XITSONGA hlayiso.com

x TIGIREDI TA 10-12 Papila ra 3: | ; Vutsari bya Vutumbuluxi xxx Ririmi ra le Kaya x x Ririmi ro Engetela ro Sungula x Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi basic education 2 Deparment Gon Chance 2031 SS EDUCATION ie REGELESocurvammca — PSVAlatisipnrtPoganme DP SOULABORATION FETT) De SETA MATRICS EIDP*SEIA = mM TRUST

(i) VATSARI NA VATUMBULUXI VA XILETELO LEXI: 1. BALOYI FAMANDHA RECKSON 2. MBETSE STANLEY ARTHUR 3. NHUBUNGA WILLIAM OLAPH 4. RIKHOTSO AMON MDALA 5. SONO ELIZABETH TSAKANI 6. USINGA MARINKIE MMADIT (iii) MANGHENELO Xewani mudyondzi wa Giredi ya 10-12 Xiletelo lexi xa Mind the Gap xi ta ku pfuna ku tilulamisela xikambelo xa ku hela ka lembe xa vutumbuluxi (Papila ra 3) eka Giredi ya 10-12 ya Xitsonga Ririmi ra le Kaya, Ririmi ro Engetela ro Sungula, Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi. Papila ra 3 ri na Switsalwana na switsalwambiko Xiletelo lexi xi khomile vuswikoti na vutivi lebyi lavekaka ku tilulamisela ku hlamula papila ra vunharhu ra switsalwana na switsalwambiko (swo leha na swo koma). 2

(i) VATSARI NA VATUMBULUXI VA XILETELO LEXI: 1. BALOYI FAMANDHA RECKSON 2. MBETSE STANLEY ARTHUR 3. NHUBUNGA WILLIAM OLAPH 4. RIKHOTSO AMON MDALA 5. SONO ELIZABETH TSAKANI 6. DR USINGA MARINKIE MMADITABA (iii) MANGHENELO Xewani mudyondzi wa Giredi ya 10-12 Xiletelo lexi xa Mind the Gap xi ta ku pfuna ku tilulamisela xikambelo xa ku hela ka lembe xa vutumbuluxi (Papila ra 3) eka Giredi ya 10-12 ya Xitsonga Ririmi ra le Kaya, Ririmi ro Engetela ro Sungula, Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi. Papila ra 3 ri na Switsalwana na Switsalwambiko Xiletelo lexi xi khomile vuswikoti na vutivi lebyi lavekaka ku tilulamisela ku hlamula papila ra vunharhu ra switsalwana na switsalwambiko (swo leha na swo koma). 3

(iv) VUNDZENI Nongonoko Nomboro ya pheji Xewani mudyondzi wa Giredi ya 12 4 Matirhiselo ya xiletelo lexi 5 Switsundzuxo swa mahlayelo 6 Nkatsakanyo wa ririmi eka papila ra 3: Vutsari bya vutumbuluxi 7 Xana vakamberi va langutisa yini? 8 Hi siku ra xikambelo 9 1. Switsalwana (RK, RES, REV) 12 1.1 Xitsalwana xa ndzungulo 12-13 1.2 Xitsalwana xa nhlamuselo 14 1.3 Xitsalwana xa mianakanyo 15 - 1.4 Xitsalwana xa nkanelo 16-17 1.5 Xitsalwana xa mavonelo 17 1.6 Switshuriwa swa swo voniwa/swifaniso 18-19 2. Switshuriwa swa switsalwambiko 20 2.1 Mapapila 20-24 2.2 Ajenda na makanelwa 25-27 2.3 Xiviko 28-29 2.4 Tsalwavutitivisi na papila ro seketela 30-33 2.5 Matimu ya mufi 33-35 2.6 Atikili ya phephahungu 35-37 2.7 Atikili ya magazini 38-39 2.8 Nhluto 39-41 2.9 N’wangulano 41-42 2.10 Inthavhiyu 43-44 2.11 Mbulavulo 45-46 2.12 Imeyili 47-49 3. Switshuriwa swa switsalwambiko swo koma 50 3.1 Xinavetiso 50-51 3.2 Fulayara 51-53 3.3 Swileriso 53-54 3.4 Swiletelo 55-56 3.5 Ku tsala migingiriko ya dayari 58-59 3.6 Khadi ra xirhambo 60-61 ro seketela (CV) 3.7 Phositara 61-62 3.8 Hungu ro koma ra riqingho (SMS) 63-64 3.9. Hungu ra WhatsApp 65-66 4. Tirhubiriki ta RK, RES, REV 4

(iv) XEWANI MUDYONDZI WA GIREDI YA 10-12  Matirhiselo ya xiletelo lexi.  Switsundzuxo swa 7 swa mahlayelo.  Hi siku ro tsala xikambelo.  Nkatsakanyo wa papila ra 3 ra Xitsonga Ririmi ra le Kaya:  Switsundzuxo.  Tafula ra nongonoko.  Switsundzuxo swa mahlamulelo ya papila ra vunharhu hi ku angarhela eka mudyondzi wa Giredi ya 10-12.  Xana vakamberi va langutela yini? 5

(vi) MATIRHISELO YA XILETELO LEXI.  Eka xiletelo lexi u tlhela u hlamuseriwa tinxaka to hambanahambana ta switsalwana, switsalwambiko swo leha na switsalwambiko swo koma (RES na REV).  U nyikiwa swikombiso swa swivumbeko swa switsalwana na switsalwambiko.  U nyikiwa swikombiso swa swivutiso swa switsalwana na tinhlamulo ta swona.  U nyikiwa swikombiso swa swivutiso leswi heleleke swa switsalwambiko na tinhlamulo ta swona.  Kambela matwisiselo ya wena ya xiyenge xin’wana na xin’wana hi ku endla migingiriko na ku tirhisa tirhubiriki leti nyikiweke. 6

(vii) SWITSUNDZUXO SWA 7 SWA MAHLAYELO 1. Ava ntirho wa wena ku ya hi swiphemu leswitsongo. Leswi swi ta pfuna leswaku miehleketo ya wena yi kota ku kongoma. Loko u ri karhi u hlaya, tinyike nkarhinyana wo wisa u nga si ya eka xiyenge xin’wana. 2. Vona leswaku u na switirhisiwa swa wena hinkwaswo u nga si sungula ku hlaya xiyenge xo karhi – tipensele, switsalo, swo fungha, buku yo tsalela tinotsi, na swin’wana na swin’wana. 3. Tshunxeka, leswi swi ta pfuna byongo bya wena ku twisisa leswi u swi hlayaka. 4. Byongo bya wena byi twisisa hi ku olova loko u tirhisa mihlovo na swifaniso swo hambanahambana. Ringeta ku swi tirhisa hilaha u swi kotaka hakona. 5. Ku vuyelela swi pfuna ngopfu ku kota ku tsundzuka leswi u fanelaka ku swi dyondza. Tshama u vuyelela leswi u swi hlayaka ku fikela loko u kota ku swi tsundzuka hi ku olova. 6. Kombela munhu un’wana leswaku a ku yingisela loko u ri karhi u n’wi hlayela leswi u swi tsaleke. I swa nkoka ku hlayela ehenhla tinotsi ta wena to pfuxeta hi tona. 7. Ku hlayela xikambelo swi fana na ku endla vutiolori, swi lava ku va u tilulamiserile emiehleketweni na le mirini. Tirhisa xiletelo lexi tanihi buku yo tirhela. Endla tinotsi, dirowa swifaniso no kombisa timhaka ta nkoka. 7

(viii) NKATSAKANYO WA RIRIMI EKA PAPILA RA 3: VUTSARI BYA VUTUMBULUXI  KU TSALA NA KU ANDLALA SWI KATSA SWIPHEMU SWINHARHU:  Ku tirhisa maendlelo yo tsala  Ku dyondza no tirhisa vutivi bya xivumbeko na xihlawulekisi swa tinxaka to hambanahambana ta switshuriwa.  Ku dyondza no tirhisa vutivi bya tindzimana, xivumbeko xa xivulwa na ku hikahata.  KU TSALA HI KU LANDZELELA MAGOZA Ku tsala na ku andlala switshuriwa i mhaka leyi endliwaka hi ku landzelela magoza yo karhi. Hikwalaho i swa nkoka ku va mudyondzi a humelerisa mhaka leyi hi ku va a landzelela magoza lama landzelaka:  Hlawula nhlokomhaka, xikongomelo na vaamukeri va mahungu ku ya hi xitshuriwa lexi nga ta tsariwa.  Endla mbhubutsabyongo u ri karhi u tirhisa swilo swo fana na mimepe ya miehleketo, tichati to hlamusela mhaka na minongonoko.  Tirhisa swihlovo swa vutivi, u hlawula mahungu lama faneleke na ku longoloxa/kunguhata miehleketo.  Tumbuluxa mpfapfarhuto wo sungula lowu tekelaka enhlokweni xikongomelo, vaamukeri va hungu, nhlokomhaka na muxaka wa tsalwa.  Hlaya mpfapfarhuto wo sungula hi vuxoperi na ku amukela switsundzuxo swa van’wana (vadyondzikuloni, vadyondzisi na lava u hanyaka na vona ekaya).  Tumbuluxa mimpfapfarhuto yo tala ku ya hilaha yi lavekaka hakona na ku pfuxeta u ri karhi u tekela enhlokweni switsundzuxo.  Hlela na ku xopaxopa swihoxo eka mimpfapfarhuto.  Tumbuluxa xitshuriwa xo hetelela lexi pfapfarhutiweke kahle.  Anakanya kahle na ku hlela xitshuriwa xo hetelela.  Andlala eka vadyondzikuloni, mudyondzisi, vatswari na vatekaxiave van’wana.  Mudyondzisi u ta ku nyika mpfuno wo antswisa ntirho wa wena. 8

(ix) XANA VAKAMBERI VA LANGUTELA YINI? Vakamberi va kambela xitsalwana lexi nga na timaraka ta 50 na switshuriwa swa switsalwambiko leswi nga na timaraka ta 50 (timaraka ta 25 hi xin’we).  Ku twisisa ka wena ka swivutiso leswi faneleke ku hlamuriwa.  Vuswikoti bya wena byo tsala hi ririmi leri u kamberiwaka hi rona.  Vuswikoti bya wena byo kunguhata hi ku tirhisa mepe wa miehleketo/dayagiramu/chati ya nkhuluko/marito ya nkoka.  Vuswikoti byo hlela na ku hlayisisa ntirho wa wena.  Vuswikoti byo tirhisa nkarhi hindlela leyi faneleke na ku tsala swi basa no vonaka. Leswaku u kuma timaraka hinkwato ta vundzeni eka xitsalwana u languteriwa ku humelerisa leswi landzelaka:  Mahlamulelo yo hlawuleka/lama tlhontlhaka miehleketo na ku hundzisa eka leswi languteriweke.  Miehleketo ya vutlhari, leyi tlhontlhaka miehleketo naswona leyi vupfeke.  Mahungu ya veketeriwile hindlela yo hlawuleka naswona ku na nkhulukelano (nhlangano) ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo.  Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swa fambelana swinene na xikongomelo, vaamukeri va mahungu na mbangu.  Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi naswona hindlela yo hlawuleka no tsakisa.  Xi koka rinoko naswona xi na thoni leyinene no tlhavula.  Swihoxo swa ntivoririmi na mapeletelo a swi kona.  Xi vumbiwile hindlela ya vutshila swinene.  Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya xiyimo xa le henhla swinene.  Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke.  Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hindlela ya xiyimo xa le henhla swinene. Leswaku u kuma timaraka hinkwato ta vundzeni eka xitsalwambiko u languteriwa ku humelerisa leswi landzelaka:  Mahlamulelo yo hlawuleka na ku hundzisa leswi a swi languteriwile.  Miehleketo ya vutlhari leyi vupfeke.  Vutivi byo enta bya swihlawulekisi swa muxaka wa xitshuriwa.  Matsalelo lawa ya nga humiki emhakeni.  Vundzeni na miehleketo swi vumbanile.  Nhlamuselo ya vuenti swinene naswona vuxokoxoko hinkwabyo byi seketela nhlokomhaka  Xivumbeko lexi faneleke no va na nkhaqato.  Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi fambelana swinene na xikongomelo, vaamukeri va hungu na mbangu.  Ku na nkhaqato wa ntivoririmi naswona wu vumbiwile hi mfanelo.  Swihoxo a swi kona. 9

(x) HI SIKU RO TSALA XIKAMBELO 1. U fanele ku vona leswaku u na switirhisiwa hinkwaswo ku fana na switsalo leswi tsalaka kahle, tipensele leti vatliweke, rhaba na xo vatla tipensele ha xona. Tana na buku/khadi ya/ra wena ra vutitivisi na papila ra mpfumelelo wa le xikambelweni. U fanele ku fika laha ku tsaleriwaka kona ka ha sale awara xikambelo xi nga si sungula. 2. Rhanga hi ku ya exiyindlwanini u nga si nghena eka kamara ro tsalela eka rona. A wu fanelangi ku heta nkarhi wa wena wo tsala hi ku tshamela ku ya exiyindlwanini. 3. Tirhisa timinete ta khume u hlaya swiletelo swa xikambelo hi vukheta na vuxiyaxiya. Hlaya xiphemu xin’wana na xin’wana hi vukheta ku endlela leswaku u kota ku xi twisisa swinene. 4. Ava xivutiso hi swiphemu leswaku u kota ku twisisa leswi swi vutisiwaka hi vuenti. Loko wo ka u nga hlamuli kahle xivutiso, u ta lahlekeriwa hi timaraka. Xiya marito lama khomeke mongo wa xivutiso leswaku u ta tiva leswi u faneleke ku xi hlamurisa xiswona. 5. Tekela nkarhi wa wena enhlokweni. Sungula hi ku hlamula swivutiso leswi u swi tivaka kahle. Xiya timaraka leti xivutiso xin’wana na xin’wana xi averiweke tona leswaku u ta kota ku tsala vuxokoxoko hi ku landza timaraka ta kona. 6. Tshama u rhurile emoyeni hambiloko eku sunguleni xivutiso xi vonaka xi tika. Hi ku ya ka nkarhi xi ta hlangana na swin’wana leswi u nga swi fikelela. Loko u tsandzeka ku hlamula xivutiso u fanele ku hundzela emahlweni u hlamula swivutiso swin’wana. Loko nkarhi wa ha ku pfumelela u ta tlhelela eka swivutiso leswi swi ku tsandzeke. Ringeta hi matimba leswaku u hlamula swivutiso swo hlaya hilaha u swi kotaka hakona. 7. Tekela enhlokweni ku tsala swi vonaka leswaku vakoroketi va kota ku hlaya tinhlamulo ta wena hi ku olova. 10

SWITSALWANA Vulehi bya xitshuriwa xa xitsalwana: Levhele ya Giredi ya 10 Giredi ya 11 Giredi ya 12 Ririmi Xitsonga RK Marito ya 300-350 Marito ya 350-400 Marito ya 400-450 Xitsonga RES Marito ya 150-200 Marito ya 200-250 Marito ya 250-300 Xitsonga REV Marito ya 150- Marito ya 180-200 Marito ya 200-250 180 MBHUBUTSABYONGO MANGHENELELO NHLOKO MAHETELELO MHAKA  Manghenelo I  Khwatihata marito ya  Mahetelelo ya xiphemu xa nkoka nkoka leswaku u nga fanele ku huhuluki tlhontlha  Manghenelo a ya fanelangi ku miehleketo ya  Kunguhata xitsalwana hundza ntlhanu wa muhlayi na ku xa wena hi ku endla mintila sala a enerisekile mepe wa miehleketo  Papalata ku sungula xitsalwana xa wena hi marito lawa ‘Siku rin’wana…’ Eka xitsalwana lexi  ndzi ta vulavala hi Timhakankulu ta vumbirhi Timhakankulu ta vunharhu Timhakankulu to sungula  Ku fanele ku va na  Papalata swivulwa nkhulukelano na swo leha  Ndzimana yin’wana na nandzelelano yin’wana yi fanele ku va na lowunene wa  Vumba swivulwa timhakankulu leti nga na mahungu/ hindlela leyi vuxokoxoko lebyi seketelaka swendleko faneleke timhakankulu 11

XIKOMBISO XA MEPE WA MIEHLEKETO 1.Manghenelo 3. Mahetelelo 1.Nhlamuselo ya Nkatsakanyo wa nhlokomhaka vundzeni Nhloko ya xikolo loyi ndzi nga ta ka ndzi nga n’wi rivali 3.Vuxaka bya yena na vadyondzi 2.Miri 2.1. Vito ra nhloko ya xikolo na lomu xikolo xi nga akiwa kona Nghingiriko: Engetela miseve na timhaka leti sukaka eka tinhlokomhakantsongo leti nga eka mepe wa miehleketo, kunguhata xitsalwana hi ta ‘Nhloko ya xikolo loyi u nga ta ka u nga n’wi rivali.’ Lemuka!  U fanele ku tshama u titoloveta ku tsala nkarhi na nkarhi. Switsalwana swa mahungu leswi endliwaka siku na siku kumbe vhiki na vhiki swa nkamafundza i switirhisiwa swa nkoka swinene swo ku hlohlotela eka timhaka to tsala.  Wena na vadyondzikuloni mi fanele ku tshama mi nyikiwa nkarhi wo tsala switshuriwa mi tshunxekile hambiloko mi nga swi tsaleli ku kamberiwa.  Eka ku tsala swa mafundza u kamberiwa vutshila kumbe vutshilantsongo byo karhi lebyi ku langutiwaka byona eka goza ro karhi ro tsala. Xikombiso: vutshila bya ririmi byi nge langutiwi hinkwabyo eka goza rin’wana na rin’wana ro tsala hi ku landzelela magoza.  U fanele ku dyondza ku hlela mintirho tanihileswi xiphemu lexi xi nga xa nkoka eka magoza yo tsala, naswona xi endla leswaku u kota ku lemuka na ku antswisa maendlelo yo tsala na ku lemuka ku tsala hi ku landzelela magoza.  Mhaka ya nkoka eka ku tsala i ku kota ku andlala ntirho lowu u wu tsaleke. Ntirho lowu u wu tsaleke wu nga kombiwa vadyondzikuloni, vadyondzisi, xikolo hinkwaxo, vatswari na vatekaxiave vo hambanahambana. Leswi swi ta endla leswaku u tinyungubyisa hi ntirho wa kahle lowu heleleke.  U fanele ku tiva swihlawulekisi na swivumbeko swa switsalwana na swa switsalwambiko ku ya hi tinxaka ta swona.  Laha hansi u nyikiwile tinhlamuselo, matsalelo na swikombiso swa tinhlokomhaka ta switsalwana na switsalwambiko. 12

1. SWITSALWANA Tinxaka leti landzelaka ta switsalwana ti fanele ku dyondziwa na ku kamberiwa eka tiGiredi ta 10-12. 1.1 XITSALWANA XA NDZUNGULO (RK, RES na REV tiGiredi ta 10 na 12) 1.1.1 Xana xitsalwana xa ndzungulo i yini? I xitsalwana lexi hlamuselaka hungu mayelana na leswi humeleleke eka nkarhi lowu nga hundza. Tekela enhlokweni leswi landzelaka  Tirhisa ririmi leri tirhisiwaka ku rungula mhaka naswona ri fanele ku va eka nkarhi lowu nga hundza.  Tsala hungu nga na mhaka leyi tiyeke leyi khorwisaka hambiloko yi ri mhaka leyi ngo anakanyiwa kunene.  Manghenelo ya wena ya fanele ku koka rinoko ra vaamukeri va mahungu. Ya fanelele ku va ya paluxa nhlokomhaka naswona ya fanele ku va ya komile.  Hungu ra wena ri fanele ri kombisa vaamukeri va mahungu mhaka yo karhi.  Landzelerisa timhaka hindlela leyi kotaka ku humesela erivaleni hungu leri khomaneke no khorwisa.  Tirhisa swikhavisaririmi hindlela leyi faneleke no koka rinoko ra vamukeri va mahungu.  Matirhiselo ya wena ya swikhavisaririmi ya fanele ya kombisa vuswikoti byo rungula rungula timhaka hindlela yo hlawuleka.  Ava timhaka hi tindzimana laha yin’wana na yin’wana yi vulavulaka hi mhaka ya yona yi ri yoxe.  Katsakanyo mahungu ya tindzimana ta wena leswaku ti kota ku rungula hungu ra nhlokomhaka leyi nyikiweke.  Hungu ra wena ri fanele ku va leri kokaka rinoko ra vaamukeri va mahungu ri kondza ri ya fika emakumu.  Xitayili, switirhisiwa swa ndzungulo na swiendlo leswi u swi tirhisaka swi fanele ku endla leswaku timhaka ti nyanyula vaamukeri va mahungu.  Tsundzuka leswaku xitsalwana xa ndzungulo lexi nga kahle hi lexi kotaka ku humesa vuxokoxoko lebyi khumbaka switwi, swo voniwa, swa mpfumawulo, ku koka rinoko na ku khumbeka.  Tlhela u tsundzukani leswaku xitsalwana lexi xi tala ku katsa ngopfu na ku hlamusela kunene.  Tirhisa mahetelelo yo tsakisa hikuva ya tala ku endla leswaku hungu ri nga rivaleki.  Mahetelelo ya wena ya fanele ku seketela nhlokomhaka naswona ya fanele ku va ya komile. 1.1.2 Swikombiso swa swivutiso swa xitsalwana xa ndzungulo: 1. Riendzo ra ntangu ya khale. 2. A hi ri ku tiphineni swinene, xikan’wekan’we ku va na ku tsekakatseka ka misava. 3. Xitori xo tsakisa ngopfu lexi ndzi nga tshama ndzi xi twa. 13

1.1.3 Laha hansi i ndzimana ya manghenelo na ya mahetelelo loko u hlamula xivutiso xa 1: Loko ndza ha ri lontshwa, a ndzi ri phere ya tintangu to saseka. Ndzi vangama ehandle ndzi tlhela ndzi va na miri wa dzovo. Loko ndzi vekiwile efasitereni ra vhengele, hinkwavo vahundzivandlela a va hundza va ndzi navela hikwalaho ka xivumbeko xa mina na xitayili lexi a ndzi xi khomile xo koka rinoko ra vavalangi. A ndzi tinyungubyisa hi leswi a ndzi ri xiswona …………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………… Siku rin’wana u ndzi ambarile a ya tsema byanyi no sasekisa xirhapa. Muchini wo tsema byanyi wu bongile hindlela yo chavisa lero ndzi kala ndzi ehleketa leswaku wu ta ndzi mita. Ndzi ringetile ku ka ndzi nga wu tshineleli ku endlela leswaku ndzi nga vaviseki. N’wini wanga a a tikomba a jahile, hi ku copeta ka tihlo ndzi tikumile ndzi manyekile emuchinini. Xiphemu lexo kariha xa muchini xi susile dzovo leriya ro vangamanyana leri a ri sele. Nkateko wa kona i ku va ndzi kotile ku sirhelela n’wini wa mina. Kambe mina a ndzi vavisekile swinene. Enkarhini wolowo miehleketo ya leswaku ndzi tshama ndzi saseka, ndzi vekiwa efasitereni ra vhengele, ndzi koka rinoko ra vahundzivandlela a yi nga ha ri kona ..………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………… …………………………………………………………………………………………………………………… ……………………………………………………………………………………………… … Sweswi ndza swi vona leswaku vutomi bya mina byo tsana byi ya eka xichelathyaka. Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 14

1.2 XITSALWANA XA NHLAMUSELO (RK, RES na REV tiGiredi ta 10 na 12) 1.2.1 Xana xitsalwana xa nhlamuselo i yini? Lexi i xitsalwana lexi hlamuselaka mhaka/nchumu wo karhi hindlela leyi nga ta endla leswaku vaamukeri va mahungu va twisisa mhaka leswi u yi twisisaka xiswona. Eka muxaka lowu wa xitsalwana u nga hlamusela munhu kumbe hi mhaka/nchumu wo karhi. U tsala hi xifaniso lexi u tiehleketelaka xona hi munhu, ndhawu kumbe nchumu wo karhi. Tekela enhlokweni leswi landzelaka:  Tirhisa marito yo hlawuleka ku hlamusela xifaniso xa munhu, ndhawu kumbe nchumu wo karhi.  Hlawula marito na swivulwahava hi vukheta ku fikelela leswi languteriweke.  Hlamusela mhaka yi va erivaleni no twisiseka hi ku tirhisa vufananisi lebyi nga ta koka switwi, swo voniwa, swa mpfumawulo, swo koka rinoko na leswi u nga swi khumbaka.  Tirhisa swigaririmi hi mfanelo ku khavisa xitsalwana xa wena.  U fanele ku va na na ntokoto mayelana na nhlokomhaka leyi u tsalaka hi yona. A swi olovi kahle ku hlamusela mhaka leyi u nga yi tiviki kahle. 1.2.2 Swikombiso swa swivutiso swa xitsalwana xa nhlamuselo: 1. Yoo, swa vava dokodela. Ri kokeni kahle tino leri …! 2. … kutani maxelo ya cinca … 3. N’wana a hi wa un’we. 1.2.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1:  Siku ro endzela na ndhawu ya kona.  Xiyimo lexi a wu ri eka xona loko u nga si endzela dokodela.  Ku hlamusela loko ku ri ku a ku ri siku ro sungula ku endzela dokodela wa meno.  Vunene kumbe vubihi bya ku endzela dokodela wa meno.  Leswi ku humeleleke loko u ri na dokodela.  Leswi u titwiseke xiswona loko nkarhi wa wena wu nga si fika.  Leswi endliweke hi dokodela loko u rila.  Leswi u titwiseke xiswona loko dokodela a ku tiyisile.  Swiletelo leswi u byeriweke swona mayelana na ku hlayisa meno.  Katsakanya ntokoto lowu u veke na wona mayelana na siku leri. 15

Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 1.3 XITSALWANA XA MIANAKANYO (RK, RES na REV tiGiredi ta 11 na 12) 1.3.1. Xana xitsalwana xa mianakanyo i yini? Lexi i xitsalwana lexi eka xona u tsalaka timhaka leti u ngo ti ehleketa kunene kumbe ku navela leswaku ti humelela u tlhela u kombisa ndlela leyi u titwaka na ku khumbeka hayona. Xikombiso: U nga kombisa ndlela leyi u navelaka leswaku swilo swi va hayona. Tekela enhlokweni leswi landzelaka:  Tirhisa ngopfu mahlamuselelo lama humelerisaka ku khumbeka na matitwelo ya wena.  Lemuka leswaku xiphemu lexikulu xa xitsalwana lexi xi nga va hindlela yo hlamusela.  Tinhlamuselo ta wena ti fanele ti va erivaleni naswona ti fanele ti kombisa vaamukeri va mahungu ndlela leyi u tsundzukaka timhaka to karhi na hilaha u khumbekaka hakona.  Timhaka, miehleketo kumbe matitwelo ya wena ya fanele ku paluxa vutshembeki na ku va wena u vile eka tona hi xiviri. 1.3.2 Swikombiso swa swivutiso swa xitsalwana xa mianakanyo: 1. Na namuntlha tidyondzo ta yena ndza ha ti tsundzuka. 2. Ndza ha tinyungubyisa hi xiboho lexi ndzi xi tekeke siku lero. 3. Loko vadyondzisi hinkwavo a vo fana na yena. 1.3.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u nhlamula xivutiso xa 1: ● Vito ra mudyondzisi. ● Xikolo lexi a dyondzisaka eka xona. ● Xivangelo xo ka u nga n’wi rivali. ● Lembe leri u hlanganeke na mudyondzisi loyi. ● Giredi leyi a wu ri eka ntlawa wayona. ● Dyondzo leyi a dyondzisa yona. ● Ndlela leyi a dyondzisa dyondzo leyi hayona. ● Leswi a nga ku hlohloterisa xi swona ku rhandza ku dyondza. ● Leswi u nga yi pasisa xiswona dyondza ya yena. ● Leswi u nga tirhisa xiswona eka tidyondzo ta wena. ● Xana va tata xandla vadyondzisi va muxaka lowu. 16

Nghingiriko: Tirhisa xivutiso lexi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 1.4 XITSALWANA XA NKANELO (RK na REV tiGiredi ta 11 na 12) 1.4.1 Xana xitsalwana xa nkanelo i yini? Xitsalwana lexi xi hlamusela timhaka handle ko yima na tlhelo ro karhi kambe xi kanela matlhelo hinkwawo ya mhaka hi ku ringanana. Tekela enhlokweni leswi landzelaka  Hlamusela timhaka handle ko yima na tlhelo ro karhi kambe kanela matlhelo hinkwawo ya mhaka hi ku ringanana.  Tekela enhlokweni timhaka to hambana ta nhlokomhaka leyi ku vulavuriwaka hi yona u tlhela u kombisa na timhaka leti kanetanaka hi ku ringanana handle ko voyamela etlhelo rin’we.  Loko u fika emakumu u nga hetelela mhaka ya wena hindlela yo karhi kambe nkanelo wa wena wu fanele ku ringanana wu tlhela wu kaneriwa hindlela leyi twalaka ku ya hi leswi nga eka miri wa xitsalwana.  U fanele u twisisa na ku kombisa ku va na vutivi bya leswi u swi vulaka.  Xitsalwana xa wena xi fanele xi va na maandlalelo ya timhaka lama vupfeke na ku languta matlhelo hinkwawo ya mhaka.  Maehleketelo ya wena ya fanele ku va lama nga kombisiki xinyanyu, lama hlutekeke ya tlhela ya seketeriwa hindlela leyi faneleke.  Thoni a yi fanelangi ku lawuriwa hi matitwelo kambe yi fanele ku va leyi khorwisaka handle ko kombisa ku kanetana na mhaka.  U nga kombisa tlhelo ra mavonelo ya wena, kambe leswi u nga swi endla ntsena emahetelelweni ya xitsalwana xa wena. 1.4.2 Swikombiso swa swivutiso swa xitsalwana xa nkanelo: 1. Vunene na vubihi bya matirhelo ya maphorisa laha tikweni 2. Vunene na vubihi bya matirhiselo ya tibasari leti nyikiwaka vantshwa hi mfumo. 3. Nghogelo wa xiyimo xa vuntlhanu xa Covid-19 wu tisile leswinene na swo biha. 1.4.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 2: Vunene U nga ha katsa leswi landzelaka:  Nhlamuselo ya nhlokomhaka.  Ku hunguteka ka ku nwa byalwa.  Ku va swirho swa mindyangu swi vile na nkarhi wo tshama swin’we emakaya.  Ku tirhela emakaya hi ku tirhisiwa thekinoloji.  Ku dyondzela emakaya hi ku tirhisa thekinoloji.  Ku dyondzisa vanhu hi ntivorihanyu.  Ku va swirho swa kereke swi kuma rito ra Xikwembu swi ri emakaya hindlela ya xithekinoloji. Vubihi U nga ha katsa leswi landzelaka:  Ku va xiyimo xa ikhonomi xi yile ehansi.  Ku va vanhu van’wana va heleriwile hi mintirho. 17

 Ku va vanhu va nga ha koti ku endzela matiko/swifundzankulu swin’wana.  Ku pfariwa ka mindzilikano.  Ku va timbala tin’wana ta swihahampfuka ti nga ha tirhi.  Ku sindzisiwa ka vatirhi van’wana ku tshika ntirho va nga si swi lava. Nghingiriko Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 1.5 XITSALWANA XA MAVONELO. (RK na REV tiGiredi ta 10, 11 na 12) 1.5.1 Xitsalwana xa mavonelo i yini? I xitsalwana lexi eka xona u nyikaka mavonelo ya wena. U yi vonisa ku yini mhaka leyi? U yima na yona kumbe wa yi kaneta? U fanele u hlawula tlhelo rin’we kutani u nyika mavonelo ya wena. Tekela enhlokweni leswi landzelaka  Hlawula tlhelo rin’we leri u welaka eka rona u tlhela u seketela rona ntsena.  Yima na nhlokomhaka kumbe u kanetana na yona u tlhela u seketela tlhelo leri u ri hlawuleke.  Kusukela eka manghenelo swi fanele ku va erivaleni leswaku wena u yime kwihi hi mhaka leyi u vulavulaka hi yona.  Seketela mavonelo ya wena hi tindlela to hambanahambana.  Tirhisa ririmi ro tlhontlha matitwelo kambe ri ri leri amukelekaka.  Eka mahetelelo tirhisa marito lama nga na ntikelo, lama tiyisisaka mavonelo ya wena. 1.5.2 Swikombiso swa swivutiso swa xitsalwana xa mavonelo: 1. Mavandla ya tipolitiki ya laha Afrika-Dzonga ya tata ngopfu ku holova ku tlula ku tirhela vaakatiko. 2. Vanhu vo huma ematikweni ya le handle lava nga riki enawini va fanele ku nyikiwa vuakatiko. Pfumela kumbe u kaneta. 1.5.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1: Ku pfumela  Tinxaka ta vukati.  Ku lehisa mbilu hambiloko vanuna va vona va va xanisa.  Ku tiyisela ku xanisiwa hi maxaka ya vanuna va vona.  Vavasati van’wana va swi kota ku kurisa vana hambi va nga ri va vona va ngati.  Ku tshikeleriwa hi vanuna va vona hambiloko va endlile leswinene.  Ku hlayisa mindyangu na vanuna va vona loko va heleriwile hi mintirho.  Ku tiyisela hambiloko vanuna va vona va rhandzana na vavasati van’wana ehandle. Ku kaneta.  Tinxaka ta vukati.  Ku lehisa mbilu hambiloko vasati va vona va va xanisa.  Ku va vavanuna van’wana va swi kota ku kurisa vana va ri voxe.  Ku tiyisela ku tekeriwa mali hi vasati va vona loko va horile.  Ku tiyisela hambiloko maxaka ya le ka nuna ya nga amukeriwi emutini.  Ku hlayisa nsati na vana hambiloko nsati a nga tirhi. 18

Nghingiriko: Tirhisa xivutiso lexi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 1.6 SWITSHURIWA SWA SWO VONIWA/SWIFANISO • Switshuriwa swa swo voniwa i swifaniso leswi kumekaka eka swivutiso swa switsalwana eka papila ra 3. • Xikongomelo xa swo voniwa i ku kuma vuswikoti bya wena bya vutumbuluxi. • Matimba ya ku tsala xitshuriwa xa swo voniwa i ku kota ku twisisa nhlamuselo ya xona leswaku u kota ku tsala xitsalana lexi nga na vuxaka na xitshuriwa xa kona. • U fanele u thya xifaniso lexi u xi hlawuleka nhlokomhaka leyi faneleke. Tekela enhlokweni leswi landzelaka Ku xopaxopa xitshurirwa xa swo voniwa/xifaniso:  Xiyaxiya no xopaxopa xifaniso hi vukheta.  Swifaniso swi nga tlhontlha matitwelo na miehleketo ya wena. U nga languta SWO KARHI eka xifaniso. Vundzeni bya wena byi fanele ku fambelana na xifaniso.  Loko hlamula xitsalwana xa swo voniwa/xa xifaniso, tivutise swivutiso leswi landzelaka: o U vona yini eka swifaniso leswi nyikiweke? o I yini xa nkoka eka xifaniso lexi? o Hi yihi mhakankulu eka xifaniso lexi? o I yini swi ku telaka emiehleketweni? o Hi wihi muxaka wa xitshuriwa xa vutumbuluxi lexi fambelanaka na swifaniso leswi nyikiweka? o Tsundzuka leswaku xitsalwana xa wena xi nga tsariwa hi xitayili xin’wana na xin’wana (ku nga ndzungulo, nhlamuselo, mavonelo, nkanelo, mianakanyo.) o Hikokwalaho ka yini u hlawula xifaniso lexi? o Xana u na vuxaka na xifaniso lexi hlawuriweke? o I yini leswi u swi tsundzukaka swa nkarhi swa nkarhi lowu nga hundza leswi nga ku pfunaka ku tsala xitsalwana lexi khorwisaka. Nghingiriko: Hlawula xifaniso xin’we kutani u tsala xitsalwana hi nhlokomhaka leyi u xi nyikeke yona. Tsundzuka: Ku fanele ku va na vuxaka exikarhi ka xitsalwana xa wena na xifaniso lexi u xi hlawuleke. 19

[Xifaniso lexi xi huma eka webusayiti ya www.pinterest.com] [Xifaniso lexi xi huma eka webusayiti ya www.pictures.com] [Xifaniso lexi xi huma eka webusayiti ya www.pictures.com] 20

[Xifaniso lexi xi huma eka webusayiti ya www.pictures.com] 21

2. SWITSALWAMBIKO Vulehi bya xitshuriwa xa xitsalwambiko: Levhele ya Ririmi Giredi ya 10 Giredi ya 11 Giredi ya 12 Xitsonga RK Marito ya 180-200 Marito ya 180-200 Marito ya 180-200 Xitsonga RES Marito ya 120-150 Marito ya 120-150 Marito ya 120-150 Xitsonga REV Marito ya 80-100 Marito ya 80-100 Marito ya 80-100 Eka xiyenge lexi ku ta kaneriwa hi switsalwambiko leswi landzelaka: 2.1 MAPAPILA 2.1.1 PAPILA RA NKAMAFUNDZA/XINGANA/XIKAYA Xana papila ra nkamafundza i yini?  I papila leri munhu a tsalelaka munhu loyi a n’wi tivaka naswona ri vulavula hi timhaka leti n’wi khumbaka.  Papila ra muxaka lowu ri tsaleriwa maxaka kumbe vanghana. Tekela enhlokweni leswi landzelaka:  Tsala adirese na siku eka tlhelo ra xinene ra papila.  Tsundzuka leswaku maandlalelo ya adirese ya nga va hi tindlela timbirhi leti landzelaka:  Adirese yo kombisa vutshamo. o Yi kombisa nomboro ya yindlu/fulete, ku landzela vito ra xitarata kutani ku landzela vito ra ndhawu, khodi ya poso na siku.  Adirese yo kombisa bokisi ra poso. o Yi kombisa bokisi ra poso/vito ra xitarata, vito ra ndhawu, khodi ya poso na siku.  Xiloso a xi ve hindlela leyi: Eka tatana/Eka manana, Eka Solani, Munghana …, Murhandziwa …, Manana la rhandzekaka, Tatana la rhandzekaka, na swin’wana na swin’wana.  Manghenelo a ya paluxa mongo wa leswi u lavaka ku vulavula hi swona.  Eka tindzimana leti landzelaka nyika vuxokoxoko mayelana na xikongomelo xa papila.  Ririmi leri u ri tirhisaka ri ta lawuriwa hi munhu loyi u n’wi tsalelaka, xikombiso, ririmi leri tirhisiwaka ku tsalela munghana ri nge fani na loko u tsalela mutswari na van’wana.  Eka ndzimana yo hetelela katsakanya hungu ra wena, xikombiso hi ku khensa na ku navelela muamukeri wa hungu mikateko.  U nga gimeta hindlela leyi: Hi mina … kutani u tsala vito ra wena (handle ka xivongo). U nga funghi endzhaku ka vito ra wena naswona u nga sayini. Swikombiso swa swivutiso swa papila ra nkamafundza: 1. Munghana wa wena wa ha ku tshunxiwa exibedhlele. N’wi tsalele papila u n’wi navelela ku hatla a hola. 2. Munhu loyi a ku hlayisaka a tlhela a ku nghenisa xikolo u ku xaverile nyiko yo ku khensa endzhaku ka loko u pasile hi nyeleti eka Giredi ya 12. N’wi tsalele papila u n’wi khensa eka leswi a ku endleleke swona. 4. Tsalela munghana wa wena papila u n’wi rungulela hi ta laha a wu endzerile kona. 22

2.1.1 (a) Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka eka vundzeni loko u hlamula xivutisos xa 1: P.O. Box 2395 Nkanyini 0875 10 Hukuri 2032 Eka Musa Ndzi kumile papila ro huma eka Bombeleni a vula leswaku a wu nga titwi kahle masiku lama nga hundza naswona a wu amukeriwile exibedhlele xa Kangatelavutomi. Ndza tshemba wa karhi wa antswa naswona wa landzelela swiletelo leswi madokodela ya ku nyikeke swona. Vutomi bya masiku lawa bya xaveleriwa. Hatla u hola munghana, u ta kota ku tsala swikambelo swa wena swa ku hela ka lembe. Ndza tshemba leswaku vatswari va wena va ta ku pfuna ku lulamisela swikambelo swa wena. Hola leswaku hi ta tlhela hi va na masiku yo tsakisa swin’we Ndzi ta ta ndzi ta ku vona loko xikolo xi pfala n’hweti leyi taka. Vatswari va mina va le ku lulamiseleni ka riendzo ro famba hi beriwa hi moya. Ndzi nga tsaka loko na wena wo pfumeleriwa ku ya tiphina na hina. Ndzi langutela leswaku u hatla u hola leswaku hi ta hungasa swin’we hi minkarhi ya tiholideyi. Tindhawu leti hi kunguhateke ku ti vhakela i Manyeleti, God’s window na na Waterfall Boven eMpumalanga. Rungula hinkwavo ekaya. Hi mina Xibele Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 2.1.2 PAPILA RA MAFUNDZA Xana papila ra mafundza i yini?  Leri i papila leri tsaleriwaka vanhu lava va nga toloveriwangiki. Xikongomelo xa papila leri ku nga va ku kombela ntirho, ku vilela na swin’wana. Tekela enhlokweni leswi landzelaka  Tsala tiadirese timbirhi: adirese ya mutsari na adirese ya mutsaleriwa.  Tsundzuka leswaku adirese ya mutsari yi le ka tlhelo ra xinene ehenhla naswona yi nga tsariwa hi tindlela timbirhi leti landzelaka: a. Adirese yo kombisa vutshamo. Yi kombisa nomboro ya yindl/fulete, ku landzela vito ra xiarata kutani ku landzela vito ra ndhawu, khodi ya poso na siku. 23

b. Adirese yo kombisa bokisi ra poso. Yi kombisa bokisi ra poso, vito ra ndhawu, khodi ya poso na siku.  Tlula ntila ehansi ka adirese ya mutsari kutani u tsala adirese ya mutsaleriwa leyi rhangeriweke hi xiyimo xa yena, xikombiso: Matsalana, Holobye wa Dyondzo ya Masungulo na swin’wana na swin’wana eximatsini. Adirese leyi a yi sikuhatiwi.  Endzhaku ka ku tsala adirese ya mutsaleriwa, tsala xiloso. U nga tsala: Nkulukumba (loko mutsaleriwa a ri waxinuna); Manana (loko mutsaleriwa a ri waxisati). Loko rimbewu ra mutsaleriwa u nga ri tivi u nga tsala Tatana/Manana hi nkarhi wun’we.  Lemuka leswaku xiloso xi landzeriwa hi nhlokomhaka ku ya hi xikongomelo xa papila naswona u fanele u yi tsariwa hi maletere lamakulu yi nga khwatihatiwi kambe loko u yi tsala hi maletere lamatsongo u fanele ku yi khwatihatiwa.  Tsala nhlokomhaka ivi yi landzeriwa hi vuxokoxoko lebyi u byi boxeke eka nhlokomhaka.  Boxa xikongomelo xa wena hi ku kongomisa.  Tirhisa swivulwa swo koma no twisiseka.  Vuxokoxoko lebyi u byi nyikaka byi fanele ku pfuna muamukeri wa hungu leswaku a kota ku ku pfuna.  Ririmi leri tirhisiwaka i ra mafundza.  Gimeta hindlela leyi landzelaka: Hi mina Loyi a tshembekeke ……………… (Nsayino) Tomasi Baloyi LEMUKA LESWI: A ku funghiwi endzhaku ka vito ra mutsari. Swikombiso swa swivutiso swa papila ra mafundza: 1. Tsalela matsalana wa Ndzawulo ya Dyondzo papila u kombela basari hi ku landza xinavetiso lexi nga eka phephahungu ro karhi. 2. Tsala papila ro ya eka muhleri u angula ehehla ka atikili ya siku ra 9 Khotavuxika 2028, leyi vulavulaka hi leswi xidemokiresi xi vulaka swona. 3. U mudyondzi wa Giredi ya 12 loyi a lavaka ku hlawula kahle ntirhovutomi, tsalela mufambisi wa khampani yo karhi leswaku a ku pfumelela ku ya eka khampani loko swikolo swi pfarile leswaku u ta ya titokotela hi wexe. 24

2.1.2 (a) Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka eka vundzeni loko u hlamula xivutiso xa 1. P.O. Box 25 Ekurhuleni 1431 5 Mudyaxihi 2026 Matsalana Ndzawulo ya Dyondzo 111 Comissioner Street Johannesburg 2000 Nkulukumba XIKOMBELO XA BASARI Ndzi vonile xinavetiso eka phephahungu ra Nthavela ra 1 Mudyaxihi 2026 laha ku rhambiwaka vadyondzi va Giredi ya 12 ku endla swikombelo swa tibasari. Ndzi kombela basari leswaku ndzi ta kota ku yisa tidyondzo ta mina emahlweni. Ndzi lava ku endla digiri ya swa mabindzu eYunivhesiti ya Wits. Ndzi pasile Giredi ya 11 hi nyeleti n’wexemu naswona ndzi un’wana wa lava nga hlawuriwa ku dyondzela tidyondzo ta swa mabindzu eWits Business School. Ndzi kumile sagwadi ra ku va mudyondzi wa xiyimo xa le henhla eka Metse. Ndzi le ka Giredi ya 12 lembe leri naswona tidyondzo leti ndzi ti endlaka hi leti landzelaka: Metse, Xitsonga Ririmi ra le Kaya, Xinghezi Ririmi ro Engetela ro Sungula, Ndzetelo wa swa Vutomi, Tisayense ta swa Vutomi, Dyondzo ya swa Mabindzu Dyondzo ya swa Mabindzu na Dyondzo ya swa Tinkota Kumani rhipoto ya Giredi ya 11 ya lembe leri hundzeke na ya le xikarhi ka lembe leri Ya Giredi ya 12 tanihi vumbhoni bya tidyondzo leti ndzi ti dyondzaka. Ndzi nga tsaka loko xikombelo xa mina xo tekeriwa enhlokweni hikuva eka nkarhi wa sweswi ndzi hakeleriwa tidyondzo hi vatswari lava holoka mudende. Loko ndzo ka ndzi nga kumi mpfuno wa swa timali, ndzi nga tsandzeka ku yisa tidyondzo ta mina emahlweni. Hi mina Loyi a tshembekeke ………………………………… Tintswalo Nkuna 25

2.1.2 (b) Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka eka vundzeni loko u hlamula xivutiso xa 2. 1842 Mzilikazi Street Polokwane 0700 11 Khotavuxika 2027 Muhleri Phephahungu ra Nhluvuko Private Bag 1411 Tshwane 0100 Nkulukumba XANA XIDEMOKIRASI SWI VULA YINI? Ndzi hlayile atikili eka phephahungu ra n’wina ra 9 Khotavuxika 2027, eka papila ra 8, l mutsari wa yona a tsaleke timhaka leti nga amukelekiki to kombisa ku pfumala nhlonipho. Ku ya hi atikili ya kona, xidemokirasi xi vula leswaku vanhu lavakulu a va ha hloniphiwi. Vantshwa va fanele va endla hi ku rhandza emakaya; va nga ha tirhi nchumu, va vuya navusiku va tlhela va nga ha xiximi vadyondzisi exikolweni. Xana leswi a hi swona leswi yisaka tiko ra hina eka xiyimo xa le hansi? Xana a swi hi hlekisi hi vamatiko ke? Loko hi ku hi hluvukile hi vula yini kasi? Ndzhukano a hi leswi hi nga kula hi swona hina. Mina a ndzi ehleketa leswaku xidemokirasi i ku va vantshwa va tshunxekile na ku va na vutihlamuleri leswaku va ta va na vumundzuku lebyinene. Hi mina TMaluleke Tsakani Maluleke LEMUKA LESWI: A ku funghiwi endzhaku ka vito ra mutsari. Nghingiriko: Tirhisa xivutiso lexi nga sala kutani u tsaka nghingiriko. 26

2.2 NONGONOKO/AJENDA NA MAKANELWA YA NHLENGELETANO Dyondza ajenda na makanelwa xikan’we hikuva leswi ku vulavuriwaka hi swona eka makanelwa swi leteriwa hi ajenda. NONGONOKO/AJENDA 2.2.1 Xana ajenda i yini? Ajenda i nongonoko lowu faneleke ku landzeleriwa eka nhlengeletano yo karhi. Tekela enhlokweni leswi landzelaka: ● Tsala nhlokomhaka yi va eka nkarhi lowu taka, katsa ndhawu, nkarhi, siku na vito ra nhlangano. ● Yi tsale hi maletere lamakulu u nga yi khwatihatiwi kambe loko u yi tsala hi maletere lamatsongo u fanele ku yi khwatihatiwa. ● Yi rhumele swirho ku nga si fika siku/nkarhi wa nhlengeletano. ● Yi tsale tanihi matsalana hi ku tirhisana na mutshamaxitulu. ● Wena na mutshamaxitulu mi ta siya swivandla leswi pfulekeke leswaku loko ku ri na timhaka leti van’wana va lavaka ku ti nghenisa leswaku ku kaneriwa hi tona va ta ti nghenisa. ● Endzhaku ka loko ku hlayiwile no engeteriwa leswi faneleke ku kaneriwa mutshamaxitulu u ta susumeta ku amukeriwa ka ajenda ya siku. ● Tsala tihikombirhi endzhaku ka tinhlokomhakantsongo. Swikombiso swa swivutiso swa ajenda: 1. Tsala ajenda ya nhlengeletano ya nhlangano wo lahla wa Khomanani lowu nga ta va kona eka Jonasi Baloyi. 2. Komiti ya vandla ra n’wina ra lavantshwa yi vile na nhlengeletano mayelana na vukhamba lebyi nga kona emitini navusiku. Tanihi matsalana wa komiti leyi, tsala ajenda ya nhlengeletano ya kona. 3. Exikolweni xa n’wina mi kunguhatile ku va na nhlengeletano yo lulamisa xinkhubyana xo pfala lembe. Tanihi matsalana wa huvo ya machudeni, tsala ajenda ya nhlengeletano ya kona. 27

2.2.1 (a) Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1: AJENDA/NONGONOKO WA NHLENGELETANO YA NHLANGANO WO LAHLANA WA KHOMANANI LOWU NGA TA VA KONA EKA JONASI BALOYI HI SIKU RA 17 KHOTAVUXIKA 2028 HI NKARHI WA 14:00 Ajenda/Nongonoko 1. Ku pfula ntirho: Tat. AM Rikhotso 2. Ku amukela: Tat. SA Mbetse 3. Ku titsarisela na lava tsandzekeke 4. Makanelwa 4.1 Ku hlayiwa na ku lulamisiwa ka makanelwa 4.2 Ku susumeta ku amukeriwa ka makanelwa 5. Leti humaka eka makanelwa 5.1.1 Ku pfuxeta Vumbiwa 5.1.2 Ku engetela mali 6. Timhaka ta siku 6.1 Ku kuma ndhawu yo pfala lembe 6.2 Xiviko xa timali hi mutameri wa nkwama 6.3 Swiengetelo …………………. 6.3.1 …………. 6.3.2 ………..…………………. 7. Switiviso 8. Ku pfala ntirho: Tat. AM Rikhotso Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 2.2.2 MAKANELWA YA NHLENGELETANO Xana Makanelwa i yini? I xitsalwambiko lexi vulavulaka hi timhaka leti nga kaneriwa/bohiwa eka nhlengeletano yo karhi. Tekela enhlokweni leswi landzelaka ● Tsala nhlokomhaka yi va eka nkarhi lowu nga hundza, katsa ndhawu, nkarhi siku na vito ra nhlangano. ● Yi tsale hi maletere lamakulu u nga yi khwatihati kambe loko u yi tsala hi maletere lamatsongo u fanele ku yi khwatihata. ● Makanelwa ya wena a ya ve eka nkarhi lowu nga hundza, ya ri karhi ya landzelela ajenda leyi u yi tsaleke. ● Emakumu ka makanelwa, u fanele u va na ndhawu laha wena na mutshamaxitulu mi sayinaka kona loko se ma amukeriwile. Tsalani na siku leri mi nga sayina hi rona. Lemuka leswi: Ku na makanelwa ya tinhlengeletano to hambanahambana: o Ya lembe na lembe: Ya hlayiwa endzhaku ka lembe loko ku khomiwa nhlengeletano. o Ya nhlengeletano ya xihatla: Ya tsariwa hi nkarhi lowu nhlengeletano yi vaka yi khomiwile hi wona kambe a ku hlayiwi leti humaka eka makanelwa ya nhlengeletano leyi nga hundza. o Ya nhlengeletano ya ntolovelo: Ya tsariwa ku ya hi nkarhi lowu ku twananiwaka wona eka ntlawa kumbe nhlangano. 28

Swikombiso swa swivutiso swa makanelwa: 1. Tsala makanelwa ya nhlengeletano ya nhlangano wo lahla wa Khomanani lowu nga ta va kona eka Jonasi Baloyi. 2. Komiti ya vandla ra n’wina ra lavantshwa yi vile na nhlengeletano mayelana na vukhamba lebyi nga kona emitini navusiku. Tanihi matsalana wa komiti leyi, tsala makanelwa ya nhlengeletano ya kona. 3. Exikolweni xa n’wina mi kunguhatile ku va na nhlengeletano yo lulamisa xinkhubyana xo pfala lembe. Tanihi matsalana wa huvo ya machudeni, tsala ajenda ya nhlengeletano ya kona. 2.2.2 (a) Swin’wana leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1: MAKANELWA YA NHLENGELETANO YA NHLANGANO WO LAHLANA WA KHOMANANI LEYI A YI RI EKA JONASI BALOYI HI SIKU RA 17 KHOTAVUXIKA 2028 HI NKARHI WA 14:00 1. KU PFULA NTIRHO: Tat. AM Rikhotso u pfurile ntirho hi xikhongelo. 2. KU AMUKELA: Tat. SA Mbetse u amukerile swirho hi moya wo tsaka swinene. U khensile swirho hinkwaswo leswi koteke ku va kona eka nhlengeletano a tlhela a hlohlotela leswaku swirho swi burisana hi moya lowunene. 3. KU TITSARISELA NA LAVA TSANDZEKEKE: Swirho leswi a swi ri kona swi titsariserile eka rhejisitara. Manana Maswanganyi u rhumerile rito ro kombela ku rivaleriwa ku tsandzeka ku nghenela nhlengeletano. 4. MAKANELWA: 4.1 KU HLAYIWA NA KU LULAMISIWA KA MAKANELWA: Makanelwa ya nhlengeletano leyi hundzeke ya hlayiwile kutani ya seketeriwa hi Tat. OW Nhubunga. 4.2 KU SUSUMETA KU AMUKERIWA KA MAKANELWA: Matsalana u susumetile leswaku makanelwa nhlengeletano ya nkarhi lowu nga hundza ya amukeriwa tanihi timhaka ta ntiyiso leti vulavuriweke. 5. LETI HUMAKA EKA MAKANELWA: 5.1 Ku pfuxeta Vumbiwa: Swirho swi vumbile xikomitana lexi nga ta ya xi ya pfuxeta Vumbiwa bya Nhlangano. 5.2 Ku engetela mali: Nhlengeletano yi twananile leswaku xirho xin’wana na xin’wana xi fanele ku humesa R20 yo lahlana n’hweti yin’wana na yin’wana. 6.TIMHAKA TA SIKU. 6.1 Ku kuma ndhawu yo pfalela lembe: Man. ET Sono u hlamuserile leswaku holo yi kumekile a tlhela a hlayela swirho papila ra ku lombiwa ka yona. 6.2 Xiviko xa timali hi mutameri wa nkwama: Mutameri wa nkwama u hlayiIe xiviko xa timali. Swirho swi komberile leswaku a nyika vuxokoxoko bya timali leti tirhisiweke eka riendzo ro ya enkosini wa manana Mashele. 6.3 Swiengetelo: A ku vangi na xirho na xin’we lexi veke na swiengetelo. 7. SWITIVISO: 7.1 SIKU RA NHLENGELETANO LEYI LANDZELAKA: Swirho swi twananile leswaku nhlengeletano leyi landzelaka yi ta va kona hi siku ra 25 Mawuwana 2028. 8. KU PFALA NTIRHO: Tat. AM Rikhotso u pfarile nhlengeletano hi xikhongelo. Minsayino Dok. MM Usinga (Mutshamaxitulu) ………………. Siku: 20 khotavuxika 2028 FR Baloyi (Matsalani) ……………………………… Siku: 20 khotavuxika 2028 29

Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 2.3 XIVIKO 2.3.1 Xana xiviko i yini? I xitsalwambiko lexi vikaka mhaka leyi nga humelela kumbe leyi voniweke. Ku na tinxaka timbirhi ta swiviko: xa mafundza xik. Leswi u komberiweke ku swi lavisisa; xa nkamafundza xik. Ku vika leswi u swi voneke eka vanhu lava u hanyaka na vona. Tekela enhlokweni leswi landzelaka • Xivumbeko xa xiviko xa wena xi ta lawuriwa hi muxaka wa xiviko lexi u komberiweke ku xi andlala, xik. xa mafundza xi fanele ku lulamisiwa hindlela yo tsala kunene kasi xa nkamafundza xo runguriwa kunene. • Tsala nhlokomhaka. (Loko u yi tsarile hi maletere lamatsongo yi khwatihate, loko u yi tsarile hi lamakulu u nga yi khwatihati). • Leswi swi ku kombisa leswaku ku na tinxaka timbirhi ta swiviko, ku nga xa mafundza na xa nkamafundza. • Tsala xiviko xa mafundza hi nkarhi lowu nga hundza naswona u fanele ku komba siku na nkarhi lowu timhaka ti humeleleke hi wona kasi loko ku ri xa nkamafundza, rungula kunene. • Loko u tsala xiviko xa mafundza kombisa munhu loyi xi kongomisiweke eka yena na mutsari wa xona kasi eka xa nkamafundza a swi bohi. 2.3.2 Swikombiso swa swivutiso swa xiviko xa mafundza: 1. Etlilasini ya n’wina mi kunguhatile riendzodyondzo ro ya eCapetown na mudyondzisi wa n’wina wa dyondzo ya Matimu. Tanihi murhangeri wa tlilasi u komberiwile ku nyika nhloko ya xikolo xiviko. Tsala xiviko xa kona. 2. Emugangeni wa ka n’wina ku na timhaka ta vukhamba kutani tanihi murhangeri wa buloko u kamberiwile ku endla vulavisisi hi mhaka leyi. Tsalela mufambisi wa xitichi xa maphorisa xiviko. 3. Tanihileswi muti wa ka n'wina wu nga ekusuhi swinene na xikolo lexi u dyondzaka eka xona, u twile huwa leyi a yi biwa hikokwalaho ka tlilasi leyi a yi ri eku tshweni kutani u ya pfuneta ku yi timela. Tsala xiviko mayelana na leswi humeleleke u xi kongomisa eka nhloko ya xikolo. 30

2.3.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1: XIVIKO XA RIENDZODYONDZO RA XIKOLO XA SEKONDARI YA MUHUNGUTI RO YA ECAPETOWN NDHAWU: EKAPA MASIKU: 16-21 NYENYANYANA 2028 Muamukeri: Nhloko ya xikolo, Man. Chauke 1. XO FAMBA HI XONA Bazi leri hi fambeke hi rona ri fikile hi nkarhi naswona a ri hanyile, a ri hi karhatangi naswitsanana endleleni. Ndzi ehleketa leswaku hi nga tlhela hi ri tirhisa nkarhi lowu taka. 2. NDHAWU LEYI A HI TSHAMA EKA YONA Hodela leyi a hi tshama eka yona a yi basile swinenen naswona a yi basisiwa masiku hinkwawo. Mibedwa na yona a yi cinciwa malakani masiku hinkwawo. Ndhawu hinkwayo a yi basile. 3. NDHAWU YO DYELA EKA YONA NA SWAKUDYA Ndhawu yo dyela eka yona a yi basile swinene. Matafula na switulu a swi hi ringanile. Khixi rona a ri tshama ri basile na switirhisiwa swo fana na malepula na swin’wana a swi hi ringanile. 4. TINDHAWU LETI ENDZERIWEKE Hi endzerile tindhawu to hlaya tanihileswi a hi ri eka riendzodyondzo. Hi endzerile palamende, miyuziyamu, Table Mountain na Xihlala xa Robben Island. 5. VUHLAYISEKI Vadyondzi na mudyondzisi a va titwa va hlayisekile minkarhi hinkwayo. Maphorisa a ma tshama ma vonaka eka tindhawu hinkwato leti a hi ya eka tona. 6. MAVUYELO Hi vuyile kahle hi hlayisekile. Muchayeri wa bazi u tirhile ntirho wa yena hi mfanelo hikuva a a chayela hindlela leyi kombaka vutihlamuleri. 7. SWIBUMABUMELO Riendzodyondzo ra hina ri vile lerinene swinene. Ku ehleketiwa leswaku hi nga tlhelela nakambe ku ya vhakela tindhawu leti hi nga fikangiki eka tona na leswaku hi fanele hi lulamisela riendzo rin’wana ka ha ri na nkarhi. MM Usinga (murhangeri wa tlilasi) Siku: 28 Nyenyankulu 2027 31

Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 2.4 TSALWAVUTITIVISI NA PAPILA RO SEKETELA Tsalwavutitivisi na papila ro seketela swi dyondziwa na ku kamberiwa xikan’we. Tsalwavutitivisi 2.4.1 Xana tsalwavutitivisi i yini? I xitsalwambiko lexi munhu a xi tsalelaka muthori, laha a nyikaka vuxokoxoko bya yena lebyi heleleke. Tekela enhlokweni leswi landzelaka • Eka tsalwavutitivisi bya wena tsala vuxokoxoko lebyi landzelaka: o Bya mutsari: Xivongo, vito, nomboro ya pasi, adirese, riqingho, rimbewu, xiyimo xa swa vukati. o Swa tidyondzo: Tidyondzo ta xiakhademiki na ta swa ntirho. o Swa ntokoto: Ku tsariwa ntokoto lowu mutsari a nga na wona mayelana na ntirho ku tlhela ku boxiwa timhaka to hlawuleka/nkoka leti mutsari a tokoteke ha tona. o Timbhoni leti seketelaka vuxokoxoko lebyi andlariweke (ku nga va varhangeri exikolweni, entirhweni hambi etikerekeni.) o U ta boxa mavito, vuxaka bya wena na vona na tinomboro ta vona ta tiqingho PAPILA RO SEKETELA 2.4.2 Xana papila ro seketela i yini? Leri i papila leri mukomberi wa ntirho a bumabumelaka ntokoto mayelana na ntirho lowu a wu kombelaka naswona ri famba xikan’we na tsalwavutitivisi. Papila leri i ra mafundza. Tekela enhlokweni leswi landzelaka:  Tsala vito ra ntirho lowu u kombelaka ku thoriwa eka wona.  Tsala nomboro ya xivandla xa ntirho lowu navetisiweke.  Boxa xitsariwa lexi ntirho lowu navetisiweke eka xona. 32

2.4.3 Swikombiso swa swivutiso swa tsalwavutitivisi na papila ro seketela: 1. Hlaya xinavetiso lexi landzelaka kutani u tsala papila ra xikombelo leri seketeriwaka hi tsalwavutitivisi (CV) u swi rhumela eka vanavetisi va ntirho lowu navetisiweke laha hansi. 2. U muntshwa loyi a paseke tidyondzo to karhi ekholichini ya TVET hi 2026 kutani ku navetisiwile ntirho wa leswi u swi dyondzeke eka phephahungu ra Tivoneleni. Tsala tsalwavutitivisi na papila ro seketela. 33

2.4.4 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1: TSALWAVUTITIVISI BYA TSAKANI MBHALATI VUXOKOXOKO BYA MUTSARI Xivongo : Mbhalati Vito : Tsakani Nomboro ya pasi : 9010125668876 Rimbewu : Waxisati Xiyimo xa swa vukati : A ndzi si tekiwa Xiyimo xa swa rihanyo : Ndzi hanye kahle Adirese ya poso : P. O. Box 12 Letaba 0870 Adirese ya vutshamo : 74 Njhakeni Street Letaba 0870 Adirese ya Imeyili : majozi121@webmail.co.za Tiqingho : 003 789 4142 (selula) : 015 866 8834 (ra le kaya) VUXOKOXOKO BYA SWA TIDYONDZO Dyondzo ya le Sekondari : Giredi ya 12 Lembe : 2008 Tidyondzo : Xitsonga, English, Life Orientation, Mathematics, LifeSciences, Accounting, Physical Sciences Dyondzo ya le henhla : Damelin College Lembe : 2009 Tidyondzo : Computer Technician NTOKOTO WA NTIRHO Muxaka wa ntirho : Matsana Ndzawulo : Ndzawulo ya Dyondzo ya Giyani MINTOLOVELO YO HUNGASA • Xirho xa khwayere ya vuyimbeleri. • Mudzaberi wa xipanu xa Netball xa Nhlangano TIMBHONI Nhloko ya xikolo xa Dzunani: Tatana DD Khosa (Nhloko ya xikolo) 087 876 0547 Rikhamba MM (Mufundhisi) 082 774 9989 Manana MK Mudzabala (Mininjhere wa OK Bazaar) 084 219 7677 34

100 Mzilikazi Street Polokwane 0700 11 Khotavuxika 2029 Ndzawulo ya Vusirheleli SA Army Headquarters Private Bag X981 Pretoria 0100 Nkulukumba XIKOMBELO XA NTIRHO Ndzi vonile xinavetiso xa ntirho wa vumatsalana eka phephahungu ra Sowetan, nomboro ya poso 42/02. Loko ndzi langutile swilaveko swa xinavetiso ndzi vona ntirho lowu wu ndzi fanerile. Ndzi tirhile malembe mambirhi tani hi matsalana eka Ndzawulo ya Dyondzo. Ndzi na ntokoto wa ku tirhisa khomphutara na ku kunguhata migingiriko ya murhangeri wa Ndzawulo. Amukela na tsalwavutitivisi ra mina. Ndzi navela onge xikombelo xa mina xi nga amukeriwa. Hi mina …………… Hoxani Majozi Nghingiriko: Tirhisa xivutiso lexi nga sala kutani u tsala nghingiriko 35

2.5 MATIMU YA MUFI 2.5.1 Xana matimu ya mufi i yini? I xitsalwambiko lexi eka xona ku tsariwaka matimu ya munhu loyi a hundzeke emisaveni leswaku ya ta hlayiwa hi siku ro n’wi heleketa endlwini ya yena yo hetelela. Tekela enhlokweni leswi landzelaka:  Loko u tsala matimu ya mufi tirhisa munhu wa vunharhu.  Tsala hi nkarhi lowu nga hundza.  Tsala vuxokoxoko lebyi faneleke byo fana na: o Vito na xivongo swa mufi. o Adirese ya yena. o Siku ro velekiwa. o Vatswari va mufi na leswaku a a ri n’wana. o Siku ro hundza emisaveni na xivangelo xa rifu. o Leswi a swi fikeleleke/laha a nga fika emaninginingini/tidyondzo/xiave eka migingiriko ya muganga kumbe tiko. o Switori swo koma mayelana na leswi a a hanyisa xiswona. Leswi maxaka na vandyangu va n’wi tsundzukaka ha swona. o Lava a va siyeke na ku n’wi navelela ku etlela hi kurhula kumbe ku n’wi phata. Lemuka: Matimu ya mufi ku ya hi ndhavuko wa xintima wu katsa xitiviso xa nkosi, mbulavulo wo tlangela na xiphato xa xirilo. Xitiviso xa nkosi I xitiviso lexi tivisiwaka eka phephahungu kumbe xiyanimoya. Xitiviso xi katsa (ma)vito na xivongo swa mufi, siku ro hundza emisaveni, siku ro veka, ndhawu na nkarhi. Ku nga ha katsiwa na xivangelo xa rifu. Mbulavulo wo tlangela Lowu i mbulavulo lowu nyikiwaka ku fundza/tlangela munhu lowu a nga tirha hindlela yo hlawuleka. Ku nga tlangeriwa munhu loyi a hanyaka kumbe a hundzeke emisaveni. Xikongomelo xa mbulavulo wo tlangela i ku khensa, ku tlangela na ku xixima munhu loyi a faneleke ku tekeriwa enhlokweni endhawini/etikweni ra vona. Xiphato xa xirilo I xiphato xa xirilo kumbe xo kombisa ku twa ku vava hi ku lova ka munhu wo karhi. Xiphato lexi xi phatiwa hi siku ra nkosi. 2.5.2 Swikombiso swa swivutiso swa matimu ya mufi: 1. Un’wana wa xaka ra wena u weriwile hi yindlu kutani a hundza emisaveni. Tsala matimu lama nga ta hlayiwa hi siku ra ku vekiwa ka yena endlwini ya makumu. 2. Mudzaberi wa xipanu xa n'wina xa ntlangu lowu u wu rhandzaka u lovile ekhombyeni ra movha. Tsala matimu ya yena lawa ya nga ta hlayiwa hi siku ra ku vekiwa ka yena endlwini 3. Mi humile rendzo na vantshwakuloni va kereke ya n'wina ku ya pfala lembe kutanimuntshwa un’we u fikile a nwela ematini. Tsala matimu ya yena lawa ya nga ta hlayiwa hi siku ra ku vekiwa ka yena endlwini yo hetelela. 3. Mi forile nkarhi wo leha ebangini na munghana wa wena loyi a tivikeke ku pandziwa hi nhloko. Loko ma ha forisile xisweswo munghana wa wena u wile a lovela kwalaho. Tsala matimu ya yena lawa ya nga ta hlayiwa hi siku ra ku vekiwa ka yena endlwini yo hetelela. yo hetelela. yo hetelela. 36

2.5.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutisos xa 1: MATIMU YA MUFI BOY MNISI Boy Mnisi u velekiwile hi lembe ra 1960 etikweni ra Mkhuhlu. A a ri n’wana wa vumbirhi wa Ben na Mavis Mnisi lava na vona va hundzeke emisaveni. Hi lembe ra 1966 Boy u sungurile xikolo xa Phurayimari xa Babati. Kusuka laha u yile exikolweni xa le henhla xa Bondzeni laha a nga pasa Giredi ya 12 hi lembe ra 1978. U yisile tidyondzo ta yena emahlweni eYunivhesiti ya Medunsa laha a nga thwasela vudokodela hi 1984. U sungurile ku tirha exibedhlele xa Masana hi lembe ra 1985. U tirhile eswibedhlele swo hambanahambana swa mfumo. A a ri un’wana wa swirho swa madokodela lama pfuneke vadyuhari va muganga wa Tsemamarhumbu hi ku va xavela switirhisiwa swo endla vutiolori. U vile xirho xa tikomiti to hambanahambana ku katsa na ku va mutshamaxitulu wa komiti ya madokodela laha Mpumalanga. Hi lembe ra 1987 u tekile nsati yena Grace Mbhayimbhayi kutani va katekisiwa hi vana vanharhu va majaha ku nga Vukosi, Akani na Tirhani. Loko a ta hlangana na rifu ra yena hi siku ra 10 Dzivamisoko 2027 hikokwalaho ko weriwa hi khumbi ra yindlu a ha ku heta ku pfula ndhawu ya yena ya vutshunguri ya ‘VaMnisi Medical Suite’. Boy u siya nsati na vana vanharhu va xinuna na makwavo Khensani. Etlela hi kurhula jaha ra Mvhuleni! Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 2.6 ATIKILI YA PHEPHAHUNGU 2.6.1 Xana atikili ya phephahungu i yini? • Lexi i xitsalwambiko lexi u nga xi tsalaka no kandziyisiwa kunene kumbe hindlela ya xielekitroniki. • Xi tsale hi xikongomelo xo hundzisa mahungu, mimbuyelo ya mindzavisiso. minxopaxopo ya swa dyondzo kumbe minjhekajekisano. • Kombisa miehleketo kumbe mavonelo ya timhaka to hambanahambana leti khumbaka vanhu ngopfungopfu leti nga emilon’wini ya vona. • Tsala hi mhaka ya xiviri u nyika na mavonelo ya wena. Tekela enhlokweni leswi landzelaka: • Yi tirhisele nhlokomhaka na tinhlokomhakatsongo. • Tsala nhlokomhaka hi maletere lamakulu. • Tsala swivulwa leswi kokaka rinoko ra vahlayi. • Tsala vito ra wena ehenhla ka hungu leri tsariweke. • Tsala vundzeni na mahetelelo lamanene. • Endla vulavisisi hi nhlokomhaka leyi u lavaka ku tsala hi yona. • Hlengeleta timhaka no kota ku ti longoloxa hindlela leyinene. • Katsakanyo wa leswi u lavaka ku swi longoloxa. • Tiva muxaka wa vaamukeri va mahungu lava nga ta hlaya atikili leyi ya phephahungu. • Tirhisa tinhlokomhaka leti nga tirhisiwaka hi vatsari van’wana u tsala hi tona. • Endla tiinthavhiyu na vanhu vo hambanahambana. 37

• Nyika vuxokoxoko byo tala. • Landzelerisa ku kamba leswaku a ku na vuxokoxoko byin’wana lebyi u nga byi katsaka. • Kombisa mahetelelo lamanene u karhi u nyika switshunxo kumbe swibumabumelo loko swi fanerile. 2.6.2 Swikombiso swa swivutiso swa atikili ya phephahungu: 1. Tanihi matsalana wa bodo ya ririmi ya Xitsonga, tsala atikili ya phephahungu hi nkoka na vumundzuku bya tindzimi ta vantima. 2. Tanihi murhangeri wa nhlangano wa madokodela va Afrika-Dzonga, tsala atikili ya phephahungu u komba swivangelo swa nhlayo yintsongo ya lava paselaka vudokodela. 3. U xirho xa nhlangano wa matshungulelo ya Xintu wa Afrika-Vupeladyambu, tsala atikili hi nkoka wa matirhiselo ya mirhi ya Xintu. 38

2.6.3 Swin’wana leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1: NKOKA NA VUMUNDZUKU BYA TINDZIMI TA VANTIMA. Hi Xibele Hlungwani Vumbiwa bya tiko hi byona byi tiyisisaka leswaku Etindhawini ta tihuvo to endla tindzimi ta hina ta ringana. Ku hava ririmi leri fanelaka milawu, ririmi ri fanele ku tirhisiwa ku va henhla eka rin’wana. Un’wana na un’wana u na hi ku hetiseka. Leswi swi vula ku mfanelo ya yena yo tirhisisa ririmi a tshunxekile kwihi na endla vuhundzuluxi eka matsalwa kwihi handle ka ntsikelelo kumbe ku kavanyetiwa. hinkwawo lama nga kona eka tindzimi hi ku hambanahambana Xivutiso hi leswaku swi nga koteka hindlela yihi ku ka tona. Leswi swi ta pfuna ku fikelela mhaka yo ringananisa tindzimi leti? Vatirhisi hi ndlandlamuxa tindzimi ta vantima voxe va fanele ku titoloveta ku tsala tibuku to tala hi hi ku angarhela. tindzimi ta vona leswaku ririmi ra vona ri ta ndlandlamuka. Lava tokoteka hi tindzimi ta vona va Ku humelela ka tindzimi ta fanele va yisa mahlweni timhaka to tsala switori eka vantima swi le mavokweni ya tirhadiyo na le tithelevhixini. Leswi swi ta pfuna ku kurisa vatirhisi va rona. Vatirhisi va rona tindzimi. va fanele va vona leswaku tindzimi ta vona ti nga voneriwi Ni le swikolweni kusukela eka tidyondzo ta masungulo, ebodhleleni. vadyondzi va fanele ku khutaziwa ku rhandza tindzimi ta vona. Va fanele ku dyondzisiwa ku ri tsala no ri hlaya hi ku hetiseka. Hambi leswi swa ha tikaka eka vadyondzi va namuntlha, ndzawulo ya dyondzo yi fanele ku teka xiave lexikulu ku tiyisisa leswaku ku va na maqhinga hinkwawo ku lota vadyondzi leswaku va fikelela vuswikoti lebyi ringanelaka. Loko va pasa Giredi ya 12 va ta swi kota ku hlaya na tsala tindzimi ta vona hi ku hetiseka. Tlhandlakambirhi, vadyondzi va ta kota ku tinyungubyisa hi tindzimi ta vona. Etindhawini ta tihuvo to endla milawu, ririmi ri fanele ku tirhisiwa hi ku hetiseka. Leswi swi vula ku endla vuhundzuluxi eka matsalwa hinkwawo lama nga kona eka tindzimi hi ku hambanahambana ka tona. Leswi swi ta pfuna ku ndlandlamuxa tindzimi ta vantima hi ku angarhela. 39

Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u endla nghingiriko 2.7 ATIKILI YA MAGAZINI 2.7.1 Xana atikili ya magazini i yini? • Lexi i xitsalwambiko lexi u nga xi tsalaka kunene kumbe na hi xielekitroniki eka magazini. Magazini i nhlengelo wa tiatikili leti lulamisiriweke ku kandziyisiwa. Ti nga khumba tinhlokomhaka to hambana leti kongomeke eka vanhu kumbe ntlawa wo karhi wa vanhu. Tekela enhlokweni leswi landzelaka: • Tsala hi nhlokomhaka leyi kokaka rinoko no tsakisa. • Endla ndzavisiso hi leswi u lavaka ku tsala hi swona. • Hlawula nhlokomhaka leyi u nga ni vuxokoxoko, vutivi kumbe ntsakelo eka yona. • Tsala hi xitayili lexi xi fanele xi nga na vun’wini bya xona, xi kongoma eka muhlayi, mavito, tindhawu, swiyimo na byin’wana vuxokoxoko. • Tsala atikili leyi nga ta pfuxa ku tsakela na ku endla leswaku muhlayi a nwelelela hi vutivi loko a yi hlaya. • Tiva leswaku atikili yi hava xivumbeko xo karhi lexi yi faneleke ku xi landzelela. • Tirhisa ririmi ro olova no kongoma leri twisisekaka. • Vulavula na vahlayi va wena hi ku kongoma. • Byela vahlayi va wena leswaku atikili leyi yi vulavula hi yini na nkoka wa yona. 2.7.2 Swikombiso swa swivutiso swa atikili ya magazini: 1. Tanihi hi muhlengeleti wa mahungu, tsala tiatikili ya magazini hi ku tala ka tikereke leti nga riki na ntiyiso namuntlha. 2. U nhloko ya tlilisitara ya maphorisa, tsala atikili ya magazini hi vugevenga edorobeni ra le ka n’wina. 3. U tirha eka xiyenge xa mahungu eka xitichi xa rhadiyo xa muganga, tsala atikili ya magazini mayelana na ku tlula swinawana swa ngogelo wa xiyimo ya 5. 2.7.3 Swin’wana leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 3: 1. Matwisiselo ya levhele ya 5:  Loko mfumo wu ringeta ku lawula ku hangalaka ka xitsongwatsongwana xa Khorona wu tile na makungu yo pfala tindhawu ta vuwiselo, swa tidyondzo, mavhengele, tikereke na swiyenge swin’wana. 2. Leswi susumeteke ku yirisa ku fambafamba ka vanhu hi Khabinete na swirho swa Komitinkulu ya Khovidi 19.  Tinhlayo ta vanhu lava a va khomiwa hi xitsongwatsongwana lexi a ti nyanya ku tlakuka loko ku langutiwa eka tiprovhinsi to hambanahambana.  Khabinete na swirho swa Komitinkulu ya Khovidi 19 va tekile xiboho xo bumabumela no humesa swinawana leswi faneleke ku landzeleriwa. 3. Matikhomelo ya vanhu eka minkarhi leyi ya Khoviti 19.  Vanhu a vo endla ku rhandza va nga ha landzeleli nchumu leswi bumabumeriweke hi Mfumo. 40

4. Ku fika ka mirhi ya nsawutiso.  Mfumo wu amukerile mirhi ya nsawutiso yo huma eka matiko ya le handle leswaku vaakatiko va ta sungula ku tlhaveriwa.  Ku fika ka mirhi yo huma eIndia swi vangile swivulavula hikuva mirhi leyi a yi nga ri ya xiyimo xa le henhla hikuva a yi ri kusuhi na ku hundzeriwa hi nkarhi.  Ku tlheriseriwa endzhaku ka mirhi ya le India na ku fika eka ya Johnson na Johnson yo eNghilandi. 5. Xiyimo xa ikhonomi.  Nkarhi lowu ikhonomi a yi khinsamile hi matsolo hikokwalaho ko yirisiwa ka ku fambafamba na ku pfariwa ka mabindzu yotala. 6. Switsundzuxo eka vanhu hi minkarhi ya ntungu lowu.  Vanhu va fanele ku tsham emakaya ku landzelela swinawana hinkwaswo leswi boxiweke hi mfumo.  Loko mirhi ya nsawutiso yi fikile, vanhu va fanele ku sawutisa ku sivela ku hangalaka ka ntungu lowu. Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 2.8 NHLUTO 2.8.1 Xana nhluto wa magazini i yini?  Lexi i xitsalwambiko lexi hlelaka swiendlo, filimi, tsalwa, kumbe vukorhokeri byo karhi. Ku na tinxaka timbirhi ta nhluto. Ku na wa mafundza na wa nkamafundza. Tekela enhlokweni leswi landzelaka: • U nga tsala nhluto wa mafundza eka maphephahungutsongo ya timayini, etifemeni na le ka tindzawulo ta mfumo. • U nga tsala nhluto wa nkamafundza ku hlela mhaka yo karhi hindlela yo tihungasela eka mbangu wo ka wu nga ri wa ximfumo. • Tsala vito ra wena eka nhluto. • Tsala nhlokomhaka ya nhluto hi maletere lamakulu. • Hlawula mintila leyi kokaka rinoko. 2.8.2 Swikombiso swa swivutiso swa nhluto: 1. Tanihi hi xirho xo engetela eka komiti ya swa mpfuneto, tsala nhluto hi nkayivelo wa timali to seketela vadyondzi etiyunivhesiti. 2. U muhaxi wa swa mitlangu, tsala nhluto hi matlangelo ya swipano swa Pirates na xa Chiefs eka hafu yo sungula ya ntlangu eka ntlangu wa ku hela ka vhiki. 3. U mukandziyisi wa tibuku ta rixaka, tsala nhluto hi rin’wana ra matsalwa lama u ma hlayeke. 41

2.8.3 (a) Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 2: NHLUTO WA LESWI XIPANO XA PIRATES XI NGA TLANGISA XISWONA NA XIPANO XA CHIEFS EKA HAFU YO SUNGULA YA NTLANGU Eka hafu yo sungula xipano xa Pirates xi tlangile kahle swinene. Vatlangi a va nyikana bolo kahle va ri karhi va hlasela xipano xa Chiefs. Xiphiqo xa vatlangi va xipano xa Pirates hi leswi a va tsandzeka ku howisa bolo leswi a swi vangiwa hi ku tsandzeka ku teka swiboho leswi faneleke. Loko va ri kusuhi na tipala ta Chiefs. Xikombiso: Laha mutlangi a a fanele ku rahela etipaleni, a nyiketa un’wana kasi laha a a fanele a nyiketa un’wana, a a rahela ehenhla etipaleni. Loko a ku lo va na munhu loyi a nga na nyiko yo howisa, hambi tibolo timbirhi ingi va ti kumile. Mutlangi wo fana na Fortune Makaringe, minkarhi yo tala a a rivala leswaku i ntlangu wa xipano hikuva a khoma bolo nkarhi wo leha. Leswi swi endlile tibolo to tala ti nga va bindzurisi emahlweni. Xin’wana lexi ndzi xi voneke hileswaku vatlangi lava a va nga tlangi hi ku tiyimisela hikuva tibolo hinkwato leti a ti lweriwa a ti kumiwa hi vatlangi va Chiefs. Vatlangi va xipano xa Chiefs hambileswi a va nga kumi tibolo ngopfu ku fana na vaPirates, a va nyiketana naswona moya wa xipano na ku tiyimisela a swi komba leswaku va tinyungubyisa hi ku ambala jesi leri nga ni beji ya xipano xa vona. I mhaka ya nkoka leswaku vatlangi va hlawuriwa ku ya hi vuswikoti bya vona no tlhela va tinyungubyisa hi ku ambala jesi leri nga ni beji ya xipano xa vona. Va ha ri kona vatlangi lava loko va nghenisiwile eka xipano va tsutsumela timhaka to kuma mali ntsena. Muhluti: M. Mbetse 2.8.3 (b) Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 3: NHLUTO WA TSALWA LERI NDZI RI HLAYEKE Vito ra tsalwa: Mibya ya Nyekanyeka Mutsari: BKM Mthombeni Vito ra tsalwa leri na xifaniso lexi nga ka khavhara swi komba leswaku n’wana u ala ku beburiwa hi mana wa yena, leswi endlaka leswaku mibya yi tshunxeka kumbe yi nyekanyeka. BKM Mthombeni u kombisa leswaku minkarhi yo tala vana a va landzeleli swiletelo swa vatswari va vona. U tlhela a kombisa hilaha swi nga endlekiki leswaku vanhu va va lava hetisekeke kumbe va nga kayiveli xanchumu laha misaveni. Munhu a nga va a tlharihile kambe a va na vusopfa. A nga tirhandza emirini kambe a va a nga tlharihangi. Munhu a nga va mufundhisi kambe a pfa u ringeka. Eka vufundhisi ku languteriwa ntiyiso kambe Mufundhisi Tlhomandloti u tsandzekile ku yima na ntiyiso loko n’wana wa yena, Nyiko, a dyohile. Tlhandlakambirhi, Mufundhisi Nyiko Tlhomandloti u tsandzekile ku landzelela nawu wa Bibele, lowu nge: ‘U nga tshuki u dlaya’ hi ku va a herisile vutomi bya yena. Mthombeni u tlhela a kombisa leswaku rirhandzu a ri na ndzilekana, a ri yi hi ririmi kumbe rixaka. 42

Eka tsalwa leri Mthombeni u swi kotile ku humesa hungu ra yena ra leswaku ku navela ka vatswari ehenhla ka vana va vona a hi minkarhi hinkwayo ku humelelaka. Xikombiso: Nyiko, Madambi na Celela va nyekanyekisile mibya hi ku endla swo hambana na leswi a swi naveriwa hi vatswari va vona. Muhluti: F.R Baloyi Nghingiriko: Tirhisa xivutiso lexi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 2.9 N’WANGULANO 2.9.1 Xana n’wangulano i yini? Lexi i xitsalwambiko lexi k u n g a n a k u v u l a v u r i s a n a k a swimunhuhatwa swimbirhi kumbe ku tlula hi mhaka yo karhi eka tsalwa kumbe filimi. Tekela enhlokweni leswi landzelaka:  Nyika swimunhuhatwa mavito lama tsariweke hi maletere lamakulu etlhelweni ra ximatsi, ya landzeleriwa hi tihikombirhi.  Kombisa siku, nkarhi na ndhawu laha wu humelelaka kona.  Tsala nhlokomhaka ya n’wangulano.  Khwatihatiwa kasi loko yi tsariwile hi maletere lamakulu a yi khwatihatiwi.  Tsala swiendlo swa swimunhuhatwa hindlela yo voyama endzeni ka swiangi.  Leswi swi paluxeka swifaniso swa le miehleketweni mayelana na leswi endliwaka na ku ehleketiwa.  Tsundzuka leswaku swimunhuhatwa swi fanele ku gimeta na ku lelana. 2.9.2 Swikombiso swa swivutiso swa n’wangulano: 1. Makwenu u lan’wile ekaya endzhaku ka ku holoveriwa hi vatswari hi ku va a vuyile navusiku kutani u fambile u n’wi lava u kala u n’wi kuma. Tsala n’wangulano exikarhi ka yena na wena. 2. Nhloko ya xikolo na mudyondzi va vulavula hi xiyimo xa mudyondzi xa le kaya lexi nghenelelenaka na ntirho wa xikolo. Tsala n’wangulano exikarhi ka nhloko ya xikolo na mudyondzi. 3. N’wamabindzu wo duma u vulavula na mukhaselara wa ndhawu ya ka n’wina mayelana na vukorhokeri bya vaakatiko. Tsala n’wangulano wa vona. 43

2.9.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 2: N’WANGULANO EXIKARHI KA NHLOKO YA XIKOLO (MANANA HANYISANI) NA MUDYONDZI (VUYANI) LOWU HUMELELAKA HINDLELA LEYI LANDZELAKA: NDHAWU: Ehofisini ya nhloko ya xikolo xa Tlakukani. SIKU: 2 Khotavuxika 2029 NKARHI: 8H00 MAN. HANYISANI: Avuxeni Hanyani! VUYANI : Ahee, nhloko ya xikolo. MAN. HANYISANI: Hikwalaho ka yini masiku hinkwawo u hlwela ku fika exikolweni? VUYANI : Hileswi ndzi faneleke ku pfuka nampundzu ndzi hlambisa tindzisana ta mina ndzi tlhela ndzi vona leswaku ti kuma swakudya ti nga si ya exikolweni. MAN. HANYISANI: Vatswari va wena va va va yile kwihi loko wena u endla leswi u ndzi byelaka swona? VUYANI : Vatswari va mina hi lava va nga lova eka khombo ra thekisi leri nga humelela eBindzulani lembe leri hundzeke kutani sweswi ku hava loyi a hi hlayisaka, hina ho tihanyela hi ri hexe. MAN. HANYISANI: (Hi ku hlamala.) Se mi hanyisa ku yini naswona swakudya mi swi kuma kwihi? VUYANI : (A karhi a rila.) Exikarhi ka vhiki hi hanya hi swakudya leswi hi dyaka Kwala xikolweni, kasi hi ku hela ka vhiki ndzi famba ndzi kombela swintirhwana eka lava nga na ntwelavusiwana leswaku hi ta kuma swo miyeta nyoka. MAN. HANYISANI: (Hi rito ra ntwelavusiwana.) U nga rili n’wananga, a wu fanele u hi hlamuserile xiyimo xa wena khale. Sweswi ndzi swi tivaka ndzi ta vona leswaku hi nga ku pfunisa ku yini. VUYANI : Inkomu nhloko ya xikolo (Va lelana kutani va hambana) 44

Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. Inthavhiyu i Hi leswi hi nga yini? ku swi endleni 2.10 INTHAVHIYU 2.10.1 Xana inthavhiyu i yini? I mbhurisano exikarhi ka vanhu vambirhi kumbe ku tlula laha ku nga na muvutisi na muhlamuri laha swivutiso swi lulamisiweke hi vukheta swinene. Munhu loyi a vutisiwaka u fanele ku paluxa hi vuxokoxoko lebyi languteriweke hi muvutisi hi ku hetiseka. Ku na tiinthavhiyu to hambanahambana, xikombiso: ya ntirho, ku tengisiwa na yo lava mahungu.  Lulamisa nongonoko wa wa swivutiso.  Swivutiso swi a leteriwe hi muxaka wa inthavhiyu.  Lemuka leswaku muvutisiwa eka inthavhiyu ya ntirho a nga komberiwa ku tihlamusela, ku vula ntokoto na vuswikoti lebyi a nga na byona mayelana na ntirho wolowo.  Tsundzuka leswaku eka inthavhiyu ya ntirho muvutisiwa a nga byeriwi kumbe ku kombiwa leswaku a nga hlamulangi swona. 2.10.2 Swikombiso swa swivutiso swa inthavhiyu: 1. Ku navetisiwile xivandla xa ntirho wa vubalana eka vhengele ra swiambalo ra Hlayisani leri nga dorobeni ra le kusuhi na le ka n’wina. Tsala inthavhiyu exikarhi ka wena na mufambisi wa vhengele ra kona. 2. U muhaxi wa xitichi xa xiyanimoya xa Vakorhoki kutani u komberiwile ku endla inthavhiyu na dokodela wa ndhawu ya ka n’wina mayelana na vuvabyi lebya ha ku tumbulukaka. Tsala inthavhiyu ya wena na dokodela loyi. 3. Tanihi muteki wa mahungu wa phephahungu ra Hivuyeriwile, u komberiwile ku endla inthavhiyu ya mutlangi wa siku eka ntlangu wo lwela xidlodlo lowu nga kona endhawini ya ka n’wina. Tsala inthavhiyu ya wena na yena. Xikombiso xa inthavhiyu yo lava ntirho (Ku navetisiwile xivandla xa ntirho wa vubalana eka vhengele ra swiambalo ra Hlayisani leri nga dorobeni ra le kusuhi na le ka n’wina. Tsala inthavhiyu exikarhi ka wena na mufambisi wa vhengele ra kona.)  Titumbuluxele nhlokomhaka (loko u tsarile hi maletere lamatsongo u ta khwatihata, loko u tsarile hi maletere lamakulu u nga khwatihati)  Tsala siku, nkarhi na ndhawu. Thyana swimunhuhatwa mavito, u ta ya tsala hi maletere lamakulu evokweni ra ximatsi ya landzeriwa hi hikombirhi.  A ku ve na ku xewetana  Tsala swiendlo swa swimunhuhatwa endzeni ka swiangi. 45

 Tsala swivutiso swo huma eka loyi a inthavhuwaka na tinhlamulo to huma eka loyi a hlamulaka hindlela ya mafundza)  Mbhurisano a wu kongomisiwe eka nhlokomhaka.  A ku ve na ku gimeta na ku lelana 46

2.10.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1: INTHAVHIYU EXIKARHI KA TIRHANI LOYI A LAVAKA NTIRHO NA MININJHERE WA VHENGELE (TATANA ZITHA) RA SWIAMBALO RA HLAYISANI NDHAWU : Evhengeleni ra Hlayisani. SIKU : 06 Nyenyankulu 2028 NKARH : 8H00 TAT. ZITHA : Avuxeni Tirhani! TIRHANI : Ahee, tatana. TAT. ZITHA : Ndzi byelenyana hi ta wena. TIRHANI : Hi mina Tirhani Basopa, ndzi tshama ePhulani. Ndzi pasile tidyondzo ta le henhla ta vubalana ekholichini ya Vuyelani exifundzeninkulu xa Mpumalanga. TAT. ZITHA : Xana ku nga va ku ri yini lexi endlaka leswaku u vona onge ntirho lowu navetisiweke wu ku fanerile? TIRHANI : (Laha Tirhani u ta tihlamusela hi ku hetiseka a vula leswi nga swa nkoka.) TAT. ZITHA : swona, u ta twa hi mina. TIRHANI : Ndzi khensile nkulukumba. Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingirik 47

2.11 MBULAVULO/XIPICHI Mi nga rivali ntwanano i matimba! Eka mufambisi wa ntirho, nhloko ya Inkomu xikolo, vandyondzikulorhi 2.11.1 Xana mbulavulo/xipichi i yini? I hungu leri runguriwaka hi ku leteriwa hi xikongomelo xo karhi mayelana na timhaka ta swa vutomi. Tekela enhlokweni leswi landzelaka:  Tsala nhlokomhaka, manghenelo, miri na mahetelelo.  Thoni ya mbulavulo wa wena yi nga ha va ya mafundza kumbe nkamafundza hi ku ya hi vaamukeri vamahungu.  Mbulavulo wa wena wu fanele wu tlhavula na ku koka rinoko.  Mbulavulo wa wena a wu teke xivumbeko xa munhu loyi a nga eku vulavuleni.  Khavisa m b u l a v u l o w a w e n a hi swo fana na swikombiso, mintshaho, misavu na tinhlayohlayo loko ti khumbeka. 2.11.2 Swikombiso swa swivutiso swa mbulavulo: 1. Tsala mbulavulo/xipichi lexi u nga ta xi nyika eka xinkhubyana xa munghana wa wena loyi a tlangelaka malembe ya 21. 2. U murhangeri wa ntlawa wa vadyondzi wa LRC exikolweni xa n’wina kutani u komberiwile ku nyika mbulavulo/xipichi eka ntirho wa ku lelana na vadyondzi va ka metiriki. Tsala mbulavulavulo/xipichi xa wena. 3. Mutswari wa wena wa ha ku heta tidyondzo ta vudokodela kutani u endleriwile xinkhubyana xo tlangela ku pasa ka yena. Tsala mbulavulo/xipichi lexi u nga ta xi nyika eka xinkhubyana lexi. 2.11.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1:  Titumbuluxele nhlokomhaka (loko u tsarile hi maletere lamatsongo u ta khwatihata, loko u tsarile hi maletere lamakulu u nga khwatihati).  Xeweta nhlengeletano ku ya hi swiyimo swa varhambiwa.  Khensa ku nyikiwa nkarhi wo vulavula.  Titivise.  Kombisa nkoka wa ku va vatswari va yena va n’wi endlerile xinkhubyana.  Kombisa leswi se swi languteriweke eka yena.  N’wi hlohlotele u n’wi navelela na mikateko.  Khensa ku yingiseriwa u gimeta mbulavulo. 48

MBULAVULO/XIPICHI XA KU TLANGELA SIKU RO VELEKIWA RA MALEMBE YA 21 YA KHENSANI BALOYI Eka mufambisi wa ntirho, eka vatswari va Khensani, eka wena munghana wa mina Khensani na n’wina mi nga rhambiwa namuntlha, ndza mi losa. Ndzi titwa ndzi xiximiwile ngopfu loko ndzi nyikiwile nkarhi wo ta vulavula entirhweni lowo saseka swonghasi, wo tlangela siku ra ku velekiwa ka Khensani, ra malembe ya 21. Khensani, ndzi rhandza ku khensa vatswari va wena loko va ku endlerile ntlangu wa ku va u ri na malembe ya 21 namuntlha. Leswi swi kombisa leswaku va ku rhandza na ku va va ku navelela leswinene evuton’wini bya wena. Va ku nyika xikhiya xo famba u pfula minyangwa leyinene, ku nga ri leyi nga na swipuku na swiphukuphuku. Ku fika eka malembe ya 21 swi komba ku kula. Se u humile eka goza ra kondloandzidyi u nghene eka ra lavakulu, laha u faneleke ku va na vutihlamuleri. Loko a ri mina ndzi ku tiva u ri munhu wa mahanyelo lamanene. Mina na wena himpfhuka hi va vanghana malembe ya khume lama hundzeke, a hi si tshama hi holova. naswona wena ndzi ku tiva u ri munhu loyi a nga na ntwelavusiwana na ku rhandza ku pfuna van’wana. Leyi i nyiko leyi u nga lo nyikiwa hi Xikwembu, kutani u nga pfuki u yi cukumetile. Khomisa xisweswo munghana, u hlonipha vatswari na ku hanyisana na vanhu van’wana. Loko wo endla tano u ta kuma minkateko. Munghana, ndzi navela onge Xikwembu xi nga ku engetela dzana ra malembe. U kula ku kondza u petseka nhlana. Inkomu. Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 49

2.12 IMEYILI 2.12.1 Imeyili i yini? I xifambisamahungu xa xielekitironiki lexi thisaka inthanete ku fambisa hungu eka vanhu na tindhawu to hambanahambana. Imeyili yi rhumeriwa kusuka eka xitirhisiwa xin’we xa xithekinoloji ku ya eka xin’wana. Tekela enhlokweni leswi landzelaka: Xivumbeko xa imeyili  Imeyili ya murhumeri (eka ntila wo sungula.)  Tsundzuka ku katsa adirese ya murhumeriwa. Yi tala ku sungula hi vito kumbe xivongo leswi landzeriwaka hi @, kutani swi landzeriwa hi vito ra khamphani kumbe ra vukorhokeri, co na khodi ya tiko. Afrika-Dzonga, za Xik. tsakani10@webmail.co.za o Loko u lava leswaku munhu un’wana a vona mahungu lama u rhumeleke van’wana, tsala adirese ya yena ya imeyili eka xibokisana lexi nga tsariwa Cc Xikombiso hi lexi laha hansi: Yi huma eka: hlamalani.t@yahoo.com Yi ya eka Anglobursaries@anglo.com Add Cc, Add Bcc: Add Reply Nhlokomhaka: Xikombelo xa basari o Loko u lava leswaku murhumeriwa a nga swi voni leswaku u rhumerile na munhu un’wana u tshikelela laha ku nga tsariwa Cc laha ku nga ta huma Bcc kutani u tsala adirese kona. o Bcc yi endla leswaku muamukeri a kuma mahungu exihundleni. Murhumeriwa wa imeyili a nga koti ku vona mavito ya lava nga rhumeriwa imeyili xikan’we na yena. o Bokisi ra nhlokomhaka (Subject) ri ku pfumelela ku tsala ntila wun’we wa nkatsakanyo wa mahungu ya wena.  U fanele ku tsala vito ra wena emakumu ka mahungu ya wena, van’wana va tsala na xiyimo xa vona xa le ntirhweni na nomboro ya riqingho. Swihlawulekisi swa imeyili  Sungula imeyili hi ‘Eka…’  Sungula hungu ra wena eka ntila wuntshwa.  Loko u tsala imeyili eka papila ra xikambelo u fanele u tlula ntila.  Ava xitsalwana xa wena hi tindzimana.  Rhejisitara yi fanele ku va ya xikongomelo xa imeyili.  U nga tirhisa ririmi ra nkamafundza loko u tsalela munghana kasi loko u tsala mahungu lama nga ya ximfumo, tirhisa ririmi ra mafundza.  Manghenelo ya fanele ku hlamusela xikongomelo xa ku va u tsala. Papalata ku tirhisa marito lawa ‘ndzi tsala imeyili leyi hikuva….’.  Tirhisa ndlela yo tsakisa ku tivisa nhlokomhaka ya wena.  Tindzimana ta wena ti fanele ku va na nkhulukelano. 50

Xikombiso xa mahetelelo Nsariso Mpimo wa mafundza Loyi a tshembekaka Mafundza Hi mina Mafundza ku ya eka nkamafundza N’wana wa wena Xinghana/nkamafundza La rhandzekaka Vunghana/maxaka Jaha ra wena/tatana Maxaka/ndyangu Wa wena loyi a ku Rirhandzu/ndyangu rhandzaka Mafambiselo ya imeyili Loko u hetile ku tsala imeyili ya wena yi rhumela hi ku tshikelela rito ‘rhumela’ (send). KU TIKAMBELA MAENDLELO INA E-E Adirese ya murhumeri wa imeyili eka ntila wo sungula Adirese ya imeyili ya muamukeri yi tatiwile Bokisi ra nhlokomhaka ri na ntila wun’we wa nkatsakanyo Ndzi tirhisile tindzimana leti nga na nkhulukela Vito ra mina ri kona emakumu ka emeyili 2.12.2 Swikombiso swa swivutiso swa imeyili: 1. U vonile xinavetiso eka phephahungu ra Nthavela laha ku rhambiwaka vadyondzi va Giredi ya 12 ku endla swikombelo swa tibasari. Tsala imeyili u kombela basari. 2. Tsalela munghana wa wena imeyili u n’wi tivisa makungu ya ntlawa wa n’wina wa ya ku tilulamisela ku hlaya hi mintlawa. 2.12.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1: Yi huma eka: hlamalani.t@yahoo.com Yi ya eka Anglobursaries@anglo.com Add Cc, Add Bcc: Add Reply Nhlokomhaka: Xikombelo xa basari Xewani Ndzi vonile xinavetiso eka phephahungu ra Nthavela ra 1 Mudyaxihi 2027 laha ku rhambiwaka vadyondzi va Giredi ya 12 ku endla swikombelo swa tibasari. Ndzi kombela basari leswaku ndzi ta kota ku yisa tidyondzo ta mina emahlweni. Ndzi lava ku endla digiri ya swa mabindzu eYunivhesiti ya Wits. Ndzi pasile Giredi ya 11 hi nyeleti n’wexemu naswona ndzi un’wana wa lava nga hlawuriwa ku dyondzela tidyondzo ta swa mabindzu eWits Business School Project. Ndzi kumile sagwadi ra ku va mudyondzi wa xiyimo xa le henhla eka Metse. Ndzi le ka Giredi ya 12 lembe leri naswona tidyondzo leti ndzi ti endlaka hi leti landzelaka: Metse, Xitsonga Ririmi ra le Kaya, Xinghezi Ririmi ro Engetela ro Sungula, Ndzetelo wa swa Vutomi, Tisayense ta swa Vutomi, Dyondzo ya swa Mabindzu na Dyondzo ya swa Tinkota. 51

Kumani rhipoto ya Giredi ya 11 ya lembe leri hundzeke na ya le xikarhi ka lembe leri ya Giredi ya 12 tanihi vumbhoni bya tidyondzo leti ndzi ti dyondzaka. Ndzi nga tsaka loko xikombelo xa mina xo tekeriwa enhlokweni. Hi mina Loyi a tshembekeke TNkuna Tintswalo Nkuna Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 3. SWITSALWAMBIKO SWO KOMA Vulehi bya xitshuriwa xa xitsalwambiko xo koma: Levhele ya Giredi ya 10 Giredi ya 11 Giredi ya 12 Ririmi Xitsonga RES Marito ya 80-100 Marito ya 80-100 Marito ya 80-100 Xitsonga REV Marito ya 50-70 Marito ya 50.70 Marito ya 50-70 Tsundzuka: Switshuriwa swa switsalwambiko swo koma leswi landzelaka swi dyondziwa na ku dyondzisiwa eka tiGiredi ta 10 – 12 eka swiyimo swa RES na REV ntsena. 3.1 XINAVETISO 3.1.1 Xana xinavetiso i yini? I xitsalwambiko lexi hlamuselaka nchumu wo karhi hindlela yo onga ku koka rinoko ra vaxavi leswaku va teka goza va xava. Tekela enhlokweni leswi landzelaka:  Tirhisa xinavetiso ku navetisa bindzu/swixavisiwa swa wena.  Tekela enhlokweni vanhu lava u xi kongomisaka eka vona, nkoka wa xixavisiwa, ndhawu leyi xinavetisiwa xi kumekaka eka yona na leswaku i mani munavetisi wa xona.  Tekela enhlokweni mhaka ya RTNK (Ku koka rinoko, ku tsakisa, ku naveta na ku endla leswaku xi kumiwa/xaviwa).  Tirhisa ririmi ro onga na tifonto to hambanahambana eka xinavetiso xa wena. 3.1.2 Swikombiso swa swivutiso swa xinavetiso 1. Endla xinavetiso xa vhengele ro xavisa switirhisiwa swa vunanga. 2. U komberiwa ku endla xinavetiso xa xivandla xa nkarhinyana eka feme ya ka n’wina. Tsala u navetisa ntirho lowu eka phephahungu ra A HI TITIRHELENI. 3. U sungurile xibindzwana xa ku tixavisela vukanyi. Tsala xinavetiso xa wena. 4. U kamberiwile ku navetisa Mazda CX5 hi vakhampani ya Mazda. Tsala xinavetiso xa kona. 52

3.1.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 4: MAZDA CX-5 Hina va Khampani ya ka Mazda hi mi nyiketa MAZDA CX- 5 YINTSHWA! Leyi Mazda yo va PHYEMBYE hi roxe. Vundzeni bya yona hi le Kanana hi koxe. Loko ri pela, timboni to tilumeka hi toxe. Hi rivilo kona, hambi rihati hi roxe ri nge wu voni ntlangu. Loko vhilwa ri tlhaviwa ri tiphecha hi roxe. MI NGA TIKAYERISI KU FUKAMERIWA HI NKORHOKI LOYI Tihlanganiseni na va garaji ya ka Mazda leyi nga ekusuhi na n’wina. Hambi mi ri hava dipoziti, hi ta mi olovisela vutomi. Riqingho: 012 312 5327 Fekisi: 012 328 2128 Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 3.2 FULAYARA 3.2.1 Xana fulayara i yini? • I xiphephana/phepha leri tirhisiwaka hi van’wamavhengele kumbe van’wamabindzu ku navetisa swixavisiwa, switirhisiwa kumbe vukorhokeri bya vona. Leswi swi nga katsa mbhukuto lowu va nga ta va na wona eka masiku yo karhi. 53

LEMUKA: o Vanhu va tala ku nyiketa van’wana tifulayara etirhobotini kumbe va yima emahlweni ka miako va nyika vanhu loko va nghena kumbe va ya etindhawini laha ku nga tala vanhu, ko fana na le timolweni, emintlangwini na le tinhlengeletanwini laha va fikaka va swi hangalasa kona. Tekela enhlokweni leswi landzelaka:  Tsala vito ra bindzu/nchumu lowu navetisiwaka ra wena.  Boxa ndhawu na vuxokoxoko bya vutihlanganisi.  Tirhisa marito lawa ya kokaka rinoko.  Tirhisa ririmi ro onga.  Tirhisa tifonto to koka rinoko.  Tsundzuka leswaku leswi nga eka fulayara swi nga va swa nkarhinyana.  Kombisa minkarhi leyi bindzu ri tirhaka hi yona.  Boxa hungu/vuxokoxoko bya leswi navetisiwaka.  Tekela enhlokweni mhaka ya RTNK (Ku koka rinoko, ku tsakisa, ku naveta,  ku endla leswaku xi kumeka.) 3.2.2 Swikombiso swa swivutiso swa fulayara: 1. U dokodela wa Xintu wa mavabyi yo hambanahambana. Tsala fulayara u navetisa vukorhokeri bya wena. 2. Ku na mbhukuto eka vhengele ro karhi ra swakudya kutani u komberiwile ku endla fulayara yo navetisa bindzu ra vona. Tsala fulayara ya kona. 3. Ku ta va na mphikizano wa xibakele wa vanyankatlambe endhawini ya ka n’wina kutani tsala fulayara u navetisa mphikizano lowu. 3.2.3 (a) Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1: Dokodela Hodova Makhomahinhamu (Dokodela wo tshungula hi ku tirhisa swimilana). Hi tshungula mavabyi ya tinxakaxaka: Xipalansawuto (HIV/AIDS), mfukuzana, chukele, xinye, dari, marhambu, vavasati na vavanuna lava lavaka ku sungula kumbe ku kurisa mindyangu, switshetshele, milombyana na man’wana mavabyi. Hi tirhisa swimilana swo fana na manungwani, xibaha, nhlampfurha, mahanti ya ncindzu na swin’wana. Minkarhi yo tirha: 8 nampundzu kufikela 9 namadyambu Ndhawu: Molo wa Thyakaaridlayi Xitararata: Khona ya switarata swa Mbhazima na Mujaji Riqingho: 094 6103 4997 54

3.2.4 (b) Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 2: Nghingiriko: Tirhisa xivutiso lexi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 3.3 SWILERISO 3.3.1 Xana swileriso i yini? • I milawu leyi faneleke ku landzeleriwa endhawini kumbe eka xiyimo xo karhi. Ku nga va na swileriso leswi faneleke ku landzeleriwa ekerekeni, ku baka, esosayitini, eka xipano xa bolo, swileriso swo nyikiwa hi dokodela, hi n’wakhemisi kumbe swileriso leswi swi faneleke ku landzeleriwa loko ku tsariwa xikambelo, na swin’wana. Tekela enhlokweni leswi landzelaka: Loko u tsala swileriso kongomisa eka mhaka yo karhi leyi faneleke ku fikeleriwa leswaku yi ta landzeleriwa hi ku olova. • Tsala swileriso hindlela yo koma no Kongomisa. • Swi tsale hindlela yo swi longoloxa hi mfanelo. • Swi tsale taniholoko u tirhisa hlayela ra ndzeriso. • Laha ku nga na marito ya nkoka eka swileriso leswi u swi tsalaka, ma tsale hi maletere lamakulu. 55

3.3.2 Swikombiso swa swivutiso swa xileriso: 1. Tsala swileriso swa matirhiselo ya murhi wo dlaya mahele lowu ma ha ku wu xavaka ekaya ka n’wina. 2. Tsala swileriso swa matirhiselo ya muchini wo karhi. 3. Hi swihi swileriso leswi u nga swi tsalaka swo baka swikontso. 4. Tsala swileriso leswi faneleke ku landzeleriwa loko ku tsariwa Papila ro sungula (P1) ra Xitsonga. 3.3.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 4: Swileriso leswi faneleke ku landzeleriwa loko ku tsariwa papila ro sungula (P1) ra Xitsonga ra Giredi ya 12.  Hlamula swivutiso HINKWASWO.  Sungula XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA.  Khwatihata emakumu ka XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA.  Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona eka papila ra swivutiso.  Tlula ntila endzhaku ka nhlamulo YIN'WANA na YIN'WANA.  Landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mavumbelo ya swivulwa.  Tsala swi saseka no vonaka. Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingir 56

3.4 SWILETELO 3.4.1 Xana swiletelo i yini? Swiletelo swi tirhisiwa ku komba munhu mafambelo yo suka eka ndhawu yo karhi a ya eka yin’wana leyi a nga yi tiviki. Ku nga va kusukela edorobeni ro karhi ku ya fika eposweni yo karhi; kusuka edorobeni rin’wana u ya eka rin’wana; kusukela exitichini xa mabazi ku ya fika exikolweni lexi u dyondzaka eka xona, na swin’wana. Tekela enhlokweni leswi landzelaka: • Tsala swiletelo hindlela leyi yi enerisaka ku endlela leswaku munhu loyi swi nyikiwaka yena a nga lahleki. • Loko u letela munhu ku ya endhawini yo karhi u fanele ku vula leswaku i mpfhuka wo tani hi kwihi (timitara kumbe tikhilomitara). • U fanele ku n’wi byela leswaku u ta hundza switarata swingani. • N’wi byele hi miako na switumbuluxiwa leswi a nga ta swi hundza, u vula na tlhelo leri swi nga ka rona. • Loko swi koteka boxa na mihlovo leyi nga pfunaka loyi u nyikaka yena swiletelo. • U fanele ku tirhisa marito lama ya hlamuselaka matlhelo, timheho na mafambelo. 3.4.2 Swikombiso swa swivutiso swa swiletelo: 1. Vanghana va wena vambirhi lava mi dyondzaka swin’we exikolweni xa Pfalanomo eGiyani va lava ku ku endela ekaya ka n’wina eThulamahashe hi tiholodeyi ta Khotavuxika. Va nyike swiletelo swo suka edorobeni ra Giyani ku ya fika eposweni ya le Thulamahashe laha u nga ta va yimela kona. 2. Mudyondzikuloni u lava ku ya lomba buku yo karhi elayiburari leyi u yi tivaka. N’wi nyike swiletelo swo suka exikolweni xa n’wina ku ya fika elayiburari ya kona. 3. Makwenu u lava ku ku vhakela laha u tshamaka kona sweswi u nga kuma ntirho. N’wi nyike swiletelo swo suka ekaya ka n’wina ku ta fika laha u tshamaka kona sweswi. 4. Munghana wa wena loyi a tshamaka ePhalaborwa u lava ku ku vhakela eka n’wina eNkowankowa. N’wi nyike swiletelo swo suka edorobeni ra Phalaborwa ku ya elokixini ra Nkowankowa. 3.4.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 4: SWILETELO SWO SUKA EDOROBENI RA PHALABORWA KU YA ELOKIXINI RA NKOWANKOWA  Kusuka edorobeni ra Phalabowa u teka patu ra N156.  U ta hundza lokixi ra Lulekani hi voko ra xinene.  Kusuka kona u ta hundza lokixi ra Namakgale hi voko ra ximatsi.  Kusuka laha u ta ya humelela exidorobanini xa Gravelotte, laha u nga ta fika emahandzeni ya patu. Lerin’wana ri ya eNelspruit kasi lerin’wana hi voko ra xinene ri ya eTzaneen.  Tirhisa patu ra Tzaneen.  U ta ya humelela eka patu leri yaka eLetsitele hi le vokweni ra ximatsi kutani u jika hi rona.  Loko u hundzile exidorobanini xa Letsitele, u chayela khilomitara yin’we kutani u ta vona bodo leyi ku kombisaka Nkowankowa. 57

 Jikela exineneni, u ta fika eNkowankowa.  Yindlu ya ka hina i yo sungula etlhelweni ra ximatsi loko u hundzile esitediyamu. Nghingiriko: Tirhisa swivutiso eswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 58

Tafula ra 1: Man’wana ya marito lama u nga talaka ku ma tirhisa loko u tsala swiletelo na swileriso MAENDLI MAHLANGANISI MASIVI MAVITI MAENGETERI MABUMABUMERI MAENCISI famba loko laha mpfhuka exineneni wo/xo/ro/dyo ge! jika kutani lahaya patu eximatsini koma thwi! jikajika endzhaku ka leri tirhoboto eka tlhelo ra wo/xo/ro/dyo leha mo! tshunela loko leyi budula ximatsi wo/xo/ro/dyo/ ku kondza ndlela to rhelela lowu eka tlhelo ra kala tindlela tlhuma khupuka lexi yindlu xinene kongoma se hala ehansi wo/xo/ro/dyo/ tindlu to hundzuluka kasi konarona muako ehansi ka anama fika yona xitarata ehenhla o/xo/swo/to/ vona xona voko ehenhla ka dyo khuma vandzekana tona khilomitara endzhaku wo/xo/ro/to/ landzela swona bodo endzhaku ka dyo gombonyoka languta wena mfungho ekusuhi yin’we/timbirhi/ murhi /tinharhu hambuka ekusuhi na /ta garaji hambukela etlhelo mune/ta xikolo ntlhanu suka ntshava etlhelo ka na hela kereke emahlweni swin’wa helela vhengele emahlweni ka na tsemakanya xitolo emakumu to/swo/dyo/ro tlula khumbi emakumu ka (basa, ntima, wasi, hundza nambu ehase rihlaza teka lwangu ehase ka kwalala humelela tisekondi emahosi na timinete swin'. rhendzeleka empfungwe tiawara lerikulu emahandzeni masiku lexikulu Mavhiki ekhoneni leyikulu tin’hweti entsungeni yo/xo/ro/to milenge enhoveni sungula movha exigangeni yo/xo/ro/to bazi entshaven hetelela xikepe epatwini xitichi lexi/leri/leyi enyangweni bodo kombisaka en’walungu xirhendzevuta wo ringana edzongeni na sekele evuxeni evupeladyambu en’walungu wa edzongeni bya evuxeni bya evupeladyambu bya hi movha hi bazi hi xikepe exitichini epatwini endleleni eka…. hi ndlela hi patu hi budula 59 hi rivilo hi ku nanayila

3.5 KU TSALA MIGINGIRIKO EKA DAYARI 3.5.1 Xana dayari i yini?  Dayari i buku yo tsalela swiendlo swa siku na siku kumbe timhaka leti humelelaka munhu ta siku na siku. I ndhawu yo tshembeka yo tsala miehleketo leyinene, mavonelo na ku titwa ka wena.  U nga yi tsala u longoloxa no kunguhata masiku lama ha taka kumbe ku rhekhoda leswi se u swi endleke eka nkarhi lowu hundzeke. Tekela enhlokweni leswi landzelaka: • Bubutsabyongo bya xivumbeko xa dayari ya wena ku ya hi nhlokomhaka yo karhi. • Loko se u kumile nkongomelo, sungula ku tsala. • Tsala masiku eka hinkwaswo leswi u swi nghenisaka (xik. Mugqivela, 06 Sunguti 2028), nkarhi na lembe.) • Tsala hi munhu wo sungula ku nga wena naswona hi ririmi ro kongoma u famba hi rona. • Leyi i ndhawu leyi u yi tshembaka, tsala miehleketo ya wena leyinene, mavonelo na matitwelo. • Vana na ntiyiso eka leswi u swi tsalaka ku fana na loko u tsalela munghana. • Kunguhatela migingiriko ya nkarhi lowu taka. • U fanele u va na ntiyiso eka hinkwaswo leswi u swi tsalaka. • Hlayisisa no aneka miehleketo eka leswi u swi tsalaka. • Leswi u swi nghenisaka eka rhekhodo swi fanele swi eka nkarhi lowu nga hundza. • Hakanyingi timhaka leti tsariwaka eka yona hi leti ti nga ta nkoka. • Mudyondzi u fanele ku tekela enhlokweni leswi xivutiso xi n’wi kombelaka ku tsala swona, kutani a tsala swona ntsena. 3.5.2 Swikombiso swa swivutiso swa dayari: 1. A wu endzerile hahani wa wena eka mavhiki lama nga hundza. Tsala dayari ya wena ya masiku mambirhi u kombisa migingiriko leyi u yi endleka ku ya minkarhi yo hambanahambana. 2. U tekile riendzodyondzo ro ya eKapa ku ringana vhiki. Tsala dayari wena ya masiku lama mi ma tirhiseke u kombisa migingiriko yo hambanahambana. 3. Wena na munghana wa wena mi endzerile tindhawu to hambanahambana eKapa. Tsala migingiriko ya vhiki ya swilo swo hambanahambana leswi mi tiphineke hi swona. 60

3.5.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 3: MIGINGIRIKO YO TSARIWA EKA DAYARI MAYELANA NA RIENDZODYONDZO RA LE KAPA Khotavuxika 2028 MUSUMBUNUKU 25 Hi fikile eKapa hi awara ya nhungu nampundzu. Nanhlekanhi hi vhakerile palamende, laha hi nga vona mupuresidente wa tiko. Namadyambu hi fambile hi ya vona ntlangu wa bolo ya milenge erivaleni ra Greenpoint exikarhi ka swipanu swa Ajax na Pirates. RAVUMBIRHI 26 Hi pfukile namixo hi ya eWaterfront, laha hi nga fihlula kona kutani hi kongoma eRobben Island. RAVUNHARHU 27 Hi endzerile eCape Point. RAVUMUNE 28 Hi vhakerile eCape Town National Museum hi awara ya kaye. Hi awara ya n’we hi yile hi ya khida elwandle. RAVUNTLHANU 29 Hi endzerile eCape Point. RAVUMUNE 28 Hi vhakerile eCape Town National Museum hi awara ya kaye. Hi awara ya n’we hi yile hi ya khida elwandle. RAVUNTLHANU 29 Hi endzerile eCape Town International Airport na le masin’wini yo endla wayini. MUGQIVELA 30 Hi endzerile mavhengele ya Kennelworth, laha hi nga xava leswi a hi swi lava. Hi sukile eKapa hi awara ya mbirhi nanhlikanhi, hi fika hi Sonto. Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 61

3.6 KHADI RA XIRHAMBO 3.6.1 Xana khadi ra xirhambo i yini? I khadi leri rhambaka vanhu entlangwinii kumbe enkhubyeni wo karhi. Tekela enhlokweni leswi landzelaka:  Boxa swiyimo na mavito ya lava u va rhambaka, xik. Tatana na Manana.  U nga tirhisa munhu wa vumbirhi kambe a swi bohi. Xik. Tatana na Manana … va rhamba …  Nyika mavito yo helela ya vatekani/loyi a endleriwaka ntirho.  Boxa leswaku vatekani i vana va vamani naswona i va vungani.  Tirhisa tifonto to hambanahambana hikuva ti na ntikelo lowukulu eka khadi.  Boxa nkarhi na ndhawu ya lomu ntirho/nkhuvo wu nga ta endleriwa kona.  Komberiwa varhambiwa ku hlamula loko ku ri ku va ta swi kota ku va kona.  Nyikiwa nomboro ya riqingho ra lomu varhambiwa va nga ta rhumela tinhlamulo ta vona kona. 3.6.2 Swikombiso swa swivutiso swa khadi ra xirhambo: 1. N’wana wa n’wina u ta tlangela nkhuvo wa vukati hi siku ra 18 Dzivamisoko 2027. Tsalela vanhu swirhambo u va rhamba ku va kona enkhubyeni hi siku leri. 2. Mi ta va na ntirho wo pfula maribye ya xitsundzuxo ekaya ka n’wina. Tsalela maxaka xirhambo xa ntirho lowu. 3. Exikolweni xa n’wina ku ta va na khonsati ya vuyimbeleri. Tanihi murhangeri wa vadyondzi tsala xirhambo xo ya eka vatswari. 3.6.3 (a) Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1. 62

3.6.3 (b) Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 1. EKA: _________________ Ma rhambiwa ku ta va timbhoni eka nkhuvo wa vukati wa: Nxalati Nkuna Mativula ya tatana P.L. Nkuna na Manana L.L. Nkuna na Gaza Bila Mativula ya Tatana K.Z Bila na Manana D.K. Bila SIKU: 18 Dzivamisoko 2026 NDHAWU: Tshamahansi (Nomboro ya yindlu - 295) NKARHI: 10H00 WO AMUKELA VATEKANI: 14H30 MAAMBALELO: Xintu NHKH: Fonela Masana eka 0793205825 YI HUMA EKA: __________ Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 3.7 PHOSITARA 3.7.1 Xana phositara i yini? • I xitsalwambiko lexi eka xona ku tsariwaka mahungu eka chati kumbe khadibokisi hi xikongomelo xo karhi. Tekela enhlokweni leswi landzelaka: • Tiva leswaku tiphositara ti tala ku tirhisiwa hi van’watipolitiki, van’wamabindzu, vatikereke na van’wana lava lavaka ku swi tirhisa ku hundzisa timhaka ta ntikelo. • Tirhisa mihlovo leyi kokaka rinoko. • Tsala mahungu lama vonakaka no hlayekaka hi ku olova. • Tirhisa tifonto to hambanahambana. • U nga katsa na mifungho/swihlawulekisi swa khampani/nhlangano wo karhi. 3.7.2 Swikombiso swa swivutiso swa phositara: 1. Kusuka ehofisini ya mufambisi wa mayini endla phositara yo rhamba vatirhi eka rhali yo amukela xiviko xa ku engeteriwa ka miholo. 2. Hi ku yimela hofisi ya matsalana wa nhlangano wa n’wina, endla phositara leyi nga ta rhamba swirho swa n’wina ku ta bula hi vuxirho na migingiriko ya lembe. 3. U mukhanselara wa wadi 10 ya Sasankambani. Tsala phositara u rhamba vaakatiko eka nhlengeletano ku ta burisana hi swa vukorhokeri bya ka masipala 63

3.7.3 Swin’wana swa leswi u nga swi katsaka loko u hlamula xivutiso xa 3. Nghingiriko: Tirhisa swivutiso leswi nga sala kutani u tsala nghingiriko. 64

3.8 HUNGU RO KOMA RA RIQINGHO (SMS) 3.8.1 Xana hungu ro koma ra riqingho i yini? I xitsalwambiko xo koma xo rhumela hungu ro koma kumbe ku burisana hi switirhisiwa swa netiweke ya xielekitironiki swo fana na tikhomphyuta na tiqingho ta ximanguva lawa. Ku nga tirhisiwa ririmi ra nkamafundza kumbe ra mafundza. Tekela enhlokweni leswi landzelaka: Xivumbeko: Loko munhu a rhumela hungu ku ta vonaka leswi landzelaka:  Vito kumbe nomboro ya loyi hungu ri yaka eka yena ehenhla ka xikirini.  Hungu leri thayipiweke.  Nhlamulo ya murhumeriwa na yona yi ta vonaka ehansi ka hungu leri rhumeriweke loko ku ri hi ku u hlamurile kwalano na kwalano.  Siku na nkarhi lowu hungu ri kumiweke hi wona. Loko murhumeriwa a kuma rungula ku ta vonaka leswi landzelaka:  Vito kumbe nomboro ya murhumeri wa rungula ehenhla ka xikirini.  Rungula leri rhumeriweke.  Siku na nkarhi lowu hungu ri rhumeriweke hi wona. Swihlawulekisi:  Tirhisa ririmi ra mafundza kumbe ra nkamafundza ku ya hi mbangu wa kona.  Nkarhi lowu tirhisiwaka wu ta lawuriwa hi mbangu.  Tsala rungula hindlela yo kongomisaka no koma.  Tirhisiwa minkomiso, maletere, tinomboro na ku tluLa ka switwari swin’wana NTSENA loko u tsala xitshuriwa xa nkamafundza. 65

3.8.2 (a) Xikombiso xa hungu ro koma ra riqingho ra nkamafundza: Zodwa Ndzi lav ku vulax2 na wen hi timhk tin’wn ndzi nga byerw hi Khensani. Ku na swo hambanax2 ndz nga sw twa maylan na swa xiklo xa mugnga wa k n’wina. Hi ta vulax2 kahl mundzk. U nga rvl ku ta na leswi ndzi nga k khoms. U byla Mhlor leswk ndzi ta n’w von mundzk. Ndz twa onge ri hlwl ku pel. Ndzi lava ku ku haktla hinkwt leti ndzi ti twke. Hi ta vonn lko ri xil. Hungu ro koma ra riqingho ra mafundza Lemuka:  Ririmi ra mafundza ri fanele ku tirhisiwa loko ku tsariwa xikambelo.  Tanihileswi xi nga xitsalwambiko xo koma u languteriwa ku xi tsala hi marito ya 80-100.  U nga tirhisi minkomiso, maletere, tinomboro na ku tlula switwari loko u tsala xitshuriwa xa mafundza. 3.8.2 (b) Xikombiso xa hungu ro koma ra riqingho ra mafundza: Zodwa Ndzi lava ku vulavula na wena hi timhaka tin’wana ndzi nga byeriwa hi Khensani. Ku na swo hambanahambana ndzi nga swi twa mayelana na swa xikolo xa muganga wa ka n’wina. Hi ta vulavula kahle mundzuku. U nga rivali ku ta na leswi ndzi nga ku khomisa. U byela Mahlori leswaku ndzi ta n’wi vona mundzuku. Ndzi twa onge ri hlwela ku pela. Ndzi lava ku ku hakutela hinkwato leti ndzi ti tweke. Hi ta vonana loko ri xile. NGHINGIRIKO: Tsalela munghana wa wena hungu ro koma ra riqingho u n’wi rhamba leswaku mi ya hlangana endhawini yo karhi yo xavisa swakudya leswaku mi ta dya swakudya swa namadyambu. LEMUKA: Tsala hungu leri hi xivumbeko xa nkamafundza na xa mafundza. 66

3.9 HUNGU RA WHATSAPP 3.9.2 Xana whatsApp i yini? I xitsalwambiko xo koma xo rhumela hungu ro koma kumbe ku burisana hi switirhisiwa swa netiweke ya xielekitironiki swo fana na tikhomphyuta na tiqingho ta ximanguva lawa. WhatsApp yi kota na ku rhumela swifaniso na tivhidiyo. Loko ku tirhisiwa whatsApp ku nga tirhisiwa ririmi ra nkamafundza kumbe ra mafundza. Tekela enhlokweni leswi landzelaka: Xivumbeko: Loko munhu a rhumela hungu ku ta vonaka leswi landzelaka:  Vito kumbe nomboro ya loyi hungu ri yaka eka yena ehenhla ka xikirini.  Hungu leri thayipiweke.  Nhlamulo ya murhumeriwa na yona yi ta vonaka ehansi ka hungu leri rhumeriweke loko ku ri hi ku u hlamurile kwalano na kwalano.  Siku na nkarhi lowu hungu ri kumiweke hi wona. Loko murhumeriwa a kuma hungu ku ta vonaka leswi landzelaka:  Vito kumbe nomboro ya murhumeri wa rungula ehenhla ka xikirini.  Hugu leri rhumeriweke.  Siku na nkarhi lowu hungu ri rhumeriweke hi wona. Swihlawulekisi:  Tirhisa ririmi ra mafundza kumbe ra nkamafundza ku ya hi mbangu wa kona.  Nkarhi lowu tirhisiwaka wu ta lawuriwa hi mbangu.  Tsala rungula hindlela yo kongomisaka no koma.  Tirhisiwa minkomiso, maletere, tinomboro na ku tluLa ka switwari swin’wana NTSENA loko u tsala xitshuriwa xa nkamafundza. 67

LEMUKA: MATIRHISELO YA WHATSAPP YA YELANA NA YA 3.9.3 (a) Xikombiso xa hungu ra WhatsApp ra nkamafundza: Malate na Nyakane: Ha ha rindzl se mi fmb kwi hi ta pfa hi longa? Ho suk. Ks mi le kwi na? Kasi ndzi vulaX2 na man? I Solly? A hi Solly i Nyakane. Kas i Nyakane? Yehe, min ndzi Solly Nkanyane. Ndzi be nombr yo hoxk. Ndzi khomele Somdaka! Swa twal. Hungu ro koma ra riqingho ra mafundza Lemuka:  Ririmi ra mafundza ri fanele ku tirhisiwa loko ku tsariwa xikambelo.  Tanihileswi xi nga xitsalwambiko xo koma u languteriwa ku xi tsala hi marito ya 80-100.  U nga tirhisi minkomiso, maletere, tinomboro na ku tlula switwari loko u tsala xitshuriwa xa mafundza. 3.9.3 (b) Xikombiso xa hungu ra WhatsApp ra mafundza: Malate na Nyakane: Ha ha rindzile se mi famba kwihi hi ta pfa hi longa? Ho suka. Kasi mi le kwihi na? Kasi ndzi vulavula na mani? I Solly? A hi Solly i Nyakane. Kasi i Nyakane? Yehe, mina ndzi Solly Nkanyane. Ndzi be nomboro yo hoxeka. Ndzi khomele Somdaka! Swa twala. Nghingiriko: Tsalela munghana wa wena hungu ro koma ra riqingho u n’wi rhamba leswaku mi ya hlangana endhawini yo karhi yo xavisa swakudya leswaku mi ta dya swakudya swa namadyambu. LEMUKA: Tsala hungu leri hi xivumbeko xa nkamafundza na xa mafundza. 68

EKA MUDYONDZI: TIRHISA TIRHUBIRIKI LETI NGA LAHA HANSI KUTANI U TIKAMBELA HI TONA LOKO U TSALA SWITSALWANA NA SWITSALWAMBIKO RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWANA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 50) Swilaveko Vuswikoti byo Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka amukeleka madyondza nga fikelelangi VUNDZENI & 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo ma na -Mahlamulelo yo hlawuleka/lama vumbiweke kahle swinene amukelekaka nkhulukelano kun'wana huhula (Mahlamulelo na tlhontlhaka miehleketo na -Miehleketo leyi faneleke -Miehleketo leyi nga na -Miehleketo a yi twisiseki -Miehleketo yo Xiyimo xa le henhla miehleketo) ku hundzisa eka leswi no tsakisa naswona yi nkhulukelano na ku naswona a yi kombisi hlanganahlangana yo Maveketelelo ya languteriweke kombisa vumbhoni byo va khorwisa vutitumbuluxeri ka yi nga kongomisi miehleketo eka -Miehleketo ya vutlhari, yi vupfile -Mahungu ya -Ku na vumbhoni mhaka makunguhatelo; leyi tlhontlhaka -Mahungu ya veketeriwile veketeriwile kahle byitsongo bya -Mahungu yo huhula Ndzemuko wa miehleketo naswona leyi kahle swinene naswona ku naswona ku na maveketelelo na no vuyeleriwa xikongomelo, vupfeke na nkhulukelano nkhulukelano nkhulukelano wa -Mahungu a ya vaamukeri va mahungu -Mahungu ya veketeriwile (nhlangano) eka (nhlangano) eka mahungu veketeriwangi kahle na mbangu hindlela yo hlawuleka manghenelo, miri na manghenelo, miri na naswona ya hava naswona ku na masongelo/mahetelelo masongelo/mahetelelo nkhulukelano TIMARAKA TA 30 nkhulukelano (nhlangano) ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Mahlamulelo ya xiyimo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo hakanyingi -A ku kalangi ku xa le henhla kambe lama vumbiweke kahle amukelekaka kambe a hi lama kongomaka ringetiwa ku angula ku nga riki na swihlawulekisi -Miehleketo leyi faneleke hungu a ri -Miehleketo yi tala ku va ya hi nhlokomhaka swa xitsalwana xo no tsakisa hlamuseriwangi ri leyi nga hlanganangiki -Miehleketo hi leyi yi Xiyimo xa le hansi hlawuleka no tlhontlha -Mahungu ya veketeriwile twisiseka swinene na ku hlanganahlangana nga fanelangiki miehleketo kahle naswona ku na -Miehleketo yi na -Ku hava vumbhoni lebyi naswona a yi -Miehleketo ya vutlhari no nkhulukelano (nhlangano) nkhulukelano lowu kombisaka maveketelelo fambelani nakatsongo vupfa eka manghenelo, miri na amukelekaka na ku lamanene na na nhlokomhaka -Mahungu ya veketeriwile masongelo/mahetelelo khorwisa nkhulukelano wa -A yi na nkongomo hindlela ya vutshila -Mahungu ya mahungu naswona yi naswona ku na veketeriwile kahlenyana pfuvapfuvekile nkhulukelano (nhlangano) naswona ku na eka manghenelo, miri na nkhulukelanonyana masongelo/mahetelelo (nhlanganonyana) eka manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo

RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWANA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 50) (ku yisa emahlweni) Swilaveko Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka amukeleka madyondza byi nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, ntivomarito swa fambelana na ntivomarito swi na ntivomarito swa na ntivomarito swi xitayili na ntivomarito Xiyimo xa le henhla Thoni, rhejisitara, swinene na xikongomelo, fambelana kahle na fambelana na fambelana katsongo na a swi fambelani na xitayili na vaamukeri va mahungu na xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, ntivomarito swa mbangu va mahungu na mbangu va mahungu na mbangu va mahungu na mbangu vaamukeri va fambelana na -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi -Ririmi hi leri faneleke -Ririmi ri tirhisiwile -Matirhiselo ya ririmi i ya mahungu na mbangu xikongomelo/ naswona hindlela yo hlawuleka naswona thoni leyi hindlela yo amukeleka xiyimo xa madyondza -Ririmi a ri twisiseki nkucetelo, no tsakisa tirhisiweke hi leyi fanaka ku hlamusela mahungu swinene -Nkayivelo wa vundzeni; -Xi koka rinoko naswona xi na minkarhi hinkwayo -Thoni hi leyi faneleke -Thoni na dikixini a swi ntivomarito wu endla Mahlawulelo ya thoni leyinene no tlhavula -Swihoxo swa ntivoririmi -Ku tirhisiwile ririmi leri fambelani leswaku mahungu ya marito; -Swihoxo swa ntivoririmi na na mapeletelo a swi amukelekaka ku tiyisisa -Ntivomarito lowutsongo nga twisiseki Matirhiselo ya ririmi mapeletelo a swi kona talangi vundzeni bya hungu swinene na swiaki na -Xi vumbiwile hindlela ya -Xi vumbiwile hindlela ya milawu ya rona; vutshila swinene vutshila mahikahatelo, 13 10 7 4 Xiyimoxa le hansi ntivoririmi na -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla -Ririmi ro fanela naswona -Matirhiselo lamanene ya -Ku hava matirhiselo mapeletelo naswona ri na thoni leyi hakanyingi ra vuyerisa ririmi eka minkarhi lamanene ya ririmi faneleke no tlhavula -Thoni hi leyi faneleke na yin'wana -Ku tirhisiwile swivulwa TIMARAKA TA 15 -Swihoxo swa ntivoririmi na ku vuyerisa -Hakanyingi thoni hi leyi swo fana kumbe mapeletelo a swi kona -Swihoxo swa ntivoririmi faneleke kambe ku na switsongo leswi -Xi vumbiwile hindlela ya na mapeletelo i switsongo nkayivelo wo tirhisiwa ka hambaneke vutshila -Xi vumbiwile hindlela ya ririmi leri amukelekaka -Ku na nkayivelo vutshila lowukulu wa ntivomarito XIVUMBEKO 5 4 3 2 0–1 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i -Vuxokoxoko byi -Ku vumbiwile -Ku na timhakanyana to -Ku pfumaleka Swihlawulekisi swa ya xiyimo xa le henhla swinene vumbiwile hindlela yo vuxokoxoko lebyi khomeka timhaka leti lavekaka xitshuriwa; -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke twisiseka faneleke -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na Mavumbelo ya -Swivulwa na tindzimana swi -Ku na nkhulukelano -Swivulwa na tindzimana swi hoxekile tindzimana swi tindzimana na vumbiwile hindlela ya xiyimo xa -Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hindlela -Xitsalwana xa ha hoxekile swivulwa le henhla swinene swa twisiseka naswona i leyinene twisisekanyana -Xitsalwana a xi swo hambanahambana -Xitsalwana xa ha twisiseki TIMARAKA TA 5 twisiseka 58

XIYENGE XA B RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 25) Swilaveko Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi amukeleka madyondza nga fikelelangi VUNDZENI, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya -Mahlamulelo a ya XIVUMBEKO hlawuleka na ku hundzisa lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya madyondza lama kombisi vutivi bya leswi a swi languteriwile lebyinene bya swihlawulekisi swa kombisaka vutivinyana swihlawulekisi swa Mahlamulelo na -Miehleketo ya vutlhari leyi swihlawulekisi swa muxaka wa xitshuriwa bya swihlawulekisi swa muxaka wa xitshuriwa miehleketo; vupfeke. muxaka wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le Maveketelelo ya -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma ku hetiseka, ku na ku -Ku na ku kongomanyana rivaleni naswona yi humile miehleketo eka swihlawulekisi swa mhaka, a ku na ku huma humanyana emhakeni kambe matsalelo ya swinene emhakeni makunguhatelo; muxaka wa xitshuriwa emhakeni -Vundzeni na miehleketo huhula -Vundzeni na miehleketo Xikongomelo, vaamukeri -Matsalelo lawa ya nga -Vundzeni na miehleketo swi vumbanile hindlela leyi -A hi minkarhi hinkwayo a swi vumbanangi va hungu, humiki emhakeni swi vumbanile, swi amukelekaka vundzeni na miehleketo -Ku na vuxokoxoko swihlawulekisi/swiaki -Vundzeni na miehleketo hlamuseriwile kahle hi -Ku na vuxokoxoko swi vumbanaka byitsongo swinene lebyi swa ririmi na mbangu swi vumbanile vuxokoxoko byo seketela byin'wana lebyi seketelaka -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka -Nhlamuselo ya vuenti nhlokomhaka nhlokomhaka byitsongo lebyi seketelaka -A ku tirhisiwangi milawu swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleke -Hi ku angarhela, nhlokomhaka ya xivumbeko leyi vuxokoxoko hinkwabyo lexi nga na swihoxo xivumbeko hi lexi faneleke -Milawu ya xivumbeko yi faneleke byi seketela nhlokomhaka switsongo leswi onhaka kambe xi ri na swihoxo tirhisiwile hindlela yo ka yi -Xivumbeko lexi faneleke nkhaqato switsongo nga twisiseki TIMARAKA TA 15 no va na nkhaqato -Ku na swihoxo swo tala RIRIMI, XITAYILI & 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swa na ntivomarito a swi Thoni, rhejisitara, xitayili, fambelana swinene na fambelana swinene na fambelana na fambelananyana na fambelani na xikongomelo/nkucetelo, xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu. va hungu na mbangu va hungu na mbangu mbangu; -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela, ku na -Ku na swihoxonyana swa -Ntivoririmi wo pfumala -Swihoxo swi tele Matirhiselo ya ririmi, ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi ririmi nkhaqato wu tlhela wu va naswona ku na ku swiaki na milawu ya vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi -Ku na ntivomarito wo na swihoxo swo tala pfuvapfuvana ka timhaka rona; -Swihoxo a swi kona mfanelo ringanela -Ntivomarito wo kayivela -Ntivomarito a wu Mahlawulelo ya marito; -Ntivomarito wa kahle -Swihoxo a swi onhi -Nhlamuselo a yi le fambelani na xikongomelo Mahikahatelo na swinene nhlamuselo rivaleni -Nhlamuselo a yi twisiseki mapeletelo -Swihoxo a swi talangi nakatsongo TIMARAKA TA 10

RHUBIRIKI: XITSALWANA [50 WA TIMARAKA] RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka amukeleka madyondza nga fikelelangi VUNDZENI & 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo ma na -Mahlamulelo yo hlawuleka/ lama vumbiweke kahle swinene amukelekaka nkhulukelano kun'wana huhulula (Mahlamulelo na tlhontlhaka miehleketo na -Miehleketo leyi faneleke -Miehleketo leyi nga na -Miehleketo a yi twisiseki -Miehleketo yo Xiyimo xa le henhla miehleketo) ku hundzisa eka leswi no tsakisa naswona yi nkhulukelano na ku naswona a yi kombisi hlanganahlangana yo Maveketelelo ya languteriweke kombisa vumbhoni byo va khorwisa vutitumbuluxeri ka yi nga kongomisi miehleketo eka -Miehleketo ya vutlhari, yi vupfile -Mahungu ya veketeriwe -Ku na vumbhoni mhaka makunguhatelo leyi tlhontlhaka -Mahungu ya veketeriwe kahle naswona ku na byitsongo bya -Mahungu yo huhulula Ndzemuko wa miehleketo naswona leyi kahle swinene naswona ku nkhulukelano maveketelelo na no vuyeleriwa xikongomelo, vupfeke na nkhulukelano (nhlangano) eka nkhulukelano wa -Mahungu a ya vaamukeri va mahungu -Mahungu ya veketeriwe (nhlangano) eka manghenelo, miri na mahungu veketeriwangi kahle na mbangu hindlela yo hlawuleka manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo naswona ya hava naswona ku na masongelo/mahetelelo nkhulukelano TIMARAKA TA 30 nkhulukelano (nhlangano) ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Mahlamulelo ya xiyimo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo hakanyingi -A nga kalangi a xa le henhla kambe lama vumbiweke kahle amukelekaka kambe a hi lama faneleke ringeta ku angula ku ya nga riki na swihlawulekiso -Miehleketo leyi faneleke hungu a ri -Miehleketo yi tala ku va hi nhlokomhaka Xiyimo xa le hansi swa xitsalwana xo no tsakisa hlamuseriwangi ri leyi nga hlanganangiki -Miehleketo hi leyi yi hlawuleka no tlhontlha -Mahungu ya veketeriwe twisiseka swinene na ku hlanganahlangana nga fanelangiki miehleketo kahle naswona ku na -Miehleketo yi na -Ku hava vumbhoni lebyi naswona a yi -Miehleketo ya vutlhari no nkhulukelano (nhlangano) nkhulukelano lowu kombisaka maveketelelo fambelani nakatsongo vupfa eka manghenelo, miri na eneleke na ku khorwisa lamanene na na nhlokomhaka -Mahungu ya veketeriwe masongelo/mahetelelo -Mahungu ya veketeriwe nkhulukelano wa -A yi na nkongomo hindlela ya vutshila kahlenyana naswona ku mahungu naswona yi naswona ku na na nkhulukelanonyana pfuvapfuvekile nkhulukelano (nhlangano) (nhlanganonyana) eka eka manghenelo, miri na manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo masongelo/mahetelelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka amukeleka madyondza byi nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, ntivomarito swa fambelana na ntivomarito swi na ntivomarito swa na ntivomarito swa xitayili na ntivomarito Thoni, rhejisitara, swinene na xikongomelo, fambelana kahle na fambelana na fambelanayana na a swi fambelani na Xiyimo xa le henhla xitayili na vaamukeri va mahungu na xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, ntivomarito swa mbangu va mahungu na mbangu va mahungu na mbangu va mahungu na mbangu vaamukeri va fambelana na -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi -Ririmi hi leri faneleke -Ririmi ri tirhisiwile hi -Matirhiselo ya ririmi i ya mahungu na mbangu xikongomelo, naswona hindlela yo hlawuleka naswona thoni leyi mfanelo ku hlamusela xiyimo xa madyondza -Ririmi a ri twisiseki nkucetelo, no tsakisa tirhisiweke hi leyi faneleke mahungu swinene -Ntivoririmi wa vundzeni na -Xi koka rinoko naswona xi na minkarhi hinkwayo -Thoni hi leyi faneleke -Thoni na dikixini hi leswi mpimo wa le hansi mahlawulelo ya thoni leyinene no tlhavula -Swihoxo swa ntivoririmi -Ku tirhisiwile ririmi ro ka swi nga faneriki swinene wu endla marito -Swihoxo swa ntivoririmi na na mapeletelo a swi ri nga ringanelangi ku -Ntivoririmi i wa mpimo leswaku mahungu ya Matirhiselo ya ririmi mapeletelo a swi kona. talangi. tiyisisa vundzeni bya wa le hansi nga twisiseki na swiaki na -Xi vumbiwile hindlela ya -Xi vumbiwile hindlela ya hungu milawu ya rona, vutshila swinene vutshila mahikahatelo, 13 10 7 4 Xiyimoxa le hansi ntivoririmi na -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla -Ririmi ri koka miehleketo -Matirhiselo lama -A ku tirhisiwangi ririmi mapeletelo naswona ri na thoni leyi naswona hakanyingi ra faneleke ya ririmi eka leri ringaneleke faneleke no tlhavula vuyerisa minkarhi yin'wana -Ku tirhisiwile swivulwa TIMARAKA TA 15 -Swihoxo swa ntivoririmi na -Thoni hi leyi faneleke na -Hakanyingi thoni hi leyi leswi nga hambaniki mapeletelo a swi kona ku vuyerisa faneleke kambe ku switsongo leswi -Xi vumbiwile hindlela ya -Swihoxo swa ntivoririmi tirhisiwa ka ririmi leri hambaneke vutshila na mapeletelo i switsongo kayivelaka -Ntivoririmi i wa mpimo -Xi vumbiwile kahle wa le hansi swinene XIVUMBEKO 5 4 3 2 0–1 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i -Vuxokoxoko byi -Ku vumbiwile -Ku na -Ku pfumaleka ka Swihlawulekiso ya xiyimo xa le henhla swinene vumbiwile hindlela yo vuxokoxoko lebyi timhakankulunyana leti timhakankulu leti swa xitshuriwa -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke twisiseka faneleke faneleke lavekaka Mavumbelo ya -Swivulwa na tindzimana swi -Ku na nkhulukelano -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana na vumbiwile hindlela ya xiyimo xa -Swivulwa na tindzimana swi vumbiwile hindlela swi na swihoxo tindzimana swi na swivulwa le henhla swinene swa twisiseka naswona i leyinene -Xitsalwana xa ha swihoxo swo hambanahambana -Xitsalwana xi sala xa ha twisiseka hambileswi xi -Xitsalwana a xi TIMARAKA TA 5 twisiseka nga na swihoxo twisiseki MAAVELO YA TIMARAKA 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi amukeleka madyondza nga fikelelangi VUNDZENI, 15–18 11–14 8–10 5–7 0–4 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya -Mahlamulelo a ya XIVUMBEKO hlawuleka na ku hundzisa lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya madyondza lama kombisi vutivi bya leswi a swi languteriwile lebyinene bya swihlawulekiso swa kombisaka vutivinyana swihlawulekiso swa Mahlamulelo na -Miehleketo ya vutlhari na swihlawulekiso swa muxaka wa xitshuriwa bya swihlawulekiso swa muxaka wa xitshuriwa miehleketo ku vupfa muxaka wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le Maveketelelo ya -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma ku hetiseka -Ku na ku kongomanyana rivaleni naswona yi humile miehleketo eka swihlawulekiso swa mhaka, a ku na ku huma -Ku na ku humanyana kambe ku na ku pfa ku swinene emhakeni makunguhatelo muxaka wa xitshuriwa emhakeni emhakeni humiwa emhakeni -Vundzeni na miehleketo Xikongomelo, vaamukeri -Matsalelo ya kongoma -Vundzeni na miehleketo -Vundzeni na miehleketo -A hi minkarhi hinkwayo swi hava nkhulukelano va hungu, mhaka swi na nkhulukelano, swi na nkhulukelano lowu vundzeni na miehleketo -Ku na vuxokoxoko swihlawulekiso/milawu -Vundzeni na miehleketo nhlamuselo ya vuenti amukelekaka swi khulukelanaka byitsongo swinene lebyi ya matirhiselo ya ririmi swi na nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi -Ku na vuxokoxoko -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka na mbangu -Nhlamuselo ya vuenti seketela nhlokomhaka byin'wana lebyi seketelaka byitsongo lebyi seketelaka -A ku tirhisiwangi milawu swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleke nhlokomhaka nhlokomhaka ya xivumbeko leyi TIMARAKA TA 18 vuxokoxoko hinkwabyo kambe xi ri na swihoxo -Xivumbeko lexi faneleke -Milawu ya xivumbeko yi faneleke byi seketela nhlokomhaka switsongo swinene hi ku angarhela kambe xi tirhisiwe hindlela yo ka yi -Xivumbeko lexi faneleke ri na swihoxo switsongo nga twisiseki no va na nkhaqato -Ku na swihoxo swo tala RIRIMI, XITAYILI & 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swo na ntivomarito a swi Thoni, rhejisitara, xitayili, fambelana swinene na fambelana swinene na fambelana na fambelananyana na fambelani na xikongomelo/nkucetelo, xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu mbangu -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na -Ku na swihoxonyana swa -Ntivoririmi wo pfumala -Swihoxo swi tele Matirhiselo ya ririmi na ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi ririmi nkhaqato wu tlhela wu va naswona ku na ku milawu ya matirhiselo ya vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile hi -Ku na ntivomarito wo na swihoxo swo hlanganahlangana ka ririmi -Swihoxo a swi kona mfanelo ringanela hlayanyana timhaka Mahlawulelo ya marito -Ntivomarito wa kahle -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo wa -Ntivomarito a wu Mahikahatelo na swinene nhlamuselo le hansi fambelani na xikongomelo mapeletelo -A ku tali ku va na -Nhlamuselo a yi le -Nhlamuselo a yi twali swihoxo rivaleni nakatsongo TIMARAKA TA 12 MAAVELO YA 25–30 19–23 14–17 9–12 0–7 TIMARAKA

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 20] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi nga henhla amukeleka madyondza fikelelangi VUNDZENI, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo ringanela -Mahlamulelo ya -Mahlamulelo a ya kombisi & XIVUMBEKO hlawuleka na ku hundzisa lama kombisaka vutivi lama kombisaka vutivi bya madyondza lama vutivi bya swihlawulekiso leswi a swi languteriwile lebyinene bya swihlawulekiso swa kombisaka vutivinyana bya swa muxaka wa xitshuriwa Mahlamulelo na -Miehleketo ya vutlhari na swihlawulekiso swa muxaka wa xitshuriwa swihlawulekiso swa -Nhlamuselo a yi le rivaleni miehleketo ku vupfa muxaka wa xitshuriwa -Mhaka a yi kongomiwi hi muxaka wa xitshuriwa naswona yi humile Maveketelelo ya -Vutivi byo enta bya -Ku na ku kongoma ku hetiseka -Ku na ku kongomanyana swinene emhakeni miehleketo eka swihlawulekiso swa mhaka, a ku na ku huma -Ku na ku humanyana kambe ku pfa ku -Vundzeni na miehleketo makunguhatelo muxaka wa xitshuriwa emhakeni emhakeni humiwanyana emhakeni swi hava nkhulukelano Swihlawulekiso/Milaw -Matsalelo ya kongoma -Vundzeni na miehleketo -Vundzeni na miehleketo -A hi minkarhi hinkwayo -Ku na vuxokoxoko u ya matirhiselo ya mhaka swi na nkhulukelano, swi na nkhulukelano lowu vundzeni na miehleketo byitsongo swinene lebyi ririmi na mbangu -Vundzeni na miehleketo nhlamuselo ya vuenti amukelekaka swi khulukelanaka seketelaka nhlokomhaka swi na nkhulukelano naswona vuxokoxoko byi -Ku na vuxokoxoko -Ku na vuxokoxoko -A ku tirhisiwangi milawu TIMARAKA TA 12 -Nhlamuselo ya vuenti seketela nhlokomhaka byin'wana lebyi seketelaka byitsongo lebyi seketelaka ya xivumbeko leyi faneleke swinene naswona -Xivumbeko lexi faneleke nhlokomhaka nhlokomhaka vuxokoxoko hinkwabyo byi kambe xi ri na swihoxo -Xivumbeko lexi fanelake -Milawu ya xivumbeko yi seketela nhlokomhaka switsongo swinene hi ku angarhela kambe xi ri tirhisiwe hindlela yo ka yi -Xivumbeko lexi faneleke na swihoxo switsongo nga twisiseki no va na nkhaqato -Ku na swihoxo swo tala RIRIMI, XITAYILI & 7–8 5–6 4 3 0–2 VUHLERI -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swi na ntivomarito swo na ntivomarito a swi Thoni, rhejisitara, fambelana swinene na fambelana swinene na fambelana na fambelananyana na fambelani na xikongomelo, xitayili, ntivomarito wu xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri vaamukeri va hungu na fanele xikongomelo va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu mbangu na mbangu -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na -Ku na swihoxonyana swa -Ntivoririmi wo pfumala -Swihoxo swi tele Matirhiselo ya ririmi ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi ririmi nkhaqato wu tlhela wu va naswona ku na ku na milawu ya vumbiwile hi mfanelo naswona wu vumbiwile -Ku na ntivomarito wo na swihoxo swo hlanganahlangana ka matirhiselo ya ririmi -Swihoxo a swi kona hi mfanelo ringanela hlayanyana timhaka Mahlawulelo ya -Ntivomarito wa kahle -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo wa -Ntivomarito a wu marito swinene nhlamuselo le hansi fambelani na xikongomelo Mahikahatelo na -A ku tali ku va na -Nhlamuselo a yi le rivaleni -Nhlamuselo a yi twali mapeletelo swihoxo nakatsongo TIMARAKA TA 8 MAAVELO YA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 TIMARAKA

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI [TIMARAKA TA 40] Swiyenge Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka henhla amukeleka madyondza byi nga fikelelangi VUNDZENI & 22–24 18–19 12–14 8–11 0–7 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo ma na -Mahlamulelo yo Xiyimo xa le henhla hlawuleka/lama tlhontlhaka vumbiweke kahle swinene amukelekaka nkhulukelano huhulula (Mahlamulelo na miehleketo na ku hundzisa -Miehleketo leyi faneleke -Miehleketo leyi nga na kun'wana -Miehleketo yo miehleketo) eka leswi languteriweke no tsakisa naswona yi nkhulukelano na ku -Miehleketo a yi hlanganahlangana yo Maveketelelo ya -Miehleketo ya vutlhari, leyi kombisa vumbhoni byo va khorwisa twisiseki naswona a va yi nga kongomisi miehleketo eka tlhontlhaka miehleketo yi vupfile -Mahungu ya veketeriwe yi kombisi mhaka makunguhatelo naswona leyi vupfeke -Mahungu ya veketeriwe kahle naswona ku na vutitumbuluxeri -Mahungu yo Ndzemuko wa -Mahungu ya veketeriwe kahle swinene naswona ku nkhulukelano -Ku na vumbhoni huhulula no xikongomelo, vaamukeri hindlela yo hlawuleka na nkhulukelano (nhlangano) eka byintsongo bya vuyeleriwa va mahungu na mbangu naswona ku na nkhulukelano (nhlangano) eka manghenelo, miri na maveketelelo na -Mahungu a ya (nhlangano) ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo nkhulukelano wa veketeriwangi kahle TIMARAKA TA 24 manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo mahungu naswona ya hava masongelo/mahetelelo nkhulukelano 20–21 15–17 -Mahlamulelo ya xiyimo xa le -Mahlamulelo lama Xiyimo xa le hansi henhla kambe lama nga ri ki vumbiweke kahle na swihlawulekiso swa -Miehleketo leyi faneleke xitsalwana xo hlawuleka no no tsakisa tlhontlha miehleketo -Mahungu ya veketeriwe -Miehleketo ya vutlhari no kahle naswona ku na vupfa nkhulukelano (nhlangano) -Mahungu ya veketeriwe eka manghenelo, miri na hindlela ya vutshila naswona masongelo/mahetelelo ku na nkhulukelano (nhlangano) eka manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI [TIMARAKA TA 40 (ku yisa emahlweni) Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka henhla amukeleka madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & KU 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 HLELA -Ririmi i ra xiyimo xa le -Ririmi ra nkoka -Matirhiselo lama -A ku tirhisiwangi ririmi -Ririmi a ri twisiseki henhla naswona ri na naswona hakanyingi ra faneleke ya ririmi eka leri faneleke -Ntivoririmi wa mpimo wa Thoni, rhejisitara, xitayili thoni leyi faneleke no vuyerisa minkarhi yin'wana -Ku tirhisiwile swivulwa le hansi swinene wu endla na ntivomarito swa tlhavula -Thoni hi leyi faneleke -Hakanyingi thoni hi leyi swo fana kumbe leswaku mahungu ya nga fambelana na -Swihoxo swa ntivoririmi na ku vuyerisa faneleke kambe ku switsongo leswi twisiseki xikongomelo, nkucetelo, na mapeletelo a swi tali -Swihoxo swa tirhisiwa ka ririmi ro hambaneke vundzeni na ku va kona ntivoririmi na tlhavula i ka mpimo wa le -Ntivomarito i wa mpimo mahlawulelo ya marito -Xi vumbiwile hindlela yo mapeletelo i switsongo hansi wa le hansi swinene Matirhiselo ya ririmi na hlawuleka -Xi vumbiwile hindlela swiaki na milawu ya ya vutshila rona, mahikahatelo, ntivoririmi na mapeletelo TIMARAKA TA 12 XIVUMBEKO 4 3 2 1 0 -Mavumbelo ya -Vuxokoxoko byi -Ku vumbiwile -Ku na -Ku pfumaleka ka Swihlawulekiso swa nhlokomhaka i ya xiyimo vumbiwile hindlela yo vuxokoxoko lebyi timhakankulunyana leti timhakankulu leti lavekaka xitshuriwa. xa le henhla swinene twisiseka faneleke faneleke -Swivulwa na tindzimana Mavumbelo ya -Vuxokoxoko lebyi -Ku na nkhulukelano -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana swi na swihoxo tindzimana na swivulwa. hlawulekeke -Swivulwa na swi vumbiwile hindlela swi na swihoxo -Xitsalwana a xi twisiseki -Swivulwa na tindzimana tindzimana swa leyinene -Xitsalwana xa ha TIMARAKA TA 4 swi vumbiwile hindlela ya twisiseka naswona i -Xitsalwana xi sala xa ha twisiseka hambileswi xi xiyimo xa le henhla swo hambanahambana twisiseka nga na swihoxo swinene MAAVELO YA TIMARAKA 33–40 28–30 20–25 12–17 0–9

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA NA SWO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI [TIMARAKA TA 20] Swiyenge Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka henhla amukeleka madyondza nga fikelelangi VUNDZENI, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo ya -Mahlamulelo a ya & XIVUMBEKO hlawuleka na ku hundzisa lama kombisaka vutivi ringanela lama kombisaka madyondza lama kombisi vutivi bya leswi a swi languteriwile lebyinene bya vutivi bya swihlawulekiso kombisaka vutivinyana swihlawulekiso swa Mahlamulelo na -Miehleketo ya vutlhari na swihlawulekiso swa swa muxaka wa bya swihlawulekiso swa muxaka wa xitshuriwa miehleketo ku vupfa muxaka wa xitshuriwa xitshuriwa muxaka wa xitshuriwa -Nhlamuselo a yi le Maveketelelo ya -Vutivi byo enta bya -U kongoma mhaka -Mhaka a yi kongomiwi hi -Ku na ku kongomanyana rivaleni naswona yi humile miehleketo eka swihlawulekiso swa – a nga humi emhakeni ku hetiseka kambe u pfa a swinene emhakeni makunguhatelo muxaka wa xitshuriwa -Vundzeni na -Ku na ku humanyana humanyana emhakeni -Vundzeni na miehleketo Swihlawulekiso/Milawu -Matsalelo ya kongoma miehleketo swi na emhakeni -A hi minkarhi hinkwayo swi hava nkhulukelano ya matirhiselo ya ririmi mhaka nkhulukelano, -Vundzeni na miehleketo vundzeni na miehleketo -Ku na vuxokoxoko na mbangu -Vundzeni na miehleketo nhlamuselo ya vuenti swi na nkhulukelano lowu swi khulukelanaka byitsongo swinene lebyi swi na nkhulukelano naswona vuxokoxoko amukelekaka -Ku na vuxokoxoko seketelaka nhlokomhaka TIMARAKA TA 12 -Nhlamuselo ya vuenti byi seketela -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi seketelaka -A nga tirhisangi milawu swinene naswona nhlokomhaka byin'wana lebyi nhlokomhaka ya xivumbeko leyi vuxokoxoko hinkwabyo -Xivumbeko lexi seketelaka nhlokomhaka -Milawu ya xivumbeko yi faneleke byi seketela nhlokomhaka faneleka kambe xi ri na -Xivumbeko lexi fanelaka tirhisiwe hindlela yo ka yi -Xivumbeko lexi faneleka swihoxo switsongo swa hi ku angarhela kambe xi nga twisiseki no va na nkhaqato nkhaqato ri na swihoxo switsongo -Ku na swihoxo swo tala RIRIMI, XITAYILI & 7–8 5–6 4 3 0–2 KU HLELA -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito swi xitayili na ntivomarito na ntivomarito swi na ntivomarito swo na ntivomarito a swi Thoni, rhejisitara, fambelana swinene na swi fambelana swinene fambelana na fambelananyana na fambelani na xitayili, ntivomarito wu xikongomelo, vaamukeri na xikongomelo, xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri fanele xikongomelo na va hungu na mbangu vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu va hungu na mbangu va hungu na mbangu mbangu -Ku na nkhaqato wa mbangu -Ku na swihoxonyana swa -Ntivoririmi wo pfumala -Swihoxo swi tele Matirhiselo ya ririmi na ntivoririmi naswona wu -Hi ku angarhela ku na ririmi nkhaqato wu tlhela wu va naswona ku na ku milawu ya matirhiselo vumbiwile hi mfanelo nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo na swihoxo swo hlanganahlangana ka ya ririmi -Swihoxo a swi tali ku naswona wu vumbiwile ringanela hlayanyana timhaka Mahlawulelo ya marito vonaka hi mfanelo -Swihoxo a swi onhi -Ntivomarito wa mpimo -Ntivomarito a wu Mahikahatelo na -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo wa le hansi fambelani na xikongomelo mapeletelo swinene -Nhlamuselo a yi le -Nhlamuselo a yi twali -A ku tali ku va na rivaleni nakatsongo TIMARAKA TA 8 swihoxo MAAVELO YA 17–20 13–15 10–11 7–8 0–5 TIMARAKA

Acknowledgements The Department of Basic Education (DBE) gratefully acknowledges the following officials for giving up their valuable time and families, and for contributing their knowledge and expertise to develop this creative writing resource for the children of our country, under very stringent conditions of COVID-19. Writers: Baloyi Famandha Reckson Mbetse Stanley Arthur Nhubunga William Olaph Rikhotso Amon Mdala Sono Elizabeth Tsakani Dr Usinga Marinkie Mmaditaba (RI NA VATUMBULUXI VA XILETELO LEXI: 1. BALOYI FAMANDHA RECKSON 2. STANLEY ARTHUR 3. NGA WILLIAM OLAPH 4. RIKHOTSO AMON MDALA 5. SONO ELIZABETH TSAKANI 6. USINGA MARINKIE MMADIT DBE Subject Specialist: Mfana E. Phonela The development of the Study Guide was managed and coordinated by Ms Cheryl Weston and Dr Sandy Malapile.

basic education Department Basic Education REPUBLIC OF SOUTH AFRICA ISBN : 978-1-4315-3484-5 High Enrolment Self Study Guide Series This publication is not for sale. © Copyright Department of Basic Education www.education.gov.za | Call Centre 0800 202 993