Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 May June 2016 Memo

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL) PAPILA RA 3 (P3) 2016 MEMORANDAMU TIMARAKA: 100 Papila leri ri na tipheji ta 15. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/2016 SCE – Memorandamu RHUBIRIKI: XITSALWANA [50 WA TIMARAKA] XIYA: • Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A). • Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti. • Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka. • Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi. RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka hlawuleka henhla amukeleka madyondza byi nga fikelelangi VUNDZENI & 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo ma na -Mahlamulelo yo hlawuleka/lama vumbiweke kahle amukelekaka nkhulukelano kun'wana huhulula (Mahlamulelo na tlhontlhaka miehleketo swinene -Miehleketo leyi nga na -Miehleketo a yi -Miehleketo yo miehleketo) na ku hundzisa eka -Miehleketo leyi faneleke nkhulukelano na ku twisiseki naswona a yi hlanganahlangana yo Xiyimo xa le henhla Maveketelelo ya leswi languteriweke no tsakisa naswona yi khorwisa kombisi vutitumbuluxeri va yi nga kongomisi miehleketo eka -Miehleketo ya vutlhari, kombisa vumbhoni byo -Mahungu ya -Ku na vumbhoni mhaka makunguhatelo leyi tlhontlhaka va yi vupfile veketeriwe kahle byitsongo bya -Mahungu yo Ndzemuko wa miehleketo naswona -Mahungu ya veketeriwe naswona ku na maveketelelo na huhulula no xikongomelo, leyi vupfeke kahle swinene naswona nkhulukelano nkhulukelano wa vuyeleriwa vaamukeri va -Mahungu ya ku na nkhulukelano (nhlangano) eka mahungu -Mahungu a ya mahungu na mbangu veketeriwe hi ndlela yo (nhlangano) eka manghenelo, miri na veketeriwangi kahle hlawuleka naswona ku manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo naswona ya hava TIMARAKA TA 30 na nkhulukelano masongelo/mahetelelo nkhulukelano (nhlangano) ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/2016 SCE – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka hlawuleka henhla amukeleka madyondza byi nga fikelelangi 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Mahlamulelo ya xiyimo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo -A nga kalangi a xa le henhla kambe vumbiweke kahle amukelekaka kambe hakanyingi a hi lama ringeta ku angula ku lama nga riki na -Miehleketo leyi faneleke hungu a ri faneleke ya hi nhlokomhaka swihlawulekiso swa no tsakisa hlamuseriwangi ri -Miehleketo yi tala ku -Miehleketo hi leyi yi Xiyimo xa le hansi xitsalwana xo hlawuleka -Mahungu ya veketeriwe twisiseka swinene va leyi nga nga fanelangiki no tlhontlha miehleketo kahle naswona ku na -Miehleketo yi na hlanganangiki na ku naswona a yi -Miehleketo ya vutlhari nkhulukelano nkhulukelano lowu hlanganahlangana fambelani no vupfa (nhlangano) eka eneleke na ku -Ku hava vumbhoni nakatsongo na -Mahungu ya manghenelo, miri na khorwisa lebyi kombisaka nhlokomhaka veketeriwe hi ndlela ya masongelo/mahetelelo -Mahungu ya maveketelelo -A yi na nkongomo vutshila naswona ku na veketeriwe kahlenyana lamanene na naswona yi nkhulukelano naswona ku na nkhulukelano wa pfuvapfuvekile (nhlangano) eka nkhulukelanonyana mahungu manghenelo, miri na (nhlanganonyana) eka masongelo/mahetelelo manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 4 DBE/2016 SCE – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi amukeleka madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Ririmi a ri twisiseki ntivomarito swa fambelana na ntivomarito swi na ntivomarito swa na ntivomarito swa -Thoni, rhejisitara, Thoni, rhejisitara, swinene na xikongomelo, fambelana kahle na fambelana na fambelanyana na xitayili na ntivomarito Xiyimo xa le henhla xitayili na ntivomarito vaamukeri va mahungu na xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri a swi fambelani na swa fambelana na mbangu mahungu na mbangu va mahungu na mbangu va mahungu na mbangu xikongomelo, xikongomelo, -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi -Ririmi hi leri faneleke -Ririmi ri tirhisiwile hi -Matirhiselo ya ririmi i ya vaamukeri va nkucetelo, vundzeni naswona hi ndlela yo hlawuleka naswona thoni leyi mfanelo ku hlamusela xiyimo xa madyondza mahungu na mbangu na mahlawulelo ya no tsakisa tirhisiweke hi leyi faneleke mahungu swinene -Ntivoririmi wa mpimo marito -Xi koka rinoko naswona xi na minkarhi hinkwayo -Thoni hi leyi faneleke -Thoni na dikixini hi leswi wa le hansi swinene Matirhiselo ya ririmi thoni leyinene no tlhavula -Swihoxo swa ntivoririmi na -Ku tirhisiwile ririmi ro swi nga faneriki wu endla leswaku na swiaki na milawu -Swihoxo swa ntivoririmi na mahikahatelo a swi talangi tlhavula ku tiyisisa -Ntivoririmi i wa mpimo mahungu ya nga ya rona, mapeletelo a swi tali ku va kona -Xi vumbiwile hi ndlela ya vundzeni bya hungu wa le hansi twisiseki mahikahatelo, -Xi vumbiwile hi ndlela ya vutshila ntivoririmi na vutshila swinene mapeletelo 13 10 7 4 -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla -Ririmi ri koka miehleketo -Matirhiselo lama -A ku tirhisiwangi ririmi Xiyimoxa le hansi TIMARAKA TA 15 naswona ri na thoni leyi faneleke naswona hakanyingi ra faneleke ya ririmi eka leri faneleke no tlhavula vuyerisa minkarhi yin'wana -Ku tirhisiwile swivulwa -Swihoxo swa ntivoririmi na -Thoni hi leyi faneleke na -Hakanyingi thoni hi leyi swo fana kumbe mapeletelo a swi tali ku va kona ku vuyerisa faneleke kambe ku switsongo leswi -Xi vumbiwile hi ndlela yo -Swihoxo swa ntivoririmi na tirhisiwa ka ririmi ro hambaneke hlawuleka mapeletelo i switsongo tlhavula i ka mpimo wa le -Ntivo ririmi i wa mpimo -Xi vumbiwile hi ndlela ya hansi wa le hansi swinene vutshila XIVUMBEKO 5 4 3 2 0–1 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i -Vuxokoxoko byi vumbiwile -Ku vumbiwile -Ku na -Ku pfumaleka ka Swihlawulekiso swa ya xiyimo xa le henhla swinene hi ndlela yo twisiseka vuxokoxoko lebyi timhakankulunyana leti timhakankulu leti xitshuriwa. -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke -Ku na nkhulukelano faneleke faneleke lavekaka Mavumbelo ya -Swivulwa na tindzimana swi -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana na vumbiwile hi ndlela ya xiyimo xa swa twisiseka naswona i swi vumbiwile hi ndlela swi na swihoxo tindzimana swi na swivulwa. le henhla swinene swo hambanahambana leyinene -Xitsalwana xa ha swihoxo -Xitsalwana xi sala xa ha twisiseka hambileswi xi -Xitsalwana a xi TIMARAKA TA 5 twisiseka nga na swihoxo twisiseki MAAVELO YA TIMARAKA 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 5 DBE/2016 SCE – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka henhla amukeleka madyondza byi nga fikelelangi VUNDZENI, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo hlawuleka -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo ya -Mahlamulelo a ya XIVUMBEKO na ku hundzisa leswi a swi lama kombisaka vutivi ringanela lama madyondza lama kombisi vutivi bya languteriwile lebyinene bya kombisaka vutivi bya kombisaka vutivinyana swihlawulekiso swa Mahlamulelo na -Miehleketo ya vutlhari na ku swihlawulekiso swa swihlawulekiso swa bya swihlawulekiso muxaka wa miehleketo vupfa muxaka wa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa swa muxaka wa xitshuriwa Maveketelelo ya -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma -Mhaka a yi kongomiwi xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le miehleketo eka swihlawulekiso swa muxaka mhaka, a ku na ku huma hi ku hetiseka -Ku na ku rivaleni naswona yi makunguhatelo wa xitshuriwa emhakeni -Ku na ku humanyana kongomanyana kambe humile swinene Xikongomelo, -Matsalelo ya kongoma -Vundzeni na miehleketo emhakeni ku na ku pfa ku emhakeni vaamukeri va hungu, mhaka swi na nkhulukelano, -Vundzeni na humiwa emhakeni -Vundzeni na swihlawulekiso/milawu -Vundzeni na miehleketo swi nhlamuselo ya vuenti miehleketo swi na -A hi minkarhi miehleketo swi hava ya matirhiselo ya ririmi na nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi nkhulukelano lowu hinkwayo vundzeni na nkhulukelano na mbangu -Nhlamuselo ya vuenti seketela nhlokomhaka amukelekaka miehleketo swi -Ku na vuxokoxoko swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleka -Ku na vuxokoxoko khulukelanaka byitsongo swinene TIMARAKA TA 18 vuxokoxoko hinkwabyo byi kambe xi ri na swihoxo byin'wana lebyi -Ku na vuxokoxoko lebyi seketelaka seketela nhlokomhaka switsongo swa nkhaqato seketelaka byitsongo lebyi nhlokomhaka -Xivumbeko lexi faneleka no nhlokomhaka seketelaka -A ku tirhisiwangi va na nkhaqato -Xivumbeko lexi nhlokomhaka milawu ya fanelaka hi ku -Milawu ya xivumbeko xivumbeko leyi angarhela kambe xi ri yi tirhisiwe hi ndlela yo faneleke na swihoxo switsongo ka yi nga twisiseki -Ku na swihoxo swo tala Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 6 DBE/2016 SCE – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka henhla amukeleka madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, -Thoni, rhejisitara, -Thoni, rhejisitara, -Thoni, rhejisitara, -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito xitayili na ntivomarito xitayili na ntivomarito xitayili na ntivomarito xitayili na ntivomarito a Thoni, rhejisitara, xitayili, swi fambelana swinene swi fambelana swinene swi fambelana na swo fambelananyana na swi fambelani na xikongomelo/nkucetelo, na xikongomelo, na xikongomelo, xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri vaamukeri va hungu na vaamukeri va hungu na vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu mbangu mbangu mbangu -Ku na swihoxonyana -Ntivoririmi wo pfumala -Swihoxo swi tele Matirhiselo ya ririmi na -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na swa ririmi nkhaqato wu tlhela wu naswona ku na ku milawu ya matirhiselo ya ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo va na swihoxo swo hlanganahlangana ka ririmi vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile ringanela hlayanyana timhaka Mahlawulelo ya marito -Swihoxo a swi tali ku hi mfanelo -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo -Ntivomarito a wu Mahikahatelo na vonaka -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo wa le hansi fambelani na mapeletelo swinene -Nhlamuselo a yi le xikongomelo -A ku tali ku va na rivaleni -Nhlamuselo a yi twali TIMARAKA TA 12 swihoxo nakatsongo MAAVELO YA 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 TIMARAKA Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 7 DBE/2016 SCE – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 20] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo amukeleka Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi nga madyondza fikelelangi VUNDZENI, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo hlawuleka -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya -Mahlamulelo a ya kombisi XIVUMBEKO na ku hundzisa leswi a swi lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya madyondza lama vutivi bya swihlawulekiso languteriwile lebyinene bya swihlawulekiso swa kombisaka vutivinyana bya swa muxaka wa xitshuriwa Mahlamulelo na -Miehleketo ya vutlhari na swihlawulekiso swa muxaka wa xitshuriwa swihlawulekiso swa -Nhlamuselo a yi le rivaleni miehleketo ku vupfa muxaka wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi muxaka wa xitshuriwa naswona yi humile swinene Maveketelelo ya -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma ku hetiseka -Ku na ku kongomanyana emhakeni miehleketo eka swihlawulekiso swa mhaka, a ku na ku huma -Ku na ku humanyana kambe ku pfa ku -Vundzeni na miehleketo makunguhatelo muxaka wa xitshuriwa emhakeni emhakeni humiwanyana emhakeni swi hava nkhulukelano Swihlawulekiso/Milawu ya -Matsalelo ya kongoma -Vundzeni na miehleketo -Vundzeni na miehleketo -A hi minkarhi hinkwayo -Ku na vuxokoxoko matirhiselo ya ririmi na mhaka swi na nkhulukelano, swi na nkhulukelano lowu vundzeni na miehleketo swi byitsongo swinene lebyi mbangu -Vundzeni na miehleketo nhlamuselo ya vuenti amukelekaka khulukelanaka seketelaka nhlokomhaka swi na nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi -Ku na vuxokoxoko -Ku na vuxokoxoko -A ku tirhisiwangi milawu ya TIMARAKA TA 12 -Nhlamuselo ya vuenti seketela nhlokomhaka byin'wana lebyi seketelaka byitsongo lebyi seketelaka xivumbeko leyi faneleke swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleka nhlokomhaka nhlokomhaka vuxokoxoko hinkwabyo byi kambe xi ri na swihoxo -Xivumbeko lexi fanelaka hi -Milawu ya xivumbeko yi seketela nhlokomhaka switsongo swa nkhaqato ku angarhela kambe xi ri na tirhisiwe hi ndlela yo ka yi -Xivumbeko lexi faneleka swihoxo switsongo nga twisiseki no va na nkhaqato -Ku na swihoxo swo tala RIRIMI, XITAYILI & 7–8 5–6 4 3 0–2 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swo na ntivomarito a swi Thoni, rhejisitara, xitayili, fambelana swinene na fambelana swinene na fambelana na xikongomelo, fambelananyana na fambelani na xikongomelo, ntivomarito wu fanele xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, vaamukeri vaamukeri va hungu na xikongomelo, vaamukeri va vaamukeri va hungu na xikongomelo na mbangu hungu na mbangu va hungu na mbangu mbangu hungu na mbangu mbangu Matirhiselo ya ririmi na -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na -Ku na swihoxonyana swa -Ntivoririmi wo pfumala -Swihoxo swi tele naswona milawu ya matirhiselo ya ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi ririmi nkhaqato wu tlhela wu va ku na ku hlanganahlangana ririmi vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi -Ku na ntivomarito wo na swihoxo swo ka timhaka Mahlawulelo ya marito -Swihoxo a swi tali ku mfanelo ringanela hlayanyana -Ntivomarito a wu Mahikahatelo na vonaka -Ntivomarito wa kahle -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo wa fambelani na xikongomelo mapeletelo swinene nhlamuselo le hansi -Nhlamuselo a yi twali -A ku tali ku va na -Nhlamuselo a yi le rivaleni nakatsongo TIMARAKA TA 8 swihoxo MAAVELO YA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 TIMARAKA Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 8 DBE/2016 SCE – Memorandamu MAAVELO YA TIMARAKA XIYENGE XA A: XITSALWANA: 50 WA TIMARAKA VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO (VM): 30 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 15 XIVUMBEKO (X): 05 50 XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: 30 WA TIMARAKA VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): 18 RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV) : 12 30 XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: 20 WA TIMARAKA VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX): RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI (RXV): 12 08 20 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 9 DBE/2016 SCE – Memorandamu SWILETELO SWA MAKOREKETELO XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA XITSALWANA XIVUTISO XA 1 VADYONDZI VA NGA TSALA SWIN'WANA SWA LESWI LANDZELAKA: 1.1 Hi te ha ha tivonela thelevhixini namadyambu, ko nghena hahani swiambalo swa yena swi handzukerile. Rungula leswi humeleleke. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa ndzungulo. Mukamberiwa u languteriwa ku rungula hi siku ku nga fika hahani wa yena a twisiwe ku vava hi ndlela yo karhi. Xitsalwana xa ndzungulo xi hlamusela xitori kumbe mhaka leyi humeleleke eka karhi lowu nga hundza. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: • Leswi va nga titwisa xiswona loko hahani a fika. • Leswi a nga swi endla loko a fika. • Leswi va swi endleke loko a nghena. • Timhaka leti a va runguleleke tona. Xik. U lo biwa hi nuna/I xifamona a xi lava ku n'wi endla nsele/u hlangane na timbyana to leva. • Leswi nga landzela loko hahani a ta va nghenile. • Leswi endliweke eka lava xaniseke hahani. • Ndlela leyi hahani a pfuniweke ha yona. • Leswi hinkwavo ku katsa na hahani va titwiseke xiswona emakumu. [50] 1.2 Ku kombisa ku vilela, ku onha miako na ku phanga nhundzu ya mfumo swi tlherisela tiko endzhaku. Kanela mhaka leyi. Xitsalwana xa muxaka lowu i xo kanela. Mukamberiwa u languteriwa ku kanela mhaka ya madzolonga, ku onha miako na ku phanga nhundzu ya mfumo. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: • Ku ya ka ikhonomi ya tiko ehansi. • Ku lahlekeriwa hi mintirho hikwalaho ka ku xwa loko ku ri na madzolonga. • Ku salela endzhaku ka vadyondzi eka timhaka ta dyondzo. • Ku onhakeriwa eka ku amukeriwa etiyunivhesithi na le tikholichini. • Ku onhaka ka mapatu na miako. • Leswi swi faneleke ku endliwaka hi miako leyi onhiweke yo fana na titliliniki na tilayiburari. • Leswi swi faneleke ku endliwa hi tinhundzu tin'wana ta mfumo leti onhiweke no yiviwa. [50] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 10 DBE/2016 SCE – Memorandamu 1.3 Ku cinca loku ndzi nga ku endlaka loko a ndzo va murhangeri wa xibedhlele xa muganga wa ka hina. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mianakanyo. Mukamberiwa u languteriwa ku kombisa ku cinca loku a nga ku endlaka loko o va murhangeri wa xibedhlele xa muganga wa ka vona. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: • Ku thola madokodela yo tala na vaongori vo tala. • Ku ngetelela switirhisiwa swo fana na michini na tiambulense. • Ku va nyika masagwadi yo tikarhatela ntirho wa vona. • Ku tshungula vavabyi hi ndlela yo xiximeka. • Ku khuthaza vatirhi ku tirha hi ku tiyimisela. • Ku basisa xibedhlele xi tshama xi basile na jarata ri sasekisiwa. • Ku endla leswaku vavabyi va va na ndlela yo burisana na vurhangeri bya xibedhlele. • Ku kota ku burisana na vurhangeri bya masipala. • Ku va varindzi va tirha ntirho wa vona hi ku hetiseka. [50] 1.4 Mintlangu yi na nkoka eswikolweni. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mavonelo. Mukamberiwa u languteriwa ku nyika mavonelo ya yena a pfumela kumbe a kaneta loko mintlangu yi ri na nkoka eswikolweni. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: Ku pfumela • Ku lota miehleketo ya vadyondzi. • Ku va vadyondzi va kota ku phikizana. • Ku hlanganisa vadyondzi va swikolo swo hambanahambana. • Ku va vadyondzi va dyondza ku tirha tanihi xipanu/na van'wana. • Ku va mintlangu yi aka miri. • Ku va mintlangu yi tisa rihanyo lerinene na matimba. • Ku va vadyondzi va kuma tinyiko/titalenta ta vona eka swa mintlangu. • Ku pfuna vadyondzi ku kuma tibasari. Ku kaneta • Ku rivateka ka vadyondzi eka swa tidyondzo. • Ku tumbuluxa mphikizano exikarhi ka vadyondzi leswi vangaka ku avana. • Ku tisa rivengo exikarhi ka vadyondzi. • Ku vaviseka/vavisana. • Ntshikelelo wa miehleteko lowu va ka kona eka vatlangi lava nga tirhiki kahle. [50] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 11 DBE/2016 SCE – Memorandamu 1.5 Hlamusela leswi mfumo wu nga swi endlaka ku antswisa xiyimo xa ntlimbano wa swo famba emagondzweni. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo. Mukamberiwa u ta hlamusela leswi mfumo wu nga swi endlaka ku antswisa xiyimo xa nhlayo ya le henhla ya swifambo emagondzweni ya laha tikweni. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: • Xivangelo xa ntlimbano wa swifambo emagondzweni. • Swiphiqo leswi tisiwaka hi ntlimbano wa swifambo emagondzweni. • Swipimelo leswi faneleke ku vekiwa. • Ku khutaza vanhu ku tirhisa swifambo swa mani na mani. • Ku tlakusa tihakelo ta le magondzweni. • Ku tlakusa tihakelo ta tindhawu to paka mimovha. • Ku nyika mintshovo eka lava fambaka na van'wana hi swifambo swa vona. • Ku pfuna lava tirhisaka swifambo swa mani na mani hi malimpfuneto. • Ku engetela swifambo no kurisa mapatu. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka) [50] 1.6 Vukhongeri eAfrika - Dzonga. Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo. Mukamberiwa u languteriwa ku hlamusela leswi a swi tivaka hi vukhongeri eAfrika-Dzonga. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: • Leswi vumbiwa byi vulaka swona hi vukhongeri. • Tinxaka ta vukhongeri. • Swa nkoka leswi kumekaka eka vukhongeri lebyi. • Mintolovelo ya tinxaka leti ta vukhongeri. • Maambalelo ya vanhu va vukhongeri byo hambanahambana. • Ndlela leyi va gandzelaka hi yona. • Vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka vanhu va vukhongeri lebyi. • Mafambiselo eka vukhongeri lebyi byo hambanahambana. • Vubihi lebyi vanhu va byi endlaka hi vito ra vukhongeri. [50] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 12 DBE/2016 SCE – Memorandamu 1.7 Xifaniso xa 1.7.1 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/kanela/nyika vonelo/mianakanyo ya yena. Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. A nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena: • Leswi vuriwaka hi vumbiwa mayelana na ku ringana ka vanhu va rimbewu ra xinuna na ra xisati. • Vuswikoti bya vavasati byo tirha mintirho leyi tirhiwaka hi vavanuna. • Vavasati lava kotaka ku tiyimela. • Nhluvuko lowu tisiwaka hi vavasati etikweni. • Ku tikiseriwa ka vaxisati. • Tithendara to aka leti fambisiwaka hi vaxisati. • Ku tshembeka na migingiriko ya vaxisati. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso) Xifaniso xa 1.7.2 Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/kanela/nyika vonelo/mianakanyo ya yena. Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. A nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena: • Ku va Valungu va ri na ku navela ndhavuko wa Vantima. • Ku saseka ka ndhavuko wa Vatsonga. • Mindhavukonyingi ya Afrika-Dzonga. • Ku amukelana ka tinxaka. • N'hweti ya Mfuwo na Ndhavuko. • Siku ro tlangela Mfuwo na Ndhavuko. • Vapfhumba na ndhavuko wa Vatsonga. • Maambalelo ya Vatsonga. (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso) [50] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 13 DBE/2016 SCE – Memorandamu XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO XO LEHA XIVUTISO XA 2 XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA: 2.1 Papila ra xinghana Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela munghana wa yena papila a n'wi khensa eka leswi a n'wi endleleke swona. Papila leri ri na xivumbeko lexi landzelaka: • Papila leri ri na adirese yin'we ya mutsari. • Adirese ya mutsari yi le xineneni ehenhla. • Siku ri tsariwa ehansi ka adirese ya mutsari. • Ku tsariwa xiloso eximatsini. Ku nga tsariwa na vito ra munghana wa kona. • Endzhaku ka xiloso ku tsariwa mahungu yo khensa. • Ku boxa mhaka leyi a endleleriweke yona. • Nkoka wa yona. • Nsariso. [30] 2.2 Tsalwavutitivisi na papila ro seketela Mukamberiwa u languteriwa ku tsala Tsalwavutitivisi na papila ro seketela. Leswimbirhi swi fanele ku hlamusela timhaka hi ndlela yo lava ku fikelela swilaveko swa ntirho lowu navetisiweke. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: Tsalwavutitivisi: Tsalwavutitivisi i nxaxamelo wo karhi wa vuxokoxoko bya mutsari leri tsariweke hi xivumbeko xo karhi(rimba ro karhi) lexi katsaka leswi landzelaka: • Vuxokoxoko bya mutsari. Xik, mavito, xivongo, siku ra ku velekiwa na swin'wana. • Vuxokoxoko bya minthwaso ya tidyondzo. • Vuxokoxoko bya ntokoto wa ntirho (loko swi fanerile). • Timbhoni leti seketelaka vuxokoxoko lebyi andlariweke. Papila ro seketela: Mukamberiwa u languteriwa ku tsala papila ro seketela leri ri kombisaka swa nkoka hi mulavi wa ntirho tani hi ku kumeka hi ku olova hambi swibumabumelo swa vuswikoti bya ntirho. Papila ri fanele ku landzelerisisa hi vukheta mahungu lama nga eka xinavetiso xa ntirho lowu. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 14 DBE/2016 SCE – Memorandamu Papila leri ri na xivumbeko lexi landzelaka: • Tiadirese timbirhi. • Siku. • Xiloso. • Nhlokomhaka hi maletere lamakulu. • Mahungu. • Nghimeto. • Vito ra mutsari na nsayino. [30] 2.3 Ajenda na makanelwa Mukamberiwa u languteriwa ku tsala ajenda na makanelwa ya nhlengeletano leyi veke kona. Ajenda Ajenda yi nga katsa swin'wana swa leswi landzelaka: • Siku, nkarhi na ndhawu. • Nxaxamelo wa leswi ku nga ta kanerisaniwa hi swona eka nhlengeletano. Makanelwa Makanelwa i nxanxamelo wa leswi kaneriweke eka nhlengeletano leyi nga hundza. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: • Vito ra nhlangano (xikolo). • Siku, ndhawu na nkarhi. • Rhejisitara ra lava a va ri kona eka nhlengeletano. • Swiboho leswi tekiweke. (Mukamberiwa a nga katsa na swin'wana leswi humeleleke swo fana na ku pfula, ku amukela na swin'wana.) [30] 2.4 N'wangulano Mukamberiwa u languteriwa ku yisa emahlweni n'wangulano exikarhi ka Heleketa na Man. Xikowa. Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka: • Nkwetlembetano exikarhi ka vavasati lavambirhi. • Ku kombisa ntsengo wa mali leyi a londziwaka yona. • Ku kombisa swivangelo leswi tsandzisaka Manana Xikowa ku hakela mali. • Ku kombisa ku biha ka timhaka. • Ku kombisa na mahetelelo ya ku holova loku. [30] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 15 DBE/2016 SCE – Memorandamu XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO XO KOMA XIVUTISO XA 3 XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA: 3.1 Phositara Mukamberiwa u languteriwa ku tsala phositara a tivisa vaakatiko hi ta ku ta ka meyara wa masipala wa ka vona. Phositara yi nga katsa swin'wana swa leswi landzelaka: • Vaamukeri (Vanhu lava phositara yi nga kongomisiwa eka vona.) • Siku, ndhawu na nkarhi. • Vito na nomboro ya riqingho ra loyi a va rhambaka. • Xikongomelo xa vuendzi. • Migingiriko na swihungasi swa siku. [20] 3.2 Dayari Mukamberiwa u languteriwa ku tsala dayari ya masiku ya mune. Dayari yi nga katsa swin'wana swa leswi landzelaka: • Siku, nkarhi na lembe. • Migingiriko ku ya hi masiku. [20] 3.3 Swiletelo Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swiletelo leswi nga ta tirhisiwa hi va xikolo xa Xongani. Mukamberiwa a nga katsa swin'wana swa leswi landzelaka: • Nhlamuselo ya laha vhengele ri nga kona. • Mpimanyeto wa mpfhuka ku suka evhengeleni ku ya fika exikolweni. • Switarata leswi nga ta tirhisiwa na ku hundziwa. • Miako na tindhawu ta nkoka leti nga endleleni. • Ku kombisa matlhelo na timheho. [20] NTSENGO WA XIYENGE XA C: 20 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso