Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 November 2018 Memo

Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) HUKURI 2018 XILETELO XA MAKOREKETELO TIMARAKA: 70 Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 10. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 2 DBE/Hukuri 2018 NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA A: NOVHELE XIVUTISO XA 1: NDZI NGO TINCIKI – FA Thuketana 1.1 A a khomiwile kutani a xaviseriwa 'bass' Donder.√√ (2) 1.2 A va handza matapula hi mavoko.√√ (2) 1.3 A va biwa no rahiwa hi Donder na Kalkoel√ na ku xanisiwa hi vabohiwakulobye. (2) 1.4 Ra fambelana hikuva a a nga tiviwi leswaku hi u'nwana wa swigevenga swa Lefty./ Hi yena a a kunguhata vugevenga hinkwabyo lebyi ti 'Vultures' a ti byi endla.√√ (2) 1.5 Ku va Jamboti a khomiwile a a lo tilavela hi ku va a endla vugevenga./Jamboti a a ri eku hakeleni vubihi bya vukhamba ku va a khomiwile.√ (2) 1.6 Nyama a yi nga tali ku dyiwa./C.√ (1) 1.7 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ya yena. Xikombiso: Loko munhu a tisola endzhaku ka ku endla vubihi emakumu u kuma hakelo ya kahle. √√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 1.8 A a ri na tihanyi.√√ (2) 1.9 Mukamberiwa u ta kombisa leswi n'wi tsakisaka hi mahanyelo ya Manayila. Xikombiso: A a ri na rirhandzu ra ntiyiso, a nga langutangi xiyimo xa ndyangu wa ka va Jamboti naswona a a kota ku tiyimela eka tata wa yena hi ku ala loko a n'wi sindzisa ku tekana na Muzayiwe.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) 1.10 I Muzayiwe.√ (1) 1.11 Hi leswi a a lava ku pfuxeriwa bindzu ra yena ra mabazi.√√ (2) 1.12 A a vula leswaku vana va masiku lawa a hi vona vo seketeriwa eka timhaka ta vukati, vo fanele ku lerisiwa kunene.√ (1) 1.13 Ku va na matimba ehenhla ka vana va yena na ku va a lava ku lawula vutomi bya vona.√√ (2) 1.14 I ku va a kombisa Ntekele ntiyiso na maendlelo lamanene ya swilo ehenhla ka n'wana wa yena hambi Ntekele a ri karhi a nga lavi no twa.√√ (2) 1.15 E-e, hikuva Muzayiwe a a tekile tshengwe.√ (1) 1.16 Hileswi Xoxololo kokwa wa Ntekele na Mafela-nkatini kokwa wa Dodovha va la nga pumbana vuloyi kutani Xoxololo a ya hisa muti wa Mafela-nkatini √√. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 3 DBE/Hukuri 2018 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 1.17 A a ri n'anga.√ (1) 1.18 U endlile vuxisi byo va vanhu va tiva leswaku u tihoxe exidziveni, kasi u lo famba a ya hlangana na Jamboti.√√ (2) 1.19 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A a nga ri kona hikuva Ntekele a a ri na ku hisekela ku pfuxa bindzu ra yena leswaku a ta vuyisa ndzhuti wa yena.√√ (2) 1.20 Mukamberiwa u ta nyika miehleketo ya yena. Xikombiso: Ntekele u lava leswaku Mpfuleni, Rice na Manayila va tekiwa no teka laha yena a lavaka kona, loko a tshweriwile hi mabazi u sindzisa Manayila ku tekiwa hi Muzayiwe hi ku va yena a lava ku pfuxeriwa bindzu hambiloko Manayila a nga swi tsakeli.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twalaka.) (2) NTSENGO WA XIYENGE XA A: 35 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 4 DBE/Hukuri 2018 NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA B: NTLANGU XIVUTISO XA 2: BYOKOTA MADLAYISANI – MM Marhanele 2.1 Ngoveni.√ (1) 2.2 Hileswi ndhuna a yi va ndhunduzela leswi a va tirha hi matimba na ku tlhela yi tshembisa ku va tshunxa loko vo yi yingisa.√√ (2) 2.3 Muvhulu/Musumbhuluku.√ (1) 2.4 I bya ku rhandzana na yena./Vugangu.√ (1) 2.5 Byalwa√ na huku.√ (2) 2.6 A va endlela leswaku vatirhikulobye va nga swi lemuki leswaku va vulavula hi timhaka ta rirhandzu/vugangu.√√ (2) 2.7 A a vula leswaku swi ta koteka ku va yena na Gezani va vonana/hlangana nakambe.√√ (2) 2.8 U byela Mavundza leswaku wa swi tiva leswaku a nga fanelangi ku chava nchumu loko a ri na yena./U pfumelerile Mavundza ku n'wi ongola endzhaku ko biwa hi Mathebula./U pfumerile loko Mavundza a n'wi nyika byalwa kasi emakumu byi endlile leswaku a fa hikuva a byi ri na chefu.√√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (2) 2.9 Hileswi a a twela N'wa-Ridonga vusiwana endzhaku ka ku va a endlile xikombelo a ri karhi a rila na ku xavelela.√ (1) 2.10 Mukamberiwa u ta nyika nhlamulo ya yena. Xikombiso: A ndzi ta n'wi rivalela leswaku moya wa mina na wona wu ta kuma kurhula. KUMBE A ndzi nga ta n'wi rivalela hikuva na mina a lavile ku ndzi dlayisa.√√ (2) 2.11 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Hileswi a a rhandza ngopfu mali./A a nga swi koti ku tikhoma.√√ (2) 2.12 Emutini wa Mavundza./B√ (1) 2.13 Ku rhandzana na nsati wa yena.√√ (2) 2.14 I n'anga Mavundza.√ U n'wi dlayile hi ku n'wi chelela byongo bya ngwenya (chefu) ebyalweni.√ (2) 2.15 Hiloko a vona mufi a phutseriwile hi dzovo ra nyimpfu.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 5 DBE/Hukuri 2018 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 2.16 Va vula leswaku etikweni vanhu va endla swilo hi ku rhandza handle ko landzelela nawu wa tiko.√√ (2) 2.17 Ku lava wansati loyi a nga holovisa vavanuna.√√ (2) 2.18 A a endlela ku tumbeta vuthala bya leswaku hi yena mudlayi wa Gezani Maluleke./A a endlela leswaku vanhu va nga n'wi ehleketeli leswaku hi yena loyi a nga dlaya Gezani Maluleke.√√ (2) 2.19 Loyi a dlayaka munhu un'wana, na yena u fanele ku dlayiwa/ku nyikiwa xigwevo xa rifu.√ (1) 2.20 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A swi nga fanelangi hikuva a a nga ri na nandzu na leswaku a hi yena a dlayile Gezani. KUMBE A swi fanerile hikuva hi yena musunguri wa timhaka. Loko a a nga rhandzanangi na Gezani Maluleke, Gezani ingi a nga dlayiwangi.√√√ (Timaraka i ta nseketelo ntsena.) (3) [35] XIVUTISO XA 3: KU DYELA NYAMA EMATLUKENI – DJ Risenga 3.1 Timhaka ta maambalelo√ na timhaka to ya pota nuna emaphoriseni.√ (2) 3.2 Eka Siyandhani√ na le Kremetart.√ (2) 3.3 tshamile kahle./C. √ (1) 3.4 Vukosi a a vulavula na Piet hi ndlela leyi faneleke naswona a nga swi landzeleli switsundzuxo swa Ma'am Joyce, kasi Ma'am Joyce a nga xiximi nuna naswona a a teka swiboho swa muti a ri yexe. √√ (2) 3.5 Maambalelo ya vona ya kombisa ku ka va nga tihloniphi na ku ka va nga hloniphi Piet loyi a a ri 'mukon'wana' eka Ma'am Joyce. √√ (2) 3.6 U vule leswaku wanuna wa kona a nga va eka xiyimo xihi kumbe xihi, mhaka yikulu hileswaku wansati u tshunxekile. √√ (2) 3.7 A a khomiwa hi tingana eka leswi a swi vuriwa hi mana wa yena./ A a lava ku twisisa leswaku leswi a swi vulaka swi endliwa eka nuna wa njhani. √√ (2) 3.8 U lela nuna wa yena hi xipapilana.√ U vulavula na nuna wa yena hi ndlela yo ka yi nga amukeleki.√/U teka swiboho swo xava yindlu eKremetart a ri yexe.√ (Tinhlamulo timbirhi ntsena.) (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 6 DBE/Hukuri 2018 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 3.9 A swi nga fanelangi hikuva yena i mana wa Vukosi, a a fanele ku n'wi dyondzisa na ku n'wi kucetela ku endla leswinene. KUMBE A swi fanerile hikuva i mavonelo na matwisiselo ya Ma'am Joyce ya vutomi naswona a a ringeta ku tisirhelela eka mahanyelo ya yena layo biha.√√ (2) 3.10 I vamaseve.√ (1) 3.11 A va ya tshamela Vukosi hileswi a ri ekusuhi no kuma n'wana.√√ (2) 3.12 Hi vona hi loko va tsutsumerisa Vukosi exibedhlele hi movha wa vona handle ko n'unun'uta.√√ (2) 3.13 Mavulavulelo ya yena na nuna wa yena na mambalelo ya yena yo komba ku ka a nga tixiximi ya kanetana na xiyimo xa yena xa ku va mudyondzisi.√√ (2) 3.14 Ri hlamusela leswaku muti wa ka va Piet na wa ka va Vukosi a yi fanele ku hlangana.√√ (2) 3.15 A vavisekile emoyeni hikuva a lo lan'wa endzhaku ka ku hlongoriwa hi Xilavi na Ma'am Joyce.√√ (2) 3.16 Hileswi a ku ri yena Ma'am Joyce a nga xava yindlu ya le Kremetart leyi Piet na Vukosi a va tshama eka yona.√√√ (3) 3.17 A a vula leswaku n'wana a a fana na Piet swinene.√√ (2) 3.18 Mukamberiwa u ta nyika nhlamulo ya yena. Xikombiso: A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku a yi tirhisa hi vukheta hikuva a nga ha ta kuma yin'wana leyi nga ta n'wi hlayisa. √√ (Amukela na swin'wana switsundzuxo leswi twisisekaka.) (2) [35] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 35 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 7 DBE/Hukuri 2018 NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA XIVUTISO XA 4: XAMUGANGA – SJ Malungana na KA Khosa 4.1 'KU FELA KONDLO' – KA Khosa 4.1.1 Vleifontein.√ (1) 4.1.2 A a va tirha swin'we eRoodepoort./A va tivanela eRoodepoort entirhweni.√ (1) 4.1.3 Khume ra malembe.√ (1) 4.1.4 Hi ndlela ya vukhamba./A a duvurile mininjhere wa mugodi a n’wi vutlela dayimani.√ (1) 4.1.5 A a chava ku khomiwa (hileswi a nga suka a duvurile minijhere wa mayini a n'wi tekela dayimani).√ (1) 4.1.6 Vanhu na nsati wa yena a va ehleketelela munghana wa Genge ku ri hi yena muyivi wa movha.√ Genge na yena a ehleketa leswaku munghana wa yena a a ri xigangu xa nsati wa yena hikuva a ha pyopyiwile.√ (2) 4.1.7 Mufana loyi a ri na Bermuda u lovile eka nghozi ya lori ya matamatisi na movha wa Genge, √ kasi Bermuda u vavisekile a yisiwa exibedhlele xa Pietersburg ehansi ka vulawuri bya maphorisa.√ (2) 4.1.8 A hi swona, u vonile Bermuda na mufana un'we va susumeta movha.√√ (Nhlamulo i ya nseketelo ntsena.) (2) 4.1.9 A a ri munhu wo hlekelela na tintswalo to kota ku amukela vayeni.√√ (2) 4.1.10 Leswaku Bermuda a a twa ndlala loko a ri endleleni.√√ (2) 4.1.11 Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xikombiso: A ndzi ta va rivalela, hikuva xidyoho a xi tlherisiwi naswona ntiyiso wa ku yiviwa ka movha wu kumekile emaphoriseni. KUMBE A ndzi nga ta va rivalela hikuva a swi ri erivaleni leswaku a va nga ndzi tshembi naswona a va ndzi poyirile exikarhi ka vanhu.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 8 DBE/Hukuri 2018 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 4.2 'NDZI WERILE HI NHLOKO' – SJ Malungana 4.2.1 Loko va hambana nampundzu a n'wi tswontswa na loko a vuya namadyambu a a n'wi tswontswa.√ (1) 4.2.2 Hikuva nuna wa yena se a rhandzana na Kedibong. (1) 4.2.3 nga ha tsakisi./B√ (1) 4.2.4 Kapa./Bellville Hotel.√ (Nhlamulo yin'we ntsena.) (1) 4.2.5 Xa vurhangeri.√ (1) 4.2.6 A a vilerisiwa hileswi masiku man'wana xikhafuthini a xi vuya xi nga dyiwangi. √/A pfa a vuya vusiku swinene ekaya.√/Mali leyi a nyika nsati a yi hungutiwile. √/A pfa a etlela kwalomo.√ (Tinhlamulo timbirhi ntsena.) (2) 4.2.7 A hi swona. A hi Gijimela, i nsati a nga ba riqingho a lava ku tiva leswaku nuna u fambise ku yini. √√ (Timaraka i ta nseketelo ntsena.) (2) 4.2.8 Hileswi nuna wa yena a nga vula leswaku u tikeriwa hi ntirho naswona a nga kumi nkarhi wa kahle wo tshama na vona ekaya.√√ (2) 4.2.9 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Munhu u fanele ku va na vutihlamuleri ehenhla ka swiendlo swa yena a tlhela a tixixima na yena n'wini.√√ (2) 4.2.10 Loko ku ri na mhaka a nga yi lulamisi hi nyimpi, u kota ku lulamisa swihoxo swa nuna wa yena hi ndlela yo rhula a tlhela a n'wi twela vusiwana loko a vuya a pyopyiwile. √√√ (3) 4.2.11 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A ndzi nga ta pfumela ku rhandzana na yena, a ndzi ta n'wi byela leswaku ndzi na ndyangu lowu ndzi nga rhandziki ku wu faya.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twalaka.) (2) NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 9 DBE/Hukuri 2018 NSC – Xiletelo xa makoreketelo XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI XIVUTISO XA 5 5.1 'XANA SWI TA HELA RINI?' – KG Baloyi 5.1.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi wansati loyi a vilelaka eka murhandziwa wa yena hi rirhandzu ra vona ra le xihundleni leri sweswi se ri n'wi tikelaka laha a lavaka leswaku va tekana, va humesela rirhandzu ra vona erivaleni. (2) 5.1.2 Ku tshama u chuhile. (1) 5.1.3 Wansati loyi u twa ku vava emoyeni mayelana na rirhandzu ra vona leri nga tikombiki ri ya helo./U hela mbilu hileswi va rhandzanaka exihundleni.√√ (2) 5.1.4 Nhlokomhaka i xivutiso lexi kombisaka leswaku ku na swo karhi leswi munhu loyi a vulavulaka a lavaka leswaku swi fika emakumu, hikwalaho ya yelana na leswi wansati loyi a vilelaka hi swona eka xitlhokovetselo swa leswaku vutomi bya yena na murhandziwa wa yena lebyo hanya swin'we malembe yo tala va nga tekanangi byi ta hela rini. (2) 5.1.5 Vungula./Nyakapfala. (Nhlamulo yin'we ntsena.) (1) 5.1.6 Hikuva wa swi tiva leswaku ku ya hi Xikriste wanuna a nga tshami na wansati va nga tekanangi. (2) 5.1.7 Ya kombisa ku tshikelela mhaka ya leswaku vutomi bya vona lebyo tshama swin'we tanihi nuna na nsati va nga tekanangi a byi va yisi helo. (2) 5.1.8 I xifaniso xa vana lavatsongo lava va tlangaka timhaka to encenyeta vutomi bya le ndyangwini laha va swekaka vuswa hi ku tirhisa misava na swingolongondzwana leswi nga ha pfuniki nchumu. (2) 5.1.9 U tirhisa mbuyelelo wa marito 'Ndzi karhele …' ku kombisa leswaku u kunguhata ku huma eka vuxaka bya vona loko ku navela ka yena ku nga humeleli./Nhlawulo wa marito/dikixini swi tisa nkhuluko/ncino eka xitlhokovetselo. (2) 5.1.10 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Xa twala hikuva hi Xintu a swi pfumeleriwangi leswaku vanhu lava va rhandzanaka va tshama swin'we va nga tekanangi. KUMBE A xi twali hikuva swi nga endleka ku ri na xivangelo lexi twalaka lexi endlaka leswaku a nga n'wi teki eka nkarhi wolowo. (Amukela na mavonelo yan'wana lama twisisekaka.) (2) NA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2 10 DBE/Hukuri 2018 NSC – Xiletelo xa makoreketelo 5.2 'NDZI HLAWULENI!' – KG Baloyi 5.2.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi munhu loyi a lavaka ku hlawuriwa eka vurhangeri bya swa tipolitiki. U tshembisa vanhu leswi a nga ta va endlela swona loko va n'wi hlawurile. (2) 5.2.2 Vatswedyana. (1) 5.2.3 Ku tshama va nga vileli hi nchumu. (2) 5.2.4 Ku onga na ku koka rinoko ra vavhoti leswaku va n'wi hlawula.√ (2) 5.2.5 Vuvabyi a byi nga ha vi kona./Vuvabyi byi ta herisiwa. (Nhlamulo yin'we ntsena.) (2) 5.2.6 thathela./C. (1) 5.2.7 Loko se a ri ka xitulu xa le henhla./Loko se a ri murhangeri. (2) 5.2.8 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Van'watipolitiki va tirhisa maqhingha hinkwawo ku kucetela vaakatiko leswaku va va hlawula. √ (2) 5.2.9 Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xikombiso: A ndzi ta n'wi hlawula hikuva u hisekela ku pfuna vanhu hinkwavo hi ku va olovisela vutomi. KUMBE A a ndzi nga ta n'wi hlawula hikuva leswi a tshembisaka ku endla swona a swi khorwisi. √√√ (3) NTSENGO WA XIYENGE XA D: 35 NTSENGO WA TIMARAKA: 70 Mfanelo yo kopa yi pimiwile