National Curriculum Statement (NCS)
SISWATI MATHEMATICS
Curriculum and Assessment
Policy Statement
Foundation Phase
Grade R
Skip to contentCAPS document 










%20June%202022%20Question%20Paper_hlayiso.com_--1fcd90d5-8dba-4271-a9ed-137098dfc983/v1-69621ad902f71c4fc496/card.webp)
View all





CAPS MATHS SISWATI GR R FS
Maths CAPS document, 286 pages. Read online or get the free PDF download.
Subject: MathsMultiple grades286 pages
Maths · ss. CAPS document, 286 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Maths
- Grade
- Multiple grades
- Language
- Ss
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 286
- File size
- 3.2 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 286
Document textSearch extracted text and jump to a page.
TIBALO LiBanga R
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU
NEKUHLOLA
EMABANGA R
TIBALO
CAPS
TIBALO LiBanga R
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout
to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents
placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have
been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Lan-
guages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school
phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0443-5
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government
is based on the will of the people and every citizen is equally protected by
law; and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curricu-
lum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curricu-
lum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in
a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Cur-
riculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer
specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
CAPS
TIBALO LiBanga R
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
LOKUCUKETFWE
SIBANGA 1: ISINGENISO NESENDLALELO.......................................................................................... 6
1.1 Sendlalelolwati................................................................................................................................................6
1.2 Sibutsetelo.......................................................................................................................................................6
1.3 Tinhlosojikelele tekharikhulamu yaseNingizimu Afrika..............................................................................7
1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi ....................................................................................................................................9
1.4.1 Sigaba Sabokhewane.............................................................................................................................9
1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini .........................................................................................................................9
1.4.3 Sigaba Lesiphakeme............................................................................................................................10
1.4.4 EmaBanga 10-12..................................................................................................................................10
SIGABA 2: INCHAZELO, TINJONGO, EMAKHONO NALOKUCUKETFWE........................................ 11
2.1 Singeniso.......................................................................................................................................................11
2.2 Tiyini Tibalo?.................................................................................................................................................11
2.3 Tinjongongco. ...............................................................................................................................................11
2.4 Emakhonongco.............................................................................................................................................11
2.5 Imikhakha yalokucuketfwe lekutawugcilwa kuko......................................................................................12
2.6 Sisindvo semikhakha yalokucuketfwe........................................................................................................14
2.7 Tibalo eSigabeni Sabokhewane. .................................................................................................................14
2.7.1 Ticondziso letiphakanyisiwe tekuphatsa indlu yekufundzela................................................................14
2.7.2 Bafundzi labahlangabetana netihibe ekufundzeni Tibalo. ....................................................................16
2.7.3 Tibalo tenhloko......................................................................................................................................16
2.8 Libanga R.......................................................................................................................................................17
2. 9 Tinsita letiphakanyisiwe teliklasi leTibalo teSigaba Sabokhewane ........................................................21
SIGABA 3: LOKUCONDZENENGCO NALOKUCACISAKO KWALOKUCUKETFWE. ........................ 21
3.1 Singeniso ......................................................................................................................................................18
3.2 Kunika lokucuketfwe kukhonjiswe incubelembili......................................................................................18
• Tinombolo, timphawu ne budlelwane.........................................................................................................23
• Emaphethini, emafangishini ne-Aljebra .....................................................................................................29
• Sikhala nabobunjwa (iJomethri).................................................................................................................30
• Kulinganisa . ..............................................................................................................................................33
• Kusebenta ngedatha..................................................................................................................................38
CAPS 1
TIBALO LiBanga R
3.3 Kuchaza lokutawufundvwa......................................................................................................................... 40
3.4 Kulandzelanisa tihloko kanye nekuhlela tihloko ngekwesikhatsi........................................................... 41
• Sibutsiselo sethemu Libanga R. ............................................................................................................... 45
3.5 Emanotsi lacacisa lokucuketfwe netinkhombandlela tekufundzisa....................................................... 64
SIGABA 4: NEKUHLOLA......................................................................................................................271
4.1 Singeniso ................................................................................................................................................... 271
4.2 Luhlolo lolungakahleleki nobe Luhlolo Lwamalanga Onkhe................................................................. 271
4.3 Luhlolo Lokuhlelekile . .............................................................................................................................. 272
4.4 Luhlelo Lwekuhlola Lokuhlelekile............................................................................................................ 272
4.5 Kurekhoda Nekubika................................................................................................................................. 273
4.6 Lokunye jikelele ........................................................................................................................................ 273
4.7 Sibonelo seluhla lwekubuka lweluhlolo loluhlelekile lweLiBanga R.................................................... 274
2 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
SIBANGA 1: ISINGENISO NESENDLALELO
1.1 Sendlalelolwati
Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (i-NCS) sinika inchubomgomo yekharikhulamu nekuhlola
etikolweni.
Kute kwentiwe ncono kusebenta kwaso leSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe sichitjiyelwe, kwentelwa kutsi
letichibiyelo ticale kusebenta ngaBhimbidvwane 2012. Kwakhiwe umculu munye weNchubomgomo yeKharikhulamu
neKuhlola kwaleso naleso sifundvo lotawusebenta esikhundleni seTitatimende Tetifundvo, Ticondziso Tetinhlelo
Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa Kwetifundvo kumaBanga R-12.
1.2 Sibutsetelo
(a) LeSitatimende seKharikhulamu Savelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) simele sitatimende
senchubomgomo yekufundza nekufundzisa etikolweni taseNingizimu Afrika, kantsi sicuketse loku
lokulandzelako:
(i) Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola leso naleso sifundvo lesisemtsetfweni;
(ii) Umculu wenchubomgomo i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement Grades R-12 kanye
(iii) Nemculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12 (Bhimbidvwane 2012).
(b) LeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) singena esikhundleni
saleTitatimende teKharikhulamu yaVelonkhe letimbili lekungito letisebenta nyalo, letatiwa ngekutsi:
(i) Sitatimende Lesibuketiwe seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-9 lesishicilelwe kuGazethi
yaHulumende nombolo 23406 mhlaka - 31 Inkhwekhweti 2002, kanye ne-
(ii) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga 10-12 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende
Nombolo 25545 mhlaka - 6 Imphala 2003 kanye nakuGazethi yaHulumende Nombolo 27594 mhlaka -
17 Inkhwekhweti 2005.
(c) Letitatimende tekharikhulamu yavelonkhe letibekwe ngalokucacile endzinyaneni (b) (i) na (ii) ngenhla tifaka
ekhatsi letinchubomgomo letilandzelako lokutawuya ngekuya kwandze kutikhweshisela eceleni Sitatimende
seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) emkhatsini waleminyaka 2012-2014:
(i) Titatimende teTinkhundla teKufundza,/teTifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso
Tekuhlolwa kweTifundvo temaBanga R-9 nemaBanga R-12 ;
(ii) Umculu wenchubomgomo, i-National Policy on Assessment and Qualifications for schools in the
General Education and Training Band, leyashicilelwa emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 124
kuGazethi yaHulumende Nombolo 29626 yashicilelwa mhlaka-12 Indlovana 2007.
(iii) Umculu wenchubomgomo, i-National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 27819 mhlaka 20
Kholwane 2005;
CAPS 3
TIBALO LiBanga R
(iv) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special
needs, leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 29466 mhlaka-11 Ingongoni 2006, ifakwe
kumculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculum Statement Grades R-12; kanye ne-
(v) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol
for Assessment (Grades R-12), leshicilelwe emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 1267 kuGazethi
yaHulumende Nombolo 29467 mhlaka-11 Ingongoni 2006.
(d) Umculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12, netigaba teSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu
nekuHlola njengobe tibukisisiwe kuTehluko 2, 3 na-4 talomculu, leticuketse timiso nemigomo yeSitatimende
seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12. Ngako-ke, kutawutsi ngekwesigaba 6A semtsetfo i-South
African Schools Act, 1996 (Act No. 84 wa-1996) Indvuna Yetemfundvo Lesisekelo ikwati kubona bungako
bemiphumela nemacophelo kanye netindlela netinchubo tekuhlola imphumelelo yemfundzi etikolweni tembuso
naleto letitimele.
1.3 Tinhlosojikelele tekharikhulamu yaseNingizimu Afrika
(a) Sitatimende seKharikhulamu Yavelonkhe emaBanga R-12 sinika inchazelo yaloko lokumele kufundvwe
etikolweni taseNingizimu Afrika ngalokuphatselene nelwati, emakhono nemagugu ekuphila. Lekharikhulamu
itawucinisekisa kutsi bafundzi batfola babuye basebentise lwati nemakhono ngetindlela letitawubonakala
etimphilweni tabo. Ngaloko-ke lekharikhulamu igcugcutela lwati ngesimongcondvo semmango wangakubo,
ibe icikelela loko lokumcoka lokwentiwa emhlabeni jikelele.
(b) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 siphumelelisa letinhloso letilandzelako:
• kuhlomisa bafundzi ngelwati, emakhono nemagugu ekuphila lafanele, kute banetiseke baphindze babambe
lichaza emmangweni njengetakhamuti telive lelikhululekile. Loku kutawentiwa ngaphandle kwekunaka
simonhlalo setemnotfo, buve, bulili, simo semtimba, nobe likhono lekuhlakanipha labanalo;
• kutsi batfole imfundvo lephakeme;
• kulungiselela bafundzi kutsi bakwati kumela timo letehlukile kuleto tasetikolweni temfundvo lephakeme
naleto tasemsebentini; kanye
• nekunika bacashi imininingwane leyenele mayelana nemakhono ebafundzi.
(c) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 senganyelwe ngulemigomo lelandzelako:
• Ingucuko kutenhlalo: kucinisekisa kutsi kungafani kwemfundvo lokwakwentiwa esikhatsini lesengca
kuyalungiswa, nekutsi tonkhe takhamuti titfola ematfuba emfundvo lalinganako kuto tonkhe tigaba.
• Kufundza gekutimisela nangalokujulile: kugcugcutela tindlela tekufundza ngekutimisela nangalokujulile
kunekutsi bafundze ngekuhlabelela ngaphandle kwekuvisisa loko labafundziswa kona.
4 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
• Lwati lolusetulu nemakhono lasetulu: linanincane lemacophelo elwati nemakhono lekumele azuzwe kulelo
nalelo Banga amisiwe abuye abekwa ezingeni lelisetulu lekungenteka kutsi azuzwe bafundzi kuto tonkhe
tifundvo.
• Inchubekelembili: lokucuketfwe kanye nesimongcondvo saleso naleso sifundvo kukhombisa inchubekelembili
kusuka kulokulula kufika kulokulukhuni.
• Emalungelo ebantfu, khukhulelangoco, bulungiswa betemvelo netenhlalo: kungeniswa kwemitsetfomgomo
nenchubo yebulungiswa betenhlalo netemvelo kanye nemalungelo ebantfu njengekubekwa
kweMtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika. Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12
(Jikelele) sibonisa luvelo esimeni sekwehlukahlukana njengebuphuya, kungalingani, buve, bulili, lulwimi,
budzala, kukhubateka, naletinye timo.
• Kuhlonipha lwati lwendzabuko: kwemukela umlandvo lonotsile nemagugu emdzabu alelive lokungito tintfo
letibalulekile ekuphumeleliseni emagugu ekuphila lamiswe kuMtsetfosisekelo; kanye ne-
• Kwetsembeka, lizinga lelifanele, nelikhono lekwenta: kunika imfundvo lenelizinga lelicatsanisekako
neyalamanye emave ngebubanti nangekujula.
(d) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 sihlose kukhicita bafundzi labakhona ku-
• bona nekusombulula tinkinga bese batsatsa tincumo ngekutakhela imicabango lejulile
• sebenta ngekubambisana nalabanye njengelilunga lelicembu, lenhlangano nelemmango ngemphumelelo;
• hlelembisa, nekutiphatsa ngalokunetibopho kuko konkhe labakwentako ngendlela lenemphumelelo;
• gcogca, hlatiya, hlela nekuhlola lwati ngalokujulile
• chumana ngemphumelelo ngekusebentisa tibonwa, timphawu ne /nobe bugagu bekusebentisa lulwimi
ngetindlela letinyenti;
• sebentisa isayensi nebuchwepheshe ngemphumelelo nangalokujulile bakhombise kutibophelela
kutendzawo netemphilo yalabanye; kanye neku-
• khombisa kuvisisa umhlaba njengeluchungechunge lwetehlakalo ngekubona kutsi timongcondvo
tekusonjululwa kwetinkinga atihambi todvwa.
(e) Khukhulelangoco kufanele kube ngiyo incenye lemcoka kulomkhakha, ngekuhlela nekufundzisa kuleso naleso
sikolo. Loku kungenteka kuphela uma bonkhe bafundzisi bangaba nekuvisisa ngalokujulile indlela yekubona
tihibe tekufundza kanye nendlela yekutivikela kanye nendlela yekuhlelela kwehlukahlukana.
Lokuhamba embili ekulawuleni khukhulelangoco kwenta siciniseko sekutsi tihibe tibonwe, kuliwe nato, kuto
tonkhe tinhlaka tekwesekela ummango wesikolo, lokufaka ekhatsi bafundzisi, Emacembu Ekwesekela Latinte
Etigodzini (District-based), Emacembu laSesigabeni Sekwesekela Tikhungo, batali, kusetjentiswe Tikolo
Letikhetsekile kutsi tibe Tikhungo letinguMtfombo welusito. Nangabe bafundzisi bafuna kulwa netihibe eklasini
bafanele basebentise emasu lehlukene ekwehlukanisa ikharikhulamu, lafana nalawo latfolakala emculwini
weLitiko Letemfundvo Lesisekelo lowatiwa ngekutsi i-Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010).
CAPS 5
TIBALO LiBanga R
1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi
1.4.1 Sigaba Sabokhewane
(a) Sikhatsi sekufundzisa tifundvo eSigabeni saboKhewane sendlalwe kulelithebula lelingentasi:
LIBANGA R LIBANGA 1-2 LIBANGA 3
SIFUNDVO
(EMA-AWA) (EMA-AWA) (EMA-AWA)
Lulwimi Lwasekhaya 10 7/8 7/8
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 2/3 3/4
Tibalo 7 7 7
Emakhono eKuphila 6 6 7
• Lwatinchanti
(1) (1) (2)
• Tebuciko Bekuticambela
(2) (2) (2)
• Sifundvo Sekutivocavoca
• Sifundvo Senhlalomphilo lenhle (2) (2) (2)
(1) (1) (1)
SAMBA 23 23 25
(b) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga R, 1 na 2 ngema-awa lange-23. Libanga 3, ngema-awa lange-25.
(c) Etilwimini, lishumi (10) lema-awa labelwe emaBanga R-2, ema-awa la-11 abelwa liBanga lesitsatfu (3).
Linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya,
kwatsi linanincane lema-awa lama-2 nelinanikhulu lema-awa lamatsatfu (3) abelwa Lulwimi Lwekucala
Lwekwengeta emaBangeni 1-2. Ebangeni lesitsatfu (3) linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane
lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, nelinanincane lema-awa lamatsatfu (3) nelinanikhulu
lema-awa lamane (4) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta.
(d) Esifundvweni Semakhono Ekuphila Lwatinchanti lwabelwe li-awa linye (1) emaBanga R - 2, kantsi Libanga
le-3 lona labelwe ema-awa lamabili (2) lokungawo lafakwe kubakaki.
1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini
(a) Sikhatsi sekufundzisa Esigabeni Lesisemkhatsini simiswe ngalendlela lelandzelako:
SIFUNDVO EMA-AWA
Lulwimi Lwasekhaya 6
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 5
Tibalo 6
Isayensi yeTemvelo neThekhnoloji 3,5
Isayensi yeTenhlalo 3
Emakhono eKuphila 4
• Tebuciko Bekuticambela
(1,5)
• Sifundvo Sekutivocavoca
(1)
• Sifundvo Senhlalompmhilo lenhle
(1,5)
SAMBA 27,5
6 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
1.4.3 Sigaba Lesiphakeme
(a) Sikhatsi sekufundzisa Sigaba Lesiphakeme sime ngalendlela lelandzelako
SIFUNDVO EMA-AWA
Lulwimi Lwasekhaya 5
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4
Tibalo 4,5
Isayensi yeTemvelo 3
Isayensi yeTenhlalo 3
Ithekhnoloji 2
Isayensi YekuphatsaTemnotfo 2
Tekuphila 2
Buciko bekuticambela 2
SAMBA 27,5
1.4.4 EmaBanga 10-12
(a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako:
SIFUNDVO KWABIWA KWESIKHATSI NGELIVIKI (EMA-AWA)
Lulwimi Lwasekhaya 4.5
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4.5
Tibalo 4.5
Tekuphila 2
Linanincane lanobe ngutiphi tifundvo letintsatfu 12 3x4 ema-awa
latikhetsile Ecenjini B Sichibiyelo B, Emathebula B1-B8
emculwini wenchubomgomo, i-National policy pertaining
to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12, lokutawuya
ngekwetimiso letibekwe endzimeni 28 yalomculu
wenchubomgomo loshiwo ngenhla
Sikhatsi lesibekelwe liviki ngalinye simiselwe kutsi sisetjentiselwe kuphela ngekwelinanincane kuleto tifundvo
letibalwe ku-NCS njengobe kushiwo lapha ngenhla, empeleni akukafaneli kutsi sisetjentiselwe kufundzisa
nobe ngutiphi tifundvo letengetiwe kuloluhla lwelinanincane letifundvo. Nangabe kwenteka kutsi umfundzi
afise kwenta tifundvo letengetiwe, kumele kwengetwe sikhatsi sekwenta leto tifundvo.
CAPS 7
TIBALO LiBanga R
SIGABA2: INCHAZELO, TINJONGO, EMAKHONO NALOKUCUKETFWE
2.1 Singeniso
Kusahluko 2, Sitatimende Senchubomgomo Yavelonkhe Yekharikhulamu Nekuhlola yeSigaba Sabokhewane inika
bothishela inchazelo yetibalo, tinhlosongco, emakhonongco, imikhakha yalokucuketfwe lekugcilwe kuyo, sisindvo
semikhakha yalokucuketfwe, tinsita letiphakanyisiwe tetifundvo teTibalo teSigaba Sabokhewane, ticondziso
letiphakanyisiwe tekusekela bafundzi labahlangabetana netihibe ekufundzeni-tibalo, tibalo tenhloko nekugcugcutela
emakhono etibalo ebangeni R.
2.2 Tiyini Tibalo?
Tibalo lulwimi lolusebentisa timphawu netinkhomba kuchaza budlelwane betinombolo, be-Jomethri nemagrafu.
Ngulokwentiwa bantfu lokufaka kubuka, kumela nekuphenya emaphethini nebunjalo bebudlelwane besimo semtimba
nesimonhlalo emkhatsini wetintfo tetibalo ngekwato. Kuyasita kutfutfukisa inchubo yengcondvo lengeta kucabanga
lokuhlelekile nalokuhlolisisako, lokucikelelako nalokucatulula inkinga lengasita ekutsatseni tincumo.
2.3 TINJONGONGCO
Kufundzisa nekufundza Tibalo kuhlose kutfutfukisa loku lokulandzelako kumfundzi:
• Kwati kabanti kutsi budlelwane beTibalo busetjentiswa njani tikwebudlelwane betenhlalo; temvelo, emasiko
kanye netemnotfo.
• Kuba nekutetsemba kubukana netimo tetibalo ngaphandle kwekwesaba kuhlulwa tibalo;
• Kuba nemoya wekufuna kwati nekutsandza Tibalo;
• Kubona buhle beTibalo;
• Kwati kutsi Tibalo tiyincenye yemsebenti webantfu wekusungula;
• Kuba nelwati lolujulile lwekuvisisa tibalo;
• Kutfola lwati ngco nemakhono lafanele ku:
-- sebentisa Tibalo etinkingeni letiphatselene netemtimba, tenhlalo neTibalo.
-- fundza lokuphatselene naletinye tifundvo;
-- chubeka netifundvo teTibalo.
2.4 Emakhonongco
Kutfutfukisa emakhono eTibalo labalulekile umfundzi kufanele:
• atfutfukise kusebenta lokungiko kwelulwimi lwetibalo;
• atfutfukise silulumagama setinombolo, lwati wetinombolo, kubala nemakhono ekutisebentisa tinombolo;
• afundze kulalela, kuchumana, kucabanga nekucabangisisa lokuhlelekile nekusebentisa lwati lwetibalo lolut-
folakele;
8 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
• afundze kucwaninga, kuhlatiya, kubhala nekuhumusha lwati;
• afundze kwetfula nekucatulula tinkinga tetibalo;
• abone kubaluleka kwendzima ledlalwa Tibalo emphilweni kufaka ekhatsi kutfutfuka kwemfundzi loku-
condzene naye.
2.5 Imikhakha yalokucuketfwe lekutawugcilwa kuko
Tibalo teSigaba Sabokhewane ticuketse tihloko letisihlanu. Sihloko ngasinye sisita ekutfoleni emakhono latsite.
Lithebula lelingentasi likhombisa lokutawugcilwa kuko lokuphatselene nemikhakha yalokucuketfwe kanye
nemcondvojikelele nemcondvongco walokutawufundziswa nalekufanele kugcilwe kuko eSigabeni Sabokhewane.
Lithebula 2.1 Imikhakha yalokucuketfwe yetibalo teSigaba Sabokhewane
LWATI LOLUCUKETFWE LWETIBALO
Imikhakha Imicondvo jikelele lokugcilwe Lokucuketfwe lokutawugcilwa kuko esigabeni sabokhewane
yolokucuketfwe kuyo
Kutfutfukisa lokuphatselene Linani letinombolo lekumele libe litfutfukile ekupheleni kweliBanga
netinombolo kufaka loku 3 lifaka ekhatsi tinombolo letiphelele letifika kulokungenani ku-
lokulandzelako: 1000 netincetu letetayelekile.
• Kutsi tinombolo letehlukene tisho Kulesigaba, lwati lwetinombolo lutfutfikiswa ngekusebenta
kutsini; ngetintfo lucobo lwato kubala tintfo leticokelelwe, kuhlukanisa
nekuhlanganisa linani, kubala ngekweca ngetindlela letinyenti,
• Kutsi tinombolo letehlukene kusombulula tibalo temagama, kwakha nekubhidlita tinombolo
tihlobene njani;
• Kubala kutfutfukisa lwati lwetinombolo, tibalo tenhloko,
• Bukhulu betinombolo kucombela, emakhono ekubala nekubona emaphethini.
letehlukene;
• Kutfutfuka kwelwati lwetinombolo kusita bafundzi kutsi
Tinombolo, • Kutsi tinombolo tingakhonjiswa bafundze ngetimphawu tetinombolo nekutfutfukisa emasu
timphawu njani ngetindlela letehlukene langenta kubala kube malula.
tekubala
nebudlelwane • Umtselela wekusebenta • Kusombulula tinkinga tetibalo ngekwengcikitsi kusita bafundzi
ngetinombolo. kutsi bachumanise lebakucabangako ngemlomo nangekubhala
ngemidvwebo nangetimphawu
• Bafundzi bavisisa timphawu tekubala letisisekelo: kuhlanganisa,
kususa, kuphindzaphindza nekuhlukanisa.
• Lwati lwetincetu lutfutfukiswa ngekusombulula tinkinga tetibalo
letifaka kwabelana tintfo lucobo nangekusebentisa imidvwebo.
Tinkinga tetibalo kufanele tibe netisombululo letitinombolo
letiphelele, tinsalela noma tincetu. Kwabelana kufaka ekhatsi
kubona incenye yalokuphelele kanye nekutfola tincenye tetintfo
letigcogciwe. Bafundzi balesigaba abakafaneli kufundza
nekubhala timphawu tetincetu.
CAPS 9
TIBALO LiBanga R
I-Aljebra lulwimi lwekucubungula Kulesigaba bafundzi basebenta ngaloku lokubili
nekuchumanisa lokunyenti • Emaphethini etinombolo (sib. Kubala wece)
kweTibalo ingasetjentiswa futsi
kufundza imisebenti nalobunye • Emaphethini e-Jomethri (sib. Titfombe)
budlelwane emkhatsini Bafundzi kufanele basebentise tintfo cobo, imidvwebo
wetinombolo. Ingcikitsi netimphawu kutsatsela, kungeta, kuchaza nekwakha
yalokutawufundvwa kutsi bafundzi emaphethini.
bagogodze emakhono abo Kutsatsela emaphethini kusita bafundzi kutsi babone indlela
ekusebentisa i-Aljebra. Ibuye igcile: leyakheke ngayo iphethini
Emaphethini, • Kuchaza emaphethini Kungeta iphethini kusita umfundzi kutihlola kutsi uvisise kahle
emafangishini nebudlelwane ngekusebentisa kulandzelana kwephethini.
ne-Aljebra kuvetwa kwetimphawu, emagrafu Kuchaza iphethini kusita kutfutfukisa emakhono elulwimi
nemathebula. lwemfundzi.
Kugcila ekulandzelaneni kwemaphethini kwenta sisekelo
• Kubona nekuhlatiya kuntjintja sekutfutfuka kwemakhono e-Aljebra
kwemaphethini nebudlelwane Emaphethini etinombolo asekela kutfutfuka kwelwati lwetinombolo
lobenta bafundzi bakwati nekusetjentiswa kwato lekwakhelwe kutinombolo, emafangishini
kucombela nekusombulula nebudlelwane.
tinkinga tetibalo. Emaphethini e-Jomethri afaka ekhatsi imigca lelandzelanako,
bobunjwa, tintfo nemaphethini laseveni. Kumaphethini e-Jomethri
bafundzi basebentisa lwati sikhala nabobunjwa.
Kufundza ngesikhala nabobunjwa Kulesigaba bafundzi bagcila kutintfo letingemadayimenshini
kwengeta kwati nekutsandza lamatsatfu (3-D) nabobunjwa labangemada-yimenshini lamabili
emaphethini, kwenta kahle, kuzuza (2-D), kuma nenkhombandlela.
nebuhle bemvelo nemasiko. • Bafundzi bacubungula timphawu tetintfo letingemadayimenshini
Kugcila ku: lamatsatfu (3-D) nabobunjwa laba lamabili (2-D) ngekutihlunga,
Sikhala • timphawu, budlelwane; kutihlelembisa, kutichaza nekutibala.
nabobunjwa
(iJomethri) • kuma, indzawo; • Bafundzi badvweba babuye bakhe bobunjwa ngetintfo.
• kugucuka kwabobunjwa • Bafundzi babona babuye bachaze bobunjwa labasendzaweni
labangemada-yimenshini yabo labafana nabobunjwa netintfo teTibalo.
lamabili (2-D) netintfo
• Bafundzi bachaza kutsi tintfo tikuphi ngekusebentisa
letingemadayimenshini
silulumagama lesifanele.
lamatsatfu (3-D)
• Bafundzi balandzela babuye banikete tinkhombandlela.
Kukala kucondzise ekukhetseni • Kulesigaba umcondvo wesilinganiso utfutfukiswa ngekusebenta
nasekusetjentisweni kwetintfo ngetintfo letiphatsekako nabobunjwa, kufundza timphawu
letifanele nemafomula kubala tebudze, umtsamo, sisindvo, bungakondzawo nesikhatsi.
timphawu tetehlakalo, bobunjwa,
• Bafundzi balinganisa timphawu tabobunjwa netintfo
tintfo nendzawo. Kuhlobene ngco
ngekusebentisa tinsita letingakahleleki lakufanele khona
nelikhono lemfundzi kuteSayensi,
njengetandla, tinyatselo, tintfo tekuphatsa njll.
ithekhinoloji netemnotfo. Kusita
umfundzi: • Bafundzi bacatsanisa linani ngekusebentisa emagama
Silinganiso • Kucombela ekucatsanisa njenga (-dze kuna/ -fisha kuna, -sindza kuna/ -lula
kuna njll)
• Kwati kahle ngeKukala
nemiphumela yako. • Bafundzi bangeniswa kutinsita letihlelekile njengemagremu,
emekhilogremu, emamililitha, emalitha, emasentimitha
nemamitha.
Imisebenti lephatselene nesikhatsi kufanele ihleleke ngekunaka
kutsi kuhamba kwesikhatsi kufanele kutfutfukiswe kucala ngembi
kwekutsi bafundze ngesikhatsi.
Kufundza ngekusebenta ngedatha Lekugcilwa kuko nakufundziswa noma kufundvwa ngekusebenta
kutfutfukisa likhono lemfundzi le: kwedatha eSigabeni Sabokhewane; kuhlela tintfo nedatha
• kugcogca ngetindlela letehlukene ngekubuka timphawu letehlukene tentfo
Kusebenta noma idatha.
• kuhlela
ngedatha • Bafundzi balindzeleke kutsi bahumushe babuye bakhe
• kubukisa emagrafutitfombe nemabhagrafu lakhombisa 1 ku 1
kucondzanisa emkhatsini wetintfo nekuvetwa kwato
• kuhlatiya nekuhumusha idatha
basebentisa idatha leniketiwe.
leniketiwe
10 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
2.6 Sisindvo semikhakha yalokucuketfwe
Sisindvo semikhakha yalokucuketfwe sisebenta tinhloso letimbili letibalulekile: kwekucala lesisindvo sicondzisa
ngebungako besikhatsi lesidzingekako kufundzisa lokucuketfwe kumkhakha ngamunye ngalokunelisako; kwesibili
lesisindvo sicondzisa ngekusabalaliswa kwalokufundvwako eluhlolweni. Sisindvo semikhakha yalokucuketfwe
asifanani kuliBanga ngalinye eSigabeni Sabokhewane.
Lithebula 2.2 Sisindvo semikhakha yalokucuketfwe esigabeni sabokhewane
SISINDVO SEMIKHAKHA YALOKUCUKETFWE
Lokucuketfwe LiBanga 1 LiBanga 2 LiBanga 3
Tinombolo, timphawu tekubala nebudlelwane* 65% 60% 58%
Emaphethini, emafangishini ne-Aljebra 10% 10% 10%
Sikhala nabobunjwa (IJomethri) 11% 13% 13%
Silinganiso 9% 12% 14%
Kusebenta ngedatha (Sitatistiki) 5% 5% 5%
100% 100% 100%
*Emabangeni R-3, kubalulekile kwati kutsi Tibalo tigcile kulomkhakha wetinombolo, timphawu tekubala nebudlelwane. Bafundzi
kufanele baphume esigabeni sabokhewane banelwati lobanti ngetinombolo nekutisebentisa ngalokushelelako. Inhloso kutsi
bafundzi baphumelele babuye babe nekutetsemba ngetinombolo nangekubala. Ngalesizatfu sikhatsi sekufundza lesabelwa
Tinombolo, emafangishini nebudlelwane sengetiwe. Umsebenti lomnyenti wemaphethini kufanele ugcile kumaphethini
etinombolo kuchubeka kwengeta likhono letinombolo.
2.7 Tibalo eSigabeni Sabokhewane
Tibalo teSigaba Sabokhewane takha kuchumana kwemphilo yemntfwana yasenkhulisa nemphilo yakhe
sekangaphandle kwesikolo, netibalo letilukhuni temabanga latawuchubeka awafundze. Emabangeni ekucala
bafundzi kufanele bahlangabetane netimo letitabanika ematfuba ekwenta, kukhuluma nekurekhoda imicabango
yabo ngetibalo.
Sikhatsi lesisetjentiswa nakwentiwa tibalo sinemtselela loncumako ngekutfutfuka kwemakhono nelwati lwetibalo.
Imisebenti lebayentako bafundzi kufanele ingabi nguleyo yekucitsa nje sikhatsi kepha kufanele igcile ngalokucacile
kutibalo njengoba kuhlelekile kukharikhulamu.
2.7.1 Ticondziso letiphakanyisiwe tekuphatsa indlu yekufundzela
Ngelilanga linye Tibalo tibekelwe sikhatsi lesincunyiwe. Ngesikhatsi seTibalo lesincunyiwe kufanele kwenteke loku
lokulandzelako:
• Umsebenti weliklasi lonkhe
-- Tibalo tenhloko
-- Kuhlanganiswa kwelwati
-- Kuphatfwa kweliklasi (kunika umsebenti ngekutimela njll)
• Kufundzisa emacembu lamancane
-- Kubala
-- Kutfutfukisa lwati lwetinombolo (imisebenti yetemlomo nekwenta)
CAPS 11
TIBALO LiBanga R
-- Kusombulula tinkinga tetibalo (imisebenti yetemlomo nekwenta)
-- Kubhala
-- Kutfutfukisa emasu ekubala (imisebenti yetemlomo nekwenta)
-- Emaphethini
-- Sikhala nabobunjwa
-- Kukala
-- Kusebenta ngedatha
• Umsebenti lebawenta ngekutimela
Bafundzi balolonga babuye bahlanganise lwati lolutfutfukisiwe ngalesikhatsi bafundza bonkhe nangalesikhatsi
bafundza ngemacembu lamancane.
Umsebenti weliklasi lonkhe: uma kugcilwe etibalweni tenhloko, kuhlanganiswa kwelwati nekunika imisebenti
yemfundzi ngamunye kutsatsa lokungenani emaminithi la 20 ngelilanga ekucaleni kwesifundvo seTibalo. Kuso
lesikhatsi thishela angabuye asebente nelikilasi lonkhe kutfola nekurekhoda ligama lelilanga leliviki, lusuku, linani
lebafundzi labakhona nalabangekho, nesimo selitulu. Tibalo tenhloko tifaka ekhatsi tibalo tenhloko letisheshisako (sib.
Inombolo lesemuva/ ngembi Kwe 8; njll). Thishela angabuye ahlanganise nelwati loluya ngekushuba. Kubalulekile
futsi kutsi thishela anikete bafundzi imisebenti jikelele nemisebenti lebayenta ngamunye uma yena asachubeka
nemacembu lamancane.
Imisebenti legcile emacenjini lamancane: Imisebenti leba yimphumelelo nguleyo letsatsa licembu lelincane lebafundzi
(8-12) labanemakhono lafanako ahlale nabo esiyilweni noma ematafuleni abo ngalesikhatsi labanye bafundzi
batisebentela ngamunye. Thishela usebenta nebafundzi ngemlomo nangekwenta, benta imisebenti yekubala,
kucombela, kutfutfukisa lwati lwetinombolo, imisebenti yekusombulula tinkinga tetibalo nemisebenti lephatselene
nemaphethini, sikhala nabobunjwa, silinganiso nekusebenta ngedatha.Lemisebenti kumele ihlelwe ngekucophelela.
Umsebenti lobhalwako (incwadzi yekusebentela, emaphepha ekusebentela, emakhadi emsebenti njll) kufanele
ube yincenye yemsebenti welicembu lapho kungenteka khona kute kusekelwe kufundza. Bafundzi kufanele babe
netintfo tekubhala (emabhuku emsebenti wasekilasini, njll) kute babhale imisebenti yekusombulula tinkinga tetibalo.
Tikhatsi temacembu kufanele tibe nekusebentisana lokukhulu, bafundzi kufanele bagcugcutelwe kwenta, kukhuluma,
kukhombisa nekurekhoda imicabango yabo ngetibalo.
Bothishela kufanele bangabatsatseli phansi bafundzi labatsatsa kancane, kufanele nabo babanikete umsebenti
lofana newalabanye. Kuba lula kumatanisa lizinga lebulukhuni bemsebenti ulicatsanisa nebafundzi, uma thishela
asebenta nelicembu lebafundzi labati kwenta ngalokufanako. Emacembu lahlanganise bafundzi labenta ngetindlela
letehlukene asebenta kahle kwakha, Kukala, kwakha emaphethini noma imisebenti yekuhlunga noma imidlalo.
Imisebenti lebayenta ngekutimela: Ngalesikhatsi thishela enta tifundvo letigcile emacenjini lamancane, bafundzi
labanye kufanele babe batibandzakanye naleminye imisebenti leyehlukene yeTibalo legcile ekuciniseni
nasekuhlanganiseni lwati nemakhono lafundzisiwe ngesikhatsi setifundvo letigcile emacenjini lamancane.
Lemisebenti lebayenta ngekutimela kufanele ingafani kute bafundzi labenta tintfo ngetindlela letehlukene bakwati
kwenta. Imisebenti lebayenta ngekutimela ingafaka loku lokulandzelako:
12 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
-- kusebenta ngetincwadzi temsebenti
-- emaphepha/emakhadi emsebenti ekubala, kusebenta ngetinombolo, tinkinga tetibalo letilula letihambisana
nengcikitsi (tibalo temagama) abe ahlelwe ngetigaba.
-- Imidlalo yeTibalo lefana neLudo, emadomino, emaphazili ne
-- misebenti lefaka ekhatsi kwakha lokutsite, kuhlunga, emaphethini neKukala.
• Sikhatsi setibalo kufanele sisekele nebafundzi labahlangabetana netihibe tekufundza, imisebenti lesita
bafundzi labahamba embili, imisebenti yeluhlolo, njll
• Imisebenti legcile kumfundzi ngamunye neyemacembu lamancane kufanele kutsi thishela ayibuke (leyenti-
wako, yemlomo) ayimake abuye abuke bafundzi nababhala njengencenye yeluhlolo lolungakahleleki naloluh-
lelekile.
• Kulandzelela timphendvulo letiniketwa bafundzi (ngemlomo, ngekwenta, ngekubhala) uma bafundza
nobe thishela afundzisa kusita thishela kutsi akwati kuhlola bafundzi ngalokuchubekako, kulandzelela in-
chubekelembili yebafundzi nekuhlela lusito lolufanele bafundzi labahlangabetana netihibe ekufundzeni.
2.7.2 Bafundzi labahlangabetana netihibe ekufundzeni Tibalo
Kubalulekile kutsi bafundzi labahlangabetana netihibe ekufundzeni Tibalo baniketwe imisebenti letsite lekumele
bayente nabafundza.Kumele kusetjentiswe tibonelo labatatibona, kusetjentiswe netintfo lucobo lwato kanye
nemisebenti lephatsekako sikhatsi lesidze kubafundzi labanetihibe ngobe kwenta umsebenti lolukhuni ngekusheshisa
kungenta kutsi bafundzi bacakeke babuye bangachubekeli embili.Labafundzi kumele baniketwe sikhatsi lesinyenti:
• Sekucedzela umsebenti weluhlolo
• Sekutfola emakhono ekucabanga(netindlela takhe)
Linani lemisebenti lekumele icedzelwe kumele ihambisane nesimo semfundzi ngaphandle kwekulahlekelwa
ngumcondvo kanye nemakhono lafundziswako.
2.7.3 Tibalo tenhloko
Tibalo tenhloko tidlala indzima lebalulekile kuKharikhulamu.Tinombolo lekumele tihlanganiswe kanye nelithebula
lekuphindzaphindza, lekumele bafundzi balati nobe batikhumbule liniketiwe ebangeni ngalinye.Kungeta kuloku,tibalo
tenhloko tisentjentiselwa kutfola tinombolo letisetulu letehlukene ngekutsi babale bece letinye tinombolo kanye
nekutsi bente leminye imisebenti yekukhuphuka wehle sicanco setinombolo.Thishela weliBanga lesitsatfu angahle
abute imibuto lelandzelanako lefana nalena:Cala ngalenombolo 796, yingete nge- 7 = 803, yehlise nge-5 = 798.
Ngeta nge- 10... nga- 2... nge- 90..., yehlise nge- 5... njll. Lemisebenti lefana nalena isita bafundzi kutsi bakwati
kuticambela imigcatinombolo yenhloko.
Tibalo tenhloko tivela kakhulu kusahluko semsebenti wekubala kanye newekutfutfukisa tinombolo, lophatselene
nesihloko lesitsi Tinombolo kanye neMaphethini,kantsi futsi ingabuye yenteke ngesikhatsi sesilinganiso nesikhatsi
semisebenti lephatselene neDatha.Nangabe benta sifundvo seTibalo tenhloko bafundzi bangacindzetelwa kutsi
bente tibalo tenhloko lebangeke batikhone- tintfo tekubhala nobe tintfo tekubala kumele kutsi bafundzi labatidzingako
batitfole ngaso sonkhe sikhatsi.
CAPS 13
TIBALO LiBanga R
2.8 LiBanga R
Indlela yekufundza tibalo kumele igcile kumgomo wekuhlanganisa tifundvo kanye nekufundza badlala. Thishela
kumele kube nguye lohamba embili, angenelele lapho kufanele khona. Thishela longenelelako uveta ematfuba
lamanyeti ekufundza lokungakahlelwa lokuvela ngalesikhatsi umfundzi atentela umsebenti ekhoneni lapho atakhela
khona umfanekisomcondvo, ngesikhatsi sekudlala bakhululekile nobe ngesikhatsi sekudlala ngemanti nesanti kanye
nangesikhatsi semsebenti loholwa nguthishela lesigcile kumagama lasetjentiswa esifundvweni seTibalo, lafana
nekubala, kutfutfukisa tinombolo,sikhala nabobunjwa, emaphethini, sikhatsi kanye naleminye imisebenti yetibalo.
Umbala awusiso sihloko lesitimele, kepha ungasetjentiswa nakutfutfukiswa umcondvo lotsite wetibalo, emsebentini
lofana nekuhlunga, kugcogca nekuhlela tintfo ngetigaba tato.
Tonkhe tinhlangotsi ebangeni R, lokufaka ekhatsi simo seliklasi, kufundzisa nekufundza kumele kutfutfukise kukhula
kwemfundzi ngalokuphelele. Kutfutfuka lokuyincenye yeTibalo letifaka ekhatsi kutfutfuka kwengcondvo (kucatulula
tinkinga tetibalo, umcondvo lohlelekile kanye nekucabanga lokuhlelekile), kutfutfuka kwelulwimi (lulwimi lweTibalo)
kanye nendlela labona ngayo tintfo umfundzi,kutfutfuka ngekwemoya,kutfutfuka ngetenhlalo. Tonkhe letinhlangotsi
tingatfutfukiswa ngesikhatsi setindzaba, semculo,semlolotelo, ngesikhatsi semidlalo yeminwe, ngesikhatsi
sekudlala ngemanti, kusebentisa emathoyizi ekufundza,lafaka ekhatsi imidlalo yembhodi,tintfo lebatakhela tona
kanye nemisebenti lephatselene (nesisindvo,sikhatsi,umtsamo, silinganiso, njll), umdlalo wekutakhela umfanekiso
engcondvweni,imidlalo ledlalwa ngaphandle kanye nemidlalo ledlalwa enkhundleni.Tinhlobo letihlukene temidlalo
titawufaka ekhatsi tincenye letitsite teTibalo, letifana Kukala ngalesikhatsi bapheka nobe kubala ngalesikhatsi
batsenga.
Ngalamanye emagama kucala kufundza Tibalo kanye nebudlelwane lobukhona emkhatsini welwati lweTibalo kumele
kuhambisane nemigomo yekufundza lapho bafundzi batawudlula etigabeni letintsatfu tekufundza letifana naleti:
• Sigaba lapho bafundzi basebentisa kunyakata kwemtimba kanye nemiva
• Sigaba lapho basebentisa tintfo lucobo lwato, sib.timbonyo temabhodlela kanye naletinye tintfo letikhona
endzaweni lebakuyo
• Sigaba lapho bakhombisa umsebenti ngekubhala basebentisa liphepha nepeniseli,(sib.kusebentisa
imidvwebo, nekufananisa emakhadi)
Ebangeni R luhlelo lwetikhatsi tekufundzisa lubitwa ngekutsi luhlelo lwemalanga onkhe (buka Umfanekiso 1) kantsi
futsi lucuketse tincenye letintsatfu letifana naleti:
• Imisebenti leholwa nguthishela
• Imisebenti yemalanga onkhe
• Imisebenti umntfwana laticalela yona nobe kudlala lokukhululekile
14 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
Umfanekiso 1: LiBanga R Luhlelo lwemalanga onkhe
(Kusuka ku: ± 7:30-13:00)
Kufika nekudlala ngekukhululeka TIBALO
Imisebenti lesuselwa
Kubingelela, Lusuku lwekutalwa, eSitatimendeni
LulwimiTibalo
Kubhalisa, Tindzaba, Senchubomgomo yaVelonkhe
Emakhono ekuphila yeKharikhulamu Nekuhlola
36 Lishadi lesimo selitulu
(Tibalo)
emaminithi
KUFUNDZA BASITWA NGUTHISHELA • Imisebenti yetingoma
Lulwimi, Tibalo, Emakhono ekuphila nemculo
• Imisebenti yekucondza
• Imilolotelo yekubala
• Tingcikitsi tekucoca
• Umdlalo- wekulingisa • Kulinga kweSayensi
• Imisebenti yebuciko (emalanga
• Kulingisa • Kudlala ngekukhululeka
onkhe) kukhululeka ngekhatsi
50 • Kwakha lokutsite • Lokwentiwa ngalokuvamile
• Umdlalo lokhululekile
emaminithi • Umdlalo lofundzisako
waseklasini
• Kudlala
• Kukhweta liklasi
• Emabhuloki
• Emathoyizi- ekufundza LULWIMI
• Imidlalo yekucondza Imisebenti lesuselwa
30 Kufundza Lulwimi basitwa nguthishela • Emaphazili eSitatimendeni
emaminithi Emakhono ekuphila Tibalo • Likhona letincwadzi Senchubomgomo yaVelonkhe
• Sikhatsi sekubindza yeKharikhulamu Nekuhlola
• Indzawo lethulile (Lulwimi Lwasekhaya)
10 Sikhatsi sendlu lencane • Tindzaba leticocwako
ema-minithi Lulwimi, Tibalo, Emakhono ekuphila • Kwenta samdlalo
• Tincwadzi/ titfombe
• Kufundza titfombe
20 Sikhatsi sekudla
ema-minithi • Kucoca ngetitfombe
Lulwimi, Tibalo, Emakhono ekuphila
• Imisebenti yekucondza
• Iphosta yebatali
• Incwadzi yebatali
• Tindzaba
• Emanti ekudlala • Tinkondlo/ imilolotelo
• Isanti yekudlala • Umculo/tingoma/imilolotelo
Sikhatsi sekudlala • Kulingisa\ • Emathephu
ngekukhululeka • Emabhola • Tingcikitsi tekucoca
60 ngaphandle
emaminithi • Umjinko • Imisebenti yekunyakatisa-
Kukhweta emathoyizi • Emavili ekudlala umtimba
• Emathoyisi ekufundza • Lokwentiwa ngalokuvamile
• Tinsita tekutivocavoca • Kudlala ngekukhululeka
• Emavili etimoto
• Sifundvo
Sekutivocavoca EMAKHONO EKUPHILA
10 Tikhatsi tekuya endlini lencane • Imidlalo • Imisebenti lesuselwa
emaminithi Tibalo, Lulwimi, Emakhono ekuphila eSitatimendeni
Senchubomgomo yaVelonkhe
yeKharikhulamu Nekuhlola
30 IMISEBENTI YEKUSITA THISHELA (Emakhono)
emaminithi Tibalo, Lulwimi, Emakhono ekuphila • Imisebenti yekunyakatisa
umtimba
• Tingoma nemaculo
30
Tindzaba temalanga onkhe • Tinkondlo nemilolotelo
emaminithi
• Tingcikitsi tekucoca
• Lusuku lwekutalwa
Sikhatsi sekuphumula kanye nesikhatsi • Lokwentiwa ngalokuvamile
sekuhamba uye ekhaya • Kudlala ngekukhululeka
CAPS 15
TIBALO LiBanga R
Lokumele kugcizelelwe ngasosonkhe sikhatsi akube kusetjentiswa kwetincenye teluhlelo lwemalanga onkhe kute
kutfutfukiswe kucala kufundza Tibalo ngendlela lejabulisako naletentakalelako.Sib. ematfuba ekufundza tibalo babe
baholwa nguthishela ayaniketwa ngesikhatsi saleminye imisebenti.Tikhatsi letinyenti kumele tigcile esifundvweni
seTibalo.Esikhatsini sasekuseni ngalesikhatsi bafundzi babingelelwa, bahlolwa kutsi bakhona yini esikoleni, kuvela
ematfuba ekudlala ngetinombolo, sib.kubala. Letinye tikhatsi letifana nesikhatsi seTibalo, sikhatsi lapho umfundzi
aveta indlela labona ngayo tintfo, sikhatsi sekunyakatisa umtimba, sikhatsi semculo, sikhatsi seteSayensi nato
tingagcila etibalweni.
Imisebenti lephatselene nebuciko bekuticambela nayo ingagcizelela tifundvo teTibalo, sib.bobunjwa be-Jomethri
njengendilinga nesikwele, kwenta ikholagi nekutakhela emaphethini laphatselene nesitfombe.Lishadi lesimo selitulu,
ikhalenda kanye nesikhatsi sekubungata lusuku lwekutalwa, konkhe loku kubanika ematfuba ekufundza Tibalo.Sib.
lwati lwathishela ngulo lolungenta kufundza kube yimphumelelo.
• Tintfo letenteka malanga onkhe, lapho bafundzi babamba lichaza ngesikhatsi sekudla, ngesikhatsi sekufika,
ngesikhatsi sekuya ekhaya kanye nesikhatsi sekuya endlini lencane,sonkhe lesikhatsi singasetjentiswa kugcilwe
eTibalweni.Bafundzi labagcoke lokubovu, sib.batawuba bokucala kuya endlini lencane (ungasebentisa umbala
kanye netinombolo letitayelekile), umntfwana ngamunye utawutfola indishi nesinkhwa (1 ku 1 kuhambelana
kwetintfo), Thandi utawufuna sinkhwa sesibili,Sipho yena akasakufuni lokunye.Loku kusho kutsi thishela
kufanele abone abuye asebentise ematfuba lavelako ekufundzisa njengoba angumcumanisi wekufundza.
• Ngalesikhatsi semdlalo lokhululekile thishela angatfutfukisa sikhatsi sekucala kufundza Tibalo ngekutsi ahlele
kahle indzawo yekudlala bakhululekile.Kudlala ngaphandle lokukhululekile lokufana nekucanca luhlaka
lolwakhiwe ngetingodvo nobe kugibela libhayisikili, kungatfutfukisa kusetjentiswa kwesilulumagama setibalo
lesibalulekile lesifana nalesi, etulu/ phasi, ngekusheshisa/ kancane, kuphakeme/kuphasi, njll. Kudlala ngemanti
nangesanti kutawenta bafundzi kutsi bavisise emagama lafana nalawa, sisindvo, bungako kanye nemtsamo.
Yonkhe lemisebenti lekukhulunywe ngayo itawutfutfukisa emakhono endlela yekubona tintfo letitawuba
yincenye letawuphumelelisa kufundvwa kweLulwimi kanye neTibalolokuhlelekile.Tibonelo talamakhono
nguleti:
-- Kutfutfukisa kuvisisa indzawo yakho esikhaleni, sib.ngemuva, ngaphambili, ngaphasi, dvutane nentfo (loku
singakuchumanisa nesimelibungako eTibalweni.
-- Tinkhombandlela kanye netinhlangotsi (loku singakuchumanisa netinombolo kanye nekwakhiwa
kwetinhlavu, nekufundza ucale esandleni sesancele uye esandleni sekudla)
Lendlela lechazwe ngenhla, indlela lekumele ilandzelwe ebangeni R letawutfutfukisa kucatululwa kwetinkinga
tetibalo, kucabanga lokuhlelekile kanye nekucabangisisa, kanye nekufundzisa ngebuve bakho ngobe igcile
ekufundziseni, nasekucocisaneni ngekubambisana.Ngekutsi basebentise ematfuba ekufundzisa lokungakahlelwa,
thishela angakwati kugcugcutela bafundzi kutsi bavete tinchumo tabo babuye bacombele ngaloko lokungenteka,
sib.Ngabe bacabanga kutsi sitja lebasisebentisa ngalesikhatsi badlala ngemanti singamumatsa emanti lamanyenti
kudlula lesinye.
Ngekwenta tiphakamiso letilusito kanye nekucela bafundzi kutsi bacabange ngaletinye tindlela tekucatulula
tinkinga tetibalo, thishela angakwati kugcugcutela bafundzi kutsi bacabange ngalokujulile bese banika tizatfu
letifanele letiphatselene netincumo lebatitsetse.Loku akusho Tibalo kuphela kodvwa kutfutfuka ngalokuphelele nako
kuyabukwa, tindzawo letibalulekile letiphatselene neSitatimende Senchubomgomo yaVelonkhe yeKharikhulamu
neKuhlola nato tiyabukwa.
16 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
Inchubo yekuhlola ebangeni R kumele ibe ngulengakahleleki kantsi bafundzi kumele bangabi sesimeni sekubhaliswa
sivivinyo.Ngalesizatfu lesi imsebenti yekuhlola ayikafakwa eSitatimendeni Senchubomgomo yaVelonkhe
yeKharikhulamu neKuhlola seliBanga R. Umsebenti ngamunye lotawusetjentiselwa kuhlola kumele uhleleke kahle
kute uhlanganise tinhlobo letihlukene temakhono.
Ebangeni R kuhlola lokunyenti kwenteka ngekutsi bafundzi bacashelwe, lapho thishela arekhoda imiphumela
yekuhlola asebentisa tinhla tekutikhumbuta. Uma umnyaka uchubeka, sitfombe lesiphelele semfundzi ngamunye,
tinkinga tetibalo lanato kanye nalapho aphumelela khona kuyakheka kancane kancane. Loko kunika litfuba
lekusombulula tinkinga tetibalo letikhona kanye nekukhulisa loko lakwati kukwenta.
Luhlelo lwekufundza loluhlelekile lwakadzeni lolugcile eklasini, lolwenta umntfwana afundze angakakhululeki kufanele
balugweme ngobe kwenta umfundzi weliBanga R angatifundzi ngalokufanele tibalo.
Liklasi leliBanga R kumele lingafani neliklasi leliBanga 1.Linetimphawu talo letihlukile letiphatselene nekutsi bafundzi
labanaleminyaka balivisisa njani live lebakulo kanye nekutfola lwati, emakhono kanye nemagugu latabavumela kutsi
bangete ematfuba labaniketwe wona eminyakeni yekufundza ngalokuhlelekile
CAPS 17
TIBALO LiBanga R
2. 9 Tinsita letiphakanyisiwe teliklasi leTibalo teSigaba Sabokhewane
• Tibali
• Lidayizi lelikhulu
• Ifulemu lenkhulu yekubala
• Lishadi lebudze
• 1-100 kanye na 101-200 iphosta yetinombolo lenkhulu (100 wemashadi)
• Tinhlobo letihlukene temugcatinombolo
• Emakhadi lakhulisako
• Imali yekudlala-imali lebuhehlu kanye nemali yemaphepha
• Ikhalenda yangalowomnyaka
• Liwashi letinsi laselubondzeni lelikhulu
• Sikali sekusimamisa
• Emabhuloki ekwakha
• Lubumba lwekudlala
• Tinhlobo letihlukene temabhokisi labobunjwa labahlukene lababuya ekhaya
• Tinhlobo letihlukene temabhodlela eplasitiki kanye netintfo letitawuchaza nobe ticatsanise umtsamo
• Sibonelo lesihle lesiyimbulungu (ibhola), iphrizimu lengucalandze (libhokisi), ikyubhu, ikhoni, iphiramidi
kanye nesilinda.Thishela angatentela loku.
• Linani lemaplasitiki nobe emabhodi lasikwele, indilinga, tinhlobo letihlukene tabocalantsatfu letingemasayizi
lahlukene.
• Imidlalo yeTibalo,emaphazili, emathanigramu, nalokunye
• Loku kubalulekile eBangeni R kanye naseBangeni 1:
-- Indzawo yekudlala ngesanti nemanti
-- Tinsita tekucanca, tekusima, tekujinka kanye nekuzuba
-- Sitolo sekudlala lesinetintfo lekumele batitsenge kanye nemali yekudlala
-- Tinhlobo letihlukene temidlalo lefanele
-- Emabhuloki
18 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
SIGABA 3: LOKUCONDZENENGCO NALOKUCACISAKO
KWALOKUCUKETFWE
3.1 Singeniso
Tibalo ka-GET ticuketse letihlokwana letilandzelako:
• Tinombolo, timphawu and budlelwane
• Emaphethini, emafangishini ne-Aljebra
• Sikhala nabobunjwa (iJomethri)
• Kulinganisa
• Kusebenta ngedatha
Ngakunye kwaloko lokucuketfwe kuyahlukaniswa kube tihloko etibalweni, sib.sikhala netibunjwa emabangeni
abokhewane sihloko sinye singubobunjwa labangu-2-D. Lwati nemakhono aniketiwe esihlokweni ngasinye. Sahluko
3 seSitatimende Senchubomgomo Yekharikhulamu Nekuhlola (SISEYENE) seTibalo sesigaba sabokhewane sinika
sibuye sichaze lokucuketfwe kwetibalo
3.2 Kunika lokucuketfwe kukhonjiswe incubelembili
Lelithebula lalesigaba likhombisa tihlokwana nemakhono laniketiwe nekutfutfuka kusukela eBangeni R -3. Lelithebula
lesibutsetelo seliBanga sikhombisa kutfutfuka kwelwati nemakhona kuwo omane emathemu emnyaka
Kodvwa-ke kuletinye tihloko letihlokwana/imicondvvo nemakhono kuyafana emabangeni lamabili lalandzelanako.
Lokuchazwa kwalokucuketfwe kutawunika ticondziso kwekutsi kutfutfuka kungentiwa kanjani kulesimo. Lokuniketwa
kwalokucuketfwe kumele kufundvwe kanye nekuchazwa kwalokucuketfwe.
Sibutsetelo sesiGaba sabokhewane saloko lokucuketfwe; timphawu nebudlelwane, emaphethini, emafangishini ne-
Aljebra, sikhala nabobunjwa, kulinganisa nekusebenta ngedatha emabangeni R-3 njengoba kucacisiwe kulelithebula
lelingentasi:
CAPS 19
SIBUTSETELO SESIGABA SABOKHEWANE
1. TINOMBOLO, TIMPHAWU TEKUBALA NEBUDLELWANE
20
Kutfutfuka kwetinombolo, timphawu tekubala nebudlelwane
• Kutfutfuka lokumcoka etinombolweni, kutimphawu tekubala nebudlelwane kwenteka ngetindlela letintsatfu:
-- Kungenteka kuhleleka kwetinombolo.
-- Kungeniswa tinhlobo letehlukene tetinombolo.
-- Kugucuka kwetindlela tekubala.
• Njengoba linani lekuhleleka kwetinombolo lingeteka kufika eBangeni 3, bafundzi kumele batfutfukise tindlela letisebentisekako tekubala .
TIBALO LiBanga R
• Tinkinga tetibalo tesimongcondvo kumele ticaphele kuhleleka kwetinombolo talelobanga kanye nendlela bafundzi labakhona ngayo kubala
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
KUTFUTFUKISWA KWEBALA TINOMBOLO: Bala ngetinombolo letiphelele
1.1 Bala tintfo letiphatsekako Bala tintfo letiphatsekako Bala tintfo letiphatsekako Bala tintfo letiphatsekako
Bala tintfo Combela ubuye ubale Combela ubuye ubale Combela ubuye ubale Combela ubuye ubale
ngekwetsembeka. ngekwetsembeka. ngekwetsembeka. ngekwetsembeka.
lokungenani tintfo leti -10 temalanga lokungenani tintfo leti -50 temalanga lokungenani tintfo leti -200 lokungenani tintfo leti -1000
onkhe onkhe temalanga onkhe temalanga onkhe
Kubala ngetincumbi kuyakhutsatwa. Kubala ngetincumbi kuyakhutsatwa. Kubala ngetincumbi kuyakhutsatwa.
1.2 Bala uye phambili nasemuva Bala uye phambili nasemuva Bala uye phambili nasemuva nge: Bala uye phambili nasemuva nge:
ngakunye nga -1 kusukela ku -1 ngabo-1 kusukela kunobe
Bala uye phambili uye-10. nguyiphi inombolo emkhatsini we • ngabo-1 kusukela nobe kuyiphi • ngabo-1 kusukela nobe kuyiphi
nasemuva -0 ne -100 inombolo emkhatsini we 0 ne 200 inombolo emkhatsini we 0 ne 1000
Kusebentisa imilolotelo nemaculo
etinombolo Bala uye phambili:
• ngema-10 kusukela kunobe • ngema-10 kusukela kunobe • ngema-10 kusukela kunobe
nguyiphi imalithiphuli ye -10 nguyiphi imalithiphuli ye -10 nguyiphi imalithiphuli ye -10
emkhatsini we-0 ne -100 emkhatsini we-0 ne -200 emkhatsini we-0 ne -1000
• ngeti -5 kusukela kunobe nguyiphi • ngeti -5 kusukela kunobe nguyiphi • ngeti -5 kusukela kunobe nguyiphi
imalithiphuli ye -5 emkhatsini we-0 imalithiphuli ye -5 emkhatsini we-0 imalithiphuli ye -5 emkhatsini we-0
ne -100 ne -200 ne -1000
• ngabo -2 kusukela kunobe • ngabo -2 kusukela kunobe • ngabo -2 kusukela kunobe
nguyiphi imalithiphuli ye -2 nguyiphi imalithiphuli ye -2 nguyiphi imalithiphuli ye -2
emkhatsini we-0 ne -100 emkhatsini we-0 ne -200 emkhatsini we-0 ne -1000
• ngabo -3 kusukela kunobe • ngabo -3 kusukela kunobe
nguyiphi imalithiphuli ye -3 nguyiphi imalithiphuli ye -3
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
emkhatsini we-0 ne -200 emkhatsini we-0 ne -1000
• ngabo -4 kusukela kunobe • ngabo -4 kusukela kunobe
nguyiphi imalithiphuli ye -4 nguyiphi imalithiphuli ye -4
emkhatsini we-0 ne -200 emkhatsini we-0 ne -1000
• ngema 20,25,50,10 lokungenani
uye kuye kulokungenani e-1000
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
KUTFUTFUKA KWELWATI LWETINOMBOLO: Kuveta tinombolo letiphelele
Shano ubuye usebentise
CAPS
emagama etinombolo engcikitsini
leyetayelekile.
1.3 Bona, utfole ubuye ufundze Bona, utfole ubuye ufundze Bona, utfole ubuye ufundze Bona, utfole ubuye ufundze
tinombolo tinombolo tinombolo tinombolo
Tinombolo
nemagama • Bona, utfole ubuyeufundze • Bona, utfole ubuye ufundze • Bona, utfole ubuye ufundze • Bona, utfole ubuye ufundze
etinombolo tinombolo -1 uye eli-10. tinombolo -1 uye e-100. tinombolo -0 uye 200. tinombolo -0 uye 1000.
• Bona, utfole ubuye ufundze • Bhala tinombolo -1 uye -20 • Bhala tinombolo -0 uye -100 • Bhala tinombolo -0 uye -1000
emagama etinombolo -1 uye eli-
10. • Bona, utfole ubuye ufundze • Bona, utfole ubuye ufundze • Bona, utfole ubuye ufundze
emagama etinombolo -1 uye -10 emagama etinombolo -0 uye -100 emagama etinombolo -0 uye -1000
• Bhala emagama etinombolo • Bhala emagama etinombolo -0 • Bhala emagama etinombolo -0
etinombolo -1 uye -10 uye e-100 uye-1 000
KUTFUTFUKA KWELWATI LWETINOMBOLO: Chaza, catsanisa bese uhlela tinombolo letiphelele
1.4 Chaza, catsanisa ubuye uhlele Chaza, catsanisa ubuye uhlele Chaza, catsanisa ubuye uhlele Chaza, catsanisa ubuye uhlele
tintfo letigcogciwe tifike -10. tintfo tifike -20. tinombolo uye -99 tinombolo uye -999
Chaza, catsanisa
ubuye uhlele • Chaza tinombolo letiphelele tifike • Chaza ubuye ucatsanise tintfo • Chaza ubuye ucatsanise • Chaza ubuye ucatsanise
tinombolo eli-10 letigcociwe ngalokunyenti, tinombolo letiphelele ufike -99 tinombolo letiphelele ufike -999
lokuncane nalokufana nje. usebentisa lokuncane kuna, ngekusebentisa lokuncane kuna,
• Catsanisa kutsi nguyiphi yetintfo lokukhulu kuna, lokunyenti kuna, lokukhulu kuna, lokunyenti kuna,
kuleti letimbili letigcogciwe • Chaza ubuye uhlele tintfo nakulingana. nakulingana.
lenkhulu, lencane, lencane letigcogciwe ticale kulokunyenti
kuna, lenkhulu kuna, lenyenti kuye kulokuncane nakulokuncane • Chaza ubuye tinombolo letiphelele • Chaza ubuye tinombolo letiphelele
kuna, kulingana na, lokunyenti, kuye kulokunyenti ufike -99 kusuka kulencane uye ufike -999 kusuka kulencane uye
llokuncayane, letimbalwa ufike kulenkhulu nekusuka kulenkhulu kulenkhulu nekusuka kulenkhulu
eli-10. Chaza, catsanisa ubuye uhlele uye kulencane. uye kulencane.
tinombolo uye -20
• Hlela tintfo letindlula kuletimbili
ticale kulokuncane kakhulu kuye • Chaza ubuye ucatsanise
kulokukhulu kakhulu ufike eli-10 tinombolo letiphelele naloku
ncane kuna, lokukhulu kuna,
nalokunyenti kuna, kuncane kuna,
kulingana.
• Chaza ubuye uhlele tinombolo
kusuka kulencane kakhulu uye
kulenkhulu kakhulu nalkulenkhulu
kakhulu uye kulekuncane kakhulu.
Sebentisa tinombolo te-odinali, Sebentisa tinombolo te-odinali, Sebentisa te-odinali, indzawo Sebentisa tinombolo te-odinali,,
indzawo nobe kubekeka indzawo nobe kubekeka nobe kubekeka indzawo nobe kubekeka
21 • Tfutfukisa lwati lwetinombolo te • Beka tintfo emgceni ticale • Beka tintfo emgceni ticale • Sebentisa, ufundze ubuye ubhale
-odinali, sib. Kwekucala, kwesibili, ngeyekucala tifike kuyelishumi ngeyekucala tifike kuyelishumi tinombolo te-odinali ngalendlela
kwesitsatfu kuye kukwesitfupha nobe ekucala uye ekugcineni, sib. nobe ekucala uye ekugcineni, sib.
TIBALO LiBanga R
nekwekugcina yekucala, yesibili, yesitsatfu … Yekucala, yesibili, yesitsatfu ufike
Yekucala, yesibili, yesitsatfu …
yemashumi lamabili emashumini lamatsatfu nakunye.
yelishumi.
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
KUTFUTFUKA KWELWATI LWETINOMBOLO: Simelibungako
22
1.5 Cala kubona lokungenani Cala kubona lokungenani Cala kubona lokungenani
simelibungako setinombolo simelibungako setinombolo simelibungako setinombolo
Simelibungako letingemadijithi lamabili uye- 20 letingemadijithi lamabili uye- 99 letingemadijithi lamabili uye- 999
• Hlahlela tinombolo letingemadijithi • Hlahlela tinombolo letingemadijithi • Hlahlela tinombolo letingemadijithi
la-2 tibe ngema malithiphuli e -10 la-2 tibe ngema malithiphuli e la-3 tufike -999 tibe ngema
nemivo/emayunithi -10 nemivo ifike -99 tibe ngema maltiphuli e -100, emamalthiphuli e
malthiphuli e -10 nemivo/ -10 nemivo/emayunith
emayunithi
TIBALO LiBanga R
• Tfola ubuye unike bungako
• Tfola ubuye unike bungako bedijithi ngayinye
bedigithi ngayinye.
SOMBULULA TIBALO ENGCIKITSINI
1.6 Sebentisa lamasu lalandzelako Sebentisa lamasu lalandzelako Sebentisa lamasu lalandzelako Sebentisa lamasu lalandzelako
uye e- 10: nangabe kusonjululwa tinkinga nangabe kusonjululwa tinkinga nangabe kusonjululwa tinkinga
Emasu ekusombulula tetibalo nekuchaza tisombululo tetibalo nekuchaza tisombululo tetibalo nekuchaza tisombululo
tinkinga tetibalo. • Tinsita letiphatsekako sib. tibali taletinkinga tetibalo: taletinkinga tetibalo: taletinkinga tetibalo:
• Sicanco lesibonakalako • Tinsita letiphatsekako, sib. Tibali • Imidvwebo nobe tinsita
setinombolo letiphatsekako, sib. Tibali
• Kusebentisa titfombe kwetfu
latibalo tendzaba.
• Kwakha nekuhlahlela tinombolo • Kwakha nekuhlahlela tinombolo • Kwakha nekuhlahlela tinombolo
• Kuphindza nekuhhafula • Kuphindza nekuhhafula • Kuphindza nekuhhafula
• Umugcatinombolo • Umugcatinombolo • Umugcatinombolo
• Kusondzeta eshumini
1.7 Sombulula tinkinga tetibalo Sombulula tinkinga tetibalo Sombulula tinkinga tetibalo Sombulula tinkinga tetibalo
temagama (tibalo tetindzaba) temagama (tibalo tetindzaba) temagama (tibalo tetindzaba) temagama (tibalo tetindzaba)
Kuhlanganisa ngengcikitsi bese uchaza ngengcikitsi bese uchaza ngengcikitsi bese uchaza ngengcikitsi bese uchaza
nekususa tisombululo tenkinga tabo kufaka tisombululo tenkinga tabo kufaka tisombululo tenkinga tabo kufaka tisombululo tenkinga tabo kufaka
ekhatsi kuhlanganisa nekususa ekhatsi kuhlanganisa nekususa ekhatsi kuhlanganisa nekususa ekhatsi kuhlanganisa nekususa
etimphendvulweni ufike -10. etimphendvulweni ufike -20. etimphendvulweni ufike -99. etimphendvulweni ufike -999
1.8 Sombulula tinkinga tetibalo Sombulula tinkinga tetibalo Sombulula tinkinga tetibalo
temagama ngengcikitsi bese uchaza temagama ngengcikitsi bese uchaza temagama ngengcikitsi bese uchaza
Phindza tisombululo tenkinga tabo kufaka tisombululo tenkinga tabo kufaka tisombululo tenkinga tabo kufaka
kuhlanganisa ekhatsi kuphindza nekuhlanganisa ekhatsi kuphindza nekuhlanganisa ekhatsi kuphindza nekuhlanganisa
lokutawuholela lekuholela ekuphindzaphindzeni lekuholela ekuphindzaphindzeni lekuholela ekuphindzaphindzeni
ekuphindzaphindzeni netimphendvulo letifika -20 nekuphindzaphindza nekuphindzaphindza
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
ngetimphendvulo letifika -50 ngetimphendvulo letifika -100
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
1.9 Sombulula ubuye uchaze Sombulula ubuye uchaze Sombulula ubuye uchaze Sombulula ubuye uchaze
tisombululo tetinkinga tetibalo tisombululo tetinkinga tetibalo tisombululo tetinkinga tetibalo tisombululo tetinkinga tetibalo
Kugcogcela
CAPS
temagama (tibalo tetindzaba) temagama (tibalo tetindzaba) temagama (tibalo tetindzaba) temagama (tibalo tetindzaba)
ndzawonye engcikitsini lekufaka ekhatsi engcikitsini lekufaka ekhatsi engcikitsini lekufaka ekhatsi engcikitsini lekufaka ekhatsi
lokuholela kwabelana ngalokulinganako, kwabelana ngalokulinganako, kwabelana ngalokulinganako, kwabelana ngalokulinganako,
ekwahlukaniseni kugcogcela ndzawonye kugcogcela ndzawonye kugcogcela ndzawonye kugcogcela ndzawonye
ngetinombolo letiphelele ufike ngetinombolo letiphelele ufike ngetinombolo letiphelele ufike ngetinombolo letiphelele ufike
-10 netimphendvulo letingatifaka -20 netimphendvulo letingatifaka -50 netimphendvulo letingatifaka -100 netimphendvulo letingatifaka
tinsalela. tinsalela. tinsalela. tinsalela.
1.10 Sombulula ubuye uchaze Sombulula ubuye uchaze
tisombululo tetinkinga tetibalo tisombululo tetinkinga tetibalo
Kwabelana lokuholela letifaka ekhatsi kwabelana letifaka ekhatsi kwabelana
etincetwini lokulinganako lokuholela lokulinganako lokuholela
etisombululweni letifaka tincetu etisombululweni letifaka tincetu
letihamba ngakunye letihamba ngakunye.
1.11 Cikelela kutfutfukisa lwati lwemali • Bona ubuye utfola imali • Bona ubuye utfola imali • Bona ubuye utfola imali lebuhehlu
lebuhhehlu neyemaphepha lebuhehlu yaseNingizimu Afrika lebuhehlu yaseNingizimu Afrika neyemaphepha yaseNingizimu
Imali yaseNingizimu Afrika. (5c, 10c, 20c, 50c, R1, R2, R5) (5c, 10c, 20c, 50c, R1, R2, R5) Afrika
neyemaphepha (R10 ne R20) neyemaphepha (R10 ne R20)
• Sombulula tinkinga tetibalo temali • Sombulula tinkinga tetibalo temali • Sombulula tinkinga tetibalo
lefaka emanani nentjintji uye R20 lefaka emanani nentjintji uyeR99 temali lokufaka samba nentjintji
nesenti lafinyelela ku-20c nesenti lafinyelela ku .90c. ngemarandi nangemasenti.
KUTIBALELA NGEKUKHULULEKA
1.12 Sebentisa lamasu lalandzelako Sebentisa lamasu lalandzelako Sebentisa lamasu lalandzelako
nangabe ubala: nangabe ubala: nangabe ubala:
Emasu
• Imidvwebo nobe tinsita • Imidvwebo nobe tinsita • Imidvwebo nobe tinsita
(Tindlela nobe letiphatsekako, sib. tibali letiphatsekako, sib. tibali letiphatsekako, sib. tibali
tindlelanchubo)
• Kwakha nekuhlahlelea • Kwakha nekuhlahlela • Kwakha nekuhlahlela
• Kuphindza nekuhhafula • Kuphindza nekuhhafula • Kuphindza nekuhhafula
• Umugcatinombolo losekelwe tintfo • Umugcatinombolo • Umugcatinombolo
letiphatsekako
• Kusondzeta elishumini
1.13 Sombulula tinkinga tetibalo • Hlanganisa uye-20 • Hlanganisa uye-99 • Hlanganisa uye 999
tekuhlanganisa nekususa ngemlomo
Kuhlanganisa letinetisombululo letifika e-10 • Susa kusukela-20 • Susa kusukela-99 • Susa kusukela 999
nekususa
• Sebentisa timphawu letifanele • Sebentisa timphawu letifanele • Sebentisa timphawu letifanele
(+,–, =, ) (+,–, =, ) (+,–, =, )
• Kutetayeta ngekuhlanganisa • Kutetayeta ngekuhlanganisa • Kutetayeta ngekuhlanganisa
23 tinombolo uye-10 tinombolo uye-20 tinombolo uye-30 TIBALO LiBanga R
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
1.14 • Hlanganisa inombolo yinye • Phindzaphindza tinombolo- • Phindzaphindza nobe nguyiphi
24 ngalokuphindzaphindziwe uye -20 1uye-10 nga 2, 5, 3 na 4 uye inombolo nga 2, 3, 4, 5, 10 kwente
Kuphindza kusamba sema-50. samba seli100
kuhlanganisa • Sebentisa timphawu letifanele
lekuholela (+, =, ) • Sebentisa timphawu letifanele • Sebentisa timphawu letifanele
ekuphindzaphindzeni (+, x, =, ) (x, )
1.15 • Hlukanisa tinombolo tifike e-100
nga-2, 3, 4, 5, 10
Kuhlukanisa
• Sebentisa timphawu letifanele
TIBALO LiBanga R
(+, =, )
1.16 Lwati lwetinombolo: Kuhleleka-10 Lwati lwetinombolo: Kuhleleka-20 Lwati lwetinombolo: Kuhleleka -99 Lwati lwetinombolo: Kuhleleka
-1000
Tibalo tenhloko Umsebenti ngamunye ucala • Shano inombolo lengembi
ngetibalo tenhloko kwaleniketiwe naletangemuva
kwaleniketiwe
• Kubala tintfo letisetjentiswa
malanga onkhe • Hlela luhla lwetinombolo • Hlela luhla lwetinombolo • Hlela luhla lwetinombolo
letikhetsiwe letiniketiwe letikhetsiwe letiniketiwe letikhetsiwe letiniketiwe.
• Kubala uye phambili nasemuva
• Catsanisa tinombolo ufike ema-20 • Catsanisa tinombolo ufike-99 • Catsanisa a tinombolo ufike-1000
• Kubala ngetinombolo te-odinali ubuye usho kutsi nguyiphi lenkhulu bese utsi nguyiphi lenkhulu nobe
usho kutsi nguyiphi lenkhulu nobe
• Shaya tandla tikhatsi letinyenti/ nobe lencane ngaku-1 nobe ku-2 lencane ngaku-1,2,3,4,5 nobe li-10 lencane ngaku-1,2,3,4,5 nobe li-10
letimbalwa
• Ngukuphi kushaya lokunyenti/
lokuncane
• Nguyiphi inombolo leta kucala/
ngemuva/emkhatsini
Khumbula ngekusheshisa: Khumbula ngekusheshisa: Khumbula ngekusheshisa:
• Emaciniso ekuhlanganisa • Emaciniso ekuhlanganisa • Emaciniso ekuhlanganisa
nekususa u ye-10 nekususa u ye -20 nekususa u ye -20
• Hlanganisa nobe ususa • Hlanganisa nobe ususa
emamalthiphuli e -10 kusuka -0 emamalthiphuli e -10 kusuka - 0
kuye -100 uye -100
• Emaciniso ekuphindzaphindza
tinombolo:
-- Lithebula lekuphindzaphindza
ngaku -2 netimphendvulo ufike
-20
-- Lithebula lekuphindzaphindza
ngaku-10 netimphendvulo ufike
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-100
-- Emaciniso ekuhlukanisa
tinombolo:
-- Hlukanisa ngaku -2 ufike -20
-- Hlukanisa ngeli 10 ufike -100
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
1.16 Tindlela tekubala Tindlela tekubala Tindlela tekubala
Tibalo tenhloko Sebentisa tindlela tekubala Sebentisa tindlela tekubala Sebentisa tindlela tekubala
CAPS
yekuhlanganisa nekususa letihle: yekuhlanganisa nekususa letihle: yekuhlanganisa nekususa letihle:
• Cala ngekubeka inombolo • Cala ngekubeka inombolo • Cala ngekubeka inombolo
lenkhulu kute uchubeke ubale lenkhulu kute uchubeke ubale lenkhulu kute uchubeke ubale
nobe ubale uye emuva. nobe ubale uye emuva. nobe ubale uye emuva.
• Umugcatinombolo • Umugcatinombolo • Umugcatinombolo
• Kuphindza nekuhhafula • Kuphindza nekuhhafula • Kuphindza nekuhhafula
• Kwakha nekuhlahlela tinombolo • Kwakha nekuhlahlela tinombolo • Kwakha nekuhlahlela tinombolo
• Kuphindza nekuhhafula • Kuphindza nekuhhafula • Kuphindza nekuhhafula
• Sebentisa budlelwane emkhatsini • Sebentisa budlelwane emkhatsini
wekuhlanganisa nekususa wekuhlanganisa nekususa
• Sebentisa budlelwane
emkhatsini wekuphindzaphindza
nekuhlukanisa
1.17 • Sebentisa nekuphimisa tincetu • Sebentisa nekuphimisa
letingemayunithi engcikitsini tincetu letingemayunithi
Tincetu leyetayelekile kufake ekhatsi naletingewona emayunithi
bohhafu, emakota, kunye engcikitsini leyetayelekile
kulokutsatfu, kunye kulokusihlanu kufake ekhatsi bohhafu,
emakota, kunye kulokutsatfu,
kunye kulokusiphohlongo,
kunye kulokusitfupha,kunye
kulokusihlanu
• Bona tincetu esimeni semidvwebo • Bona tincetu esimeni semidvwebo
• Bona tincetu letisesimeni
semdvwebo
• Kucala kubona kwekutsi emahhafu
lamabili nobe kunye kulokutsatfu
kube kutsatfu kwenta lokugcwele
nekwekutsi ihhafu nemakota
lamabili kuyalingana.
• Bhala tincetu tibe nguhhafu-1 • Bhala tincetu tibe nguhhafu -1,
kunye kulokutsatfu 2
25 TIBALO LiBanga R
SIBUTSETELO SESIGABA SABOKHEWANE
2. EMAPHETHINI, EMAFANGISHINI NE-ALJEBRA
26
Kutfutfuka kwemaPhethini, Emafangishini ne-Aljebra
• KumaPhethini, Emafangishini ne-Aljebra, bantfwana batfola ematfuba eku:
-- Cedzela babuye bachubekisele phambili emaphethini lavela ngetimo letehlukene; ne
-- Bona ubuye uchaze emaphethini.
• Kuchaza emaphethini kwenta sendlalelo sekutsi bantfwana labaseSigabeni lesiseMkhatsini bachaze imitsetfo yemaphethini. Loku kuye kutfutfukiswe ku- Aljebra eSigabeni
leSiphakeme.
TIBALO LiBanga R
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA1 LIBANGA2 LIBANGA 3
2.1 Tsatsela ubuye uchubekisele Tsatsela, uchubekisele phambili Tsatsela, uchubekisele phambili Tsatsela, uchubekisele phambili
phambili bese uyachaza bese uyachaza bese uyachaza
Emaphethini
e-Jomethri Tsatsela uchubekisele phambili Tsatsela, chubekisela phambili Tsatsela, chubekisela phambili Tsatsela, chubekisela phambili
emaphethini lalula usebentisa ubuye uchaze ubuye uchaze ubuye uchaze
tintfo letiphatsekako nemidvwebo
(sibonelo: usebentisa imibala ngemagama ngemagama ngemagama
nabobunjwa) • Emaphethini lalula lentiwe • Emaphethini lalula lentiwe • Emaphethini lalula kakhulu lentiwe
ngetintfo letiphatsekako ngetintfo letiphatsekako ngetintfo letiphatsekako
• Emaphethini lalula lentiwe • Emaphethini lalula lentiwe • Emaphethini lalula lentiwe
ngemidvwebo yemigca, bobunjwa ngemidvwebo yemigca, bobunjwa ngemidvwebo yemigca, bobunjwa
nobe tintfo. nobe tintfo. nobe tintfo.
Takhele emaphethini Takhele ubuye uchaze Takhele ubuye uchaze
emaphethini emaphethini
Takhele emaphethini e-Jomethri
• Ngetintfo letimbambekako • Ngetintfo letimbambekako • Ngetintfo letimbambekako
• Ngekudvweba imigca, bobunjwa, • Ngekudvweba imigca, bobunjwa, • Ngekudvweba imigca, bobunjwa,
netintfo letiphatsekako. netintfo letiphatsekako. netintfo letiphatsekako.
Emaphethini ndzawotonkhe Emaphethini ndzawotonkhe Emaphethini ndzawotonkhe
Tfola, chaza ngemagama ubuye Tfola, chaza ngemagama ubuye Tfola, chaza ngemagama ubuye
utsatsele emaphethini e-Jomethri utsatsele emaphethini e-Jomethri utsatsele emaphethini e-Jomethri
• emvelweni • emvelweni • emvelweni
• emphilweni yemalanga onkhe, • emphilweni yemalanga onkhe, • emphilweni yemalanga onkhe,
• kumagugu emasiko etfu • kumagugu emasiko etfu • kumagugu emasiko etfu
2.2 Tsatsela, chubekisela phambili Tsatsela, chubekisela phambili Tsatsela, chubekisela phambili
ubuye uchaze ubuye uchaze ubuye uchaze
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaphethini
etinombolo Tsatsela, chubekisela phambili Tsatsela, chubekisela phambili Tsatsela, chubekisela phambili
ubuye kulandzelana kwetinombolo ubuye kulandzelana kwetinombolo ubuye kulandzelana kwetinombolo
lokulula kufika ku-100 lokulula kufika ku-200 lokulula kufika ku-999
Takhele emaphethini ubuye Takhele emaphethini ubuye Takhele emaphethini ubuye
uwachaze. uwachaze. uwachaze.
SIBUTSETELO SESIGABA SABOKHEWANE
3. SIKHALA NABOBUNJWA (IJOMETHRI)
Kutfutfuka ngekwesikhala nabobunjwa
CAPS
Kutfutfuka lokumcoka ngekwesikhala nabobunjwa kutfolakala ngeku:
• Kugcila kutimphawu tabobunjwa netintfo letitsite kuleso naleso sigaba;
• Kuyekela kufundza lulwimi loluphatselene nendzawo nekumatanisa imibono lehlukene yetintfo letifanako nekufundza ulandzele tinkhombandlela telibalavemcondvo.
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
3.1 Lulwimi lwekubekeka Lulwimi lwekubekeka Lulwimi lwekubekeka Lulwimi lwekubekeka
Kubekeka, kutetayeta Chaza kubekeka kwentfo letsite Chaza kubekeka kwentfo letsite Chaza kubekeka kwentfo letsite Chaza kubekeka kwentfo letsite
nekubukeka nawuyicatsanisa nalenye, (sibonelo: nawuyicatsanisa nalenye, sibonelo: nawuyicatsanisa nalenye, sibonelo: nawuyicatsanisa nalenye, sibonelo:
etukwe, ngembi kwe, ngasesancele etukwe, ngembi kwe, ngasesancele etukwe, ngembi kwe, ngasesancele etukwe, ngembi kwe, ngasesancele
se, sekudla se, etulu, phasi, eceleni se, sekudla se, etulu, phasi, eceleni se, sekudla se, etulu, phasi, eceleni se, sekudla se, etulu, phasi, eceleni
ne. ne. ne. ne.
Kubekeka nekubukeka Kubekeka nekubukeka Kubekeka nekubukeka
• Bona umatanise emacala • Bona umatanise emacala • Bona umatanise emacala
lahlukene entfo lefanako lahlukene entfo lefanako lahlukene entfo lefanako
yamalanga onkhe yamalanga onkhe yamalanga onkhe
• Nika ligama lentfo lesetjentiswa
malanga onkhe nakukhonjiswa
licele lelingaketayeleki layo
• Fundza, chaza bese udvweba
libalavemcondvo nome licala
langetulu lelicoco letintfo.
• Tfola tintfo kubalavemcondvo.
Kubekeka netinkhombandlela Kubekeka netinkhombandlela Kubekeka netinkhombandlela Kubekeka netinkhombandlela
• Landzela tinkhombandlela • Landzela tinkhombandlela Landzela tinkhombandlela • Landzela tinkhombandlela
nawuhambahamba eklasini. nawuhambahamba eklasini. nawuhambahamba eklasini. nawuhambahamba eklasini.
Nasesikolweni
• Landzela ticondziso kubeka
intfo letsite ihambisane nalenye, • Landzela tinkhombandlela kusuka
sibonelo; beka ipeniseli ngemuva endzaweni tsite kuya kulenye
kwelibhokisi kubalavemcondvo.
• Nika tinkhombandlela tekuhamba
eklasini nasesikolweni.
27 TIBALO LiBanga R
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
3.2 Kuhleleka kwetintfo Kuhleleka kwetintfo Kuhleleka kwetintfo Kuhleleka kwetintfo
28
Tintfo letingemaday- Bona wati emabito etintfo Bona wati emabito etintfo Bona wati emabito etintfo Bona wati emabito etintfo
imenshini lamatsatfu letingemadayimenshini letingemadayimenshini letingemadayimenshini letingemadayimenshini
(3-D) lamatsatfu(3-D) eklasini lamatsatfu(3-D) eklasini lamatsatfu(3-D) eklasini lamatsatfu(3-D) eklasini
nasetitfombeni nasetitfombeni nasetitfombeni
• Bobunjwa labayibhola,
• Bobunjwa labayibhola, • Bobunjwa labayibhola, (tindilinga) • Bobunjwa labayibhola, (tindilinga)
• Bobunjwa bemabhokisi
• Bobunjwa bemabhokisi • Bobunjwa bemabhokisi • Bobunjwa bemabhokisi
TIBALO LiBanga R
• (emaphrizimu) • (emaphrizimu)
• Emasilinda • Emasilinda
• emaphiramidi
• emakhoni
Timphawu tetintfo
Timphawu tetintfo Timphawu tetintfo Timphawu tetintfo
Chaza, hlunga ubuye ucatsanise
tintfo letingemadayimenshini Chaza, hlunga ubuye ucatsanise Chaza, hlunga ubuye ucatsanise Chaza, hlunga ubuye ucatsanise
lamatsatfu (3-D) ngekubuka loku: tintfo letingemadayimenshini tintfo letingemadayimenshini tintfo letingemadayimenshini
lamatsatfu (3-D) ngekubuka loku: lamatsatfu (3-D) ngekubuka loku: lamatsatfu (3-D) ngekubuka loku:
• Isayizi
• Isayizi • Isayizi • bobunjwa labangemada-
• umbala
• tintfo letigicikako yimenshini lamabili-(2-D)
• umbala
• tintfo letigicikako labenta buso bentintfo
• tintfo letigicikako • tintfo letishelelako letingemadayimnshini lamatsatfu
• tintfo letishelelako (3-D) indzawo lendlalekile
• tintfo letishelelako
nalegobekile
Imisebenti leyentiwako
Imisebenti leyentiwako Imisebenti leyentiwako Imisebenti leyentiwako
• Sebentisa tintfo
letingemadayimenshini lamatsatfu • Bona ubuye wakhe tintfo • Bona ubuye wakhe tintfo • Bona ubuye wakhe tintfo
(3-D) njengemabhuloki ekwakha, letingemadayimenshini lamatsatfu letingemadayimenshini letingemadayimenshini
kusetjentiswa kabusha, njll (3-D) usebentisa tintfo letifana lamatsatfu (3-D) usebentisa tintfo lamatsatfu (3-D) usebentisa tintfo
kwacha tintfo letitsite, sibonelo: nemabhuki ekwakha, kuvuselela letiphatsekako njengabobunjwa letiphatsekako njengabobunjwa
imibhoshongo, emabhuloho, njll kabusha, tinsita tekwakha. labangemada-yimenshini labangemada-yimenshini lamabili
lamabili (2-D), emabhiloki, (2-D), lubumba,luvungulo,
kuvuselela tintfo kabusha, simunyangaso,letinye tintfo
tinsita tekwakha naletinye tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu
letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) te-Jomethri
(3-D)
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
3.3 Bona, utfola abuye anike Kuhleleka lwabobunjwa Kuhleleka lwabobunjwa Kuhleleka lwabobunjwa
emagama abobunjwa
Bobunjwa Bona ubuye unike bobunjwa Bona ubuye unike bobunjwa Bona ubuye unike bobunjwa
CAPS
bemadayimenshini lamabili
labangema- eklasini nasetitfombeni kufaka letingemadayimenshini lamabili (2-D) letingemadayimenshini lamabili (2-D) letingemadayimenshini lamabili (2-D)
dayimenshini ekhatsi:
lamabili (2-D), • Indilinga • indilinga • indilinga
• Timphawu tebafundzi • Calantsatfu • calantsatfu • calantsatfu
• Ligama leliklasi • sikwele • sikwele • sikwele
• calandze • calandze
Timphawu tabobunjwa Timphawu tabobunjwa Timphawu tabobunjwa
Chaza, hlunga ubuye ucatsanise Chaza, hlunga ubuye ucatsanise Chaza, hlunga ubuye ucatsanise
bobunjwa labangemada-yimenshini bobunjwa labangemada-yimenshini bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) ngekubuka loku: lamabili (2-D) ngekubuka loku: lamabili (2-D) ngekubuka loku:
• isayizi • isayizi • kubunjwa
• umbala • umbala • emacala lacondzile
• emacala lacondzile • emacala lacondzile • emacala layindilinga
• emacala layindilinga • emacala layindilinga Dvweba bobunjwa
• indilinga
• calantsatfu
• sikwele
• calandze
3.4 Umugca lohlukanisa Umugca lohlukanisa Umugca lohlukanisa Umugca lohlukanisa
emkhatsini ngalokufanako emkhatsini ngalokufanako emkhatsini ngalokufanako emkhatsini ngalokufanako
Umugca lohlukanisa nangalokulinganako nangalokulinganako nangalokulinganako nangalokulinganako
emkhatsini
ngalokufanako • Bona lokuhlukana emkhatsini • Bona lokuhlukana emkhatsini
nangalokulinganako kulingane kufanane emtimbeni kulingane kufanane emtimbeni
wakho wakho
• Bona ubuye udvwebe • Bona ubuye udvwebe • Bona ubuye udvwebe
umugca lohlukanisa umugca lohlukanisa umugca lohlukanisa
emkhatsini ngalokufanako emkhatsini ngalokufanako emkhatsini ngalokufanako
nangalokulinganako kubobunjwa nangalokulinganako kubobunjwa nangalokulinganako kubobunjwa
be-Jomethri nalabo labangasibo be-Jomethri nalabo labangasibo be-Jomethri nalabo labangasibo
be-Jomethri labangemada- be-Jomethri labangemada- be-Jomethri labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) yimenshini lamabili (2-D) yimenshini lamabili (2-D)
29 • Tfola umugca lohlukanisa
emkhatsini ngalokufanako
nangalokulinganako ngekugoca
TIBALO LiBanga R
liphepha nekukhomba
SIBUTSETELO SESIGABA SABOKHEWANE
4. SILINGANISO
30
Kutfutfuka ekulinganiseni
• Kutfutfuka lokusemcoka ekulinganiseni kuto tonkhe tiigaba kuphumeleliswa singeniso saloku:
-- Tindlela letinsha tekulinganisa;
-- Emathulusi lamasha ekulinganisa, ucala ngemathulusi langakahleleki bese uya kulahlelekile ebangeni lesibili nelesitsattfu;
-- Emayunithi lamasha ekulinganisa, latfolakala emaBangeni lesi-2 nelesi -3.
• Kubala nesombulula tinkinga tetibalo ngekulinganisa kufanele kucaphele umsebenti wetinombolo lesewentiwe.
TIBALO LiBanga R
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
4.1 Kundlula kwesikhatsi Kundlula kwesikhatsi
Sikhatsi Khuluma ngekundlula kwesikhatsi Khuluma ngekundlula kwesikhatsi
• Khuluma ngetintfo letentekako • Hlela tigameko letivamile temphilo
emini naletenteka ebusuku. yabo.
• Bafundzi balandzelanisa tigameko • Catsanisa budze besikhatsi
letenteka kubo emini. ngekusebentisa lulwimi sib.
lokudze, lokufisha, lokugijimako,
• Hlela tigameko letivamile temphilo lokuhamba kancane.
yabo.
• Landzelanisa tigameko usebentisa
lulwimi sib.itolo, namuhla, kusasa
Kusho sikhatsi
Kusho sikhatsi Kusho sikhatsi
• Chaza kwenteka kwetintfo
ngekusebentisa lolulwimi sib.
ekuseni, emini, ntsambama
ebusuku, ngesikhatsi, nasemuva
kwesikhatsi.
• Nika ngekulandzelanisa emalanga • Nika ubuye ulandzelanise • Fundza tinsuku ekhalendeni.
eliviki netinyanga temnyaka. emalanga eliviki netinyanga
temnyaka.
• Faka emalanga ekutalwa • Faka emalanga ekutalwa, imigidvo • Faka emalanga ekutalwa, imigidvo
ekhalendeni. yetenkholo, emaholide esive, yetenkholo, emaholide esive,
tigameko lemlandvo, tigameko tigameko lemlandvo, tigameko
tesikolo ekhalendeni. tesikolo ekhalendeni.
• Shano sikhatsi sema-awa lalishumi • Shano sikhatsi sema-awa lalishumi
nakubili ngema-awa, ngema- nakubili nge:
awa lahhafu, ngekota yeli-awa
nangemaminithi. -- ma-awa
-- hhafu yema-awa
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- kota yema-awa
-- maminithi
usebentisa liwashi letintsi neliwashi
letinombolo naletinye tinsita
letikhombisa sikhatsi ngetinombolo
njengabomakhalekhikhini.
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
Bala budze nekundlula Bala budze nekundlula
CAPS kwesikhatsi kwesikhatsi
• Sebentisa ikhalenda kubala • Sebentisa ikhalenda kubala budze
nekuchaza budze besikhatsi: besikhatsi.
-- ngemalanga, -- ngemalanga,
-- ngemaviki -- ngemaviki
-- ngetinyanga
• Gucula emkhatsini wemalanga
nemaviki
• Gucula emkhatsini wemaviki
netinyanga
• Sebentisa liwashi kubala budze • Sebentisa liwashi kubala budze
besikhatsi: besikhatsi:
-- ngema-awa. -- ngema-awa.
-- ngehhafu yeli-awa -- ihhafu yema-awa .
-- ikota yema-awa.
4.2 Kukala lokungakahleleki Kukala lokungakahleleki Kukala lokungakahleleki Kukala lokungakahleleki
Budze • Catsanisa ubuye uhlole budze, • Catsanisa ubuye uhlole budze,
kuphakama nobe bubanti, kuphakama nobe bubanti,
betintfo letimbili nobe letinyenti betintfo letimbili nobe letinyenti
ngekutibeka edvute nalenye. ngekutibeka edvute nalenye.
Sebentisa lulwimi kukhuluma Sebentisa lulwimi kukhuluma
ngekucatsanisa sib. lokudze, ngekucatsanisa sib. lokudze,
lokufisha, lokuphakeme, lokubanti. lokufisha, lokuphakeme, lokubanti.
• Combela, linganisa, catsanisa, • Combela, linganisa, catsanisa, • Combela, linganisa, catsanisa,
landzelanisa ubuye ubhale budze landzelanisa ubuye ubhale budze landzelanisa ubuye ubhale budze
besilinganiso lesingakahleleki sib. besilinganiso lesingakahleleki sib. besilinganiso lesingakahleleki sib.
Impama, lizinga lekwenta, ipeniseli Impama, lizinga lekwenta, ipeniseli Impama, lizinga lekwenta, ipeniseli
lendze netintfo tekubala. lendze netintfo tekubala. lendze netintfo tekubala.
• Chaza budze betintfo ngekubala • Chaza budze betintfo ngekubala • Chaza budze betintfo ngekubala
usho budze ngemayunithi usho budze ngemayunithi usho budze ngemayunithi
langakahleleki. langakahleleki. langakahleleki.
31 TIBALO LiBanga R
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
Kungenisa kukala lokuhlelekile Kungenisa kukala lokuhlelekile
32
Combela, kala, catsanisa, hlela Combela, kala, catsanisa, hlela
ubuye urekhode budze usebentisa ubuye urekhode budze usebentisa
emamitha (kungaba yindvuku emamitha (kungaba yindvuku
leyimitha, tintsambo letilingana leyimitha, tintsambo letilingana
imitha) njengeyunithi lehlelekile imitha) njengeyunithi lehlelekile
yekukala budze. yekukala budze.
• Combela ubuye ukale budze
TIBALO LiBanga R
ngemasentimitha.
(Awuntjintji emasentimitha uwayise
emamitheni).
4.3 Kukala lokungakahleleki Kukala lokungakahleleki Kukala lokungakahleleki Kukala lokungakahleleki
Sisindvo • Catsanisa ubuye uhlele sisindvo • Combela, kala, catsanisa, • Combela, kala, catsanisa, • Combela, kala, catsanisa,
setintfo letimbili noma letinyenti hlela ubuye urekhode sisindvo hlela ubuye urekhode sisindvo hlela ubuye urekhode sisindvo
ngekutiva nobe usebentisa sikali usebentisa sikali sekulinganisa usebentisa sikali sekulinganisa usebentisa sikali sekulinganisa
sekulinganisa. netilingalinganiso letingakabekelwa netilingalinganiso letingakabekelwa netilingalinganiso letingakabekelwa
umtsetfo sib. titini, nemabhuloki. umtsetfo sib. titini, nemabhuloki. umtsetfo sib. titini, nemabhuloki.
• Chaza sisindvo setintfo ngekubala • Chaza sisindvo setintfo ngekubala • Chaza sisindvo setintfo ngekubala
nekusho sisindvo ngemayunithi nekusho sisindvo ngemayunithi nekusho sisindvo ngemayunithi
langakahleleki. langakahleleki. langakahleleki.
• Sebentisa lulwimi kukhuluma • Sebentisa lulwimi kukhuluma • Sebentisa lulwimi kukhuluma • Sebentisa lulwimi kukhuluma
ngekucatsanisa sib. Kulula, ngekucatsanisa sib. Kulula, ngekucatsanisa sib. Kulula, ngekucatsanisa sib. Kulula,
kuyasindza nobe kusindza kuyasindza nobe kusindza kuyasindza nobe kusindza kuyasindza nobe kusindza
kakhulu. kakhulu. kakhulu. kakhulu.
Kungenisa kukala lokuhlelekile Kungenisa kukala lokuhlelekile
• Catsanisa uhlele ubuye • Catsanisa uhlele ubuye urekhode
urekhode sisindvo setintfo sisindvo setintfo letipakelwe
letipakelwe kutsengiswa letiveta kutsengiswa letiveta sisindvo
sisindvo ngemakhilogremu sib.
-- ngemakhilogremu sib.
Emakhilogremu lama -2 elayisi,
Emakhilogremu lama -2 elayisi,
ikhilogremu yafulawa.
ikhilogremu yafulawa.
-- ngemagremu sib. 500 emagremu
asawoti
• Kala sisindvo sakhe ngemagremu • Kala sisindvo sakhe ngemagremu
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
asebentisa sikali sasendlini asebentisa sikali sasendlini
lencane. lencane.
(Awuntjintji emasentimitha uwayise
kumamitha)
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
4.4 Kulinganisa lokungakahleleki Kulinganisa lokungakahleleki Kulinganisa lokungakahleleki Kulinganisa lokungakahleleki
Umtsamo/Bungako • Catsanisa ubuye uhlele umtsamo • Catsanisa ubuye uhlele umtsamo • Combela, kala, catsanisa, hlela • Combela, kala, catsanisa, hlela
CAPS
walokusamanti (bungako) walokusamanti (bungako) ubuye urekhode umtsamo wetintfo ubuye urekhode umtsamo wetintfo
etintfweni tekuphatsa letimbili etintfweni tekuphatsa letimbili tekuphatsa (letingakumumatsa tekuphatsa (letingakumumatsa
letihlalelene. Bafundzi bahlola letihlalelene. Bafundzi bahlola uma tigcwalisiwe) ngekusebentisa uma tigcwalisiwe) ngekusebentisa
ngekutsela entfweni yekuphatsa ngekutsela entfweni yekuphatsa tilinganiso letingakabekelwa tilinganiso letingakabekelwa
yesitsatfu nakudzingekile. yesitsatfu nakudzingekile. umtsetfo sib. tipunu netinkomishi. umtsetfo sib. tipunu netinkomishi.
• Catsanisa ubuye uhlele umtsamo • Catsanisa ubuye uhlele umtsamo • Chaza umtsamo wentfo • Chaza umtsamo wentfo
walokusamanti longatfwalwa tintfo walokusamanti longatfwalwa tintfo yekuphatsa ngekusho kutsi yekuphatsa ngekusho kutsi
tekuphatsa letimbili natigcwalisiwe tekuphatsa letimbili natigcwalisiwe mangaki emayunithi langakahleleki mangaki emayunithi langakahleleki
(umtsamo) (umtsamo) longawasebentisa nawugcwalisa longawasebentisa nawugcwalisa
lentfo yekuphatsa sib. Libhodlela lentfo yekuphatsa sib. Libhodlela
lelinemtsamo wetinkomishi letine. lelinemtsamo wetinkomishi letine.
• Sebentisa lulwimi kukhulume • Sebentisa lulwimi kukhuluma
ngekucatsanisa sib. Kukhulu ngekucatsanisa sib. Kukhulu
kuna, kuncane kuna, kugcwele, kuna, kuncane kuna, kugcwele,
akunalutfo. akunalutfo.
• Combela, kala, catsanisa, hlela
ubuye urekhode umtsamo wetintfo
tekuphatsa ngekusebentisa
tilinganiso letingakabekelwa
umtsetfo sib. tipunu netinkomishi.
• Chaza umtsamo wentfo
yekuphatsa ngekusho kutsi
mangaki emayunithi langakahleleki
longawasebentisa nawugcwalisa
lentfo yekuphatsa sib. Libhodlela
lelinemtsamo wetinkomishi letine.
33 TIBALO LiBanga R
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
Kungenisa kulinganisa Kungenisa kulinganisa
34 lokuhlelekile lokuhlelekile
• Combela, kala, catsanisa, hlela • Combela, kala, catsanisa, hlela
ubuye urekhode umtsamo wetintfo ubuye urekhode umtsamo wetintfo
ngekukala usebentisa emalitha ngekukala usebentisa emalitha,
ihhafu yelitha, nekota yelitha.
• Catsanisa, hlela ubuye urekhode • Catsanisa, hlela ubuye urekhode
umtsamo wetintfo letipakelwe umtsamo wetintfo letipakelwe
TIBALO LiBanga R
kutsengiswa lovetwe ngemalitha kutsengiswa lovetwe ngemalitha
sib. emalitha lama -2 elubisi, ilitha sib. Emalitha lama -2 elubisi,
yesinatfo lesibandzako, emalitha la ilitha yesinatfo lesibandzako,
-5 ependi. emalitha la -5 ependi nobe
kuvetwe ngemamililitha sib.
500 emamililitha elubisi, 340
emamililitha esinatfo lesibandzako,
750 emamililitha e-oyila.
• Yati kutsi inkomishi lelingene
ingemamililitha la -250
• Yati kutsi ithisipunu lelingene
ingemamililitha la -5
(Awuntjintji emasentimitha uwayise
kumamitha)
4.5 Ipherimitha
Ipherimitha Cwaninga libanga nawujikeleta
nebungako bobunjwa labangemada-
bendzawo yimenshini lamabili (2-D) netintfo
letingemadayimenshini lamatsatfu
(3-D) usebentisa kucatsanisa
lokucondzile nobe emayunithi
langakahleleki.
Bungako bendzawo
Cwaninga bungako bendzawo
ngekuyifaka emathayilisi.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SIBUTSETELO SESIGABA SABOKHEWANE
5. KUSEBENTA NGEDATHA
Kutfutfuka eKusebenteni ngeDatha
CAPS
• Kutfutfuka lokumcoka ekusebenteni ngedatha emabangeni onkhe kwentiwa nguloku:
-- Kwedlula ekusebenteni ngetintfo kufinyelele ekusebenteni ngedatha, ne
-- Kusebenta ngetimo letisha letimele idatha/imidvwebo
• Bafundzi kumele basebente ngedathaa lejikeletako lephelele lokungenani kanye ngemnyaka-loku kufaka kugcogca nekuhlela idatha, kuveta idatha ngemdvwebo, kuhlatiya idatha,
kuhumusha idatha nekwetfula umbiko.
• Letinye taletintfo letingenhla tekusebenta ngedatha tingabuye tisetjentwe tibe imisebenti leyehlukene.
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
5.1 Gcogca ubuye uhlela tintfo Gcogca ubuye uhlela tintfo
Gcogca ubuye Gcogca ubuye uhlunge tintfo Gcogca ubuye uhlunge tintfo
uhlunge tintfo letiphatsekako temalanga onkhe. letiphatsekako temalanga onkhe.
5.2 Veta lugcogco lwetintfo Veta lugcogco lwetintfo
letihlungiwe letihlungiwe
Veta lugcogco
lwetintfo Dvweba sitfombe setintfo Kudvweba sitfombe setintfo
letihlungiwe letigcogciwe letigcogciwe
5.3 Coca ubuye ubike ngetintfo Coca ubuye ubike ngetintfo
letigcogcwe tabuye tahlungwa letigcogcwe tabuye tahlungwa
Coca ubuye
ubike ngetintfo Kuphendvula imibuto mayelana • Nika tizatfu kwekutsi kuhlungwe
letigcogcwe tabuye naloku njani lokugcogciwe
tahlungwa
Phendvula imibuto ngaloku • Phendvula imibuto ngaloku:
• Kuhlungwe njani lokugcogciwe -- Kuhlungwe njani (indlelancubo)
• Umdvwebo walokugcogciwe -- Loko lokugcogciwe kwahlungwa
kunjengani (umkhicito)
• Chaza ngalokugcogciwe na/
umdvwebo
• Chaza kutsi lokugcogciwe
kwahlungwa njani
35 TIBALO LiBanga R
TIHLOKO LIBANGA R LIBANGA 1 LIBANGA 2 LIBANGA 3
5.4 Gcogca ubuye uhlele idatha Gcogca ubuye uhlele idatha Gcogca ubuye uhlele idatha
36
Gcogca ubuye uhlele • Gcogca idatha mayelana neliklasi • Gcogca idatha mayelana neliklasi • Gcogca idatha mayelana neliklasi
idatha nobe nesikolo kute uphendvule nobe nesikolo kute uphendvule nobe nesikolo kute uphendvule
imibuto lebutwe nguthishela. imibuto lebutwe nguthishela imibuto lebutwe nguthishela
• Hlela idatha lenikwe nguthishela
nobe libhuku lemsebenti/incwadzi
yemfundzi
• Hlela lwati nge:
TIBALO LiBanga R
-- Tinhla
-- Timphawu
-- Temathali
-- emathebula
5.5 Veta idatha Veta idatha Veta idatha
Veta idatha • Veta idatha ngegrafutitfombe • Veta idatha ngegrafutitfombe Veta idatha nge:
• Kwenteka kuphela • Kwenteka kuphela • Ngegrafutitfombe (Kwenteka
kumagrafutitfombe kumagrafutitfombe kuphela kumagrafutitfombe
lanekucondzana kwalokunye lanekucondzana kwalokunye lanekucondzana kwalokunye
nalokunye nalokunye nalokunye)
• i-bha grafu
5.6 Hlatiya ubuye uhumushe idatha Hlatiya ubuye uhumushe idatha Hlatiya ubuye uhumushe idatha
Hlatiya ubuye Phendvula imibuto lemayelana Phendvula imibuto lemayelana Phendvula imibuto lemayelana
uhumushe idatha nedatha lesegrafinititfombe nedatha lesegrafinititfombe nedatha lesegrafinititfombe
• Kwenteka kuphela • Kwenteka kuphela • Kwenteka kuphela
kumagrafutitfombe kumagrafutitfombe kumagrafutitfombe
lanekucondzana kwalokunye lanekucondzana kwalokunye lanekucondzana kwalokunye
nalokunye nalokunye nalokunye
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
3.3 Kuchaza lokutawufundvwa
Kulesahluko lesitawuchaza lokutawufundvwa, bothishela batawuniketwa loku lokulandzelako:
• Sibutsetelo sethemu yeliBanga R kuya ku-3
• Tihloko letilandzelanako letiphakanyisiwe letihlukaniswe ngetigamu: Akusito tonkhe tincenye taletihloko
letitawufundziswa ngethemu ngayinye; letinye tincenye taletinye tihloko tindzinga kufundziswa ngembikwal-
etinye ticenye taletotihloko.
• Kuhleleka kahle kwetihloko letiphakanyisiwe ngekwemnyaka.Tihloko talokucuketfwe letinye tidzinga sikhatsi
lesinyenti kwengca letinye, ngako-ke letinye tihloko tidzinga sikhatsi lesinyenti kunaletinye
• Emanotsi lachaza lokutsite kanye netindlela tekufundzisa letihamba netibonelo lapho kudzingeke khona.
Loko lokutawufundziswa ngakunye kuhlukaniswe ngetihloko.Loko lokutawufundziswa kumele kufundziswe kutotonkhe
tigamu.Kulandzelaniswa kwetihloko ngekwemathemu kusinika umbono wekutsi tihloko tingasabalaliswa njani
tibuye tibuketwe umnyaka wonkhe. Akukabaluleki kufundzisa tonkhe tihloko letiphatselene neSikhala nabobunjwa,
Silinganiso kanye nekusebentisa Idatha kutotonkhe tigamu.Ngako- ke tonkhe tihloko kumele tifundziswe ekhatsini
wemnyaka.
Esahlukeni sesibili (sicephu 2.6) sisindvo semikhakha yalokucuketfwe siniketiwe.Uma loku kungahlanganiswa nema
a-awa lakhona emnyakeni umuntfu angakhona kubala ema-awa emkhakha walokucuketfwe ngamunye.
Bothishela bangakhetsa kulandzelanisa kanye nekuhlela sikhatsi salokucuketfwe ngendlela lehlukile kuletiphakamiso
letikhona kulesahluko.Bothishela bangakhetsa kuhlela sikhatsi salokucuketfwe ngendlela lehlukile kuletiphakamiso
letikhona kulesahluko.Noma kunjalo kumele bangakhohlwa sisindvo kanye nema a-wa laphatselene nemkhakha
walokucuketfwe kweTibalo tesigaba Sabokhewane.
• Tibalo letifundvwa ebangeni R tisesimeni setibalo leticala kufundvwa ngako-ke atikahlukaniswa ngekwesikhatsi
setifundvo.Thishela weliBanga R kumele ahlanganise tibalo naleminye imisebenti yemntfwana yemalanga
onkhe, nanobe sikhatsi kumele sibekwe eceleni lapho thishela atawugcila emsebentini wetibalo ngelilanga.
Nangabe sikhatsi singeke sibekwe eceleni bafundzi angeke bacaphele nobe babe nelutsandvo lwelwati kanye
nemakhono.
• Sikhatsi lesiniketiwe emabangeni 1-3 singalendlela:
-- Ema-awa langu-7 kumele asetjentiselwe Tibalo ngeliviki (10 wemaviki x 4 wethemu x 7 wema-awa =
280 wema awa ngemnyaka
-- Sifundvo seTibalo kumele sibe li-awa linye nemaminithi langema-24 ngelilanga emabangeni 1- 3
-- Loku kusho kutsi kunetigamu letine temaviki lalishumi kanye netifundvo letisihlanu ngeliviki
(NgeMsombuluko kuya kulesihlanu)
• Kumele kube neliviki lokubetayeta kanye nekuhlanganisa lokutawufundvwa ekucaleni kwethemu, njengoba
bafundzi baye bakhohlwe lokunyenti lokufundziwe ngesikhatsi semaholide. Ekupheleni kwethemu ngayinye
kumele kube neliviki lapho kutawuhlanganiswa lokufundziwe.Loku kutasinika tifundvo letingu 160, 8 x 4 x 5 =
160
CAPS 37
TIBALO LiBanga R
3.4 Kulandzelanisa tihloko kanye nekuhlela tihloko ngekwesikhatsi
Lamathebula lalandzelako aniketiwe esigabeni ngasinye kusigaba R -3:
• Kuhlelwa kwetihloko ngekwesikhatsi umnyaka wonkhe (loku kukhombisa kusabalalisa tihloko kutotonkhe
tigamu bese kubekwa bungako besikhatsi lokumele sicitfwe esihlokweni ngasinye lesiphatselene nemkhakha
walokucuketfwe.
• Kulandzelanisa tihloko ngekwemnyaka (loku kukhombisa kutsi tihloko tabiwe njani kuthemu ngayinye kanye
nekutfutfuka kwelwati nemakhono kuwo onkhe emathemu).
• Emanotsi lachaza lokutsite ngekwesihloko ngasinye-lamathebula asinika lwati lolucacisiwe kanye netindlela
tekufundzisa tesihloko ngasinye njengoba tilandzelana kuwo onkhe emathemu.
Luhlelo Sifundvo-Kwabiwa kwetihloko ethemini ngayinye
Tinombolo sihloko lesibalulekile esifundvweni seTibalo esigabeni saboKhewane.Esikhatsini lesinyenti evikini ngalinye,
kuthemu kanye nasemnyakeni wonkhe kusuke kugcilwe kuTinombolo,Timphawu tekubala kanye Nebudlelwane.
Tifundvo tetibalo letintsatfu nobe letingetulu evikini ngalinye kumele tigcile esifundvweni seTinombolo,Timphawu
tekubala kanye Nebudlelwane.Sikhatsi lesisele kumele sihlukaniselwe leminye imikhakha yalokucuketfwe.
Sikhala naBobunjwa kanye neSilinganiso kudzinga sikhatsi lesinyenti kanye nekunakwa kwendlula Kusebenta
ngeDatha kanye nemaPhethini, eMafangishini kanye ne Aljebra.Lamathebula langentasi asinika lwati lwekutsi
tingaki tifundvo lekumele sitabele umkhakha walokucuketfwe ngamunye kanye netihloko ebangeni ngalinye
kuMaphethini,eMafangishini kanye ne-Aljebra,Sikhala nabobunjwa,Silinganiso kanye nekusebentisa Idatha.
Kwabiwa kwemikhakha yalokucuketfwe kanye netihloko tetifundvo eBangeni R
Njengoba Tibalo teliBanga R tisesimeni setibalo leticala kufundvwa, leSikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundza
lesitawabiwa lesilandzelako sitawusetjentiselwa sifundvo seTibalo lekugcilwe kuso kanye nemisebenti lengakahlelwa.
Loku kutawenta siciniseko sekutsi wonkhe umsebenti lokhona wentiwe.Umsebenti wetibalo leticala kufundvwa,
ungaba kubala linani letindishi kanye netinkomishi labatatisebentisa ngesikhatsi sekudla, kubala linani lemidlalo
ledlalwe ngaphandle, imidlalo ledlalwe ngekhatsi endlini yekufundzela, lefana nemaphazili, emadominosi, njll.
Thishela kumele ahlele imisebenti yakhe ngekwetidzingo tebafundzi bakhe kanye netinsita letikhona endlini yakhe
yekufundzela.
• Bobunjwa kanye nesikhala yincenye lebalulekile yekutfutfuka kwetibalo temfundzi losemncane, lekumele
isabalaliswe liviki lonkhe, kanye naleminye imisebenti lekugcilwe kuyo lesesandleni sathishela, kanye
nematfuba ekwakha tintfo letitsite, kudlala ngemanti nesanti kwebafundzi.
• Silinganiso kumele sihlanganiswe nemisebenti yekubala, kucombela nekubala nangabe ulinganisa budze
ngetandla, ngetinyawo kanye netinyatselo.
• Irejista yeliklasi kanye nelishadi lesimo selitulu kusinika sikhatsi lesanele sekusebenta ngeDatha.
38 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
Lithebula 3.1: Sikhatsi lesiniketiwe semkhakha walokucuketfwe ngeliviki
Umkhakha walokucuke tfwe Sihloko Sikhatsi lesiphakanyisiwe
Tinombolo, timphawu tekubala Kubala 120 emaminithi
nebudlelwane
Kubona tinombolo
Kubona nekuchaza tinombolo
letiphelele
Kwati tinombolo
Kucatulula tinkinga tetibalo
Emaphethini,emafangishini ne- kutsatsela, kucedzela nekutakhela 80 emaminithi
Aljebra emaphethini akhe
Sikhala nabobunjwa (iJomethri) Kubona nekubita bobunjwa 2-D 80 emaminithi
netitfombe
Bobunjwa be-Jomethri
Kwakha tintfo letingemadayimenshini
lamatsatfu (3-D) usebentisa tintfo
letiphatsekako
Budlelwane bendzawo
Inkhombandlela
Silinganiso Sikhatsi 80 emaminithi
Budze
Siindvo
Umtsamo
Kusebenta ngeDatha Kugcogca, kuhlunga, kudvweba, 60 emaminithi
kufundza nekukhombisa idatha
420 emaminithi
SAMBA
7 ema-awa ngeliviki
• Kwabiwa kwemkhakha walokucuketfwe netihloko etifundvweni teLiBanga 1 kuye ku -3
1
Ngalokulingene, tifundvo letintsatfu (emkhatsini wa 4 na 42 wema-awa) ngeliviki tisetjentiswa kutinombolo, timphawu
1
tekubala nebudlelwane emaBangeni 1, 2 na 3. Tifundvo letimbili letisele (sib. Emkhatsini wa 22 na 3 wema-awa)
tihlukaniswa emkhatsini wetihloko taleminye imikhakha yalokucuketfwe ngendlela lephakanyiswe ngentasi.
CAPS 39
TIBALO LiBanga R
Lithebula 3.2: Linani letifundvo letiphakanyisiwe temkhakha walokucuketfwe ngethemu yeLiBanga 1
Inombolo yetifundvo
UMKHAKHA
SIHLOKO Ithemu Ithemu Ithemu Ithemu
WALOKUCUKETFWE Linani
1 2 3 1
Tinombolo, timphawu tekubala Tonkhe tihloko tetinombolo,
22 30 28 25 105
nebudlelwane imisebenti nebudlelwane
Emaphethini, emafangishini Emaphethini etinombolo 3 3 3 3 12
ne-Aljebra Emaphethini e-Jomethri 1 1 1 1 4
Sikhala nabobunjwa (iJomethri) Bobunjwa be 2-D 3 3 6
Tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) 3 2 1 6
Indzawo, kubekeka nemacala 2 1 3
Kuhlukanisa emkhatsini
1 1 2
kulingane, kufanane
Sikhatsi 2 2
Budze 2 2 4
Silinganiso
Sisindvo 2 2 4
Umtsamo 1 2 1 4
Kugcogca, kuhlunga, kuveta
2 1 3
nekuhluta tintfo
Kusebenta ngedatha
Umjikeleto wedatha legcwele 3 3
Tincenye temjikeleto wedatha 2 2
Linani letifundvo 40 40 40 40 160
Lithebula 3.3: Linani letifundvo letiphakanyisiwe temkhakha walokucuketfwe ngethemu yeLiBanga 2
Inombolo yetifundvo
UMKHAKHA
SIHLOKO Ithemu Ithemu Ithemu Ithemu
WALOKUCUKETFWE Linani
1 2 3 4
Tinombolo, timphawu tekubala Tonkhe tihloko tetinombolo,
24 25 24 26 99
nebudlelwane imisebenti nebudlelwane
Emaphethini, emafangishini Emaphethini etinombolo 3 3 3 3 12
ne-Aljebra Emaphethini e-Jomethri 1 1 1 1 4
Bobunjwa labangemadayi-
3 3 6
menshini lamabili (2-D)
Tintfo letingemadayimenshini
3 2 1 6
Sikhala nabobunjwa (iJomethri) lamatsatfu (3-D)
Indzawo, kubekeka nemacala 2 1 3
Kuhlukanisa emkhatsini
1 1 2
kulingane, kufanane
Sikhatsi 3 1 3 1 8
Budze 3 1 4
Silinganiso
Sisindvo 3 1 4
Umtsamo 3 1 4
Umjikeleto wedatha legcwele 3 3 6
Kusebenta ngedatha
Tincenye temjikeleto wedatha 1 1 2
Linani letifundvo 40 40 40 40 40
40 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
Lithebula 3.4: Linani letifundvo letiphakanyisiwe temkhakha walokucuketfwe ngethemu yeLiBanga 3
Inombolo yetifundvo
UMKHAKHA
SIHLOKO Ithemu Ithemu Ithemu Ithemu Linani
WALOKUCUKETFWE
1 2 3 4
Tinombolo, timphawu tekubala Tonkhe tihloko tetinombolo,
26 22 19 27 94
nebudlelwane imisebenti nebudlelwane
Emaphethini, emafangishini Emaphethini etinombolo 3 3 3 3 12
ne-Aljebra Emaphethini e-Jomethri 1 1 1 1 4
Bobunjwa be 2-D 2 2 4
Tintfo letingemadayimenshini
3 3 1 7
Sikhala nabobunjwa lamatsatfu (3-D)
(iJomethri) Indzawo, kubekeka nemacala 2 3 5
Kuhlukanisa emkhatsini
2 1 3
kulingane, kufanane
Sikhatsi 3 2 3 2 10
Budze 2 2 4
Sisindvo 2 1 3
Silinganiso
Umtsamo 2 1 3
Ipherimitha 1 1
Bungako bendzawo 2 2
Umjikeleto wedatha legcwele 3 3 6
Kusebenta ngedatha
Tincenye temjikeleto wedatha 1 1 2
Linani letifundvo 40 40 40 40 40
CAPS 41
• Sibutsiselo sethemu Libanga R
42 SIBUTSETELO SELIBANGA R
1. TINOMBOLO, TIMPHAWU TEKUBALA NEBUDLELWANE
KUBALA
Tihloko ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
1.1 Kuhleleka kwetinombolo: 1-5 Kuhleleka kwetinombolo: 1-7 Kuhleleka kwetinombolo: 1 to 10 Kuhleleka kwetinombolo: 0- 10
Bala tintfo • Kucondzana emkhatsini wetintfo • Kucondzana emkhatsini wetintfo • Kucondzana emkhatsini wetintfo • Kucondzana emkhatsini wetintfo
TIBALO LiBanga R
nekuvetwa kwato nekuvetwa kwato nekuvetwa kwato nekuvetwa kwato
Combela ubuye ubala
tintfo kutfutfukisa lwati Kwetfula lishadi lemsiti • Tfutfukisa lishadi leMsiti malanga • Tfutfukisa lishadi leMsiti malanga Tfutfukisa lishadi leMsiti malanga
lwetinombolo nendlela lokukwewetwa ngayo, onkhe onkhe onkhe
ngekulandzelana
• Bala ngakunye • Bala ngakunye • Bala ngakunye • Bala ngakunye
-- Tinsita letiphatsekako -- Tinsita letiphatsekako -- Tinsita letiphatsekako -- Tinsita letiphatsekako
-- Titfo temtimba -- Titfo temtimba -- Titfo temtimba -- Titfo temtimba
-- Shaya tandla -- Shaya tandla -- Shaya tandla -- Shaya tandla
-- Shaya phasi ngelunyawo -- Shaya phasi ngelunyawo -- Shaya phasi ngelunyawo -- Shaya phasi ngelunyawo
-- Canca titepisi -- Canca titepisi -- Canca titepisi -- Canca titepisi
• Bala ngenhloko • Bala ngenhloko • Bala ngenhloko • Bala ngenhloko
- imilolotelo netingoma tetinombolo - imilolotelo netingoma tetinombolo - imilolotelo netingoma tetinombolo - imilolotelo netingoma tetinombolo
• Shaya tandla kanyenti / shaya • Shaya tandla kanyenti / shaya • Shaya tandla kanyenti / shaya
sikhashana sikhashana sikhashana
Ngutiphi tinombolo letincane/ Ngutiphi tinombolo letincane/
letinyenti nakushaywa tandla letinyenti nakushaywa tandla
1.2 Kuhleleka kwetinombolo: 1 Kuhleleka kwetinombolo: 1 kuye Kuhleleka kwetinombolo: 1 kuye Kuhleleka kwetinombolo: 0 kuye
ku- 4 ku- 7 kuli- 10
Bala uye embili
nasemuva Bala lokungakahleleki usebentisa Balalokungakahleleki usebentisa Bala lokungakahleleki usebentisa Bala lokungakahleleki usebentisa
imilolotelo netingoma tetinombolo, imilolotelo netingoma tetinombolo, imilolotelo netingoma tetinombolo, imilolotelo netingoma tetinombolo,
tibali, tintfo letiyi 3-D, kubala tibali, tintfo letiyi 3-D, kubala tibali, tintfo letiyi 3-D, kubala tibali, tintfo letiyi 3-D, kubala
ngekunyakata kwemtimba ngekunyakata kwemtimba ngekunyakata kwemtimba nesicanco ngekunyakata kwemtimba nesicanco
setinombolo setinombolo
Bala nga: Bala nga:
Bala nga: Bala nga:
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
• kunye • kunye
• kunye • kunye
• kubili
Tihloko ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
1.3 Kuhleleka kwetinombolo Kuhleleka kwetinombolo Kuhleleka kwetinombolo Kuhleleka kwetinombolo
Timphawu • Timphawu tetinombolo ku-1 • Timphawu tetinombolo: 2 kuye • Timphawu tetinombolo: 5 kuye • Timphawu tetinombolo: 5 kuye
CAPS
tetinombolo ku-4 ku-7 ku-7
nemagama • Tinombolomagama: one • Tinombolomagama: kubili, • Tinombolomagama: sihlanu, • Tinombolomagama: licandza,
etinombolo
kutsatfu,kune sitfupha, inkhotsa siphohlongo, imfica,lishumi
(Kubona ubuye wati
-- Kunyakata kwemtimba -- Kunyakata kwemtimba -- Kunyakata kwemtimba -- Kunyakata kwemtimba
timphawu tetinombolo
nemagama -- (lokwentiwa ngemtimba) -- (lokwentiwa ngemtimba) -- (lokwentiwa ngemtimba) -- (lokwentiwa ngemtimba)
etinombolo)
-- Lokuphatsekako lokutintfo letima -- Lokuphatsekako lokutintfo letima -- Lokuphatsekako lokutintfo letima -- Lokuphatsekako lokutintfo letima
3-D letifaka ekhatsi inombolo 3-D letifaka ekhatsi tinombolo 2, 3-D letifaka ekhatsi tinombolo 5, 3-D letifaka ekhatsi tinombolo 0,
ku-1. 3 na 4. 6 ne 7. 8, 9 ne 10.
-- Lokubonakalako ungeke -- Lokubonakalako ungeke -- Lokubonakalako ungeke -- Lokubonakalako ungeke
ukuphatse lokunemakhadi ukuphatse lokunemakhadi ukuphatse lokunemakhadi ukuphatse lokunemakhadi
titfombe lokufaka ekhatsi titfombe lokufaka ekhatsi titfombe lokufaka ekhatsi titfombe lokufaka ekhatsi
inombolo ku-1 tinombolo 2, 3 na 4 tinombolo 5,6 ne 7 tinombolo 0, 8, 9 ne 10.
-- Lokubonakalako ungeke -- Lokubonakalako ungeke -- Lokubonakalako ungeke -- Lokubonakalako ungeke
ukuphatse lokunemakhadi ukuphatse lokunemakhadi ukuphatse lokunemakhadi ukuphatse lokunemakhadi
emacashati lanetinombolo ku-1. emacashati lanetinombolo 2, 3 emacashati lanetinombolo 5, 6, emacashati lanetinombolo 0,8,9
na 4. ne 7. ne 10
• Tutfukisa lwati lolutfoliwe lolufaka • Tfutfukisa lwati lolutfoliwe lolufaka • Tutfukisa lwati lolutfoliwe lolufaka • Tfutfukisa lwati lolutfoliwe lolufaka
ekhatsi inombolo ku-1 ekhatsi tinombolo ku-1 kuye ku-4 ekhatsi tinombolo ku-1 kuye ku-7 ekhatsi tinombolo li 0 kuye e 10
43 TIBALO LiBanga R
Tihloko ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
LWATI LWETINOMBOLO (BUDLELWANE)
44
1.4 Sebentisa tinombolo kutimo Sebentisa tinombolo kutimo Sebentisa tinombolo kutimo Sebentisa tinombolo kutimo
letetayelekile letetayelekile letetayelekile letetayelekile
Chaza, ucatsanise
ubuye uhlele tinombolo • Umfundzi kufanele ayati iminyaka • Umfundzi kufanele ayati inombolo • Umfundzi kufanele ayati inombolo • Tfutfukisa lwati mayelana
yakhe. yendlu nelikheli lakubo. yelucingo/yamakhelekhukhwini nemnyaka wekutalwa,
(Sebentisa tinombolo yakubo (inombolo yekuchumana inombolo yendlu, likheli,
kutimo letetayelekile) nebatali) lucingo lwasekhaya/inombolo
yamakhalekhukhwini.
(inombolo yekuchumana)
TIBALO LiBanga R
• Gcwalisa irejista yemalanga • Tfutfukisa kusetjentiswa • Tfutfukisa kusetjentiswa • Tfutfukisa kusetjentiswa
onkhe. Sebentisa tindlela kwetinombolo ngekugcwalisa kwetinombolo ngekugcwalisa kwetinombolo ngekugcwalisa
letehlukene uma usebenta irejista yemalanga onkhe irejista yemalanga onkhe irejista yemalanga onkhe
ngerejista sib. njengakuthemu yekucala sib. njengakuthemu yekucala sib. njengakuthemu yekucala sib.
Ngabe umfundzi logubha lusuku Bangaki bafundzi; labalovile
-- Ngabe umfundzi loneluphawu/ -- Ngabe umfundzi lohlala endlini lwakhe lwekutalwa mhlaka 16 namuhla? Singakutfola kanjani?
sitfombe se-ayisikhilimu ukhona lengunombolo 123 ukhona yini Indlovulenkhulu ukhona yini Bafundzi bacocisana ngaloku
yini namuhla? namuhla? namuhla? bona ngekwabo.
-- Ngabe umfundzi lonelibito -- Ngabe umfundzi lohlala -- Combela;
lelinguSipho ukhona yini esitaladini lesingeWendy
namuhla? kunombolo 123. -- Bala emalokha langenalutfo;
-- Ngabe umfundzi lonelibito -- Ngabe umfundzi lonenombolo -- Bala titulo letingenalutfo njll.
lelinguSipho Alexander yelucingo/ makhalekhikhini
nesibongo sakaMatlola ukhona 0821234567 ukhona yini
yini namuhla? namuhla.
• Bona tinombolo • Bona tinombolo • Bona tinombolo • Bona tinombolo
kumakhadititfombe nakumakhadi kumakhadititfombe nakumakhadi kumakhadititfombe nakumakhadi kumakhadititfombe nakumakhadi
emacashati. emacashati. emacashati. emacashati.
• Dlala imidlalo • Dlala imidlalo • Dlala imidlalo • Dlala imidlalo
yemakhaditinombolo. yemakhaditinombolo. yemakhaditinombolo. yemakhaditinombolo.
• Bona tinombolo letitfolakala • Bona tinombolo letitfolakala • Bona tinombolo letitfolakala
kutikhangisi/emafulaya, kutikhangisi/emafulaya, kutikhangisi/emafulaya,
nemakhadi ekutalwa lamadzala nemakhadi ekutalwa lamadzala nemakhadi ekutalwa lamadzala
njll. njll. njll.
• Bona tinombolo letitfolakala
kubomagazini
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Tihloko ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
LWATI LWETINOMBOLO (BUDLELWANE)
1.4 Kuhleleka kwetinombolo: 1 Kuhleleka kwetinombolo: 1 kuye Kuhleleka kwetinombolo: 1 kuye Kuhleleka kwetinombolo: 0
CAPS
5 7 kuye10
Chaza, ucatsanise
ubuye uhlele tinombolo Bona ubuye uchaze tinombolo • Bona ubuye uchaze tinombolo • Bona ubuye uchaze tinombolo • Bona ubuye uchaze tinombolo
letiphelele kuye ku-1 letiphelele, 2, 3 na 4 letiphelele 5, 6 na 7 letiphelele 8, 9, 10 ne 0
(Bona ubuye uchaze
tinombolo letiphelele) • Tfutfukisa tinombolo 1 kuye ku-4 • Tfutfukisa tinombolo 1 kuye ku-7 • Tfutfukisa tinombolo 0 kuye e 10
Ucatsanisa kutsi ngukuphi Ucatsanisa kutsi ngukuphi
kwaletintfo letimbili kwaletintfo letimbili letigcogciwe
letigcogciwe letiniketiwe letiniketiwe leti:
leti:
• nkhulu naletincane
a) nkhulu naletincane
• letikhudlwane naletimbalwa
b) letikhudlwane
naletimbalwa • letinkukhulu kakhulu letincane
kakhulu
c) letincane kakhulu
naletinkukhulu kakhulu (ngenisa lolwati)
Ucatsanisa kutsi ngukuphi • Hlela tintfo letigcogciwe
kwaletintfo letimbili letingetulu kwaletimbili
letigcogciwe letiniketiwe ticale kulokuncanekakhulu
leti: kuye kulokukhulu kakhulu
nakulokukhulu kakhulu kuye
a) Lokunyenti kuna kulokuncane kakhulu
b) Lokuncane kuna • Kunyenti kuna, kuncane kuna, • Kunyenti kuna, kuncane kuna, • Kunyenti kuna, kuncane kuna,
c) Lokulingana na kulingana na kulingana na kulingana na
(lokulinanako) • Lokunyenti nalokumbalwa sib. • Lokunyenti nalokumbalwa sib. • Lokunyenti nalokumbalwa sib.
• Lokunyenti nalokumbalwa Sib.
Tinombolo te-odinali Kushaya tandla lokungakahleleki Kushaya tandla lokungakahleleki Kushaya tandla lokungakahleleki. Kushaya tandla lokungakahlelekii.
Kubuta umbuto lobewuvamile/ Kubuta umbuto lobewuvamile/
ubutwe kancane ubutwe kancane
Cikelela kutfutfukisa kwetinombolo Cikelela kutfutfukisa kwetinombolo Cikelela kutfutfukisa Cikelela kutfutfukisa kwetinombolo
te-odinali letingakahleleki, sib. te-odinali letingakahleleki, sib. kwetinombolo te-odinali te-odinali letingakahleleki,
Kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu... Kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu, letingakahleleki, sib. Kwekucala, sib. Kwekucala, kwesibili,
kwekugcina, lokusedvute. kwesine...kwekugcina, lokusedvute. kwesibili, kwesitsatfu,kwesine, kwesitsatfu, kwesine, kwesihlanu,
kwesihlanu,kwekugcina, kwesitfupha,kwekugcina,
• Ngenisa ngesikhatsi lokusedvute. lokusedvute.
Sekudla lokulula / netintfo • Ngenisa tinombolo te-odinali -
letentiwa malanga onkhe kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu
kanye nekuya endlini lencane kuye kukwesitfupha
kwamalanga onkhe-kwekucala,
kwesibili, kwekugcina,
45 nalokulandzelako TIBALO LiBanga R
Tihloko ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
LWATI LWETINOMBOLO (BUDLELWANE)
46
1.4 • Tfutfukisa tinombolo te-odinali • Tfutfukisa tinombolo te-odinali • Tfutfukisa tinombolo te-odinali
letingakahleleki ngekusebentisa letingakahleleki ngekusebentisa letingakahleleki ngekusebentisa
Chaza, ucatsanise tintfo letentiwa malanga onkhe tintfo letentiwa malanga onkhe tintfo letentiwa malanga onkhe
ubuye uhlele tinombolo nawuya endlini lencane nawuya endlini lencane nawuya endlini lencane
• Kwentiwe nangesikhatsi • Kwentiwe nangesikhatsi • Kwentiwe nangesikhatsi
sekutfutfukisa imisebenti sekutfutfukisa imisebenti sekutfutfukisa imisebenti
yemaKhono ekuPhila. yemaKhono ekuPhila yemaKhono ekuPhila
TIBALO LiBanga R
• nangesikhatsi semisebenti
yekwenta buciko (nangabe
kufanele)
1.6 Usebentisa lamasu letilandzelako Usebentisa lamasu letilandzelako Usebentisa lamasu letilandzelako Usebentisa lamasu letilandzelako
Emasu ekusombulula • Tintfo letiphatsekako sib. tibali • Tintfo letiphatsekako sib. tibali • Tintfo letiphatsekako sib. Tibali • Tintfo letiphatsekako sib. Tibali
tinkinga tetibalo
• Sitepisi setinombolo • Sitepisi setinombolo
(usebentisa lamasu
netindlela letilandzelako)
1.7 • Sebentisa tibali bese usombulula • Sebentisa tibali bese usombulula • Sebentisa tibali bese usombulula
tinkinga tetibalo ngekusho letifaka tinkinga tetibalo ngekusho letifaka tinkinga tetibalo ngekusho letifaka
Kuhlanganisa nekususa
ekhatsi tinombolo 2, 3 na- 4 ekhatsi tinombolo 5,6 ne- 7 ekhatsi tinombolo 8, 9 ne- 0
(Sombulula
tibalo temagama • Tfutfukisa kusombulula tinkinga • Tfutfukisa kusombulula tinkinga • Tfutfukisa kusombulula tinkinga
ngekutisho[tibalo tetibalo letifaka ekhatsi tinombolo tetibalo letifaka ekhatsi tinombolo tetibalo letifaka ekhatsi tinombolo
tendzaba] uchaze 1 kuya ku- 4 1 kuya ku- 7 1 kuya e- 10
tisombululo tekubala
• Kuhlanganisa nekususa
netimphendvulo letifika
e -10).
1.9
Kugcogcela ndzawonye
nekwaba lokuholela
ekuhlukaniseni
(kwabelana
ngalokulinganako
nekugcogcelandzawonye
ngetinombolo
tetiphelele letifika e 10
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
letinetimphendvulo letifaka
ekhatsi tinsalela)
Tihloko ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
1.11 Imali Imali Imali
Imali • Tfutfukisa lwati ngemali • Tfutfukisa lwati ngemali
CAPS
yebuhhehlu yase Ningizimu yemaphepha yemamabhange
Afrika. aseNingizimu Afrika.
20c, 50c, R1, R2, R5 R10, R20, R50, R100, R200,
• Bona umbala nekusho kutsi • Bona lokufanako nalokwehlukile
ngusiphi silwane lesivela emalini emkhatsini wemali yemaphepha
ngayinye yebuhhehlu sib. Hlunga imali yekudlala
• Bona lokufanako nalokwehlukile
emkhatsini wemali yebuhhehlu
sib. Hlunga imali yekudlala
ngekwemibala nebukhulu
• Niketa imali yekudlala ekhoneni • Niketa imali yekudlala ekhoneni • Niketa imali yekudlala ekhoneni
lekudlala lendlu. lendlu.
KUBALA USEBENTISA
1.13 Usombulula ngemlomo tinkinga Usombulula ngemlomo tinkinga Usombulula ngemlomo tinkinga
tetibalo tekuhlanganisa nekususa tetibalo tekuhlanganisa nekususa tetibalo tekuhlanganisa nekususa
Kuhlanganisa nekususa lokunetimphendvulo letifika ku-4 lokunetimphendvulo letifika ku -7 lokunetimphendvulo letifika e -10
(Usombulula tinkinga
tetibalo tekuhlanganisa
nekususa letiniketwe
ngemlomo
letinemphendvulo letifika
e-10)
47 TIBALO LiBanga R
TIBALO LiBanga R
Tinhlobo tetinkinga tetibalo teliBanga R
Tinkinga tetibalo letiba khona kubafundzi beliBanga R tifaka ekhatsi intfo yinye kuleti letikhona eklasini sib.tibali,
bantfwana, ticatfula hhayi emaswidi, ligundvwane, timbali njll. Akusibo bonkhe bantfwana labancane labangavuma
kutsi tibali noma tingalo tingemagundvwane, badzinga kubona lentfo.Thishela angasebentisa titfombe nasekuIthemu
lesincane. Tintfo letiphatsakeko kumelwe tigcinwe-titfombe tekungetelela hhayi kuvala tintfo letiphatsekako.
Tindvuku tekubala tingasetjentiswa nangabe thishela angenato tinsita
Letinhlobo tetinkinga tetibalo letivetiwe kumele tibe sezingeni lemntfwana kute akhone kutivisisa
Kugcogcela ndzawonye
Kunemakokisi lasiphohlongo. (Thishela ubeka tibali letisiphohlongo, noma abakhombe titfombe temakokisi
lasiphohlongo) Teddy utfola emakokisi lamabili onkhe emalanga. Mangaki emalanga latawutfola ngawo emakokisi.
Kwaba
Kunemakokisi lasiphohlongo. (Thishela ubeka tibali letisiphohlongo noma abakhombe titfombe temakokisi
lasiphohlongo) BoTeddy labatsatfu (3) bonkhe batfole emakokisi lalinganako. Munye utawutfola emakokisi mangaki ?
Kuhlanganisa, kususa nekuphindza kuhlanganisa
Mangaki emehlo ebantfwana lababili sekawonkhe?
Tingaki tindlebe tebantfwana labane setitonkhe?
Tingaki tingalo esandleni sinye?
Tingaki tingalo talelesinye sandla?
Linda unetibali letisitfupha, uniketa Colane tibali letimbili utawusala natingaki?
Bothishela bafanele bahlanganise tinhlobo tetinkinga tetibalo ngawo onkhe emalanga. Kumele bangete kancane
tisayizi tetinombolo lebatisebentisako etinkingeni, singatsatsi malula sitsi umntfwana angeke asebente ngetinombolo
letinkhulu.
48 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SIBUTSETELO SELIBANGA R
2. EMAPHETHINI NEMAFANGISHINI
CAPS TIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
2.1 • Tfola emaphethini • Tsatsela, chubela phambili ubuye • Tsatsela, chubela phambili ubuye
lasetimphahleni, etintfweni, utakhele emaphethini. utakhele emaphethini etimviwa.
Emaphethini e-Jomethri
nasendzaweni letsite.
(Tsatsela ubuye uchubele • Tsatsela emaphethini emsindvo.
• Tsatsela ubuye ucedzele • Tsatsela iphethini loniketwe yona • Tsatsela, chubela phambili
embili emaphethini
emaphethini. usebentisa imali lebuhhehlu. ubuye utakhele emaphethini
lalula usebentisa • Dlala umdlalo ngephethini
lanetitfombe.
tintfo letibonakalako • Tsatsela emaphethini yekudlala sikoshi.
nemidvwebo) ngekusebentisa umsindvo
lowentiwa kushayisana kwetitfo
(Kutakhela emaphethini
temtimba umtimba.
latiphindzako)
• Tsatsela, cedzela ubuye utakhele
emaphethini.
49 TIBALO LiBanga R
SIBUTSETELO SELIBANGA R
3. SIKHALA NABUNJWA (IJOMETHRI)
50
TIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
3.1 Budlelwane bentfo nendzawo Budlelwane bentfo nendzawo Budlelwane bentfo nendzawo Budlelwane bentfo nendzawo
Kubekeka, kutetayeta Kusebentisa tintfo letimbili Kusebentisa tintfo letimbili Kusebentisa tintfo letimbili Kusebentisa tintfo letimbili
nekubukeka nobe letinyenti umfundzi nobe letinyenti umfundzi nobe letinyenti umfundzi nobe letinyenti umfundzi
lanebudlelwane nato lanebudlelwane nato lanebudlelwane nato lanebudlelwane nato
Kuchaza intfo
lengemadayimenshini • Embikwe- nangemuva • Ngetulu nangaphandle • Embikwe- nangemuva • Embikwe- nangemuva
TIBALO LiBanga R
lamatsatfu (3-D)
• Ngetulu nangaphasi • Ngetulu nangaphasi • Ngetulu nangaphasi
uyihlobanisa nalenye (sib.
‘phambili nangemuva) • Ngekhatsi nangaphandle • Edvute ne • Edvute ne, emkhatsini nemkhatsi
• Etulu naphasi • Emkhatsini • Sencele nesekudla
• Edvute nasemkhatsini • Sancele nesekudla
• Umsebenti webhodi
yekunamatselisa
Umdlalo wangaphandle Chaza tintfo etimeni letehlukene, Kubekeka kwetintfo letimbilili
ubalulekile. Ijangilijimu sib. umdoli, indlu lesphambili, nobe letinyenti letinebudlelwane
ingasetjentiswa kutfutfukisa, lesemuva, lesemaceleni kuye kulenye nalenye
sib. ngekutsi ume njani
• Ibhodi yekunamatsisela
• Lwati lwetibalo
• Embikwe nangemuva
• Buciko bekwenta
• Ngetulu nangaphasi nobe
• Kutfutfukisa kutivocavoca ngentasi
• Edvute ne, emkhatsini nemkhatsi
• Sencele nesekudla
Ulandzela • Tinkhomba- phambili/ • Phambili/ emuva • Phambili nasemuva
tinkhombandlela (ayedvwa nasemuva
• Lishadi lemicibisholo • Etulu naphasi
nobe/na njengelilunga
• Imidlalo njengelandzela
lelicembu nobe licembu) • Sencele nesekudla
sitimela
ahambe/ eme endzaweni
• Ubuyaphi umsindvo?
letsite (tinkhomba) • Indlela yetihibe- kulandzela
tinkhombandlela
• Sifundvo sekutivocavoca
nemisebenti yemculo
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
3.2 • Emabhola: kwetfula
nekufundzisa kabanti
Tintfo
CAPS
ngemabhola
letingemadayimenshini
lamatsatfu (3-D) • Emabhokisi: kwetfula
nekusebenta kabanti
(Ubona, atfole abuye anikete
ngemabhokisi
tintfo letingemadayimenshini
lamatsatfu eklasini)
a) Emabhola
b) Emabhokisi:
3.2 • Ngenisa lishadi lekukhweta • Hlunga ngekubuka kufana
(kuhlunga emathoyisi) nemehluko
Tintfo
letingemadayimenshini • Isayizi: Hlunga tintfo • Isayizi: Hlunga tintfo • Isayizi: Hlunga Isayizi: Hlunga
lamatsatfu (3-D) letingemadayimenshini letingemadayimenshini lamatsatfu letingemadayimenshini lamatsatfu letingemadayimenshini lamatsatfu
lamatsatfu (3-D) ngekwesayizi (3-D) ngekwesayizi yato (3-D) ngekwesayizi yato (3-D) ngekwesayizi yato
Uchaza, ahlunge,
yato
bese ucatsanisa tintfo
letingemadayimenshini • Umbala: Hlunga tintfo -- Umbala: Buka uhlunge tibali -- Umbala: Buka uhlunge tibali -- Umbala: Buka uhlunge tibali
lamatsatfu (3-D) letingemadayimenshini ngekwemibala, loluhlata, ngekwemibala ngekwemibala.
nabobunjwa labangemada- lamatsatfu (3-D) nabobunjwa lobovu, lophuti naloluhlata
yimenshini lamabili (2-D) labangemada-yimenshini satjani.
ngekulandzela loku: lamabili (2-D) ngekwemibala
a) Isayizi (kuncane/kukhulul) • Bunjwa: Hlunga tintfo • Bunjwa: Hlunga tintfo • Bunjwa: Hlunga tintfo • Bunjwa: Hlunga tintfo
letingemadayimenshini letingemadayimenshini lamatsatfu letingemadayimenshini lamatsatfu letingemadayimenshini lamatsatfu
b) Umbala(lobovu, loluhlata
lamatsatfu (3-D) nabobunjwa (3-D) nabobunjwa labangemada- (3-D) nabobunjwa labangemada- (3-D) nabobunjwa labangemada-
kwesibhakabhaka,
labangemada-yimenshini yimenshini lamabili (2-D) yimenshini lamabili (2-D) yimenshini lamabili (2-D)
loluphuti, loluhlata
lamabili (2-D) ngekubumbeka ngekubumbeka kwabo. ngekubumbeka kwabo. ngekubumbeka kwabo.
njengetjani)
kwabo.
c) Bunjwa (indilinga,
• Tintfo letigicikako
calantsatfu, sikwele,
calandze) -- Buka uhlatiye tintfo
letigicikakol
d) Tintfo letigicikako
-- Tfutfukisa tintfo letigicikako
e) Tintfo letishelelako
• Tintfo letishelelako
-- Tfola uhlatiye tintfo
letishelelako.
-- Bona uhlatiye tintfo
51 letigicikako naletishelelako TIBALO LiBanga R
TIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
Yakha tintfo Kuyachubeka Kuyachubeka Kuyachubeka Kuyachubeka
52 letingemadayimenshini
• Nika emabhuloki ekwakha • Nika emabhuloki ekwakha • Nika emabhuloki ekwakha • Nika emabhuloki ekwakha
lamatsatfu (3-D) usebentise
ngesikhatsi sekudlala ngesikhatsi sekudlala ngekhatsi ngesikhatsi sekudlala ngekhatsi ngesikhatsi sekudlala ngekhatsi
tintfo letiphatsekako (sib.
ngekhatsi njalo njalo njalo njalo njalo njalo njalo njalo
emabhuloki ekwakha).
• Dlala ngemabhuloki ekwakha • Dlala ngemabhuloki ekwakha • Bantfwana bayakha basusela • Kuyachubeka ngesikhatsi
kusibonelo lesitsite sesakhiwo sekudlala lo
• Tsatsela lesakhiwo • kukhululekile
lesisesitfombeni nobe
TIBALO LiBanga R
likhadisitfombe
• Tfutfukisa kukopa sakhiwo
lesifanako sisuselwe esitfombeni
nobe likhadisitfombe
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
3.3 • Vumela umfundzi ngamunye Bukisa luphawu/sitfombe Bukisa emabito ebafundzi kuphela Bukisa emabito ebafundzi kuphela
akhetse emakhadi abo sebafundzi nemabito abo etukwelebuli yetinyanga letisitfupha etukwelebuli yetinyanga letisitfupha
Bobunjwa labangemada-
CAPS
etimphawu ngelusuku etinyangeni letintsatfu letilandzelako tekugcina temnyaka tekugcina temnyaka
yimenshini lamabili (2-D)
lwekucala
Kuyachubeka Kuyachubeka Kuyachubeka
Ubona, atfole, asho
• Bukisa kuphela luphawu/
emagama abobunjwa
sitfombe semfundzi
labangemada-yimenshini
etinyangeni letintsatfu tekucala
lamabili (2-D) eklasini
emnyakeni
nasetitfombeni, lokufaka
ekhatsi: • Ngenisa ligama leliklasi sib.
kusebentisa sitfombe-liklasi
a) Timphawu tebafundzi
lelibhele lelingu Teddy
b) Ligama leliklasi
• Faka ilebuli lenelibito lathishela
esivalweni/ emnyango weliklasi
• Lebula ukhombise liklasi
leliBanga R
Emaphazili Emaphazili (ayachubeka) Emaphazili (ayachubeka) Emaphazili (ayachubeka)
Akhiwa njani emaphazili
Linani nane: • Ngenisa emaphazili ubuye • Nika emaphazili latinhlobonhlobo • Niketa emaphazili • Niketa emaphazili latinhlobonhlobo
unikete lusito kwekutsi akhiwa ngesikhatsi sekudlala latinhlobonhlobo ngesikhatsi ngesikhatsi sekudlala
a) (Ithemu 1: tincetu leti -6)
kanjani lesikhululekile sangekhatsi sekudlala lesikhululekile lesikhululekile sangekhatsi eklasini
b) (Ithemu 2: tincetu leti -12) eklasini malanga onkhe sangekhatsi eklasini malanga malanga onkhe
• Coca ngesitfombe sephazili
onkhe
c) (Ithemu 3: tincetu leti -18) kugcilwe kumininingwane • Bafundzi bamele bacedze iphazili • Bafundzi bamele bacedze iphazili
lefana nemibala, bantfu/ lokungenani lenetincetu leti-12 • Bafundzi bamele bacedze lokungenani lenetincetu leti-24
d) (Ithemu 4: tincetu leti -24)
tilwane, tintfo,tikhundla ekupheleni kwethemu yesi -2 iphazili lokungenani lenetincetu ekupheleni kwethemu yesi -4
Kukhona kubona intfo tebantfu/netilwane netintfo leti-18 ekupheleni kwethemu yesi
• Kwakha ubuye ucedze iphazili • Tfutfukisa kubona lokufihlakele
lefihlakele -3
• Bafundzi bamele bacedze yakho lenetincetu le-4 ngekuhlunga,kumatanisa
Bobunjwa be-Jomethri iphazili lokungenani • Kwakha ubuye ucedze iphazili nekugcogcela ndzawonye
• Tfutfukisa kubona lokufihlakele
lenetincetu leti-6 ekupheleni yakho lenetincetu le-5 imisebenti nemkhuba wekukhweta
a) indilinga ngekuhlunga,kumatanisa
kwethemu yekucala
nekugcogcela ndzawonye • Tfutfukisa kubona lokufihlakele • Tfutfukisa: indilinga, calantsatfu,
b) calantsatfu
• Ngenisa takhiwo tetintfo imisebenti nemkhuba ngekuhlunga,kumatanisa sikwele.
c) sikwele letifihlakele wekukhweta nekugcogcela ndzawonye
• Ngenisa calandze
imisebenti nemkhuba
d) calandze • (Tfola tintfo “ngiyakwati • Tfutfukisa calantsatfu
wekukhweta. • Gcina bobunjwa (simo
kufunisisa ngemehlo ami
e) Kugcinwa kwabobunjwa a) Gcina simo sabobunjwa sabobunjwa labafundzisiwe
ngemehlo ami lamancane”) • Tfutfukisa sikwele
(kungagucuki kwesimo) labafundzisiwe singagucuki singagucuki kufika lomuhla)
• Tfutfukisa indilinga kufika lomuhla(kungagucuki a) Gcina bobunjwa (simo
kwesimo sacalantsatfu) sabobunjwa labafundzisiwe
• Tfutfukisa calantsatfu
singagucuki kufika lomuhla)
53 • Tfutfukisa sikwele
• Tfutfukisa calandze
TIBALO LiBanga R
TIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
3.4 • Tfola titfo temtimba • Kweca umugca lowehlukanisa • Kweca umugca lowehlukanisa • Tfutfukisa kucikelela kutsi
54 (ngekubala) emkhatsini kulingane kubuye emkhatsini kulingane kubuye kunemugca lowehlukanisa
Umugca lohlukanisa
kufane –iminyakato yekwenta kufane-imisebenti yasebhodini emkhatsini kulingane kubuye
emkhatsini kulingane • Inhloko,emehlo,umkhono,imp
kufane etintfweni.
kufanane humulo,
• Kweca umugca lowehlukanisa • Yeca umugca lowehlukanisa • Yeca umugca lowehlukanisa
• (Ubona umugca • Umlomo,silevu,intsamo,emah
emkhatsini kulingane kubuye emkhatsini kulingane kubuye emkhatsini kulingane kubuye
lohlukanisa emkhatsini lombe,
kufane ngesikhatsi semakhono kufane ngesikhatsi Semakhono kufane ngesikhatsi Semakhono
kulingane kufanane
• iminwe,sifuba,umlente, ekuphila (kutfutfukisa Ekuphila (Kutfutfukisa Ekuphila (Kutfutfukisa
emtimbeni wakhe)
kutivocavoca) Kutivocavoca) Kutivocavoca)
TIBALO LiBanga R
• Lidvolo,lunyawo,lutwane
• Imilolotelo nemaculo
• Umtimba wemuntfu munye
unemacala lamabili • Imisebenti yebuciko bekwenta
• Tfutfukisa kucikelela kutsi
umtimba wemuntfu munye
unemacala lamaabili sib.”licala
linye” nalicala”lalomunye
umhlubulo”kuholela
kuya”esencele nesekudla”
• Kweca umugca lowehlukanisa
emkhatsini kulingane kubuye
kufane kuhambisana nekubala.
• Kungentiwa ngesikhatsi
sekutfutfukisa kutivocavoca
• Kusebentisa Imilolotelo
netingoma
• Ngesikhatsi seBuciko
Bekwenta.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SIBUTSETELO SELIBANGA R
4. SILINGANISO
CAPS SIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
4.1 • Ngenisa lwati “lwemini
nebusuku”ne “kukhanya /
Sikhatsi:
bumnyama”
Uchaza sikhatsi selusuku
• Ekuseni, ntsambama,
asebentisa imini nebusuku.
ntsambama (kufundza
Landzelanisa tigameko lokungakahleleki eluhlelweni
letenteka malanga onkhe lemalanga onkhe neshadi
emphilweni yakho lesimo selitulu.
a) Luhlelo lwemalanga Ngenisa luhlelo lwemalanga Luhlelo lwemalanga onkhe Luhlelo lwemalanga onkhe Luhlelo lwemalanga onkhe
onkhe onkhe
(ngalokuchubekako) (ngalokuchubekako) (ngalokuchubekako)
-- Bafundzi babona
kulandzelaniswa -- Tfutfukisa kulandzelana -- Tfutfukisa kulandzelana -- Tfutfukisa kulandzelana
kwetigameko talelosuku. kwetigameko letichubekako kwetigameko letichubekako kwetigameko letichubekako
telilanga ngekusebentisa luhlelo telilanga ngekusebentisa telilanga ngekusebentisa luhlelo
-- Titfombe tikhonjiswa lwemalanga onkhe. luhlelo lwemalanga onkhe. lwemalanga onkhe.
kusukela kusencele kuye
kusekudla kutfutfukiswa
kufundza kulandzela
inkhombandlela.
-- Umholi walelolanga
uhambisa Inkhomba
yekukhombisa kuchubekel
embili kwemisebenti
yeluhlelo lwalelolanga.
• Ngenisa lishadi lesimo • Lishadi lesimo selitulu • lishadi lesimo selitulu • lishadi lesimo selitulu
b) Lishadi lesimo selitulu selitulu (malanga onkhe)
(malanga onkhe) (onkhe emalanga) (onkhe emalanga)
-- Thishela uhola bafundzi
kutsi bakwati kutfola -- Thishela uhola bafundzi -- Bafundzi batfola ligama -- Bafundzi batfola ligama lelilanga,
ligama lelilanga,nenyanga kutsi bakwati kutfola ligama lelilanga, lusuku nenyanga lusuku nenyanga ngefleshikhadi,
ngekucula ingoma nekwenta lelilanga,nenyanga ngekucula ngefleshikhadi, nekubukisa nekubukisa ngemalebuli
umlolotelo, ifleshikhadi, ingoma nekwenta umlolotelo, ngemalebuli netimphawu netimphawu ekhalendeni yeliviki.
nekubukisa ngemalebuli ifleshikhadi, nekubukisa ekhalendeni yeliviki.
netimphawu ekhalendeni ngemalebuli netimphawu
yeliviki. ekhalendeni yeliviki.
-- Tfutfukisa lwati lwesikhatsi
-- Khombisa tinsuku tekutalwa,
55 kutikhipha, emalanga
lakhetsekile, emaholide
evikini.
TIBALO LiBanga R
-- Landzelanisa tinyanga
temnyaka ngeliculo
SIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
4.1 • Emalanga eliviki • Emalanga eliviki • Emalanga eliviki • Emalanga eliviki
56
Sikhatsi: (ngalokuchubekako) (ngalokuchubekako) (ngalokuchubekako)
-- Thishela ufundzisa bafundzi -- Thishela ufundzisa bafundzi
ingoma nemlolotelo ingoma nemlolotelo
ngemalanga eliviki. Phindza ngemalanga eliviki. Phindza
onkhe malanga njengobe onkhe malanga njengobe
lishadi lesimo selitulu lisho. lishadi lesimo selitulu lisho.
-- Kulandzelanisa emalanga
TIBALO LiBanga R
Landzelanisa tigameko eliviki ngeliculo
letenteka malanga onkhe
emphilweni yakho • Lishadi letikhatsi temnyaka • Lishadi letikhatsi temnyaka • Lishadi letikhatsi temnyaka • Lishadi letikhatsi temnyaka
c) Emalanga eliviki -- Ngenisa lelishadi ukhombise -- Umcibisholo lokhombisa -- Umcibisholo lokhombisa -- Umcibisholo lokhombisa
letikhatsi temnyaka letine: sikhatsi semnyaka lekungiso sikhatsi semnyaka lekungiso sikhatsi semnyaka lekungiso
d) Lishadi letikhatsi uyahanjiswa njengobe tikhatsi uyahanjiswa njengobe tikhatsi uyahanjiswa njengobe tikhatsi
temnyaka o Lihlobo
temnyaka tintjintja temnyaka tintjintja temnyaka tintjintja
o Likwindla
-- Ngelusuku lwekucala lwekuvula -- Ngelusuku lwekucala -- Ngelusuku lwekucala lwekuvula
o Busika kwetikolo thishela ubuta lwekuvula kwetikolo thishela kwetikolo thishela ubuta
bafundzi kutsi bebentani ubuta bafundzi kutsi bebentani bafundzi kutsi bebentani
o Intfwasahlobo ngemaholide. ngemaholide.
ngemaholide.
-- Tfutfukisa kucikelela
kwalokwentiwa ngumfundzi
kusukela ngesikhatsi lavuka
ngaso kute kube sikhatsi laya
ngaso esikoleni.
-- Tfutfukisa kucikelela
kwalokwenteka kusukela
ngesikhatsi sekudla
kwakusihlwa nesekulala.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
4.1 • Ngenisa lishadi letinsuku • Kuyachubeka nangabe kulusuku • Kuyachubeka nangabe kulusuku • Kuyachubeka nangabe kulusuku
tekutalwa lwekutalwa kwemfundzi lwekutalwa kwemfundzi lwekutalwa kwemfundzi
Sikhatsi (siyachutjwa)
CAPS
Ngenisa lishadi letinsuku • Bafundzi bamele bati iminyaka • Ngalokuchubekako • Ngalokuchubekako • Ngalokuchubekako
tekutalwa yabo yebydzala
• Tfutfukisa lwati lwekufundza
tinkhombandlela
• Bafundzi kumele bati tinsuku
tabo tekutalwa (lusuku
nenyanga)
4.2
Budze Budze Budze Budze Budze
Catsanisa ngetintfo • Lokudze nalokufisha, • Lokudze kakhulu nalokufisha • Combela budze betintfo • Kala budze bebafundzi ngethephu
letiphatsekako kudze,kudze kakhudlwana, kakhulu, lokudze kancane letehlukene. (esikhundleni setandla
ubuyeusebentise kudze kakhulu nalokufishanyana (yandzisa lwati sebentisa ithephu)
• Combela ukale budze betintfo
silulumagama lesingiso lwebudze)
• (kubona) letehlukene ngekusebentisa
kuchaza budze.
• Gcizelela lwati lwebudze lunyawo, tandla, intsambo
• Ngenisa lwati lwebudze
• Ngenisa Lishadi Lebudze indvuku njll.
• Bafundzi batfola kutsi bakhulile
• Lishadi lebudze lelinetandla /
-- Kala ngetandla yini kusukela ethemini leyengcile
tinyawo
(Ngekubona (Bafundzi bangacatsanisa
nangalokungakahleleki) budze babo ngentfo letsite
eklasini, sib. likhabethi)
-- Kala ngetinyatselo
telunyawo (ngekubona
nalokungakahleleki)
-- Kala ngethephu
(ngekubona
nalokungakahleleki)
-- Kudze,kufisha
-- kudzana, kufishana,
-- kudze, kudze
kakhudlwana/ kudze
kakhulu
(kubona)
-- Combela
57 TIBALO LiBanga R
SIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
4.3 Sisindvo
58
Sisindvo • Ngenisa lwati lwesisindvo
ngekucatsanisa sisindvo setintfo
Usebenta ngetintfo
letehlukene sib.
letiphatsekako acatsanisa
abuye ahlele tintfo -- Kulula/kuyasindza
asebentisa silulumagama
-- Kuludlana/kuyasindza
lesingiso kuchaza loku
kakhudlwana
lokulandzelako:
TIBALO LiBanga R
• Gcizelela lwati lwesisindvo
a) Kulula, kuyasindza
(kulula kakhulu, kusindza kakhulu)
b) Kulula kakhudlwana,
kuyasindza kusindza
kakhudlwana
c) Kuyachubeka ngesikhatsi
sekudlala ngemanti
nesanti.
4.4 Umtsamo/ bungako
Umtsamo/ bungako • Ngenisa lwati lwesilinganiso
semtsamo ngekucatsanisa kutsi
Usebenta ngetintfo
tintfo tekutsela letehlukene
letiphatsekako acatsanisa
timumatsa kanganani sib.
abuye ahlele tintfo
asebentisa silulumagama -- “Akunalutfo/ kugcwele”
lesingiso kuchaza loku
-- lokunyenti, lokuncane
lokulandzelako
• Kuyachubeka ngesikhatsi
a) Akunalutfo, kugcwele
sekudlala ngemanti nesanti
b) kunyenti, kuncane
c) kuncane kuna, kunyenti
kuna,
d) Kuyachubeka ngesikhatsi
sekudlala ngemanti
nesanti.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SIBUTSETELO SELIBANGA R
5. KUSEBENTA NGEDATHA
CAPS SIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
5.1 • Ngenisa lwati lwekusebenta • Gcogca tintfo (tintsi • Buta umbuto: “Ngabe avamile • Sebentisa Lishadi Letinsuku
ngedatha ngekugcogca idatha letingemasayizi lahlukene) yini emagama lanetinhlavu tekutalwa kubuka kutsi tinsuku
Gcogca ubuye uhlunge
tintfo lemayelana nekutsi bangaki letisitfupha?” tabobani tekutalwa nekutsi ngutiphi
bafana nemantfombatane tinyanga.
Gcogca idatha • Gcogca idatha kute
eklasini.
uphendvule imibuto usebentisa • Gcogca idatha kubafundzi
Gcogca tintfo letiphatsekako emakhadigama ebantfwana. kukhombisa umbala wenhlama
letifanako (uwedvwa noma yekudlala yeliviki lelilandzelako
njengelilunga lelicembu)
sib. loluhlata njengesibhakabhaka,
sib. emacembe lalishumi, lomtfubi, loluhlata njengetjani.
bobunjwa labalishumi.
(Gcogca idatha (Nguluphi luhlobo
lwesitfutsi lolusetjentiswa bafundzi
nabeta esikolweni?)
Hlunga idatha • Hlunga idatha ngekumisa • Hlunga tintfo letigcogciwe (tintsi • Hlunga emakhadimagama • Hlunga idatha ngekwetinyanga
bafundzi ngemigca yebafana letingemasayizi lahlukene) ngekwelinani letinhlavu egameni tekutalwa temfundzi ngamunye.
Hlunga tintfo letiphatsekako
ngekufana kwato sib. Isayizi bodvwa nemantfombatane ngalinye.
• Umfundzi ngamunye ukhetsa
yemacembe. emgceni wawo.
ibhuloki lemele umbala wenhlama
yekudlala lawutsandzako ngalelo
viki.
• Hlunga idatha yalokugcogciwe
(labahamba ngetinyawo, ngetimoto
tebatali, ithekisi nobe ibhasi).
5.2 • Yakha igrafu usebentisa • Dvweba igrafu yetintfo • Dvweba igrafu ngekunamatsisela • Dvweba igrafu leveta tinsuku
emabhuloki nobe bobunjwa letigcogciwe (tintsi letingalingani) likhadigama ngalinye ngentasi tekutalwa tebafundzi tenyanga
Veta tintfo letigcogciwe
tahlungwa kuveta idatha kwemakholamu lafanele. ngayinye.
(Dvweba igrafu kuveta • Sebentisa tintfo mbamba
idatha kwenta i-grafu njengemabhuloki,
emakhiyubhi lapakelene, ligo nobe
Dvweba sitfombe emabhuloki e-duplo dipulo kuveta
lnjengebufakazi betintfo
imibala yenhlama lohlele kuyenta
lotigcogcile).
sib. loluhlata njengesibhakabhaka,
lomtfubi naloluhlata njengetjani.
• Dvweba igrafutitfombe kuveta
bafundzi labahamba ngetinyawo,
labeta ngethekisi, ngetimoto
tebatali nalabafika ngebhasi
59 TIBALO LiBanga R
SIHLOKO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4
5.3 • Fundza ubuye uhumushe • Fundza ubuye uhumushe • Fundza ubuye uhumushe idatha Fundza ubuye uhumushe igrafu
60 idatha ngekusebentisa inhlama emagrafu usebentise imibuto ngekubala emakhadinombolo ngekusebentisa imibuto kutfola
Coca ubuye ubike kutsi nguyiphi tinyanga lenetinsuku
ngetintfo letigcogciwe yekudlala kuveta inombolo ekholamini ngayinye ubuye
yemantfombatane nebafana. ufinyelele esiphetfweni. tekutalwa letinyeti.
tabuye tahlungwa
• Ngekwekukhetsa kwebafundzi
Fundza ubuye uhumushe
emagrafu umbala wenhlama yekudlala
waleliviki, njengesibonelo, utawuba
Phendvula imibuto ngulomtfubi.
lecondziswe etitfombeni
TIBALO LiBanga R
nobe etintfweni lotihlungele • Fundza ubuye uhumushe emagrafu
tona. (Mangaki emacembe (bangaki bafundzi labeta ngeti
lamakhulu lowadvwebile? nyawo, labeta ngethekisi, ibhasi
Nguwaphi lamanyent njll.)
ngabe ngulamakhulu nobe
ngulamancane?)
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
3.5 Emanotsi lacacisa lokucuketfwe netinkhombandlela tekufundzisa
CAPS Tibalo teliBanga R ITHEMU 1
Liviki 1 Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Kwetayeta Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
4.1 Kulandzelanisa tigameko letenteka emphilweni yemalanga onkhe Luhlelo lwemalanga onkhe luvetwe Emalanga
ngetitfombe. onkhe, emva
Sikhatsi • Ngenisa luhlelo lwemalanga onkhe
kwekungeniswa.
-- Enta tigameko tilandzelane ngelilanga.
-- Titfombe tibekwa kusuka esencele nesekuda.
-- Umholi walelolanga uhambisa Inkhomba kusuka esencele kuye esekudla
njengoba imisebenti leseluhlelweni lwemalanga onkhe ichubeka.
-- Bafundzi batfola lwati ngekulandzelana kwetigameko telilanga.
LUHLELO LWEMALANGA ONKHE LOLUPHAKANYISIWE
Irejista, tinsuku Sikhatsi
Umsebenti weliklasi loholwa nguthishela;
Sikhatsi sekufika tekutalwa, lishadi Kukhweta lesetayelekile
Buciko Bekubona wente nemdlalo Umsebenti weliklasi loholwa nguthishela
kwebafundzi lesimo selitulu, emathoyizi sekuya endlini
Lokhulululekile wangekhatsi.
tindzaba lencane
Umdlalo lokhululekile
wangaphandle Sikhatsi sekuya Umsebenti weliklasi Sikhatsi Sikhatsi sekuya
Sikhatsi sekudla
61 nekukhweta endlini lencane loholwa nguthishela sekuphumula ekhaya
emathoyizi.
TIBALO LiBanga R
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
62 Emanotsi:
• Kwetfula lokucuketfwe kwelusuku kuvetwa sikhatsi lesiseLuhlelweni lwemalanga onkhe.
• Luhlelo lwelilanga lukhululekile sibonelo. Sikhatsi sekuya endlini lencane singayiswa noma kusiphi sikhatsi ngekwetimo netidzingo tesikolo.
• Beka onkhe emashadi emva kwekuba sewuwangenisile.
• Ikholamu yemanotsi ayikabhaleki ngeluhlelo lwekulandzelana ngelilanga kodvwa kuya ngekwemkhakha walokucuketfwe. Ngakoke kumele ukhetse kutsi nguliphi lilanga lokufanele
kwentiwe ngalo umsebenti lokhetsekile.
TIBALO LiBanga R
• Kulamanye emaviki kunemisebenti leyengca kulesihlanu. Loko kwentelwe kutsi ube nemisebenti leyenele longakhetsa kuyo ngaloko akusho kutsi kufanele uyente yonkhe imisebenti
lefakiwe.
1.4 • Ngenisa luhlelo lwekuya endlini lencane (sebentisa tinombolo te-odinali Insipho, lithawula Emva kwekungenisa
kukhobisa kuhleleka, indzawo nobe kubekeka) luhlelo lwekuya
Chaza, ucatsanise Indlu lencane
endlinil lencane,
ubuye uhlele -- Tfutfukisa lwati lwekulandzelana/kuhleleka kweluhlelo lwekuya endlini
Emanti asempompini. lomsebenti wenteka
tinombolo lencane(kwekucala sebentisa indlu lencane, geza tandla, vala impompi bese
malanga onkhe.
usula tandla njll.)
-- Tfutfukisa lwati lwetinombolo te-odinali sib. Lunga wekucala, Juda wesibili njll.
3.2 • Ngenisa Lishadi Lekukhweta Lishadi Lekukhweta Emva kwekuba
luhlelo lwekuya
Tintfo letingemada- -- Yenta emacembu lamancane ekusebenta. Washa tintfo endlinil lencane
yimenshini tekuphatsa
-- Tfutfukisa kulandzelana nekuhlunga tinsita. selungenisiwe,
lamatsatfu (3-D) ipende lomsebenti wenteka
Hlukanisa linani lebafundzi eklasini lakho baye etindzaweni tekukhweta nemabhulashi onkhe malanga.
letisiphohlongo. Licembu ngalinye kumele libambe lichaza ekuhlobiseni indzawo
bantjintjane, ngemaviki. Khweta ekhoneni
lemabhuku
Chaza, uhlunge ubuye ucatsanise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
macondzana naloku: Gcogca
• Isayizi emabhuloki
• Umbala Tsanyela phasi
• Tintfo letigicikako
• Tintfo letishelelako Khweta ekhoneni
lendlu
Gcogca
emaphazili
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Khweta etafuleni
lebuciko
Sula litafula
lihlobe
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 1.1 • Ngenisa Yishadi Lebasiti nendlela lekuwetwa ngayo kudla. Emva kwekuba
lishadi lebasiti
Bala tintfo Combela ubuye ubale tintfo kute utfutfukise lwati lwetinombolo ngeku:
Lishadi lebasiti selingenisiwe
Sikhatsi sekudla -- Sebentisa lishadi lebasiti kutfola umsiti lekunguye losita litafula ngalelolanga kudla kwewetwa
ngesikhatsi sekudla. ngalendlela
emalanga onkhe.
-- Tindilinga letisihlanu eshadini lebasiti timele emacembu lasihlanu
lohlukanise ngawo bafundzi bakho sib. Licembu lelibovu, licembu leliluhlata
kwesibhakabhaka, licembu lelimtfubi, licembu leliluhlata kwetjani naleliluphuti.
Ungaphindza usebentise netitselo letehlukene/ tilwane/titfutsi njll.
-- Luphawu lwemfundzi ngamunye lufakwa ngekhatsi kwendilinga yelicembu
layincenye yalo.
-- Kuhambisa Inkhomba lesemkhatsini wayinye indilinga kuveta umholi
walelocembu. Umholi welicembu uyantjintjwa onkhe emalanga kwenta siciniseko
sekutsi wonkhe umfundzi uyalitfola litfuba.
-- Umholi welicembu ubala linani lebafundzi netindishi ngekwelinani lebafundzi
lebakhona ecenjini lakhe ngalelolanga (kucondzanisa kunye kulokunye)
3.3 Kubona, kutfola nekusho bobunjwa labangemada-yimenshini lamabili na/nobe Emakhadi lanetimphawu temfundzi ngamunye. Njengalesikhatsi
titfombe eklasini bafundzi bafika
Bobunjwa Yenta emasinephukhadi ngetimphawu
kwekucala
labangema- -Timphawu tebafundzi tetitfombe.
dayimenshini
• Vumela umfundzi ngamunye akhetse likhadi lelineluphawu lwakhe. Emalokha, emabhokisi nobe emahhuka
lamabili (2-D)
laselubondzeni lamakwe ngetimphawu.
-- Lungiselela umbukiso wemabhuloki ebuciko bekuticambela ngeluphawu
lwemfundzi ngamunye (sitfombe nobe igrafutitfombe).
-- Namatsisela luphawu elokheni yemfundzi ngamunye.
-- Vumela umfundzi abone ilokha yakhe lehambelana neluphawu lwakhe.
-- Fasa luphawu loluneligama etimphahleni tebafundzi.
-- Bafundzi babona timphawu tabo netebangani kute bakhutsatwe kutsi batfole
emakhadi etimphawu letehlukene, sib. Bafundzi bahlala bente indilinga, thishela
Emalebuli eLiBanga R
andlale tonkhe timphawu bese ucela bafundzi kutsi batfole timphawu tabo.
Sitfombe seligama leliklasi lesisho umnyango
-- Titfombe letincane tebafundzi tingasetjentiswa njengemakhadi etimphawu,
nangabe tikhona. Emalebuli laneligama nesibongo sathishela
• Ligama leliklasi
• Tfutfukisa lwati lwekutsi bafundzi bangemalunga elicembu linye lelikhulu
ngekwetfula ligama leliklasi sib.ngekusebentisa sitfombe –liklasi “lemabhele
63 laboThedi”.
Bafundzi bamele balati ligama laThishela wabo.
TIBALO LiBanga R
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
64 Emanotsi:
• Beka kuphela luphawu/sitfombe semfundzi etinyangeni letintsatfu tekucala emnyakeni.
• Beka luphawu/sitfombe neligama lemfundzi etinyangeni letintsatfu letilandzelako.
• Beka kuphela ligama lemfundzi elebuline etinyangeni letisitfupha tekugcina.
• Kugcine esivalweni umnyaka wonkhe.
• Ilebuli leneligama lathishela.
TIBALO LiBanga R
• Ilebuli lekhomba liklasi leliBanga R .
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 2
Kwetayeta
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo)emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Combela ubuye ubale tintfo temalanga onkhe ngekwetsembeka Emaculo nemilolotelo yetinombolo Onkhe emalanga
Bala tintfo
Kubala malanga onkhe
• Kubala ngenhloko/ngesigci kusuka ku-1-5.
• Kucula emaculo nemilolotelo yetinombolo
Nanobe bafundzi bangenalo lwati lwenombolo nabacala LiBanga R kumele
bakhutsatwe kutsi bacule emaculo nemilolotelo yetinombolo babuye babale
ngenhloko malanga onkhe.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 1.4 Catsanisa kutsi ngutiphi tintfo letincane naletinkhulu kuleligcogco leliniketiwe. Lilanga -1
Chaza, ucatsanise • Ngenisa bukhulu nebuncane
ubuye uhlele
Umnyakato
tinombolo
-- Bafundzi batfola lwati lwalokuncane nalokukhulu ngekugoca imitimba yabo Bafundzi
ibemincane baphindze bayilule ibe mikhulu kufika lapho ingafinyelala khona.
-- Vumela bafundzi bafananise tandla tabo netebangani babo kute babone kutsi
tabani tandla letinkhulu nobe letincane.
-- Catsanisa sandla sathishela nesemfundzi.
-- Catsanisa umkhono wathishela newemfundzi.
Chaza, uhlunge ubuye ucatsanise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
nabobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D) mayelana nesayizi
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Inhlama yekudlala
-- Bumba emabhola lamakhulu nalamancane ngenhlama yekudlala.
-- Tfola tintfo letinkhulu naletincane eklasini.Maka tintfo letinkhulu ngesitikha Tintfo letinkhulu naletincane
lesibovu naletincane ngesitikha lesimtfubi. Khuluma ngemasayizi etintfo
letehlukene.
-- Hlunga tintfo letinkhulu naletincane ngekwesayizi.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Sebentisa lwati letintfo letinkhulu naletincane ngesikhatsi semsebenti webuciko
ngeku.
-- Kubuka titfombe tetintfo letinkhulu naletincane bese bayatijuba. Emaphephabhuku
-- Bafundzi batsatsela tandla tabo bese bayatijuba. Tibeke ngetulu kwalesinye. Emaphephandzaba
Buka kutsi tabani tandla letikhulu nekutsi tabani letincane nalesincane.
Tikhangisi, Tikelo
-- Hlukanisa liphepha kabili.
-- Namatsisela tonkhe tintfo letincane ehlangotsini linye leliphepha netintfo letinkulu Emaphepha e-A3,
ehlangotsini lelinye leliphepha.
Emakhilayoni
65 TIBALO LiBanga R
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
66 3.1 • Kubekeka kwetintfo letimbili nobe letinyenti macondzana nemfundzi: ekhatsi Lilanga - 1
Kubekeka, nangaphandle
kutetayeta Umnyakato
nekubukeka
-- Nika umfundzi ngamunye ihhulahhubhu (Thishela ukhomba bafundzi ngekwenta
nabo lomdlalo bese usho lamagama (ekhatsi nangephandle). Kufanele bazube Emahhulahhubhu
bangene ekhatsi nangaphandle kwemahhulahhubhu balandzela ticondziso
tathishela.
TIBALO LiBanga R
-- Mani ngelunyawo lunye ngekhatsi kwehhulahhubu bese lolunye luba ngaphandle
kwehhulahhubhu.
-- Tsatsa libhokisi bese uvumela bafundzi bazubele ngekhatsi /ngephandle.
-- Zubela ngekhatsi nangephandle kwemasondvo njengencenye yemsebenti
wekukhula kwetitfo temtimba.
-- Zuba ungene ekhatsi nangaphandle kwehhubhu uvale emehlo.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi:
-- Babeka umdoli (umntfwana) ngekhatsi ekhothini /embhedeni babuye
bamkhiphele ngephandle.
-- Baphosa ibhola/ibhini bhegi ngekhatsi kwehhulahhubhu/esondvweni.
-- Basebentisa lubumba balugicite lwente ibhola bese bayalucindzetela luze
lundlaleke (sidleke setinyoni); bagicita bente emabhola lamancane ledlula kuyinye
(emacandza) bese bawafaka ngekhatsi/ngephandle kwesidleke balandzele
sicondziso sathishela.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Bafundzi:
-- Babuka sitfombe kutsi bangatitfola yini tintfo lletikhombisa ngekhatsi
nangephandle.
-- Bayatidvweba ekhatsi nangaphandle kwemahhulahhubhu/kwelibhavu lelikhulu
lekugeza njll.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 3.2 Yakha tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Emabhuloki kumele apakwe emashelufini kute Malanga onkhe.
ukhone kuwhlukanisa ngemuva emashelufini.
Tintfo letingemada- ngetinsita letiphatsekako.Tfola tindlela letinyenti tekwakha ngemabhulokhi
yimenshini ngesikhatsi semdlalo lokhululekile wasekhatsi endlini. Tintfo letingetiwe njengetintfo letincane
lamatsatfu (3-D) (titfombe/busol obunamatseliswe etimphahleni
-- Umsebenti wathishela kubona kutsi umdlalo uyachubeka. ngemaphekisi) timo tekudlala, tilwane
tasepulazini, timphawu temgwanco njll.kumele
-- Tfola ematfuba lamanyenti ekwakha emabhuloki ngekusita bafundzi kutsi bakhe tibe khona.
takhiwo temafulethi, letiphakeme kakhulu naletiphasi.
-- Hlunga ubuye uhlele emabhuloki lehlukene ngekumatanisa bobunjwa labafanako.
-- Hlunga ubuye uhlele bobunjwa labehlukene ngematanisa ngekwesayizi lefanako.
-- Hlunga emabhuloki ngebukhulu nebuncane.
-- Umfundzi uba ngamunye uba nemabhuloki lamatsatfu labocalantsatfu bese
uwahlela ngetindlela letinyenti sib. uwabeka awalandzelanise, uwapaka
ngetindlela letehlukile. Bafundzi bangacatsanisa babuye bente lokwentiwa
ngulomunye nekwabelana emabhuloki ngababili kute babe nelwati lolungetekile
ngekubekeka.
-- Tfutfukisa kugcogcwa kwemabhuloki ekwakha ngendlela leniketiwe ngemuva
kwelishelufu ngekucondzanisa macondzana nalendlela leniketiwe.
67 TIBALO LiBanga R
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
68 3.2 Chaza, hlunga, bese ucatsanisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3- Tinhlobo tetintfo letingemadayimenshini Lilanga 1
D) nabobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D) ngemibala yemvelo, lamatsatfu (3-D) nabobunjwa labangemada-
Tintfo letingemada- lokuluhlata kwesibhakabhaka, lobovu nalomtfubi. yimenshini lamabili (2-D)/ titfombe eklasini
yimenshini sib.tivalo temabhodlela, emabhuloki eLego,
lamatsatfu (3-D) Khombisa umbala munye ngesikhatsi sinye. Ungachumanisis umbala munye bobunjwa belogi labanemibala njll.
nabunjwa munye.
Tinhlobonhlobo tabobunjwa labangemada-
Hlukanisa bafundzi ngemacembu lasihlanu. yimenshini lamabili(2-D) netintfo
TIBALO LiBanga R
letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Nika licembu ngalinye incumbi yetintfo letinembala letingemadayimenshini
lamatsatfu (3-D) nabobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D)
-- Thishela wetfula umbala ngekuphakamisa likhadi lelinembala lafuna kutsi
bafundzi bawati sib.loluhlata kwesibhakabhaka.Phindza ngembala ngamunye.
Bafundzi abahlunge tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) nabobunjwa
labangemada-yimenshini lamabili (2-D) ngelikhadi lelahlukele lelikhonjisiwe.
Umnyakato
-- Fasa tindilinga letinemibala leyehlukene (lobovu, loliphuti, loluhlata Emakhadi emibala leluhlata kwesibhakabhaka,
kwesibhakabhaka) esifubeni semfundzi ngamunye letijutjwe emabhokisini. labovu, lamtfubi
-- Vumela bafundzi batihlele ngekwalemibala leyehlukene
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Thishela ubita bafundzi labasihlanu bete phambili bese unika umfundzi ngamunye Tinhlobonhlobo tetintfo letingemadayimenshini
intfo lengemadayimenshini lamatsatfu (3-D) kutsi ayibambe ngesandla. lamatsatfu (3-D) letigcogcwe ngaphambilini
tabekwa emkhatsini wemfundzi ngamunye.
-- Liklasi lonkhe ligcineka lihleti emacenjini alo nencumbi yetintfo
letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) emkhatsini wematafula abo.
-- Umfundzi wekucala phambili uphakamisa intfo yakhe lengemadayimenshini
lamatsatfu (3-D) sib.ibhuloki yeyunifiksi leluhlata kwesibhakabhaka nobe indilinga
lemtfubi yelogi nobe emaphazili njll.
-- Bafundzi ematafuleni bahlunga tintfo letehlukene letingemadayimenshini
lamatsatfu (3-D) kuye ngaloko umfundzi lakuphakamisile.
3.3 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Iresiphi yepende yekupenda ngetingalo
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Bobunjwa -- Thishela ulungiselela ipende yekupenda ngemunywe. inkomishi yafulawa-1
labangemada-
inkomishi yashukela-1
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
yimenshini lamabili -- Bafundzi badvweba bobunjwa ngeminwe kulependi.
(2-D) -- Tsatsisela bobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D) ubuye ubafake ematfonsi etitsako tekupenda kudla/ pende
imibala. loyimphuphu la-3
tinkomishi temanti labilako le-5 (tsela emanti
kancanane kancane utamatise)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 4.1 Kulandzelanisa tigameko temphilo yabo.
Sikhatsi - Tinyanga temnyaka
- Sikhatsi
Ngenisa lishadi letinsuku tekutalwa
-- Enta likhadi letinsuku tekutalwa leligcamile, sib.sitimela lesinematilokisi -12 (enyanga ngayinye)-tinyanga atilanzelane kusukela esencele kuye kusekudla
ematilokisini. Faka ligama neluphawu/sitfombe semfundzi ngamunye enyangeni lenelusuku lekutalwa kwakhe.
-- Tfutfukisa lwati lwesikhatsi sib.kucula tinyanga temnyaka bakhomba emagama ato.
-- Tfutfukisa lwati tekufundza tinkhombandlela sib. Bukisa ngelebuli yenyanga ngayinye yemnyaka emugceni munye usuke esancel uye esekudla.
-- Bafundzi abatfole luphawu/sitfombe sabo babuye babambe ngenhloko kutsi lusuku lwabo lwektalwa lungayiphi inyanga.
-- Bakhutsate kutsi bati iminyaka yabo.
-- Phindza lomsebenti njalonjalo.
Lishadi letinsuku tekutalwa lelinetinyanga temnyaka letilishumi nakubili letindlalwe kusukela esancele kuye kusekudla
Umchele nobe sitfombe selikhekhe lesikhomba tinsuku tekutalwa letendlulile.
Liculo: Cala liculo lakho, ngeshuni yakho.
“Bhimbidvwane, Indlovane, Indlovulenkhulu.
Mabasa, Inkwekhweti, Inhlaba, Kholwane.
Ingci, Inyoni, Imphala, Lweti, Ingongoni.
Bhimbidvwane Indlovana
Umnyaka wonkhe nangabe kunelusuku lwekutalwa .
Emanotsi:
• Lusuku lwekutalwa lwemfundzi ngumgidvo lomcoka ngako kumele lubekelwe sikhatsi eceleni lapho kubitwa khona labanye bafundzi kutsi bacule ingoma yelusuku
lwekutalwa,”Ukhulile”babuye bashaye tandla kanyenti, bakhombise iminyaka yekutalwa kwebafana/mantfombatane.
69 • Umfundzi ngamunye angadvweba sitfombe bese thishela uhlanganisa yonkhe imidvwebo ebhukwini letinsuku tekutalwa talomfundzi logubha lusuku lwakhe lwekutalwa
• Thishela angenta umchele walentfombatane nobe umfana logubha lusuku lwakhe lwekutalwa nebafundzi bangawuhlobisa ngetintfo tekholaji.
TIBALO LiBanga R
• Lomsebenti kumele uphindvwe umnyaka wonke nangabe kunelusuku lekutalwa.
Liviki 3 Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Kwetayeta Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
70
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Combela ubuye ubale tintfo temalanga onkhe ngekwetsembeba Emaculo nemilolotelo yetinombolo Malanga onkhe
Bala tintfo • Kubala ngemlomo malanga onkhe Lilanga 1
-- Bala ngenhloko/ ngesigci kusuka ku-1-5.
TIBALO LiBanga R
-- Cula emaculo nemilolotelo yetinombolo.
Nanobe bafundzi bangenalo lwati lwenombolo nabacala LiBanga R kumele
bakhutsatwe kutsi bacule emaculo nemilolotelo yetinombolo babuye babale
ngenhloko malanga onkhe.
Tfola ubuye ubale titfo temtimba letehlukene Liculo/umlolotelo lonemnyakato
Kubala ngenhloko malanga onkhe uphimisa kusuka ku-1-5 Emaphazili/imidlalo leveta tinhlobo letehlukene
tebantfu nesimo semtimba.
Umnyakato (Hlanganisa nemakhono ekuphila –Laphatselene nebuwena)
-- Tfutfukisa lwatsi lwelinani lwetitfo temtimba ngekutibala.
Imidlalo yemakhadi
-- Ngikhombe imphumulo yakho bese uyayibala. Unatingaki timphumulo?
Bafundzi
-- Ngikhombe tindlebe takho bese uyatibala. Ngabe tinyenti ngayinye? Asichubeke
sibale?
-- Ngikhomba tandla tandla takho. Tingaki? Asitibale? Yini lenye longayibona
etandleni takho? Iminwe! Ungayibala? Asibale iminwe yesandla sinye 1, 2,3,4,5.
-- Mangaki emehlo? Bala tindlebe nemehlo akho. Bamba tindlebe nemehlo akho
ngalesikhatsi ubala ucale ngetindlebe.
-- Hlala ubukane nemngani wakho ubale titfo temtimba wakhe ucale utibambe.
Thishela utawusita asho kutsi benteni sib. Bamba indlebe yinye yemngani
wakho, bamba lenye indlebe yakhe; tibale: 1, 2, tiyalingana netakho? Chubeka
ngalomsebenti.
-- Bona titfo temtimba letihamba ngasinye emtimbeni wemuntfu sib. Imphumulo
yinye, umlomo munye, silevu sinye njll.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Bafundzi:
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Batibuka esibukweni bese bayatitsatsela/bayatidvweba.
Sibuko lesidze
-- Badvweba kubukeka kwemitimba yabo ephephandzabeni bese bayihlobisa
ngendlela lefanele. Badvweba umugca emkhatsini walesitfombe. Liphepha le A4, emakhilayoni
-- Juba titfombe letehlukene emaphephabhukwini bese ucedzela buso Emaphephabhuku, tikhangisi, emafulaya, tikelo
-- Juba buso ephephabhukwini bese udvweba titfo temtimba
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 3.4 Bona umugca lohlukanisa emkhatsini ngalokufanako nangalokulinganako.
Bafundzi
Umugca Tfutfukisa lwati lwekutsi umtimba wemuntfu unetinhlangotsi letimbili
lohlukanisa
Umnyakato
emkhatsini
kulingane, Gcizelela lwati lwemacala emtimba “linye nalelinye”
kufanane
Thishela ukhuluma nebafundzi ngeluhlangotsi lwemtimba lwaphambili nelwasemuva,
incenye yemtimba yangenhla neyangentasi.
Bafundzi:
Lilanga 1
-- Batibuka esibukweni labatawukhona kubuka imitimba yabo yonkhe.
-- Batfola kutsi ngutiphi titfo temtimba letitfolakala etihlangotsini letmbili.
-- Bamba titfo temtimba njebongoba kushiwo sib. “Tsintsa tintwane takho, tsintsa
tinyawo takho, tsintsa imilente yakho” Bafundzi bangawenta lomsebenti bavale Sibuko lesidze
emehlo.
Thishela angakha umtimba lohlukaniswa
-- Bamba sinye sitfo semtimba ngalesinye sitfo semtimba sib. “Bamba emadvolo ngetipeneti ngelibhokisi/umfanekiso
akho ngemphumulo njll” (nemsebenti lofaka kweca umugca lowehlukanisa welikhadibhodi
emkhatsini
3.2 • Kubona usho emagama emabhola Tintfo letitfolakala edvute sib. Emawolintji,
emahhabhula, emabhola, emabhola
Tintfo -- Bafundzi badlala ngemabhola bakhombise bese basho emagama ato tonkhe
emaphephandzaba nemabhola lafakwe
madayimenshini tintfo lebangatenta . Thishela uhola lokucocisana ngemibuto.
emakhezeni
lamatsatfu (3-D)
-- Buka tonkhe tintfo letingagicikasib.khomba emabhuloki bese ubuta imibuto
Tinsita letilingene sib. emabhuloki
‘Ucabanga kutsi ibhuloki ingagicika? asibone “
Umdlaolo wekubhaka:
-- Gicita tonkhe letinsita bese uyabuka kutsi tigicika njani sib. Tikotela tigicika Lilanga 1
ngelicele linye. 1 inkhomishi yafulawa
-- Sebentisa inhlama kwakha emabhola langagicika ngesikhatsi semisebenti ½ inkhomishi yasawoti
yemakhono (Imidlalo lekhululekile ngekhatsi) Hlanganisa
1 inkhomishi yemanti
-- Ngesikhatsi semnyakato bafundzi bangagicika phasi njengebhola. tonkhe
2 ithisipunu yemafutsa
tinongo
Ematfonsi ekupenda kudla
71 TIBALO LiBanga R
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
72 3.3 Kubona, kutfola bese usho emagama abobunjwa labangemada-yimenshini Liculo, “Naku ngihamba ehlatsini Lilanga 1
Bobunjwa lamabili lekhona eklasini nasetitfombeni. lemgumence”.
labangemada-
- Indilinga Umdlalo ‘lizambane lashisako, undlulisele
yimenshini lamabili
kulomunye”.
(2-D) • Ngenisa indilinga
Nangabe utfula indilinga kwekucala lensita letawusetjentiswa kumele yefane
(ngemasayizi, ubala lofanako, kufana ngesimo)
TIBALO LiBanga R
Umnyakato
Thishela udvweba indilinga ebhodini naphasi. Bafundzi abahambe kulendilinga
bakhuluma batsi “ngihamba endilingeni ngiyajikeleta,ngiyajikeleta”
Bafundzi aba
-- Bamba tandla nente indilinga.
-- Yentani indilinga ngemitimba yenu.
-- Hamba endilingeni ucula ingoma ‘Naku ngihamba ehlatsini lemgumence”
-- Hlalani endilingeni niketanani tintfo kusuka kulomunye iye kulomunye kube
bacula “‘lizambane lashisako, undlulisele kulomunye”.
”Umfundzi lobambe lentfo nabathula ungene emkhatsi wendilinga.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Emahhulahhubhu Lilanga 1
Thishela ukhomba bafundzi emahhulahhubhu bese uyachaza kutsi yindilinga
ayinamakhona.
Bafundzi aba:
-- Ababambe emahhulahhubhu emadayimenshini lamatsatfu ngeminwe yabo.
-- Tfola bobunjwa labangema emadayimenshini lamatsatfu (3-D) eklasini labafana
nendilinga.
Hlunga ucatsanise tintfo
Thishela akanikete bafundzi bobunjwa labangemada-yimenshini lamatsatfu (3-D) Tintfo letinyenti letibobunjwa
nalabangemada-yimenshini lamabili (2-D) ngekuhlukana kwemasayizi (kukhulu, bemadayimenshini lamatsatfu (3-D) njenge
kuncane nangembala (lobovu, loliphuti naloluhlata kwesibhakabhaka) njengethenisi, thenisi, emabhola, emamabuli, nemabhaluni,
emabhola, emamabuli, nemabhaluni, njll. njll.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Bafundzi ba: Bobunjwa lebangemadayimenshini lamabili (2-
D) njengemaplastiki layindilinga.
-- Bahlunga tintfo letinkhulu naletincane
-- Babeka tincumbi tetintfo ngemibala
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 4.1 • Tfula Simo selitulu nekhalenda Lishadi lesimo selitulu lesimele liviki sib. Emva kwekwetfula
emalanga eliviki ngekulandzelana kusukela simo selitulu
Sikhatsi a) Sikhatsi
esancele uye kusekudla ngetinyanga lomsebenti
b) Emalanga eliviki letisitfupha tekucala,usebente ngato onkhe utawentiwa malanga
emalanga. onkhe.
c) Kulandzelanisa tigameko
Emakhadigama aloku:
d) Kubala
-- Emalanga layinkhotsa eliviki
-- Simo selitulu asibe seliviki (5 emalanga) usebentise likhadi letimphawusib.
Emalanga lasihlanu eliviki kusuka esancele uye esekudla (ngekusebentisa -- Tinombolo 1-31
timphawu ngephasi
-- Emagama etinyanga temnyaka
-- Simo selitulu ukhuluma ngaso onkhe emalanga.
-- Umnyaka sib. 2012
-- Thishela usita bafundzi kusho lilanga, lusuku nenyanga ngemakhadigama
-- Emakhadi lakhombisa simo selitulu sib.
njengoba aseshadini lesimo selitulu, kamuva bafundzi batatifunela batibekele
emashadigama. kunemoya
-- Umholi walelolanga utawubuka simo selitulu ngaphandle bese ucoca nelicembu Fundzisa bafundzi
lakha sebayasho kutsi kunjani. Sib. liyana, kunemafu, libalele nobe kuyashisa. liculo lekukhumbula
liyashisa/libalele emalanga eliviki.
-- Thishela ubukisa loku lebakutfolile ngemakhadigama njengasehadini (kamuva
bese bafundzi bayatentela).
-- Ngaloko bafundzi bafundza emalanga elifiki. liyana
-- Bafundza ngalamuhla, itolo, kusasa njll. Ngalokungakalindzeleki.
-- Bafundzi baniketwa ematfuba lamanyenti ekubala uyofika ku-5 kubala emalanga
lebelishisa ngawo, emalanga lokumakhata ngawo, emalanga lebekunemoya njll kunemafu
-- Bukisa timphawu tebafundzi nangabe kunalogubha lusu lwekutalwa ngaleloviki.
-- Bukisa nobe ngumuphi umsebenti lotawentiwa kuleloviki sib. kuya e Zoo
(ngekuveta titfombe tetilwane)
73 TIBALO LiBanga R
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
74
Sibonelo selishadi lesimo selitulu Lishadi lesimo selitulu
Inhlaba 2012
Lisontfo Umsombuluko Lesibili Lesitsatfu Lesine Lesihlanu Umgcibelo
12 13 14 15 16 17 18
TIBALO LiBanga R
4.1 Kulandzelanisa tigameko emphilweni yamalanga onkhe
Sikhatsi • Emalanga eliviki Liculo: Emalanga eliviki nobe ucale liculo lakho
lelikhuluma ngemalanga eliviki
Thishela ufundzisa tingoma nemilolotelongemalanga eliviki week. Phindza onkhe
emalanga njengoba lishadi lesimo selitulu sisho.
Liculo:
“Kunemalanga layinkotsa ngeliviki, kunemalana layinkhotsa ngeliviki, “Lisontfo,
Umsombuluko, Lesibili, Lesitsatfu, Lesine, Lesihlanu, Umgcibelo.” (X2)
• Ngenisa lishadi letikhatsi temnyaka ngekukhombisa tikhatsi temnyaka letine Emakhadi lamane lahlukene lanetitfombe Lungisa nangabe
ngemcibisholo tasinye sikhatsi semnyaka. tikhatsi temnyaka
tintjintja
-- Sikusiphi sikhatsi semnyaka? Tikhatsi temnyaka
-- Ngusiphi sikhatsi semnyaka lesindlulile?
-- Ngusiphi sikhatsi semnyaka lesilandzelako?
-- Bukisa sikhatsi semnyaka lesikuso sihambisane nenyanga lesikuyo
-- Bhimbidvwane kuya kuNdlovulenkhulu titfombe telihlobo.
Lihlobo Likwindla Intfwasahlobo Busika
-- Khombisa sitfombe lesinesikhatsi semnyaka lesikuso kanye netinyanga
letihambisana naso.sib.Bhimbidvwane kuye kuNdlovulenkhulu ungakhombisa
sitfombe sasehlobo.
Emanotsi:
Lonkhe lwati kumele lwetfulwe ngekwetigaba.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
• Tigaba temnyakato (Tetayete kutfola lwati ngemtimba nangemiva)
• Tigaba tetintfo letiphatsekako (sebentisa tintfo letinabobunjwa labangemada-yimenshini lamatsatfu (3-D)
• Tigaba tetintfo letingabambeki (kuveta bunjwa longemadayimenshini lamatsatfu (3-D) ephepheni sib. imidvwebo, kufananisa titfombe, emakhadi ekudlala, lishiti lekusebentela njll.)
Bonkhe ” bobunjwa labasicaba babitwa ngekutsi bobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D).
Liviki 4 Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Cala ngekutfula
etinombolweni Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sekufundza)emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
CAPS
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Tfola ubuye uchaze tinombolo letiphelele. Lilanga 1
Bala tintfo • Tfula inchazelo yenombolo 1 Liculo nemilolotelo yetinombolo
Kubala kusukela ku-1-5
Umnyakato
Bafundzi ba: Bafundzi
-- Babuke titfo temtimba sib. Liso linye.
-- Bavuma ngenhloko kanye, shaya phasi kanye, zuba kanye njll.
-- Phakamisa lugalo lunye, sinye sandla, lunye lunyawo njll.
-- Babhala inombolo 1 emoyeni naphasi emhlabatsini.
-- Bashaya tandla kanye
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi: Tintfo eklasini nangaphandle
-- Ababuke nobe nguyiphi intfo yinye eklasini. Sib.linye libhuloki lekwakha.
-- Akha inombolo 1 ngenhlama.
Tintfo longatibona longeke utibambe ngekusebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) Sitfombe
sentfo yinye
nobe titfombe
Bafundzi aba:
1 Sibali samunye umfundzi.
-- Kubona titfombe tentfo yinye emakhadinigama lehlukene.
Titfombe letehlukene tetitfombemagama
-- Condzanisa sitfombekhadi nayinye intfo ekhadini lelinelicashata.
Emakhadigama emacashata
-- Ngasosonkhe sikhatsi condzanisa likhadisitfombe nelicashata enombolweni
yinye yekubala sib.Incumbi yetinombolo tekubala letifananako ecashatini linye.
-- Emva kwekutfula inombolo yeku-1 thishela ubukisa ngemakhadigama
ekhumbinikutsi bafundzi batibonele onkhe emalanga.
75 TIBALO LiBanga R
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
76 2.1 • Bona emaphethini emvelo etimphahleni tebafundzi Lilanga 1
Emaphethini Bafundzi aba:
e-Jomethri
-- Bafundzi abkhulume ngemaphethini lebawabonako tikwemvelo nase
-- timphahleni tabo.
-- Nguwaphi emaphethini lanemigca nalanemabhuloki?
-- Ayafana yini onkhe emaphethini, yini umehluko nalokufanako?
TIBALO LiBanga R
-- Yini leyenta emaphethini?
-- Iphethini iyaphindzaphindzeka-imigca/ emabhuloki / nabobunjwa.
Tsatsela ubuye uchubela embili emaphethini
Umnyakato Emaribhoni labovu nalaluhlata
kwesibhakabhaka.
-- Thishela ubopha iribhoni leluhata kwesibhakabhaka emkhonweni webafundzi
labane.Wenta iphethini ngekubeka ebafundzi labaneribhoni lebovu
embikweliklasi besekuta labaneribhoni leluhlata kwesibhakabhaka kubuye
kulandzele labaneribhoni lebovu futsi. Batjele bacedzele lephethini..
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Tivalo temabhodlela letibovu na letiluhlata
kwesibhakabhaka.
-- Thishela wakha emaphethini ngetivalo temabhondlela 3 letibovu na 4 letiluhlata
kwesibhakabhaka.
-- Bafundzi abatsatsele iphethini yathishela.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 3.2 Kubona, kutfola ubuye usho emagama abobunjwa labangemada-yimenshini Tintfo letinyenti eklasini nasendzaweni Lilanga 1
lamabili lekhona eklasini nasetitfombeni Kuba nelikhono lekuhlukanisa tintfo
Tintfo
letingembili naletingemuva
letingemada-
yimenshini Tfutfukisa likhono lekubona phakatsi kwetintfo letingaphambili naletisemuva
lamatsatfu (3-D)
3.2
Bobunjwa Lokubambekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
labangemada-
yimenshini Thishela ubeka tintfo letehlukene eklasini nangaphandle.
lamabili (2-D) Bafundzi ba:
-- Bakhombise tintfo letehlukene eklasini sib. Tintfo tesigodvo, tintfo letibovu, tintfo
letimapulasitiki njll.
-- Babuka tintfo letitsite eklasini ngekulandzela lokushiwo nguthishela sib. Ibhola
etitfweni tekuphatsa letimalojini, timoto temathoyizi ekhabethini, emapeniseli
ethinini njll.
-- Babuka tintfo letifananako sib. Tinkinobho letiyindilinga kulesitikwele
emamabula labovukulanemibala njll.
-- Bahlunga tintfo ngekufana sib.isayizi, umbala, bungiyo nobe kubunjwa.
-- Badlala umdlalo, “Ngikuphica ngemehlo lamancane, intfo leyindilinga.”
77 TIBALO LiBanga R
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
78 -- Babuka tintfo letitsite ngaphandle ngekulandzela lokushiwo nguthishela sib.
Inyoni isesihlahleni, iribhoni isesihlahleni, imbali lenhle, Incangosi lehamba
ecembeni njll.
-- Ekhaya bafanele bagcugcutelwe kukhipha tonkhe tipunu, emafologo, imikhwa
emashelufini.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Nobe ngusiphi sitfombe kuchaza(Iposta)
TIBALO LiBanga R
Khomba bafundzi sitfombe ubuye ubabuta imibuto ngesitfombe
Sibonelo:
-- “Ibambeni ntfombatana esandleni?” Emaphazili
-- “Bangaki bantfu lebasemkhunjini?” njll.
-- Kwakha emaphazili nekudlala titfombe temadominosi kuyindle
yekutfutfukisaindlela yekubona kubafundzi.
3.2 Bona, tfola ubuye unike emagama etintfo ngekutetayeta bobunjwa nemasayizi Lilanga 1
emabhokisi
Tintfo letingemada-
yimenshini • Kutetayeta bobunjwa nemasayizi emabhokisi
lamatsatfu (3-D)
Umnyakato
Bafundzi: Tinhlobo temabhokisi lamakhulu nalamancane
-- Abangene baphume emabhokisini (sicandzisi lesinganalutfo nesitovu selibhokisi)
-- Batetayete lingekhatsi kwelibhokisi ngekucoca ngaloku lebakubona ekhatsi
kwelibhokisi sib.libhokisi linaphasi/ ngaphasi/ emacala lamane likhumbi
nesivalo.
-- Vula libhokisi utowukhona kubona bobunjwa
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Emabhuloki langakahlanganiswa,tivalo
-- Sebentisa emabhokisi kwakha takhiwo sib. indlu, ligalaji (kusebentise ngesikhati temabhodlela,emaklipu yemapulastiki yetinkwa.
semakhono ekubona kwakha ngemabhokisi lanemasayizi letehlukene) (bafundzi bangabuya nato emakhaya)
-- Nika bafundzi tinsita letinyenti njengetinkinobho, emabhuloki
langakahlanganiswa, tivalo temabhodlela, emaklipu yemapulastiki yetinkwa.
Bafundzi:
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Abahlunge tinsita ngemacembu lafananako
-- Bafola lwati ngetinsita letehlukene.
-- Batfola kutsi ngutiphi tikwelw netindilinga.
-- Bahlunga tinsita ngekufana kwembala
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 3.3 Bona, tfola abuye anike emagama abobunjwa bemadayimenshini lamabili (2- Emakhadimdlalo lattfutfukisa kubonwa Lilanga 1
D) eklasini nasetitfombeni kwabombujwa
Bobunjwa
labangemada- Tfula Calantsatfu Intsontfo nenhlama yekudlala
yimenshini
Nawe yetfula calantsatfu kwekucala lensita loyisebentisako ifanele ifane naye
lamabili(2-D)
ngato tonkhe tindlela (isayizi yinye, umbala lofanako, nebunjalo). Calantsatfu
unemacala lamatsatfu
Umnyakato
Bafundzi:
-- Bakha /Benta bobunjwa ngemitimba yabo sib.bafundzi labatsatfu bakha “Sikhwama sefeli” (Sikhwama sendvwangu
calatsatfu ngemitimba yabo. lesifakwe ireki etulu) lesinabobunjwa
labatfolakala endzaweni lebakuto.
-- Benta calantsatfu ngetingalo.
Condzanisa lisethi lemakhadi nabobunjwa
-- Bakha /Bente calantsatfu ngewulu nobe ngeinhlama lokudlala.
labadvwebiwe kuwo
-- Bahamba kubunjwa calantsatfu. Nabahamba bacule batsi, ‘Ngihamba
Liphepha leA4 nemakhilayoni
kucalantsatfu,kunye, kubili, kutsatfu macala lamatsatfu nobe batsi emakhona
lamatsatfu Bobunjwa belogi
-- Batsintsa bobunjwa. Sebentisa bobunjwa labakhulu nobe ubeke bobunjwa Tinsita eklasini nangaphandle.
labehlukene” esikhwameni seboya.” Bafundzi batsintsa bobunjwa ekhatsi
esikhwameni babuye babacondzanisa nelisethi lemakhadi ekucondzanisa
(emakhadi abobunjwa ladvwetjwe kuwo).
-- Badvweba calantsatfu emoyeni, phasi, emhlabatsini (ngeshoki) ubuye ubhale
ephepheni.
Uchaza, ahlunge abuye acatsanise tintfo temadayimenshini lamatsatfu (3-D)
nabobunjwa bemadayimenshini lamabili (2-D)
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi aba:
-- Hlunga bobunjwa belogi ngebombujwa (indilinga nacalantsatfu) isayizi (bukhulu
nebuncane) nembala (lobovu, loluphuti, loluhlata kwetjani)
Buka bobunjwa lababocalantsatfu eklasini nasendzaweni lebakuyo.
79 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 5
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
80
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Sikhatsi lesibekiwe
1.1 Chaza ubuye utfole tinombolo letiphelele. Lilanga 1
Bala tintfo
Gcizelela lwati lebalutfole evikini 4 leliphatselene nenombolo 1 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Temlomo: Kubala ngenhloko usuke 1 uye ku-5
Umnyakato Sitfombe
TIBALO LiBanga R
Bafundzi: sentfo
-- Basebentisa kushayisana kwetitfo temtimba sib. Shaya tandla kanye. yinye 1 kunye
-- Thishela ukhombisa likhadigama lelinenombolo 1 bese bafundzi baphakamisa
umunwe munye, sandla sinye nelunyawo lunye njll.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi: Yinye intfo.
-- Batfola yinye intfo eklasini. Sinye sibali.
-- Babala sinye sibali.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Emafleshikhadi latinhlobonhlobo lanesitfombe
yimenshini lamabili (2-D) netitfombe sinye nelicashati linye.
-- Matanisa tinhlobonhlobo tetitfombe letihamba ngasinye nemakhadi
lanelicashati linye.
-- Matanisa tinhlobonhlobo tetitfombe nemakhadi emacashati lanenombolo 1. Emafleshikhadi lanetimphawu nemagama
etinombolo.
-- Matanisa luphawu lwenombolo neligama lenombolo yemafleshikhadi.
-- Enta emaphazili etinombolo kute bafundzi bawamatanise sib.
Sitfombe
sentfo
yinye 1 kunye
1 ] 1
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Sikhatsi lesibekiwe
3.4 Gcizelela lwati lwekutsi umtimba wemuntfu unetinhlangotsi letimbili sib. Lilanga 1
CAPS Umugca “Luhlangotsi lunye” “neluhlangotsi lolunye” lokuholela esancele nesekudla.
lohlukanisa
Umnyakato
emkhatsini
ngalokufanako Thishela uchaza ngetinhlangotsi letimbili temtimba wemuntfu.
nangalokulinganako
Bafundzi: Ishekha ingentiwa ekhaya-intfo yekuphatsa,
legcwaliswe ematje
-- Bema ngelunyawo lunye babuye beme ngalolunye lunyawo lunyawo.
-- Banyakata balandzele sigci sesikotjokotjo eceleni linye leliklasi. Baya kulinye
licala eklasini ngekushaya kwesingci Nangabe kubindza baye kulelinye licala.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Munye umfundzi uniketwa ibhinibhegi.
Bafundzi:
-- Babeka emabhinibhegi edvute nabo.
-- Bahambisa ibhinibhegi ngetintwane nangesandla iye kulelinye elicala njll. Ibhinibhegi yamunye umfundzi
-- Babeka emabhinibhegi phasi eceleni nemitimba yabo babuye bayayihambi iya
kulelinye licala.
-- Ngeta lwati ngekuhlanganisa nebuciko bekubona intfo uyikhiphe njengobe
injalo ngekuvumela bafundzi bente sitfombe seluvevane.
(Goca liphepha emkhatsini; faka imibala yemapende ephepheni leligociwe goca
sitfombe emkhatsini ufake ipende ngekushikisha sitfombe vula ubuke livivane bese
ujuba kulomlayini-luvevane selinetincenye letimbili letifanako.
3.2 Bona, tfola ubuye unikete emagama etintfo letingemadayimenshini lamatsatfu “Sikhwama sefeli (sikhwama sendvwangu Lilanga 1
Tintfo letingemada- (3-D) lesinereki etulu)
yimenshini
Ngenisa ubuye utfole tintfo letigicikako Ekhatsi kwesikhwama kunemabhola lehlukene
lamatsatfu (3-D)
ngemasayizi timabuli, emasilinda, tikotela
-- Chaza “bundilinga” betintfo. Faka tintfo letiyindilinga “esikhwameni seboya”
letingenalutfo tetinatsatfo letibandzako,
(sikhwama sendvwangu) Bafundzi batsatsa yinye intfo bachaze bundilinga
bobunjwa bepulasitiki labayindilinga nobe
bayo.
timbonyo temabhodlela temapulasitiki.
-- Bafundzi bakhombisa kutsi tintfo letinyenti tigicika njani. Silophu lesiphakamisa
litafula ngetitini letimbili.
81 TIBALO LiBanga R
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Sikhatsi lesibekiwe
3.1 Kubekeka kwetintfo letimbili nobe letinyenti macondzana nemfundzi Titulo Lilanga 1
82 Kubekeka,
- Ngaphambili/ ngemuva Bafundzi
kutetayeta
nekubukeka Umnyakato Emafleshikhadi laneminyakato “ngaphambili,
ngemuva”
Thishela ukhetsa bafundzi lababili ngemlolotelo wekubala:
-- Beka titulo letimbili embikweliklasi.
-- Labafundzi lababili bakhombisa lwati “ngaphambili, ngemuva” ngekulalela
sicondziso sathishela.
TIBALO LiBanga R
o Sipho mani ngaphambi kwesitulo
o Carl mani ngemuva kwesitulo
-- Nasebakhona, thishela uphakamisa ifleshikhadi bese bafundzi benta
umnyakato basebentisa titulo tabo.
-- “Loku kungakhonjiswa ngekusebentisa bafundzi labatsatfu.
o Amy ume ngemuva kwaSipho, kodvwa Carl ume ngaphambi kwa-Amy.
-- Thishela unikete bafundzi lidayizi lelikhulu lelinetitfombe letehlukene
letikhombisa “ngaphambili, ngemuva” kubhalwe emacaleni sib. Mani
ngaphambi kwemuntfu lonetinwele letindze, mani ngemuva kwemuntfu logcoke
libhuluko, hlala ngemuva kwalomunye njll.
-- Bafundzi abadlale umdlalo emacenjini abo ngekuphosa lidayizi babuye bente
umnyakato walapho liwele ngakhona.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Sikhatsi lesibekiwe
3.2 Catsanisa kutsi nguyiphi intfo kuletimbili letiniketiwe: Lilanga 1
Tintfo letingemada- lenkhulu nalencane.
CAPS
yimenshini
• Gcizelela lwati lwalokukhulu kuna- nalokuncane kuna-.
lamatsatfu (3-D)
Umnyakato
Bafundzi: Sitfombe seligundvwane nenja (kucinisekisa
kutsi sitfombe senja sikhulu kunesitfombe
-- Benta imitimba ibe mikhulu ngekulula tandla tabo ngetulu kwenhloko.
seligundvwane)
-- Benta imitimba ibe mincane ngekugobeka batigoce.
-- Batfola kutsi ngabe inja yinkhulu kuneligundvwane.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Khombisa tintfo letimbili ngasosonkhe sikhatsi nawucatsanisa.
-- Catsanisa emasayizi lehlukene eluhlobo lunye lwemabhuloki, emabhola, Tinsita eklasini njenge mabhuloki,
emapuleti, emakinobho, litafula situlo njll. Ubuye utfole kutsi ngutiphi tintfo emabhola, emapuleti, emakinobho, buhlalu,
letinkhulu/letincane, letinkhudlwana, letimbalwa, letinkhulu kakhulu/letincane tindvuku, emaphekisi, emabhokisi emetjiso,
kakhulu. tikotela, ematje lamancane, emakhokho,
emagobolondvo, timbonyo temabhodlela njll.
-- Yakha takhiwo ngemabhuloki ekwakha bafundzi babye bacatsanisa sabani
sakhiwo lesikhulu kakhulu nekutsi sabani lesincane kakhulu.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) netitfombe
-- Catsanisa titfombe letikhombisa lokukhulu/lokuncane na lokukhudlwana/ Titfombe letiveta “lokukhulu /nalokuncane”
lokumbalwa.
-- Sebentisa lwati” lwalokukhulu /nalokuncane” ngesikhatsi Sebuciko
bekuticambela.
83 TIBALO LiBanga R
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Sikhatsi lesibekiwe
3.2 Catsanisa kutsi nguyiphi intfo kuletimbili letiniketiwe: Lilanga 1
84
Tintfo letingemada- - Kukhulu nakuncane Tindilinga letinkhulu naletincane letidvwetjwe
yimenshini esantini/esiyilweni/phasi
- Kukhudlwana nakumbalwa
lamatsatfu (3-D)
- Kukhulu kakhulu nalokuncane kakhulu
Umnyakato
Thishela udvweba indilinga lencane esantini/esiyilweni/phasi
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi bahamba endilingeni ledvwetjiwe.
Thishela udvweba indilinga lenkhudlwana ngaphandle kwendilinga.
-- Bafundzi bahamba endilingeni lenkhudlwana ledvwetjiwe.
-- Thishela uyabuta:
o Nguyiphi indilinga lencane kakhulu?”
o “Nguyiphi indilinga lenkhulu kakhulu?”
o “Hamba endilingeni lencane”
o Hamba endilingeni lenkhulu
Thishela udvweba lenye indilinga lenkhulu kakhulu ngaphandle kwendilinga.
-- Bafundzi bahamba nasendilingeni lenkhulu kakhulu ledvwetjiwe.
-- Thishela ubuta imibuto lenjengale:
o “Ngutiphi tindilinga letinkhulu kakhulu?”
o “ Ngutiphi tindilinga lencane kakhulu?”
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Sikhatsi lesibekiwe
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Emabhuloki ekwakha nemabhola langemasayizi
CAPS lehlukene.
Bafundzi bayahlunga babuye bacatsanisa tintfo letehlukene ngekwesayizi (kukhulu, Emakinobho, tipunu, emabhokisi emutsi,
kuncane) sib. emabhokisi eticatfula, emakhathoni elubisi
langenalutfo, tintfo tekuphatsa umutsi
-- Emakinobho lamakhulu kulamancane.
letingenalutfo.
-- Tipunu letinkhulu kuletincane.
-- Emabhokisi lamakhulu kulamancane.
Lomsebenti ungachutjekiselwa emdlalweni wangaphandle (umdlalo wasemhlabatsini
nemdlalo wasemantini) lapho bafundzi bangacatsanisa tintfo babuye bakhulume
ngekutsi nguyiphi intfo lembalwa/lenkhulu, lenkhulu kakhulu nalencane kakhulu.
Kungahlaniswa neBuciko bekubona wente-yenta ikholaji usebentisa tintfo letinkhulu
naletincane.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) netitfombe
Bafundzi:
-- Abadlale imidlalo yemakhadi babuye batfola lokuncane/lokukhulu/lokukhulu
kakhulu
-- Buta imibuto lenjengale: “Nguyiphi inhlanti yekucala nobe nguyiphi inhlanti
yekugcina?” “Nguyiphi inhlanti lesemkhatsini?”
-- Chubekela kutinhlavu kute bafundzi babone kutsi titfombe timele emagama.
Bafundzi abakalindzeleki kutsi bafundze tinhlavu..
85 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 6
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
86
Sikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Combela ubuye ubale tintfo temalanga onkhe ngekwetsembeka. Tingoma tetinombolo nemilolotelo Onkhe emalanga
Bala tintfo
Kubala onkhe emalanga Bafundzi Lilanga 1
-- Temlomo: Kubala ngenhloko/ngesigci kusuka ku-1 - 5.
TIBALO LiBanga R
-- Cula emaculo nemilolotelo yetinombolo
2.1 Kopa ubuye uchubele embili iphethini usebentisa kushayisana kwetitfo
Emaphethini temtimba.
e-Jomethri
Umnyakato:
-- Thishela ukhombisa bafundzi iphethini yekushayisana kwetitfo temtimba
bafundzi babuye bayitsatsele sib. shaya tandla, shaya tandla, gidza; shaya
tandla, shaya tandla, gidza;....khalisa tingalo, cwabita, cwabita, khalisa tingalo
njll.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Kopa iphethini ngetintfo sib.
-- Usebentisa tinhobo letehlukene temacembe.
-- Usebentisa bobunjwa sib. indilinga, indilinga, calantsatfu, indilinga,....... Bobunjwa beLogi
-- Usebentisa tintfo sib. liphekisi lelibovu, liphekisi leliluhlata kwesibhakabhaka, Emaphekisi ephegibhodi
liphekisi lelimtfubi, liphekisi lelibovu........
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Niketa bafundzi amakhadititfombe
yimenshini lamabili (2-D) netitfombe
Emakhadi emibala.
Bafundzi:
Thishela angajuba bobunjwa etipontjini.
-- Batakhela emaphethini ngemakhadititfombe sib. imbali, licembe, licembe
imbali...
-- Batakhela emaphethini ngemakhadi emibala sib. lobovu, loluhlata
kwesibhakabhaka, lobovu, loluhlata kwesibhakabhaka, lobovu......
-- Ngesikhatsi seBuciko bekuticambela bafundzi benta emaphethini basebentisa
sipontji lesijutjwe saba bobunjwa.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 3.3 Bona, utfole ubuye unike ligama lesikwele Lilanga 1
Bobunjwa Ngenisa sikwele Bafundzi
labangemada- Intsambo
Nangabe ungenisa sikwele kwekucala letintfo letisetjentisiwe kumele tifanane
yimenshini lamabili
ngayo yonkhe indlela (isayizi lefanako, umbala lofanako, nebunjalo). Sikwele
(2-D)
sinemacala lamane. Loku kubitwa ngekutsi sikwele.
Umnyakato
-- Liklasi lonkhe lakha sikwele.
-- Bafundzi abahambe esikweleni lesakhiwe ngentsambo ekhaphethini
ngalesikhatsi batsi “ngiyahamba esikweleni- licala linye, emacala lamabili,
emacala lamatsatfu, emacala lamane onkhe emacala ayafanana”
-- Emacembu ebafundzi akakhe tikwele letincane. Simbonyo sesikotela
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lithayilisi lelisikwele
-- Thishela ukhomba umehluko emkhatsini wendilinga nesikwele ngekuphakamisa Tinhlobonhlobo tetimbonyo letisikwele
simbonyo sesikotela nelithayilisi lelisikwele. naletitindilinga
-- Simbonyo siyindilinga kantsi lithayilisi linemingcengcema nemakhona. Imibhalo yemaphepha
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Emakhilayoni
yimenshini lamabili (2-D) netitfombe
-- Thishela udvweba atungeletele simbonyo nelithayilisi
-- Lesimbonyo simele indilinga, lithayilisi limele sikwele.
-- Bafundzi batsatsisela simbonyo nelithayilisi basebentisa emakhilayoni.
Hlunga tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) nabobunjwa Emakhadi abobunjwa
labangemada-yimenshini lamabili (2-D) netitfombe
Tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Hlukanisa bafundzi ngemacembu. njengemabhuloki, emabhuloki eLego.
Bafundzi: Bobunjwa labangemada-yimenshini lamabili
(2-D) njengemidlalo legcizelela bobunjwa
-- Hlunga tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) nabobunjwa
njengekutsi “Yini lesesikweleni?”
labangemada-yimenshini lamabili (2-D) lebaniketwe nguthishela ngekwesayizi
nembala.
-- Gcizelela bobunjwa ngekudlala imidlalo nemakhadimdlalo ngesikhatsi semdlalo
lokhululekile ekhatsi endlini.
87 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
88 3.2 Bona, tfola ubuye unikete emagama etintfo letingemadayimenshini lamatsatfu Emabhuloki Lilanga 1
(3-D) letishelelako
Tintfo letingemada- Emabhola
yimenshini • Ngenisa tintfo letishelelako
Emabhokisi
lamatsatfu (3-D)
Niketa bafundzi tinhlobo letehlukene tetintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Silayidi/ Litafula lelinemabhuloki
nabobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D) njengemabhuloki, emabhokisi,
emabhlola, njll.
-- Vumela bafundzi bahlole ngendlela yekudlala kutsi ngutiphi tintfo letingashelela
TIBALO LiBanga R
naletingagicika.
-- Bafundzi bangasebentisa mshelelezane enkundleni yekudlala nobe thishela
angasebentisa litafula ente silayidi ngekubeka titini letimbili ngephasi.
-- Tikhona yini tintfo letingashelela tiye etulu?
-- Ngutiphi tintfo letishelela tiye phasi?
-- Yini leyenta kutsi letintfo tikhone kushelela?
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 3.1 Chaza intfo yinye lengemadayimenshini lamatsatfu 3-D macondzana nalenye Lilanga 1
Kubekeka, • Tfutfukisa lwati lwa etukwe/ngaphasi/ngentasi/etulu kwe
kutetayeta
Umnyakato
nekubukeka
-- Umfundzi ngamunye uhlala esitulwini sakhe.
-- Bafundzi balalela ticondziso tathishela bayalandzela ngalesikhatsi benta
iminyakato sib.hlala esitulwini, lala ngaphasi kwesitulo sakho.
Situlo samunye umfundzi
-- Mani etulu kwesitulo sakho, hlala ngaphasi kwelitafula.
Etulu kwelitafula
-- Beka tandla takho enhloko yakho.
-- Beka tandla takho ngaphasi kwetinyawo takho.
-- Faka ibhinibhegi ekhwapheni lakho.
-- Hlala etukwe bhinibhegi. ngaphasi /phasi
-- Bamba ihhulahhubhu ngaphasi kwemadvolo akho.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Bafundzi lababili ababambe intsambo yekuzuba liklasi lonkhe bese laba labanye
bafundzi bakhasa ngaphasi kwentsambo.
-- Funa intfo ngaphasi kwekhaphethi/litafula/libhokisi njll.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) netitfombe
-- Thishela uniketa bafundzi tinhlobonhlobo tetitfombe lapho lwati lwemagama:
etukwe, ngaphasi, ngentasi lukhonjisiwe sib. Umuntfu lohleti ehhashini,
umntfwana lolele ngaphasi kwengubo njll.
Bafundzi:
-- Abatfole lwati lwabo: etukwe, ngaphasi etitfombeni.
89 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
90 4.1 Chaza sikhatsi selilanga ngekwemini/nebusuku, kukhanya/nebumnyama Lilanga 1
Sikhatsi
• Ngenisa lwati lwaletintfo letimbili “imini/busuku” “kukhanya/bumnyama” Titulo netingubo
Hlanganisa lolwati netihloko teLwati lwekucala kuMakhono Ekuphila.
Umnyakato
-- Yati bumnyama ngekutsi uhlale ngaphasi kwelitafula netitulo letimbonywe
ngengubo.
TIBALO LiBanga R
-- Yenta liklasi libe mnyama ngekuvala emakhethini ubuye ucishe gezi.
Lithoshi
-- Bafundzi bakhuluma ngalebakuvile/lebakubonile ngalesikhatsi liklasi limnyama
nangalesikhatsi likhanyisiwe. Iphosta yemini nebusuku.
-- Banikete lithoshi balikhanyise ngaphasi kwetingubo. Titfombe temisebenti yasemini neyasebusuku.
-- Khuluma ngemisebenti leyenteka emini naleyenteka ebusuku.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe.
-- Thishela ulungisa iphosta yelilanga nenyanga abuye uniketa titfombe kutsi
kwentekani emini nasebusuku.
-- Bafundzi bafaka titfombe tabo phasi kwelilanga nangaphasi kwenyanga.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 7
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Sikhatsi lesibekiwe
CAPS
3.3 Bona, tfola ubuye unike emagama abobunjwa labangemada-yimenshini Tinhlobonhlobo temaphazili-lanetincetu Lilanga 1
lamabili (2-D) laseklasini letifiks ku -6.
Bobunjwa
labangemada- • Ngenisa emaphazili ubuye uniketa teluleko ngekutsi akhiwa njani.
yimenshini lamabili
-- Cocisanani ngesitfombe sephazili ngekucaphelisisa imininingwane lefana
(2-D)
nembala, bantfu/tilwane, tintfo, kubekeka kwebantfu/tilwane netintfo.
-- Bona, utfole ubuye umatanise tinhlobo letehlukene tetincetu temaphazili sib.
o Tincetu tasemakhoneni.
o Tincetu letinelicala linye lelicondzile
o Tincetu letite emacala lacondzile.
o Kubala tincetu temaphazili.
Akhiwa njani iphazili:
-- Paka tonkhe tincetu tephazili tibuke etulu.
-- Tfola tincetu tasemakhoneni ubuye umatanisa imibala, tintfo njll letikuto
nemakhona ephazili.
-- Yakha emacala lamane (ifulemu) usebentisa tonkhe tincetu letinelicala linye
lelicondzile.
-- Nangabe bafundzi behluleka, bafundzi bangakha lephazili etukwesitfombe.
-- Onkhe emaphazili kufanele aphelele ngembi kwekutsi abekwe.
91 TIBALO LiBanga R
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Sikhatsi lesibekiwe
92 3.1 Chaza intfo yinye lengemadayimenshini lamatsatfu (3-D) macondzana
nemfundzi
Kubekeka, Umdlalo: Ekhatsi emfuleni (emkhatsini
kutetayeta Kubekeka kwetintfo letimbili nobe letinyenti macondzana nemfundzi wemigca lemibili), ngaphandle kwemfula
nekubukeka (ngaphandle kwemigca lemibili)
- ekhatsi/ngaphandle
Tintsambo letimbili tekuzuba
Umnyakato
-- Thishela usebentisa isalothephu lenkhulu nobe intsambo yekuzuba kwenta
imigca lemibili esiyilweni.
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi bonkhe bema ecaleni linye kanye na thishela uyamemeta utsi:
“ngenani ngekhatsi emfuleni” (Bonkhe bafundzi kumele bazube emkhatsini
wemigca sewuyamemeta utsi ‘”phumani ngaphandle”. bafundzi baphume
emfuleni ngala nangala kwemigca yomibili.
-- Bafundzi lebangalandzeli ticondziso ngendlela lengiyo bayaphuma, abachubeki
nemdlalo.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D):
Bafundzi:
-- Bema bucalu nemantji/libhakede Libhakede nobe imantji
-- Baphosa emabhinibhegi emantjini. Liphepha nemakhilayoni
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Bafundzi badvweba sitfombe lesikhombisa tintfo letingekhatsi nangephandle.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Sikhatsi lesibekiwe
3.1 Kubekeka kwetintfo letimbili nobe letinyenti letingemadayimenshini lamatsatfu Lilanga 1
(3-D) macondzana nemfundzi: etulu/ngaphasi/ngentasi
Kubekeka,
CAPS
kutetayeta Umnyakato
nekubukeka
Bafundzi balandzela ticondziso njengekutsi:
-- Beka ibhuloki lebovu enhloko yemngani wakho.
-- Beka ibhuloki lemtfubi ngaphasi kwelitafula lakho. Emabhuloki ekwakha/emabhuloki eyunifiksi
langakahlanganiswa
-- Beka lebhuloki enhloko yakho bese ugibela etulu etafuleni.
-- Khasa ngaphasi kwelitafula uvale emehlo
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bobunjwa beLogi
Bafundzi:
-- Paka bocalantsatfu balekanyane.
-- Paka tikwele letiluhlata kwesibhakabhaka tilekanyane.
Titfombe letehlukene
-- Beka indilinga lebovu ngaphasi kwesikwele lesimtfubi.
-- Beka indilinga lemtfubi nacalantsatfu lobovu ngaphasi kwe sikwele lesiluhlata
kwesibhakabhaka.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) netitfombe.
-- Thishela ulungisa emakhadi lanetitfombe nemakhadi lanabobunjwa
Emakhadi abobunjwa
ngekwehlukana.
-- Bafundzi kumele babeke bobunjwa etulu/ngaphasi kwe titfombe njengekusho
kwathishela
Sib. Beka bunjwa loluhlata kwesibhakabhaka etulu kwemantji yetitselo.
93 TIBALO LiBanga R
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Sikhatsi lesibekiwe
94 3.4 • Gcizelela lwati lwemugca lohlukanisa emkhatsini kulingane kufanane kubo Lilanga 1
(emitimbeni yabo)
Umugca lohlukanisa
emkhatsini Umnyakato
ngalokufanako
Bafundzi:
nangalokulinganako
-- Basho titfo temtimba yabo.
-- Bacula nobe nguliphi liculo letitfo temtimba lelinemnyakato. Liculo “Inhloko, emahlombe, emadvolo
netintwane”
TIBALO LiBanga R
Thishela ukhombisa umugca lohlukanisa emkhatsini ngekulengisa intsambo
embikwembi kwemfundzi.
Intsambo yinye yekukhombisa
Imitimba yebafundzi.
Bafundzi kumele babenesitfombe sekutsi imitimba yabo ihlukaniswe kabili.
Thishela uchaza indlela lewuhlukaniswe ngayo umtimba waba tinhlangotsi letimbili
lekutsiwa ngumugca lohlukanisa emkhatsini.
-- Tonkhe titfo temtimba umuntfu lanato letihamba ngaletimbili tikhona
kuletinhlangotsi totimbili temtimba sib. emehlo, tindlebe, tandla, imilente njll.
-- Sitfo semtimba lesisinye sisemkhatsini wemugca lohlukanisa emkhatsini sib
imphumulo, umlomo, inkhaba.
Kulawula umugca lohlukanisa emkhatsini ngalokufanako nangalokulinganako.
Bafundzi:
-- Bayamasha, baphakamise emadvolo etulu.
-- Bamasha “njengelisotja.”
-- Baphambanisa tandla netinyawo ngalesikhatsi bamasha.
Titfombe letingakapheleli
Hlanganisa lebakwentako neBuciko bekwenta kuMakhono Ekuphila
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe.
-- Dvweba titfombe letingakapheleli ephepheni bese ucela bafundzi kutsi
baticedzele.
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Sikhatsi lesibekiwe
3.1 • Kubekeka kwetintfo letimbili nobe letinyenti letingemadayimenshini Lilanga 1
lamatsatfu (3-D) macondzana nemfundzi
Kubekeka,
CAPS
kutetayeta -- etulu na phasi.
nekubukeka
Umnyakato
Bafundzi:
-- Bakhombisa “etulu” na “phasi” ngekuhambisa imitimba yabo iye etulu naphasi Cula liculo
ngekwesicondziso sathishela.
-- Bagibela titepisi letimbili ngalesikhatsi babala titepisi.
Sebentisa titepisi esikoleni
-- Behla letitepisi letimbili ngalesikhatsi babala.
Ijangilijimu (tintfo tekugibela)
-- Bagibela babuye behle entfweni lengaphandle.
Sitepisi sentsambo
-- Bagibela babuye behle esitepisini lesakhiwe ngentsambo nangabe sikhona
esikolweni.
-- Babuka etulu naphasi.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe. Titfombe letiveta kwehla sib. titepisi
-- Thishela uniketa bafundzi titfombe letehlukene letikhombisa kuya etulu naphasi.
• sib. Umuntfu logibela intsaba, ibhaloni leya etulu naphasi emoyeni, umuntfu
lowehla titepisi njll.
Bafundzi:
-- Batfola lwati lwekuya etulu/kukhuphuka wehle etitfombeni.
95 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 8
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
96 Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.4 • Kuwela umugca lohlukanisa emkhatsini lokufaka kubala Lilanga 1
Umugca lohlukanisa Umnyakato
emkhatsini
Bafundzi:
ngalokufanako
nangalokulinganako -- Bantjikita bazube ngesigci ngalesikhatsi babala. Bafundzi
TIBALO LiBanga R
-- Bema babukane babuye bashaye tandla batiphambanise (sandla sesencele Emaculo nemilolotelo yetinombolo
semfundzi siphambana nesalomunye sekudla) bacula liculo nemlolotelo
wetinombolo.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi:
-- Baphosa ibhola kubangani ngalesikhatsi babala.
-- Bahamba entsanjini letjekile ucula liculo sib. “Indlovu yinye lencane iyasima” Ibhola, intsambo
-- Bakhahlela ibhola isukekulomunye iye kulomunye.
Lomsebenti longenhla ungahlanganiswa neMakhono Ekuphila.
2.1 • Ticambele emaphethini Lilanga 1
Emaphethini Umnyakato Bobunjwa bemapulasitiki lababovu
e-Jomethri nalabaluhlata kwesibhakabhaka.
Bafundzi abacambe iphethini basebentisa:
-- Imitimba yabo sib. yinye infombatane nelilogo, bafana lababili nemabhuluko
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Kusebentisa timbonyo temabhodlela nependi
-- Kusebentisa bobunjwa lababovu sib. tikwele leti -2 letiluhlata kwesibhakabhaka,
lebovu naleluhlata kwesibhakabhaka
bocalantsatfu laba -2 lababovu, tikwele leti -2 letiluhlata kwesibhakabhaka…
-- Sebentisa iphethini ngesikhatsi semsebenti webuciko ngekusebentisa ipendi
lebovu naleluhlata kwesibhakabhaka netimbonyo temabhodlela. lobuvu Luhlata lobuv Luhlata lobuv Luhlata
Kwesi- Kwesi- Kwesi-
bhakabhaka bhakabhaka bhakabhaka
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Liphepha le - A4
Bafundzi:
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Ipendi leluhlata naleluphuti nobe leminye
-- Basebentisa titfupha kwenta imingcengcema yemibala ngependi sib. Loluhlata imibala lekhona
kwetjani, loluphuti, loluhata kwetjani…… ngetulu kwemngcengcema weliphepha
(umsebenti ungentiwa ngesikhatsi seBuciko bekubuka wente)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 3.2 Bona, tfola ubuye unike emagama etintfo letingemadayimenshini lamatsatfu Lilanga 1
(3-D)
Tintfo letingemada-
yimenshini • Gcizelela lwati lwetintfo letigicikako
lamatsatfu (3-D)
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi:
-- Badlala ngemabhodlela epulasitiki, tikotela, emabhola, li wolintji, njll babuye Emabhodlela epulasitiki
batfola tintfo letingagicika.
Thishela uyabuta:
-- Nguwaphi emabhuloki langagicika ekhoneni lemabhuloki?
Emabhuloki, emabhuloki eLego
-- Emabhuloki angeke agicike ngobe anemacala lacondzile.
Tikotela, tinkhomishi temapulasitiki, emabhokisi
-- Gicita tintfo ubone letingagicika naletingeke tigicike. eliphepha lasendlini lencane, emakhandlela,
liwolintji, emabhola njll.
-- Bafundzi batawati kwekutsi tintfo letiyindilinga tingagicika.
97 TIBALO LiBanga R
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
98 3.1 • Tfutfukisa lwati letinkhombandlela ngekungenisa lwati lwetintfo letimbili Lilanga 1
“embili/emuva” na”phambili/nasemuva”
Kubekeka,
kutetayeta Umnyakato
nekubukeka
Bafundzi:
Balandzela tinkhombandlela tathishela (ayedvwa /nobe njengelilunga lelicembu)
babuye bema etindzaweni letinyenti ekhatsi eklasini.
TIBALO LiBanga R
sib.
-- “Mani phambili “kweliklasi.(phambili kweliklasi akube ngulapho kunemnyango Bafundzi
ngakhona)
-- “Mani emuva” kweliklasi.
-- Hamba uye emuva naphambili.
-- Khasa uye emuva naphambili.
-- Zuba uye emuva naphambili.
Thishela udvweba iphethini esiyilweni ngeshoki nobe emhlabatsini sib.
Lokudvwetjwe phasi emhlabatsini.
nobe
Bafundzi:
-- Abahambe/bakhase emalayinini ephethini.
-- Faka liphepha lelibovu ekhoneni lelimele tibane tasemgwacweni. Nangabe Liphepha lelibovu
bafundzi baya ekhoneni kumele bagucuke kute babone indlela.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi:
-- Benta umgwaco ngemabhuloki ekwakha.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Bahambisa imoto yemathoyizi iye phambili nasemuva “emgwacweni” Emabhuloki ekwakha
wemabhuloki ekwakha.
-- Bahambisa imoto yemathoyizi ngekujikela eceleni lelinye “lemgwaco”
wemabhuloki ekwakha.
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 5.1 • Ngenisa lwati lwekusebenta ngedatha ngekusebentisa (imitimba yabo) Lilanga 1
Gcogca ubuye kugcogca tintfo eklasini ngekwetimphawu letiniketiwe sib.
uhlunge tintfo
Umnyakato
Hlukanisa bafundzi babe ngemacembu
-- Kulinye licembu bonkhe bafana abeme emgceni bese onkhe emantfombatane Bafundzi labeme emigceni lemibili
ema emgceni edvute nebafana.
5.2 -- Bafundzi ababale linani lebafana nelemantfombatane ecenjini ngalinye.
Veta ligcogco
-- Ngaloko ungenta igrafu yemtimba yebafana nobe yemantfombatane licembu
letintfo letihlungiwe
ngalinye.
Dvweba igrafu kuveta idatha
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Bafundzi bangasebentisa lwati lolusetulu kutfutfukisa emagrafu etintfo Emantfombatane Bafana
5.3 letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) ngekusebentisa emabhuloki/
bobunjwa njll labamele umfundzi ngamunye. □
Coca ubuye □ □
ubike ngetintfo Fundza ubuye uvete idatha kugrafu □ □
letigcogcwe tabuye
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- 2 3
tahlungwa
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Bafundzi benta emagrafu ngekusebentisa inhlama kwenta emabhola lamancane
lamele loku lebakuchazako emsebentini londlulile.
-- Niketa bafundzi emaphepha lanesitfombe semfana nentfombatane etulu Inhlama
kwelikhasi ngalinye lemfundzi.
Liphepha le-A4
-- Bafundzi abagicite emabhola lamele linani lemantfombatane nebafana
emacenjini abo.
-- Bafundzi babeka linani lemabhola ngaphasi kwesitfombe lefanele.
99 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 9
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
100
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.2 • Bona ubuye usebentise tintfo letigicikako naletishelelako. Lilanga 1
Tintfo letingemada- Thishela ubamba ibhola abuye ayibhampise. Uyayikela igicike phasi.
yimenshini
Thishela utsatsa libhokisi aphindze ente njalo.
lamatsatfu (3-D)
TIBALO LiBanga R
Thishela ubuta bafundzi imibuto:
-- Nguyiphi intfo letingagicika?
ibhola
-- Kungani libhokisi lingagiciki?
-- Ngutiphi intfo letingashelela?
Thishela ukhomba bafundzi kutsi libhokisi lelinecala lamane (emakhona) ngaloko
angeke ligicike, kodvwa ibhola ayinamakhona, ingagicika. libhokisi
-- Gcugcutela bafundzi kutsi batfole tintfo eklasini letingagicika tibuye tishelele.
-- Buta bafundzi kutsi bangatitfola tintfo letingashelela tibuye tigicike
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 3.3 Bona, tfola ubuye unike emagama abobunjwa labangemada-yimenshini Lilanga 1
lamabili (2-D) eklasini nasetitfombeni
Bobunjwa
labangemada- -- indilinga
yimenshini lamabili
Umnyakato
(2-D) Bafundzi
Bafundzi:
Intsambo
-- Bakha indilinga ngekusebentisa iminwe yabo.
-- Bakha indilinga ngekusebentisa tandla totimbili.
-- Bahlala ekhaphethini, bente indilinga babambene ngetandla.
-- Bahamba endilingeni lenkhulu, leyentiwe ngentsambo ekhaphethini.
-- Badlala umdlalo lapho bafundzi bahlala endilingeni bacule liculo.
o Munye umfundzi nangabe ngaphandle kwendilinga uyagijima atungeletele
indilinga abambe ibhola ngetandla.
o Umfundzi ukhetsa kubeka ibhola emva kwalabanye bafundzi lebahleli
endilingeni.
o Umfundzi lokhetsiwe utsatsa ibhola ayiphose kulabanye agijima endilingeni
kute akhone kuyohlala esikhaleni lesivulekile.
o Nangabe ibhola itsintsa umfundzi logijimako, uhamba ayohlala emkhatsini
wendilinga umdlalo uchubeke
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi:
-- Batfola tintfo leyindilinga eklasini. lbhola yetinyawo, ithenisi, lbhola yegalufu,
lihhabhula, liwolintji, ihhulahhubhu, njll
-- Batfola bobunjwa labamele indilinga.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Tishela ubala tintfo ngemagama ato bese bafundzi batfola kutsi nguyiphi tintfo Liwolintji, lihhabhula, litafula,ibhola,
letiyindilinga sib. liwolintji, lihhabhula, litafula. ibhola, imabuli, libhuku, libhokisi, emamabula, libhuku, libhokisi
njll.
101 TIBALO LiBanga R
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
102 3.1 Kubekeka kwentfo yinye nobe letimbili macondzana nalenye Lilanga 1
Kubekeka, • Ligama edvute na/ emkhatsini-tihlanganiswe nemibala
kutetayeta
Umnyakato
nekubukeka
Thishela ubita bafundzi labatsatfu
Ukhombisa lwati lwabo edvute ne- nasemkhatsini ngekuhlela bafundzi ngetindlela
letinyenti.
TIBALO LiBanga R
-- Craig ume edvute na Steve.
-- Mel ume emkhatsini waCraig na Steve.
Lomsebenti ungaphindvwa ngalabanye bafundzi.
Emabhuloki emibala
Thishela unika bafundzi emabhuloki ekwakha lanemibala lehlukene abuye abaniketa
ticondziso njengekutsi:
-- Beka ibhuloki lebovu edvute kwalemtfubi
-- Beka ibhuloki leluhlata kwesibhakabhaka emkhatsini walebovu nalemtfubi.
Emabhinibhegi emibala
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Kusebentisa emabhinibhegi lanemibala lehlukene (lobovu, loluhlata
kwesibhakbhaka, lomtfubi, loluhlata kwetjani), niketa bafundzi ticondziso:
-- Beka ibhinibhegi leluhlata kwesibhakabhaka edvute nebhinibhegi lemtfubi
-- Beka ibhinibhegi lebovu emkhatsini webhinibhegi leluhlata kwesibhakabhaka
nalemtfubi.
Lomsebenti ungahlanganiswa NeMakhono Ekuphila.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
CAPS 3.2 • Hlela tintfo letengca kuletimbili kusukela kulokuncane uye kulokukhulu Lilanga 1
kakhulu
Tintfo letingemada-
yimenshini Umnyakato:
lamatsatfu (3-D)
Niketa bafundzi inhlama kutsi bente emabhola. Inhlama yekudlala
-- Emacenjini bafundzi bahlela emabhola enhlama lamancane kusuka kulencane
uye kulenkhulu kakhulu nekusuka kulenkhulu kakhulu uye kulencane.
Noma nguyiphi intfo eklasini.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Lilunga ngalinye lelicembu kumele litfole intfo eklasini.
-- Bafundzi abahlele tintfo labatitfolako eklasini kusukela kulencane uye
kulenkhulu kakhulu emacenjini abo.
Emabhuku lamadzala etinombolo telucingo
Thishela uniketa bafundzi emabhuku lamadzala etinombolo telucingo.
Bafundzi:
Liphepha le- A-4 lelinetitfombe
-- Badzabula emaphepha emabhukwini etinombolo telucingo babuye bawafohlote
bakhe emabhola emacenjini abo.
-- Bafundzi kumele bacatsanise kutsi nguyiphi ibhola lenkhulu kakhulu nalencane
kakhulu.
Lokubambekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
netitfombe
-- Niketa bafundzi liphepha lelinetitfombe tetintfo letinkhulu naletincane.
-- Bafundzi bangafaka umbala etintfweni letinkhulu babuye bafake indilinga
etintfweni letincane.
103 TIBALO LiBanga R
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
104 4.2 Catsanisa ubuye uhlela tintfo ngendlela lelula ngekusebentisa silulumagama Lilanga 1
lesifanele kucaza budze
Budze
- Lokudze kakhulu /Lokufisha kakhulu
Umnyakato
-- Thishela ubita bafundzi labane abuye acele liklasi likusite kubahlela ngebudze
nebufisha.
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi abatihlele ngebudze nebufisha emacenjini.
-- Munye umfundzi nangabe anamatsele ekhumbini labanye bakale budze bakhe
ngetandla.
Lishadi lebudze
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Irula, Emakhilayoni Ipeniseli, Iraba, njll
Thishela ubeka tintfo letinyenti etafuleni kumacembu njengerula, emapeniseli,
emakhilayoni, iraba, njll. Height chart
-- Hlunga tonkhe tintfo letindze naletimfisha ndzawonye.
Sipho ulingana
-- Bafundzi bahlela tintfo ngebudze ngalokudze kakhulu. netandla le -6
Lishadi lebudze
-- Thishela unelishadi lebudze elubondzeni lapho bafundzi batikala khona. Abby ulingana
netandla le -5 hands
-- Sebentisa emakhadi etimphawu tebafundzi kukhombisa budze bamunye
eshadini lebudze.
-- Thishela kanye nebafundzi batawufika esiphetfweni sekutsi Sipho mudze
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) ngetandla letisitfupha na Abby mudze ngetandla letisihlanu ngobe mfisha.
Liviki 10 Sebentisa liviki le -10 kusebenta ngebulikhuni betintfo na/nobe utfole loko lokutihibe ekufundzeni
LOKUCUKETFWE SIHLOKO UMGOMO WEKUHLOLA
Tinombolo, 1.1 Ucombela abuye abale ngenhloko kufika ku -5 (Emaculo nemilolotelo yetinombolo lefakelwe
CAPS
timphawu tekubala kutfutfukisa lwati lwetinombolo)
Bala tintfo
nebudlelwane
Ubona tinombolo kutingcikitsi letetayelekile - sib iminyaka, irejista
Uvisisa kuhleleka kwetinombolo (sib. Ngesikhatsi sekuya endlini lencane)
Uvisisa kucondzana kwakunye kulokunye (lishadi lebasiti ngesikhatsi sekudla)
Utfola titfombe tetinombolo nemakhadi emacashati lafaka inombolo -1
Wati inombolo -1
Ubona ligama lenombolo -1
1.6 Usebentisa tinsita letiphatsekako
Uchaza lakucabangako ngemagama nangemidvwebo nobe tintfo letiphatsekako.
Emasu ekusombulula tinkinga tetibalo
Emaphethini 2.1 Ubona emaphethini endzaweni
nemafangishini
Emaphethini e-Jomethri Utsatsela,achubekisele embili abuye atakhele emaphethini
105 TIBALO LiBanga R
Liviki 10 Sebentisa liviki le -10 kusebenta ngebulikhuni betintfo na/nobe utfole loko lokutihibe ekufundzeni
LOKUCUKETFWE SIHLOKO UMGOMO WEKUHLOLA
106
Sikhala nabunjwa 3.1 Wati phambi kwe/emuva
(Jomethri)
Kubekeka, kutetayeta nekubukeka Wati etukwe, etulu, ngaphasi, ngentasi
Wati ekhatsi, ngaphandle
Wati etulu, phasi
Ukhombisa lwati lwekuhlukanisa emkhatsini wetintfo “tasembili nasemuva”
TIBALO LiBanga R
3.2 Ubona, atfole abuye anike emagama emabhola
Tintfo te-Jomethri letingemadayimenshini Ubona, atfole abuye anike emagama emabhokisi
lamatsatfu (3-D) na 3.2 Bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) Ubona, atfole abuye anike ligama leluphawu lwakhe, timphawu tebangani neligama leliklasi
Uhlanganisa iphazili lenetincetu leti -6
Ukhombisa likhono lekuhlukanisa tintfo letisemuva naphambili esitfombeni
Utfola abuye abone indilinga
Utfola abuye abone calantsatfu
Utfola abuye abone sikwele
Ucatsanisa kutsi nguyiphi intfo kuletimbili letigcogciwe lenkhulu, lencane, lenkhulu kakhulu, lencane
kakhulu.
Uhlunga tintfo ngekwesayizi: lokukhulu nalokuncane
Umbala- imibala yemvelo (lobovu, lomtfubi, loluhlata kwesibhakabhaka
Bunjwa- indilinga, calantsatfu nesikwele
Tintfo letigicikako
Tintfo letishelelako
3.4 Utfola umugca lohlukanisa emkhatsini ngalokufanako nangalokulinganakokuye.
Umugca lohlukanisa emkhatsini ngalokufanako
nangalokulinganako .
Silinganiso 4.1 Usebentisa emagama lafana nalawa: imini, busuku, kukhanya nebumnyama, ekuseni, ntsambama,
ebusuku nakachaza sikhatsi selilanga
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi
Uhlela tigameko letilandzelanako emphilweni yakhe yemalanga onkhe
Wati emalanga eliviki, tigaba temnyaka nesimo selitulu
Wati lusuku lwakhe lwekutalwa
Liviki 10 Sebentisa liviki le -10 kusebenta ngebulikhuni betintfo na/nobe utfole loko lokutihibe ekufundzeni
LOKUCUKETFWE SIHLOKO UMGOMO WEKUHLOLA
4.2 Uhlukanisa emkhatsini walokudze, lokudzana nalokudze kakhulu, lokufisha, lokufishanyana,
CAPS
nalokufisha kakhulu (lishadi lebudze)
Budze
Kusebenta 5.1 Ukhona kugcogca, ahlunge, advwebe, afundze abuye avete (ahlatiye) tintfo ngekweluphawu lunye.
ngedatha
Gcogca ubuye uhlunge tintfo
5.2
Veta tintfo letigcogciwe
5.3
Cocisana ubuye wetfule umbiko ngeligcogco
lelihlungiwe
107 TIBALO LiBanga R
ITHEMU 2 TIBALO LIBANGA R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
108 Liviki 11
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Ngenisa inshokutsi yenombolo -2 Titfombe letimbili tetinyoni Lilanga -1
lebatatisebentisela liculo lekubala
Bala tintfo Temlomo: Kubala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku -2
“Tinyoni letimbili “
TIBALO LiBanga R
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 2
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 7
Gcizelela lwati loluphatselene nalokunyenti nalokumbalwa
Shaya tandla kanyenti……. Mani
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 2
Umnyakato
Bafundzi:
-- Bita bafundzi lababili bete phambili. Babale
-- Babala titulo timbili, ematafula, njll
-- Babona titfo temtimba letihamba ngatimbili njengemehlo, tindlebe, tandla, imilente,
tinyawo, emadvolo, nemahlombe njll.
-- Abente umsindvo wekushaya ngesitfo semtimba, sib bashaya tandla kabili, Imitimba yebafundzi
banyakatisa tinhloko kabili, bashaya kabili ngelunyawo phasi nobe kuzuba kabili, njll
-- Baphakamisa iminwe le -2, tandla le-2, tinyawo -2
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 11
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga -1
Bala tintfo Bafundzi:
-- Batfola tintfo letimbili letifanako ekilasini, sib. Ticatfulo letimbili, emakhilayoni lamabili,
njll.
-- Batfutfukisa lwati lwekubekeka kwenombolo ngekuvumela bafundzi bapake tibali
letimbili nobe letinye tintfo ngetindlela letihlukene, sib.
nobe nobe
Tibali le -2 nobe tintfo letimbili umfundzi
ngamunye
-- Nangabe babala, linani letintfo alitsikanyetwa ngemasayizi ato, kubekeka nobe
teluhlobo lunye lolufanako. Sib.
-- Hlela tinkinobho le -2, emapeniseli la -2, emahhulahhubhu la -2, bafundzi la -2 njll
-- Wabale ngetindlela letihlukene, sib. bala uwasabalalise, bala uwasondzete
ndzawonye, wabale asemgceni nobe uwapake aya etulu
109 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 11
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki
110
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 • Kwati tinombolo nekubona emagama etinombolo lafaka ekhatsi inombolo - 2 Lilanga 1
Timphawu Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Linani lemakhadigama lelinetintfo letimbili
nemagama lamabili (2-D) nobe titfombe
etinombolo
Bafundzi:
TIBALO LiBanga R
Tintfo letiseklasini naletisendzaweni letsite
-- Kumatanisa emakhadi etitfombe lanetitfombe letimbili nemakhadi lamabili
lanemacashati lamabili Sitfombe
-- Kukhombisa emafleshikhadi lanetitfombe letinelinani letintfo letikhetsiwe, sib. ticatfulo setintfo
letimbili, emakhilayoni lamabili, njll letimbili
-- Bafundzi ababuke linani letintfo letifanako ekilasini
-- Batfola emafleshikhadi lanetinombolo letehlukene tetitfombe
-- Batfola emafleshikhadi lanenombolo - 2
Emakhadigama lanetitfombe letimbili,
-- Babona emafleshikhadi lanemagama etinombolo
emacashata, inombolo neligama lenombolo
-- Bahumanisa inombolo -2 nelinani letintfo kanye nelinani lemacashati
Sitfombe
-- Bahumanisa ligama lenombolo nelikhadi lelinenombolo, linani letitfombe nelinani
lemakhadi lanemacashati. setintfo
letimbili 2 kubili
-- Bangeta emafleshikhadi lanenombolo -1 ucele bafundzi batfole inombolo lengu -1 na
-2
-- Bewenta emaphazili etinombolo nekucela bafundzi bawamatanise
2 kubili
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 11
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.2 • Chaza, hlunga ubuye ucatsanise tintfole tingemadayimenshini lamatsatfu(3-D) Lilanga- 1
nabobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D) ;ngekufana kwato
Tintfo letingemada-
nangekwehluka kwato
yimenshini
lamatsatfu (3-D) Umnyakato
kanye
-- Khetsa emantfombatane lamabili usebentise umlolotelo wekubala.
-- Labanye bafundzi abasho kutsi lamantfombatane lamabili afana ngani?
-- Khetsa umfana nentfombatana usebentise umlolotelo wekubala
-- Labanye bafundzi abasho kutsi lomfana nentfombatane behluke ngani?
-- Ngababili munye umfundzi “nangabe ngendlela letsite” bese lolomunye umfundzi
ulingisa “lendlela letsite yekuma” sib.
-- Umfundzi munye utawuma ngelunyawo lunye atfwale tandla enhloko, lolomunye
umfundzi utawulingisa lomngani.
-- Hlunga bafundzi ngekwebulili, labo labagcoke ticatfulo, labo labagcoke masandazi,
nalabo labangakagcoki ticatfulo.
-- Bita labafundzi labalandzelako bete phambili
o Bafana nemantfombatane labagcoke emabhulukwe, intfombatane legcoke lilogo.
o Bonkhe bantfwana labagcoke ticatfulo, nalabo labangakagcoki ticatfulo
-- Buta imibuto lefana nale: ‘’Ngumuphi umfundzi longacatsaniseki nalabanye?’’
‘’Ngumuphi umfundzi lohlukile?’’
111 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 11
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki
112
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.2 • Chaza, hlunga ubuye ucatsanise tintfole tingemadayimenshini lamatsatfu(3-D) Yenta emakhadi emidlalo wekumatanisa Lilanga 1
nabobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D) ;ngekufana kwato njengalesibonelo lesingentasi
Tintfo letingemada-
nangekwehluka kwato
yimenshini
lamatsatfu (3-D) Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi lababili bashayisa emabhola phasi: ibhola lenkhulu nebhola lencane
-- Bafundzi labanye batawusho kutsi emabhola ahluke ngani, afana ngani
-- Umfundzi munye ugicita liwolintji, lomunye ugicita ibhola
-- Bafundzi labanye batawusho kutsi ibhola neliwolintji kuhluke ngani, kufana ngani
-- Bafundzi batawubukisisa ticatfulo tebafana nemasandasi emantfombatana
-- Bafundzi labanye batawusho kutsi ticatfulo tihluke ngani, tifana ngani
-- Bafundzi batawubuka batfole tintfo letifanako eklasini
3.3 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Emakhadi emidlalo wekumatanisa
lamabili (2-D) nobe titfombe
Nabobunjwa
labangemada- -- Nika emakhadi ekudlala lafanako kute utfutfukise kufanana nemehluko, sib.
yimenshini lamabili
(2-D)
nangekuhluka
kwato
-- Batawuchubekela emakhadini lalukhuni ngekuhamba kwemnyaka. Bafundzi
akukalindzeleki kutsi bafundze letinhlavu. Sib.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 11
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Hlela ubuye ucatsanise tintfo letigcogciwe usebentise ‘’kulingana’’ nobe Lilanga -1
‘’kuyafana’’
Chaza, ucatsanise
ubuye uhlele Umnyakato
tinombolo
Bafundzi:
-- Batfutfukisa lwati lwekufana nekwehluka
-- Bacatsanisa iminwe netintwane. Nanobe tinelinani lelifanako tibukeka tingafani.
-- Bacatsanisa iminwe, tintwane nemehlo. Kubukeka kungafani. Sinelinani lelifanako
letingalo netintwane, loku-10 kodvwa sinemehlo lamabili.
-- Bacatsanisa tindlebe, imikhono, imilente netinyawo. Kubukeka kungafani kodvwa
kunelinani lelifanako, lokungukutsi kuhamba ngakubili.
-- Thishela udvweba phasi tindilinga letimbili nobe wenta tindilinga letimbili phasi
ngentsambo. tjela bafundzi batihlukanise ngendlela yekutsi kube nelinani
lelilinganako endilingeni ngayinye. Bala linani lebafundzi. Veta kutsi emacembu
ayalingana futsi ayafana.
113 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 11
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki
114
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga -1
Chaza, ucatsanise -- tfutfukisa lwati lwekufana nekwehluka
ubuye uhlele
-- Beka isethi yetimphawu tebafundzi emkhatsini wekhaphethi.
tinombolo
TIBALO LiBanga R
-- Nika umfundzi ngamunye likhadi lwelumphawu lakhe. Bafundzi bazama kumatanisa
timphawu tabo naleto letisekhaphethini.
-- Beka inchumbi yetintfo etafuleni, utihlukanise tibe tinchumbi letilinganako (kunye
kwakho, kunye kwami)
Tibonelo:
1. Beka tintfo letimbili letiluhlobo lunye, sib. Emakhilayoni labekwe emgceni
etafuleni. Cela umfundzi ngamunye amatanise likhilayoni lathishela ngalinye
nelakhe. Bafundzi batawutsatsa emakhilayoni lamabili bawamatanise nelinani
lemakhilayoni athishela. ‘’Nyalo sinelinani lelifanako/lelilinganako lemakhilayoni’’
2. Phindza ukwente loku lokwente ngenhla usebentise tintfo le- 4 nale- 6 kute
bafundzi bavisise ‘’ngekufana’’ / nekulingana”
3. Thishela ubeka emabhuloki lama- 2 emugceni losetafuleni. Unika bafundzi
lababili ibhuloki ngamunye. Ucela umfundzi ngamunye amatanise ibhuloki yakhe
neyathishela. (Umfundzi ngamunye utawulandza lenye ibhuloki atoyimatanisa
nemabhuloki lamabili athishela.)
“Nyalo sinemabhuloki lamabili ngamunye. Sinelinani lelifanako lemabhuloki’’
Emabhuloki athishela
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Bafundzi bacatsanisa emafleshikhadi etitfombe newemacashati. Tfola emakhadi
lafanako.
emabhuloki
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Banike emakhadi emidlalo yekumatanisa ngesikhatsi sekudlala bakhululekile
ngekhatsi endlini lapho bafundzi bangahlukanisa emkhatsini walokufanako
nalokungafani.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 11
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Hlela ubuye ucatsanise tintfo letigcogciwe usebentisa ‘’lokunyenti kuna’’ Lilanga -1
Chaza, ucatsanise Temlomo: Kubala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 2
ubuye uhlele
Gcizelela lwati loluphatselene ‘’nalokunyenti nalokumbalwa’’
tinombolo
Shaya tandla kanyenti……………Mani
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka -2
Umnyakato
Bafundzi batawusho kutsi ngutiphi taletintfo letimbili letiniketiwe ‘‘letinyenti kuna’’
Bafundzi:
-- Babala emehlo abo neminwe yabo. Babute imibuto: Ngukuphi lokunyenti
kunalokunye?
-- Bakhomba iminwe lemibili esandleni sinye nemuno munye kulesinye sandla.
Ngusiphi sandla lesineminwe leminyenti?
-- Bakhetsa bafundzi la-3 basebentisa umlolotelo wekubala. Bahlele babe licembu
lebafundzi lababili nelamunye
-- Babala kutsi bangaki bafundzi ecenjini ngalinye. bacatsanisa lamacembu lamabili
abuye babuta imibuto lefana nale: “Nguliphi licembu lelinebafundzi labanyenti?”
“Nguliphi licembu lelingetulu kwakunye?”
115 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 11
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki
116
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 Lokuphatsekako ngekusebentisa tintfo leti-3
Chaza, ucatsanise -- Beka tikelo letihamba ngatimbili, tibali le -3 nemakhilayoni langu 4 etafuleni. Bala Nobe ngutiphi tintfo letisekilasini
ubuye uhlele tintfo telicembu ngalinye.
tinombolo
TIBALO LiBanga R
-- Buta imibuto lefana nale: ‘’nguwaphi emacembu lanetintfo letinyenti’’? ‘’Nguliphi
licembu lelinetintfo letinyenti kakhulu?’’ ‘’Nguliphi licembu lelinetintfo letinyenti kudlula
tikelo?’’ ‘’Nguliphi licembu lelinalokungetulu kwendlula lokutsatfu?’’
-- Beka tintfo letihlukene letiphatsekako etafuleni (emagobolondvo aselwandle, ematje,
emakhokho ekuvala emabhodlela)Tihlunge ngemacembu (emakhokho onkhe
ndzawonye), ababale linani letintfo ecenjini ngalinye, basho kutsi nguliphi licembu
lelinalokunyenti, lokuncane, lokulinganako. Banikete litfuba lekusebenta ngetibali
tabo. Cala ngetinombolo letincane.
-- Kuhlangana: Tintfo tekuphatsa lokutsite kumele batitfole bafundzi ngesikhatsi
sekudlala ngemanti nesanti kute batfole litfuba lekutitfolela lwati loluphatselene
naloku: ‘’kunyenti kuna’’, ‘’kuncane kuna’’, ‘’kulingana’’
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Bafundzi abacatsanise titfombe nemakhadi lanemacashata. Kubona emakhadi
lanetimbolo letingetulu kunaleto lebatiniketwe nguthishela, sib. Titfombe nemakhadi lanemacashati
-- Thishela utawutsi: tfola likhadi lelinetitfombe temacashati letingetulu Kwa- 2? Tibali
Matanisa emakhadi lanelinani letintfo letifanako nobe tibali. (Paka tibali kulelicashati
ngalinye nobe sitfombe)
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa
Liviki 12
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Bona ubuye utfole timphawu nemagama etinombolo lafaka ekhatsi inombolo -2
Bala tintfo Temlomo: Kubala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 2
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 2 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 7
Gcizelela lwati loluphatselene nalokunyenti nalokumbalwa
Shaya tandla kanyenti……………Mani
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka -2
Umnyakato
Bafundzi:
-- Bashaya ibhola kanye, ngalamanye emagama phindza kanye. Emabhola
-- Bashaya ibhola kabili, ngalamanye emgama phindza kabili Inhlama yekudlala
-- Badvweba inombolo - 2 phasi emhlabatsini abuye acela bafundzi bahambe etulu
kwalenombolo
-- Badvweba inombolo- 2 esantini, emoyeni, ekhaphethini, njll.
-- Bakha inombolo - 2 ngenhlama yekudlala
-- Tfola bangani la -2 labagcoke ticatfulo
Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi: Tibali
-- Phakamisa sibali sinye
-- Phakamisa tibali letimbili
117 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa
Liviki 12
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
118
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Emakhadi lanetitfombe letimbili, -- Lilanga 1
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe emachashata, timphawu nemagama
Bala tintfo
etinombolo
Bafundzi:
-- Babona emafleshikhadi lanetitfombe bawachumanise nelinani lelifanako letintfo.
TIBALO LiBanga R
-- Babona emafleshikhadi lanemacashati lamabili bawachumanise nelinani lelifanako Sitfombe
letintfo.
setintfo
-- Babona emafleshikhadi etimphawu nemagama etinombolo bawacumanise nelinani 2 kubili
lelifanako letibali leti - 2
-- Babona inombolo- 2 etitfombeni lebatinikwe nguthishela
Tibali
-- Ungayibona kuphi eklasini inombolo lengu 2
Titfombe letinenombolo - 2
-- Hlukanisa liklasi ngemacembu. Nika bafundzi litfuba lekudlala umdlalo wetinombolo
tedominos ngemacembu.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa
Liviki 12
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.7 • Sombulula ngemlomo ubuye uchaze tisombululo tetinkinga tetibalo temagama Emaculo nemilolotelo yetinombolo Lilanga 1
(tibalo tetindzaba) letifaka ekhatsi inombolo- 2
Kuhlanganisa Tibali (nangabe ungenawo emakukisi)
nekususa Umnyakato
Sibonelo:
1. Thishela ubita 1 umfundzi aye phambili. Bafundzi bayabala. Thishela ubita lomunye
1 umfundzi: bangaki bafundzi sebabonkhe?” 1 na 1 → 2. (thishela utawutsi: 1 na 1
kulingana na 2)
2. Thishela ubeka 1 situlo. Ngeta 1 lesinye. Tingaki titulo nyalo? 1 na 1 → 2.
3. Thishela uphakamisa iminwe lemibili. Abuye atsi: “Balani iminwe yami’’ . Nangabe
ngifihla umuno munye, mingaki iminwe loyibonako? 2 ngisusa 1 → 1.
4. Thishela uphakamisa iminwe lemibili. Abuye atsi: “Balani iminwe yami. Nangabe
ngingasusi nobe nguwuphi umuno, mingaki iminwe loyibonako? 2 ngisusa 0 → 2.
5. Kunemntfwana munye ekhaya. Munye umntfwana uyafika utodlala. Bangaki
bantfwana labakhona nyalo?
6. Kunebantfwana lababili etafuleni. Umntfwana ngamunye ufuna situlo sakhe.
Sindzinga titulo letingaki?
Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Tibonelo: (Sebentisa tibali) Tibali
1. Nangabe unelikukisi linye, make akunike lelinye, utawuba nemakukisi mangaki? Emabhola
2. Thishela unetibali letimbili esandleni sinye kulesinye sandla akanato tibali. Unetibali Emabhuloki
tingaki setitonkhe?
3. Cayisa unemabhola lamabili, ibhola yinye yalahleka. Usele nemabhola lamangaki
Cayisa?
4. Nangabe unemabhuloki- 2, unike umngani ibhuloki 1, nitawuba nemabhuloki
lamangaki ngamunye?
119 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa
Liviki 12
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
120
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Hlela ubuye ucatsanise tintfo letigcogciwe usebentisa ‘’lokuncane kuna’’ Lilanga 1
Chaza, ucatsanise Temlomo: Kubala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 2 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
ubuye uhlele
Gcizelela lwati loluphatselene nalokunyenti nalokumbalwa
tinombolo
TIBALO LiBanga R
Shaya tandla kanyenti……………Mani
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze- 2
Umnyakato
(kuhlangana nebuciko bekwenta kuMakhono Ekuphila- umdanso) Liculo: “Inhloko nemahlombe, emadvolo
netintwane”
-- Cula leliculo: ‘inhloko emahlombe, madvolo netintwane’’ kwekucala cula onkhe
emagama
-- Kwesibili cula ushiye ligama linye, sib. Inhloko emahlombe, emadvolo ne.....,
emadvolo ne........’’
-- Cula ushiye lamanye emagama, sib. Inhloko,emahlombe ...ne......., ........ne ..........
-- Thishela utawusho kutsi batawucula bahhafule emagama aze aphele onkhe.
Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Tintsambo letine letinelinani lelehlukene
lebuhlalu.
Thishela wenta tintsambo tebuhlalu letine
Beka buhlalu bu- 3 entsanjeni yekucala, buhlalu bu- 2 entsanjeni yesibili, bunye buhlalu
entsanjeni yesitsatfu na -3 buhlalu entsanjeni yesine.
Bafundzi abatfola kutsi:
-- Nguyiphi intsambo lenebuhlalu lobuncane?
-- Nguyiphi intsambo yebuhlalu lenyenti nga -1 kunalentsambo lenebuhlalu -2?
-- Nguyiphi intsambo yebuhlalu lenalokuncane ngakunye kunalentsambo lenebuhlalu
lo-3?
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Kutakhela sitfombe sakho nemasethi
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe emakhadi lanemacashati
-- Bafundzi abacatsanise titfombe nemakhadi lanemacashati. Kubona emakhadi
lanetintfo letinyenti kunaletinye, letincane kunalenombolo leniketwe nguthishela, sib.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Nguliphi likhadi lelinalokunyenti kuna- 2?
-- Nguliphi likhadi lelinalokuncane kuna -4?
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa
Liviki 12
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Gcizelela kucatsanisa kwetintfo letimbili letigcogciwe letiniketiwe usebentisa: Lilanga 1
Chaza, ucatsanise - letinyenti kuna
ubuye uhlele
- letincane kuna (lokuncane kakhulu)
tinombolo
Temlomo: Kubala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 2 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 7
Gcizelela lwati loluphatselene nalokunyenti nalokumbalwa
Shaya tandla kanyenti……………Mani
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 2
Thishela wenta tintsambo letimbili tebuhlalu. Beka buhlalu lo 3 entsanjeni yekucala,
buhlalu lo 2 entsanjeni yesibili
Bafundzi abatfola kutsi:
-- Nguyiphi intsambo yebuhlalu lenebuhlalu lobuncane?
-- Nguyiphi intsambo yebuhlalu lenebuhlalu lobunyenti?
-- Nguyiphi intsambo yebuhlalu lenebuhlanu lobunyenti nga- 2?
-- Nguyiphi intsambo yebuhlalu lencane ngebuhlalu lo- 3?
Kuhlangana ngebuciko bekubona intfo uyakhe lapho bafundzi batfunga emasitrozi,
bajuba bobunjwa labanesikhala emkhatsini, emacembe njll
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Tintsambo letimbili letinelinani lelihlukene
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe lebuhlalu
Beka incumbi yetintfo etafuleni Abuye uyihlukanise ngalendlela:
-- Tinchumbi letilinganako (lena yakho, lena yami)
-- Tinchumbi letingalingani (catsanisa, ubuke kutsi nguyiphi inchumbi lenyenti, lencane
nalefanako)
-- Nangabe kunetinchumbi letimbili letingafani, kumele senteni kute tilingane?
121 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa
Liviki 12
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
122
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.2 • Chaza, hlunga ubuye ucatsanise tintfoletingemadayimenshini lamatsatfu(3-D) Lilanga 1
nabobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D)
Tintfo letingemada-
yimenshini Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
lamatsatfu (3-D)
Bafundzi: Tinhlobo letihlukene tetintfo letinkhulu
TIBALO LiBanga R
naletincane letiseklasini, sib.ibhola, umdoli,
-- Bahlunga tinhlobo letehlukene tetintfo ngekwemasayizi
imoto yekudlala, ibhuloki yelego, njll
3.3
-- Bahlunga bacatsanise emabhuloki ekwakha lahlukene ngekwemasayizi (lokukhulu
Nabobunjwa nalokuncane)
labangemada-
-- Bahlunga emabhuloki ngabobunjwa labafanako Emabhuloki ekwakha nemabhola
yimenshini lamabili
(2-D) Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- emasayizi lahlukene
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
nangekuhluka
kwato Hlukanisa bafundzi ngemacembu lasihlanu. Nika licembu ngalinye tinhlobo letihlukene
tabobunjwa.
-- Bafundzi abahlunge bobunjwa ngekwe: Bobunjwa belogi nobe bobunjwa
bemibalabala labatfolakalako
o mbala
o ngabobunjwa (nanobe bafundzi bangabati bobunjwa)
o Sayizi
-- Sebentisa imidlalo yemakhadi letawutfutfukisa umbala, isayizi nabobunjwa
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 13
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Ngenisa lokushiwo yinombolo ku-3 Lilanga 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku -3 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Chaza ubone Bala uye phambili nasemuva ufike ku -3
tinombolo
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 7
letiphelele
Gcizelela lwati loluphatselene nalokunyenti nalokumbalwa
Shaya tandla kanyenti……………Mani.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka -3
Umnyakato Bafundzi ngekwabo
-- Thishela udlala tigubhu nobe umculo. Ngalesikhatsi umculo uphela, bafundzi bakha Tibali
emacembu lahamba ngebafundzi labatsatfu
-- Buta bafundzi kutsi ngubani lonemndeni lonemalunga lamatsatfu
-- Bafundzi bema emgceni; ‘’Thishela uyabuta, ngubani wesitsatfu kulomugca?’’
Hlukanisa bafundzi ngemacembu langu ±5
Bafundzi:
-- Badzabula emakhasi lamatsatfu ebhukwini lelidzala letinombolo telucingo
-- Bashwabanisa emaphepha lamatsatfu, bente emabhola lamatsatfu lacinile. Kute Libhuku lelidzala letinombolo telicingo
kubelula kutfola umkhatsi, sebentisa sandla lesisebenta kakhulu. Umfundzi angahlala
Imantji
ngasesandleni lesingasebenti kakhulu
-- Bavula lamabhola bawashwabanise futsi
-- Ngesikhatsi ubala phosa lamabhola omatsatfu emantjini lebekwe emkhatsini
welicembu
Lomsebenti ungawuhlanganisa nesifundvo sekutivocavoca kuMakhono Ekuphila.
123 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 13
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
124
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga 1
Bala tintfo Bafundzi:
Chaza ubone -- Babona tintfo le- 3 eklasini.
tinombolo
TIBALO LiBanga R
-- Baphakamisa iminwe le -3
letiphelele
-- Babeka tintfo le -3 etafuleni. Umfundzi ngamunye uta etafuleni abale intfo ngayinye.
Umfundzi utsintsa intfo ngayinye ngalesikhatsi abala. Abakuphindze loku kuletinye
tintfo.
-- Kutfutfukisa lwati lwekubekeka kwetinombolo ngekuvumela bafundzi bapake tibali
letintsatfu nobe ngabe ngutiphi tintfo ngetindlela letehlukene, sib.
Tibali nobe tintfo
Ngalesikhatsi ubala, linani letinombolo alitsikanyetwa isayizi, nobe indzawo, nobe ngabe
teluhlobo lunye lolufanako, sibonelo:
-- Hlela tinkhinobho le- 3, emapeniseli la -3, emahhulahhubhu la -3, ebafundzi la -3 njll.
-- Bala ngeluhlelo lolwehlukile, sib. Wabale uwasabalalise, wabale asondzelene,
wabale asemgceni nobe uwapakile.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Titfombe temakhadigama
lamabili (2-D) nobe titfombe
Emafleshikhadi emacashati
-- Khombisa sitfombe “selibhodo lensimbi lelinetinyawo letintsatfu”
Tibali
-- Bala tinyawo telibhodo
-- Bafundzi abacabange nanobe yini lenetinyawo letintsatfu.
-- Khombisa emakhadititfombe lanetintfo le -3. Bafundzi babala linani letibali Sitfombe
lelihambelana netitfombe setintfo
-- Baphindze bente loko ngemakhadi emacashati le- 3
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Bafundzi bamatanisa emakhadi emacashati nemakhadi etitfombe
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 13
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 Kwati tinombolo nekubona emagama etinombolo lafaka ekhatsi inombolo - 3 Emakhiyubhi eyunifiksi Lilanga -1
Timphawu Temlomo: Kubala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 3 Likhadinombolo lelifaka ekatsi tinombolo 1
nemagama kuye ku- 3
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -3
etinombolo
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 7 Sitfombe
Gcizelela lwati loluphatselene nalokunyenti nalokumbalwa setintfo
le- 3 3 Kutsatfu
Shaya tandla kanyenti……………Mani
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka -3
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Niketa umfundzi ngamunye emakhiyubhu eyunifiksi
-- Thishela ukhombisa licashata, sitfombe, likhadi lelineligama lenombolo lelifaka
ekhatsi tinombolo -1 kuya ku -3
-- Bafundzi babala inombolo lebanikwe yona babeke inombolo lefanako yemakhiyubhu
eyunifiksi eminweni yabo.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Emafleshikhadi lehlukene lanetitfombe
lamabili (2-D) nobe titfombe letinelinani lelehlukene ngalinye.
Bafundzi: Emafleshikhati lanenombolo -3
-- Babona emafleshikhadi lanelinani lelihlukene letitfombe Emafleshikhadi lafakwe emacashati la -3
-- Babona emafleshikhadi lanombolo - 3
Sitfombe
-- Bachumanisa inombolo lengu -3 nelinani letintfo kanye nelinani lemacashata setintfo
-- Bachumanisa ligama lenombolo nenombolo lesekhadini le- 3 3 Kutsatfu
-- Bachumanisa ligama lenombolo nelikhadi lenombolo nelikhadi lemacashati
-- Niketa umfundzi ngamunye likhadinombolo lelifaka ekhatsi tinombolo -1 kuye ku -3.
Thishela uphakamisa likhadi lemacashati nobe letitfombe. Bafundzi baphakamisa
likhadi lelihambelana nelikhadinombolo.
125 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 13
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
126
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.7 • Sombulula inkinga yekuhlanganisa nekususa lekhulunyiwe lenesisombululo Lilanga -1
lesifika ku -3
Kuhlanganisa Emaculo nemilolotelo yetinombolo.
nekususa Temlomo: Kubala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 3.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 3.
TIBALO LiBanga R
Umnyakato
Sibonelo:
1. Thishela ubita bafundzi lababili bete phambili. Bafundzi bababale. Thishela ubita
Titulo
lomunye umfundzi mu -1 ubuye ubute: “bangaki bafundzi nasebaphelele?” 2 na
1 → 3. (thishela utsi: 2 na 1 kwenta 3)
2. Thishela upaka titulo le 3. Akamange atengete ngaletinye. Kunatingaki titulo
nyalo? 3 ne 0 → 3.
3. Thishela ubita bafundzi labatsatfu bete phambili. Ababale, uncandza ba- 2
bafundzi. Bangaki bafundzi labasele? 3 ususe 2 → 1
Tibali le -3 umfundzi ngamunye
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Niketa umfundzi ngamunye tibali le -3. Ngesikhatsi thishela “acoca indzaba” bafundzi
bapaka tibali.
Tibonelo:
1. Anne unemawolintji la- 2 na Pele wamnika lelinye -1. Unamangaki emawolintji
Anne nyalo? 2 na 1 → 3 (Thishela utsi: -2 na -1 kwenta -3).
2. Kuneligala -1 esihlahleni nemagala- 2 lasahluma. Sinemagala lamangaki
lesihlahla nyalo? -1 na -2 → 3.
Tibonelo:
1. Ingobiyane inemabhanana la- 3 yase idla -1. Isele namangaki emabhanana? -3
ususe -2 → 1.
2. Kunemahhabhula la -2 lamnandzi esihlahleni semhhabhula. Lihhabhula -1 lawa.
kusele mangaki emahhabhula esihlahleni? 2 ususe -1 kulingana → 1.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 13
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
2.1 • Takhele emaphethini latiphindzako usebentise tintfo letimbili Lilanga- 1
Emaphethini Umnyakato
e-Jomethri
Bafundzi bahlala bakhe indilinga. Bacula emagama lahambelana nesigci sibonelo:
libalele, sibhakabhaka, lilanga, sibhakabhaka
Bhanana, lihhabhula, pere, bhanana, lihhabhula, pere.
Nomsa, Jona, Abela, Susu, Jobe, Amosi
kubovu, kuluhlata njengesibhakabhaka, kubovu, kuluhlata njengesibhakabhaka,
njengesibhakabhaka njl.
Waka, waka, eh, eh, waka, waka, eh, eh
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
bafundzi:
-- Bagcogca tintfo le -3 letifanako eklasini sib. emakhilayoni -3 emakhilayoni
-- Bagcogca letinye tintfo le-3 letifanako eklasini sib. Emabhuloki elego la-3 sinamatselisi
-- Bafundzi batakhela emaphethini basebentisa tintfo letimbili sib. nobe nguyiphi lenye intfo
-- Likhilayoni linye, ibhuloki yeLego yinye, likhilayoni linye…….
-- Emakhilayoni lamabili, libhuloki leLego yinye, Emakhilayoni lamabili, libhuloki leLego
yinye …..
-- Batentela emaphethini ngendlela lehlukile.
-- Bantjintjana ngetintfo nemngani babuye bakuphindze futsi loko.
127 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 13
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
128
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.3 Bona, utfole ubuye unikete bobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D) ekla- Lilanga -1
sini lokufaka ekhatsi titfombe
Bobunjwa
labangemada- -- Calantsatfu
yimenshini lamabili
• Gcizelela lwati lolutfole evikini 4 kute ubone, utfole ubuye unike lacalantsatfu
(2-D)
TIBALO LiBanga R
Umnyakato
Dvweba, nobe usebentise intsambo kute utakhele sakhiwo sabunjwa wacalantsatfu lom-
khulu.
Bafundzi:
-- Bahamba batungelete lobunjwa babuke kwakheka kwacalantsatfu. Basahamba Lubumba nobe inhlama yekudlala
bafundzi abatsi: “ngihamba eceleni kwacalantsatfu. Linye,mabili, lamatsatfu nobe
linye licala, mabili, lamatsatfu emakhona
-- Baveta kutsi calantsatfu “unemakhona” la- 3 nemacala lamatsatfu.
-- Badvweba calantsatfu emoyeni/emhlabatsini
-- Bakha calantsatfu ngelubumba Tintfo letibocalantsatfu eklasini
nakutendzawo
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi: Takhele emakhadi lanetindilinga,
bocalantsatfu netikwele le -5 letehlukene.
-- Babona babuye batfole tintfo letinesakhiwo sabunjwa longucalantsatfu eklasini.
-- Babona babuye batfole tintfo letinesakhiwo sabunjwa longucalantsatfu kutemvelo.
-- Babeka tinhlobonhlobo letehlukene tetindilinga nabocalantsatfu “esikhwameni sefili”.
Tfola calantsatfu kulabanye bobunjwa.
Hlunga tintfo letingemadayimenhini lamatsatfu (3-D) nabobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D)
-- Hlunga tinhlobonhlobo tetintfo ngekubumbeka nangembala.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 13
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.3 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Lilanga -1
lamabili (2-D) nobe titfombe
Bobunjwa
labangemada- Bafundzi: Titfombe lokungatfolwa kuto calantsatfu.
yimenshini lamabili
-- Batfola bunjwa longucalantsatfu etitfombeni.
(2-D)
-- Badvweba calantsatfu ephepheni.
-- Batsatsela calantsatfu losekhadini lebaniketwe lona. Imidlalo yemakhadi letfutfukisa kubona
bobunjwa nje nga “kunani esikweleni”
-- Badvweba indilinga itungelete tonkhe tindilinga letisephepheni lekusebentela.
Bobunjwa belogi njll.
-- Benta titfombe basebentise bocalantsatfu ngesikhatsi sebuciko bekubona nekwenta.
-- Badlala imidlalo yemakhadi leyelekelela kugcizelela bobunjwa.
129 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 14
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
130
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfoliwe lolufaka ngekhatsi inombolo 3 Lilanga- 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 3.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -3
TIBALO LiBanga R
Bala ngenhloko kusukela ku-1- 7 Emaculo nemilolotelo yetinombolo.
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka -3
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi:
-- Batfola tintfo le -3 eklasini letibovu. Tintfo letibovu.
-- Benta inombolo- 3 ngelubumba. Lubumba
-- Bagicita emabhola la -3 lamakhulu ngelubumba.
-- Bagicita emabhola la -3 lamancane ngelubumba
-- Batfola bafundzi la -3 labagcoke umbala lofanako eklasini .
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 14
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.7 • Sombulula ubuye uchaze tinkinga tetibalo temagama (tibalo letitindzaba) letifaka Lilanga -1
ekhatsi inombolo -3
Kuhlanganisa
nekususa Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku -3.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -3.
Umnyakato
Tibonelo: Bafundzi
1. Thishela ubita bafundzi la -2 bete ekhaphethini abuye abite lomunye umfundzi -1.
Bangaki bafundzi lasababitele ekhaphethini thishela? Thishela utsi: 2 na -1 kukuniketa
-3.
2. Kunebafundzi labatsatfu.munye umfundzi ufuna likhilayoni lakhe. Sinamangaki Tibali
emakhilayoni?
3. Bantfwana labatsatfu bema ndzawonye. Munye uyaphuma endlini. Kusele bangaki?
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Tibonelo:
1. Thishela ubeka tibali le -3 etafuleni. Ususa tibali le- 2 kusele tingaki tibali etafuleni?
Thishela utsi ku -3 ususe -1 kwenta -2.
2. Phumi unabokati la- 2 wabuye watfola lomunye kati- 1 ku Busi. Unamangaki emakati
Phumi nasewaphelele? 1 na -2 → 3. Thishela utsi -1 na- 2 kwenta- 3.
3. Nangabe likati -1 linemsila -1, emakati lamatsatfu atakuba nemisila lemingaki
nayihlangene? 1 na -1 na -1 → 3
131 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 14
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
132
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
2.1 • Cedzela iphethini leniketiwe ngetintfo le -2 Lilanga -1
Emaphethini Umnyakato
e-Jomethri
-- Bafundzi batsatsela iphethini yemnyakato sib. zuba, zuba,zuba, zuba,
zupa,zuba,zuba........
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi bacedzela emaphethini basebentisa sib .bema edvute nalomunye
bantjintjana tandla enhloko, tandla ematsangeni, tandla enhloko........
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Bafundzi batsatsela iphethini yentfo sib. Buhlalu, buhlalu, indvuku, buhlalu, buhlalu, Nobe ngutiphi tintfo
indvuku.....
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Thishela unika bafundzi tinhlobonhlobo tetitfombe letijutjiwe tetintfo letifanako. (juba Titfombe letiphuma kusikhangisi.
titfombe ngesikhatsi semsebenti webuciko bekubuka intfo uyente)
-- Thishela ucala iphethini bese bafundzi kumele bakope lephethini leniketiwe sib.
Sitfombe selikhofi, litiya, shukela…
-- Bafundzi abacedzele iphethini a:
-- Imbali, licembe, imbali..... Emaphepha e -A4 Nemakhilayoni
-- Indilinga leluhlata njengesibhakabhaka, indilinga lebovu, Indilinga leluhlata
njengesibhakabhaka....... njll.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 14
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.2 • Uhlunga abuye acatsanise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu(3-D) Tintfo letinjenge: Lilanga 1
nabobunjwa labangema 2-D ngekwetimphawu letitsite
Tintfo Tintfo tekugcoka letehlukene
letingemada- Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Titselo letehlukene
yimenshini
Hlukanisa bafundzi babe macembu la 5.
lamatsatfu (3-D) Tilwane temapulastiki letehlukene
-- Thishela ugcogca tintfo letinyenti kute licembu linye litihlunge ngalokungenani tasepulasini
ngetimphawu letimbili (tingaba tinyenti).
Bobunjwa be-Jomethri labehlukene
-- Niketa licembu linye tintfo letinetimphawu letimbili kutsi batihlunge.
Emabhuloki ekwakha lehlukene
-- Bafundzi:
Emabhuloki elego lehlukene
-- Hlunga letintfo utibeke ngekufana nekwehluka kwato.
Tintfo letehlukene temvelo njenge
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini macembe, tindvuku, ematje njll.
lamabili (2-D) nobe titfombe
Emakinobho lehlukene njll.
Gcina bafundzi emacenjini abo.
Timbonyo temabhodlela letinemibala
-- Catsanisa ubuye uhlunge titfombe letehlukene letigcogcwe nguthishela sib. Titfombe leyehlukile
tetinhlobonhlobo tetimphahla, kudla, ifenisha, titfutsi njll.
Emakhilayoni lehlukene
-- Bafundzi bacedzela lishithi lekusebentela lelimatanisa titfombe letimbili sib. Umutsi
Gcogca titfombe emaphephabhukwini
wekugeza ematinyo nesicubho, indvwangu yekugeza nensipho.
nakumafulya. Juba ubuye unamatselise
emakhadini.
133 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 14
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
134
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.1 • Kubekeka kwetintfo letimbili nobe letinyenti macondzana nemfundzi Bafundzi
Kubekeka, -- Kugcizelela lwati lolufaka “ngetulu/ ngephasi” na “ngetulu kwe” Libhokisi
kutetayeta
Umnyakato
nekubukeka
TIBALO LiBanga R
Umfundzi ngamunye uhlala esitulwini.
-- Bafundzi bakhombisa ngetulu nangephasi balandzela ticondziso tathishela sib. Hlala
ngetulu ebhokisi, lala ngephasi kwelibhokisi nobe kwelitafula.
-- Hlala ngephasi kwelitafula. Tente ube mncane ngephasi kwelitafula.
-- Mani esitulweni sakho ubuye utilule ufike etulu ngendlela lokhona ngayo.
-- Gibela etafuleni ubuye ujikisa imikhono yenta tindilinga letinkhulu/letincane.
chubekisela phambili usebentise lokukhudlwane/lokumbalwa.
-- Beka ibhuloki enhloko yakho bese ugibela etafuleni.
-- Khetsa bafundzi labasihlanu usebentise umlolotelo wetinombolo.
-- Hlebela umfundzi ngamunye sicondziso.
o Hlala ubeke tandla takho ngephasi kwetinyawo
o Mani ubeke tandla takho ematsangeni
o Mani ubeke tandla takho ngemuva emhlane
o Hlala ubeke tandla takho emahlombe
o Mani ugoce tandla takho ngembi kwakho
Bafundzi bema ngaphambili ngesikhatsi labanye balelicembu bahleti ekhaphethini.
Buta bafundzi loku:
-- Wentani umfundzi wekucala? (yena uhleli)
-- Tikuphi tandla takhe? (tandla takhe tingephasi kwemilente yakhe)
-- Kuphindze nakulabanye bafundzi usebentisekwesibili, kwesitsatfu, kwesini
nekwekugcina.
-- Khetsa licembu lelisha lente leticondziso letifana naleletingenhla
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Khiphela bafundzi ngaphandle bese bakhombisa lokumelwe ngulamagama etulu,
ngaphasi, nangetulu ngekukhombisa likhono labo.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 15
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfoliwe lolufaka ngekhatsi inombolo 1, 2 na 3 Lilanga- 1
Bala tintfo Temlomo:
Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku -3. Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 3
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 7
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka -3
Umnyakato Imitimba yebafundzi.
Gcugcutela bafundzi batfole Kucula ubuye ulingise liculo sib.
‘Bekunabatsatfu embhedeni na .....’
-- Sitfo1 semtimba lengakhona kuya etulu nobe phasi, ehlangotsini linye
nasehlangotsini lelinye ngekwalo sib. Lulwimi. Umlolotelo wekubala sib. “Kunye kubili,
ngibopha ticatfulo”.
-- Titfo temtimba le -2 letisetjentiselwa kuzuba sib. imilente
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Emabhuloki
Bafundzi batfutfukisa lwati lwetinombolo nge: Tintfo letibovu
-- Kusebentisa emabhuloki la -3 kwakha sakhiwo lesidze kakhulu.
-- Kutfola tintfo letintsatfu eklasini letibovu.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Thishela udvweba sitfombe lesilula
-- Thishela ubuta imibuto lemayelana nelinani letintfo letisetitfombeni sib. Mangaki
emafasitelo lowabonako? njll.
135 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 15
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
136
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.2 • Sebentisa tinombolo 1, 2 naku- 3 kutimongcodvo letetayelekile Lilanga 1
Bala uye phambili Temlomo:
nasemuva
Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku -3. Emaculo nemilolotelo yetinombolo
TIBALO LiBanga R
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -3
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 7
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 3
-- Khutsata bafundzi kutsi bati tinombolo tetindlu ne likheli lesitaladi
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- emaphephabhuku, tikhangisi
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
emakhadi emacashati
Bafundzi:
-- Babuka titfombe letimele letinombolo 1, 2 na 3 letitfolakala emaphephabhukwini
nakumaflaya babuye bawanamatsisele ephepheni.(hlanganisa nebuciko bekubuka
wente)
-- Bamatanisa inombolo yetintfo nenombolo yemacashati lesekhadini. emabhini bhegi
-- Bakhombisa likhadi lemacashati.bafundzi bajiba inombolo yemabhini bhegi “tinyoka netitepisi” umdlalo webhodi
lefananako ngekhatsi ebhokisini
Idomino
-- Badlala umdlalo webhodi “tinyoka netitepisi” nemadomino.
Emanotsi:
tinombolo tindzawo tonkhe:
-- Indlu ngayinye inenombolo
-- Sonkhe sinetinombolo telucingo letehlukene
-- Siyatibona tinombolo emafasitelweni esitolo.
-- Sibona tinombolo emikhicitweni leyehlukene nangabe sitsenga
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Sibona tinombolo etimotweni
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 15
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Hlela ubuye ucatsanise tintfo letigcogciwe ‘kunyenti kuna-, kuncane kuna-’’ na Lilanga -1
“kulingana na kufike enombolweni ye -3
Chaza, ucatsanise
ubuye uhlele Umnyakato
tinombolo:
Bita bafundzi lababili bete ngaphambili. Abahlale bente indilinga.
-- Bafundzi lababili abeme. Bangaki labahleli? Babaleni. bangaki labemile? Babaleni.
Nguyiphi inombolo lenyenti, nguyiphi inombolo lencane?
-- Bafundzi labatsatfu abeme. Babaleni., nguyiphi inombolo lenyenti/ lencane?
Akusukume lomunye munye. Babaleni. Ngabe bafundzi labahleli banyenti kunalabo
labemile?
-- Phindza ngetinombolo -1 kuye ku -3.
-- Bala emantfombatane. Bala bafana. Ngabe kunebafana labanyenti
kunemantfombatane?
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Hlukanisa bafundzi ngemacembu la -5
Niketa licembu ngalinye siceshana sensntfo netintfo leti ±5.
Bafundzi bakha sikhehle ngesontfo.
-- Thishela uhlebela licembu ngalinye alicele kutsi lente incumbi yetintfo le -3 nobe- 2 Insontfo
nobe -1 “etidlekeni” tabo tintfo leti-5 ngelicembu
-- Bafundzi kumele batfole kutsi nguliphi licembu lelinetintfo letinyenti kuna- 1
-- Nguliphi licembu lelinetintfo letincane kuleti- 3?
-- Nguliphi licembu lelinetinombolo tetintfo letifanako?
137 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 15
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
138
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
2.1 • Tsatsela ubuye ucedzele emaphethini laniketiwe ngekwemibala, lobovu’ loluhlata Lilanga- 1
njengesibhakabhaka’ lomtfubi
Emaphethini
e-Jomethri Umnyakato
-- Thishela ulingisa iphethini. Uyayiphindza abuye alandzele sigci sib.
TIBALO LiBanga R
o Shaya tandla, khalisa(iminwe), shaya tandla,khalisa
o Khalisa iminwe, shaya tandla, shaya phasi ngelunyawo, khalisa iminwe, shaya
tandla, shaya phasi ngelunyawo,
o shaya tandla, khalisa iminwe, khalisa iminwe, shaya tandla, khalisa iminwe,
khalisa iminwe
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Thishela uniketa umfundzi ngamunye tibali nobe timbolo temabhodlela leti -3 letibovu,
tintsatfu letiluhlata njesibhakabhaka natintsatfu letimtfubi
Bafundzi: Umfundzi ngamunye utfola tiibali nobe
timbonyo temabhodlela ti -3 letibovu,
-- Batsatsela iphethini labaniketwe yona ephethinini yathishela sib. lobovu, lobovu,
-3 letiluhlata njengesibhakabhaka na -3
loluhlata njengesibhakabhaka, lomtfubi,
letimtfubi
-- (phindza emahlandla lamanyenti ngephethini leyehlukile)
-- Cedzela iphethini leniketiwe sib. Lokuluhlata njengesibhakabhaka, lokumtfubi,
lokubovu…….. (phindza emahlandla lamanyenti ngephethini leyehlukile)
-- Bafundzi abahlunge tibali ngemibala lemitsatfu leyehlukene.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Emaphepha e-A4 Nemakhilayoni
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Niketa umfundzi ngamunye liphepha
-- Bafundzi abacedzele bunjwa wesigubhu longemadayimenshini lamabili (2-D)
njengebhoda.
-- Cedzela lesitfombe ngesikhatsi sebuciko bekubuka wente ngekudvweba sitfombe
emkhatsini.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Karabo Siya
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 15
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
4.2 Catsanisa ngalokuphatsekako ubuye uhlele tintfo usebentise lwatimagama kute Lilanga 1
uchaze budze
Budze
-- kudze, kufisha,
Emabhuloki ekwakha
-- kudzenyana, kufishanyana,
-- kudze kakhulu, kufisha kakhulu,
Umnyakato
-- Umfundzi munye akalale phasi bese labanye bafundzi babeka emabhuloki ente
umugca eceleni nemtimba.
-- Thishela ucela liklasi/licembu lonkhe kutsi lakhe lokutsite lokufisha kunebangani babo
nalokudze kunebangani babo.
Bafundzi batfola kutsi:
-- Ngusiphi sakhiwo lesidze?
-- Ngusiphi sakhiwo lesidze kakhulu?
-- Ngusiphi sakhiwo lesifisha?
-- Ngusiphi sakhiwo lesifisha kakhulu?
Bafundzi abahlele tintfo letitinhlobonhlobo: insontfo
-- Bacala kulokudze kakhulu kuye kulokufisha kakhulu umtiya
-- Bacale kulokuncane kuye kulokukhulu emakhilayoni lanebudze lobehlukile
-- Bafundzi abacatsanise budze betinfo letehlukene. insontfo
Thishela uniketa bafundzi siceshana sensontfo. Khutsata bafundzi kutsi bancombele bafundzi
ngembi kwekubala.
Bafundzi abakale:
-- Inhloko yalomunye.
-- Tinyawo talomunye.
-- Emacakala abo.
-- Tihlakala tabo.
139 -- Bafundzi abacatsanise budze lobehlukene ngekubona kutsi ngusiphi siceshana
sensontfo lesidze nobe lesifisha sib. Intsambo yekukala letungelete inhloko yami
yidze kune ntsambo yekukala letungelete sihlakala sami.
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi abatfole kutsi ngabe kucambela kwabo kungiko/kukahle.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 16
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
140
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Ngenisa inshokutsi yenombolo- 4 Emaculo nemilolotelo yetinombolo Lilanga -1
Imitimba yebafundzi
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 4.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -4
TIBALO LiBanga R
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 7
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka -3.
Umyakato
Bafundzi:
-- Bagencetisa tinhloko tabo ka -4.
-- Benta inombolo ku- 4 basebentise imitimba yabo. Bafundzi batfola kutsi
batawudzinga bantfwana labangaki.
-- Bafundzi bayacimeta. Thishela ushaya etafuleni ka -4. Bavula emehlo bese bayasho
kutsi tandla bative tishaya kangaki. Phindza ngetinombolo -1 kuye -4.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 16
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Inhlama yekudlala Lilanga -1
Bala tintfo Bafundzi: Tintfo letiyindilinga
-- Yakha lenombolo -4 ngenhlama yekudlala. Yenta isethi yemakhadi tinombolo
laphatsekako ngekujuba tinombolo
-- Tfola bangani la 4 labagcoke ticatfulo.
esayini phepheni ubuye utinamatsisele
-- Tfola tintfo le -4 letiyindilinga. etincetwini letehlukene telibhokisi.
Nangabe ulaminetha lamakhadi bafundzi
-- Vala bafundzi emehlo ubuye ubente bakwati kutfola tinombolo -1kuye -4
bangabuye bawasebentisele kwakha
ngekutsintsa /kutfungatsa emakhadi tinombolo laphatsekako.
inombolo yelubumba ekhadini.
-- Tfutfukisa lwati lekugcina/lekubekeka kwetinombolo ngekutsi bafundzi bapake tibali tibali le -4 nobe tintfo le - 4 umfundzi
nobe nobengutiphi tintfo letine ngetindlela letehlukile sib. ngamunye
emaphephebhuku, emafulaya, sikhangisi
liphepha le- A4 nesinamatselisi
Sitfombe
setintfo
le- 4
Nangabe ubala, inombolo yetintfo ayitsikabetwa yisayizi yato, nobe kubekeka,
nobengabe teluhlobo lolufanako.
Sibonelo:
-- Hlela emakinobho la- 4, emapeniseli la -4, emahhulahhubhu la-4, bafundzi la -4 njll.
-- Wabale ngekuhleleka lokwehlukene sib. Wabale asabalele, asondzelene, asemgceni
nobe apakiwe
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentise bobunjwa labangemamadayimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe
Bafundzi:
-- Tfola titfombe leti- 4 ubuye unamatsisele ephepheni.
-- Matanisa inombolo yetintfo nenombolo yemacashati lasekhadini lekuflesha.
-- Tfola ifleshi khadi lenemacashati lamane.
141 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 16
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
142
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Sebentisa inombolo - 4 kungcikitsi leyetayelekile Lilanga 1
Chaza, ucatsanise -- Inombolo kune ikwenta ucabange ngani? Emakheli asemakhaya ebafundzi
ubuye uhlele
Imoto - emasondvo lamane bafundzi
tinombolo
TIBALO LiBanga R
Situlo - tinyawo letini
Inja - tidladla letine 4
Litafula - tinyawo letine
-- Kutfutfukisa kubamba ngenhloko, khutsata bafundzi kutsi babambe ngenhloko Nobe nguwuphi umdlalo welikhadi
tinombolo tetindlu nemakheli akubo nombolo lokhona
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Sitfombe
-- Nika litfuba lekudlala umdlalo welikhadi nombolo lokhona eklasini
setintfo
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe le- 4
-- Khombisa likhadi lelinanombolo -4
Emakhadi lanetitfombe le -4 nemacashati
Dlala imidlalo lefana na: la- 4
-- Nangabe inombolo yendlu yakini ina -4, shaya tandla ka- 4.
-- Tfola umngani eklasini lonenombolo yendlu lefana neyakho eklasini. (bafundzi
babuta bangani babo tinombolo tetindlu takubo)
-- Ngubani lonetinombolo tendlu yakubo letendlula ku -4?
-- Khomba bafundzi likhadi lelinemacashati lamane.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) -- Kubona emakhadi lanetitfombe letine.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 16
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.2 • Kuveta ematfuba ekusebentisa emabhuloki ekwakha Lilanga -1
Tintfo letingemada- Bafundzi: Emabhuloki ekwakha.
yimenshini
-- Basebentisa nobe nguwaphi emabhuloki lamane kwakha sakhiwo.
lamatsatfu (3-D)
-- Bakha sakhiwo lesinemabhuloki la -3 kuya etulu/budze nemabhuloki la -5 lavundlile.
-- Basebentisa emabhuloki lamanyenti labangawadzinga njengobe batawudzinga
kwakha sitimela.
-- Babona kutsi ngubani lowakhe sitimela lesidze kakhulu.
-- Bakha sakhiwo lesikhulu kakhulu (Lesiya etulu).
-- Bakha sakhiwo lsiyiflathi sib. Umgwaco nobe indlu (lokuvundlile)
-- Babona kutsi ngubani lowakhe sakhiwo lesidze kakhulu.
-- Niketa emabhuloki ekwakha ngesikhatsi lesikhululekile sekudlala ngekhatsi endlini
kute bafundzi bachubeke basebente ngemabhuloki ekwakha.
3.3 • Tfutfukisa likhono lekuhlukanisa emkhatsini wabobunjwa labasendzaweni yetfu, Lilanga -1
ngaphandle kwesayizi nobe isayizi ye-engeli
Bobunjwa Khetsa umnyakato
labangemada- Umnyakato munye, usebenti
yimenshini lophatsekako
Bafundzi labasemacenjini lahamba ngaba -3:
lamabili (2-D) nalocishe uphatseke
-- Balala phasi bese benta calantsatfu ngemitimba yabo. Veta kutsi nanobe calantsatfu
ngamunye ecenjini abonakala ehlukili, lobunjwa solo nguye calantsatfu.
-- Thishele udvweba bocalantsatfu labehlukene phasi/ebaleni sib. Bafundzi
-- `Bafundzi bahamba eceleni kwemacala abobunjwa babuye batfole ema-engeli Tintsi leti-7 umfundzi ngamunye
lehlukene ngemitimba yabo
143 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 16
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
144
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.3 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bobunjwa -- Sebentisa tintsi leti- 7 ubuye utibeka emgceni locondzile
labangemada-
yimenshini
lamabili (2-D)
TIBALO LiBanga R
-- Sebentisa tintsi kwenta umugca lonemajiko
-- Sebentisa tintsi kwenta izigizagi.
-- Sebentisa tintsi kwenta calantsatfu.
-- Veta kutsi bocalantsatfu bemfundzi ngamunye abefani kodvwa labobunjwa bonkhe
basengibo bocalantsatfu.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Emakhadi lanetindilinga, bocalantsatfu
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe netikwele leti-5 letehlukene
thishela udvweba tindilinga, bocalantsatfu netikwele leti-5 letehlukene ekhadini.
Thishela uhlukanisa bafundzi ngemacembu.
bafundzi:
-- Tfola emakhadi labocalantsatfu ekhatsini walabanye bobunjwa
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 16
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
4.2 Catsanisa ubuye uhlele tintfo ngendlela lelula usebentise lwati lonalo kuchaza emapeniseli, Lilanga 1
budze insontfo,
Lishadi
Height lebudze
Chart
Budze
Term 1
Ithemu-1 Term 2
Ithemu-2
-- kudze, kufisha, intsambo,
Catsanisa ubuye
emaphekisi, njll.
uhlele tintfo -- kudzana, kufishanyana,
ngendlela lelula silinganiso
-- kudze kakhulu, shortest,
usebentise lwati sesandla
lonalo kuchaza -- kufisha, kufishanyana, kufisha kakhulu
lishadi lebudze
budze
-- kudze, kudzana,lokudze kakhulu
Ebi 6 tandla
Kutfutfukisa lwati lwebudze
Sipho 6 tandla
Umnyakato
Bafundzi:
-- Batfola budze ngekucatsanisa tintfo lenye nalenye.
-- Babona kutsi nguyiphi intfo lenkhulu kakhulu nekutsi nguyiphi intfo lemfisha kakhulu.
-- Bacatsanisa budze bebafundzi lababili babuye batfole kutsi ngumuphi umfundzi
lomfisha nekutsi ngumuphi lomudze
-- Bacatsanisa budze bebafundzi labadlula kulababili babuye babute imibuto lenjenga
“ngumuphi umfundzi lomfisha kakhulu, ngumuphi futsi lomudze kakhulu.Thishele
uphindze akale bafundzi asebentisa lishadi lebudze lethemu yekucala.
-- Thishela uyekela lokurekhodwe ngethemu leyengcile (tandla letineluphawu/sitfombe
sebafundzi) kute bakwati kucatsanisa letilinganiso letimbili.
-- Bafundzi batfola kutsi ngabe bakhulule kusukela ethemini leyengcile.
-- Ngubani longakakhuli nhlobo?
-- Ngubani lokhule kakhulu kusukela ethemini yekucala? sib.
Sipho ukhule ngebudze besilinganiso sesandla.
Budze ba-Ebi solo bunjalo.
145 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 17
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
146
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati loluzuziwe ngenshokutsi yenombolo 4 Lilanga -1
Bala tintfo Temlomo:
Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 4.
TIBALO LiBanga R
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 4
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa” Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 4.
Umnyakato
Bafundzi:
-- Babhala inombolo -4 emoyeni basebentise tingalo tabo.
-- Hlabela liculo sib. ‘Emabhodlela lamane laluhlata lalenga ebondzeni....’
-- Jikeleta ka- 4.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshin lamatsatfu (3-D) Ithileyi/libhokisi lelinesanti
Bafundzi batfutfukisa lwati lwetinombolo: Tintfo letingemadayimenshini
lamatsatfu(3-D) letingagicika
-- Dvweba inombolo- 4 esantini.
Emaphazili la-4
-- Tfola tinto le-4 letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) letingagicika.
-- Kwakha emaphazili lanetincetu le -4.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe Likhadi lelinesitfombe selithoyisi
-- Thishela uvetsa emakhadigama la- 4. Thishela ukhombisa ligama abuye akhombise Emakhadi lanetitfombe tetilwane
sitfombe selithoyisi nobe sesilwane.
-- Umfundzi lekukhonjiswe ligama lakhe utveta ngekutsi ente umsindvo lowentiwa
lithoyisi lakhe.
-- Phindza uze ukhombise onkhe emagama lamane.
-- Buta kutsi mangaki emagama ebafundzi? Mangaki emathoyisi/titfombe lenitibonile?
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 17
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 • Wati inombolo ubuye ubone ligama lenombolo - 4 Lilanga -1
Timphawu Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 4.
nemagama
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 4
etinombolo
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 4.
Umnyakato
-- Bhala inombolo kune emoyeni. Yibhale phasi, emhlane wemngani wakho
-- Phakamisa iminwe le- 4
-- Thishela ushaya sigubhu. Nangabe sigubhu sithula, bafundzi bakha emacembu
lahamba ngabane.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Limakhadi lkhomba inombolo
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Likhadi lelineligama lenombolo kune
-- Khombisa bafundzi likhadi lelinenombolo ku- 4.
Tintfo letingemadayimenshini la-3(3-D)
-- Bona ligama lenombolo lelisekhadini lekukhombisa inombolo.
-- Condzanisa inombolo nenombolo yetintfo letilingana nayo. 4 Kune
147 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 17
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
148
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 • Wati inombolo ubuye ubone ligama lenombolo - 4 Lilanga -1
Timphawu Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 4.
nemagama
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 4
etinombolo
TIBALO LiBanga R
1.7 • Bala ngemlomo ubuye uchaze timphendvulo tetibalo temagama (tibalo
tetindzaba) lokufaka ekhatsi inombolo ku- 4
Kuhlanganisa
nekususa Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Tibonelo:
1. Thishela ukuniketa emabhuloki la- 2 kantsi bewuvele una- 2 emabhuloki.
Unamangaki nangabe sewaphelele?
2. Nangabe unetindilinga le- 2letiluhlata njengesibhakabhaka netindilinga letibovu,
unatingaki tindilinga nangabe setitonkhe?
3. Sipho unemakhilayoni lama- 4 bese Joyi abena- 1 likhilayoni. Ngubani
lonemakhilayoni lamanyenti?
4. Nangabe Jodi anabomdoli la- 4 bese ulahlekelwa ngu- 1, utawusala nabangaki Emabhuloki
bomdoli?
Emakhilayoni
Hlukanisa bafundzi ngemacembu.
Tindilinga letiluhlata njenge sibhakabhaka
-- Niketa licembu ngalinye incumbi yetintfo sib.emapeniseli, emakhilayoni, tinkhomisi, naletibovu
bobunjwa.bafundzi ababelane letintfo lebatitfolile banike lilunga lelicembu ngalinye
Bomdoli
(kunye kucondzane namunye)
Tintfo letinyenti (yinye ngemfundzi
-- Buta umbuto lonjenga: “tikhona yini letisele?”
ndamunye) njenge mapenseli,
-- (thishela kumele acinisekise kutsi kunetintfo letinyenti letedlula inombolo yebafundzi emakhilayoni, tinkomishi, bobunjwa
labasecenjini. Susa tintfo kute ukhombise nekwabelana ngalokulinganako)
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 17
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 • Wati inombolo ubuye ubone ligama lenombolo - 4 Lilanga -1
Timphawu Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 4.
nemagama
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 4
etinombolo
1.4 • Hlela ubuye ucatsanise lugcogco lwetintfo usebentise ‘’lokunyenti kuna,
lokuncane kuna “nalokulingana na” ufike ku-up 4
Chaza, ucatsanise
ubuye uhlele Hlukanisa bafundzi ngemacembu
tinombolo
-- Thishela unika licembu linye tibali le- 4 neticeshana letimbili tensontfo.
Licembu: Insontfo
-- Lakha tindilinga letimbili (emasethi) ngensontfo. Tibali le-4
-- Lifaka tibali esethini ngayinye ngekulandzela ticondziso tathishela.
-- Emalunga elicembu atfola kutsi nguyiphi isethi lenetibali letinyenti kunalenye?
(lokunyenti kuna)
-- Nguyiphi indilinga lenenombolo yenetibali letincanyana kunaletikulenye indilinga?
(kuncane kuna)
-- Nguyiphi indilinga lenenombolo yetibali letifana naletikulenye indilinga?
-- Nguyiphi indilinga lenenombolo yetibali lefana nalekulenye indilinga? (kuyalingana)
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Hlela isethi yemakhadititfombe ngekulandzelana kwawo sib.
Sitfombe Sitfombe Sitfombe Sitfombe
sentfo -1 sentfo -2 sentfo -3 sentfo -4
Hlela isethi yemakhadi emacashatii ngekuhleleka lokungiko sib.
149 TIBALO LiBanga R
-- Buta imibuto lenjena “nguliphi likhadi lelinetintfo/emacashati lamanyenti?
-- Nguyiphi inombolo lenkhulu kuna - 2 njll?
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 17
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
150
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 • Wati inombolo ubuye ubone ligama lenombolo - 4 Lilanga -1
Timphawu Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 4.
nemagama
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 4
etinombolo
TIBALO LiBanga R
5.1 • Kutfutfukisa inchubo yekusebenta ngedatha
Gcogca ubuye Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
uhlunge tintfo
-- Bafundzi abagcogce tintsi le- 9.
-- Hlunga tintsi ngesayizi lencane nalenkhulu. Bafundzi batentela lugcogco lwetintsi
5.2 Dvweba emagrafu kukhombisa idatha
Kumela Lokubonakalako ungeke ukuphatse lokubobunjwa labangemada-yimenshini
ligcogco letintfo lamabili (2-D) nobe titfombe
letihlungiwe
-- Yenta igrafutitfombe ngetintsi.
-- Bafundzi bafaka letintsi kulegrafutitfombe ngesayizi yato lokungu. letincane
naletikhulu.
Tintsi letincane
Small twigs Tintsi letinkhulu
Large twigs
Lishadi lekusebentela legrafutitfombe.
Thishela wenta liphepha le- A4
lelinemakholumu lafanele lentelwe
umfundzi ngamunye
5 3
5.3
Coca ubuye ubike Fundza ubuye uhumushe emagrafu
ngeligcogco
letintfo • Coca ngemiphumela ngekubuta imibuto sib. “Tingaki tintsi letincane lapho? Tingaki
letihlungiwe tintsi letinkhulu? Ngutiphi letinyenti kakhulu/letincane kakhulu?
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 18
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfoliwe lolufaka tinombolo 1, 2, 3 na- 4. Lilanga- 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 4.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku-4
Bala ngenhloko kusukela ku-1- 7 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 3.
Umnyakato
Bafundzi: Ithileyi/libhokisi lesanti
-- Babhala inombolo ku- 1 emoyeni bsebentisa iminwe yabo.
-- Bafundzi babamba tinhloko tabo ka- 2.
-- Bachebula bafundzi la-4 labehlukene. Isethi yemakhadinombolo laphatsekako
-- Bavala bafundzi emehlo babuye batfole tinombolo- 1 kuye ku-4 ngekutsinta/kufuna
likhadinombnolo leliphatsekako.
Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi:
-- Badvweba lenombolo -1 esantini.
-- Batfola ku- 3 lokutintfo letifanako. Tintfo
-- Zuba ka-2 ngaleso sikhatsi.(kabili) Bafundzi
-- Bakha emaphazili lane ngetincetu le- 4 naletinyenti. Tincetu temaphazili le- 4
1.11 • Bona ubuye utfole imali yebuhhehlu yaseNingizimu Afrika Lilanga 1
Imali Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Imali yebuhhehlu 5c,10c, 20c, 50c, R1,00,
R2,00 ne R5,00 coins (imali yekudlala
-- Yenta bafundzi bati ngaletilwane netitfombe letitfolakala emalini yebuhhehlu.
nobe imali mbamba)
-- Kusetjetiswa kwemali kungasetjentiswa ekhoneni lemakhono ekuphila lapho
bafundzi bangadlala khona umdlalo wesitolo. Ngekudlala bafundzi basebentisa imali
yebuhhehlu leyehlukene.
151 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 18
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
152
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.7 • Kubala lokushiwo ngemlomo loktibalo tekuhlanganisa nekususa Lilanga 1
lokunetimpendvulo kufike ku- 4
Kuhlanganisa
nekususa Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku-4.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku-4
TIBALO LiBanga R
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 7
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI. Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka -3
Umnyakato
Tibonelo: Bafundzi
1. Thishela ubita umfundzi -1 ete phambili eklasini. Ubuye futsi abite labanye bafundzi Tibali
la- 3. Bangaki bafundzi lababitile nangabe babonke?
Emapeniseli
2. Thishela upaka tibali le- 3. Wangeta sinye. Tingaki tibali letisetafuleni?
Sebentisa tinsita letinhlobonhlobo kute
3. Bafundzi bema ngembikweliklasi. Thishela ucela umfundzi munye kutsi ahlale phasi. ube nemcondvo wekutsi tindlelanchubo
Bangaki bafundzi labaphambi kweliklasi nyalo? letehlukene ungatisebentisa njani.
4. Busi unemapeniseli la- 4. Unika Jese emapeniseli la- 2. Usele nemepenseli lamagaki
Busi?
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 18
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Hlela ubuye ucatsanise lugcogco lwetintfo usebentise ‘’kunyenti kuna, kuncane Lilanga -1
kuna “nakulingana na’’ ufike ku- 4
Chaza, ucatsanise
ubuye uhlele Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
tinombolo:
-- Thishela uniketa lilunga ngalinye lelicembu inombolo letsite yemakhilayoni.
-- Emalunga elicembu kufanele atfole kutsi ngubaphi bafundzi labanemakhilayoni
lamanyenti kunalabanye.
-- Ngumuphi umfundzi lonemakhilayoni lamancanyana kunalabanye?
-- Ngubaphi bafundzi labanenombolo lefanako yemakhilayoni?
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Emakhilayoni
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Hlela isethi yemakhadinombolo lefaka ekhatsi letinombolo- 1 kuye ku- 5 ngendlela
lehleleke kahle sib.
Emakhadi lanemacashati nenombolo
1 2 3 4 5
-- Buta imibuto lefana “nguliphi likhadi lelinetintfo/emacashati lamanyenti?
-- Nguyiphi inombolo lenkhulu kuna- 2? njll.
153 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 18
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
154
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
2.1 • Tsatsela ubuye ucedzele iphethini leniketiwe lenemali yebuhhehlu Imali yekudlala nobe imali mbamba Lilanga -1
(5c,10c,20c)
Emaphethini Tsatsela iphetini leniketiwe
e-Jomethri
-- Thishela wakha iphethini asebentise “imali yekudlala” sib. 5c, 5c, 5c, 10c, 10c,10c,
20c, 20c, 20c
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi:
-- Abatsatsele emaphethini lamanyenti lentiwe nguthishela.
Cedzela iphethini leniketiwe
Bafundzi:
-- Abacedzele emaphethini lamanyenti lentiwe nguthishela sib.
o 5c, 5c, 10c, 10c,…………
o 5c, 10c,………
o 10c, 20c……….njll
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 19
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfolakele lolufaka tinombolo 1, 2, 3 na- 4. Emaculo nemilolotelo yetinombolo Lilanga -1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku -4.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -4
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 7
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa” Emakhadinombolo lafaka ekhatsi
tinombolo ku- 1 kuye ku- 4
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka 3.
Umnyakato sib.
Thishela uphakamisa likhadinombolo lelinenombolo 3 bese utsi kubafundzi:
-- Ngidzinga bafana belinani lelingaka.
-- Uphakamisa inombolo -2 atsi, ngidzinga emantfombatane alelinani. 3
-- Entani emacembu abo (aphakamise inombolo -2).
-- Phindza lomsebenti ngemakhadi lafaka tinombolo -1-4
1.16 Tibalo tenhloko
Tibalo tenhloko Thishela uphakamisa likhadinombolo -3 abuye ubute bafundzi kutsi:
-- Nguyiphi lenombolo le?
-- Nguyiphi inombolo lefika kucala kuna ku -3?
-- Nguyiphi inombolo lefika ngemuva kwenombolo ku- 3?
-- Phindza ngetinombolo -1 kuye ku- 4 Isethi yemakhadi lanetitfombe nemacashati
lafaka ekhatsi inombolo ku-1 kuye ku-4
-- Ningangikhomba likhadisitfombe lelinenombolo lefana naleyo yemacashati
lasekhadini?
155 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 19
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
156
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.16 Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga -1
Tibalo tenhloko -- Thishela ushaya tandla ngalokunesigci abuye atishaye kancane kute avete
inombolo. Bafundzi kufanele batsatse buhlalu belinani lelitsite abuye abakhombe.
sib
buhlalu lobu- 4
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi ababeke buhlalu 1, 2, 3 nobe 4 embikwabo. Buhlalu lobu-4 umfundzi ngamunye
-- Cela bafundzi bakhombe kutsi banebuhlalu bungaki ngekucatsanisa inombolo Emakhadi lakhomba tinombolo 1,2,3 na- 4
yebuhlalu babo nenombolo lefanako lekukhadinombolo sib. Buhlalu bu-4
Emakhadi lanemacashati
nenombolo ku- 4.
-- Abatfole umfundzi lonebuhlalu lobulingana nalenombolo.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
1 2
Thishela uphakamisa likhadi lelinenombolo yemacashati lama- 2 abute loku kubafundzi:
-- Mangaki emacashati lakulelikhadi?
-- Lamacashati amele yiphi inombolo? 3 4
-- Nguyiphi inombolo lelandzela lenombolo?
-- Badvwebe inombolo yemacashati lalingana nalenombolo emaphepheni abo
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 19
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.7 • Kubala lokushiwo ngemlomo lokutibalo tekuhlanganisa nekususa Lilanga- 1
lokunetimpendvulo kufike ku- 4
Kuhlanganisa
nekususa Umnyakato
-- Bita bafundzi la- 3 bete phambili. Babale
-- Bita lomunye umfundzi -1.’ Mangaki onkhe? Ku-3 na- 1→4 (kutsatfu nakunye
kwenta -4)
-- Jikisa bafundzi la-3 babuyele ekhaphethini. Bangaki bafundzi labasele nyalo? 4
ususe 3→1
Hlukanisa bafundzi ngemacembu.
Buta imibuto njengalena:
-- Tingaki timphumulo lotibona ecenjini lakho? Tibali
-- Mingaki imilomo? Sebentisa tinsita letinhlobonhlobo kute
ube nemcondvo wekutsi tindlelanchubo
-- Mingaki imitimba?
letehlukene ungatisebentisa njani.
-- Mangaki emehlo emkhatsini webafundzi lababili?
-- Mingaki imilente emkhatsini webafundzi lababili?
Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Tibonelo:
1. Babe waLindiwe unemoto.imoto yakhe inamangaki emasondvo? Tibali
2. Nangabe lisondvo -1 lipontjile emotweni bese liyakhishwa, isala namangaki
emasondvo?
3. Sikhukhukati sinemantjwele la- 4. Emantjwele lamabili alahleke. Sitawusala
namangaki emantjwele?
4. Lesikhukhukati siwatfolile emantjwele aso lamabili lebekalahlekile. Sesinamangaki
emantjwele nyalo?
157 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 19
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
158
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Hlela ubuye ucatsanise lugcogco lwetintfo “kunyenti kuna, “kuncane kuna’’ Lilanga -1
“nakulingana na’’ kuye ku- 4
Chaza, ucatsanise
ubuye uhlele Umnyakato
tinombolo
-- Thishela ubeka tintfo letehlukahlukene etafuleni sibonelo, emakhilayoni la -2,
TIBALO LiBanga R
emabhuloki lafanako la -4, tikotela le-3, emabhuku la -2.
Bafundzi: Emakhilayoni, emabhuloki, tikotela,
emabhuku.
-- Babala inombolo yemakhilayoni netikotela. Akhona yini emakhilayoni lamanyenti
nobe emathini lamanyenti?
-- Bala inombolo yemabhuloki nemabhuku. Ngabe kunemabhuloki lamancane
kunemabhuku? Ngabe kunemabhuloki lamanyenti kunemabhuku?
-- Bala emabhuku nemakhilayoni. Ngabe kunetintfo letilinganako nobe cha?
Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Tibali
-- Bafundzi abahlale ekhaphethini abuye anike umfundzi ngamunye linani lelitsite Thishela unika umfundzi ngamunye
letibali. inombolo leyehlukile yetibali kufike ku- 4
-- Umfundzi ngamunye utawutfola inombolo yetibali lengalingani neyalabanye.
-- Bafundzi babeka tibali phambi kwabo. Thishela ubuta bafundzi loku:
o Ngubani lonetibali letinyenti kakhulu?
o Ngubani lonetibali letincane kakhulu?
o Ngubaphi bafundzi labanetibali letilinganako?
3.3 Bona, utfole ubuye unike bobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D) Imidvwebo yebafundzi Lilanga -1
eklasini netitfombe
Bobunjwa
labangemada- • Yenta ubuye ucedzele emaphazili
yimenshini
(hlanganisa nebuciko bekubuka wente)
lamabili(2-D)
Bafundzi:
-- Badvweba sitfombe ephepheni le- A4.
-- Thishela udvweba imigca ngemuva kwemidvwebo yebafundzi.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Umfundzi ujuba sitfombe sakhe ahambise emigceni ledvwetjiwe.
-- Umfundzi ucedzela/wakha iphazili yakhe.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 19
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
4.1 • Tfutfukisa lwati lwekutsi kwentekani emkhatsini wesikhatsi sekudla nesikhatsi Titfombe letikhomba lokwenteka Lilanga -1
sekulala ngesikhatsi sekudla nesikhatsi sekulala.
Sikhatsi
(hlanganisa nesihloko selwati lwekucala lesikumakhono ekuphila)
Bafundzi:
-- Bacoca ngalabakwenta ngemuva kwekudla kudla kwantsambama.
-- Bacoca ngalokwenteka emakhaya ngemuva kwekudla.
Thishela uyabuta:
-- ‘’Ngabe esikoleni ufika ekuseni nobe ntsambama?”
-- Nangabe Pele afika insimbi seyishayile esikoleni, ngabe Pele ufike ngesikhatsi
nobe ngemuva kwesikhatsi esikoleni?
-- Likuphi lilanga ebusuku?”
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Liphepha nemakhilayoni
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Bafundzi badvweba sitfombe kukhombisa nobe yini leyenteke emva kwesidlo
santsambama.
-- Nika emaphazili lakhombisa kulandzelana kwetigameko
159 TIBALO LiBanga R
Liviki 20 Sebentisa Liviki le 20 kusebenta ngebulukhuni betintfo na/nobe utfole loko lokutihibe ekufundzeni.
Lokucuketfwe Sihloko Umgomo wekuhlola
160
Tinombolo, 1.1 Combela ubuye ubale ngenhloko ufike ku -7 (emaculo tetinombolo nemilolotelo lokufaka ekhatsi
timphawu tekubala kutfutfukisa lwati lwetinombolo)
Bala tintfo
nebudlelwane
Ubala aye-emuva naphambili(1-4)
Uvisisa lamagama “kunyenti nakuncane” (shaya tandla)
Ubona tinombolo kungcikitsi leyetayelekile-sib. Inombolo yendlu, incwadzi yemakheli
TIBALO LiBanga R
Ubona titfombe tetinombolo nemakhadi emacashati
Kwati tinombolo 1, 2, 3,4
Ubona emagama etinombolo kubili, kutsatfu na kune
Uvisisa kucondzana kwalokunye kulokunye (Basiti bayacocisana ngesikhatsi sekudla)
Hlukanisa emkhatsini wa kunyenti, kuncane na kuyalingana, kunyenti na kuncane kuye ku -4
ubona imali yebuhhehlu yase-Ningizimu Afrika ngekwehlukana kwayo
1.6 Usebentisa tinsita letiphatsekako
Emasu ekusombulula tinkinga tekubala Uchaza kucabanga kwakho ngemagama nangemidvwebo nobe tintfo letiphatsekako
1.7 ne - 13 Usombulula tinkinga tetibalo tekuhlanganisa nekususa ngemlomo kufike kunombolo-4
kuhlanganisa nekususa
Emaphethini 2.1 Tsatsela, uchubele embili abuye atakhele emaphethini akho(tintfo, bobunjwa nemali yebuhhehlu)
nemafangishini
Emaphethini e-Jomethri
Sikhala nabunjwa 3.1 Uvisisa kubekeka kwetintfo letimbili nobe letinyenti macondzana nemfundzi ngetulu, ngaphasi
Kubekeka, kutetayeta nekubukeka
3.2 Kwakha lokungenani tincetu leti 12 tephazili
Bobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D) Ukhombisa likhono lekuhlukanisa “lingemuva nelingembili letintfo” (phindza uhlole)
Uvisisa kwakheka kwacalantsatfu (kugcineka kwabunjwa)
Kubona, utfole ubuye usho localantsatfu
Uvisisa kwakheka kwacalantsatfu(kugcineka kwabunjwa)
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Liviki 20 Sebentisa Liviki le 20 kusebenta ngebulukhuni betintfo na/nobe utfole loko lokutihibe ekufundzeni.
Lokucuketfwe Sihloko Umgomo wekuhlola
Sikhala nabunjwa 3.2 ucatsanisa kutsi ngukuphi kwaletinto letimbili letigcogciwe taniketwa letindze letindze kahulu,
CAPS
letimfisha/letimfisha kakhulu
Tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Uhlunga tintfo nge:
isayizi -budze nebufisha
imibala - (kubovu, kumtfubi, kuluhlata kwesibhakabhaka nakuluhlata)
bobunjwa
Tfola ngemabhuloki ekwakha
3.4 Ubona umugca lohlukanisa emkhatsini ngalokufanako nangalokulinganako kuwe nasendzaweni
yakho
Kubona umugca lohlukanisa emkhatsini
ngalokufanako nangalokulinganako: Bakhona kwengca umugca-losemkhatsi
Kuvisisa kubekeka kwetintfo letimbili nobe letinyenti mayelana nemfundzi-
ngetulu, ngephasi.
Silinganiso 4.1 Kuvisisa emalanga eliviki, tikhatsi temnyaka nelishadi lesimo selitulu (Emaculo nemilolotele-
phindza uhlole)
Sikhatsi
Kwati lusuku lwakho lwekutalwa (phindza uhlole)
4.2 Kuhlukanisa emkhatsini wa lokudze kakhulu, lokufisha kakhulu. lokudze, lokufisha (lishadi lebudze)
Budze
Kusebenta 5.1 Ukhona kugcogca, kuhlunga, kudvweba, kufundza nekuveta (hlatiya) tintfo ngebunjalo bato.
Ngedatha
Gcogca ubuye uhlunge idatha
5.2
Veta tintfo letigcogcwe tahlungwa
5.3
Chaza ubuye ubike ngetintfo letigcogcwe tahlungwa
161 TIBALO LiBanga R
TIBALO TELIBANGA R ITHEMU 3
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
162 Liviki 21
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Ngenisa inshokutsi yenombolo- 5 Lilanga -1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kuye ku- 5. Emaculo tetinombolo nemilolotelo
TIBALO LiBanga R
Bala uye phambili nasemuva kuye ku- 5. Imilolotelo yekubala neemaculo
sib.”Tingobiyane letisihlanu tizupha
Bala ngenhloko 1-10
embhedeni”.
Gcizelela kuhleleka kwetinombolo:
Tintfo le- 3
Bothishele upaka tintfo letintsatfu emgceni. Khomba entfweni yinye ngesikhatsi ubala
kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu.
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 5.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Umnyakato
Khutsata bafundzi kutsi babone inombolo -5 nge:
-- Kushaya tandla ka- 5.
-- Kutfola kutsi bangaki bafundzi eklasini labaneminyaka le -5.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 21
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.16 Tibalo tenhloko Lilanga -1
Tibalo tenhloko -- Thishela ushaya tandla takhe ngalokunesigci abuye atishaye kancane kuveta Tibali letisentfweni yekuphatsa
inombolo sib. -5. Umfundzi kumele akhiphe inombolo yetibali lelingana ne (5)
abuye abuye alikhombise.
-- Bafundzi bapaka tibali leti -5 emgceni babuye batibal.
-- Thishela ubuta loku:
-- Nguyiphi inombolo lefika ngembi kwe- 5?
-- Nguyiphi lefika ngemuva kwe- 4 njll.
-- Nangabe unemahhabhula la- 5 abuye alahle emahhabhula la. Utawusala
namangaki emahhabhula?
-- Ngikhombe tingalo le -5.
-- Unatingaki tintwane enyaweni -1?
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi batfutfukisa lwati lwetinombolo nge: Lubumba nobe linhlama yekudlala
-- Kwenta inombolo- 5 ngelubumba lokudlala. Emacembe
-- Kutfolela emacembe la- 5.
-- Kubala tintfo abuye aticatsanise netibali.
-- Kutfutfukisa lwati lwekubekeka kwenombolo ngekuvumela bantfwana ba
-- Bapake tibali letisihlanu nobe nobenguyiphi intfo ngendlela lehlukile sib.
Nangabe ubala, inombolo yetintfo ayitsikabetwa isayizi nobe kubekeka, nobe ngabe
teluhlobo lunye. sibonelo:
-- Hlela tinkinobho le- 5, emapeniseli la- 5, emahhulahhubhu la -5, bafundzi la -5 njl.
163 -- Tibale ngeluhlelo lolwehlukile sib. Tibale ngekutendlala, tisedvutedvute, emgceni
nobe tipakiwe
TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 21
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
164
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Tfutfukisa kufundza ngenhloko ubuye ukhutsate bafundzi kutsi bati inombolo Lilanga -1
yendlu yakubo, likheli nenombolo yelucingo lwakubo ngenhloko
Chaza, ucatsanise
ubuye uhlele Dlala imidlalo lefana na:
tinombolo
-- Thishela usho inombolo yendlu, likheli nobe inombolo yelucingo yemfundzi.
TIBALO LiBanga R
Umfundzi lowo lokuyinombolo nobe likheli lakhe kumele aphendvule.
-- Nangabe kugcwaliswa irejista yalabakhona yhishela angabuta imibuto lefana: Lenombolo yelucingo kufanele kube
“ukhona yini umfundzi lonenombolo yelucingo 435-6256 namuhla?” “Ukhona yini yinombolo yekuchumana nebatali nobe
umfundzi lohlala eMandela Drive 123 namuhla?” umbhasobhi kantsi futsi kungaba inombolo
yamakhalekhikhini
-- Bafundzi basebentisa emakhadi lanetinombolo kupaka inombolo yetindlu nobe Irejista yalabakhona
inombolo yelucingo ngekulandzelana nanobe kungnteki kahle. Likhadinombolo nobe inombolo lenkhulu
-- Kulingisa umdlalo wekucocisana ecingweni lekudlala. Umfundzi ufonela umuntfu lebhalwe kukhadi bhodi
lobalulekile. Lucingo lwekudlala
Hlanganisa ne buciko bekuticambela (umdlalo) tukwe Makhono Ekuphila
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Emakhadi elusuku lwekutalwa
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Emaphephandzaba, emaphephabhukui
Thishela ukhomba bafundzi:
Emakhadi lanemacashati la- 5
-- Tinhlobo letahlukene tetinsita lapho angatfola khona inombolo -5 sib. Emakhadi
Emakhadi lanetitfombe le- 5
elusuku lwekutalwa, emaphephandzaba, bomagazini, emaflaya, njll.
Tintfo
-- Likhadi lelinemacashati la- 5 nelikhadi lelinetitfombe le- 5.
Tibali
-- Yenta bafundzi bacatsanise likhadi letitfombe nemakhadi emacashati
nangenombolo lefananako yetibali
nobe.
Picture
Sitfombe
-- Yenta iphazili yetinombolo lefaka ekhatsi inombolo -5 e.g. of 5
setintfo
objects
le -5
5
Picture
of 5
objects
5
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 21
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 • Kwati inombolo nekubona ligama lenombolo lelifaka ekhatsi inombolo -5 Lilanga -1
Timphawu Temlomo:
nemagama
Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kuye ku- 5
etinombolo
Bala uye phambili nasemuva kuye ku -5.
Bala ngenhloko 1-10 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Umnyakato
-- Liklasi lonkhe alihlale lente indilinga.
-- Hlela bantfwana ngetinombolo balandzele lephethini. 1, 2, 3, 4, 5. 1, 2, 3, 4, 5. 1, 2,
3, 4, 5.
-- Buta imibuto lefana na; “Ngubani lotakuba yinombolo lelandzelako 5? “Ngubani
lotakuba yinombolo lelandzelako -4?
-- Uyicatulule njani lenkinga?
-- (Bafundzi bacatulula lenkinga ngendlela yekwenta yekucombela inombolo
lelandzelako ngekubala uchubekele embili)
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Sebentisa emakhaditinombolo lafaka ekhatsi tinombolo -1 kuye ku-5. Emakhaditinombolo labambekako
lanenombolo -5
-- Bafundzi bavala emehlo abo babuye batsintse inombolo lemele sihlanu ngetingalo
tabo emkhatsini waletinye tinombolo.
Niketa bafundzi tibali le -5 ngamunye netinkhomishi tepulastiki letimbili nobe tintfo
letiphatsa emacandza.
-- Buta bafundzi: “tingaki tindlela letahlukene longahlela ngato letibali tibe kubo
bhasikidi lababili?
nobe njll.
165 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 21
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
166
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Emafleshikhadi lanetitfombe, inombolo Lilanga -1
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe neligama lenombolo- 5
Timphawu
nemagama Bafundzi ba: Tintfo longatibona longeke utibambe
etinombolo
-- Babona ifleshikhadi lelinetitfombe le -5.
Picture
TIBALO LiBanga R
Sitfombe
of 5
-- Babona ifleshikhadi lelinemacashati la- 5. setintfo
objects 5 Sihlanu
five
le -5
-- Babona inombolo 5 lebekwe nobe ngakuphi eklasini.
-- Babona inombolo lesefleshikhadini.
-- Babona ligama lenombolo lelise fleshikhadini.
-- Bacatsanisa inombolo yetibali neligama letinombolo nenombolo ngekupaka sibali
esitfombeni nelikhadi lemacashati ngalinye.
3.4 • Gcizelela umugca lohlukanisa emkhatsini ngalokufanako nangalokulinganako Lilanga 1
kuwe ngekwenta umnyakato lokhutsata kwengca umugca losemkhatsini
Umugca Ngemuvakwaloko
lohlukanisa Umnyakato ngalokuchubekako
emkhatsini ngesikhatsi sekudlala
kulingane Bafundzi: lesikhululekile
kufanane -- Badlala umdlalo “wekulandzela umholi” lapho bafundzi balingisa indlela yekuma nangemisebenti
leseshadini. yekukhulisa umtimba
-- Badlala umdlalo“wekulandzela umholi” lapho thishela akhombisa indlela yekuma
bese bafundzi.(faka ekhatsi iminyakato lapho bafundzi bengca umugcamkhatsi
sib. Bamba lidvolo lesekudla ngesandla sesancele)
-- Badlala umdlalo “wekulandzela umholi” lapho umfundzi akhombisa indlela yekuma
bese bonkhe lalabanye bayalingisa.
-- Thishela ukhombisa “kuzuba sankanyeti” abuye akhutsate bafundzi kwekutsi
bente umnyakato lofanako
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
bafundzi:
-- Babeka ibhinibhegi esebuncele, esekudla, ngaphambili nangemuva kwemtimba
wakhe.
-- Basebentisa sandla sakhe sebuncele ubuye ubeke ibhinibhegi ehlangotsini
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
lesekudla lemtimba wakhe.
-- batelule bengce umugca losemkhatsini.
-- Baphindza umnyakato ngesandla sekudla.
Hlanganisa lomsebenti nesifundvo sekutivocavoca lesiku Makhono Ekuphila
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 21
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
4.2 • Combela ubuye ukale budze betintfo letehlukene usebentise tinyawo, tandla, Lilanga -1
siceshana sentsambo, indvuku njll.
Budze Tintfo letinebudze lobuhlukene
Umnyakato lokungakalwa ngesandla nobe lunyawo
sib.
Bafundzi:
Irula, litafula, umnyango, umugca wetitini,
-- Bacatsanisa budze betinyawo netandla tabo.
lipali linye lebhola yetinyawo, liklasi,
-- Bafundzi bacombela kutsi nguyiphi intfo lendze nekutsi nguyiphi lemfisha umtfombolwati, njll.
ngekuwakala ngetinyawo nobe ngetandla tabo sib. Litafula nobe incenye
yeliphayiphi lephukile lochamuke nayo ekhaya.
-- Bacombela kutsi nguyiphi intfo lendze kakhulu nobe lemfisha kakhulu sib.
Sinyatselo nobe umugca wetitini.
-- Bafundzi abacombele kutsi ngukuphi lokutakuba kudze sib. Liklasi nobe lihhovisi
labothishela?
-- Buta umbuto lofana na: “ngukuphi lokudze/lokudze kakhulu, ipeniseli nobe
siceshana sentsambo?” njll.
167 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 22
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
168
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfoliwe lolufaka ekhatsi inombolo -5 Lilanga -1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kuye ku- 5.
Bala uye phambili nasemuva kuye ku- 5. Netinombolo temaculo nemilolotelo
TIBALO LiBanga R
Bala ngenhloko 1-10
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa” Sib. Imilolotelo yekubala netingoma sib.
Shaya tandla kanyenti……………MANI. “1,2,3,4,5 ngaze ngabamba inhlati iphila”
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka-5.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Umnyakato
Khutsata bafundzi kutsi babone inombolo- 5 nge:
-- Kukhombisa iminwe le- 5 emoyeni.
-- Kutfola tintfo le -5 leti bovu, letiluhlata kwesibhakabhaka, letiphuti, letiluhlata. Tibali
-- Kutfola tintfo le -5 letibukeka njengendilinga, sikwele, calantsatfu.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi abatfutfukise lwati lwetinombolo nge: Emabhuku
-- Kutsatsa emabhuku la 5 ekhoneni lemabhuku Emabhuloki ekwakha nobe emakhiyubhi
langakahlangani
-- Kwakha sakhiwo lesidze kakhulu ngemakhiyubhi eyunifiksii la 5 nobe titini
tekwakha.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 22
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.7 • Sombulula tinkinga tetibalo ngemlomo (tibalo tetindzaba) ubuye uchaze Lilanga -1
tisombululo takho kuletinkinga tetibalo letifaka ekhatsi inombolo -5
Kuhlanganisa
nekususa Umnyakato
-- Bita bafundzi la -5 bete phambili. Sebentisa tikhwama le- 5. Yaba titulo
ngalokulinganako emkhatsini walabo labasihlanu.
-- Susa situlo sinye. Nyalo aba letitulo kulabo labasihlanu. Munye umfundzi usala
angenaso situlo.
-- Cala ku -5. Bala uye emuva. Cala ku- 3. Bala ufike ku -5. Cala ku- 1. Bala kuye
ku -4 njll.
Lokubambekako usebentise tintfo te lmadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Tibonelo:
1. Khombisa umuno -1 esandleni sakho sinye neminwe lemine kulesinye sandla
sakho. Mingaki iminwe nangabe ihlangene?
2. Sam unemakokisi -4. Mpho umupha lelinye- 1. Unamangaki emakokisi Sam u-ma
aphelele?
3. Tiny unematje la- 5 ubuye unikete onkhe ematje la- 5 ku Mia. Unamangaki ematje
Mia?
4. Jan unemamabuli la -5 wase ulahlekelwa ngu -2. Usele namangaki emamabuli? Tibali
5. Likati linye linetindlebe letimbili. Emakati lamabili anetindlebe letingaki? Timamabuli
6. Liculo, “emabhodlela laluhlata lasihlanu lalengiswe ebondzeni, lagcina Liculo
ngelicandza” (shano kutsi lamabhodlela ayancipha ngesibalo).
169 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 22
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
170
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Catsanisa kutsi ngutiphi tintfo letigcogciwe letiniketiwe letimbili letinyenti Lilanga 1
kuna, letincane kuna, kulingana na, kute kufike kunombolo- 5
Chaza, ucatsanise
ubuye uhlele Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kuye ku- 5.
tinombolo Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Bala uye phambili nasemuva kuye ku -5.
TIBALO LiBanga R
Bala ngenhloko 1-10
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 5.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Umnyakato
-- Thishela ubeka tintfo letehlukahlukene etafuleni, sibonelo, tinkomishi -2, le -5
letinemabhuloki lafananako, tikotela- 4, emabhuku -2.
Bafundzi:
-- Ababale linani letinkomishi netikotela. Kukhona yini lokunyenti, ngabe tinkomishi Tinkomishi- 2, emabhuloki la -5
nobe tikotela? lafananako, tikotela- 4, emabhuku -2.
-- Bala linani yemabhuloki nemabhuku. Kukhona yini lokuncane, ngabe emabhuloki
nobe emabhuku? Ngabe kunemabhuloki lamancane kunemabhuku? Ngabe
kunemabhuloki lamanyenti kunemabhuku?
-- Babala emabhuku netinkomishi. Ngabe kunelinani letintfo letilinganako nobe cha?
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Ticeshana letimbili tensontfo umfundzi
ngamunye
-- Bafundzi bahlala ekhaphethini bese benta tikhehle letimbili ngensontfo
tibali leti 6 umfundzi ngamunye
-- Thishela uniketa sicondziso sib. Bafundzi babeka tibali -2 esikhehleni sinye abuye
ufake -3 kulesinye sikhehle. Ngusiphi sikhehle lesinakunyenti? Ngusiphi sikhehle
lesinakuncane?
-- Thishela ubita bafundzi la -5 kutsi bête phambili. Ubeka inombolo yebuhlalu
lehlukene etandleni tebafundzi ngamunye.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Ngusiphi sandla lesinakunyenti?
-- Ngusiphi sandla lesinakuncane?
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 22
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Buhlalu Lilanga 1
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Chaza, ucatsanise
ubuye uhlele -- Thishela ukhombisa emakhadi lamabili lanemacashati netitfombe lehlukene.
tinombolo Emakhadititfombe nemakhadi emacashati
-- Bafundzi abacatsanise emakhadi netitfombe bese benta emacashati kuto babuye
batfole lwati loku “nyenti kuna”, “lokuncane kuna” na “lokulingana na”. lafaka ekhatsi tinombolo- 1 kuye -5
2.1 • Gcizelela kutsatsela iphethini leniketiwe Lilanga -1
Emaphethini Umnyakato Bafundzi
e-Jomethri
-- Kusebenta ngemacembu bese nitsatsela iphethini leniketiwe sib. Umfundzi, Titulo
situlo, Umfundzi, situlo
-- Bafundzi lababili, situlo sinye, bafundzi lababili, situlo sinye.
-- Gidza ngelunyawo lunye, gidza ngalolunye lunyawo, zupha uye phambili, zuba
uye emuva
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Thishela utentela emaphethini asebentsa tibali netimbonyo temabhodlela sib. Tibali
tibali, tibali, timbonyo temabhodlela, tibali, tibali, timbonyo temabhodlela. Bafundzi
Timbonyo temabhodlela
batsatsela lephethini.
Nobengutiphi titfombe letikhona sib.
-- Hamba kancane, kancane, ngekusheshisa. (Thishela ukhuluma abe ahamba)
Dublikhetha tintfombe kute ucinisekise
bafundzi batsatsela iphethini.
kutsi unaletanele.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Hlukanisa bafundzi ngemacembu lasihlanu. Niketa licembu ngalinye titfombe
tekwenta emaphethini.
-- Bafundzi batakhele emaphethini etitfombe basebentisa titfombe lebaniketwe tona
sib.
o liwolintji, lihhabhula, lihhabhula, liwolintji.
o luvivane, luvivane, inyosi, inyosi.
Lomsebenti ungahlanganiswa neBuciko Bekubona Wente lokutfolakala kuMakhono
Ekuphila
171 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 22
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
172
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.3 Bona, tfola ubuye unike emagama abobunjwa labangemadayimenshini lamabili Sikwele esiyilweni/ phasi Lilanga 1
(2-D) eklasini nasesitfombeni
Bobunjwa
labangemada- • Gcizelela lwati lolutfolwe evikini le-6 lolufaka ekhatsi sikwele
yimenshini lamabili
Hlanganisa neSifundvo Sekutivocavoca lesikuMakhono Ekuphila
TIBALO LiBanga R
(2-D)
Umnyakato
-- Dvweba sikwele enkhundleni yekudlala bese uvumela bafundzi kutsi bazuphe
eceleni kwesikwele. Bafundzi abatsi: “ngizuba ecleni nesikwele– licala linye,
emacala lamabili, emacala lamatsatfu, emacala lamane-onkhe emacala
ngekufana”
-- Bafundzi bagobela inhloko etintwaneni etjanini/ phasi/ekhaphethini kwakha
sikwele lesikhulu.
-- Emacembu ebafundzi awalale phasi ekhaphethini bese enta tikwele letincane.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Umdlalo: thishela udvweba igridi enkundleni yekudlala.
-- Beka bobunjwa mbamba sib. Bobunjwa labamalogi, nobe titfombe letinabobunjwa
ebhulokini ngayinye.
-- Thishela usho bunjwa.
-- Bafundzi baphosa ibhinibhegi ebhulokini lehambisana nabunjwa lobitiwe.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Bafundzi kumele bahlukanise emkhatsini wemasayizi nemibala yetikwele letentiwe Ibhinibhegi
nguthishela.
tikwele -2letinkhulu telikhadibhodi sinye
Bafundzi lesiluhlata kwesibhakabhaka nasinye
lesilhhlata
-- Bona tikwele ngekwehlukana ngekwesayizi ngekusho kutsi ngutiphi tikwele
letinkhulu kakhulu, ngutiphi letincane kakhulu, futsi ngutiphi tikwele letiyisayizi tikwele letincanyana temakhadibhodi le-2
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
lesemkhatsini. sinye lesiluhlata kwesibhakabhaka nasinye
lesiluhlata kwetjani (lokusemkhatsini)
-- Bona imibala yetikwele letehlokene.
tikwele temakhadibhodi letincane kakhulu-2,
Hlunga tintfo ngabobunjwa, isayizi nembala
sinye lesiluhlata kwesibhakabhaka nasinye
-- Hlunga tintfo letitinhlobonhlobo ngekwembala nabobunjwa lesiluhlata kwetjani
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 23
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Kugcizelela lwati lolutfolile lolufaka ekhatsi letinombolo -1 kuye ku-5 Lilanga- 1
Bala tintfo Temlomo: Khetsa imisebenti
lembalwa
Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kuye ku- 5.
Bala uye phambili nasemuva kuye ku -5.
Bala ngenhloko 1-10 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 5.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
umnyakato
Asidlale umdlalo:
-- Thishela udlala umtjingo sib. Sigubhu.
-- Bafundzi bayahambahamba.
-- Nangabe sigubhu sithula, thishela ubita inombolo emkhatsini wa -1 ne- 5. Sigubhu
-- Bafundzi batihlela babe ngemacenjana lmancane sib. Thishela ubita -3 bese
bafundzi batihlela ngemacembu -3.
173 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 23
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
174
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.6 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga- 1
Emasu -- Thisela ubeka incumbi yetintfo etafuleni. Bafundzi abacombele kutsi tngaki tintfo Khetsa imisebenti
ekusombulula kulencumbi. lembalwa
tinkinga tetibalo 0 1 2 3 4 5
-- Tibale ngemuvakwesikhatsi.
TIBALO LiBanga R
Asidlale umdlalo:
Umlolotelo wekubala:
Thishela wakha sitepisi setinombolo esiyilweni nobe phasi. Lenombolo lesesitepisini
imele inombolo yendlu yalapho umfundzi ahlala khona. 1, 2, 3, 4, 5,
Thishela ukhetsa bafundzi asebentisa umlolotelo wekubala abuye anikete ticondziso Ngingaze ngibambe inhlanti iphila
letifana na:
6, 7, 8, 9, 10
-- Manini ecandzeni nobe nicale ngelicandza sonkhe sikhatsi. Veta kutsi licandza
Ngase ngiyayiyekela yahamba
lisho kutsi akunalutfo nekutsi kubala kahle kahle kucala ku -1.
-- Bala ube uhanba ngasosonkhe sikhatsi.
-- Thishela utsi kumfundzi: “usendlini lengunombolo -2, nguyiphi inombolo leta
ngemuva kwa- 2?”
-- Ticondziso letinye tingaba: “hamba uye endlini lengunombolo -3. Buyela emuva
uye endlini lengunombolo -2. Hamba uyephambili endlini lengunombolo- 4.”
-- Thishela utsi: “ngisenombolweni ye -3, nguyiphi indlu lelandzela leyami?”
-- Hamba uye endlini lengunombolo -4. Hamba uyephambili udlule -1 inombolo.
Hamba uye emuva ngetinombolo le- 2.
-- Mani emkhatsini wendlu lengunombolo -3 na -5.
1.4 • Sebentisa inombolo - 5 engcikitsini leyetayelekile Lilanga -1
Chaza, ucatsanise Kute utfutfukise kubamba/kukhumbula, khutsata bafundzi kutsi: Inombolo yelucingo lwabomake nobe
ubuye uhlele bobabe nemakheli asemakhaya
-- Babambe ngenhloko tinombolo telucingo lwabomake nabobabe wabo.
tinombolo
-- Babambe ngenhloko emakheli akubo.
-- Letinombolo telucingo kufanele tphindvwe ngesikhatsi kubukwa irejista
yalabakhona malanga onkhe.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 23
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.2 Kwakha tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) usebentisa tinsita Lilanga- 1
letiphatsekako
Tintfo letingemada- Kuyachubeka
yimenshini -- Bafundzi abakhe basukela esibonelweni sathishela. Uniketa lesicondziso
lamatsatfu (3-D) lesilandzelako:
-- Yakha sakhiwo lesidze kakhulu lesifana nesami. Emabhuloki ekwakha/emabhuloki eLego
-- Yakha sakhiwo lesifisha kunesami emathulusi ekwakha.
-- Yakha sakhiwo lesidze kunesami.
-- Bafundzi abatakhele sabo sakhiwo ngekutsatsela esakhiweni lebanikwe sona
lesisibonelo.
3.1 Landzela ticondziso kute unyakate nobe ume endzaweni letsite (Inkhombaphi) Lilanga- 1
Kubekeka, • Kutfutfukisa lwati lwetinkhombandlela ngekwetfula kokubili lokuphatselene
kutetayeta na “embili nasemuva”
nekubukeka
Umnyakato
-- Njengobe singeniso, sicinisekisa lwati lolutfolakele evikini le- 8.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Dvweba indilinga, calantsatfu nobe sikwele esicheshini seliphepha bese ukubeka
esiyilweni/ekhaphethini.
Bafundzi: Bobunjwa labakhulu labadvwetjiwe
esiceshini seliphephe lemoto yekudlala
-- Abashove imoto yekudlala eceleni nemigca bese ubavumela uvumela bakutjele Lithoyisi lemoto
kutsi imoto iya ngakuphi (embili nasemuva, esancele nesekudla usbentisa
umkhono wakho kuhomba sancele nesekudla)
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Titfombe letikhomba tinkhombandlela
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe ngendlela lecacile sib. Lapho
kuyangakhona imoto, lapho umuntfu
-- Bafundzi abasebente/abati ngalamagama embili/emuva ngekukhomba
acondze khona.
Inkhombandlela etitfombeni sib. Lapho kuyangakhona imoto, lapho umuntfu aya/
acondze ngakhonathe.
175 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 23
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tekufundza) emaminithi ± 30 ngelilanga (± 5 Imisebenti yeTibalo ngeliviki)
176
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
4.2 Catsanisa ubuye uhlele tintfo ngendlela yekusebentisa tintfo letiphatsekako Emalanga 2
usebentisa silulumagama lesifanele kuchaza budze
Bubze nobe
• Combela budze betintfo letehlukene
khetsa imisebenti
Umnyakato lembalwa
TIBALO LiBanga R
-- Bafudzi batihlela kusukela kulomfisha kakhulu kuye kulomudze kakhulu.
Catsanisa budze babo nebudze bebangani babo.
-- Dlala umdlalo “wekulandzela umholi”. Lomudze kakhulu wenta umnyakato
ngesikhatsi labo labangemuva balingisa. Gucula lomugca wonkhee kute lomfisha
kakhulu abe ngumholi.
-- Bafundzi abacatsanise tandla netinyawo tabo kute babone kutsi ngutiphi letindze
kakhulu/letimfisha kakhulu.
Combela ubuye ukale: Tintfo letinebudze lobuhlukene:
-- Bafundzi bacombela kutsi nguyiphi intfo lendze nekutsi nguyiphi lemfisha sib. Emapeniseli, emakhilayoni emafutsa,
Budze belitafula nobe siceshana sentsambo. siceshana sentsambo (legocene), litafulu,
emabhuku, tindvuku tekumunya, emaphini
-- Combela kutsi nguyiphi intfo lendze kakhulu nobe lemfisha kakhulu sib. Ipeniseli ekufasa emaphepha (laluliwe nalagocekile)
nobe emakhilayoni emafutsa. njll.
-- Bafundzi abacombele kutsi nguyiphi intfo letawuba yindze sib. Timunyo-2 tilaliswe
tahlangana ngetihloko nobe emaphini ekufasa emaphephe.
-- Buta umbuto lofana na: “Ngukuphi lokudze/lokudze kakhulu, ipeniseli nobe
siceshana sentsambo?” njll.
-- Ngusiphi situlo lesikhashane kakhulu nelideski lathishela?
-- Mangaki emapeniseli langenela licala lelidze lelideski lathishela?
-- Udzinga tinyatselo letingaki kute ufike emnyango?
-- Tingaki tikhwakhwa temetjiso, letigcwele Isanti, letitawugcwalisa lelibhokisi?
-- Tingaki tinkomishi temacandza letigcwele emanti letingagcwalisa leglasi?
-- Naba bafundzi labane netitulo letintsatfu.
-- Sidzinga kwengeta ngatingaki titulo?
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Emaviki 24
Thishela munye –umsebenti lohleliwe weliklasi (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita Letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Ngenisa inshokutsi yenombolo -6 Lilanga -1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kufike ku -6. Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Kubala uye phambili nasemuva kuye ku- 6.
Kubala ngenhloko 1-10
Gcizelela tibalo te-odinali: Thishela upakisha tintfo emgceni. Ukhomba entfweni ngayinye
ngalesikhatsi abala kunye, kubili, kutsatfu
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa” Yenta lisethi lakho letimphawu,
letingabanjwa bantfwana. Batawufundza
Shaya tandla kanyenti……………MANI. ngenombolo yeminyaka yabo, inombolo
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 6. yeflethi/indlu, inombolo yelucingo nobe
yebafundzi nalokunye.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane Isethi yetinombolo lefanako
ingasetjentiswa kubona tinombolo neku
hlela kulandzelana kwetinombolo.
Umnyakato
Bafundzi:
-- Babala kasitfupha ube ugibala titepisi.
-- Badvweba inombolo- 6 esantini bese uhamba /uyazuba/ intsambo/uyazuba ngemlente
munye
-- Bashahaya tandla kasitfupha.
-- Babona tinombolo -1 kuye ku -6 ngemasethi etimphawu tetinombolo letinkhulu.
-- Bapaka inombolo yendlu nobe tinombolo telucingo lwakubo ekhadini lelinenombolo
lenkulu.
177 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Emaviki 24
Thishela munye –umsebenti lohleliwe weliklasi (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
178
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita Letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga -1
Bala tintfo Kubala tintfo eklasini. Bafundzi abente loku:
Buta bafundzi loku lokulandzelako: Tintfo letiseklasini naletisendzaweni letsite.
TIBALO LiBanga R
-- Nguyiphi inombolo leta emva kwa kutsatfu, nguyiphi inombolo lelandzela -5 njll?
-- Thishela ubeka tintfo letiphatsekako encunjini etafuleni .Bafundzi abacombele kutsi Sebentisa tinsita letehlukene letitakunika
tingaki tintfo letisencunjini, tibale ngemuva kwaloko. umbono wekusetjentiswa kwemasu
lehlukene.
-- Tfutfukisa lwati lwekubeka tinombolo ngekutsi bafundzi bapake tibali letisitfupha nobe
letinye tintfo ngetindlela letehlukene sib.
Nangabe kubalwa,inombolo yetintfo ayitsikabetwa yizi yayo,nobe kubekeka nobe ngabe
tiluhlobo lolufanako tiyefana.Sibonelo:
-- Hlela emakinobho la-6, emapeniseli lasi- 6, emahhulahhubhu la- 6, bafundzi la-6 njll.
-- Tibale ngeluhlelo lolwehlukile sib.tibale ngekutisakata, tisondzelene ndzawonye,
tisemgceni nobe tilekene.
Yehlukanisa bafundzi ngemacembu lasitfupha.Nika licembu ngalinye emabhuloki la-6
ekwakha.
Emacembu:
-- Abala emabhuloki abo.
-- Akha sakhiwo lesiphakeme kakhulu lesinemabhuloki la- 6. Khutsata bafundzi kubala Emabhuloki la-6 ekwakha umfundzi
“lamabhuloki” njengobe bakha sakhiwo lesiphakeme kakhulu. ngamunye.
-- Thishela uhamba ecenjini ngalinye alebule sakhiwo ngelikhadi nombolo. Bafundzi
babala takhiwo letiphakeme kakhulu kutsi tingaki. Kuphindze kanynti loku.
-- Khetsa umfundzi lotawuphosa lidayizi.Cinisekisa kutsi bonkhe bafundzi batalibona
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
lelidayizi. Bafundzi babala inombolo yemacashati bese bakhomba sakhiwo lesakhiwo
lesiphakeme kakhulu lesihambelana nenombolo yemacashati.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Emaviki 24
Thishela munye –umsebenti lohleliwe weliklasi (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita Letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 Yati inombolo ubuye ubone emagama etinombolo lafaka ekhatsi inombolo -6 Lilanga -1
Timphawu Temlomo: Babala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kuye ku- 6. Emaculo nemilolotelo yetinombolo
nemagama
Bala uye phambili nasemuva kufike ku -6
etinombolo
Gcizelela lwati loluphatselene na “lokunyenti nalokuncane”.
Shaya tandla kanyenti …… yekela/mani
Shaya tandla ngesikhatsi lesincane. Thishela ushaya tandla ka -6.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Umnyakato Tintfo le-6
-- Dvweba inombolo- 6 phasi/esiyilweni bese bafundzi bahamba eceleni kweyo.
-- Dvweba inombolo- 6 esantini; emoyeni.
-- Yakha lenombolo-6 ngelubumba.
-- Bafundzi abacombele kutsi bangaki bafundzi labatawudzingeka kute bakhe inombolo
6 ngemitimba yabo. Bakha inombolo- 6 ngemitimba yabo.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Beka incumbi yetintfo etafuleni. Dlala ngetinombolo -1 kuye ku- 6 sib.
-- Bafundzi abacombele kutsi tingaki tintfo letikhona.
-- Bala letintfo.
Lokubonakalako ungeke ukuphatsa usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Emafleshikhadi etitfombe nemacashati
lamabili (2-D) nobe titfombe lafaka ekhatsi lenombolo-6 Sib.
-- Bona inhlanganisela yemakhadigama lanetitfombe leti 6 kuwo uwahlobanise
netinombolo tetibali. Sitfombe
setintfo
-- Khombisa emakhadigama lanetitfombe leti 6 bese utihlobanisa netinombolo leti-6
temacashati netibali.
-- Khombisa emakhadi emacashati lasi 6 lahambisana neluphawu lwenombolo kanye
netibali letilingana naleyo nombolo. Tibali nobe tintfo letingemadayimenshini
lamatsatfu
-- Kutfola emakhadi tinombolo emagama etinombolo Iletinelinani letibalilelifanako. (3-D)
179
Sitfombe
setintfo 6 Sitfupha
TIBALO LiBanga R
le - 6
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Emaviki 24
Thishela munye –umsebenti lohleliwe weliklasi (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
180
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita Letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.13 Sombulula tinkinga tetibalo tekuhlanganisa nekususa letetfulwe ngemlomo netim-
Kuhlanganisa phendvulo letifika ku-6
nekususa
Temlomo: Kubala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kuye ku -6.
Bala uye phambili nasemuva kuye ku -6
TIBALO LiBanga R
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane.
Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Umnyakato
Tibonelo:
1. Thishela ubita bafundzi la -3 bete phambili abuye abite labanye bafundzi la-2 bese ubuta
umbuto. Bangaki bafundzi bangaki labafundzi nangabe bahlangene? Ku- 3 na -2 →5.
(thishela utsi: 3 na -2 kwenta-5)
2. Thishela upaka titulo leti -2. Ungeta ti-2. Kunatingaki titulo nyalo? 2 na-2 →4
3. Thishela uphakamisa sinye sandla. Bese utsi:”Balani iminwe yami.Nangabe ngifihla
sitfupha, mingaki iminwe leniyibonako? 5 ususe 1→ 4.
4.Bafundzi ababale iminwe yabo kusinye setandla tabo.Fihla sitfupha sakho; Mingaki im- Bafundzi
inwe loyibonako? Fihla sitfupha sakho; Mingaki iminwe loyibonako? 5 ususe 1→ 4
Titulo
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi bapaka tibali le-6 bese benta loku: Buhlalu nobe tibali
• Thishela unika umfundzi ngamunye tibali leti -6.
• Thishela unika ticondziso bese bafundzi bayenta sib. Paka tibali le-2, ngeta - 3 yetibali.
• Tingaki nasetiphelele? 2 na -3 → 5.
• Kubala tibali le-4. Bala wengete 2 usukele kukune.Unatingaki nyalo? -4 na -2 → 6.
• Bala bonkhe buhlalu lonabo. Nangabe umbonya buhlalu lobubili ngesandla sakho,
Bungaki buhlalu lobubonako? 6 ususe 2 → 4
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Emaviki 24
Thishela munye –umsebenti lohleliwe weliklasi (tikhatsi tetifundvo) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Imisebenti yetibalo ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita Letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.13 • sombulula tinkinga tetibalo temgama ngemlomo lokufaka ekhatsi inombolo-6 Lilanga- 1
Kuhlanganisa Temlomo: Kubala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kufike ku- 6. Emaculo nemilolotelo yetinombolo
nekususa
Bala uye phambili nasemuva kuye ku- 6.
Gcizelela lwati loluphatselene na “lokunyenti nalokuncane”.
Shaya tandla kanyenti …… yekela/mani
Shaya tandla ngesikhatsi lesincane. Thishela ushaya tandla ka -6.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Tintfo letibambekako usebentise tintfo temadayimane lamatsatfu (3-D)
Sibonelo:
1. Mpho emakukisi la-4 .Peter umngetela nga- 2. Unamangaki emakukisi Mpho Tibali
nangabe aphelele?
Sebentisa tinhlobonhlobo tetinsita kuniketa
2. Bongi unemidoli lemi-3 naMartha unalemi-2. Ngubani lonaleminyenti? Minyenti umbono wekusebentisa emasu lahlukene.
ngamingaki imidoli yaBongi kunaleyo yaMartha?
3. Kunetinyoni leti -5 efenisini. Le-2 taphapha. Kusele tingaki?
4. Patrick unemathoyisi etimoto la-6.Tiny una- 4. Mancane ngamangaki emathoyisi
etimoto lekanawo Tiny kulawo lana Patrck?
5. Umntfwana munye unemphumulo yinye. Bantfwana labatsatfu bana..............
6. Umntfwana munye unetinyawo letimbili. Bantfwana labatsatfu bana............
7. Umntfwana munye unemikhono lemibili. Bantfwana lababili bana............
8. Umntfwana munye unemlomo munye. Batfwana lababili bana..................
3.2 • Yakha sakhiwo lesingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)ekhadini “Bobunjwa beLogi”nemakhono emabhuloki
lalokucambile/lesitfombe ”
Tintfo letingemada-
yimenshini Bafundzi: Nobe ngabe nguwaphi emathulusi
lamatsatfu (3-D) ekwakha
-- Bakha sakhiwo basisusela kulabakucambile nobe esitfombeni.
Buhlalu, tintsambo teticatfulo
-- Bafundzi bafaka buhlalu entsanjeni ngekulandzelana kwabo esitfommbeni
tinhlobonhlobo temakhadi letikhomba
lesinikiwe.
kulandzelana kwebuhlalu.
181 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Emaviki 25
Thishela munye –utawuhola umsebenti waseklasini lohlelekile (iringi) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Emisebenti Yetibalo)
182
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfolakele evikini le-24 lolufaka ekhatsi tinombolo-6 Lilanga -1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe letifike ku- 6 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Bala uye embili nasemuva kufike ku- 6
TIBALO LiBanga R
Bala ngenhloko 1-10
Gcizelela lwati loluphatselene na “lokunyenti nalokuncane”.
Shaya tandla kanyenti …… yekela/mani
Shaya tandla ngesikhatsi lesincane. Thishela ushaya tandla ka -6.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Umnyakato
Asidlale umdlalo: Isethi yelibhokisi lelikhulu lelilikhadinombolo
Thishela ubeka phasi libhokisi lelikhulu labobunjwa labatinombolo nobe emakhadi Ungabuye uwapende emaplastikini lacinile nobe
lafaka ekhatsi tinomblo- 1kuye ku -6 ngekulandzelana kwato. ebhokisini
Thishela unika bafundzi ticondziso letifana naleti:
-- Hlala enombolweni ye- 6
1 6
-- Beka tintwane enombolweni- 3
-- Gijima utungelete inombolo-2 katsatfu.
3 2
4 5
-- Zuba ngelunyawo lunye enombolweni- 1.
-- Thishela utawubese usakata emakhadi etinombolo bese unika ticondziso letifana
naletingetulu.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi:
-- Bala tintfo eklasini letifaka ekhatsi tinombolo-1 kuye ku -6.
-- Thishela ubeka tintfo tibe yincumbi etafuleni.
Bafundzi bacombela kutsi tingaki tintfo letisecunjini.Tibale ngemuva kwaloko.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Emaviki 25
Thishela munye –utawuhola umsebenti waseklasini lohlelekile (iringi) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Emisebenti Yetibalo)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 • Bona ubuye utfole inombolo neligama lenombolo lelifaka ekhatsi inombolo- 6 Lilanga -1
Timphawu Temlomo:
nemagama
Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kuye ku -6
etinombolo
Bala uye phambili nasemuva kuye ku- 6.
Gcizelela lwati loluphatselene na “lokunyenti nalokuncane”.
Shaya tandla kanyenti …… yekela/mani Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Shaya tandla ngesikhatsi lesincane. Thishela ushaya tandla ka -6.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Lokubonakalako ungeke ukuphatsa usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Khomba bafundzi emafleshikhadi lnemacashati lasitfupha bese uwachumanisa
netibali letilingana nawo.
-- Kudlala imidlalo yekutfola inombolo letsite emkhatsini waletinye bese
uyichumanisa netibali letilingana nayo.
-- Kudlala imidlalo ngekuchumanisa inombolo yetibali nemagama etinombolo, Tintfo nobe tibali
inombolo nemakhadititfombe.
Emafleshikhadi lanetimphawu nemagama
-- Tsatsisela inombolo -6 ngelikhilayoni etinombolo
Temlomo: Babala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kuye ku -6. Sib.
Bala uye phambili nasemuva kufike ku -6
Sitfombe
Gcizelela lwati loluphatselene “lokunyenti nalokumbalwa”. setintfo 6 Sitfupha
Kushaya tandla emahlandla lamanyenti …MANI le - 6
Kushaya tandla tikhatsi letimbalwa.Thishela ushaya tandla kuye etikhatsini leti 6.
Buta imibuto kutsi ngukuphi kushaya lokube manyenti/nalakabemancane
183 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Emaviki 25
Thishela munye –utawuhola umsebenti waseklasini lohlelekile (iringi) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Emisebenti Yetibalo)
184
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Hlela ubuye ucatsanise tintfo letigcogciwe usebentisa “lokunyenti kuna / Lilanga 1
lokuncane kuna” lokulingana na” kuye ku- 6.
Chaza, ucatsanise Khetsa imisebenti
ubuye uhlele Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe kuye ku-6. lembalwa
tinombolo
Bala uye phambili nasemuva kufike ku- 6 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
TIBALO LiBanga R
Gcizelela lwati loluphatselene na “lokunyenti nalokuncane”.
Shaya tandla kanyenti …… yekela/mani
Shaya tandla ngesikhatsi lesincane. Thishela ushaya tandla ka -6.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Asidlale umdlalo:
Thishela ubeka likhabhodi lelikhulu labobunjwa nobe emakhadi etinomblo 1kuye ku-
6ngekuhleleka kwato esiyilweni.
Umnyakato 2 emahhulahhubhu
-- Thishela ubeka emahhulahhubhu lamabili phasi
-- Ubita bafundzi la-3 kutsi beme esidlekeni sinye nebafundzi la-2 kulesinye
sidleke.”sikhehle”
-- Ngusiphi “sikhehle” lesinebafundzi labanyenti.?
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) 2 insontfo umfundzi ngamunye elearner
-- Bafundzi bahlala ekhaphethini bente“tidlekeletimbilin ngesontfo . Tibali
-- Thishela uniketa ticondziso sib.Bafundzi babeka tibali leti- 2 “esidlekeni”
sinye “sib. Bafundzi babeka tibali leti- 2 “esidlekeni” sinye naleti- 4 kulesinye
“sidleke”(letimbalwa) ?Ngusiphi sidleke lesina tinyenti/letimbalwa?
-- Phindza usebntise tinombolo kufike ku -6.
-- Thishela usebentisa sivalo se ayisikhilimu. Ufasa timphahla leti -3 ecaleni
lelisetulu lesivalo netimphahla leti -3.Wafasa- 3 timphahla ngemapegs ngakulicele
lesekudla.
-- Nguyiphi inombolo yemapegs lenyenti kunalenye nobe tiyalingana. Clothes
Emaphekisi
Lid of a Sivalo sentfo pegs
etimphahla
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Bafundzi bangalingisa lomsebenti emacenjini licembu ngalinye libe nesivalo salo container yekuphatsa
nemaphekisi etimphahla.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Emaviki 25
Thishela munye –utawuhola umsebenti waseklasini lohlelekile (iringi) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Emisebenti Yetibalo)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada- Lilanga 1
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Chaza, ucatsanise Titfombe nemakhadi emadothi. Khetsa imisebenti
ubuye uhlele -- Thishela ukhombisa emakhadi lanetinombolo letehlukene temacashati nobe lembalwa
tinombolo titfombe kuwo.
-- Bafundzi bacatsanisa emakhadi etitfombe nemacashati batfole kutsi nguwaphi
lamanyenti kuna nalamanyenti kuna nalokuncane “kuna nalokulingana” nelwati
lokukhulunywa ngalo.
-- Bafundzi badvweba tikhehle letimbili esiceshaneni seliphepha. Ngekuniketwa
ticondziso batawupaka bachumanise tibali kuleso naleso sikhehle ngelikhilayoni
Tfutfukisa umcondvo kwaba ngalokulinganako sib.
Liphepha le-A4 nemakhilayoniemafutsa
Tibali
-- Gcogca tinombolo letiphelele ngetimphendvulo letifaka umphumela sib.
3.3 Bona, utfole ubuye utfole bobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D). Emakhilayoni Lilanga -1
Bobunjwa • Yenta ubuye ucedzise iphazili yakho lebala ngaku-5 Liphepha le -A4
labangemada-
Bafundzi: Tikelo
yimenshini
lamabili (2-D) -- Badvweba sitfombe seliphepha le-A4.
-- Thishela udvweba imigca ngemuva kwencwadzi yemfundzi. Imvilophu nobe sikhwama laba tentele sona
185
-- Umfundzi ujuba sitfombe sakhe emigceni leniketiwe. Kute bafake iphazili (goca liphepha le- A4 ufake
sinamatselisi emaceleni alo)
TIBALO LiBanga R
-- Umfundzi ucedzela iphazili yakhe.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Emaviki 25
Thishela munye –utawuhola umsebenti waseklasini lohlelekile (iringi) ± 30 emaminithi ngelilanga (± 5 Emisebenti Yetibalo)
186
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
5.1 • Inombolo yetinhlavu emagaeni ebafundzi
Gcogca ubuye Kucatulula tinkinga tetibalo: Nika bafundzi inkinga:
uhlunge
“Ngabe emagama lanetinhlavu letisitfupha avamile yini?
TIBALO LiBanga R
Singatfola njani ?
Gcogca idatha
-- Bafundzi babala inombolo yetinhlavu letisemagameni abo basusela egameni
lelebli leyentiwe nguthishela.
-- Bafundzi babamba likhadinombolo lelihambisana nenombolo yetinhlavu
letisegameni lemfundzi abuye ababute: Ngubani lonetinhlavu leti 4 egameni lakhe
bese uphakamisa likhadi lelineluphawu lwenombolo? Phindza loku ngato tonkhe
tinombolo.
5.2 Dvweba igrafu
Veta lugcogco -- Thishela udvweba lelithebuli lelandzelako abe aphakamisa tinombolo:
lwetintfo
letihlungiwe Tinhlavu Tinhlavu Tinhlavu Tinhlavu
3 4 5 6
Ann Kady David Sophie
Sam Mark Aidon Jessie
Maja Sarah
Caleb
Naila
2 3 5 2
5.3 Kufundza nekuhumusha igrafu
Coca ubuye ubike Kufundza nekuhumusha lithebuli
ngelugcogco
lwetintfo -- Nguyiphi inimbolo levela kanyenti kuletinombolo tetinhlavu teligama.
letihlungiwe -- Mangaki emagama lanetinhlavu letingetulu kwa 5? Emagama lamabili lanetihlavu
letisitfupha.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Mangaki emagama lanetinhlavu letimbalwa kunaleti 5? Emagama lamatsatfu
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 26
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfolakele lolufaka ekhatsi tinombolo -1 kuya ku -6 Lilanga -1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike ku- 6.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 6.
Gcizelela lwati loluphatselene na “lokunyenti” “lokuncane” Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Shaya tandla kanyenti...MANI
Shaya tandla tikhatsi letincane. Thishela ushaya tandla kasitfupha.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Umnyakato
Bafundzi:
-- Abakhe tinombolo ngemitimba yabo. Emasethi lamabili abobunjwa betinombolo
labakhiwe ngekhadibhodi letifakwe
-- Abaphakamise iminwe njengekusho kwathishela.
esikhwameni sekubamba beve.
-- Abakhe tinombolo ngetintsanjana nobe inhlama yekudlala
-- Ababambe bobunjwa betinombolo labakhiwe ngekhadibhodi labasesikhwameni
bese basho inombolo ngayinye
-- Ababhale tinombolo 1 kuya ku-6 emhlabatsini nobe emoyeni njll
187 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 26
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
188
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga -1
Bala tintfo Bafundzi:
-- Ababale tintfo eklasini letifaka ekhatsi tinombolo -1 kuye ku -6 Tintfo eklasini
TIBALO LiBanga R
-- Ababale tibali letifika kunombolo -6
-- Ababeke emakhiyubhi lambalwa eyunifiksi emgceni etukwelitafula Tibali letinemibala nobe emakhiyubhi
eyunifiksi
-- Abamatanise lamakhiyubhi ngembala basebentisa lamanye emakhiyubhi
eyunifiksi nobe tibali. Sibonelo:
kubova kuluhlata kuluhlata
kwesibhakabhaka njengetjeni
-- Abakhe tincumbi letinebudze lobehlukene. Bafundzi bamatanisa ngekwelinani
1.3 • Wati tinombolo abuye abone emagama etinombolo letifaka ekhatsi inombolo Lilanga -1
-1 kuye ku -6
Timphawu
nemagama Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike ku -6
etinombolo Phambili kwelikhadi Emuva kwelikhadi
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -6
Gcizelela lwati loluphatselene na “lokunyenti” “lokuncane”
Sitfupha 6
Shaya tandla kanyenti...MANI
Shaya tandla tikhatsi letincane. Thishela ushaya tandla kufike ku-6
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Asidlale umdlalo:
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Thishela ubhala ligama lenombolo kulinye licale abhale inombolo kulelinye licala Emakhadi lafaka ekhatsi tinombolo 1-6
lokufaka ekhatsi tinombolo 1kuye ku- 6. (yenta emasethi lambalwa) neligama lenombolo kulelinye licele
nenombolo kulelinye licele (Enta emasethi
-- Bafundzi “bafundza” emagama etinombolo bese bacombela tinombolo. lambalwa kute umntfwana ngamunye abe
-- Baguculela likhadi bese bayatilungisa. nelikhadi lakhe)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 26
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.7 • Sombulula tinkinga tetibalo temagama ngemlomo (tibalo tetindzaba) Lilanga -1
engcikitsini bese uchaza tisombululo takho letifaka ekhatsi inombolo- 6
Kuhlanganisa
nekususa Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike ku -6
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 6
Gcizelela lwati loluphatselene na “lokunyenti” “lokuncane” Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Shaya tandla kanyenti...MANI
Shaya tandla tikhatsi letincane. Thishela ushaya tandla kasitfupha.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
1. Niketa umfundzi ngamunye liphepha le-A4 lelinemugca lodvwetjwe wacondza/
wabheka etulu netibali leti -6 sib.
Tibali leti -6 temfundzi ngamunye
Emaphepha e-A4 lanemugca locondzile/
2. Bafundzi abaphose tibali ngekucophelela etukweliphepha bese bacchaza kutsi lobheke utulu
tiwe njani tibali, sib:
4 na - 2 → 6 (4 na- 2 kwenta -6)
3 na - 3 → 6
3. Phindza wente ngetinombolo 1 kuye ku- 5.
5 na - 1 → 6
4. Kusombulula tinkinga tetibalo: Chaza tisombululo takho tetinkinga tetibalo.
189 5. Enta lokufananako ngetinkinga tetibalo tekususa TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 26
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
190
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
4.4 • Kungenisa lwati lwesilinganiso semtsamo ngekucatsanisa kutsi tintfo Lilanga -1
tekutsela letahlukahlukene ticukatsa lokungakanani, sib:
Umtsamo Khetsa umsebenti
nebungako -- “Akunalutfo/ kugcwele” munye nobe lemibili
kuphela
-- “Kunyenti kuna/ kuncane kuna”
TIBALO LiBanga R
-- “Kunyenti, kuncane”
Ngenisa umtsamo kubafundzi ngekubabuta kutsi nguyiphi intfo yekuphatsa lephatsa Emanti (ngesikhatsi semdlalo wemanti)
lokunyenti. nesanti (ngesikhatsi semdlalo wesanti
emgodzini wesanti) tindzawo letikahle
Esikhatsini lesinyenti bafundzi bacatsanisa budze kunemtsamo.
tekutfutfukisa lwati lwemtsamo.
Sibonelo, nangabe ubutwa kutsi ngukuphi lophatsa lokunyenti, intfo yekuphatsa lendze
nobe lemfisha, bafundzi labanyenti batawukhetsa lendze nanobe lelemfisha iphatsa
lokusamanti lokunyenti.
Umnyakato
“Kunyenti kuna/ kuncane kuna”
-- Sebentisa intfo yinye yekuphatsa njengesilinganiso, sib: inkomishi yeyogathi. Tintfo tekutsela letehlukene ngesimo
Niketa bafundzi tintfo tekuphatsa letehlukene. nangesayizi
Bafundzi:
-- Abatfole kutsi nguyiphi intfo yekuphatsa lephatsa lokunyenti nobe lephatsa
lokuncane, sib: inkomishi yeyogathi.Nguyiphi intfo yekuphatsa lenkhulu? Nguyiphi
intfo yekuphatsa lencane?
Nika bafundzi sipunu nelibhakede lelinesanti kute bakhe Isanti bayifake enkomoshini. Inkomishi yeyogathi
Bafundzi:
-- Babala kutsi tingaki tipunu tesanti latidzingako kute agcwalise inkomishi. Libhakede lelinesanti
Lokufundza ngekulinga kungaba matima nangabe bafundzi banganiketwa tintfo
Inkomishi
tekuphatsa letinyenti, sib: inkomishi, ingilazi yepulasitiki nentfo yekuphatsa
lencane. Sipunu
-- Phindza lomsebenti usebentisa tinkomishi
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 26
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.1 Uchaza tintfo letimbili nobe letinyenti temadayimenshini lamatsatfu (3-D) Iphegibhodi yemfundzi ngamunye nobe Lilanga- 1
letinebudlelwane basebenta ngemacembu
Kubekeka,
kutetayeta • Indzawo yetintfo letimbili nobe letengca kuletimbili natihambelana naletinye Likhadi lelidvwetjwe iphethini
nekubukeka
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Umsebenti webhodi yemaphekisi:
Umfundzi akacale asebentise sandla sekudla abuye asebentise sesancele bese
usebentisa totimbili tandla kufaka emaphekisi ebhodini.
Iphegibhodi yemfundzi ngamunye nobe
-- Thishela utjela bafundzi kutsi bawafake kuphi emaphekisi, sib: basebenta ngemacembu
Emgceni longetulu Likhadi lelinephethini ledvwetjiwe
Emgceni longentasi
Emgceni losemkhatsini
Emkhatsini
Bafundzi:
-- Bakha bobunjwa ebhodini yemaphekisi basebentisa emaphekisi lanembala
-- Thishela wakha iphethini lelula asebentisa emaphekisi ebhodini yakhe
yemaphekisi bese bafundzi batsatsela lephethini yakhe bayenta kumaphegibhodi
abo.
-- Bafundzi batsatsela iphethini leyentiwe ekhadini lelinephethini ledvwetjiwe
191 TIBALO LiBanga R
Liviki 27 Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
192 Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Ngenisa inshokutsi yenombolo- 7 Lilanga -1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike ku- 7 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -7
Bala ngenhloko 1-10
TIBALO LiBanga R
Gcizelela kubala loku-odinali:
Thishela upaka tintfo le -3 emgceni. Khomba intfo yinye nawubala, kwekucala,
kwesibili, kwesitsatfu, kwesine.
Gcizelela lwati loluphatselene na “lokunyenti” “lokuncane”
Shaya tandla kanyenti...MANI
Shaya tandla tikhatsi letincane. Thishela ushaya tandla kayinkhotsa.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Umnyakato
-- Thishela uhlukanisa bafundzi ngemacembu. Niketa licembu ngalinye emabhola Emabhola lakhiwe ngemaphephandzaba
la -7 lentiwe ngeliphephandzaba.
Timantji
-- Bafundzi abaphose emabhola emantjini. Bafundzi kufanele babale baphimisela
nabaphosa emabhola
-- Babala kutsi thishela ushaye kangaki etafuleni bese bayakopa lakwentako
-- Bala ngesikhatsi uhambisana nesigci ngalesikhatsi bafundzi behla titepisi,
bazuba ngelunyawo lunye bangena, baphuma kumahhulahhubhu.
-- Shaya ngelunyawo phansi ulandzela sigci lesetayelekile.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Liviki 27 Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
CAPS lesilinganisiwe
1.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga -1
Bala tintfo Thishela ubeka incumbi yemabhuloki ekwakha emkhatsini wesiyilo. Uniketa Emabhuloki ekwakha nobe emabhuloki
ticondziso letifana naleti: e-Lego
-- Tsatsa emabhuloki lamatsatfu kulencumbi
-- Tsatsa emabhuloki lamatsatfu bese uyawabeka futsi njll.
-- Thishela ubeka tintfo encunjini etulu kwelitafula. Bafundzi bacombela kutsi tingaki
tintfo letisencunjini. Bala letintfo emva kwaloko.
-- Kutfutukisa lwati lwekubekeka kwetinombolo ngekutsi bafundzi bapake -7 tibali
nobe letinye tintfo ngeyindlela letehlukene. Sib:
-- Nangabe ubala, inombolo yetintfo ayitsikabetwa yisayizi nobe indzawo nobe
tiluhlobo lunye. Sibonelo:
-- Hlela tinkinobho le-7, emapeniseli la-7, emahhulahhubhu la-7, bafundzi la-7 njll
-- Tibale ngeluhlelo lolwehlukile, sib: tibale tehlukene, tisondzelene, tisemgceni
nobe tipakiwe.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Asidlale umdlalo:
-- Thishela udvweba nobe unamatsisela titfombe eceleni linye lelikhadi bese
udvweba emacashati lalinganako kulelinye licele kufaka ekhatsi tinombolo -1
kuya ku -7 (enta emasethi lambalwa)
-- Uniketa umfundzi munye likhadi linye lesethi.
Emasethi lambalwa etitfombe, emakhadi
-- Bafundzi babala titfombe letisekhadini.
emacashati netinombolo letifaka ekhatsi
-- Gucula likhadi bese ubala emacashati. inombolo- 1 kuya ku -7
-- Thishela uphakamisa likhadi lakhe linye lelinemacashati.
-- Bafundzi bamatanisa emakhadi abo nemacashati athishela.
Sitfombe
-- Thishela uphakamisa isethi yemakhadi akhe lanetinombolo. setintfo
193 7
-- Bafundzi bamatanisa emakhadi abo nenombolo yathishela. leti - 7
TIBALO LiBanga R
-- Umfundzi lonelikhadi lelingilo angasukuma bese ubala titfombe ngekuphimisela.
Liviki 27 Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
194 Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.13 • Sombulula tinkinga tetibalo temlomo tekuhlanganisa nekususa letifaka Lilanga -1
ekhatsi inombolo- 7
Kuhlanganisa
nekususa Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike ku- 7
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -7
Gcizelela lwati loluphatselene na “lokunyenti” “lokuncane” Emaculo nemilolotelo yetinombolo
TIBALO LiBanga R
Shaya tandla kanyenti...MANI
Shaya tandla tikhatsi letincane. Thishela ushaya tandla kayinkhotsa.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
1.6 Umnyakato
Emasu
0 1 2 3 4 5 6 7
-- Sebentisa sitepisi setinombolo lesilaliswe phansi (ngalokuvundlile)
ekusombulula
tinkinga tetibalo -- Cala e- 0 ngaso sonkhe sikhatsi. Bala ngasosonkhe sikhatsi nangabe unyakata.
Thishela ubuta kutsi:
-- Nguyiphi inombolo lesemkhatsini wa -4 ne- 6? Bafundzi batfola lwati
lwekusebentisa sitepisi setinombolo.
-- Ngutiphi inombolo letisemkhatsini wa- 2 ne- 5?
-- Sebentisa imibono yakho kute bafundzi bati inombolo- 7 ngekweminyakato
basebentisa imitimba yabo.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Buhlalu nobe tibali
Nika umfundzi ngamunye -7 buhlalu nobe tibali.
Buta imibuto lefana nale:
-- Hambisa sibali siye esancele. Nangabe singeta sinye sibali kulesi lesisesancele,
sitawuba natingaki tibali nyalo?
Tibali
-- 1 na -1 → 2 (Thishela utsi: 1 na -1 kwenta -2)
-- Hambisa tibali le -4 tiye esancele. Nangabe singeta -2 tibali kuleti letisesancele,
tingaki tibali lesinato?
-- na 2 → 6
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Unetibali leti -5, ususa leti -2, kusala tingaki tibali?
Liviki 27 Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
CAPS lesilinganisiwe
1.11 • Bona ubuye utfole imali yemaphepha yaseNingizimu Afrika Lilanga- 1
Imali -- Sebentisa imali yemaphepha sib, R10, R20, R50, R100, R200 Tibonelo letingito te R10, R20 na R50
Emanotsi (nobe imali yekudlala)
-- Yenta bafundzi babe nelwati mayelana netitfombe tetilwane letehlukene
letitfolakala emalini yemaphepha.
-- Lingisa umdlalo wemali ekhoneni lendlu.
1.9 • Bala ngemlomo ubuye uchaze timphendvulo tetibalo temagama Lilanga -1
letikusimongcondvo(tibalo tetindzaba) letifaka ekhatsi:
Kugcogcela
ndawonye -- Kwabelana lokulinganako,
nekwabelana
-- Gcogcela ndzawonye tinombolo letiphelele
lokuholela
ekuhlukaniseni -- Netimphendvulo letinetinsalela kufike ku- 7 Khetsa umsebenti
Temlomo: wemnyakato munye
nobe lemibili kuphela
Bala tintfo tyemalanga onkhe ufike ku-7
Imisebenti
Bala uye phambili nasemuva ufike ku-4 yalokuphatsekako
nalokubonakalako
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 7
ungeke ukuphatse
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI. Imilolotelo yetinombolo nemaculo
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 6.
Buta umbuto kutsi nguyiphi inombolo yekushya tandla lebeyinyenti/mbalwa.
195 TIBALO LiBanga R
Liviki 27 Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
196 Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.9 Umnyakato
Kugcogcela Yakha emasethi usebentise bafundzi. Sebantisa tinsita letehlukene kuniketa
ndawonye imicondvo yekusebentisa emasu lehlukene
Tibonelo:
nekwabelana
Tinsita tekugibela nobe ematafula netitulo
lokuholela 1. Bafundzi abente tincumbi ta- 2, 3, 4, 5 ne- 6.bala kutsi kunakungaki encunjini.
ekuhlukaniseni
TIBALO LiBanga R
2. Dvweba bobunjwa labakhulu emhlabatsini lonematje nobe esantini. Bafundzi
benta licembu sib. Lelinebafundzi la- 4 ngekhatsi kwabunjwa.
3. Ngesikhatsi setikhatsi tekudla thishela utsi: “ningaphuma ngemacembu lahamba
ngabane niyogeza tandla” kunekutsi: bafunzi labane bangahamba bayogeza
tandla”
4. Khetsa bafundzi la- 7 usebentise umlolotelo wekubala.
5. Bafundzi la-7 balingisa tinyoni bese benta “sihlahla semfanekiso” basebentise
tinsita tekucanca ngephandle nobe titulo nematafula ngekhatsi.
6. Thishela ubeka tinyoni le- 2 “kulesihlahla semfanekiso”” (bafundzi la-2 bacanca
kulensita). Kungeteka inyoni ngayinye njalolo njalo. “tingaki ‘tinyoni’ esihlahleni
nyalo, futsi tingaki letiphasi?”
7. Phindza kugcogcela ndzawonye bafundzi usebentise tinombolo - 1 kufike ke- 7
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Tibonelo: Tibali
1. Thishela unika fafundzi tibali. Bafundzi abente isethi yetibali le- 4. Bente lenye Emaphepha nemakhilayoni emfundzi
isethi yale- 3. “Unatingaki tibali esethini yakho lensha?” ngamunye
2. Bafundzi abadvwebe tindilinga letimbili ephepheni. Ngekulandzela ticondziso Tibali
tathishela, bafundzi bapaka tibali emasethini lamabili kuze kutsi isethi yinye ibe
netibali leyinyenti kunalenye.buta imibuto lefana nalena “nguyiphi isethi lenetibali
letinyenti kakhulu, letincane kakhulu?”
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Liviki 27 Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
CAPS lesilinganisiwe
4.4 Catsanisa lokulula nekuhlela tintfo letiphatsekako usebentisa silulumagama Emanti (ngesikhatsi semdlalo wemanti) 2 emalanga
lesifanele nesanti (ngesikhatsi semdlalo wesanti
Umtsamo/bungako Nobe khetsa imisebenti
emgodzini wesanti) tindzawo letikahle
a) Umlomo lemibili nobe lemitsatfu
tekutfutfukisa lwati lwemtsamo.
b) Akunalutfo, kugcwele, kuna, kunanyenti kuna
Imilolotelo yetinombolo nemaculo
• Gcizelela lolwati lolutfolwe evikini le -26 lokufaka ekhatsi umtsamo
Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 7.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 7
Bala ngenhloko kusukela ku 1- 10
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Tintfo tekuphatsa letinetimo nemasayizi
Shaya tandla kanyenti……………MANI. lehlukene
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 6.
Buta umbuto lotsi nguyiphi inombolo yekushaywa kwetandla lenyenti kakhulu/lencane
kakhulu.
197 TIBALO LiBanga R
Liviki 27 Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
198 Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
4.4 Umnyakato Inkomishi 2 emalanga
Umtsamo/bungako Bafundzi: Nobe khetsa imisebenti
lemibili nobe lemitsatfu
-- Bahlela tintfo tekutsela letingenalutfo ngekwemtsamo wato. Ngalamanye
emagama nguyiphi intfo yekutsela letawumumatsa lokunyenti kakhulu nobe
lokuncane kakhulu? Bafundzi batawuhlola kucambela kwabo ngekutsela
TIBALO LiBanga R
tinkomishi temanti kuletintfo tekutsela bese babala kutsi nguyiphi letsatsa Inkomishi
tinkomishi letinyenti kakhulu. Ngeta inombolo yetintfo tekutsela kute ukwente
Irayisi
kube lukhuni kakhulu.
-- Bangasebentisa inkomishi lefanako njengesikalo bese batfola kutsi ngabe
kutawutsatsa tingaki tinkomishi telilayisi nobe emabhontjisi, nobeisanti
kugcwalisa letintfo tekuphatsa letingenhla.
-- Hlela tintfo tekuphatsa teluhlobo lolufanako (sib. Emabhakedi emgodzini wesanti) Emabhontjisi
kusukela kulokuncane kuye kulokukhulu.
-- Nika bafundzi tintfo tekutsela letahlukahlukene (emasayizi nabobunjwa Emabhakede langemasayizi lehlukene
labehlukene) bese ubuta imibuto lefana na: latfolakala emgodzini wesanti
o “nicabanga kutsi nguyiphi yaletintfo tekutsela letsatsa umtsamo lomkhulu Tintfo tekuphatsa letehlukene ngesimo
wesanti/emanti? nangesayizi
o Umama utsela emantinti uwasusa entfweni yekutsela yinye uwafaka kulenye, Emanti
combela kutsi utayigcwalisa yini?”
Isanti
-- Bafundzi abatfole kutsi kwentekani etweni yekuphatsa lecishe yagcwala nangabe
Tintfo letifana nematje lahlobile, emabhuloki
tintfo letincane tifakwa kuyo sib. faka ematje lahlobile, emabhuloki elogi,
eLego, emabhuloki epulastiki
emapulastiki sib.bafundzi benta imidlalo yekucombela lebacombela koyo kutsi
nguyiphi intfo yekuphatsa lemumatsa lokunyenti bese bahlola imiphumela kute
batfole kutsi ngubani lophumelele. (thishela uveta kutsi tintfo letintantako angeke
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) tikuphazamisi kukhuphuka kwemanti).
Sikhatsi sekufundzisa lesiphakanyisiwe
Liviki 28
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfolakele lolufaka ekhatsi tinombolo 7 Lilanga 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike ku-7.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku-7.
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti nalokumbalwa” Imilolotelo nemaculo etinombolo
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa.
Thishela ushaya tandla emahlandla layi 7
Buta kutsi ngukuphi kushaya tandla lokube kunyenti/ mbalwa.
Umnyakato Emakhadi etinombolo lafaka ekhatsi
tinombolo 1 kuya ku-7
-- Bafundzi lababili babitwa baye phambili. Lomunye umfundzi uyababala.
Labafundzi labaphambili baphakamisa inombolo lehambelanako.
-- Bita lomunye umfundzi ete phambili. Labanye bafundzi bayababala. Munye
umfundzi uphakamisa inombolo lehambelanako 3
-- Chubeka kuze kube nebafundzi labayi -7 phambili.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Beka tikotela leti -7 emgceni sib. Tikotela letiyi -7 letinanyatsiselwe tinombolo
Inhlanyelo nobe ematje
1 2 3 4 5 6 7
o
-- Bafundzi abafakeninhlanyelo/ litje esikoteleni sekucala, tinhlanyelo/ ematje
lamabili esikoteleni
c sesibili, tinhlanyelo letintsatfu esikoteleni sesitsatfu bese
uyachubeka tize letikotela letiyi -7 tibe nelinani lenhlanyelo/ ematje lelifana
r
nenombolo lekhonjiswe ngaphandle esikoteleni.
e
-- Tsatsa emakhilayoni lamanyenti (lasemkhatsini wa 10 na 15) bese uwafaka Emakhilayoni nenkomishi
enkomishini. Tjelat bafundzi kutsi bacombele kutsi mangaki emakhilayoni
lasenkomishini. Cocisanani
e
ngetimphendvulo tabo.
-- Khombisa kutsi kubalwa njani ngekukhipha ngalinye esikoteleni bese abekwa
199 emgceni.
s
TIBALO LiBanga R
Sikhatsi sekufundzisa lesiphakanyisiwe
Liviki 28
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
200
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 • Bona inombolo neligama lenombolo lelifaka inombolo 7 Lilanga 1
Timphawu Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
nemagama yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
etinombolo
Dlala umdlalo:
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi bahlala bente indilinga. Beka likhadinombolo libuke phasi phambi Sitfombe
kwemfundzi ngamunye. (kungaba yinombolo, ligama lenombolo, likhadi setinfo
lemacashati nobe likhadisitfombe lelifaka tinombolo 1 kuya ku-7) letiyi - 7 7 Inkhotsa
-- Fundzisa bafundzi kundlulisa likhadi liye kulomunye umfundzi ngekulishelelisa
libuke phasi esiyilweni/ ekhaphethini
-- Bafundzi basho lamagama lalandzelako: “Nombolo lefihlakele, nombolo
lefihlakele, kungaba nguyiphi ? Ase ngihlole”
-- Bafundzi bahlola emakhadi abo.
-- Thishela uphakamisa likhadinombolo lakhe
-- Bafundzi labanelikhadi lelifana nelikhadi lathishela, baphakamisa emakhadi abo
bese batsi “Ngitawuphakamisa likhadi lami etulu kute wonkhe umuntfu abone
3.2 Yakha intfo lengemadayimenshini lamatsatfu (3-D) usebentisa tintfo mbamba Bobunjwa be-Logi Lilanga 1
Tintfo • Tsatsela lokwakhiwe lokusekhadini lelidvwetjiwe nobe khadinisitfombe Emabhuloki e-Brainy Lokuchubekako
letingemada-
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Nobe yini intfo yekwakha
yimenshini
lamatsatfu (3-D) -- Bafundzi bakha sakhiwo lesifanako nalesi lesisesitfombeni Iphegibhodi
-- Tsatsela lesakhiwo lesisesitfombeni usebentisa iphegibhodi.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Chubekisela lomsebenti kusifundvo Sebuciko bekubona wente
-- Niketa umfundzi ngamunye liphepha lelinabobunjwa labehlukene labancane
nalabakhulu: tindilinga, bocalandze netikwele
Bafundzi: Bobunjwa labehlukene labakhulu
nalabancane labasemaphepheni:
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Abajube labobunjwa bese bakha sakhiwo lesingemadayimenshini lamabili
Tindilinga, bocalantsatfu netikwele
ephepheni bese uyatinamatselisa
Tikelo, sinamatselisi
-- Abahlobise lesitfombe ngemidvwebo.
Sikhatsi sekufundzisa lesiphakanyisiwe
Liviki 28
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.4 • Tfutfukisa likhono lekuwela umugca losemkhatsini esifubeni
Umugca Umnyakato Babona umugca
lohlukanisa lohlukanisa emkhatsini
Bafundzi:
emkhatsini ngalokufanako
kufanane, -- Ababukete lwati lebalutfolile; batsintsa titfo tabo temtimba ngekwesicondziso, Umdlalo wekutsintsa titfo temtimba nangalokulinganako
kulingane badlala imidlalo leyenta kutsi batsintse titfo tabo temtimba.
kuye nasendzaweni
-- Baniketwa letinye ticondziso letibavumela kutsi bece umugca losemkhatsini
• Kuwela
esifubeni njengekutsi: tsintsa lidvolo lakho ngemphumulo, tsintsa lihlombe lakho
umugcamkhatsi
ngendlebe yakho, tsintsa lidvolo lakho lesencele ngelunyawo lwakho lwesekudla,
tsintsa ingcoza yakho ngesandla sakho sinye njll
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi: Bafundzi badvweba ebhodini
-- Badvweba tindilinga letinkhulu ebhodini
-- Badvweba imigca lecondzile ebhodini. Cinisekisa kutsi bafundzi bayaweca imigca
losemkhatsini esifubeni.
-- Ebhodini badvweba umugca losuka ecashatini linye uye kulelinye licashati
lelikhashane nalo.
-- Badvweba siphohlongo lesivundlile ebhodini. Abasebentise iminyakato lemikhulu
kute bece umugca losemkhatsini esifubeni.
(Umfundzi usebentisa sandla sesencele nesekudla)
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Liphephandzaba leliphindzekile lemfundzi
Hlanganisa nesifundvo Sebuciko bekubona wente ngamunye.
Bafundzi: Ipende nelibhulashi
-- Penda ephephendzabeni leliphindzekile kusuka esencele kuya esekudla.
201 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi sekufundzisa lesiphakanyisiwe
Liviki 28
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
202
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
4.3 Catsanisa ngendlela lelula ubuye uhlele tintfo usebentisa lwatimagama lolufanele Lilanga 1
kuchaza:
Sisindvo
-- Sisindvo sib. kulula, kuyasindza, kulula kakhulu, kusindza kakhulu.
• Ngenisa lwati lwesisindvo ngekucatsanisa sisindvo setintfo letehlukene sib.
TIBALO LiBanga R
Kukala sisindvo kusho kutfola kutsi intfo inesisindvo lesingakanani.
Umnyakato
Bafundzi abacombele sisindvo setintfo: Khetsa imisebenti
-- Bamba letintfo letilandzelako, kunye esandleni sinye kute ucombele kutsi lemibili nobe lemitsatfu
ngukuphi lokusindza kakhulu nalokulula kakhulu sib.
o Litje nesitini sekwakha Tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-
o Imoto yekudlala yepulasitiki nemoto yekudlala yensimbi D) letinesisindvo lesehlukene nemasayizi
lehlukene sib. Emabhuloki e-Lego,
o Sikotela selikhofi neroli yeliphepha lasendlini lencane emathoyisi, emabhuloki ekwakha, tikotela,
o Ibhola lenkhulu yeraba nebhola yekhilikitsi tintfo tekuphatsa njll.
Bafundzi baye bajaje kutsi intfo lenkhulu isindza kakhulu uma bacelwa kutsi bacombele
sisindvo setintfo letimbili. Sikali sekulinganisa
-- Ngenisa sikalo sekulinganisa sib. Kala tintfo kubona kutsi ngubani bafundzi Ungakha sikali lesilula:
labatfole timphendvulo letingito.
-- Utawudzinga ihenga yepulasitiki.
-- Buta imibuto lefana nekutsi: Nguyiphi intfo lesindza kakhulu/ lemelula kakhulu.
Bafundzi abatfole intfo eklasini lesindndza kakhulu/lemelula kakhulu kunaloko -- Tintfo tekuphatsa imajarini
lebakukalile. letiyindilinga, emabhodlela
ekhokhakhola layipulasitiki nentsambo
-- Sikali sekulinganisa asibe khona ngesikhatsi sekudlala kute bafundzi bachubeke
nemsebenti wekukala. -- Bhobota tikhala letimbili ngala nangala
etintfweni tekuphatsa imajarini/
-- Beka sikali sekulinganisa ekhoneni kute bafundzi babone kutsi mangaki emabhodleleni ekhokhakhola
emabhuloki e Lego lasindza kulingana sibonelo: lihhabhula layipulasitiki
-- Hlanganisa letintfo tekuphatsa/
emabhodlela nehenga-utawuba
nesikali
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Lengisa lehenga esipikilini/ ehhukeni
bese bafundzi Bacala kukala
-- Khombisa bafundzi kutsi ihenga
kufanele icondze ngembi kwekutsi
bacale kukala.
Sikhatsi sekufundzisa lesiphakanyisiwe
Liviki 29
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfoliwe lolufaka tinombolo-1 kuye ku-7 Lilanga 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe letifike ku- 7
Bala uye embili nasemuva kufike ku- 7
Bala ngenhloko 1-10
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa” Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 7.
Buta kutsi ngutiphi tandla letishaywe kanyenti/ kancane
Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi: Tintsi
o Bagcogca tintsi. Batigcina eklasini kute bawasebentise futsi.
o Basebentisa tintsi sib.kubhala inombolo 5.
nobe nobe njll.
Bafundzi: Emafleshikhadi etitfombe nemacashati
lafaka ekhatsi inombolo -1 kuye- 7
-- Bafundzi basebentisa isethi yemafleshikhadi lafaka ekhatsi tinombolo -1 kuye- 7.
Emafleshikhadi etimphawu nemagama
-- Dvweba inombolo yetintfo ulandzele sicondziso sathishela sib. Dvweba tindilinga
etinombolo letifaka ekhatsi tinombolo - 1
le-2.
kuye- 7 sib.
-- Chubeka ubale usukele enombolweni lenikiwe sib. Thishela usho lenombolo
kutsatfu. Bafundzi batawubala bachubeke... kune, sihlanu, sitfupha.
-- Ngesikhatsi sekudla thishela utawubuta loku: “bangaki bafundzi Sitfombe
labanemasangweji esinkhwa lesinsundvu? Bangaki labanemasangweji setinfo
esinkhwa lesimhlophe? Ngabe bafundzi labanyenti banemasangweji esinkhwa le - 7 7 Inkhotsa
lesimhlophe? Nguwaphi lamanyenti/lamancane?”
-- Thishela ubeka tintfo tibe yincumbi etafuleni. Bafundzi bacombela kutsi tingaki
Liphepha nelikhilayoni
203 tintfo encunjini. Tibalwe ngemuva kwaloko.
TIBALO LiBanga R
Sikhatsi sekufundzisa lesiphakanyisiwe
Liviki 29
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
204
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 • Bona inombolo neligama lenombolo lefaka ekhatsi tinombolo -1 kuye ku- 7 Lilanga 1
Timphawu Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 7. Emaculo nemilolotelo yetinombolo
nemagama
Bala uye embili nasemuva ufike ku- 7
etinombolo
TIBALO LiBanga R
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa” 3 5 2
Shaya tandla kanyenti……………MANI.
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 7. Emakhadi lanetinombolo letinkhulu
Buta umbuto lotsi nguyiphi inombolo yekushaywa kwetandla lenyenti kakhulu/lencane
kakhulu.
Umnyakato Imichele leminyenti yetinombolo umfundzi
ngamunye leyakhiwe ngemabhokisi
-- Beka emakhaditinombolo ngekhatsi endlini nobe ngaphandle endzaweni
lebhalwe tinombolo.
yekudlala.
-- Lendzawo yibite ngekutsi “live letinombolo’ bese bafundzi bona babitwa ngekutsi
“baYikhosi/Indlovukati yenombolo.” Beka umchele lowakhiwe ngelibhokisi
enhloko yemfundzi ngamunye, lonetinombolo letibhalwe ngalokucacile. 1 6
4
-- Nika bafundzi ticondziso letifana naleti:
o Bonkhe bafundzi labagcoke lokubovu abazubele ku- 2.
o Bonkhe bafundzi labanetinwele letindze, abahambe mantontolwane ku- 6.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi sekufundzisa lesiphakanyisiwe
Liviki 29
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentise bobunjwa labangemada- Lilanga 1
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Timphawu Liphepha nelikhilayoni
nemagama Bafundzi:
etinombolo
-- Badvweba inombolo yemacashati balandzela ticondziso tathishela sib. Dvweba
emacashati la-2. Phindza ngetinombolo-1 kuye ku- 7
-- Baba nemasethi lamanyenti emakhadinombolo nemakhadigama lakhona. Nika Emasethi emakhadinombolo lendlula
umfundzi ngamunye likhadi linye. Thishela uphakamisa likhadi bese bafundzi kuyinye lafaka ekhatsi tinombolo -1 kuye
labanelikhadi lelifana nelakhe bayaliphakamisa nabo. ku- 7 sib.
-- Siphakamiso: Vumela bafundzi bahlanganyele batakhele emakhadi abo.
-- Badlala imidlalo yekumatanisa emafleshikhadi etimphawu nemagama
etinombolo.
Sitfombe
setinfo
le - 7 7 Inkhotsa
205 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi sekufundzisa lesiphakanyisiwe
Liviki 29
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
206
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.7 • Kubala lokushiwo ngemlomo lokutibalo tekuhlanganisa nekususa Lilanga 1
lokunetimpendvulo kufike ku-7
Kuhlanganisa
nekususa Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 7.
Bala uye embili nasemuva ufike ku- 7
TIBALO LiBanga R
Gcizelela lwati loluphatselene “nalokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla kanyenti……………MANI. Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Shaya tandla sikhatsi lesincane.Thishela ushaya tandla aphindze ka- 7.
Buta umbuto lotsi nguyiphi inombolo yekushaywa kwetandla lenyenti kakhulu/lencane
kakhulu.
Umnyakato
-- Buka emaviki 24 na 27 kute utfole lwati
-- Sebentisa imibono yakho kute bafundzi batfole lwati ngenshokutsi yenombolo -7 Tibali
ngekunyakatisa imitimba yabo.
Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Buka emaviki 24 na 27
-- Sebentisa imibono yakho kute bafundzi batfole lwati ngenshokutsi yenombolo -7
usebentise tintfo letiphatsekako letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi sekufundzisa lesiphakanyisiwe
Liviki 29
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.1 • Tfutfukisa lwati lwenkhombandlela ngekusebentisa emafleshikhadi Lilanga 1
emicibisholo nemashadi emicibishilo
Kubekeka,
kutetayeta Umnyakato
nekubukeka
Bafundzi abahambe bacondze etindzaweni letehlukene:
-- Baya emnyango,
-- Baya efasitelweni, Ibhodi
-- Baya ekhoneni lemabhuku njll.
Lokuphatsekako usebentise tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi
-- Badvweba siphohlongo lesivundlile ebhodini. Cinisekisa kutsi bafundzi bengca
umugca losemkhatsini sib.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentise bobunjwa labangemada- Ifleshikhadi lenemcibisholo munye.
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe Gucula ifleshikhadi uyibukise etindzaweni
letehlukene
Bafundzi ngamunye nobe ngemacembu benta loku:
-- Emehlo abuka ifleshi khadi bese uhambisa umkhono awuyise lapho umcibisholo
ukhombe khona bsese uyakhuluma ngsikatsi enta lomnyakato sib. Nangabe
umfundzi akhipha umkhono, kumele atsi “sekudla”.
-- Kuminyakato leya etulu naphasi umfundzi angasebentisa nobe nguwuphi Lishadi letinkhomba (iphosta
umkhono. lenemicibisholo lekhombe etindzaweni
letehlukene
-- Khomba tinkhombandlela eshadini lemicibisholo.
-- Banamatsisela titfombe tetinyatselo tibuke emnyango.
Lwatimagama:
etulu/phasi; ekhatsi/ngephandle; ngetulu/ngephasi ; phambili/emuva ; ngembi kwe/
ngemuva; luhlangotsi lunye/lolunye luhlangotsi; eceleni kwe;sancele nesekudla
207 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi sekufundzisa lesiphakanyisiwe
Liviki 29
Umsebenti munye lohleliwe loholwa nguthishela (tikhatsi tetifundvo) Emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yeTibalo ± 5 ngeliviki)
208
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
4.3 • Gcizelela lwati lolutfole evikini le- 28 lolufaka silinganiso: Kumalula kakhulu/ Lilanga 1
kusindza kakhulu
Sisindvo
Umnyakato
Bafundzi:
TIBALO LiBanga R
-- Bacatsanisa sisindvo setintfo tekuphatsa letintsatfu kuye kuletisihlanu letifanako/
letilinganako (sib.tikotela letngenalutfo letingu- 400g) leticuketse silinganiso
lesingafani sesanti, kute tisindvo tabo tehluke.
-- Batibeka ngekuhleleka bacale kulokumalula kakhulu kuye kulokusindza ngekuva Tikotela letingenalutfo letilinganako
lesisindvo. Ngemuva kwaloko sikalo sekulinganisa singasetjentiswa kutfola kutsi
bafundzi ngabe bebacinisile nobe cha
-- Siphakamiso:
Yenta kute ubone kutsi tingaki tinsimbi tekuwasha nobe tipikili letingasinyiswa kute
ube nesilinganiso lesifanako. Naletinye tintfo tingasetjentiswa.
Thishela ufaka tintfo letinesisindvo lesehlukile etintfweni tekuphatsa letifanako Sikalo sekulinganisa
sib., tintfo letimbili letiphatsa ishizi ; yinye ibe nebhuloki nayinye lenebhola yethenisi.
Bafundzi: Tintfo letingemabhuloki eLego
-- Beva umehluko emkhatsini wesisindvo setintfo letimbili bese bacombela kutsi Tintfo letinesisindvo lesehlukene letifana
ngukuphi lokusindza kakhulu nobe lokumalula kakhulu. netinsimbhi tekuwasha netipikili
-- Basebentisa sikali sekulinganisa kute batfole imphendvulo lengiyo. Tintfo letimbili tekuphatsa ishizi; yinye ibe
nebhuloki lenye ibe nebhola yethenisi
-- Gcugcutela bafundzi kutsi batfole tintfo letinesisindvo lesifanako eklasini.
Umgodzi wesanti nendzawo yekudlala ngemanti kutindzawo letibalulekile lokufanele
tisetjentiswe kute kugcizelelwe emagama lafana nalawa kumalula/kuyasindza/
kusindza kakhudlwane usebentise tintfo tekuphatsa letehlukene, Isanti leyomile
nalemanti.
Umgodzi wesanti
CAPHELA: Hlala nebafundzi ngesikhatsi ukhuluma, nicoca nangesikhatsi
uchaza. Libhavu lelinemanti lekudlala, intfo
yekuphatsa.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Liviki 30 Sebentisa liviki le -30 kunaka butsakatsaka belwati lwetibalo/ kutfola tihibe tekufundza.
Umkhakha
Sihloko Indlela yekuhlola
CAPS walokucuketfwe
Tinombolo 1.1 Ucombela abuye abale ngenhloko kufika ku -7 (emaculo etinombolo nemilolotelo lefakiwe kutfutfukisa lwati
timphawu tekubala Kubala tintfo lwetinombolo)
nebudlelwane Ubala aye emuva naphambili (1-7)
Wati kutsi ngukuphi kushaya tandla lokunyenti/ lombalwa
Ubona tinombolo kutingcikitsi letetayelekile sib. Budzala, irejista (hlola futsi)
Utfola emakhadititfombe nemakhadi lanemacashati lafika ku -7
Wati tinombolo 5, 6, 7
Utfola lamagama etinombolo; sihlanu, sitfupha, inkhotsa
Uyakwati kuhlukanisa emkhatsini walokunyenti, lokumbalwa, lokulinganako kufika ku -7
Ubona umbala netilwane letehlukene emalini yemaphepha yaseNingizimu Afrika
1.6 Usebentisa tinsita letiphatsekako
Kusombulula tinkinga tetibalo Uchaza imicabango yakhe ngemagama nangemidvwebo nobe tintfo letiphatsekako
1.7 na 1.13 Utsatsela, achubele embili abuye atakhele emaphethini asebentisa titfombe.
Kuhlanganisa nekukhipha
Emaphethini 2.1 Uyakwati kuhlanganisa emaphazili lanetincetu lokungenani leti -18
nemafangishini Emaphethini e-Jomethri
Sikhala nabunjwa 3.1 Wati kubekeka kwentfo nangabe icatsaniswa nalenye:
(Ijomethri) Kubekeka, kutetayeta nekubukeka Phambi kwe-, emuva, etukwe-, etulu, ngaphasi, eceleni kwe-, emkhatsini, esencele, esekudla.
Wenta lokushiwo ticondziso ebhodini yemaphekisi
Wati tinkhombandlela letisekhadini lemicibisholo
3.2 Wakha asebentisa sibonelo sesakhiwo lesiniketiwe
Tintfo letingemadayimenshini lamabili (2-D) UTsatsela lokwakhiwe nobe lokusekhadini letitfombe.
3.3 Wakha lokungenani iphazili yetincetu leti-18
Bobunjwa bemadayimenshini lamabilI (2-D) Ubona, utfola abuye anike emagama etikwele
Wati bobunjwa labafanako labanebudlelwane
Silinganiso 4.2 Ucombela abuye akale budze betintfo letehlukene
Budze
4.3 Uvisisa: lokulula, lokusindzako, lokulula kakhudlwana, lokusindza kakhudlwana, lokulula kakhulu, lokusindza
Sisindvo kakhulu.
4.4 Uvisisa: longenalutfo, lokugcwele, lokunyenti kuna-, lokuncane kuna-
Umtsamo
5.1 Uyakhona kugcogca, kuhlunga, kudvweba, kufundza nekukhombisa (ahlunge) tintfo ngekweluphawu lunye.
Kugcogca, kuhlunga, kudvweba, kufundza
nekuveta idatha.
5.2
Kumela tintfo letigcogciwe letihlungiwe
209
Kusebenta 2.3
ngedatha Ucoca abuye abike ngetintfo letigcogciwe
TIBALO LiBanga R
letihlungiwe
ITHEMU 4 TIBALO LIBANGA R
Liviki 31 Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
210
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
1.1 Tfula inshokutsi yenombolo 8 Lilanga 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo onkhe malanga ufike e 8
TIBALO LiBanga R
Bala uye emuva naphambili ufike e 8
Bala ngenhloko 1-10
Kungenisa kubala ngakubili usebentisa imilolotelo. Emaculo nemilolotelo yetinombolo.
Gcizelela kubala ngekuhleleka: Thishela upaka tintfo letine emigceni abe akhomba kwekucala
,kwesibili,kwesitsatfu, kwesine
Niketa lwati lwa “kanyenti na mbalwa” Kubili,kune,sitfupha
Shaya tandla kanyenti …… MANI. Yinye indvoda egedeni
Shaya tandla kambalwa. Thishela ushaya ka 8 . Itsi seyishiye sikhatsi;
Buta umbuto wekushaya tandla kutsi bekukanyenti/kancane. Kubili,kune,sitfupha,siphohlongo
Umnyakato
Bafundzi ba:
-- Babala tinyatselo letisiphohlongo bahamba batungeletele liklasi
0 1 2 3 4 5 6 7 8
-- Khomber inombolo 8.
Bafundzi ba:
Lisethi lemakhadi tinombolo
-- Sebentisa sitepisi setinombolo lesifulethi (kuvundla)
1 kuya ku-8.
-- Cinisekisa kutsi ngasosonkhe sikhatsi bafundzi bacala ku .
-- Kubona tinombolo timphawu njengoba bahamba kunombolo layini.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 31
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
1.3 Kubona tinombolo timphawu netinombolo magama Lilanga 1
Emagama Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lisethi letintfo eklasini
etinombolo
Bafundzi: Tintfo nobe tibali.
-- Babala tintfo kufaka tinombolo 1 ku e 8.
-- Babala tibali kuyofika ku-8.
-- Kutfutfukisa lwati lwekubekeka kwetinombolo ngekutsi bafundzi bavunyelwe kupaka tibali Tibali nobe tintfo le 8 Lilanga 1
leti 8 nobe tintfo ngetindlela letehlukene sib.
-- Nangabe ubala inombolo yetintfo ayitsintseki ngesayizi yayo nobe ngendza nobe ifanana
kuma kwayo, sib.
-- Hlela tinkinobho leti 8, emapeniseli la 8, emahhulahhubhu la 8, bafundzi laba 8 njll.
-- Tibale ngetindlela letehlukene sib. Tibale tindlalekile, tibeke ndzawonye, emgceni nobe Emafuleshikhadi lanetimphawu
utibeke tincumbi emagama, emacashati netitfombe sib.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
Titfombe
lamabili (2-D) nobe titfombe
tetinfo 8 siphohlongo
Let the bafundzi: le 8
-- Badla umdla ngekumatanisa inombolo yetibali,ngetinombolo magama,tinombolo
timphawu,emasashainemakhadi titfombe kufakwa inombolo 8 . Emakhilayoni
-- Batsatsela 8 ngemakhilayoni.. Tibali
211 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 31
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
212
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
1.4 • Sebentisa inombolo 8 etindzaweni letetayelekile Lilanga 1
Chaza, catsanisa Temlomo: Bala ye 8 kuto tonkhe tintfo.
bese uhlela
Bala uye emuv naphambili ka 8 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
tinombolo
letiphelele
TIBALO LiBanga R
Gcizelela kubala ngakubili usebentise imilolotelo yetinombolo.
Niketa lwati lwa “kunyenti mbalwa”
Shaya tandla kanyenti …… MANI.
Shaya tandla tikhatsi letimbalwa. Thishela ushaya kasi- 8 .
Buta umbuto wekushaya tandla kutsi bekukanyenti/kancane
Umnyakato
Bafundzi ba: Intsambo/intsontfo nobe ludzaka
lwekudlala.
-- Bakha inombolo 8 ngeminwe
itreyi yesanti
-- Yakha inombolo ngetincetu tetintsambo nobe ludzaka lwekudlala
Lisethi letinombolo timphawu letinkhulu
-- Babhala luphawunombolo 8 etreyini yesanti.
-- Beka emakhaditinombolo letisi- 8 ngetindlela letilandzelanako
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Emabhontjisi la 8 ngamunyeumfundzi.
Thishela uniketa umfundzi ngamunye ibhinibhegi la 8 nemakhadi nombolo lanelikhadi Likhadinlemacashat netibali.
lemacashati la-8 .
Bafundzi ba:
siphohlongo
-- Beka libhontjisi kulinye licashati etulu lelikhadi lemacashata.
-- Bala emabhontjisi.
-- Matanisa likhadi lemacashati nelikhadi lemagama netibali
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 31
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
3.3 Kubona utfole, ubuye usho emagama abobunjwa bemadayimenshini lamabili Lilanga 1
(2-D) laseklilasini nasesitfombeni
Bobunjwa
labangemada- -- Calandze
yimenshini
• Ngenisa calandze Umdlalo wemakhadi kutfutfukisa
lamabili (2-D)
bobunjwa
Umnyakato
Bafundzi benta loku:
-- Bafundzi bakha calandze ngemitimba yabo sib. bafundzi laba-6 bakha calandze Intsontfo nenhlama yekudlala.
ngemitimba yabo.
-- Bakha bobunjwa ngemitimba yabo sib.bafundzi laba 6 benta icalandze ngemitimba yabo
(bafundzi laba 6).
-- Bakha calandze ngetingalo. “ sikhwama sefeli” lesinabobunjwa
bejometri.
-- Bakha calandze ngetintsanjana tewulu neinhlama.
Kumatanisa lisethi lemakhadi
-- Hamba ngaphandle kwacalandze. Nabahamba bafundzi batsi: “Ngihamba ngaphandle
abobunjwa lebakhishwa esikhwameni.
kwacalandze-“Linye licala lelidze, linye licala lelifisha nalelinye futsi lelidze, nalelinye
lelifisha.” Liphepha le A4 nemakhilayoni.
-- Bamba bobunjwa. Sebentisa bobunjwa labakhulu nobe ufake bobunjwa labahlukene
“esikhwameni sefeli” Babe nelisethi lemakhadi ekumatanisa nabobunjwaleb lababhaliwe
emakhadini. Dvweba calandze emoyen, phasi, emhlabatsini ubuye baya ephepheni.
Hlunga tintfo temadayimenshini lamatsatfu (3-D) nabobunjwa bemadayimenshini lamabili Tintfo letibocalandze eklasini.
(2-D) ngekwesayizi, umbala nangekubunjwa
Bonkhe bobunjwa labafundziwe
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) bakhona:
Bafundzi babuka tintfo letibocalandze eklasini . Titfombe letinabobunjwa.
Kubona tinombolo timphawu netinombolo magama
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamabili (2-D)
-- Buka bocalandze etitfombeni.
-- Buka bonkhe bobunjwa labatfuliwe kahle ngetitfombe.
Hlunga tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) nabobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili ngemasayizi ngembala ngekubunjwa.
213 Hlunga tintfo letigcogcekile ngemasayizi, ngembala nabobunjwa.
TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 31
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
214
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
5.1 Gcila elwatini lwekusebenta ngedatha ngekugcogca tintfo ekhatsi eklasini nobe Lishadi letinsuku tekutalwa
ngaphandle ngendlela letime ngayo sib. Tinsuku tekutalwa tebafundzi.
Kugcogca
nekuhlunga Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
tintfo
Gcogca ubuye uhlunge idatha Bhimbindvwan Indlovulenkhul
TIBALO LiBanga R
-- Kusebentisa lishadi letinsuku, Lusuku lwabani ngaleyo nyanga.
-- Bafundzi basita ngekwenta igrafu kubuka tinyanga temnyaka letinetinsuku tekutalwa
kwebafundzi.
-- Thishela udvweba igrafu yetinyanga temnyaka.
-- Ngekusitwa nguthishela bafundzi bafaka emagama abo egrafini lekhomba inyanga
lebatekutalw ngayo.
5.2 Bhimbidvwana Indlovana Indlovlenkhulu Mabasa Inkhwekhweti Inhlaba Kholwane
Sipho David Nelson Kabelo Selina Thabo
Lokudvwetjiwe
Martha Bongi Jacob Pat Liz Jane Likhadi lelinemagama ebafundzi
lokuveta tintfo
Helen Claire Tim Thandi Titus
letigcogciwe
Dolly
letihlelekile
4 3 0 3 3 3 2
-- Bafundzi babala emagama ubuye babhala samba sebafundzi lebabungata tinsuku Dvweba emakholamu la-12 khombisa ngefleshikhadi kutsi
tekutalwa ngaleyonyanga.Bafundzi bacatsani tinombolo letikhona tetinsuku tekutalwa bobani bafundzi lebabungata tinsuku tekutalwa .Sebentisa ± 3
etinyangeni. liphepha A2 lelinemakholami la -12.
-- Bafundzi bacatsanisa tinombpolo tetinsuku tekutalwa kuletinyanga letehlukene.
Thishela ubuta imibuto njengekutsi:
-- “Nguyiphi inyanga lenetinsuku tekutalwa letinyenti?”
-- “Nguyiphi inyanga lenetinsuku tekutalwa letinyenti?”
-- “Ngutiphi tinyanga letinetinetinsuku tekutalwa letifananako? tiyalingana.
-- “Ngutiphi tinyanga letinebafana labanyenti lababungata tinsuku tekutalwa ”?
-- “Ngutiphi tinyanga letinemantfombatane lamanyenti lababungata tinsuku tekutalwa ”?
5.3 Bafundzi bacoca ngetiphetfo:
Kucoca nembiko -- Bhimbidvwane unetinsuku tekutalwa letinyenti.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
ngetintfo
letigcogciwe Bafundzi labane babungata tinsuku tekutalwa ngabhimbindvwane.
tabuye -- Kute (akunamuntfu) lobungata lusuku lwekutalwa ngenyanga yendlovu lenkhulu.
tahlungwa Letinye tinyanga tinetinsuku tekutalwa letilinganako njll. Ngutiphi leto tinyanga?
-- Letinye tinyanga tinetinombolo letilinganako tetinsuku tekutalwa njll. Ngutiphio leto
tinyanga?
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 32
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lotfolakele evikini le 8 lelifaka inombolo 8 Lilanga 1
Bala tintfo Ngemlomo: Bala tintfo onkhe malanga ufike e- 8 Emaculo nemilolotelo yetinombolos
Bala uye emuva naphambili ufike e- 8
Bala ngenhloko 1-10
Gcizelela kubala ngakubili usebentise imilolotelo yetinombolo.
Niketa lwati lwa “kanyenti na kube mbalwa”
Shaya tandla kanyenti …… MANI.
Shaya tandla kambalwa. Thishela ushaya ka 8 .
Buta umbuto wekushaya tandla kutsi bekukanyenti/kancane.
Umnyakato
Bafundzi badlala umdlalo: Sigubhu
-- Thishela ushaya Umtjingo sib.sigubhu.
-- Bafundzi banyaka.
-- Nangabe sigubhu sithula, thishela ubita tinombolo emkhatsini wa1 ne 8 ubuye bafundzi
bayatihlela ngemacembu lamancane sib.thishela ubita inombolo 8 ubuye bafundzi
bayatihlela ngetinchumbi leti 8.
-- Khombisa tingalo le 8 esandleni sakho
-- Akha lisethi nebafundzi. Dvweba indilinga lenkhulu. Bafundzi abente tincumbi tabo
8ekhatsi kwendingilizi. Licembi lebafundzi laba 8 benta imisebenti leminyenti ndzawonye
ngekuhamba kwelusuku sib.badlala ekhoneni lemabhuloki baye endzaweniyemakhona
njll.
215 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 32
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
216
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
1.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga 1
Bala tintfo Bafundzi:
-- Basebntisa tiba kubona kutsi nguyiphi inombolo licala kucala ku-8 nasemuva kwa 5? Tibali
Nguyiphi inombolo lesemkhatsini we 6 ne 8?
TIBALO LiBanga R
-- Bala tintfo ngatimbili.
o Lipheya leticatfula, Lipheya leticatfula, emakawosi
o Lipheya lemakawosi emacici
o Emehlo lamabili,
o Lipheya lemacici
o Tindlebe letimbili
o Imilente lemibili
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Nangabe thishela atsatsa irejista utsi Ukhona yini umfundzi lone nombolo yendlu yakubo
nobe likheli lakubo ? Bafundzi kumele baphendvule ngekutsi “Lapha”
-- Phindza ngelilanga lelilandzelakongetinombolo telucingo lwasendlini nabomakhala Likhadi lelinetincingo nemakheli
ekhikhini. ebafundzi
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 32
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
1.7 • Catulula ngemlomo tinkinga tetibalo temagama (tibalo tetindzaba) letifaka Lilanga 1
inombolo 8
Kuhlanganisa
nekususa Umnyakato
-- Thishela usita bafundzi kwenta emacembu la 2 lanebafundzi laba 6 . Licembu lebafundzi
-- Hlanganisa lamacembu kwente licembu linye.
-- Buta bafundzi kutsi bangaki ecenjini lelihlanganisiwe? 6 na 2 → 8.(Thishela atsi: 6 na 2
kukunika 8)
-- Enta licembu lebafundzi la 8. Khipha bafundzi la 3 bente licembu lelincane. Bngaki
bafunzi lebasele ecenjini lelikhulu? 8 ukhiphe 3 → 5.
-- Khetsa bafundzi usebentise umlolotelo wekubala. Tintsi
-- Beka tintsi leti -4 esandleni semfundzi nalamanye la 4 esandleni salomunye umfundzi. Umlolotelo wekubala
Tingaki tintsi setitonkhe? 4 na 4 → 8.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Tintsi
Niketa bafundzi laba 8 emagala. Umlolotelo: 1, 2, 3, 4, 5
-- Tshidi unetintsi leti -6 umngani wakhe unetintsi leti -2. Tingaki tintsi setitonkhe? Nangabe ngingabamba inhlanti iphila
6 na 2 → 8.
6, 7, 8, 9, 10
-- Monica unetintsi leti -8. Ulahlekelwa nguleti -2. Tingaki tintsi letisele naMonica?
Ubuye ngiyayiyekela ihambe
8 ukhiphe 5 → 3.
Lokubonakalako ungeke ukubambe usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Tintsi
lamabili (2-D) nobe titfombe
Ibhodi yefulaneli netitfombe /
-- Thishela ubeka titfombe letimbili kuflanelibhodi. Ungeta letinye titfombe letisihlanu. bobunjwa.
Sekunatingaki titfombe nyalo ? 2 na 5 → 7.
-- Faka bobunjwa 8 ebhodini yefulaneli. Khipha 5. Bangaki lebasele 5 → 3.
217 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 32
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
218
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
2.1 • Tsatsela uchubekise emaphethini ekuva Lilanga 1
Emaphethini Umnyakato Sidlalama-CD
e-Jomethri
Bafundzi bahamba ngesigci semculo ngemitimba yabo sib. Ngemculo
TIBALO LiBanga R
-- Nyatsela, nyatsela, zuba ngelinyawo, Zuba ngelunyawo ........
-- Zuba ngalunye lunyawo, Zuba ngalunye lunyawo, Zuba ngalunye lunyawo, Zuba
ngalunye lunyawo.......
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga 1
Hlanganisa nemakhono ebuciko bekwenta (umculo) neMakhono ekuphila.
Bafundzi bahamba ngemculo ngetandla tabo ubuye babamba ematsangeni. Sib..
-- Shaya tandla, shaya tandla, shaya tandla, shaya tandla (ubuye bashaya tandla
ematsangeni)
-- Thishela wenta emakhadi esigci ubuye bafundzi bayaphindza ngekushaya Umsindvo wekushayisana kwetitfo
tandla(basebashaya tandla,bashaye lunyawo). temtimba
Sib.
π π π π
-- Shaya, shaya, gidza, gidza ………
-- Shaya,memeta, Shaya,memeta …….
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 32
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
3.3 Bona abuye achaze bobunjwa labangemadayimenshini lamabili (2-D) eklasini Umdlalo wemakhadi kutfutfukisa Lilanga 1
kubona bobunjwa
Bobunjwa • Gcizelela lwati lwacalandze
labangemada- Tintsi temetjiso
Umnyakato
yimenshini lamabili
Insontfo nobe inhlama yekudlala
(2-D) Bafundzi:
Sikhwama sefeli lesinabobunjwa
-- Bakha bobunjwa ngemitimba yabo sib. Bafundzi labane benta calandze.
labahlukene be-Jomethri
-- Bakha calandze usebentise iminwe.
-- Bakha calandze ngetintsi letisitfupha temetjiso.
Faka phakatsi bobunjwa labakhulu
-- Bakha calandze ngesontfo nobe inhlama yekudlala. nalabancane nabocalantsatfu bema-
-- Bakha calandze ngetintsanjana tensontfo nenhlama. engeli lahlukene esikhwameni sefeli
sib.
-- Bahamba ngaphandle kwacalandze. Nabahamba bafundzi batsi: “Ngihamba ngaphandle
kwacalandze-“Linye licala lelidze, linye licala lelifisha nalelinye futsi lelidze,nalelinye
lelifisha.”
-- Babamba bobunjwa. Sebentisa bobunjwa labakhulu nobe ufake bobunjwa labahlukene
“esikhwameni sefeli” Babe nelisethi lemakhadi ekumatanisa nabobunjwaleb lababhaliwe Kumatanisa isethi yemakhadi
emakhadini. ledvwetjwe bobunjwa
-- Dvweba calandze emoyeni,phasi,emhlabatsini ubuye baya ephepheni. Liphepha le-A4 nemakhilayoni
219 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 32
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
220
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
3.3 Tintfo letiphatsekako ngekusebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga 1
Bobunjwa Tinfto letingucalandze eklasini
labangemada- -- Bafundzi babuka tinfo letinabobunjwa labangu calatsatsela
yimenshini lamabili Lokubonakalako lewungeke ukuphatse ngekusebentisa bobunjwa labangemada- Tinhlobo tabobunjwa sib bobunjwa we
(2-D) yimenshini lamabili (2-D)
TIBALO LiBanga R
Logi.
Dlala umdlalo: “Ngubani loshodako?”
-- Faka inombolokubobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (bobunjwa bangandluli ku-
5) ephepheni bahleti ekhaphethini sib. bobunjwa beLogi.
-- Chaza munye bunjwa kubafundzi.
-- Niketa bafundzi kubamba ngenhloko bobunjwa lebasephepheni.
-- Bafundzi bavala emehlo.
-- Thishela akhiphe munye bunjwa.
-- Bafundzi bavule emehlo babuke kutsi ngumuphi bunjwa loshodako
-- Baphindza leyondlla.
-- Tfutfukisa bobunjwa bejometri ngekuniketa emakhadi mdlalo “Yini sikwele?”nobe
lomunye
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 32
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
3.1 Chaza kubekeka kwetinfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) ngekuhlobana lenye Lilanga 1
kulenye.
Kubekeka,
kutetayeta Umnyakato
nekubukeka
Bafundzi:
-- Bema emkhatsini wetintfo letimbili nobe kubafundzi lababili.
-- Mani eceleni kwentfombatane legcoke lilogo leliluhlata kwesibhakabhaka.
-- Mani eceleni kwemfana logcoke emasandazi lansundvu. Titulo 2 .
-- Hamba emkhatsini wemabhokisi.
-- Khasa ngephasi kwelitafula
-- Khasa ngephasi kwesitulo
-- Beka situlo phambi kwakho
-- Beka situlo emvakwakho
-- Mani etulu esitulwini
-- Hlala esitulwini
-- Beka situlo etulu kwakho
-- Beka situlo eceleni kwakho
-- Beka situlo esndleni sesincele nasesandleni sekudla.
221 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 32
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
222
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
3.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga 1
Kubekeka, -- Vumela bafundzi bacedzele emaphzili ebantfu netilwane. Emaphazili
kutetayeta
-- Faka buhlalu entsanjini ngendlela lasho ngayo thishela sib. Faka buhlalu lobubovu ubuye Buhlalu netsambo
nekubukeka
ulandzelisa ngalobuluhlata kwesibhakabha.
TIBALO LiBanga R
Emabhodi emaphekisi
-- Faka buhlalu ngendlela ngendlela titfombe tilandzana ngayo.
Sebenta ngemacembu lamancane.
Thishela uniketa bafundzinngamunye iphekibhodi yakhe nemaphekisi.
Banikete leticondziso letilandzelako:
-- Faka emaphekisi lelibovu lamabili etulu ekhoneni lesancele.
-- Faka liphekisileliluhlata esekudla seliphekisi lelibovu
-- Faka linye liphekisi leliluhlata kwesibhakabhaka ngaphasi kweliphekisi leliluhlata.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe
Liphepha lekusebentela nemaphini
-- Dvweba bantfu nobe tilwane letingenatinyawo nemkhono cela bafundzi bacedzele
umdvwebo.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 33
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfolakele evikini lema-31 nele- 32 lelifaka ekhatsi 1 kuye kusi- Lilanga 1
8inombolo 8
Bala tintfo Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Ngemlomo: Bala tintfo onkhe malanga ufike kusi- 8
Bala uye emuva naphambili ufike kusi- 8
Bala ngenhloko 1-10
Gcizelela kubala ngakubili usebentise imilolotelo yetinombolo.
Kugcizelela kubala ngetinombolo te-odinali
Gcizelela lwati lwa “kanyenti na mbalwa”
Shaya tandla kanyenti …… MANI.
Shaya tandla kambalwa. Thishela ushaya kasi- 8 .
Buta umbuto wekushaya tandla kutsi bekukanyenti/tikhatsi letimbalwa
Umnyakato Tinombolo letinkhulu letentiwe
ngeliphepha lelihhedlako.
-- Bafundzi basebentisa imitimba yabo kwakha tinombolo timphawu.
-- Thishela usebentisa tinsita letinyenti kwenta tinombolo bafundzi bangatibamba sib
liphepha lesendi /ludzaka/ intsambo.
-- Enta imilolotelo nemaculo etinombolo.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Sebentisa tintfo letibambekakao njenge mabhuloki netilwane temapulasitiki. Emabhuloki netilwane temapulasitiki
-- Tibale, tihlunge, faka leti 8 elayinini njll. Tilwane temapulasitiki le -9
Hlukanisa bafundzi ngemacembu Emasethi lamancane etinombolo
timphawu
Beka incumbi yetilwane tepulasitiki emkhatsini walinye licembu.
Tinkhanyeti tekubabonga
Bafundzi ba:
-- sebentani ngababili babuye bacombele kutsi tingaki tillwane encumbini.
-- Linye lipheya litsatsa tinombolo makhadi bacondzanisa nalobakucombelako.
-- Bala inombolo yetilwane lengiyo.
223 -- Lipheya linye lifaka tinkhanyeti embombo.
-- Phindza ngekufa tilwane letehlukene emkhatsini wemadi.
TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 33
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
224
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
1.3 Kubona nekutfola tinombolo nemagama etinombolo letifaka tinombolo 1 kuya ku-8
Timphawu Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Titfombe nemafleshikhadi etinombolo
nemagama lamabili (2-D) nobe titfombe
etinombolo
-- Matanisa timphawu tinombolo netitfombe
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi kumele bati kutsi inchumi yetintfo ingatfwala tintfo letifananako Tibali
Titfombe
tetinfo 8 siphohlongo
le 8
-- Bafundzi bakhomba intfo ubuye bayabala.
-- Bafundzi bafanele bacondzanise intfo nalenye sib. Yinye inhlitiyo kulinye lilanga. Lisethi lemakhaditinombolo letifaka
tinombolo 1-8
-- Matanisa likhdi titfombe, likhadi lemacashati, likhadi letinombolo lilingane netibali.
1.4 • Hlela ubuye ucatsanise tintfo letigcogciwe ngekusebentisa kunyeti kuna, kuncane Lilanga 1
kuna,kuyalingana ngekufaka inombolo 8
Chaza, catsanisa
ubuye uhlele Temlomo: Bala tonkhe tinfo uyofika ku-8.
tinombolo Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Bala uye emuva naphambili uyofika e 8.
letiphelele
Gcizelela kubala ngakubili usebentise imilolotelo yetinombolo.
Niketa lwati lwa “kunyenti netikhatsi letimbalwa”
Shaya tandla kanyeti…… Mani.
Shaya tandla tikhatsi letimbalwa. Thishela ushaya tandla kasi- 8.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 33
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
1.4 Umnyakato Emabhuloki Lilanga 1
Chaza, catsanisa -- Thishela ubeka emabhuloki la -8 etafuleni. Ngaphandle kwekubala, bafundzi abacombele
ubuye uhlele linani lemabhuloki.
tinombolo
-- Thishela uyabuta:
letiphelele
o “Ngabe kunemabhuloki langetulu kwalama-3?”
o Bafundzi babuka timphendvulo ngekubala emabhuloki ”
o “Bekudvute ngakanani kucombela?
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Akha licembu lebafundzi labane. Niketa linye licembu tibali le 8 neliphepha lelinetindilinga Tibali
letinkhulu letimbili. Tindilinga atibitwe ngetikhehle.
liphepha le- A4 lelinetikhehle ti- 2
-- Bafaka tibali esikhehleni sinye ubuye bayabala kutsi tingaki tibali esikhehleni, balandzele
loko lokushiwo nguthishela.
-- Bafundzi bacatsanisa “tikhehle”ubuye babuka tikhehle ”letinyenti kuna“nale ”tincane
kuna”, na “kuyalingana” netinombolo tetibali.
Hlukanisa bafundzi ngemacembu. Emakhiyubi eyunifisi
-- Niketa emacembu tikwele temayunifiksi kufaka ekhatsi inombolo 1 kuya kusi- 8. Likhadi letinombolo timphawu kusuka
1-8
-- Vumela licembu lebafundzi lakhe Sakhiwo lesidze kakhulu ubuye ulebula ngasinye
sakhiwo lesikhulu ngetinombolo temakhuyubhu letisetjentisiwe sib Emakhadi nemacashati etitfombe
Titfombe
tetinfo
letisi-8
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Thishela ubakhombisa emakhadi lamabili lahlukene emacashati netitfombe.
225 -- Bafundzi bacatsanisa emakhadi etitfombe nemacashati ekubona “lokunyenti kuna” na
“lokuncane kuna” na “kuyalingana”.
TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 33
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
226
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
1.13 • Catulula tinkinga tetibalo ngekusho ngekuhlanganisa nekususa kuye kusi-8 Lilanga 1
Kuhlanganisa Ngemlomo: Bala tintfo onkhe malanga ufike e -8 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
nekususa
Bala uye emuva naphambili ufike e -8
TIBALO LiBanga R
Gcizelela kubala ngakubili usebentise imilolotelo yetinombolo.
Gcizelela lwati lwa “kanyenti netikhatsi letimbalwa”
Shaya tandla kanyenti …… MANI.
Shaya tandla kambalwa. Thishela ushaya kasi- 8.
Buta umbuto wekutsi nguyiphi inombolo yekushaya tandla lebeyikanyenti/ tikhatsi letimbalwa.
Umnyakato
Tibonelo:
1. Thishela ubita bafundzi laba 3 abamise embili. Bafundzi bayababala. Thishela ubita
labanye la 2 ubuye uyabuta: Bangaki labafundzi sebabonkhe?”
3 na 2 → 5. (Thishela utsi: 3 na kwenta 5)
2. Thishela ubeka titulo le 2 ngeta letinye le 2 Tingaki titulo setitonkhe? 2 na 2 → 4.
3. Thishela uphakamisa sinye ubuye utsi ubuye utsi “Balani tingalo tami.Nangabe ngifihla
sitfupha, tingaki tingalo letisele? 5 ususe 1 → 4.
4. Bafundzi ababale tingalote sandal sabo sinye. Fihla tfupha; tingaki tingalo lestisele?
5 ususe 1 → 4.
Tintfo letiphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi babeka tibali e 6 ubuye benta loku: Tintfo ne /nobe tibali
-- Thishela uniketa munye umfundzi tibali le 6. Thishela uniketa bafundzi ticondiso sib.
Beka tibali timbili 2, ngeta letinye tibali le 3. Tingaki tibali setitonkhe. 2 na 3 → 5.
-- Tibali le 4. Ngeta 2 kulo- 4. Sewunakungaki nyalo? 4 na-2 → 6.
-- Bala bonkhe buhlalu lonabo. Nawubona buhlalu bubili esandleni ytabona bungaki? 6
ususe 2 → 4.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 33
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
1.13 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Lilanga 1
lamabili (2-D) nobe titfombe
Kuhlanganisa
nekususa Akha emaphazili ubuye uvumela bafundzi badlale ngemaphazili.
6 3 9 Emaphazili etinombolo
7
2
9
3.3 Buka,tfola ubuye uchaze bobunjwa labangemadayimenshini lamabili (2-D) etitfombeni Lilanga 1
Bobunjwa Buka ticenye etintfweni letiphelele Nobe ngusiphi sitfombe
labangemada-
Umnyakato Sitfombe lesinetincenye letijutjiwe
yimenshini
lamabili (2-D) Thishela uchaza intfo abuye ubute bafundzi kutsi yini sib. Umdvwebo longakapheleli
-- ‘Ngicabanga intfo lebovu lenemasondvo lamane, tivalo letine nelifasitelo lelingavuleka
ibanga umsindvo itsi “hhamu! hhamu” Lomsebenti ungentiwa ngemacembu -linye
licembu liyachaza lelinye liyacombela kutsi yini lentfo .
-- Chaza umuntfu ubuye ubute bafundzi kutsi ngubani.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe
-- Khomba bafundzi sitfombe ubuye utsi abasibuke. Sikhiphe ubuye ucela bafundzi kutsi
basichaze ngendle lebasibone ngayo nalebakhumbula ngayo.
-- Tsatsa sitfombe sinye usente tincenye letehlukene. Tifake ebhokisini sewucela bafundzi
kutsi babuke tincenye letilahlekile ebhokisini.
-- Dvweba imidvwebo lengakapheleli ephepheni ubuye ucela bafundzi bacedzele sitfombe.
227 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 33
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
228
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyiswe
lesilinganisiwe
3.4 • Tfutfukisa lwati lwekutsi umtimba unetihlangotsi lwesencele nelwesekudla Lilanga 1
lolunganyakata ngalunye.
Kwhlukanisa
emkhatsini Umnyakato
kulingane
-- Faka libande lelasitiki esihlakaleni sesandla sekudla semfundzi ngamunye.
ngalokufanako
TIBALO LiBanga R
-- Cula liculo lelinemnyakato. Tingoma nemaculo emnyakato sib.
Bafundzi: “Ngifaka lunyawo lami lesancele”
-- Ababeke tandla tabo etinhloko tabo
-- Abatsintse emadvolo abo esencele ngetingcoza tesekudla.
-- Abatsintse emahlombe esekudla ngetandla tesencele njll
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Niketa umfundzi ngamunye ibhuloki yekwakha Ibhuloki yemfundzi ngamunye
Bafundzi abahlale ekhaphethini:
-- Beka ibhuloki ecaleni lesekudla/ lesencele
-- Ehlombe lesencele/ lesekudla
-- Edvolweni lesencele/ lesekudla
-- Enyaweni lesencele/ lesekudla
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe
Liphepha
-- Umfundzi ngamunye utfola liphepha nekhilayoni.
-- Bafundzi abadvwebe umugca emkhatsini weliphepha kusukela etulu kuya phasi
nalomunye umugca emkhatsini kusukela esencele kuya esekudla.
-- Thishela uniketa ticondziso:
o Beka umunwe wakho emkhatsini wesiphambano
o Dvweba indilinga ebhulokini lengenhla esandleni sesencele
o Dvweba calantsatfu ebhulokini lengentasi yesekudla
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
o Dvweba sikwele ebhulokini lengenhla yesekudla
o Dvweba calandze ebhulokini lengentasi yesencele.
-- Cocisanani ngephosta yesitfombe. Bafundzi baphendvula imibuto lebavumela kutsi
bachaze (ngaphandle kwekukhombisa) kubekeka kwetintfo esitfombeni.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 34
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Ngenisa inshokutsi yenombolo 9 Emalanga 2
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo tmalanga onkhe ufike kusi- 9. Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Bala uye phambili nasemuva ufike ku-9.
Gcizelela kubala ngakubili ngekusebentisa imilolotelo yetinombolo.
Gcizelela kubala tinombolo te-odinali;
Thishela upaka tintfo leti-6 emgceni. Khomba intfo ngayinye ngalesikhatsi ubala kwekucala,
kwesibili, kwesitsatfu, kwesine, kwesihlanu, kwesitfupha.
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa. Thishela ushaya tandla emahlandla layi 9
Buta kutsi ngukuphi kushaya tandla lokube kunyenti/ mbalwa.
Umnyakato
Bafundzi:
-- Ababale kufika ku-9 ngalesikhatsi bakhuphuka titepisi.
-- Dvweba inombolo 9 esantini/ esiyilweni/ phasi ubuye uhamba etukwayo.
Isethi yetinombolo letinkhulu.
-- Shaya tandla emahlandla layi-9.
-- Bona tinombolo 1 kuya ku-9 natihlanganiswe nesethi yetinombolo letinkhulu.
-- Sebentisa imibono yakho kute bafundzi batfole inshokutsi yenombolo 9 ngemitimba yabo.
229 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 34
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
230
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.6 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Sitepisi setinombolo
Emasu Thishela wakha umugcatinombolo nobe sitepisi setiombolo esiyilweni nobe phasi.
ekucatulula
-- Thishela wakha umugcatinombolo nobe sitepisi esiyilweni nobe phasi
tinkinga tekubala 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9
TIBALO LiBanga R
-- Thishela uniketa ticondziso letifana nekutsi:
-- Mani ecandzeni nobe cala ecandzeni ngaso sonkhe sikhatsi
-- Bala ube uhamba ngaso sonkhe sikhatsi.
-- Hamba uye enombolweni 5. Buyela emuva enombolweni 2. Hamba uye embili
enombolweni 8
-- Hamba uye enombolweni 8. Hamba uye phambili ngenombolo yinye. Hamba uye emuva
ngetinombolo letimbili.
-- Nguyiphi inombolo lelandzela 3?
-- Nguyiphi inombolo leyendvulela 7?
-- Tfutfukisa lwati lwekubekeka kwetinombolo ngekuvumela bafundzi kutsi bapake tibali
letiyimfica nobe ngutiphi tintfo ngetindlela letehlukene. sib.
Nakubalwa, inombolo yetintfo ayiphazanyiswa yisayizi nobe kubekeka nekutsi tiluhlobo
lolufanako yini. Sibonelo:
-- Hlela emakinobho la-9, emapeniseli layi-9, emahhulahhubhu layi-9, bafundzi labayi-9 njll.
-- Tibale ngeluhlelo lolwehlukile sib. Tibale tisakatekile, tisondzelene, tisemgceni nobe
tilakanyene.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 34
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.6 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe.
Emasu
ekucatulula Sebentisa inombolo 9 kusimongcondvo lebasetayele.
tinkinga tekubala
Bafundzi:
-- Matanisa likhadititfombe nemacashati lanenombolo lefanako. Paka tibali letiyinombolo
lefanako.
1.3 • Bona timphawu tetinimbolo nemagama etinombolo.
Timphawu Umnyakato Tintfo leti -5 (kukhumbula ngekubona)
nemagama
-- Beka tintfo leti 5 emgceni.
etinombolo Sitfombe
-- Vumela bafundzi kutsi batibuke kahle. Tibali setintfo
-- Bafundzi babuka eceleni ubuye thishela ukhipha yinye intfo. leti-9
-- Bafundzi kufanele basho kutsi nguyiphi intfo lekhishiwe. Emakhaditinombolo lambalwa lafaka
ekhatsi inombolo 1 kuya ku-9 that
-- Faka letinye tintfo esikhundleni saletikhishiwe ubuye uphindza emahlandla lambalwa
involves number 1 ku- 9
ubuye uyachubeke ukhipha tintfo letimbili nobe letingetulu kwaloko.
Bafundzi: 9 imfica
-- Khetsa inombolo 9 neligama lalenombolo emkhatsini walamanye emakhadigama.
-- Beka emakhaditinombolo esiyilweni ngendlela lekulandzelana ngayo tinombolo.
-- Beka emakhaditinombolo asakateke.
Hlukanisa bafundzi ngemacembu lamancane. Thishela uniketa licembu ngalinye isethi Emakhadigama lanenombolo,
yemakhaditinombolo. emagama etinombolo, emacashati
netitfombe sib.
Nika bafundzi ticondziso sib.
-- Tsintsa inombolo 4, beka ingcoza etulu kwenombolo 8, hlala etulu kwenombolo 3, gijima
ujikelete inombolo 5 emahlandla lasihlanu njll. Sitfombe
-- Dlala imidlalo ngekuchumanisa linani letibali kanye neligama lenombolo, inombolo, setintfo 9 imfica
emacashati nemakhadititfombe. leti-9
-- Ciniseka kutsi inombolo neligama lenombolo kuhlala kuchumene nelinani lelifanako
letintfo.
231 Tibali TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 34
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
232
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.1 Landzela tinkhombandlela kuhamba nobe kutibeka endzaweni letsite. Lilanga 1
Kubekeka, -- Tfutfukisa lwati lwenkhombandlela
kwetayela kanye
Umnyakato
nekubukeka
TIBALO LiBanga R
-- Dvweba calantsatfu lomkhulu nobe sikwele phasi nobe esiyilweni.
-- Bafundzi bahamba bajikelete bunjwa baphimisa kutsi ngabe bajikela esancele nobe Bobunjwa labakhulu labadvwetjwe
esekudla babuye bakukhombise loko ngetandla, ephepheni
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Dvweba calantsatfu lomkhulunobe sikwele ephepheni ubuye ulibeka esiyilweni. Ithoyisi yemoto
Umfundzi munye: Umdoli
-- Ushova ithoyisi yemoto emigceni.
-- Labanye bafundzi balula tandla tabo tesencele nobe tesekudla tihambisane Indlu mbamba
nenkhombandlela babuye basho kutsi kusencele nobe kusekudla.
Bafundzi: Imoto
-- Bachaza tintfo ngetindlela letehlukene sib. Umdoli (phambili/ emuva), indlu (phambili/
emuva), sikolo (phambili/ emuva), imoto (phambili/ emuva) kuye ngekutsi wena ume
kuphi.
-- Bachaza loko lebakubonako sib. Nangabe kunesihlahla phambi kwendlu, bachaza
indzawo lesikuyo sihlahla.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Titfombe leticacisa kahle
lamabili (2-D) nobe titfombe. inkhombandlelasib. Tinkhombandlela
letikhombisa luhambo lwemoto,
-- Bafundzi batfola lwati lwa phambili/ emuva ngekukhombisa indlela etitfombeni.
tinkhombandlela letilandzelwa
ngumuntfu lohambako.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 34
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.3 Bona, tfola ubuye usho emagama abobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D) Lilanga 1
eklasini nasetitfombeni abuye abahlunge.
Bobunjwa
labangemada- -- Gcizelela lwati ngendilinga, calantsatfu, sikwele nacalandze
yimenshini
Umnyakato
lamabili (2-D)
Bafundzi baba ngababili: Bobunjwa labatinhlobonhlobo
-- Dvweba bunjwa emhlane wemngani wakhe ngemunwe. Lolomunye umfundzi kumele
atfole kutsi ngumuphi lobunjwa wemngani.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Niketa bobunjwa be-Jomethri labangemasayizi nebubanti lobehlukene. Liphepha lelinetindilinga,
bocalantsatfu, tikwele nabocalandze
Bafundzi:
sib.
-- Bahlunga bobunjwa ngekwe: tindilinga, bocalantsatfu, tikwele nabocalandze.
-- Bahlunga bobunjwa be-Jomethri ngekwesayizi.
-- Bahlunga bobunjwa be-Jomethri ngekwembala.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Faka nabobunjwa labancane
lamabili (2-D) nobe titfombe nalabakhulu nabocalantsatfu
labangema-engeli lehlukene sib.
Bafundzi:
-- Bajuba labobunjwa labangenhla ephepheni. Faka bobunjwa labakhulu nalabancane
nabocalantsatfu labanema-engeli lehlukene.
-- Hlunga bobunjwa labehlukene ndzawonye.
-- Hlela sitfombe usebentisa bobunjwa labajutjiwe ubuye ubasebentisa ngesikhatsi
semsebenti webuciko.
233 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 34
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± 5 ngeliviki)
234
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.4 • Tfutfukisa lwati lwekutsi kunemugca lohlukanisa tintfo emkhatsini kufanane, Lilanga 1
kulingane.
Umugca
lohlukanisa Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
emkhatsini
-- Funa tintfo mbamba letitawuveta umugca lohlukanisa emkhatsini kufanane, kulingane.
kufanane,
TIBALO LiBanga R
(licala linye libukeka lifana nalelinye licala) sib. Livivane, licembe lembali njll.
kulingane
-- Thishela nebafundzi bagcogca titfombe letinemifanekiso lekhombisa kuhlukanisa
emkhatsini kufanane, kulingane. Sib. Imifanekiso lependwe etindlini, imifanekiso
yemathayilisi, imifanekiso lekumavasi nemapharashuthi.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe.
-- Bafundzi bajuba bunjwa loyinhlitiyo nobe ivasi yetimbali ephepheni leligocwe laba yihhafu
ubuye bayalihlobisa ngesikhatsi sebuciko bekubuka wente.
Siceshana seliphepha leligocwe
emkhatsini
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 35
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfolakele evikini 34 lolufaka ekhatsi inombolo 9 Lilanga 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike kusi-9.
Bala uye phambili nasemuva ufike kusi- 9. Imilolotelo nemaculo etinombolo
Bala ngenhloko 1 - 10
Gcizelela kubala ngakubili usebentisa imilolotelo yetinombolo.
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa. Thishela ushaya tandla emahlandla layi 9
Buta kutsi ngukuphi kushaya tandla lokube kunyenti/ mbalwa.
Umnyakato Isethi yemakhadi etinombolo
lamakhulu lakhiwe ngekhadibhodi.
Asidlale umdlalo:
Ungabuye uwapende eticeshaneni
Thishela ubeka bobunjwa labakhulu labentiwe ngelikhadibhodi nobe emakhadi lafaka ekhatsi
letilugcinsi tepulasitiki nobe
tinombolo 1 kuya ku-9 ngekuhleleka esiyilweni.
ihadibhodi.
Thishela uniketa bafundzi ticondziso letinjengaleti:
7
-- Hlala etukwenombolo 6. 1 8
-- Beka lutwane lwakho enombolweni 3.
6 3
4 5
-- Gijima utungelete inombolo 2 katsatfu.
-- Zuba ngelunyawo lunye etukwenombolo 1. 2
9
-- Thishela angabuye awasakate emakhaditinombolo emva kwesikhatsi.
235 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 35
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
236
Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe Budze besikhatsi
Sihloko
lesilinganisiwe
1.4 • Sebentisa tinombolo tesimongcondvo lesetayelekile Lilanga 1
Chaza, catsanisa Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu
ubuye uhlele
Bafundzi: Tibali
tinombolo
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi babala tintfo letiseklasini Tintfo letiseklasini
-- Babala ngetibali Ifleshikhadi lelinenombolo neligama
-- Thishela ubeka tintfo tibe yincumbi etafuleni. Bafundzi abacombele kutsi tingaki tintfo lenombolo, emacashati netitfombe
letikulencumbi. Batatibala emuva kwaloko. sib.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe Sitfombe
setintfo 9 imfica
Bafundzi:
leti-9
-- Badlala imidlalo ngekukhombisa kuhambelana kwenombolo yetibali neligama lenombolo,
inombolo, emakhadi emacashati netitfombe. Tibali, emakhilayoni
-- Bacinisekisa kutsi inombolo neligama lenombolo kuhambelana nelinani lelifanako letintfo.
-- Batsatsisela inombolo 9 ngekhilayoni.
1.7 • Sombulula ngemlomo tinkinga tetibalo temagama (tibalo tetindzaba) engcikitsini lefaka Lilanga 1
ekhatsi tinombolo 1 kuya ku-9
Kuhlanganisa Sitfombe sesihlahla lesikhulu
nekususa Umnyakato
-- Coca indzaba ngesihlahla lesinenyoni yinye kuso. Kwafika lenye inyoni. Nyalo
sekunetinyoni letingaki? Bafundzi benta samdlalo basebentisa emamaski. 1 na 1 kwenta 2.
-- Phindza lendzaba kuze kube netinyoni letisi- 9.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Umngani munye unetibali leti 8 sib. Tilwane letakhiwe ngepulasitiki, umngani wakhe Tibali letiyi 9
unasinye ngetulu. Tingaki tilwane tepulasitiki lebanato setihlangene. 8 na 1 ® 9
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe
Liphepha lekusebentela lelinesihlahla
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Niketa umntfwana ngamunye liphepha lekusebentela lelinesitfombe sesihlahla. Bafundzi netibali
babeka sibali sinye esihlahleni. Bayachubeka bangeta sibali sinye esihlahleni.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 35
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.1 Chaza tintfo letimbili Nangabe uticatsanisa nalenye Lilanga 1
Kubekeka, Umnyakato
kutetayeta
-- Umfundzi ucela umngani wakhe kutsi eme emkhatsini wetintfo letimbili/ webafundzi lababili.
nekubukeka
-- Umfundzi ucela umngani wakhe kutsi eme eceleni nentfombatane legcoke liloko leliluhlata
njengesibhakabhaka.
-- Umfundzi ucela umngani wakhe kutsi eme eceleni kwemfana logcoke emasandasi
lansundvu.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Lengisa intsambo emkhatsini wetintfo letimbili.
-- Bafundzi baneka timphahla mbamba ngekwesicondziso lesitsite sib.
o “Neka lihembe ecaleni lesancele lentsambo yekuneka”
o “Neka liloko ecaleni lesekudla lelihembe”
o “Neka liduku lekutesula edvute ne …..njll”
o “Neka libhuluko emkhatsini we ….njll”
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D)
Liphepha
-- Dvweba sitfombe sendlu ngekweticondziso sib.
Emakhilayoni
o Dvweba luphahla ngetulu kwelikhasi.
o Dvweba lubondza lwendlu emkhatsini weliphepha.
o Dvweba inja ecaleni lesancele lendlu.
Liphepha kumele lingabi likhulu kakhulu kute kube nesiciniseko sekutsi labobunjwa
labehlukene bayatsintsana kute kwakheke sitfombe sendlu.
237 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 35
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
238
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.3 Bona, utfole ubuye unikete emagama abobunjwa labangemada-yimenshini lamabili (2-D) Lilanga 1
eklasini nasetitfombeni:
Bobunjwa Nobe khetse leminye
labangemada- • Kugcina bobunjwa
yimenshini
-- Gcizelela lwati lolutfolakele ngacalandze.
lamabili (2-D)
TIBALO LiBanga R
Kugcina lwati kuyindlela yekwati kwehlukanisa emkhatsini wabobunjwa labasendzaweni
yetfu ngaphandle kwekubuka isayizi yabo nobe isayizi yema-engeli.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Licembu ngalinye litfola
emabhuloki ekwakha bobunjwa
Hlukanisa bafundzi ngemacembu. labangubocalandze labayi-9
-- Niketa licembu ngalinye emabhuloki ekwakha laluhlobo lwacalandze langemasayizi bemasayizi lahlukene.
lehlukene abe yi 9.
Bafundzi:
-- Bahlunga emabhuloki ekwakha abe tincumbi letingemasayizi lalinganako.
-- Bala inombolo yemabhuloki ekwakha.
Thishela uniketa leticondziso letilandzelako:
-- Beka emabhuloki ekwakha laluhlobo lwacalandze emgceni locondzile.
Siceshana sensontfo
-- Beka emabhuloki ekwakha laluhlobo lwacalandze eme, acondze.
-- Beka emabhuloki ekwakha laluhlobo lwacalandze akhe umugca wezigi zegi.
-- Thishela uniketa umfundzi ngamunye siceshana sensontfo. Bafundzi bakha bunjwa
loluhlobo lwacalandze basebentisa insontfo.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Thishela utawukhombisa kutsi calandze wemfundzi ngamunye wehlukile kodvwa labobunjwa
babocalandze bonkhe.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 35
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.3 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Emafleshikhadi langemashumi Lilanga 1
lamabili (2-D) nobe titfombe. lamabili, ngalinye linacalantsatfu
Bobunjwa Nobe khetse leminye
munye kulabasihlanu labehlukene,
labangemada- -- Thishela udvweba emakhadi lehlukene langemashumi lamabili, ngalinye libe
tindilinga, tikwele nabocalandze.
yimenshini nabocalantsatfu labehlukile, tindilinga, tikwele nabocalandze sib.
lamabili (2-D)
Thishela uhlukanisa bafundzi ngemacembu:
Bafundzi:
-- Bakhetsa ifleshikhadi lenacalandze kulabanye bobunjwa.
Bafundzi:
-- Bakhetsa tonkhe titfombe letinetimbali kuletinye titfombe tetihlahla nemacembe.
239 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 36
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
240
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Gcizelela lwati lolutfolakele lolufaka ekhatsi tinombolo 1 kuya ku-9 Lilanga 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike kusi- 9. Emaculo etinombolo nemilolotelo
Bala uye phambili nasemuva ufike kusi- 9.
TIBALO LiBanga R
Gcizelela kubala ngakubili usebentisa imilolotelo yetinombolo
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa. Thishela ushaya tandla emahlandla layi 9.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Tintfo letiseklasini
-- Beka tintfo tibe tincumbi letifaka ekhatsi tinombolo 1 kuya ku-9 ubuye ubala tintfoo
Emadomino etinombolo
uphimisele.
-- Dlala emadomino etinombolo.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D) nobe titfombe
Emasethi lanele
Nika umfundzi ngamunye likhadi lesitfombe, lelicashati, lenombolo nobe leligama emakhaditinombolo lafaka ekhatsi
lenombolo. tinombolo 1 kuya ku-9 kute
umfundzi ngamunye loseklasini
Bafundzi balandzela ticondziso tathishela:
lakho atfole ifleshikhadi.
-- Bafundzi bahlala bente indilinga.
-- Thishela ubita inombolo sib. 9. Bafundzi labanemakhadi lanesitfombe, licashati, inombolo
nobe ligama lenombolo lelimele 9, bahamba batungelete indilinga batsi “Nginemfica”
-- Phindza ngaletinye tinombolo.
-- Nangabe bonkhe bafundzi babe nelitfuba “kuba” yinombolo, bita tinombolo ngekuhleleka
kwato.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Bafundzi bayasukuma ubuye baphakamisa emakhadi abo Nangabe abitwa.
-- Buka kutsi bafundzi bayakwati yini kutihlela ngekulandzelana kusukela ku -1 kuye ku -9
-- Buka kutsi bafundzi bayakwati yini kuhlela emakhadi laveta tinombolo 1, 2, na 3 kuye
enombolweni 9 sekuhlangene.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 36
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 • Catsanisa kutsi ngutiphi tintfo letimbili letigcogciwe kuleti: Lilanga 1
Chaza, -- kunyenti kuna
ucatsanise ubuye
-- kuncane kuna (lokumbalwa)
uhlele tinombolo
-- kulingana na (kuyafana)
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Thishela uniketa tintfo letehlukene letifana nemacembe, ematje, timbonyo temabhodlela,
emakhilayoni, emabhuloki njll.
Bafundzi:
-- Bayatihlunga bente “tincumbi” sib. Ematje onkhe ndzawonye.
-- Babala inombolo yetintfo “ letisencunjini” ngayinye.
-- Bakhombisa kutsi nguliphi “licembu” “lelinyenti kuna” “lelincane kuna” “nalelilingana na”.
Emasethi lafaka ekhatsi tinombolo ufike ku- 9:
-- Bafundzi bahlala ekhaphethini ubuye bakha tikhehle letimbili ngensontfo.
-- Thishela uniketa bafundzi sicondziso sekutsi babeke tibali leti -2 esikhehleni sinye babuye Ticeshana letimbili tensontfo
babeke leti -4 kulesinye sikhehle. temfundzi ngamunye
-- Buta imibuto lefana nale: Ngusiphi sikhehle lesinetibali “letinyenti kuna” “letincane Tibali leti -9 umfundzi ngamunye
kuna” lesinenombolo “lefanako” yetibali? sib. “Sikhehle” lesinetibali leti-2 sinalokuncane
kunesikhehle lesinetibali leti -4
-- Bafundzi abakhe emasethi “alokunyenti kuna”, “alokuncane kuna” kanye “nalokulinganako”
ngetinombolo letifika ku-9.
241 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 36
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
242
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.13 • Bala tibalo temagama tekuhlanganisa nekususa ngemlomo letifaka ekhatsi tinombolo 1 Lilanga 1
kuya ku-9
Kuhlanganisa
nekususa Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkhe ufike ku- 9.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku- 9. Emaculo etinombolo nemilolotelo
TIBALO LiBanga R
Gcizelela kubala ngakubili ngekusebentisa imilolotelo yetinombolo.
Gcizelela kubala ngetinombolo te-odinali;
Thishela upaka tintfo leti- 6 emgceni. Khomba intfo ngayinye ngalesikhatsi ubala kwekucala,
kwesibili, kwesitsatfu, kwesine, kwesihlanu, kwesitfupha.
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti” “ nalokumbalwa”
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa. Thishela ushaya tandla emahlandla layi-9
Buta kutsi ngukuphi kushaya tandla lokube kunyenti/ mbalwa.
Umnyakato
-- Thishela ubita umfundzi munye aye phambili.
-- Thishela ubeka linani lelehlukile lebuhlalu (kufika ku-9) esandleni semfundzi ngasinye sib. Buhlalu nobe tibali
Leti -4 esandleni sinye naleti -5 kulesinye sandla.
Thishela uhlela bafundzi ngemacembu alabayiyimfica.
-- Bafundzi bahlala esiyilweni.
-- Thishela ucela bafundzi lababili kutsi basukume.
-- Thishela ubuta kutsi: Bangaki bafundzi labahleti esiyilweni?
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 36
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.13 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Enta taba Nangabe ungenato Lilange 1
tinkomishi nemasoso.
Kuhlanganisa -- Bafundzi bahlala ekhaphethini.
nekususa
-- Umfundzi ngamunye utfola buhlalu lobu -8 lobufakwe enkomishini yepulasitiki lenelisoso.
-- Tsatsa buhlalu lobu -6 enkomishini ubuye ububeka etukwelisoso. Tsatsa lobunye buhlalu
lobu -2 ubuye uhlanganisa nalobuhhlalu lobusesosweni.
Bungaki buhlalu lobusenkomishini? 6 na 2 → 8.
-- Tsatsa buhlalu lobu -4 esosweni ubuye ubufake enkomishini yeplastiki. Tsatsa lobunye
buhlalu lobu -4 ubuhlanganise nebuhlalu lobusenkomishini yeplastiki. Bungaki buhlalu
lobusesosweni? 8 ususe 4 ususe 4 → 0.
-- Susa buhlalu lobu -4 enkomishini yeplastiki buye esosweni. Bungaki buhlalu lobusele
enkomishini yeplastiki? 8 na 4→4
-- Susa buhlalu lobu-4 enkomishini yeplastiki. Kusele bungaki esosweni? 4 na 4 → 8
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe.
Hlukanisa bafundzi ngemacembu. Niketa licembu ngalinye isethi yemafleshikhadi etitfombe.
-- Bala letitfombe leti -6 letisefleshikhadini. Nangabe uhlanganisa nefleshikhadi lenetitfombe
leti -2, utawuba naletingaki titfombe? 6 na 2 → 8.
-- Bala letitfombe leti -8 ekhadini letitfombe. Nangabe umbonya titfombe leti -3, tingaki
titfombe lotibonako? 8 ususe 3 → 5.
Emasethi lambalwa emafleshikhadi
-- Paka linani lelifanako letibali. etitfombe
2.1 • Tsatsela iphethini yemsindvo Lilanga 1
Emaphethini Umnyakato
e-Jomethri
-- Thishela uhlukanisa bafundzi ngemacembu lamatsatfu. Hleba ubuye ukhombise ecenjini
ngalinye umsindvo weluhlobo lwesitfutsi lebalumele.
-- Licembu ngalinye lenta umsindvo leliniketwe wona ngalesikhatsi thishela alikhomba sib. Titfombe tetitfutsi letintsatfu
-- Vumm, hhaamm, brrm/ vumm, hhaamm, brrm. letihamba emgwaceni nobe imishini.
243 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 36
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (tikhatsi tetifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
244
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
5.1 • Gcizelela lwati lwekusebenta ngedatha Lilanga 1
Gcogca ubuye Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
uhlunge tintfo
Asidlale umdlalo:
TIBALO LiBanga R
Hlunga imibala lekhetsiwe yenhlama yekudlala ubuye uyibeke ngemacembu kulungiselela liviki
lelilandzelako sib.
-- Inkinga lekumele isonjululwe kutfola kutsi kumele ube njani umbala wenhlama yekudlala
kuleliviki lelilandzelako.
Gcogca ubuye uhlunge idatha
-- Sebentisa tintfo letiphatsekako kwakha igrafu njengemabhuloki, kupaka emakhiyubhi, Umbala loluhlata sasibhakabhaka,
emabhuloki e-Lego nobe e-Duplo lamele imibala yenhlama lohlela kuyenta sib. Loluhlata loluphuti nelogo leluhlata satjani,
njengesibhakabhaka, loluphuti naloluhlata njengetjani. i-Duplo- nobe ibhuloki yeyunifiksi.
(Kusetjentiswe luhlobo lunye
-- Umfundzi ngamunye ukhetsa ibhuloki lemele umbala wenhlama yekudlala lawutsandzako kuphela)
walelo vikii.
Dvweba igrafu
-- Emabhuloki apakwa ngekwemibala ephosteni.
Fundza ubuye uhumushe lithebula
5.3
-- Ngekwekukhetsa kwebafundzi, umbala wenhlama yekudlala yeliviki utawuba ngulomtfubi.
Coca ubuye
ubike ngetintfo Loluhlata Loluphuti Loluhlata
njengesibhakabhaka njengetjani
letigcogciwe
2 4 2
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 37
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilangab (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Ngenisa inshokutsi yenombolo 0 (licandza) Lilanga 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike ku -10 ucale ecandzeni.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -10 ucale ecandzeni. Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Gcizelela kubala ngakubili usebentisa imilolotelo yetinombolo
Gcizelela kubala ngetinombolo te-odinali:
Thishela upaka tintfo leti -6 emgceni. Khomba intfo ngayinye ngalesikhatsi ubala kwekucala,
kwesibili, kwesitsatfu, kwesine, kwesihlanu, kwesitfupha.
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti” “ nalokumbalwa”
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa. Thishela ushaya tandla emahlandla la -10
Buta kutsi ngukuphi kushaya tandla lokube kunyenti/ mbalwa.
Thishela uyachaza kutsi licandza lisho kutsi akunalutfo nekutsi kubala mbamba kucala ku-1. Tibali
Umnyakato
-- Thishela ukhombisa bafundzi ligama lenombolo yelicandza.
0
-- Bafundzi kumele batfole kutsi ngusiphi sitfo semtimba lesingakha licandza sib.
o Imilomo yebafundzi
o Iminwe yebafundzi
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Thishela ufaka sibali sinye esandleni sakhe sinye ubuye angafaki lutfo kulesinye sandla.
-- Uvula sandla sakhe sinye abuye akhombisa bafundzi sibali sinye avula lesinye sandla
sakhe akhombise bafundzi kutsi akunalutfo.
-- Lomsebenti ungentiwa kusetjentiswa bafundzi.
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe.
-- Thishela ukhombisa bafundzi ifleshikhadi lete titfombe nenombolo 0
245 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 37
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilangab (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
246
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Ngenisa inshokutsi yenombolo 10 Lilanga 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike ku -10. Emaculo nemilolotelo yetinombolo Khetsa imisebenti
kuphela.
Bala uye phambili nasemuva ufike eli -10.
TIBALO LiBanga R
Kubala ngenhloko 0 - 10
Gcizelela kubala ngakubili usebentisa imilolotelo yetinombolo
Gcizelela kubala ngetinombolo te-odinali:
Thishela upaka tintfo leti -6 emgceni. Khomba intfo ngayinye ngalesikhatsi ubala kwekucala,
kwesibili, kwesitsatfu, kwesine, kwesihlanu, kwesitfupha.
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti” “ nalokumbalwa”
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa. Thishela ushaya tandla emahlandla la -10
Buta kutsi ngukuphi kushaya tandla lokube kunyenti/ mbalwa.
Umnyakato
Bafundzi: Tinombolo tekhadibhodi letijutjiwe
-- Ngababili bakha inombolo yeli-10 basebentise imitimba yabo (bafundzi laba -4) Emafleshikhadi lamakhulu etinombolo
-- Babala kufika eli -10 ngalesikhatsi banyakata bahambisana nekushaywa kwesigubhu.
-- Baphakamisa iminwe le -10.
-- Badvweba inombolo 10 esantini/ esiyilweni/ phasi ubuye bahamba etukwayo.
-- Bazuba emahlandla la -10
-- Faka tinombolo tekhadibhodi letijutjiwe esikhwameni setintfo letiviwa ngekubanjwa.
-- Sebentisa isethi yemafleshikhadi lanetitfombe letimele tinombolo sib. Emabhola lamabili
lasekhadini nenombolo 2. Umfundzi “utsintsa” tinombolo letikufelibhegi ubuye utimatanisa
nemakhadi.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 37
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilangab (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Emakhadi lanetinombolo tebafundzi Lilanga 1
telucingo
Bala tintfo Bafundzi: Khetsa imisebenti
kuphela.
-- Bapaka tinombolo tabo telucingo basebentisa emakhadi etinombolo lamakhulu. Bente bati
ngelicandza lelimela inombolo 10
-- Tfutfukisa lwati lwekugina tinombolo ngekuvumela bafundzi kutsi bapake tibali letisihlanu
nobe nguyiphi intfo ngetindlela letehlukene sib.
1 7
8
0
4 3
5
6
9 2
Nakubalwa, inombolo yetintfo ayiphazanyiswa yisayizi nobe kubekeka,nobe titeluhlobo lunye.
Sibonelo:
-- Hlela emakinobho lali-10, emapeniseli lali-10, emahhulahhubhu lali-10, bafundzi labali-10
njll.
-- Tibale ngetindlela letehukile sib. Tibale tisakatekile, tisondzelene, tisemgceni nobe
tipakelene.
247 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 37
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilangab (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
248
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Lilanga 1
lamabili (2-D) nobe titfombe.
Bala tintfo Khetsa imisebenti
Bafundzi balandzela ticondziso tathishela: kuphela.
-- Babeka tintfo ngetincumbi letifaka ekhatsi tinombolo 1 kuya eli-10 ubuye ubala tintfo Tintfo letiseklasini
TIBALO LiBanga R
ngekuphimisela.
Thishela uhlukanisa bafundzi ngemacembu lasihlanu.
Bafundzi:
-- Hlela ubuye ucondzanise emakhadi etitfombe, emafleshikhadi emacashati, timphawu Isethi yemakhadi etitfombe lafika ku
nemagama etinombolo ngekulandzelana kufika ku-10 sib. -10
Sitfombe Sitfome
Sitfombe
setintfo setintfo
sentfo yi-1
leti-2 leti-3
kunye kubili kutsatfu
0
njll
-- Paka linani letibali ekhadini lemacashati ngalinye. Tibali
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 37
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilangab (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
2.1 • Dlala umdlalo wephethini-“I-Hop scotch” Lilanga 1
Emaphethini Hlanganisa neSifundvo Sekutivocavoca esifundvweni Semakhono ekuphila.
e-Jomethri
Umnyakato
-- Hambahamba ujikelete eklasini. Ngekubonakala kweluphawu nobe ngekuma kwemculo, Lesibonelo sephethini lenikiwe
thishela ubita ligama labunjwa. Bafundzi bakha lobunjwa ngeminwe yabo. Bangabuye sidvwetjwe esiyilweni/ phasi/
bakhe emacembu bakhe bobunjwa ngemitimba yabo. evulanda
-- Dvweba lephethini lengentasi esiyilweni/ phasi nobe evulanda kute bafundzi bahambe
ngendlela letsite.
-- Chaza iphethini sib.
-- Buta imibuto lefana:
-- “Ngumuphi bunjwa lota emuva kwacalantsatfu wekucala ?”
-- “Ngumuphi bunjwa losembi kwendilinga yekucala ?”
Bafundzi balandzela lephethini ngalendlela lelandzelako:
-- Thishela utsi: Jona, wena uzuba ngembi kwaMelisa”, Mariya, ungazuba nasekuzube
Kabelo”
-- Zuba ngetinyawo totimbili kucalandze
-- Zuba ngelunyawo lwesencele kucalantsatfu
-- Zuba ngelunyawo lwesekudla kusikwele
-- Zuba ngetinyawo totimbili endilingeni ubuye ugucula umtimba wakho useme endilingeni
-- Cedzela lephethini
249 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 37
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilangab (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
250
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
2.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Umfundzi ngamunye utfola Lilanga 1
labobunjwa labalandzelako:
Emaphethini -- Umfundzi ngamunye utfola labobunjwa labalandzelako:
e-Jomethri
TIBALO LiBanga R
Thishela wakha iphethini ngabobunjwa bakhe.
Bafundzi:
-- Batsatsela emaphethini athishela basebentisa labobunjwa labangenhla.
-- Batakhela abo emaphethini ngabobunjwa labanikiwe.
3.1 Landzela tinkhombandlela kunyakata nobe kutibeka emkhatsini wendzawo letsite Lilanga 1
Kubekeka, • Tfutfukisa lwati lwenkhombandlela ngekusebentisa ticondziso letifaka ekhatsi sencele Ticondziso letibuya kuthishela.
kutetayeta nesekudla
Silulumagama:
nekubukeka
Umnyakato
Etulu/ phasi
Bafundzi abalandzele sicondziso sathishela:
Ekhatsi/ ngaphandle
-- Buka etulu/ buka phasi
Ngetulu/ ngaphasi
-- Goba ubuke phasi
Phambili/ emuva
-- Phakamisa lunyawo lwesencele/ phakamisa lunyawo lwesekudla
Phambili kwe / emuva kwe
-- Khasa ujikelete litafula
Licala linye / lelinye licala
-- Hamba uye phambili/ hamba uye emuva
Edvute ne
-- Lula sandla sakho/ finyeta sandla sakho
Sencele / sekudla
-- Mani eceleni lesekudla lesitulo/ Mani ecaleni lesancele lesitulo
Emkhatsini
-- Mani ecaleni embi kwesitulo sakho/ Mani ecaleni emuva kwesitulo sakho
-- Mani emkhatsini wetitulo letimbili
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
-- Buka kusekudla/ buka kusencele
-- Gucukela enyaweni lwakho lwesancele/ gucukela enyaweni lwakho wlesekudla
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 37
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilangab (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Ibhodi Lilanga 1
Kubekeka, Bafundzi abente loku lokulandzelako ebhodini:
kutetayeta
-- Dvweba tindilinga ubuye uchubeke nekujikeleta uphindze ujikelete
nekubukeka
-- Dvweba imigca lecondzile lesuka kusencele kuya kusekudla
-- Dvweba imigca iye etulu naphasi
-- Thishela udvweba emacashati lamabili ubuye umfundzi udvweba umugca
wekuwahlanganisa.
251 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 37
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilangab (Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
252
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
5.1 • Gcizelela lwati lwekusebenta ngedatha Lilanga 1
Gcogca ubuye Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
uhlunge tintfo
-- Thishela ucocisana nebafundzi kutfola kutsi umfundzi ngamunye uta ngani esikolweni.
TIBALO LiBanga R
-- Wakha igrafutitfombe lekhombisa bafundzi labahamba ngetinyawo, labahamba ngethekisi,
labeta ngetimoto tebatali nalabeta ngebhasi sib.
5.2
Veta tintfo
letigcogciwe
kugrafu
Titfombe tethekisi, ibhasi, imoto
nemfundzi lohamba ngetinyawo
letijutjwe ephephabhukwini. Nangabe
ungenato titfombe enta taba
tekutidvwebela takho titfombe.
5.3
4 2 3 1
Chaza ubuye
ubike ngetintfo o Hlatiya imiphumela ngekubuta imibuto
letigcogciwe
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 38
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela lwati lolutfolakele evikini 37 lolufaka ekhatsi kwenombolo 0 kuya ku-10 Lilanga 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike ku -10 Nobe
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -10
Bala ngenhloko 0 - 10 Khetsa kuphela
leminye imisebenti.
Gcizelela kubala ngakubili usebentisa imilolotelo yetinombolo
Gcizelela kubala timbolo te-odinali:
Thishela upaka tintfo leti -6 emgceni. Khomba intfo ngayinye ngalesikhatsi ubala kwekucala,
kwesibili, kwesitsatfu, kwesine, kwesihlanu, kwesitfupha.
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti nalokumbalwa” Emaculo nemilolotelo
yetinombolo
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa. Thishela ushaya tandla emahlandla la -10
Buta kutsi ngukuphi kushaya tandla lokube kunyenti/ mbalwa.
Umnyakato
-- Thishela udvweba tindilinga leti-11 (0 kuya ku-10) enkhundleni yetemidlalo nobe 10 emabhinibhegi
emahhulahhubhu. Bhala tinombolo 0 kuya ku-10 ekhatsi endilingeni. Thishela ubita
Dvweba tindilinga esantini/ phasi
inombolo abuye umfundzi aphosa ibhinibhegi yakhe ekhatsi endilingeni lebitiwe.
nobe esiyilweni nobe usebentise
-- Khumbuta bafundzi kutsi 0 usho kutsi akunalutfo. Nangabe umfundzi aphosa ibhinibhegi emahhulahhubhu
kulendilinga lenenombolo lelicandza, utawuphuma emdlalweni.
-- Umfundzi uphosa ibhinibhegi yakhe endilingeni lehambisana nelikhadi lelinelicashati nobe
sitfombe lesikhonjiswe nguthishela.
-- Umfundzi uphosa ibhinibhegi yakhe endilingeni lekhonjiswe kulikhadinombolo lelikhonjiswe
nguthishela.
-- Chubeka ngekusebentisa emakhadi emagama etinombolo ngendlela lefanako.
253 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 38
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
254
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.3 Kubona nekutfola timphawu nemagama etinombolo Isethi yemakhadi etitfombe lafika ku
-10
Timphawu Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
nemagama lamabili (2-D) nobe titfombe. Emakhadi lafaka ekhatsi tinombolo
etinombolo 1 -10 laneligama lenombolo ecaleni
Asidlale umdlalo:
linye kanye neluphawu lwenombolo
TIBALO LiBanga R
-- Thishela ubhala ligama lenombolo ecaleni linye lelikhadi ubuye ubhala inombolo kulelinye ecaleni linye (Yakha emasethi
licala lelikhadi kufaka ekhatsi tinombolo 0 kuya ku-10 (Sebentisa emasethi lambalwa) lambalwa kute umfundzi ngamunye
abe neyakhe)
-- Bafundzi “bafundza” ligama lenombolo ubuye bacambela inombolo.
-- Bagucula likhadi ubuye bayatilungisa.
1.4 • Ngenisa kubala lokukhombisa kubekeka - kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu kufika Lilanga 1
kukwesitfupha ……… kwekugcina
Chaza, ucatsanise
ubuye uhlele Lolwati lutfutfukiswa ngekuhamba kwesikhatsi nangekusebentisa nekulebula timo temvelo
tinombolo ngendlela letenteka ngayo eklasini sib. Kufola kute baye ngaphandle “Siya wekucala, Helen
wesibili ……”
Umnyakato
-- Bafundzi bagijima umjaho. Ngubani wekucala, wesibili newekugcina ?
Dlala umdlalo-“Ngubani”?
-- Cela bafundzi labasihlanu kutsi bahlale emgceni wetitulo letisihlanu.
-- Thishela utsi: “Ngicabanga ngemfundzi munye. Lomfundzi ugcoke lijezi lelibovu”
-- Ucala ngemfundzi lohleti ekucaleni, uyachubeka ulandzela umugca, utsintsa umfundzi
ngamunye ubuye uyabuta: “Ngabe ungumfundzi wekucala, wesibili, wesitsatfu …….?
Bafundzi labasihlanu bema etitepisini ngaphandle. Thishela ubeka likhadi lelinenombolo lengiyo
ngaphasi kwemfundzi ngamunye losetitepisini.
Ngikhombe kutsi ngumuphi lome:
Titulo letisihlanu
-- Esitepisini sekucala
Isethi yemakhadi etitfombe lafika ku
-- Esitepisini sesibili -10
-- Esitepisini sesitsatfu njll Yenta taba nangabe kute titepisi
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Umfundzi losesitepisini sekucala uphakamisa likhadi lelinenombolo kuphela emva kwekutsi
bangani bakhe baseklasini sebakhulume imphendvulo. Chubeka uze ufike kusi- 6.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 38
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.7 • Sombulula ngemlomo tinkinga tetibalo temagama (tibalo tetindzaba) engcikitsini lefaka Lilanga 1
ekhatsi inombolo 10
Kuhlanganisa
nekususa Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike ku -10
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -10
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa. Thishela ushaya tandla emahlandla la -10
Buta kutsi ngukuphi kushaya tandla lokube kunyenti/ mbalwa.
Sibonelo:
1. Bekunemamantfombatane lasi -5 endlini. Kwangena lamanye lasi -5. Sekunamangaki
nyalo? 5 nesi- 5 → 10.
2. Bala tibali leti -7. Bala ungete lokubili. Bala ungete kunye. Kungaki sekukonkhe?
Si-7 naku- 2 naku- 1 → 10.
3. Bekunetibali leti -10 etafuleni. Kusele leti -4 kuphela. Kususwe letingaki? 10 susa Tibali
letisi-6 → kule-4.
4. Unetimabuli leti -10. Susa leti -3. Usele naletingaki? 10 susa 3 → 7
5. Ubhake emakhekhe la -10. Utsengise lama -2. Usele nalamangaki?
255 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 38
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
256
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.1 Landzela tinkhombandlela kunyakata nobe kuma endzaweni leseklasini Lilanga 1
Kubekeka, Umnyakato
kutetayeta
-- Thishela ucela bafundzi kutsi beme ngemuva eklasini (umnyango ukhombisa kutsi
nekubukeka
kuphambili kweliklasi)
TIBALO LiBanga R
-- Thishela ucela bafundzi kutsi beme ecaleni linye leliklasi
-- Thishela ucela bafundzi kutsi beme ngaphambili eklasini
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Umsindvo unenshokutsi
Bafundzi balalela:
Insimbi
-- Insimbi
Imfengwane
-- Imfengwane
Noma nguliphi lithulusi lemculo
-- Lithulusi lemculo
Emabhuloki lamabili elukhuni
-- Shayanisa emabhuloki lamabili
Bafundzi bavala emehlo babuye balalele, batfole umsindvo wensimbi nobe imfengwane nobe
lithulusi lemculo.
-- Bafundzi bavala emehlo babuye batfole kutsi umsindvo uchamukaphi. Bangacala Insimbi
ngekuphosa ibhinibhegi bayicondzise ngalapha umsindvo uchamuka ngakhona babuye Imfengwane
basho kutsi umsindvo ukuphi sib. Phambili eklasini, edvute nelikhabethi lemabhuku njll.
Noma nguliphi lithulusi lemculo
-- Thishela utjela bafundzi laba -4 kutsi beme basekele elubondzeni lweliklasi ngamunye abe
nelithulusi lemculo lelehlukile (Insimbi, imfengwane, lithulusi lemculo nemabhuloki lamabili) Emabhuloki lamabili elukhuni
-- Thishela ukhombisa ngesandla sakhe kubafundzi labatsite kutsi bente umsindvo
ngemathulusi abo emculo sib. Insimbi kuphela.
-- Kugcizelela lwati lwesencele nelwesekudla, tfumela bafundzi lababili labeme phambili
nasemuva eklasini babuyele kulaba labanye bafundzi.
-- Phindza lomsebenti ugcile emisindvweni lechamuka kusencele nesekudla seliklasi.
-- Bafundzi batsi “sencele” Nangabe umsindvo uchamumuka kusencele, batsi “sekudla”
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Nangabe umsindvo uchamuka kusekudla.
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 38
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga 1
Kubekeka, -- Bafundzi basebentisa ibhuloki, sib. Hambisa ibhuloki ihambelane nesitulo
kutetayeta
o Hambisa uye emuva / hambisa uye phambili.
nekubukeka
o Mani kusencele sesitulo / Mani esekudla sesitulo.
-- Mani emkhatsini wetitulo letimbili.
-- Hlunga ticatfulo tasesencele netasesekudla.
Lokubonakalako longeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe.
Liphepha lekusebentela nekhilayoni
Bafundzi bacedzela liphepha lekusebentela basebentisa likhilayoni kudvweba umugcai
emkhatsini wemalayini sib.
257 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 38
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
258
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
4.2 Catsanisa ngekwenta ubuye uhlele tintfo usebentisa silulumagama lesifanele kuchaza Lishadi lebudze Ithephu
budze.
Budze
• Kala budze bebafundzi ngethephu
Lishadi lebudze
Height Chart
Umlayeto
TIBALO LiBanga R
-- Buka ethemini yekucala neyesitsatfu ngalesikhatsi kukalwa budze bebafundzi
ngekusetjentiswa tandla eshadini lebudze.
-- Phindza ukale budze bebafundzi.
-- Thishela ubeka ithephu edvute nesitfombe setandla eshadini lebudze.
-- Chazela bafundzi kutsi sisebentisa lithulusi lekukala lelihlelekile, loku ngulokusetjentiswa
ngumake ngalesikhatsi atfunga timphahla.
-- Manje budze babo abusito tandla letilishumi kodvwa sebuyimitha yinye neli- 10 senthimitha
-- Bafundzi bangacatsanisa budze babo. Ngubani lomudze kunabo bonkhe/ lomfisha kunabo
bonkhe eklasini.
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
-- Umfundzi ulala esiyilweni, labanye babeka emabhuloki ekwakha (emasayizi lafanako)
emgceni eceleni nemtimba wemfundzi.
-- Thishela unika sicondziso: “Yakha intfo lendze/ lemfisha kunemngani wakho”
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 39
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 • Gcizelela inshokutsi yenombolo 10 Lilanga 1
Bala tintfo Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike ku -10.
Bala uye phambili nasemuva ufike ku -10.
Kubala ngenhloko 0 - 10 Emaculo nemilolotelo yetinombolo
Gcizelela kubala ngetinombolo te-odinali:
Thishela upaka tintfo letisi -6 emgceni. Khomba intfo ngayinye ngalesikhatsi ubala kwekucala,
kwesibili, kwesitsatfu, kwesine, kwesihlanu, kwesitfupha.
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa. Thishela ushaya tandla emahlandla la -10
Buta imibuto kutsi ngukuphi kushaywa kwetandla lokube kunyenti/ mbalwa.
Umnyakato
Bafundzi:
-- Abasho umlolotelo wetinombolo basebentisa iminwe lelishumi.
-- Ababale kutsi thishela ushaya kangaki etafuleni babuye batsatsele lokwentiwa nguthsihela.
-- Shaya tandla tabo emahlandla lalishumi.
-- Bala ngesigci ngalesikhatsi bafundzi behla titepisi, bazuba bangena baphuma
kumahhulahhubhu.
-- Shaya tinyawo phasi ulandzele sigci. Emabhinibhegi nemantji
-- Bafundzi labalishumi bema bakhe indilinga kube nemantji emkhatsini, umfundzi ngamunye
ubamba ibhinibhegi. Bafundzi abaphose emabhinibhegi emantjini babuye bachubeke bafike
eli- 10. Bafundzi kufanele babale baphimisele ngalesikhatsi baphosa. Phindza lomsebenti
baze bonkhe bafundzi batfole litfuba.
259 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 39
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
260
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.1 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Lilanga 1
Bala tintfo lamabili (2-D) nobe titfombe.
Hlukanisa bafundzi ngemacembu lamancane:
-- Thishela uniketa bafundzi emaphazili etinombolo.
TIBALO LiBanga R
-- Bafundzi batfola babuye baphenye tonkhe tindlela.
-- Bafundzi bangaphosa lidayizi kute batfole kutsi nguyiphi iphazili
Yakha emaphazili etinombolo lafaka
6 titfombe kubili ekhatsi tinombolo 1 kuya ku-10
sihlanu 5
tintfo
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 39
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.13 • Gcizelela kuhlanganisa nekususa lokunetimphendvulo letifika eli- 10 Lilanga 1
Kuhlanganisa Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike eli -10. Emaculo nemilolotelo yetinombolo
nekususa
Bala uye phambili nasemuva ufike eli -10.
Gcizelela kubala ngakubili usebentisa imilolotelo yetinombolo
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa. Thishela ushaya tandla emahlandla la -10
Buta kutsi ngukuphi kushaya tandla lokube kunyenti/ mbalwa.
Umyakato
-- Thishela ubita bafundzi labasihlanu kutsi bete phambili, uyachubeka ungeta ngamunye
umfundzi baze bafike eli- 10
-- Bafundzi babala baphimisele.
5 na 1 → 6. (Tsani: Sihlanu nakunye kukunika sitfupha)
6 na 1 → 7.
7 na 1 → 8.
8 na 1 → 9.
9 na 1 → 10.
-- Thishela ubuyisela bafundzi emuva, bafundzi babala baye emuva.
10 susa 1 → 9
9 susa 1 → 8
10 susa 2 → 8
Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
Bafundzi bahlala ekhaphethini. Umfundzi ngamunye unetibali leti -10 nesimbonyo seplasitiki. 10 tibali temfundzi ngamunye
Bafundzi balandzela ticondziso: Timbonyo teplasitiki sib. Timbonyo
tetintfo tekuphatsa i-ayisikhilimu.
-- Paka tibali leti -4 esimbonyweni sakho. Ngeta futsi leti -4. Tingaki setitonkhe 6 na 4 → 10
261 -- Paka tibali letili -10. Susa letisi -5. Kusele letingaki? njll TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 39
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
262
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.13 Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini Emafleshikhadi etitfombe lafaka Lilanga 1
lamabili (2-D) nobe titfombe. ekhatsi tinombolo 1 kuya kuli- 10
Kuhlanganisa
nekususa -- Bala tintfo leti -8 letisekhadini letitfombe. Nangabe uhlanganisa likhadi lelinetitfombe leti -2, Tibali
utawuba natingaki nyalo? 8 naku- 2 → 10. Paka linani lelilinganako letibali.
TIBALO LiBanga R
-- Bala tintfo letili -10 letisekhadini letitfombe. Nangabe umbonya tintfo leti -3, ubona letingaki?
10 susa 3 → 7. Paka linani lelilinganako letibali.
1.4 • Catsanisa kutsi ngutiphi tintfo letimbili kuletigcogciwe leti: Lilanga 1
Chaza, -- nyenti kuna-
ucatsanise ubuye
-- mbalwa kuna-
uhlele tinombolo
-- letilingana na-
Temlomo: Bala tintfo letisetjentiswa malanga onkheonkhe ufike kuli -10.
Bala uye phambili nasemuva ufike eli -10 usebentisa imilolotelo yetinombolo nemaculo.
Gcizelela kubala ngakubili usebentisa imilolotelo yetinombolo
Gcizelela lwati lwa “lokunyenti nalokumbalwa”
Shaya tandla emahlandla lamanyenti …….MANI
Shaya tandla emahlandla lambalwa. Thishela ushaya tandla emahlandla lali -10
Buta kutsi ngukuphi kushaya tandla lokube kunyenti/ mbalwa.
Umnyakato
-- Thishela ubeka bafundzi laba -6 ndzawonye kuhhulahhubhu nebafundzi laba -4 kulenye 2 Emahhulahhubhu
ihhulahhubhu.
-- Thishela uyabuta: Kunebafundzi labanyenti, labambalwa nobe labalinani lelilinganako
kuhhulahhubhu ngayinye?
-- Bafundzi batfola kutsi nguyiphi ihhulahhubhu lenebafundzi laba “nyenti kuna” laba “mbalwa
kuna” nalabalinani “lelifanako”
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 39
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
1.4 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga 1
Chaza, -- Beka tibali leti -10, leti -6 naleti -4 etafuleni. Tibali
ucatsanise ubuye
-- Combela linani letibali/ lemabhuloki lasetafuleni ngaphandle kwekubala
uhlele tinombolo
-- Thishela uyabuta: Ngabe kunetibali letengca ku -7? “Ngabe ticishe tilingane, tinyenti,
timbalwa kuna-, tenele, atikeneli?”
-- Thishela utsi: “Hlola timphendvulo takho ngekubala tibali” Kusondzele kanganani kucombela
kwakho?
Lokubonakalako longeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
lamabili (2-D) nobe titfombe.
Emakhadi lamabili lanelinani
-- Thishela ukhombisa emakhadi lamabili lanemacashati netinombolo letehlukene kuwo. lelehlukile lemacashati netitfombe
kuwo.
-- Bafundzi abacatsanise emakhadi lanetitfombe nemacashati ubuye batfola lwati lwa
“lokunyenti kuna-” “lokumbalwa kuna-” “ lokulingana na-”
263 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 39
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
264
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.1 Chaza tintfo letimbili nobe letengca kuletimbili letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga 1
ngekuticatsanisa.
Kubekeka,
Tinyatselo teliphepha letimakhiwe
kutetayeta Gcizelela sencele nesekudla
“sencele” ne “sekudla”
nekubukeka
Umnyakato
TIBALO LiBanga R
-- Thishela ubeka tinyatselo tesencele netesekudla yonkhe indzawo eklasini.
-- Bafundzi bakhasa ngesandla nelidvolo lelifanako, banyakate kanyekanye.
-- Bahamba etukwato, sibonelo: Nangabe baya ebhavini lekugeza.
Thishela ubopha intsanjana lebovu esandleni kusekudla semfundzi ngamunye.
Thishela unika ticondziso:
-- Phakamisa lunyawo lwakho lwesencele.
-- Beka lunyawo lwakho lwesekudla esitulweni.
-- Tsintsa lidvolo lakho lesencele ngengcoza yakho yesekudla.
-- Dvonsa indlebe yakho yesencele ngesandla sakho sesekudla.
-- Beka sandla sakho sekudla ehlombe lakho lesencele nesandla sakho sesencele ehlombe Intsanjana lebovu yensontfo
lakho lesekudla kanyekanye.
-- Tigone (uphambanise tandla emgceni losemkhatsini-esifubeni)
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 39
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
Budze besikhatsi
CAPS
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
3.1 Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) Lilanga 1
Kubekeka, o Thishela ubeka tikotela leti -7 etafuleni.
kutetayeta
o Bafundzi abasho kutsi nguyiphi inombolo lengasencele senombolo 3, nguyiphi inombolo
nekubukeka
lengesekudla senombolo 6, nguyiphi inombolo lesemkhatsini waku-3 nesi-6
o Nguyiphi inombolo lesekucaleni, nguyiphi inombolo lesekugcineni.
1 2 3 4 5 6 7 Tikotela letinetinombolo
o 1
n
-- Thishela ubeka imidoli lenetembatfo
c letibonakala kahle nobe timoto letinemibala lebonakala
kahle etafuleni.
r
nekutsi:
-- Ubuta imibuto lefana e
o Ngumuphi umdoli/ imoto
t lesesencele?
e
Imidoli lemitsatfu nobe timoto
o Ngumuphi umdoli/ imoto lesesencele? Nguyiphi imoto lesekucaleni/ lesekugcineni?
u
Lokubonakalako ungeke ukuphatse usebentisa bobunjwa labangemada-yimenshini
s
lamabili (2-D) nobe titfombe.
i
-- Ngesikhatsi seBuciko bekubona bafundzi benta emaphrinti epende basebentisa tandla tabo
tesencele netesekudla.
-- Juba ubuye unamatsisele ephepheni ukhombise lunyawo lwesencele nelesekudla.
2.1 • Takhele emaphethini Emakhadi abobunjwa nemaphethini Lilanga 1
Emaphethini Lokuphatsekako usebentisa tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D)
e-Jomethri
-- Bafundzi bacala kutsatsela emaphethini lanikiwe.
-- Bafundzi baubuye batakhela emaphethini babuye bawachaze.
265 TIBALO LiBanga R
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa:
Liviki 39
Umsebenti munye weliklasi lohleliwe loholwa nguThishela (sikhatsi sesifundvo) emaminithi ± 30 ngelilanga(Imisebenti yetibalo ± ngeliviki)
266
Budze besikhatsi
Sihloko Emanotsi lacacisako Tinsita letiphakanyisiwe
lesilinganisiwe
2.1 Umsebenti webhodi yemaphekisi: Emaphegibhodi nemaphekisi. Lilanga 1
Emaphethini Umfundzi akacale asebentise sandla sesekudla abuye asebentise sesencele abuye asebentise Emaphethini lebangakopa kuwo
e-Jomethri totimbili tandla ebhodini yemaphekisi. bafundzi
-- Thishela utjela bafundzi kutsi balibeke kuphi liphekisi sib.
TIBALO LiBanga R
o Emgceni longenhla
o Emgceni longentasi
o Ecaleni lesencele
o Ecaleni lesekudla
o Emkhatsini
Bafundzi:
-- Abakhe bobunjwa ebhodini yemaphekisi basebentisa emaphekisi lanembala
-- Thishela ucamba iphethini lelula asebentisa emaphekisi ebhodini yemaphekisi yakhe ubuye
bafundzi batsatsela iphethini ebhodini yemaphekisi yakhe.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Liviki 40 Sebentisa liviki le -40 kunaka butsakatsaka belwati lwetibalo/ kutfola tihibe tekufundza.
Umkhakha
Sihloko Indlela yekuhlola
CAPS walokucuketfwe
Tinombolo 1.1 Ucombela abuye abale ngenhloko kufika ku -10 (emaculo etinombolo nemilolotelo lokufaka ekhatsi
netimphawu tekubala kutfutfukisa lwati lwetinombolo)
Bala tintfo
Ubala aye emuva naphambili (0-10)
Ubala ngakubili (Emaculo nemilolotelo yetinombolo)
Uvisisa lokuphatselene “nalokunyenti” “nalokumbalwa” (kushaya tandla)
Uvisisa kutsi ngukuphi kushaywa tandla lokube kunyenti/ mbalwa
Ubona tinombolo tetitfombe nemakhadi emacashati kusukela ku-0 kuye eli-10
Wati timphawu tetinombolo 8, 9 neli-10 kanye neli-0
Ubona emagama etinombolo 8,9,10 kanye neli-0
Ucedzela kulandzelana kwetinombolo lokulula kusukela ku-1 kuye eli-10
1.4 Ubona abuye atfole tinombolo etingcikitsi letetayelekile sib. budzala ngemnyaka, irejista.
Chaza, catsanisa ubuye uhlele tinombolo Utfola umehluko emkhatsini walokunyenti, lokumbalwa, lokulinganako, lokunyenti kakhulu abuye
ente luhla lwetinombolo kufike eli-10.
Uvisisa tinombolo te-odinali- yekucala, yesibili, yesitsatfu, yesine, yesihlanu neyesitfupha.
1.6 Usebentisa tinsita letiphatsekako
Emasu ekubala tinkinga tetibalo Uchaza lakucabangako ngemagama nangemidvwebo nobe ngetintfo letiphatsekako
1.7/1.13 Ucatulula tinkinga tekuhlanganisa nekususa ngemlomo letifaka ekhatsi tinombolo letifika eli-10.
Kuhlanganisa nekukhipha
Emaphethini 2.1 Utsatsela, achubekisele embili abuye atakhele emaphethini lalalelwako.
nemafangishini Uvisisa umdlalo: i-Hop scotch.
Emaphethini e-Jomethri
Sikhala 3.1 Kuba nelwati lwalokusedvute ne, emkhatsini, kusencele nakusekudla.
nabunjwa(Ijomethri) Kuvisisa lwati: phambili, nasemuva, etulu naphansi, kusencele nesekudla.
Kubekeka, kutetayeta nekubukeka
3.2 Uyakwati kwacha lokungenani tincetu temaphazili langemashumi lamabili nane
Tintfo letingemadayimenshini lamatsatfu (3-D) kanye Ubona abute atfole indilinga, calantsatfu, sikwele nacalandze.
3.3
Bobunjwa bemadayimenshini lamabili (2-D)
3.4 Ubona umugca lohlukanisa tintfo emkhatsini ngalokufanako nangalokulinganako
Umugca lohlukanisa umkhatsini ngalokulinganako
nangalokufanako
Silinganiso 4.2 Budze Uvisisa kutsi tintfo tikalwa ngekusebentisa ithephu yekukala.
Kusebenta ngedatha 5.1 Kugcogca nekuhlunga Uyakwati kugcogca, kuhlunga, kudvweba, kufundza nekumela (kuhlatiya) tintfo letinetimphawu
letifanako.
5.2
267 Kwetfula tintfo letigcogciwe letihlungiwe
5.3
TIBALO LiBanga R
Coca ubuye ubike ngetintfo letihlungiwe
TIBALO LiBanga R
SIGABA 4: NEKUHLOLA
4.1 Singeniso
Kuhlola kuyinchubo lechubekako nalehleliwe yekubona, kubutsela ndzawonye nekuhumusha lwati ngemphumelelo
yebafundzi, ngekusebentisa tinhlobo letehlukene tekuhlola. Kufaka ekhatsi tinyatselo letine:
• kwenta ubuye ugcogce bufakazi bemphumelelo;
• kuhlola lobufakazi;
• kurekhoda lokutfolakele;
• kusebentisa lolwati kuvisisa nekusita kutfutfuka kwemfundzi kute kwentiwe ncono inchubo yekufundza neku-
fundzisa.
Kuhlola kufanele kube ngulokuhlelekile (Kuhlola kwekufundza) kubuye kube ngulokungahleleki (Kuhlola
kwalokufundziwe). Kuto totimbili letindlela tekuhlola bafundzi kufanele banikwe umbiko ngaso sonkhe sikhatsi kute
bakhuphule lwati lwabo lwekufundza.
Esigabeni Sabokhewane, emasu lasemcoka eluhlolo loluhlelekile nalolungakahleleki kubuka kwathishela, kucoca,
kukhombisa ngekwenta nekubhala. Luhlolo lweliBanga R kumele lugcile kakhulukati kutemlomo nekwenta.
4.2. Luhlolo lolungakahleleki nobe luhlolo lwamalanga onkhe
Kuhlola kwekufundza kunenhloso yekuchubeka kugcogce lwati ngemphumelelo yebafundzi lengasetjentiswa kwenta
ncono kufundza kwabo. Loku kungabuye kubitwe ngekutsi luhlolo lolungakahleleki. Kukuhlola inchubekelembili
yebafundzi malanga onkhe. Loku kwenteka ngekubuka kwathishela, kucoca, kukhombisa ngekwenta, kusebentisana
eklasini ngalokungakahleleki njll. Kufanela kungabukwa njengalokwehlukile kunemisebenti yekufundza leyenteka
eklasini. Kuhlola lokungakahleleki kusita thishela kutsi ahlole inchubekelembili yebafundzi abuye utsatsa tincumo
tekufundzisa temalanga onkhe. Luhlolo lolungakahleleki lusetjentiswa ku:
• nika timphendvulo kubafundzi
• nika lwati nakuhlelelwa kufundzisa.
Ngaletinye tikhatsi thishela angagcina tinhla tekutikhumbuta nobe luhlelo lwekubuka njengendlela yekurekhoda
inchubekelembili yebafundzi. Ngaletinye tikhatsi umfundzi nobe thishela angamaka umsebenti. Nanobe kunjalo, luhlolo
lolungakahleleki alubi yincenye yemarekhodi emfundzi lahlelekile. Imiphumela yemisebentiluhlolo lengakahleleki
yemalanga onkhe ayibalwa nangabe umfundzi endluliselwa ebangeni lelilandzelako nobe aniketwa sitifiketi.
268 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
4.3 Luhlolo lokuhlelekile
Yonkhe imisebenti yekuhlola leyakha luhlelo lwekuhlola loluhlelekile lwemnyaka itsatfwa njengeLuhlolo Loluhlelekile.
Imisebenti yekuhlola lehlelekile iyamakwa ibuye irekhodwe ngalokuhlelekile nguthishela ngetinhloso tekundlulisela
umfundzi ebangeni lelilandzelako nekunika sitifiketi. Kuhlola lokuhlelekile kunika bothishela indlela lemisiwe yekuhlola
kutsi bafundzi bachubeka kahle yini ebangeni nobe esifundvweni lesitsite.
Thishela angabuka lokungenani bafundzi labalishumi ngesikhatsi ngaloko– ke imisebenti luhlolo lehlelekile ingenteka
ngalesikhatsi kugcilwe emacenjini lamancane futsi kutawutsatsa emalanga lambalwa kuhlola liklasi lonkhe. Tonkhe
tintfo netinsita letivame kusetjentiswa bafundzi kufanele tibe khona njengalokwetayelekile (tintfo tekubala, emashadi
etinombolo njll)
Letinhlobo tekuhlola letisetjentiswako kufanele tihambelane nemnyaka kanye nelizinga lekutfutfuka lelifanele
umfundzi. Luhlolo loluhlelekile kufanele lufake emazinga lehlukene ekucabanga kwengcondvo netintfo lebakhona
kutenta bafundzi. Luhlakasimo lwalemisebenti lufanele luhlanganise lokucuketfwe kwaleso sifundvo ngetindlela
letehlukene.
Tinhlobo letinyenti teluhlolo (kubuka, temlomo, kwenta nekubhala) kufanele tisetjentiswe kunika umfundzi ngamunye
litfuba lekukhombisa langakwenta nalangeke akhone kukwenta.
Loku kwenteka ngobe labanye bafundzi bayakwati kukhombisa kalula lebakwatiko kuletinye tinhlobo tekuhlola.
Sibonelo:
• Labanye bafundzi labahlangabetana nebulukhuni ekufundzeni bafike bakhombise kuhlakanipha etibalweni.
• Labanye bafundzi ababi sezingeni lemphumelelo lelilindzelekile elulwimini lwekufundza nekufundzisa.
Imisebentiluhlolo yeTibalo kufanele ifake imisebenti lengakagcili elulwimini nome ekufundzeni kute ivete kahle loko
lebangakhona kukwenta bafundzi.
Nanobe kunjalo, kufanele kube nekucaphelisisa kutsi yini lehlolwako. Lolunye lwati nemakhono ahlolwa kahle
ngetindlela letitsite tekuhlola. Tinhlobo letehlukene teluhlolo tilungele emakhono nelwati loludzingekako kutihloko
temacembu laneminyaka leyehlukene. Kulusito kusebentisa luhla lwekusita nawubuka kuhlola bafundzi Nangabe
bakala emabangeni lasekucaleni. Emarubhrikhi angasetjentiswa kuhlola emakhono ekucatulula tinkinga tetibalo.
4.4 Luhlelo lwekuhlola lokuhlelekile
Imisebentiluhlolo lehlelekile yeTibalo ifaka ekhatsi tihloko teTibalo letengca kusinye sihloko. Imisebentiluhlolo
yemnyaka wonkhe kufanele ibe nayo yonkhe imikhakha yalokucuketfwe netihloko kodvwa akusiko konkhe
lokucuketfwe kukharikhulamu lekufanele kuhlolwe ngalokuhlelekile nobe kubikwe ngako. Tinombolo, timphawu
tekubala nebudlelwane takha 60% weTibalo ebangeni R. Loku kusho kutsi 60% wemsebentiluhlolo lohlelekile
esigabeni ngasinye kufanele ugcile etinombolweni, timphawu tekubala nebudlelwane.
CAPS 269
TIBALO LiBanga R
Umsebentiluhlolo ngamunye awukafaneli kubonwa njengesehlakalo lesenteka kanye nome sivivinyo. Leminye
imigomo ingahlolwa ngesikhatsi sinye kodvwa leminye imigomo ingahlolwa ngetikhatsi letehlukene. Sib. Nangabe
kuhlolwa likhono lebafundzi lekubala bece, likhono labo lekwenta loku lokulandzelako lingahlolwa nalo esehlakalweni
sinye nobe emsebentini munye:
• kucedzela kubala lokulandzelanako
• kufundza nekubhala tinombolo
• kubala
Nanobe kunjalo, Nangabe umsebentiluhlolo ucuketse kokubili: kusombulula tinkinga tetibalo tekugcogcela ndzawonye
nekwabelana nekuhlola likhono lebafundzi kukala umtsamo; kuvamile kutsi letincenye teTibalo tingahlolwa ngetikhatsi
letehlukene nangetindlela letehlukene.
4.5 Kurekhoda nekubika
Kurekhoda inchubo lapho thishela arekhoda khona lizinga lekuphumelela kwemfundzi emsebentini lotsite. kukhombisa
kutfutfuka kwelwati lwemfundzi ngemphumelelo njengobe kuvetwe esitatimendeni saVelonkhe neNchubomgomo
yekuhlola. Kurekhoda imphumelelo yemfundzi, kumele kunike bufakazi bekutsi umfundzi angakhona kutfutfuka aye
ebangeni lelilandzelako. Emarekhodi emphumelelo yemfundzi angabuye asetjentiswe kucinisekisa inchubekelembili
leyenteka kuthishela nemfundzi ngalesikhatsi kufundzisa nekufundza kuchubeka.
Kubika kuyinchubo yekwatisa umfundzi, umtali, sikolo nebantfu labanenshisekelo kutemfundvo ngemphumelelo
yemfundzi. Imphumelelo yemfundzi ingabikwa ngetindlela letehlukene. Loku kufaka ekhatsi emakhadimbiko,
imihlangano yebatali, tinsuku tekuvakashela esikolweni, kucocisana kwemtali nathishela, kushaya lucingo, tincwadzi,
umbhalo wekwatisa weliklasi newesikolo njll. Bothishela kuwo onkhe emabanga babika ngemaphesenti lahambisana
nesifundvo. Emazinga lahlukene emphumelelo nemaphesenti awo akhonjiswa kuleLithebula lelingentasi
Emakhodi nemaphesenti ekurekhoda nekubika
Emazinga Tinchazelo temakhono Emamaki ngemaphesenti
7 Imphumelelo ngemalengiso 80-100
6 Imphumelelo ngelicophelo lelisetulu 70-79
5 Imphumelelo ngalokuncomekako 60-69
4 Imphumelelo ngalokwenetisako 50-59
3 Imphumelelo ngalokulingene 40-49
2 Imphumelelo ngalokuyincenye 30-39
1 Akunamphumelelo 0-29
Thishela utawurekhoda emamaki lekunguwonawona ahambisane nemsebenti lowentiwe, asebentise liphepha
lekurekhoda (kucopha), abuye abike ngemaphesenti ahambisane nesifundvo ekhadinimbiko lemfundzi.
4.6. Lokunye jikelele
Lomculu ufanele ufundvwe ngekuhlanganisa ne:
4.6.1 National policy pertaining to the progrmme and promotion requirements of national Curriculam statement
Grades R-12; and
4.6.2 The policy document, National Protocol for Assessment Grades R-12
270 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
4.7 Sibonelo seluhla lwekubuka lweluhlolo loluhlelekile lweLiBanga R
Sibonelo seluhla lwekuhlola seliBanga R sinikiwe ngentasi. Sizatfu saso kusita bothishela kutsi batilungiselele babuye
bahlole luhlolo lolulungiselelwe ngendlela lechubekako.
LIBANGA R
Luhla lwekubuka luhlolo lweThemu yeku -1
Umkhakha √ nobe
Lokucuketfwe Umgomo Kuphawula
walokucuketfwe x
Tinombolo, Kubala Ucombela kubala ngenhloko afike kusi-5
timphawu (Emaculo etinombolo letifaka kutfutfukiswa
tekubala lwati lwetinombolo)
nebudlelwane.
Kubona tinombolo Ubona tinombolo engcikitsini leyetayelekile -
sib. iminyaka, irejista
Uvisisa tinombolo (sib. Ngetikhatsi tekuya
endlini lencane)
Kwati tinombolo Uvisisa kuchumana lomunye nalomunye
(lishadi lebasiti ngesikhatsi selikhefu)
Tfola ubuye uchaze Utfola inombolo yetitfombe nemakhadi
tinombolo letiphelele emacashati lafaka ekhatsi inombolo 1
Wati luphawu lwenombolo 1
Ubona ligama lenombolo 1
Kucatulula tinkinga Usebentisa tinsita letiphatsekako
tetibalo
uchaza kucabanga kwakhe ngemagama
nangemidvwebo nobe tintfo letiphatsekako
Emaphethini Tsatsela, chubekisa Utfola emaphethini kutendzawo
nemafangishini ubuye wente
emaphethini Utsatsela, uchubekisa,abuye atakhele
emaphethini akho
Sikhala Bona, tfola ubuye Ubona, atfole abuye abite emagama
nabobunjwa unike emagama etintfo emabhola
(Ijomethri) letingemadayimenshini
lamatsatfu (3-D) Ubona, atfole abuye abite emagama
emabhokisi
Bona, tfola ubuye unike Ubona, atfole abuye asho ligama leluphawu
emagama abobunjwa lwakho, luphawu lwantsanga kanye neligama
labangemada- leliklasi
yimenshini lamabili (2-
D) nobe titfombe Wakha lokungenani tincetu tephazili letisi- 6
Ukhombisa likhono lekuhlukanisa emkhatsini
wetintfo “kulingaphambili nelingemuva”
Bobunjwa be-Jomethri Utfola abuye abone indilinga
Utfola abuye abone calantsatfu
Utfola abuye abone sikwele
CAPS 271
TIBALO LiBanga R
Umkhakha √ nobe
Lokucuketfwe Umgomo Kuphawula
walokucuketfwe x
Sikhala Chaza, hlunga ubuye Ucatsanisa kutsi ngukuphi kwaletintfo letimbili
nabobunjwa ucatsanise tintfo telugcogco letinikiwe talokukhudlwana
(Ijomethri) letingemadayimenshini nalokumbalwa, lokukhulu kakhulu, lokuncane
lamatsatfu (3-D) kakhulu.
ngaloku lokulandzelako:
Uhlunga tintfo nge:
Sayizi-lokuncane nalokukhulu,
Umbala -imibala yemvelo (lokubovu,
lokumtfubi, lokuluhlata kwesibhakabhaka)
Bunjwa -indilinga,calantsatfu nesikwele
Tintfo letigicikako
Tintfo letishelelako
Bona umugca Ubona umugca lohlukanisa emkhatsini
lohlukanisa emkhatsini ngalokulinganako nangalokufanako kuye
ngalokulinganako
nangalokufanako:
Budlelwane bendzawo: Wati ngembikwe/ngemuva,
Kubekeka kwetintfo Wati ngetulu kwe, ngetulu, ngephasi,
letimbili nobe letingetulu
ngalokuhambisana Wati ekhatsi/ngekhatsi, ngaphandle,
nemfundzi
Wati etulu, phasi
Tinkhomba Uvisisa lwati: phambili, emuva, phambili
nasemuva
Silinganiso Sikhatsi Usebentisa emagama lafana nalawa, imini,
busuku, kukhanya nebumnyama, ekuseni,
ntsambama, ebusuku kute achaze sikhatsi
selusuku
Uhlela tintfo letihlala tenteka emphilweni
yakhe yemalanga onkhe (luhlelo lwemalanga
onkhe)
Ukhombisa lwati ngemalanga eliviki, tikhatsi
temnyaka nesimo selitulu
Kwati lusuku lwakho lwekutalwa
Budze Uhlukanisa emkhatsini waloku, lokudze,
kudzana, kudze kakhulu, kufisha,
kufishanyana.kufisha kakhulu
Kusebentisa Gcogca, hlunga, Ukhona kugcogca, kuhlunga, kudvweba,
idatha dvweba, fundza kufundza nekuhlatiya tintfo ngekufanana/
nekukhombisa idatha kubukeka kwato.
SILINGANISO SEKUGCINA:
272 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
LIBANGA R
Luhla lwekubuka luhlolo lweThemu ye -2
Umkhakha Lokucuketfwe Umgomo √ nobe
Kuphawula
walokucuketfwe x
Tinombolo, Kubala Ucombela kubala ngenhloko afike ku-7
timphawu (Emaculo etinombolo letifaka kutfutfukiswa
tekubala lwati lwetinombolo)
nebudlelwane..
Ubala uye emuva naphambili (1-4)
Uvisisa lamagama “kunyenti nakuncane”
(ushaya tandla)
Kubona tinombolo Ubona tinombolo engcikitsini leyetayelekile-
sib. Inombolo yendlu, likheli, irejista
Bona nekuchaza Ubona tinombolo tetitfombe nemakhadi
tinombolo letiphelele emacashati
Wati letinombolo 1, 2, 3,4
Ubona emagama etinombolo kubili, kutsatfu
na-kune
Lwati lwetinombolo Uvisisa kuchumana kulomunye nalomunye
(lishadi lemsiti ngesikhatsi sekudla)
Uhlukanisa emkhatsini waloku, kunyenti,
kuncane, nakulingana kufike ku -4
Ubona umehluko emalini yebuhhehlu
yaseNingizimu Afrika
Kucatulula tinkinga Usebentisa tinsita letiphatsekako
tetibalo
kuchaza kucabanga kwakhe ngemagama
nangemidvwebo nobe tintfo letiphatsekako
Ucatulula tinkinga tetibalo tekuhlanganisa
nekususa ngemlomo afike ku-4
Emaphethini Tsatsela, chubela Utsatsela, achubekise,abuye atakhele
nemafangishini embili ubuye utakhele iphethini yakhe (tintfo, bobunjwa nemali
emaphethini akho yebuhhehlu)
CAPS 273
TIBALO LiBanga R
Umkhakha Lokucuketfwe Umgomo √ nobe
Kuphawula
walokucuketfwe x
Sikhala Bona ubuye Wakha lokungenani tincetu temaphazili leti-
nabobunjwa usho bobunjwa 12.
bemadayimenshini
(Ijomethri) Ukhombisa lwati lwekuhlukanisa tintfo
lamabili (2-D)
“letingembili naletingemuva” (phindza uhlole)
Bobunjwa be-Jomethri Utfola,abone abuye anike emagama
acalantsatfu
Uvisisa kwakheka kwacalantsatfu (kwakheka
kwabunjwa)
Chaza, hlunga ubuye Ucatsanisa kutsi ngukuphi kwaletintfo letimbili
ucatsanise tintfo letigcogciwe letiniketiwe letindze, letimfisha
letingemadayimenshini
lamatsatfu (3-D) Uhlunga tintfo ngesayizi -lokudze nalokufisha
mayelana naloku Imibala - (lokubovu, lokumtfubi, lokuluhlata
lokulandzelako: kwesibhakabhaka nalokuluhlata)
Bobunjwa
Kwakha tintfo Kutetayeta ngemabhuloki ekwakha
letingemadayimenshini
lamatsatfu (3-D)
ngekusebentisa tintfo
letiphatsekako.
Bona umugca Ubona umugca lohlukanisa emkhatsini
lohlukanisa emkhatsini ngalokulinganako nangalokufanako kuye
ngalokulinganako nasemvelweni laphila kuyo
nangalokufanako:
Ukwati kuwela umugca losemkhatsini
lohlukanisa ngalokulinganako
nangalokufanako
Budlelwane bendzawo Uvisisa kubekeka kwetintfo letimbili nobe
letinyenti nakaticatsanisa nemfundzi
- Etulu, ngaphasi
Silinganiso Sikhatsi Uvisisa emalanga eliviki, tikhatsi temnyaka
nelishadi lesimo selitulu (emaculo
nemilolotelo-phindza ukuhlole)
Wati ngelusuku lwakhe lwekutalwa (phindza
ukuhlole)
Budze Uhlukanisa emkhatsini walokudze kakhulu,
lokufisha kakhulu, lokudze, lokufisha (lishadi
lelimayelana nebudze)
Kusebentisa Gcogca, hlunga, Ukhona kugcogca, kuhlunga, kudvweba,
idatha dvweba, fundza ubuye kufundza nekuhlatiya tintfo ngekufanana/
ukhombise idatha kubukeka kwato.
SILINGANISO SEKUGCINA:
274 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
LIBANGA R
Luhla lwekubuka luhlolo lweThemu ye -3
Umkhakha Lokucuketfwe Umgomo
√ nobe x Kuphawula
walokucuketfwe
Tinombolo, Kubala Ucombela kubala ngenhloko afike ku-7
timphawu tekubala (Emaculo etinombolo letifaka kutfutfukiswa
nebudlelwane. lwati lwetinombolo)
Ubala aye emuva naphambili (1-7)
Wati kutsi ngukuphi kushaywa kwetandla
lokunyenti/lokuncane
Kubona tinombolo Ubona tinombolo engcikitsini leyetayelekile-
sib. Inombolo yendlu, likheli, irejista (phindza
ukuhlole)
Kubona nekuchaza Utfola tinombolo tetitfombe nemakhadi
tinombolo letiphelele emacashati ufike ku 7
Wati letinombolo 5, 6, 7
Ubona emagama etinombolo,sihlanu, sitfupha,
inkhotsa
Lwati lwetinombolo Uhlukanisa emkhatsini wa-lokunyenti,
lokuncane,kulingana ufike ku-7
Ubona umbala kanye netilwane letehlukene
emalini yemaphepha yaseNingizimu Afrika
Kucatulula tinkinga Usebentisa tinsita letiphatsekako
tetibalo
kuchaza kucabanga kwakho ngemagama
nangemidvwebo nobe tintfo letiphatsekako
Ucatulula tinkinga tetibalo tekuhlanganisa
nekususa ngemlomo ufike kusi-7
Emaphethini Utsatsela, uchubela Utsatsela, uchubekise,bese utakhela iphethini
nemafangishini embili abuye atakhele yakhe asebentisa titfombe
emaphethini akhe
Sikhala Bona abuye asho Wakha lokungenani tincetu tephazili leti-18
nabobunjwa bobunjwa labangemada-
yimenshini lamabili (2-D)
(Ijomethri)
Bobunjwa be-Jomethri Utfola,abone abuye asho calantsatfu
Uvisisa kwakheka kwabobunjwa lokufundvwe
ngabo kute kube ngulesikhatsi (kwakheka
kwabobunjwa)
Kwakha tintfo Wakha asukela tukwesibonelo lesakhiwe
letingemadayimenshini loniketwe sona
lamatsatfu (3-D) Utsatsela sakhiwo lesisekhadini lephethini
ngekusebentisa tintfo nobe sitfombe
letiphatsekako.
Budlelwane bendzawo Wati kubekeka kwetintfo letimbili nobe
letinyenti nawucatsanisa lenye nalenye
- ngembikwe,ngemuva, ngetulu kwe, etulu,
ngaphasi, edvute ne, emkhatsini, sancele
nesekudla
Usebenta ngeticondziso letisebhodini
yemaphekisi
Inkhomba Wati tinkhombandlela letiseshadini
lemicibisholo
CAPS 275
TIBALO LiBanga R
Umkhakha Lokucuketfwe Umgomo
√ nobe x Kuphawula
walokucuketfwe
Silinganiso Budze Ucombela ubuye ukale budze betintfo
letehlukene
Sisindvo Uvisisa lamagama “kulula, kuyasindza/
kumatima; kululanyana, kuyasindza kancane;
kulula kakulu, kusindza kakhulu”
Umtsamo Uvisisa inshokutsi yalamagama
“akunalutfo,kugcwele, kunyenti kuna, kuncane
kuna”
Kusebentisa idatha Gcogca, hlunga, Ukwati kugcogca, kuhlunga, kudvweba,
dvweba, fundza ubuye kufundza nekumela tintfo ngendlela
ukhombise idatha ngekwetimphawu tato
SILINGANISO SEKUGCINA:
LIBANGA R
Luhla lwekubuka luhlolo lweThemu ye -4
Umkhakha √ nobe
Lokucuketfwe Umgomo Kuphawula
walokucuketfwe x
Tinombolo, Kubala Ucombela kubala ngenhloko ufike eli-10
timphawu (Emaculo etinombolo letifaka kutfutfukiswa
tekubala lwati lwetinombolo)
nebudlelwane.
Ubala uye emuva naphambili (0-10)
Ubala ngakubili (emaculo etinombolo
nemilolotelo)
Uvisisa inshokutsi yaloku, “kunyenti na-
kuncane (ngekushaya tandla)
Uvisisa kutsi ngukuphi kushaywa kwetandla
lokunyenti/lokuncane, lokunyenti kakhulu/
lokuncane kakhulu
Kubona tinombolo Ubona tinombolo engcikitsini leyetayelekile-
sib. Inombolo yendlu, likheli, irejista
Kubona nekuchaza Utfola tinombolo tetitfombe nemakhadi
tinombolo letiphelele emacashati usuke eli- 0-10
Wati timphawu tetinombolo 8, 9, 10 and 0 and
Ubona emagama etinombolo, siphohlongo,
imfica, lishumi nelicandza
Ucedzela kulandzelana kwetinombolo letilula
kuletinombolo 1-10
Lwati tinombolo Uhlukanisa emkhatsini waloku, kunyenti,
kuncane,kulingana, lokunyenti nalokuncane
ufike e 10
Uvisisa tinombolo letetayelekile -kwekucala,
kwesibili, kwesitsatfu, kwesine, kwesihlanu
nekwesitfupha
Kucatulula tinkinga Usebentisa tinsita letiphatsekako
tetibalo
kuchaza kucabanga kwakhe ngemagama
nangemidvwebo nobe tintfo letiphatsekako
Ucatulula tinkinga tetibalo tekuhlanganisa
nekususa ngemlomo ufike eli-10
276 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
Umkhakha √ nobe
Lokucuketfwe Umgomo Kuphawula
walokucuketfwe x
Emaphethini Kutsatsela, kuchubela Utsatsela, achubekise nekutakhela
nemafangishini embili nekutakhela emaphethini etimviwa
emaphethini akhe
Uvisisa umdlalo wetshiritshiri
Sikhala Kubona nekubita Wakha lokungenanitincetu tephazili leti-24
nabobunjwa bobunjwa
labangemada-
yimenshini lamabili
(2-D)
Bobunjwa be-Jomethri Ubona abuye atfole, indilinga, calantsatfu,
sikwele nacalandze
Bona umugca Ubona umugca lohlukanisa emkhatsini
lohlukanisa emkhatsini ngalokulinganako nangalokufanako
ngalokulinganako
nangalokufanako
Budlelwane bendzawo Kwati lamagama, dvute ne, emkhatsini
nemkhatsi, sancele nesekudla
Kukhona kwenta umsebenti webhodi
yemaphekisi losezingeni lelisetulu
Inkhombandlela Uvisisa lamagama lalandzelako: ngemuva
nangembili, etulu na-phasi, ngetulu
nangaphasi, sancele ne-sekudla
Silinganiso Budze Uvisisa kutsi tintfo tibuye futsi tikalwe
ngethephu yekukala
Kusebentisa Gcogca, hlunga, Ukhona kugcogca, kuhlunga,kudvweba,
idatha dvweba, fundza ubuye kufundza nekuhlatiya tintfo ngedlela yinye
ukhombise idatha yetimphawu tato
SILINGANISO SEKUGCINA:
CAPS 277
TIBALO LiBanga R
278 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
TIBALO LiBanga R
CAPS 279
TIBALO LiBanga R
280 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for this subject.
Recommended for this subject
More papers and memos for this grade and subject.

Question paper and memo
Mathematics Grade 10 Paper 1 KZN November 2025 Paper & Memo

Question paper and memo
Mathematics Grade 11 Paper 2 KZN November 2025 Paper & Memo

Memorandum
Mathematics Grade 11 Paper 2 Eastern Cape November 2024 Memo

Question paper
Mathematics Grade 12 Paper 2 KZN Prelim 2024 Question Paper

Memorandum
Mathematics Grade 12 Paper 2 Limpopo June 2024 Memo

Question paper
Mathematics Grade 12 Paper 1 Limpopo Prelim 2024 Question Paper
Related documents

Question paper
Mathematics Grade 12 Paper 1 Mpumalanga June 2024 Question Paper

Question paper
Mathematics Grade 12 P1 Mpumalanga Prelim 2024 Question Paper

Memorandum
Mathematics Grade 9 Free State March Test 2024 Memo

Question paper
Mathematics Grade 9 NSC March Test 2024 Question Paper

Question paper
Mathematics Grade 12 Paper 1 NSC November 2023 Question Paper
%20June%202022%20Question%20Paper_hlayiso.com_--1fcd90d5-8dba-4271-a9ed-137098dfc983/v1-69621ad902f71c4fc496/card.webp)
Question paper
Mathematics Grade 11 Paper 2 Gauteng June 2022 Question Paper
More from Maths

Question paper and memo
Mathematics Grade 11 September Test 2022 Paper & Memo

Addendum
Mathematics Grade 12 Paper 2 Eastern Cape Mock 2022 Addendum

Memorandum
Mathematics Grade 12 EC March 2021 Memo

Question paper
Mathematics Grade 12 P1 Mpumalanga November 2021 Question Paper

Question paper
Mathematics Grade 12 Paper 1 NSC November 2021 Question Paper

Question paper