Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 NSC May June 2018 Memo

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RO SUNGULA (P1) 2018 MEMORANDAMU TIMARAKA: 80 Memorandamu leyi yi na 7 wa tipheji. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 2 DBE/2018 SCE – Memorandamu XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO XIVUTISO XA 1 XITSHURIWA XA A MAKOREKETELO YA XIKAMBELANTWISISO • Hikuva ntshikelelo wu le ka matwisiselo, swihoxo swa mapeletelo na ririmi a swa ha xupuriwi. • Loko mukamberiwa a tirhisa marito mambe eka ririmi leri a kamberiwaka hi rona, u nga ma tekeli enhlokweni marito lawa, ntsena loko nhlamulo yi twala u nga xupuli mukamberiwa. Loko ku tirhisiwile rito rimbe eka xitshuriwa kambe ri nyika nhlamulo leyi lavekaka ra amukeriwa. • Ku hava maraka leyi nga nyikiwaka eka swivutiso swo pfuleka eka nhlamulo ya INA/EE kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. Ku seketela hi kona ku nga ta nyikiwa timaraka. • Loko ku laveka tinhlamulo ta rito rin'we. Kutani mukamberiwa a nyika xivulwa hinkwaxo, koreketa hi mfanelo loko rito leri lavekaka ri khwatihatiwile/ dzwihatiwile. • Loko ku laveka timhaka timbirhi/tinharhu kutani mukamberiwa a nyika to tala koreketa to sungula timbirhi/tinharhu ntsena. • Amukela marin'wana yo hambanahambana. • Eka swivutiso swo hlawula, amukela havumbirhi letere leri faneleke NA/KUMBE nhlamulo leyi tsariweke hi ku hetiseka. 1.1 Wa vumabalana.√ (1) 1.2 Ku tirhisa miehleketo. √ Ku kunguhata√/Ku twisisa hi vuenti swilo leswi u swi endlaka.√ (Tinhlamulo timbirhi ntsena). (2) 1.3 1.3.1 A hi swona. A a tirha eka Ndzawulo ya Dyondzo.√ (1) 1.3.2 A hi swona. Munhu a holeriwa hi siku ku ya hi mirhi leyi a yi tsemeke.√ (1) 1.4 Ntirho wu hatla wu hela loko vanhu va wu hlengela va tele./B.√ (1) 1.5 Vuswikoti byo tsema murhi u wu khutulela u paka na tihunyi.√√ (2) 1.6 U avile purasi ra yena hi swiphemu swa mune kutani a kunguhata ku tsema mirhi ku ya hi swiphemu leswi a swi aveke.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 3 DBE/2018 SCE – Memorandamu 1.7 Hi lembe ra 2010.√√ (2) 1.8 U bindzurisile R20 000.√√ (2) 1.9 A a vula leswaku va humelerile eka leswi a va swi kunguhatile.√√ (2) 1.10 A a lava ku hlayisa mali leyi a a fanele ku xava switirho hi yona./A a nga lavi ku tinghenisa eka mhaka ya ku xava switirho hikuva van'wana va vatirhi a va ta swi yiva va famba na swona.√√ (2) 1.11 I munhu wo rhandza ku endla swilo hi xihatla/I munhu wo kota ku kombela ku pfuniwa loko a tsandzekile/U na xitumbelelani a tlhela a va na magugu.√√ (2) 1.12 Va tikarhatela ku hoxa xandla eka ikhonomi ya tiko.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twalaka.) (2) 1.13 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso. A ndzi ta pfumela, hikuva ndzi ta va ndzi hlayisa vunghana bya hina lebyi ku nga khale byi ri kona.√√ KUMBE A ndzi nga ta pfumela, hikuva loko a sungula a nga kombelangi ku pfuniwa naswona loko a swi lo famba kahle a nga ta vula nchumu.√√ (2) 1.14 Ku leha ka timhondzo ta tona./Timhondzo ta tona.√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (1) 1.15 Yi na ntiko wo ringana na mimovha mimbirhi kumbe ntiko wa vanhu va makumembirhinhungu.√√ (2) 1.16 Ku kuma mapa ya rimhondzo./Ku kuma mapa lama ya endlaka leswaku va tshama va ri vatsongo/ ku tirhisa mapa ku tshungula mavabyi.√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (1) 1.17 Ku arisa/tshinya vanhu eka mhaka ya ku dlayetela timhelembe.√√ (2) NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 4 DBE/2018 SCE – Memorandamu XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA XIVUTISO XA 2 MINTSHAHO TIPOYINTI 1. 'Munhu un'wana na un'wana u fanele 1. Munhu u fanele ku va na munhu loyi a ku va na munhu loyi a tsakelaka ku tsakelaka ku fana na yena. fana na yena mayelana na ntirhovutomi.' 2. 'Munhu u fanele ku titiva a tlhela a tiva 2. U fanele ku titiva, a tiva na leswi swi n'wi na leswi swi tsakisaka mbilu ya yena tsakisaka. ...' 3. '... a pfula mahlo a valanga mintirho 3. U hlawula mintirho leyi fambelenaka na leyi fambelanaka na yena.' yena. 4. '... u hlawula tidyondzo leti 4. U hlawula tidyondzo leti yelanaka na yelanaka na ntirho lowu a nga na nyiko ntirhovutomi lowu a wu tsakelaka. eka wona.' 5. 'U lava no tiva vanhu lava va nga 5. U kuma nkucetelo eka lava va nga humelela eka ntirhovutomi lowu a wu humelela eka ntirhovutomi lowu a wu tsakelaka leswaku a kuma nkucetelo tsakelaka. eka vona.' 6. 'Hi minkarhi ya ku wisa ka swikolo lavo 6. Hi minkarhi yo wisa u tirha mintirho leyi tlhariha va nghenelela eka mintirho leyi yelanaka na tinyiko ta yena. yelanaka na tinyiko ta vona.' 7. 'Van'wana va sungula na ku kuma 7. U kuma vuxokoxoko eka timagazini na vuxokoxoko eka timagazini na tiinthanete. inthanete'. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 5 DBE/2018 SCE – Memorandamu Makoreketelo ya nkomiso: Makoreketelo ma fanele ma kongomisiwa eka timhakankulu ta xitshuriwa leti xivutiso xi lavaka tona. Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka: • Maavelo ya timaraka: o 7 wa timaraka i ta 7 wa tipoyinti: N (7) (maraka ya1 hi poyinti) o 3 wa timaraka i ta ririmi: R (3) o Ntsengo wa timaraka: 10 • Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a nga tshahangi: o 1–3 wa tipoyinti leti nga tona: nyika maraka yi1 o 4–5 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti2 o 6–7 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti3 • Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a tshahile kunene: o 6–7 wa tipoyinti: a nga nyikiwi maraka o 1–5 wa tipoyinti: nyika maraka yi1. LEMUKA: • Ntsengo wa marito: o Vakoreketi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke. o U nga susi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito lama tirhisiweke kumbe ma kombisiwile hi ndlela yo hoxeka. o Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika emakumu ka xivulwa xo hetelela xa marito lama ku hundzisiweke hi wona, kutani u nga tekeli enhlokweni marito lama nga ta landzela eka nkomiso. NTSENGO WA XIYENGE XA B: 10 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 6 DBE/2018 SCE – Memorandamu XIYENGE XA C: SWIAKI NA MILAWU YA MATIRHISELO YA RIRIMI XIVUTISO XA 3 XITSHURIWA XA D: XINAVETISO 3.1 Eka majaha lawa ya lavaka ku tihlawula.√√ (2) 3.2 U tshikelela nkoka wa vito ra banti leri navetisiwaka.√√ (2) 3.3 'Tihlawule'./'Ndzhuti'.√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (1) 3.4 Ku koka rinoko ra vaamukeri/C.√ (1) 3.5 Ku kombisa vito ra banti leri navetisiwaka./Ku tiyisisa vito ra nchumu lowu wu navetisiwaka.√√ (2) 3.6 I ntiyiso hikuva Rome i lebulu ya xiyimo xa le henhla kutani loko munhu a bohile banti leri vanhu va n'wi tekela ehenhla.√√ KUMBE A hi ntiyiso, a swi vuli leswaku u ta va na ndzhuti, munavetisi u onga vaamukeri leswaku va xava banti leri.√√ (2) [10] XIVUTISO XA 4 XITSHURIWA XA E: KHATHUNI 4.1 Ninhlikanhi,√ hikuva wachi yi kombisa leswaku i ntlhanu wa timinete ku bile awara ya khumembirhi naswona dyambu ri xile swinene.√ (2) 4.2 Wa huwelela,√ hi vona hi mimfungho ya xihlamalo emakumu ka swivulwa.√ (2) 4.3 Nkuku wu chuhile kasi wanuna u hlundzukile swinene.√√ (2) 4.4 Marito lawa ya paluxa vuphunta bya nkuku lowu/A.√√ (2) 4.5 A hi ntiyiso, hi ntumbuluku nkuku wa ringa hi nkarhi wo karhi nimpundzu, wanuna loyi u lo rhongomela ngopfu a nga wu twi.√√ KUMBE I ntiyiso. Huku leyi ku nga va ku ri baphanya kumbe bayizani ku nga huku leyi yi nga ringiki hi ntolovelo wa yona.√√ (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1 7 DBE/2018 SCE – Memorandamu XIVUTISO XA 5 XITSHURIWA XA F: PROSI 5.1 5.1.1 Ku vumba ntsongahato.√√ (2) 5.1.2 Yi andzile/A.√√ (2) 5.1.3 Muchayeri wa thekisi u ta yimisa movha.√√ (2) 5.1.4 Lava yi komba vanhu lava nga ekusuhi na muchayeri√ kasi lavaya yi komba vanhu lava va nga ekulenyana na muchayeri.√ (2) 5.1.5 Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xa yena n'wini hi rito 'matimba' leri nga na nhlamuselo yo hambana na leyi nga eka xitshuriwa. Xikombiso: Tatana u tshovela matimba ensin'wini ya yena.√√ (2) 5.1.6 Va to bamfee, loko maphorisa ya fika.√√ (2) 5.1.7 Ku kombisa ku tsutsuma va hangalaka.√√ (2) XITSHURIWA XA G: XIFANISO NA XITSHURIWA XO KOMA 5.2 5.2.1 Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xa yena n'wini hi ritofularha ra rito 'munghana.' Xikombiso: Ximanga i nala wa kondlo, a swi lavi no vonana.√√ (2) 5.2.2 Hina hi vanghana lavanene.√√ (2) 5.2.3 Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xa yena n'wini hi riendli leri rito 'muhlayisi' ri pfelelaka eka rona. Xikombiso:Vatswari va hlayisa vana va vona hi ku va sirhelela eka vubihi.√√ (2) [20] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 40 NTSENGO WA TIMARAKA: 80 Mfanelo yo kopa yi pimiwile