zwa ṱanganedzwa zwi ḓo vhonala. Musi muthu a tshi ṱanganedza mulaedza, zwi tevhelaho zwi ḓo bvelela/vhonala:  Dzina kana nomboro dza ane a ḓo ṱanganedza mulaedza dzi ḓo bvelela dzi tshi tou vha nṱha-nṱha kha tshikirini.  Mulaedza wo ṅwalwaho  Datumu na tshifhinga tshe zwa rumelwa. Mbonalo/Zwiṱalusi  Luambo lu nga vha lwa fomaḽa kana lwa inifomaḽa zwi tshi ya nga nyimele.  U ri u ṅwalwa u kha tshifhinga tshifhio zwi bva kha nyimele.  Mulaedza u fanela u vha khagala nahone u mu mupfufhi vhukuma.  Hu shumiswa dziabrivesheni, dziaḽifabethe, dzinomboro, dzipfalandoṱhe na tsiedzaipfi arali hu tshi khou ṅwalwa mulaedza wa inifomaḽa FHEDZI. Tsumbo ya mulaedza wa inifomaḽa nga luṱingothendeleki. (SMS) Muz Ndi tma u ri tngane mtshelo nga vho 9. Zwa rlo ri ḓo dzulela tngana 24 7. 65

PFESESANI/DZHIELANI NZHELE HEZWI:  Luambo lwa fomaḽa lu tea u shumiswa musi hu tshi ṅwaliwa mulingo fhedzi.  Sa tshibveledzwa tshipfufhi ni ḓo lavhelelwa u ṅwala maipfi a u bva kha a 80 u ya kha a 100.  Ni songo vhumisa dziabrivesheni, dziaḽifabethe, dzinomboro na pfalandoṱhe musi ni tshi ṅwala mulaedza wa fomaḽa. Tsumbo ya mulaedza wa fomaḽa nga luṱingothendeleki. Muzwala Ndi tama uri ri ṱangane matshelo vhukati ha awara ya 5 na ya 6 uri ri fare nyambedzano nga ha tshifhinga tshashu tsha u guda. Ndi khou tou humbela uri ni ḓe na vhaṅwe vhagudiswa ngauri zwi ḓo ri thusa nga maanḓa arali ha nga vha hu na vhathu vhanzhi vhane vha ḓo vha vho ḓa. Ri ḓo ṋewa thikhedzo nga vhadededzi vhashu na vhaṅwe vhagudiswa vhakale vho phasaho zwavhuḓi nwaha wo fhelaho vhane zwino vha khou guda kha zwiimiswa zwa pfunzo dza nṱha. Hezwi zwi tea uri ṱuṱuwedza uri ri shume zwavhuḓi kha ngudo dzashu. 66

5. RUBRIKI KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ṰOLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50] Khritheria Zwa nṱhesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/vhu Vhukoni ha fhasi U sa kona fushaho/ho linganelaho ZWI RE NGOMU NA 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 VHUPULANI -Mihumbul ḽi -Phindulo yo lundwa -Phindulo i fushaho -Phindulo i shaedzaho -Phindulo yo polikaho tshoṱhe gobolaho/ṱokonyaho i sa tshidele vhukuma ndunzhendunzhe vhambedzwi/lavhelelwiho -Mihumbulo yo -Mihumbulo yo ṱangananaho (Zwo ṅwaliwaho na -Zwi yelana tshoṱhe na lunzhedzana lwo -Mihumbulo yo nahone i si na sia mihumbulo) -Mihumbulo ya vhuṱali, i ṱhoho nahone zwa linganelaho nahone zwi a vhilinganaho, nahone ṱokonyaho nahone yo takadza tendisea i si na vhusiki ha -Ndi phambananadzo, zwo Maimo a nṱha Nzudzanyo ya mihumbulo na vhibvaho muṋe sokou dovhololwa vhupulani/ -Hu na vhuṱanzi ha -Zwo dzudzanywa nahone -Zwo dzudzanywa nahone mihumbulo yo vhibvaho zwa dovha zwa lunzhedzana -Vhuṱanzi vhu si gathi -A zwo ngo dzudzanywa nahone U dzhiela nzhele ndivho, vha zwa dovha zwa lunzhedzana lwo linganelaho/lu fushaho, ha nzudzanyo na u a zwi na ndunzhendunzhe. ṱanganedzaho mafhungo na tshidele lwa tshoṱhe, hu tshi -Zwo dzudzanywa hu tshi katelwa lunzhedzana zwo nyimele. katelwa marangaphanḓa, nahone zwa dovha zwa marangaphanḓa, mutumbu teaho. mutumbu na lunzhedzana tshidele lwa na magumo/mupendelo. magumo/mupendelo. tshoṱhe, hu tshi katelwa marangaphanḓa, MARAGA 30 mutumbu na magumo/ mupendelo. 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Ndi zwa nṱhesa, fhedzi zwo -Zwo lundwa tshidele -Phindulo i a fusha fhedzi -Phindulo yo anzaho -A hu na ndingedzo ya u ri shaedzinyana musutshelo hu na vhuṱudzeṱudze huṅwe u sa yelana ha fhindula ṱhoho/mbudziso. wa maanea o lundwaho -Mihumbulo i yelanaho, i vhu khakhisaho muṱoḓo mafhungo takadzaho -U polika tshoṱhe na u sa tsha Maimo a fhasi tshidele lwa tshoṱhetshoṱhe -Mihumbulo yo dzudzanywa -Mihumbulo i vho tea lwa tshoṱhe -Mihumbulo yo vhibva ya -Zwo dzudzanywa lwa ndinganelo nahone i a sumbedza u liana na u lundwa lwa vhuṱali nahone zwa dovha zwa tendisea ḓaḓisa -A zwi na sia nahone zwo lunzhedzana zwavhuḓi, vhilingana. -Zwo dzudzanywa nahone hu tshi katelwa -Hu na huṅwe u fusha ha -U shaedza vhuṱanzi zwa dovha zwa lunzhedzana marangaphanḓa, nzudzanyo na ha nzudzanyo na tshidele lwa tshoṱhe, hu tshi mutumbu na magumo/ ndunzhendunzhe, hu tshi ndunzhendunzhe zwo katelwa marangaphanḓa, mupendelo. katelwa marangaphanḓa, teaho. 67

mutumbu na mutumbu na magumo/ magumo/mupendelo. mupendelo. KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ṰOLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA: 50] (i ya phanḓa) Khritheria Zwa nṱhesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/vhu Vhukoni ha fhasi U sa kona fushaho/ho linganelaho LUAMBO, TSHITAILA NA U 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 DZUDZANYA -Thouni, redzhisṱara, -Thouni, redzhisṱara, -Thouni, redzhisṱara, -Thouni, redzhisṱara, -Luambo a lu pfali tshitaila na ḓivhaipfi zwo tshitaila ḓivhaipfi tshitaila ḓivhaipfi zwo tea tshitaila ḓivhaipfi zwo tea tea tshoṱhetshoṱhe ndivho, zwo tea vhukuma ndivho, vha ṱanganedzaho zwiṱuku ndivho, vha -Thouni, redzhisṱara, vha ṱanganedzaho ndivho, vha mafhungo na nyimele. ṱanganedzaho mafhungo na tshitaila ḓivhaipfi a Thouni, redzhisṱara na ḓivhaipfi mafhungo na nyimele. ṱanganedzaho nyimele. zwo ngo tea ndivho, zwo teaho ndivho/zwiitei na mafhungo na nyimele -U shumiswa ho teaho ha vha ṱanganedzaho nyimele -Luambo ndi lwa luambo u bveledza -Ho shumiswa luambo lwa mafhungo na nyimele Maimo a nṱha vhuḓifhulufheli ha nṱhesa, -Luambo lu a ṱokonya ṱhalutshedzo. mutheo/fhasi Munanguludzo wa maipfi -U hoṱefhala ha lu nyanyulaho tshoṱhe. nahone thouni yo shumiswaho ndi i -Thouni yo tea -Thouni na kushumisele ḓivhaipfi zwo anzesa Kushumisele kwa luambo na -Lu a gobola nahone lwo kwone kwa maipfi a zwo lune u pfala ha nyanyulaho milayo, zwiga zwa u vhala, pfuma u dzangelwa ha -U pfumiswa ha luambo ngo tea. mafhungo zwa si tsha girama, mupeleṱo thouni -Hunzhi a hu na ho shumiswa u konadzea na khathihi/ vhukhakhi ha girama ṱama/khavhisa zwi re -ḓivhaipfi ndi yo shaedzaho zwa vho konḓa -A hu na vhukhakhi ha na mupeleṱo ngomu. vhukuma. vhukuma. girama na mupeleṱo MARAGA 15 -Lwo lundwa tshidele -Lwo lundwa nga tshikili vhukuma. tsha maṱhakheṱhakheni. 13 10 7 4 -Luambo ndi lwa nṱha -Luambo lu a kunga -U shumiswa ha luambo -Luambo lwo shumiswa lwa Maimo a fhasi vhukuma na u nyanyula ho linganelaho, fhedzi hu u sa kona tshi ḓi vha na -Lu a gobola nahone lwo -Thouni ndi yo teaho, vhuṱudzeṱudze -A hu na kana hu tou vha pfuma u dzangelwa ha i nyanyulaho na zwiṱukuṱuku zwi thouni -Huṅwe u shumiswa ha sumbedzaho muvanganyo luambo ho teaho nga u wa mafhungo/mitaladzi angaredza, fhedzi u 68

-A hu na vhukhakhi ha -Vhukhakhi vhuṱuku dzangelwa ha luambo ndi -ḓivhaipfi yo hoṱefhala lwa girama na mupeleṱo ha girama na ha fhasi. tshoṱhe. mupeleṱo -Lwo lundwa nga tshikili tsha maṱhakheni. -Zwo lundwa tshidele vhukuma. KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ṰOLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA HAYANI [MARAGA 50] (i ya phanḓa) Khritheria Zwa nṱhesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/vhu Vhukoni ha fhasi U sa kona fushaho/ho linganelaho TSHIVHUMBEO 5 4 3 2 0–1 -Kubveledzele kwa -Kubveledzele kwa -Kubveledzele kwa ṱhoho -Dziṅwe mbuno ndi -Hu na u shaedza ha ṱhoho kwa nṱhesa ṱhoho kwo na vhudodombedzi zwo dzi pfadzaho mbuno dzo teaho Zwiṱalusi zwa lunzhedzanaho tea tshibveledzwa -Vhudodombedzi ha -Mafhungo/Mitaladzi -Mafhungo/Mitaladzi maṱhakheṱhakheni -Vhudodombedzi ha -Mafhungo/Mitaladzi, na phara zwi ḓi vha na phara zwo ḓala Kubveledzelwe kwa ṱhoho hu pfadzaho phara zwo fhaṱwa lu na vhukhakhi vhukhakhi phara na tshivhumbeo -Mafhungo/Mitaladzi, fushaho tsha mafhungo/mitaladzi phara zwo fhaṱwa na u -Mafhungo/Mitaladzi, -Fhedzi maanea a kha -Maanea ha na lundwa lwa nṱhesa phara zwo vangwa lu -Maanea o ḓi faredza zwi ḓi pfala naho hu na mudzio/ha pfadzi. tshoṱhetshoṱhe. pfadzaho. pfadzaho/tendiseaho. vhukhakhi. MARAGA: 5 69

Zwa nṱhesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/ho Vhukoni ha fhasi U sa kona linganelaho/vhu fushaho Khritheria ZWI RE NGOMU, VHUPULANI NA 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 TSHIVHUMBEO -Phindulo ndi ya -Phindulo ndi yavhuḓi -Phindulo ndi i -Phindulo ndi ya mutheo/ -Phindulo i sumbedza u maṱhakheṱhakheni, i sa vhukuma, i bvukululaho fushaho/linganelaho fhasi, i bvukululaho shaya nḓivho ya zwiṱalusi vhambedzwi n»ivho yo dziaho ya vhukuma, i bvukululaho zwa lushaka lwa Zwo ṅwaliwaho na mihumbulo zwiṱalusi zwa lushaka lwa nḓivho yo dziaho ya zwiṱalusi n»ivhonyana ya zwiṱalusi tshibveledzwa -Mihumbulo ya vhuṱali, tshibveledzwa zwa lushaka lwa zwa lushaka lwa Nzudzanyo ya mihumbulo na vhupulani yo vhibvaho tshibveledzwa tshibveledzwa -ṱhalutshedzo yo -O fara vhuṱala/sia ḽone -A dzumbama, u polika ndi U dzhiela nzhele ndivho, vha -Nḓivho yo ṱanḓavhuwaho hu na u polika -Ho ngo tou fara vhuṱala -Hu na u polika huṅwe hu hu hulwane ṱanganedzaho mafhungo na nyimele tshoṱhe ya zwiṱalusi zwa hone tshoṱhe lini – hu na u vhonalaho naho o fara lushaka lwa tshibveledzwa -Zwi re ngomu na polika huṅwe hu vhonalaho vhuṱala -A hu na u farana ha zwi re Phindulo na mihumbulo mihumbulo zwo ngomu na mihumbulo -Kuṅwalele kwo tou lunzhedzana -Zwi re ngomu na mihumbulo -Zwi re ngomu na Nzudzanyo ya mihumbulo na vhupulani fombe kha sia ḽone zwo ḓi lunzhedzana mihumbulo a zwo ngo tou -Zwidodombedzwa -Zwo ṱanḓavhudzwa lwa farana tshoṱhe lini zwiṱukuṱuku zwi tikedza U dzhiela nzhele ndivho, vha -Zwi re ngomu na tshoṱhe, zwidodombedzwa -Zwiṅwe zwidodombedzwa ṱhoho ṱanganedzaho mafhungo na mihumbulo zwo zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho zwi tikedza ṱhoho -Zwidodombedzwa tshivhumbeo/milayo na nyimele. lunzhedzana zwiṱuku zwi tikedza ṱhoho -A ho ngo tevhedzwa -Tshivhumbeo ndi tsho -Nga u angaredza, milayo yone ya -Zwo ṱanḓavhudzwa lwa teaho naho hu na tshivhumbeo ndi tshone, -Hu na u shaedza hu tshivhumbeo tsha MARAGA 15 tshoṱhe, zwidodombedzwa vhukhakhi vhuṱuku. fhedzi hu na u polika huṱuku. vhonalaho ha kushumisele tshibveledzwa. zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho kwa milayo na tshivhumbeo -Tshivhumbeo ndi tshonetshone tsho teaho -ṱhahelelo/U shaedza ndi tshibveledzwa. hu soliseaho. LUAMBO, TSHITAILA NA U 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 SEDZULUSA -Thouni, redzhisṱara, -Thouni, redzhisṱara, -Thouni, redzhisṱara, tshitaila -Thouni, redzhisṱara, -Thouni, redzhisṱara, tshitaila na ḓivhaipfi, ndi tshitaila na ḓivhaipfi, ndi na ḓivhaipfi, ndi zwi teaho tshitaila na ḓivhaipfi, ndi tshitaila na ḓivhaipfi, ndi zwi teaho lwa zwi teaho tshoṱhe ndivho, tshoṱhe ndivho, vha zwi teaho zwiṱuku ndivho, zwi sa ananiho na ndivho, Thouni, redzhisṱara, ndivho/u nyanyula, maṱhakheṱhakheni vha ṱanganedzaho mafhungo ṱanganedzaho mafhungo na vha ṱanganedzaho vha ṱanganedzaho tshitaila, vha ṱanganedzaho mafhungo na ndivho, vha ṱanganedzaho na nyimele nyimele mafhungo na nyimele mafhungo na nyimele nyimele mafhungo na nyimele -Nga u angaredza, girama -Hu na huṅwe vhukhakhi ha -Girama yo shaedza, i na -Zwo ḓala vhukhakhi Munanguludzo wa maipfi -Girama ndi yoneyone ndi yone nahone yo fhaṱwa girama vhukhakhi ho vhalaho nahone zwo ṱanganana nahone yo fhaṱwa tshidele zwavhuḓi Zwiga zwa muṅwalo na mupeleṱo. -Ḓivhaipfi i a fusha/ linganela -Ḓivhaipfi ndi yo -Ḓivhaipfi a i tei ndivho na -A hu na vhukhakhi. -ḓivhaipfi ndi yavhuḓi shaedzaho vhukuma khathihi vhukuma -Fhedzi vhukhakhi vhu re hone a vhu thithisi -Ṱhalutshedzo yo thithisea. -Ṱhalutshedzo yo hoṱefhala MARAGA 10 -Hunzhi a hu na vhukhakhi. ṱhalutshedzo. tshoṱhe. 70

MARAGANYANGAREDZI 22–25 17–20 12–15 7–10 0–5 KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ṰOLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA: 25] 71

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ṰOLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA [MARAGA 50] Khritheria Zwa nṱhesa Tshikili tshone Vhukoni ha vhukati/vhu Vhukoni ha fhasi U sa kona fushaho/ho linganelaho ZWI RE NGOMU & 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 VHUPULANI -Mihumbulo i -Phindulo yo lundwa -Phindulo i fushaho -Phindulo i -Phindulo yo polikaho gobolaho/ṱokonyaho tshidele vhukuma shaedzaho tshoṱhe i sa vhambedzwi/ -Mihumbulo yo ndunzhendunzhe (Zwo ṅwaliwaho na -Zwi yelana tshoṱhe na lunzhedzana lwo -Mihumbulo yo ṱanganaho mihumbulo) lavhelelwiho ṱhoho nahone zwa linganelaho nahone zwi a -Mihumbulo yo nahone i si na sia takadza tendisea vhilinganaho, Nzudzanyo ya mihumbulo na -Mihumbulo ya nahone i si na -Ndi phambananadzo, zwo Maimo a nṱha vhupulani/ vhuṱali, i ṱokonyaho -Hu na vhuṱanzi ha -Zwo dzudzanywa nahone vhusiki ha muṋe sokou dovhololwa nahone yo vhibvaho mihumbulo yo vhibvaho zwa dovha zwa U dzhiela nzhele ndivho, vha lunzhedzana lwo -Vhuṱanzi vhu si -A zwo ngo dzudzanywa ṱanganedzaho mafhungo na -Zwo dzudzanywa -Zwo dzudzanywa nahone linganelaho/lu fushaho, hu gathi ha nzudzanyo nahone a zwi na nyimele. nahone zwa dovha zwa dovha zwa tshi katelwa na u lunzhedzana ndunzhendunzhe. zwa lunzhedzana lunzhedzana tshidele lwa marangaphanḓa, mutumbu zwo teaho. tshidele lwa tshoṱhe, tshoṱhe, hu tshi katelwa na magumo/mupendelo. hu tshi katelwa marangaphanḓa, MARAGA 30 marangaphanḓa, mutumbu na mutumbu na magumo/mupendelo. magumo/mupendelo . Maim 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 oa fhasi 72

-Ndi zwa nṱhesa, -Zwo lundwa tshidele -Phindulo i a fusha fhedzi -Phindulo yo -A hu na ndingedzo ya u fhedzi zwo ri hu na vhuṱudzeṱudze anzaho u sa yelana fhindula ṱhoho/mbudziso shaedzinyana -Mihumbulo i yelanaho, i huṅwe vhu khakhisaho ha mafhungo musutshelo wa takadzaho muṱoḓo -U polika tshoṱhe na u sa maanea o lundwaho -Mihumbulo i vho tsha tea lwa tshoṱhe tshidele lwa -Zwo dzudzanywa nahone -Mihumbulo yo sumbedza u liana tshoṱhetshoṱhe zwa dovha zwa dzudzanywa lwa ndinganelo na u ḓaḓisa -A zwi na sia nahone zwo lunzhedzana zwavhuḓi, nahone i a tendisea vhilingana. -Mihumbulo yo hu tshi katelwa -U shaedza vhuṱanzi vhibva ya lundwa marangaphanḓa, -Hu na huṅwe u fusha ha ha nzudzanyo na lwa vhuṱali mutumbu na nzudzanyo na ndunzhendunzhe magumo/mupendelo . ndunzhendunzhe, hu tshi zwo teaho. -Zwo dzudzanywa katelwa marangaphanḓa, nahone zwa dovha mutumbu na zwa lunzhedzana magumo/mupendelo. tshidele lwa tshoṱhe, hu tshi katelwa marangaphanḓa, mutumbu na magumo/mupendelo . 73

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ṰOLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA [MARAGA 50] (i ya phanḓa) Khritheria Zwa nṱhesa Tshikili tshone Vhukoni ha Vhukoni ha fhasi U sa kona vhukati/vhu fushaho/ho linganelaho LUAMBO, TSHITAILA 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 NA U DZUDZANYA -Thouni, redzhisṱara, -Thouni, redzhisṱara, -Thouni, redzhisṱara, -Thouni, redzhisṱara, -Luambo a lu pfali tshitaila na ḓivhaipfi tshitaila ḓivhaipfi tshitaila ḓivhaipfi tshitaila ḓivhaipfi zwo tea zwo tea vhukuma zwo tea ndivho, vha zwo tea zwiṱuku -Thouni, Thouni, redzhisṱara na redzhisṱara, tshoṱhetshoṱhe ndivho, vha ṱanganedzaho ndivho, vha Maimo a nṱha ḓivhaipfi zwo teaho tshitaila ḓivhaipfi ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo na ṱanganedzaho ndivho/zwiitei na a zwo ngo tea ṱanganedzaho mafhungo na nyimele nyimele mafhungo na nyimele ndivho, vha mafhungo na nyimele nyimele -Luambo lu a ṱokonya -U shumiswa ho ṱanganedzaho Munanguludzo wa -Luambo ndi lwa nahone thouni yo teaho ha luambo u -Ho shumiswa mafhungo na maipfi vhuḓifulufheli ha shumiswaho ndi i bveledza luambo lwa nyimele Kushumisele kwa luambo nṱhesa, lu nyanyulaho nyanyulaho ṱhalutshedzo mutheo/fhasi tshoṱhe -U hoṱefhala ha na milayo, zwiga zwa u -Hunzhi a hu na -Thouni yo tea -Thouni na ḓivhaipfi zwo -Lu a gobola nahone vhukhakhi ha girama kushumisele kwone anzesa lune u pfala 74

vhala, girama, mupeleṱo lwo pfuma u na mupeleṱo -U pfumiswa ha kwa maipfi a zwo ha mafhungo zwa dzangelwa ha thouni luambo ho ngo tea si tsha konadzea -Lwo lundwa tshidele shumiswa u na khathihi/ zwa -A hu na vhukhakhi ha vhukuma. khavhisa zwi re -ḓivhaipfi ndi yo vho kon»a MARAGA 15 girama na mupeleṱo shaedzaho vhukuma. ngomu. vhukuma. -Lwo lundwa nga tshikili tsha maṱhakheṱhakheni. 13 10 7 4 -Luambo ndi lwa nṱha -Luambo lu a kunga -U shumiswa ha -Luambo lwo vhukuma na u nyanyula luambo ho shumiswa lwa u sa linganelaho, fhedzi kona -Lu a gobola nahone -Thouni ndi yo teaho, hu tshi ḓi vha na lwo pfuma u i nyanyulaho -A hu na kana hu Maimo a fhasi vhuṱudzeṱudze dzangelwa ha thouni tou vha na -Vhukhakhi vhuṱuku -Huṅwe u shumiswa zwiṱukuṱuku zwi -A hu na vhukhakhi ha ha girama na ha luambo ho teaho sumbedzaho girama na mupeleṱo mupeleṱo nga u angaredza, muvanganyo wa fhedzi u dzangelwa mafhungo/mitaladzi -Lwo lundwa nga -Zwo lundwa tshidele ha luambo ndi ha tshikili tsha vhukuma. -ḓivhaipfi yo fhasi. maṱhakheni. hoṱefhala lwa tshoṱhe. 75

KHETHEKANYO YA A: RUBRIKI YA U ṰOLA/MAKA MAANEA A LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA [MARAGA 50] (i ya phanḓa) Khritheria Zwa nṱhesa Tshikili tshone Vhukoni ha Vhukoni ha fhasi U sa kona vhukati/vhu fushaho/ho linganelaho TSHIVHUMBEO 5 4 3 2 0–1 -Kubveledzele kwa -Kubveledzele kwa -Kubveledzele kwa -Dziṅwe mbuno ndi -Hu na u shaedza ha ṱhoho kwa nṱhesa ṱhoho kwo ṱhoho na dzi pfadzaho mbuno dzo teaho Zwiṱalusi zwa lunzhedzanaho vhudodombedzi zwo tshibveledzwa -Vhudodombedzi ha tea - - maṱhakheṱhakheni -Vhudodombedzi ha Mafhungo/Mitaladzi Mafhungo/Mitaladzi Kubveledzelwe kwa phara ṱhoho hu pfadzaho -Mafhungo/Mitaladzi, na phara zwi ḓi vha na phara zwo ḓala na tshivhumbeo tsha -Mafhungo/Mitaladzi, phara zwo fhaṱwa lu na vhukhakhi vhukhakhi mafhungo/mitaladzi phara zwo fhaṱwa na - fushaho u lundwa lwa nṱhesa Mafhungo/Mitaladzi -Fhedzi maanea a -Maanea ha na tshoṱhetshoṱhe. , phara zwo vangwa -Maanea o ḓi faredza kha ḓi pfala naho hu mudzio/ha pfadzi. lu pfadzaho. zwi na vhukhakhi. MARAGA: 5 pfadzaho/tendiseaho. MARAGANYANGAREDZ 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 I 76

KHETHEKANYO YA B: RUBRIKI YA U ṰOLA ZWIBVELEDZWA ZWILAPFU ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 30] Khritheria Zwa nṱhesa Tshikili tshone Vhukoni ha Vhukoni ha fhasi U sa kona vhukati/ho linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 VHUPULANI NA -Phindulo ndi ya -Phindulo ndi -Phindulo ndi i -Phindulo ndi ya -Phindulo i TSHIVHUMBEO maṱhakheṱhakhen yavhuḓi fushaho/linganelah mutheo/fhasi, i sumbedza u i, i sa vhambedzwi vhukuma, i o vhukuma, i bvukululaho shaya n»ivho ya bvukululaho bvukululaho nḓivhonyana ya zwiṱalusi zwa Zwo ṅwaliwaho na -Mihumbulo ya nḓivho yo nḓivho yo dziaho zwiṱalusi zwa lushaka lwa mihumbulo vhuṱali, yo dziaho ya ya zwiṱalusi zwa lushaka lwa tshibveledzwa vhibvaho Nzudzanyo ya mihumbulo zwiṱalusi zwa lushaka lwa tshibveledzwa -ṱhalutshedzo yo na vhupulani -Nḓivho yo lushaka lwa tshibveledzwa -Hu na u polika dzumbama, u ṱanḓavhuwaho tshibveledzwa U dzhiela nzhele ndivho, -Ho ngo tou fara huṅwe hu polika ndi hu tshoṱhe ya vha ṱanganedzaho -O fara vhuṱala hone vhonalaho naho hulwane zwiṱalusi zwa mafhungo na nyimele vhuṱala/sia ḽone - tshoṱhe lini – hu o fara vhuṱala lushaka lwa -A hu na u farana A hu na u polika na u polika huṅwe Phindulo na mihumbulo tshibveledzwa -Zwi re ngomu ha zwi re ngomu hu vhonalaho -Zwi re ngomu na mihumbulo a na mihumbulo Nzudzanyo ya mihumbulo -Kuṅwalele kwo na mihumbulo -Zwi re ngomu na zwo ngo tou na vhupulani tou fombe kha sia - zwo mihumbulo zwo ḓi farana tshoṱhe ḽone Zwidodombedzw U dzhiela nzhele ndivho, lunzhedzana lunzhedzana lini a zwiṱukuṱuku vha ṱanganedzaho -Zwi re ngomu na 77

mafhungo na mihumbulo zwo -Zwo -Zwiṅwe - zwi tikedza tshivhumbeo/milayo na lunzhedzana ṱanḓavhudzwa zwidodombedzwa Zwidodombedzw ṱhoho nyimele. lwa tshoṱhe, zwi tikedza ṱhoho a zwiṱuku zwi -Zwo -A ho ngo zwidodombedzw tikedza ṱhoho ṱanḓavhudzwa lwa -Nga u angaredza, tevhedzwa a zwoṱhe zwi MARAGA 18 tshoṱhe, tshivhumbeo ndi -Hu na u shaedza milayo yone ya tikedza ṱhoho zwidodombedzwa tshone, fhedzi hu hu vhonalaho ha tshivhumbeo zwoṱhe zwi -Tshivhumbeo na u polika kushumisele kwa tsha tikedza ṱhoho ndi tsho teaho huṱuku. milayo na tshibveledzwa. naho hu na tshivhumbeo -Tshivhumbeo ndi vhukhakhi tshonetshone tsho -ṱhahelelo/U vhuṱuku. teaho shaedza ndi hu tshibveledzwa. soliseaho. LUAMBO, TSHITAILA 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 NA U SEDZULUSA -Thouni, -Thouni, -Thouni, -Thouni, -Thouni, redzhisṱara, redzhisṱara, redzhisṱara, redzhisṱara, redzhisṱara, tshitaila na tshitaila na tshitaila na tshitaila na tshitaila na Thouni, redzhisṱara, ḓivhaipfi, ndi zwi ḓivhaipfi, ndi ḓivhaipfi, ndi zwi ḓivhaipfi, ndi zwi ḓivhaipfi, ndi zwi ndivho/u nyanyula, teaho lwa zwi teaho teaho tshoṱhe teaho zwiṱuku sa ananiho na tshitaila, vha maṱhakheṱhakhen tshoṱhe ndivho, ndivho, vha ndivho, vha ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo i ndivho, vha vha ṱanganedzaho ṱanganedzaho ṱanganedzaho na nyimele ṱanganedzaho ṱanganedzaho mafhungo na mafhungo na mafhungo na Munanguludzo wa maipfi mafhungo na mafhungo na nyimele nyimele nyimele nyimele nyimele Zwiga zwa muṅwalo na -Hu na huṅwe -Girama yo -Zwo ḓala 78

mupeleṱo -Girama ndi -Nga u vhukhakhi ha shaedza, i na vhukhakhi yoneyone nahone angaredza, girama vhukhakhi ho nahone zwo yo fhaṱwa tshidele girama ndi yone vhalaho ṱanganana -ḓivhaipfi i a MARAGA 12 nahone yo -A hu na fusha/linganela -ḓivhaipfi ndi yo -ḓivhaipfi a i tei fhaṱwa zwavhuḓi vhukhakhi. shaedzaho ndivho na -Fhedzi vhukhakhi -ḓivhaipfi ndi vhukuma khathihi vhu re hone a vhu yavhuḓi thithisi -Ṱhalutshedzo yo -Ṱhalutshedzo yo vhukuma ṱhalutshedzo. thithisea. hoṱefhala -Hunzhi a hu na tshoṱhe. vhukhakhi. MARAGANYANGARED 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 ZI KHETHEKANYO YA C: RUBRIKI YA U ṰOLA ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI [MARAGA 20] 79

Khritheria Zwa nṱhesa Tshikili tshone Vhukoni ha Vhukoni ha fhasi U sa kona vhukati/ho linganelaho/vhu fushaho ZWI RE NGOMU, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 VHUPULANI NA -Phindulo ndi ya -Phindulo ndi -Phindulo ndi i -Phindulo ndi ya -Phindulo i TSHIVHUMBEO maṱhakheṱhakheni, i yavhuḓi vhukuma, i fushaho/linganelaho mutheo/fhasi, i sumbedza u sa vhambedzwi bvukululaho nḓivho vhukuma, i bvukululaho shaya nḓivho Phindulo na yo dziaho ya bvukululaho nḓivho n»ivhonyana ya ya zwiṱalusi mihumbulo -Mihumbulo ya zwiṱalusi zwa yo dziaho ya zwiṱalusi zwa zwa lushaka Nzudzanyo ya vhuṱali, yo vhibvaho lushaka lwa zwiṱalusi zwa lushaka lushaka lwa lwa mihumbulo tshibveledzwa lwa tshibveledzwa tshibveledzwa tshibveledzwa -Nḓivho yo U dzhiela nzhele ṱanḓavhuwaho tshoṱhe -O fara vhuṱala/sia -Ho ngo tou fara -Hu na u polika -Ṱhalutshedzo ndivho, vha ya zwiṱalusi zwa ḽone vhuṱala hone tshoṱhe huṅwe hu yo dzumbama, ṱanganedzaho lushaka lwa lini – hu na u polika vhonalaho naho o u polika ndi mafhungo na tshibveledzwa -A hu na u polika huṅwe hu vhonalaho fara vhuṱala hu hulwane tshivhumbeo/milayo na nyimele -Kuṅwalele kwo tou -Zwi re ngomu na -Zwi re ngomu na -Zwi re ngomu na -A hu na u fombe kha sia ḽone mihumbulo zwo mihumbulo zwo ḓi mihumbulo a zwo farana ha zwi MARAGA 12 lunzhedzana lunzhedzana ngo tou farana re ngomu na -Zwi re ngomu na tshoṱhe lini mihumbulo mihumbulo zwo -Zwo ṱanḓavhudzwa -Zwiṅwe lunzhedzana lwa tshoṱhe, zwidodombedzwa -Zwidodombedzwa - zwidodombedzwa zwi tikedzaṱhoho zwiṱuku zwi tikedza Zwidodombed -Zwo ṱanḓavhudzwa zwoṱhe zwi tikedza ṱhoho zwa lwa tshoṱhe, ṱhoho -Nga u angaredza, zwiṱukuṱuku zwidodombedzwa tshivhumbeo ndi -Hu na u shaedza zwi tikedza zwoṱhe zwi tikedza -Tshivhumbeo ndi tshone, fhedzi hu na hu vhonalaho ha ṱhoho ṱhoho tsho teaho naho hu u polika huṱuku. kushumisele kwa na vhukhakhi milayo na -A ho ngo -Tshivhumbeo ndi vhu¾uku. tshivhumbeo tevhedzwa tshonetshone tsho milayo yone teaho tshibveledzwa. -Ṱhahelelo/U ya shaedza ndi hu tshivhumbeo soliseaho. tsha 80

tshibveledzwa. LUAMBO, TSHITAILA 7–8 5–6 4 3 0–2 NA U SEDZULUSA -Thouni, redzhisṱara, -Thouni, -Thouni, redzhisṱara, -Thouni, -Thouni, tshitaila na ḓivhaipfi, redzhisṱara, tshitaila tshitaila na ḓivhaipfi, redzhisṱara, tshitaila redzhisṱara, Thouni, redzhisṱara, ndi zwi teaho lwa na ḓivhaipfi, ndi ndi zwi teaho tshoṱhe na ḓivhaipfi, ndi tshitaila na ndivho/u nyanyula, maṱhakheṱhakheni zwi teaho tshoṱhe ndivho, vha zwi teaho zwiṱuku ḓivhaipfi, ndi tshitaila, vha ndivho, vha ndivho, vha ṱanganedzaho ndivho, vha zwi sa ananiho ṱanganedzaho ṱanganedzaho ṱanganedzaho mafhungo na nyimele ṱanganedzaho na ndivho, vha mafhungo na nyimele mafhungo na nyimele mafhungo na mafhungo na ṱanganedzaho Munanguludzo wa nyimele -Hu na huṅwe nyimele mafhungo na maipfi -Girama ndi yoneyone vhukhakhi ha girama nyimele Zwiga zwa muṅwalo na nahone yo fhaṱwa -Nga u angaredza, -Girama yo shaedza, tshidele girama ndi yone -Ḓivhaipfi i a i na vhukhakhi ho -Zwo ḓala mupeleṱo nahone yo fhaṱwa fusha/linganela vhalaho vhukhakhi -A hu na vhukhakhi. zwavhuḓi nahone zwo MARAGA 8 -Fhedzi vhukhakhi -Ḓivhaipfi ndi yo ṱanganana -ḓivhaipfi ndi vhu re hone a vhu shaedzaho yavhuḓi vhukuma thithisi ṱhalutshedzo. vhukuma -Ḓivhaipfi a i tei ndivho na -Hunzhi a hu na -Ṱhalutshedzo yo khathihi vhukhakhi . thithisea. -Ṱhalutshedzo yo hoṱefhala tshoṱhe. MARAGANYANGARE 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 DZI 81

Acknowledgements The Department of Basic Education (DBE) gratefully acknowledges the following officials for giving up their valuable time and families, and for contributing their knowledge and expertise to develop this creative writing resource for the children of our country, under very stringent conditions of COVID-19. Writers: Mamatseane Maṱodzi Maphiri Ndivhuwo Robert Musinyali A Stanely Ṋedzharaṱa Rudzani Julia Ṋemukula Livhuwani Elliot Pholi Tshifhumulo Nelson Sithi Pandelani E. . STANLEY ARTHUR 3. NGA WILLIAM OLAPH 4. RIKHOTSO AMON MDALA 5. SONO ELIZABETH TSAKANI 6. USINGA MARINKIE MMADIT DBE Subject Specialist: Mfana E. Phonela The development of the Study Guide was managed and coordinated by Ms Cheryl Weston and Dr Sandy Malapile. 82

basic education Department: Basic Education REPUBLIC OF SOUTH AFRICA ISBN : 978-1-4315-3483-8 High Enrolment Self Study Guide Series This publication is not for sale. © Copyright Department of Basic Education www.education.gov.za | Call Centre 0800 202 993