Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 NSC May June 2021 Memo

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA VUNHARHU (P3) 2021 XILETELO XA MAKOREKETELO TIMARAKA: 100 Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 13. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/2021 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo RHUBIRIKI: XITSALWANA [50 WA TIMARAKA] XIYA:  Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).  Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.  Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.  Xivumbeko a xi khumbeki hi ku aviwa ka xiyimo xa le henhla na xa le hansi. RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi madyondza nga fikelelangi VUNDZENI & 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo hlawuleka/ -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo ma na -Mahlamulelo yo huhulula lama tlhontlhaka miehleketo vumbiweke kahle swinene amukelekaka nkhulukelano kun'wana -Miehleketo yo Xiyimo xa le henhla (Mahlamulelo na na ku hundzisa eka leswi -Miehleketo leyi faneleke no -Miehleketo leyi nga na -Miehleketo a yi twisiseki hlanganahlangana yo ka miehleketo) languteriweke tsakisa naswona yi kombisa nkhulukelano na ku naswona a yi kombisi yi nga kongomisi mhaka Maveketelelo ya -Miehleketo ya vutlhari, leyi vumbhoni byo va yi vupfile khorwisa vutitumbuluxeri -Mahungu yo huhulula no miehleketo eka tlhontlhaka miehleketo -Mahungu ya veketeriwe -Mahungu ya veketeriwe -Ku na vumbhoni byitsongo vuyeleriwa makunguhatelo naswona leyi vupfeke kahle swinene naswona ku kahle naswona ku na bya maveketelelo na -Mahungu a ya Ndzemuko wa -Mahungu ya veketeriwe hi na nkhulukelano (nhlangano) nkhulukelano (nhlangano) nkhulukelano wa mahungu veketeriwangi kahle xikongomelo, vaamukeri ndlela yo hlawuleka eka manghenelo, miri na eka manghenelo, miri na naswona ya hava va mahungu na mbangu naswona ku na masongelo/mahetelelo masongelo/mahetelelo nkhulukelano nkhulukelano (nhlangano) TIMARAKA TA 30 ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Mahlamulelo ya xiyimo xa -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo hakanyingi a -A nga kalangi a ringeta le henhla kambe lama nga vumbiweke kahle amukelekaka kambe hi lama faneleke ku angula ku ya hi Xiyimo xa le hansi riki na swihlawulekiso swa -Miehleketo leyi faneleke no hungu a ri hlamuseriwangi -Miehleketo yi tala ku va nhlokomhaka xitsalwana xo hlawuleka no tsakisa ri twisiseka swinene leyi nga hlanganangiki na -Miehleketo hi leyi yi nga tlhontlha miehleketo -Mahungu ya veketeriwe -Miehleketo yi na ku hlanganahlangana fanelangiki naswona a yi -Miehleketo ya vutlhari no kahle naswona ku na nkhulukelano lowu eneleke -Ku hava vumbhoni lebyi fambelani nakatsongo na vupfa nkhulukelano (nhlangano) na ku khorwisa kombisaka maveketelelo nhlokomhaka -Mahungu ya veketeriwe hi eka manghenelo, miri na -Mahungu ya veketeriwe lamanene na nkhulukelano -A yi na nkongomo ndlela ya vutshila naswona masongelo/mahetelelo kahlenyana naswona ku na wa mahungu naswona yi ku na nkhulukelano nkhulukelanonyana pfuvapfuvekile (nhlangano) eka (nhlanganonyana) eka manghenelo, miri na manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo masongelo/mahetelelo Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/2021 SC/NSC – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, ntivomarito swa fambelana ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swa na ntivomarito swa xitayili na ntivomarito a Thoni, rhejisitara, swinene na xikongomelo, kahle na xikongomelo, fambelana na fambelananyana na swi fambelani na Xiyimo xa le henhla xitayili na ntivomarito vaamukeri va mahungu na vaamukeri va mahungu na xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, swa fambelana na mbangu mbangu mahungu na mbangu mahungu na mbangu vaamukeri va mahungu xikongomelo, -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi -Ririmi hi leri faneleke -Ririmi ri tirhisiwile hi -Matirhiselo ya ririmi i ya na mbangu nkucetelo, vundzeni naswona hi ndlela yo hlawuleka naswona thoni leyi mfanelo ku hlamusela xiyimo xa madyondza -Ririmi a ri twisiseki na mahlawulelo ya no tsakisa tirhisiweke hi leyi faneleke mahungu swinene -Ntivoririmi wa mpimo marito -Xi koka rinoko naswona xi na minkarhi hinkwayo -Thoni hi leyi faneleke -Thoni na dikixini hi leswi wa le hansi swinene wu Matirhiselo ya ririmi thoni leyinene no tlhavula -Swihoxo swa ntivoririmi na -Ku tirhisiwile ririmi ro swi nga faneriki endla leswaku na swiaki na milawu -Swihoxo swa ntivoririmi na mapeletelo a swi talangi. tlhavula ku tiyisisa -Ntivoririmi i wa mpimo wa mahungu ya nga ya rona, mapeletelo a swi tali ku va kona. -Xi vumbiwile hi ndlela ya vundzeni bya hungu le hansi twisiseki mahikahatelo, -Xi vumbiwile hi ndlela ya vutshila vutshila ntivoririmi na swinene mapeletelo 13 10 7 4 -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla -Ririmi ri koka miehleketo -Matirhiselo lama faneleke -A ku tirhisiwangi ririmi leri Xiyimoxa le hansi TIMARAKA TA 15 naswona ri na thoni leyi faneleke naswona hakanyingi ra ya ririmi eka minkarhi ringaneleke. no tlhavula vuyerisa yin'wana -Ku tirhisiwile swivulwa -Swihoxo swa ntivoririmi na -Thoni hi leyi faneleke na ku -Hakanyingi thoni hi leyi leswi nga hambaniki mapeletelo a swi kona vuyerisa faneleke kambe ku switsongo leswi -Xi vumbiwile hi ndlela yo -Swihoxo swa ntivoririmi na tirhisiwa ka ririmi ro hambaneke hlawuleka mapeletelo i switsongo tlhavula i ka mpimo wa le -Ntivoririmi i wa mpimo wa -Xi vumbiwile hi ndlela ya hansi le hansi swinene vutshila XIVUMBEKO 5 4 3 2 0–1 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya -Vuxokoxoko byi vumbiwile -Ku vumbiwile vuxokoxoko -Ku na timhakankulunyana -Ku pfumaleka ka Swihlawulekiso swa xiyimo xa le henhla swinene hi ndlela yo twisiseka lebyi faneleke leti faneleke timhakankulu leti xitshuriwa -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke -Ku na nkhulukelano -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana lavekaka Mavumbelo ya -Swivulwa na tindzimana swi -Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hi ndlela swi na swihoxo -Swivulwa na tindzimana na vumbiwile hi ndlela ya xiyimo xa le swa twisiseka naswona i swo leyinene -Xitsalwana xa ha tindzimana swi na swivulwa henhla swinene hambanahambana -Xitsalwana xi sala xa ha twisiseka hambileswi xi swihoxo twisiseka nga na swihoxo -Xitsalwana a xi TIMARAKA TA 5 twisiseki Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 4 DBE/2021 SC/NSC – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya madyondza Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi VUNDZENI, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo hlawuleka -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya madyondza -Mahlamulelo a ya kombisi XIVUMBEKO na ku hundzisa leswi a swi lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya lama kombisaka vutivinyana vutivi bya swihlawulekiso languteriwile lebyinene bya swihlawulekiso swa muxaka bya swihlawulekiso swa swa muxaka wa xitshuriwa Mahlamulelo na miehleketo -Miehleketo ya vutlhari na ku swihlawulekiso swa muxaka wa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le rivaleni Maveketelelo ya miehleketo vupfa wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi ku -Ku na ku kongomanyana naswona yi humile swinene eka makunguhatelo -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma mhaka, hetiseka kambe ku na ku pfa ku emhakeni Xikongomelo, vaamukeri va swihlawulekiso swa muxaka a ku na ku huma emhakeni -Ku na ku humanyana humiwa emhakeni -Vundzeni na miehleketo swi hungu, wa xitshuriwa -Vundzeni na miehleketo swi emhakeni -A hi minkarhi hinkwayo hava nkhulukelano swihlawulekiso/milawu ya -Matsalelo ya kongoma na nkhulukelano, -Vundzeni na miehleketo swi vundzeni na miehleketo swi -Ku na vuxokoxoko matirhiselo ya ririmi na mhaka nhlamuselo ya vuenti na nkhulukelano lowu khulukelanaka byitsongo swinene lebyi mbangu -Vundzeni na miehleketo swi naswona vuxokoxoko byi amukelekaka -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka na nkhulukelano seketela nhlokomhaka -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka -A ku tirhisiwangi milawu ya TIMARAKA TA 18 -Nhlamuselo ya vuenti -Xivumbeko lexi faneleke byin'wana lebyi seketelaka nhlokomhaka xivumbeko leyi faneleke swinene naswona kambe xi ri na swihoxo nhlokomhaka -Milawu ya xivumbeko yi vuxokoxoko hinkwabyo byi switsongo swinene -Xivumbeko lexi faneleke hi tirhisiwe hi ndlela yo ka yi seketela nhlokomhaka ku angarhela kambe xi ri na nga twisiseki -Xivumbeko lexi faneleke no swihoxo switsongo -Ku na swihoxo swo tala va na nkhaqato RIRIMI, XITAYILI & 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi fambelana ntivomarito swi fambelana ntivomarito swi fambelana ntivomarito swo ntivomarito a swi fambelani Thoni, rhejisitara, xitayili, swinene na xikongomelo, swinene na xikongomelo, na xikongomelo, vaamukeri fambelananyana na na xikongomelo, vaamukeri xikongomelo/nkucetelo, vaamukeri va hungu na vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu xikongomelo, vaamukeri va va hungu na mbangu vaamukeri va hungu na mbangu mbangu -Ku na swihoxonyana swa hungu na mbangu -Swihoxo swi tele naswona mbangu -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na ririmi -Ntivoririmi wo pfumala ku na ku hlanganahlangana Matirhiselo ya ririmi na ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo nkhaqato wu tlhela wu va na ka timhaka milawu ya matirhiselo ya vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi ringanela swihoxo swo hlayanyana -Ntivomarito a wu fambelani ririmi -Swihoxo a swi kona mfanelo -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo wa na xikongomelo Mahlawulelo ya marito -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo le hansi -Nhlamuselo a yi twali Mahikahatelo na mapeletelo swinene -Nhlamuselo a yi le rivaleni nakatsongo -A ku tali ku va na swihoxo TIMARAKA TA 12 MAAVELO YA TIMARAKA 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 5 DBE/2021 SC/NSC – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 20] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya madyondza Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi VUNDZENI, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo hlawuleka -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya madyondza -Mahlamulelo a ya kombisi XIVUMBEKO na ku hundzisa leswi a swi lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya lama kombisaka vutivinyana vutivi bya swihlawulekiso languteriwile lebyinene bya swihlawulekiso swa muxaka bya swihlawulekiso swa swa muxaka wa xitshuriwa Mahlamulelo na miehleketo -Miehleketo ya vutlhari na ku swihlawulekiso swa wa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le rivaleni Maveketelelo ya vupfa muxaka wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi ku -Ku na ku kongomanyana naswona yi humile swinene miehleketo eka -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma hetiseka kambe ku pfa ku emhakeni makunguhatelo swihlawulekiso swa muxaka mhaka, a ku na ku huma -Ku na ku humanyana humiwanyana emhakeni -Vundzeni na miehleketo swi Swihlawulekiso/Milawu ya wa xitshuriwa emhakeni emhakeni -A hi minkarhi hinkwayo hava nkhulukelano matirhiselo ya ririmi na -Matsalelo ya kongoma -Vundzeni na miehleketo -Vundzeni na miehleketo swi vundzeni na miehleketo swi -Ku na vuxokoxoko mbangu mhaka swi na nkhulukelano, na nkhulukelano lowu khulukelanaka byitsongo swinene lebyi -Vundzeni na miehleketo swi nhlamuselo ya vuenti amukelekaka -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka TIMARAKA TA 12 na nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka -A ku tirhisiwangi milawu ya -Nhlamuselo ya vuenti seketela nhlokomhaka byin'wana lebyi seketelaka nhlokomhaka xivumbeko leyi faneleke swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleke nhlokomhaka -Milawu ya xivumbeko yi vuxokoxoko hinkwabyo byi kambe xi ri na swihoxo -Xivumbeko lexi fanelake hi tirhisiwe hi ndlela yo ka yi seketela nhlokomhaka switsongo swinene ku angarhela kambe xi ri na nga twisiseki -Xivumbeko lexi faneleke no swihoxo switsongo -Ku na swihoxo swo tala va na nkhaqato RIRIMI, XITAYILI & 7–8 5–6 4 3 0–2 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swi ntivomarito swi fambelana na ntivomarito swo ntivomarito a swi fambelani Thoni, rhejisitara, xitayili, swinene na xikongomelo, fambelana swinene na xikongomelo, vaamukeri va fambelananyana na na xikongomelo, vaamukeri ntivomarito wu fanele vaamukeri va hungu na xikongomelo, vaamukeri va hungu na mbangu xikongomelo, vaamukeri va va hungu na mbangu xikongomelo na mbangu mbangu hungu na mbangu -Ku na swihoxonyana swa hungu na mbangu -Swihoxo swi tele naswona Matirhiselo ya ririmi na -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na ririmi -Ntivoririmi wo pfumala ku na ku hlanganahlangana milawu ya matirhiselo ya ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo nkhaqato wu tlhela wu va na ka timhaka ririmi vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi ringanela swihoxo swo hlayanyana -Ntivomarito a wu fambelani Mahlawulelo ya marito -Swihoxo a swi kona mfanelo -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo wa le na xikongomelo Mahikahatelo na -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo hansi -Nhlamuselo a yi twali mapeletelo swinene -Nhlamuselo a yi le rivaleni nakatsongo -A ku tali ku va na swihoxo TIMARAKA TA 8 MAAVELO YA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 TIMARAKA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 6 DBE/2021 SC/NSC – Memorandamu MAAVELO YA TIMARAKA XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA 50 VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO (VM): 30 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 15 XIVUMBEKO (X): 05 NTSENGO 50 XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: TIMARAKA TA 30 VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): 18 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 12 NTSENGO 30 XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: TIMARAKA TA 20 VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): 12 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 08 NTSENGO 20 MIMFUNGHO YA MAKOREKETELO MFUNGHO NHLAMUSELO _ Nkhwati /ntila ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana. II Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki. = Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi tindzimana. m Ku kombisa mbuyelelo wa timhaka kumbe marito. ↓ A nga fikangi emakumu ka pheji. ↑ A a fanele a sungurile ehenhla ka mintila leyi a nga yi tlula. ← A a fanele a sungurile eku sunguleni ka ntila eximatsini. → A nga fikangi emakumu ka ntila eka tlhelo ra xinene. / Loko a hlanganisile marito. Loko a hambanisile marito. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 7 DBE/2021 SC/NCS – Memorandamu SWILETELO SWA MAKOREKETELO XIYENGE XA A: XITSALWANA XIVUTISO XA 1 VAKAMBERIWA VA NGA TSALA SWIN'WANA SWA LESWI LANDZELAKA: 1.1 Khisimusi ra lembe leri nga hundza. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa ndzungulo. Mukamberiwa u languteriwa ku rungula hi siku ra Khisimusi ra lembe leri nga hundza. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Leswi Khisimusi ri vulaka swona eka yena.  Ndhawu/tindhawu leti a ri eka tona eka siku leri.  Lava a ri na vona.  Maambalelo ya siku lero.  Swakudya na swo nwa swa Khisimusi.  Tinsimu leti a ti yimbeleriwa/ti chayiwa eka siku leri.  Mingingiriko yin'wana ya siku.  Leswi siku leri ri nga herisa xiswona. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka) [50] 1.2 Matirhelo ya swipanu swa rixaka swa tiko ra Afrika-Dzonga. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo. Mukamberiwa u languteriwa ku hlamusela swo karhi hi swipano swa tiko ra Afrika-Dzonga. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Nhlamuselo ya nhlokomhaka.  Swipanu swo hambanahambana swa mintlangu etikweni.  Mavito lawa swi tivekaka hi wona.  Vatlangi lava hlawuriwaka.  Matlangelo ya swipanu leswi eka mimphikizano.  Swiambalo swa swona.  Xiave lexi mfumo wu xi tekaka eka swipanu leswi.  Vaseketeri va swipanu leswi.  Switsundzuxo leswi a nga swi nyikaka. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 8 DBE/2021 SC/NCS – Memorandamu 1.3 Loko a ndzo va nhloko ya xikolo xa hina. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mianakanyo. Mukamberiwa u languteriwa ku kombisa leswi a ta swi endla loko a a ri nhloko ya xikolo. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Vito ra xikolo na ndhawu leyi xikolo xi kumekaka eka yona.  Swivangelo swo navela ku va nhloko ya xikolo.  Ku antswisa loku a nga ta ku endla eka swiyenge swo hambanahambana swa xikolo.  Matirhelo ya vadyondzisi.  Ku antswisa swa mintlangu.  Vuxaka bya yena na vatswari va vadyondzi.  Swilo swintshwa leswi a nga ta swi sungula exikolweni. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.4 Vukorhokeri bya masipala byi vuyerisa vaakatiko. Pfumela kumbe u kaneta. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mavonelo. Mukamberiwa u languteriwa ku kombisa ku pfumela kumbe ku kaneta hi ku vuyerisa ka vukorhokeri bya masipala eka vaakatiko. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: Ku pfumela  Nhlamuselo ya nhlokomhaka.  Mphakelo wa mati na gezi.  Ku antswisa mapatu.  Ku phalala loko vaakatiko va weriwile hi khombo.  Ku hluvukisa ndhawu.  Ku nyika mintirho eka vaakatiko.  Ku pfuna vadyondzi hi tibasari. Ku kaneta  Nhlamuselo ya nhlokomhaka.  Ku tirha hi ndlela ya vukungudzwana.  Ku nyikana mintirho hi vuxaka.  Ku tsandzeka eka mphakelo wa mati na gezi.  Vukorhokeri bya xiyimo xa le hansi eka timhaka ta nkululo.  Ku tsandzeka ku lunghisa mapatu.  Ku pfumala vutivi bya mafambiselo ya masipala.  Ku pfumala vutihlamuleri. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 9 DBE/2021 SC/NCS – Memorandamu 1.5 Ku va vaakatiko va titekela nawu va wu veka emavokweni ya vona a swi amukeleki. Kanela mhaka leyi. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nkanelo. Mukamberiwa u languteriwa ku nyika miehleketo ya yena ehenhla ka mhaka ya ku va vaakatiko va titekela nawu va wu veka emavokweni ya vona. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Nhlamuselo ya ku titekela nawu u wu veka emavokweni.  Leswi nawu wu vulaka swona loko vanhu va teka nawu va wu veka emavokweni ya vona.  Vanhu lava va khumbekaka.  Minsusumeto leyi endlaka leswaku vanhu va teka nawu va wu veka emavokweni ya vona.  Swilo leswi onhakaka loko vanhu va teka nawu va wu veka emavokweni ya vona.  Mapfhumba ya ku lemukisa vaakatiko hi magoza ya ku landzelela nawu.  Switandzhaku swa loko vanhu va teka nawu va wu veka emavokweni ya vona. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.) [50] 1.6 1.6.1 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/nyika mianakanyo ya yena. Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.: Nkoka wa Mpfula. A nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena:  Nguva ya mpfula.  Tindhawu leti rhandziwaka hi mpfula.  Tinxaka ta mpfula.  Ku pfuna ka mpfula eka timhaka ta vurimi.  Ku pfuna vaakatiko hi mati.  Ku vuyeriwa ka swiharhi loko mpfula yi na.  Ku onha ka mpfula loko yi nile hi matimba. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.) [50] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 10 DBE/2021 SC/NCS – Memorandamu 1.6.2 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/nyika mianakanyo ya yena. Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.: Ku pfuna ka mbyana. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena:  Tinxaka ta timbyana na mavito ya tona.  Mahlayiselo ya yona.  Ku pfuna ka yona ku rindza muti.  Ku pfuna ka yona eka ta xiphorisa.  Ku pfuna ka mbyana eka timhaka ta ku hlota.  Ku pfuna ka yona ku letela lava nga voniki.  Ku va mbyana yi ri munghana wo tshembeka. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.) [50] 1.6.3 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/nyika mianakanyo ya yena. Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.: Swiluva. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena:  Leswi swiluva swi vulaka swona eka vanhu.  Tinxaka ta swiluva.  Mihlovo ya swiluva.  Vuyimeri lebyi fambaka na swiluva.  Lomu swiluva swi tirhisiwaka kona. o Ntirho wa swona eminkhubyeni. o Ntirho wa swona eminkosini. o Ntirho wa swona eka timhaka to sasekisa emakaya. o Ntirho wa swona eka timhaka ta rirhandzu.  Ku va vanhu va swi byala va swi xavisa. [50] (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.) NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 11 DBE/2021 SC/NCS – Memorandamu XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO LEHA XIVUTISO XA 2 XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA: 2.1 Papila ra mafundza Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela va khamphani ya Kumavutivi papila ra xikombelo xa basari yo humelerisa tidyondzo ta le yunivhesithi. Papila leri ri na xivumbeko lexi landzelaka:  Tiadirese timbirhi.  Adirese ya mutsari yi le ka tlhelo ra xinene ehenhla. Siku ri tsariwa ehansi ka adirese ya mutsari naswona ku tsariwa siku hi ku tirhisa nomboro, ku landzela n'hweti leyi tsariwaka hi marito, ku hetelela lembe hi ku tirhisa tinomboro.  Xiyimo xa muamukeri xi landzeriwa hi adirese ya muamukeri leyi tsariwaka eximatsini.  Endzhaku ka ku tsala adirese ya muamukeri ku landzela xiloso.  Endzhaku ka xiloso ku landzela nhlokomhaka.  Xikombelo xa basari.  Nsariso. [30] 2.2 Matimu ya mufi Mukamberiwa u languteriwa ku tsala matimu ya munhu wa ndhuma loyi a loveke endhawini ya ka vona. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Mavito ya mufi hi xitalo.  Siku ra ku velekiwa na ndhawu.  Mavito ya vatswari va mufi.  Leswaku a ri n'wana wa vungani.  Leswinene leswi a swi endleke loko a ha hanya.  Leswi koxeke rifu rakwe.  Siku leri a hundzeke hi rona emisaveni.  Lava a va siyeke.  Ku n'wi phata. [30] 2.3 Atikili ya phephahungu Mukamberiwa u languteriwa ku tsala atikili ya phephahungu a lemukisa vanhu hi vuvabyi lebyintswa byo tlulela lebyi nga kona. Atikili yi nga katsa leswi landzelaka: Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 12 DBE/2021 SC/NCS – Memorandamu 2.3  Nhlokomhaka  Vito ra mutsari.  Leswi vangaka vuvabyi lebyi.  Leswi vuvabyi lebyi byi tikombaka hi swona emirini.  Leswi byi nga siverisiwaka xiswona.  Matshungulelo ya xihatla lawa ma nga landzeleriwaka loko munhu a ha yimerile ku tshunguriwa.  Tindhawu ta rihanyu laha vanhu va nga yaka eka tona ku ya kamberiwa. [30] 2.4 Inthavhiyu Mukamberiwa u languteriwa ku tsala inthavhiyu exikarhi ka n'wini wa mathekisi na munhu loyi a lavaka ntirho wo chayela thekisi. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:  Ndhawu, siku na nkarhi endzeni ka swiangi.  Swiendlo hinkwaswo swi fanele ku va endzeni ka swiangi.  Mavito ya swimunhuhatwa lawa ya landzeriwaka hi hikombirhi.  Swivutiso hi n'wini wa mathekisi na tinhlamulo hi munhu loyi a lavaka ntirho wo chayela thekisi.  Ku pfala inthavhiyu. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 13 DBE/2021 SC/NSC – Memorandamu XIYENGE XA C: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO KOMA XIVUTISO XA 3 XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA: 3.1 Phositara Mukamberiwa u languteriwa ku tsala phositara a navetisa fesitivhali leyi nga ta va kona endhawini ya ka vona. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala leswi landzelaka:  Ndhawu, nkarhi na siku.  Swiyimbeleri swa siku.  Ntsengo.  Swiletelo.  Swixavisiwa.  Lomu mathikithi ya kumekaka kona. [20] 3.2 Dayari Mukamberiwa u languteriwa ku tsala dayari ya masiku manharhu ya leswi a nga ta swi endla hi vhiki ra Paseka. Mukamberiwa u languteriwa ku tsala dayari hi ndlela leyi landzelaka:  Timhaka ta siku na siku leti kongomisiweke eka migingiriko leyi a nga ta yi endla hi minkarhi yo hambanahambana.  Ku kombisa siku, nkarhi na lembe.  Ndhawu/tindhawu laha migingiriko yi nga ta va yi humelela kona. [20] 3.3 Swileriso Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swileriso leswi faneleke ku landzeleriwa hi vadyondzi eka ntirho wa ku nyika masagwadi ya vadyondzi lava paseleke ehenhla exikolweni xa vona. Mukamberiwa a nga katsa swin'wana swa leswi landzelaka:  Tindhawu lomu swileriso leswi swi faneleke ku landzeleriwa kona.  Lomu vadyondzi va faneleke ku tshama kona.  Ndlela leyi vayeni va nga ta amukeriwa hi yona.  Leswi vadyondzi va nga ta fambisa xiswona ku suka lomu va nga tshama kona ku ya amukela masagwadi.  Leswi va faneleke ku swi endla endzhaku ka ku amukela masagwadi ya vona.  Leswi faneke ku endliwa hi vadyondzi endzhaku ka ku pfala ntirho wa masagwadi. [20] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Mfanelo yo kopa yi pimiwile