DIT┼аHUPATSELA T┼аA GO RUTA GO NGWALA DITAODI┼аO LE DIT┼аWELET┼аWA T┼аA TIRI┼аANO

DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO SEPEDI LELEME LA GAE LELEMETLALELETŠO LA PELE LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI MEPHATO YA 10-12 2018 Second Chance Matric Support Programme

DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO SEPEDI LELEME LA GAE LELEMETLALELETŠO LA PELE LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI MEPHATO YA 10-12 2018 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 1 SEPEDI

DITENG MOHUTA WA SETŠWELETŠWA LETLAKALA 1. Morero 3 2. Magato a go ngwala 3 2.1 Tlhaloso ya magato a go ngwala 3 3. Dibopego le tšhomišo ya polelo 4 4 4. Mehuta ya ditaodišo 6 4.1.Taodišotlhalošo 6 4.2.Taodišokanegelo 7 4.3 Taodišokgadimi/kgopodišišo/keleletšo 7 4.4 Taodišongangišano 8 4.5 Taodišokahlaahlo 9 5 Mekgwanakgwana ya go ngwala taodišo 10 5.1 Ditaodišo ka diswantšho 10 6 Ditšweletšwa tša tirišano 20 6.1 Lengwalo la segwera 20 6.2 Lengwalo la semmušo 23 6.3 Lengwalo la go ya go morulaganyi 26 6.4 Lenaneothero le metsotso 29 6.5 Athikhele 31 6.6 Poledišano 32 6.7 Dipotšišotherišano 34 6.8 Pego 37 6.9 Ditshwayatshwayo 41 6.10 Athikhele ya kgatišobaka 44 6.11 Boitsebišophelo le lengwalo la go thekga kgopelo 48 6.12 Tša bophelo bja mohu 51 7. Ditšweletšwa tša lelemetlaleletšo 54 7.1 Phoustara 54 7.2 Poskarata 55 7.3 Phroutšhara 56 7.4 Pukutšatši 58 7.5 Papatšo 60 7.6 Maphephetsebiši 63 7.7 Ditšhupetšo 65 7.8 Ditaelo 69 7.9 Karata ya memo 70 2 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

1. MORERO Sengwalwa se, se tšweletša tlhalošo ye kopana ya tshepetšo ya go ngwala le go abelana ka maele le mehlala ya mehuta ye e fapanego ya ditaodišo le ditšweletšwa tša tirišano. Go rutwa ga dingwalwa tše, go tla kgontšha barutwana go ngwala le go hlagiša dingwalwa tša bona tša boitlhamelo. Ka tšhupatsela ye, barutwana ba tla kgona go ngwala le go hlagiša ditšweletšwa ka go naba ba šeditše morero le baamogedi ba tshedimošo ka go fapafapana gomme ya ba bangwadi bao ban ago le bokgoni Diteng tša tšhupatsela ye di netefatša gore barutwana ba šomiša melawana le dikagego tša ditšweletšwa tše di nepagetšego. Sengwalwa se, se ka šomišwa ke barutiši le barutwana ba Sepedi Leleme la Gae, Lelemetlaleletšo la Pele le Lelemetlaleletšo la Bobedi. 2. MAGATO A GO NGWALA Ka nako ya magato a go ngwala, barutwana ba swanetše:  Go beakanya/ Pele ga go ngwala  Go ngwala dingwalwakakanywa  Go boeletša  Go hlokola  Go phošolla  Go hlagiša sengwalwa sa mafelelo. 2.1 Tlhalošo ya magato a go ngwala ka botlalo Pele ga go ngwala/go beakanya  Go elwe šedi sererwa seo se filwego gammogo le baamogedi ba tshedimošo  Ge go ngwalwa go hlokomelwe kudu sebopego, maikutlo le go ngwala ka motho wa pele goba wa boraro  Go ngwalwe dikgopolo tšeo di tlogo šomišwa ge go thalwa mmepe wa monagano  Methopo ya maleba e bohlokwa pele go ngwalwa.. Go ngwala dingwalwakakanywa  Go šomišwa dintlha tša go beakanya, go tšweletša dikgopolokgolo le dikgopolotlaleletšo  Go ngwalwa sengwalwakakanywa sa mathomo  Go fa mogwera sengwalwakakanywa sa mathomo gore a se phošolle  Morutiši o hlahla barutwana gore ba phošollane go lebeletšwe DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 3 SEPEDI

tirišo ya mantšu, dikafoko, mebolelwana ya maleba, bjalobjalo.  Sengwalwa se tšweletše khuduego ya maikutlo a mmadi  Mongwadi wa taodišo a bontšhe ka mokgwa woo a bonago dilo ka gona  Go se lebalwe go akaretša tshedimošo mabapi le sererwa  Mafetšo a taodišo a be le maatlakgogedi go swana le matseno a ona. Go boeletša, go hlokola le go phošolla gammogo le go hlagiša  Go kaonafatšwe sengwalwa ka go phošolla mo go nago le diphoso, mohlala: mantšu, mafoko le ditemana tšeo e sego tša maleba  Go tlošwe ditlhalošo tše dintši tša go gakantšha le polelo ya maroga  Go lekolwe diteng, setaele le retšistara  Go šomišwe maswaodikga, mopeleto le polelo ka tshwanelo  Go beakanya le go hlagiša sengwalwakakanywa sa mafelelo. Mohlala: Go ya ka tshedimošo ye e filwego ka godimo mabapi le go ngwala taodišo, magato a go ngwala a latelwe mabakeng ka moka ge go ngwalwa. Pele go ngwalwa taodišo, go thalwe mmepe wa monagano go thuša go dira thulaganyo ye botse ya sengwalwa sa gago, go hlahla mmadi mabapi le seo o ngwadilago ka sona Ke kgapeletšo go latela magato a go ngwala, ntle le ge go ngwalwa tlhahlobo, moo sengwalwakakanywa se sa nyakegego. 3.Dibopego le melao ya tšhomišo ya polelo nakong ya magato a go ngwala.  Retšistara, setaele le segalo  Retšistara e be ya maleba go ya ka morero, ya semmušo le yeo e sego ya semmušo  Mongwadi a lebiše ditaba tša gagwe thwii go mmadi ka go mo tšweleletša ntlhatebelelo  Diteng di kgodiše gomme di tšweletšwe ka boitshepo  Kgetho ya mantšu  Go šomišwa mehuta ya madiri, mahlaodi le mahlathi, bjalobjalo  Polelommileng le ya semmušo di dirišwe ka nepagalo  Go ka dirišwa tlhalošothwii/tlhalošo ye e iphihlilego/tlhalošo ya go rarela/tlhalošo go ya ka dikamano tša setšweletšwa 4 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

 Sebopego sa lefoko  Mehuta ya mafoko le botelele bja ona di bohlokwa  Dikarolo tša polelo di šomišwe ka tshwanelo  Tšhomišo ya polelo e elwe šedi mabakeng ka moka, Sepholeke: letl 35  Go ngwala ditemana  Go ngwalwe hlogotaba, dikgopolokgolo le dikgopolotlaleletšo, matseno Mmele le mafelelo a go tswalela ka bokgwari  Go netefatšwe kgohlagano go lebeletšwe tatelano go ya ka nako le ditiragalo, lebaka le sepheto, tshepedišo, go bapetša le go fapantšha, tatelano go ya ka bohlokwa, go bontšha lefelo, kakaretšo/ sa bofelo, bj,bj DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 5 SEPEDI

4. MEHUTA YA DITAODIŠO  Le ge go na le mehuta ya ditaodišo, ga go na mohuta wa taodišo woo o ikemego o nnoši.  Mehuta ya ditaodišo e a nyalelana, e a tsenelana, ebile go na le togagano magareng ga yona. ELA TLHOKO: Ge go ngwalwa taodišokanegelo, go na le go gadima, go gopodišiša ka seo se diregilego (taodišokgadimo/kgopodišišo). Mongwadi ge a ngwala, o gopola ka tiragalo yeo e diregilego pele gomme a kgona go e anega, ka gare ga kanegelo ya gagwe, mongwadi o hlaloša seemo se se rilego (taodišotlhaloši), bj.bj. Ge go ngwalwa taodišotlhaloši, mongwadi o hlaloša tiragalo ye e itšego ka mokgwa wa go anega (taodišokanegelo), bj.bj. Ge go ngwalwa taodišokgadimo/kgopodišišo, mongwadi o gopodišiša/gadima tiragalo yeo e diregilego ka go e anega, gore go diregile eng, bjang; neng; kae. Tiragalo yeo e gopolwago e a hlalošwa (taodišotlhaloši) bj.bj. Lebelela mohlala wa go tiišetša se se hlalošitšwego ka mo godimo ka go diriša: 4.1Taodišotlhalošo. Taodišotlhaloši e ka hlaloša selo, seemo goba tiragalo ye e itšego Go hlaloša selo: Go be go na le lekgarebe le le botsebotse la go dula motsaneng wa Kgobokwane. Mmejana wa gagwe wo monnyane, letheka le o ka rego ga a je, melomo ye meswana ya gore ge a sega o kare go a sa. Mahlo a namane a go swanetšana le nko ya lenono… Go hlaloša seemo: Tsela e be e sa bonagale gabotse. Muši wa hlaga le ona o be o tšwetša tema ya ona pele, o oketšega motsotso ka motsotso. Go ile gwa swiswala gwa re swi, dikgomo tšeo di bego di sa gakantšhitšwe ke mollo wa hlaga tša thoma go kitima di sa tsebe mo di yago gona ka ge tsela e be e sa bonagale. Tše dingwe tša leba Bohlabela, tše dingwe tša ya Bophirima mola tše dingwe di ile tša phapharega di lebile Lebowa mo go lego tsela ya difatanaga. Go hlaloša tiragalo: Tsela e be e tletše ka difatanaga tšeo di bego di eme di gakantšhitšwe ke leswiswi leo le bego le hlotšwe ke meši ya go hlolwa ke difatanaga le hlaga. Ka lebaka la go se bonagale ga tsela, sefatanaga sa Mohumagadi Selwailwai se ile sa thula sefatanaga seo se bego se eme pele ga sona. Ka wona motsotso woo lehu matantšhane la khukhuna la mo topa go sa letelwa. 6 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Ka morago ga go bala tlhalošo ye e filwego ka godimo, wena hlama hlogo ya gago go laetša kwešišo ya nyalelano magareng ga taodišotlhalošo le mehuta ye mengwe ya ditaodišo, 4.2 Taodišokanegelo Tlhalošo Taodišokanegelo e anega tiragalo ye e fetilego. Yona e hlagiša ditiragalo tša go latelana ka tsela ya go kwešišega. Kanegelo e be le maatlakgogedi gomme e kgodiše. Mohola wa yona ke gore mmadi a ipshine/kgahlege ka kanegelo yeo e nago le maatlakgogedi, a bona ditiragalo la leihlo la kgopolo, khuduego ya maikutlo e golela godimo ge mongwadi a lokologantšha ditiragalo go ya ka tatelano ya tšona. Tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa taodišo:  Kanegelo e swanetše go kgodiša  E ngwalwa ka motho wa pele goba wa boraro  Ditiragalo di hlalošwa ka tatelano  Balekwa ba anege ka bokgwari gore mmadi a itatswe menwana  Gantši taodišo ye e ngwalwa ka lebaka le le fetilego  Ditemana tša matseno di swanetše go tanya šedi ya mmadi.  Kanegelo ge e le ye botse e swanetše go ba le ntlha ye e e laetšago  Thumo ya moswananoši ya go kgahliša e swanetše go kgotsofatša  Kgahlego ya mmadi e swanetše go lotwa go fihla mafelelong  Taodišo ya go anega gantši e na le mokgwa wa go hlaloša le go gopodišiša Mehlala ya dihlogo tša taodišokanegelo:  E be e le la mathomo ke bona mohlolo wa mohuta wo  Ga se ka gana go rongwa  Morago ga lebakanyana, go ile gwa re tuu  Ka tla ka ipshina ka go keteka mengwaga ye 100 ya Madiba  Ke be ke re ke mogwera wa ka go fihlela... 4.3 Taodišokgadimo/kgopodišišo/keleletšo Tlhalošo Ka taodišokgadimo mongwadi o eleletša tiragalo yeo a kilego a e bona, a e kwa goba a e badilego nakong yeo e fetilego gomme a laodiše go ya ka fao a gopolago ka gona. Tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa taodišo:  Maikutlo le khuduego di kgatha tema ye bohlokwa taodišong  Balekwa ba gopodišiše ka fao tiragalo e diregilego ka gona DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 7 SEPEDI

 Karolo ye kgolo ya taodišo e hlalosa le go anega.  Ditlhalošo di swanetše go kwagala di be di ikemišetše go tsošološa maikutlo a mongwadi go mmadi  Dikgopolo tšeo di hlagišwago di go tšweletše bonnete bja mongwadi le boyena bja gagwe. Mehlala ya dihlogo tša taodišokgadimo še:  O rile ke yena moruti mola e le phiri  E be e le la mathomo ke bona banyalani ba go ratana ka tsela ye!  Ke ka mokgwa woo bagwera ba ka ba nthušitšego  Afrika Borwa e ile ya ema ka maoto...  Ge nkabe ke ile ka theeletša nkabe ke eja monono Ra tla ra ipshina ka morutiši wa Sepedi 4.4 Taodišongangišano Tlhalošo Ka taodišongangišano mongwadi o na le kgopolo ye e itšeng goba ntlhakemo gomme a fe dintlha tša go fahlela goba go thekga maemo a gagwe. Kgopolo ya mongwadi e swanetše go kwešišega. Ka taodišo ye mongwadi o leka go fekeetša mmadi gore a kwane le kgopolo ya gagwe. Tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa taodišo:  Thoma ka go laetša lehlakore/ntlhakemo ya gago ka tsela ya maatlakgogedi  Balekwa ba tšee lehlakore la go dumela goba go ganetša  Efa dintlha tša go fahlela lehlakore/ntlhakemo ya gago  Bjalo ka mongwadi wa taodišo, tšweletša dikgopolo tše maatla ka ge taodišo ye e ama maikutlo a gago  Ditlabelo tša makgonthe le tsebo ya go kgodiša di swanetše go šomišwa  Polelo e swanetše go ba ye maatla gore e hlohle maikutlo a mmadi  Hlokomela gore polelo e se be ye mpe/maroga  Thumo le yona e swanetše go ba le maatlakgogedi, e kwagale le go kgodiša. Mehlala ya dihlogo tša taodišongangišano:  Batho ba swanetše go hwetša naga ntle le tefo. Dumela goba o ganetše  Basetsana ba swanetše go kgethelwa balekani. Dumela goba o ganetšetše  Barutwana bao ba lefelwago ke mmušo dikolong ga ba swanela go tsenela ditšhupetšo. Dumela goba o ganetše  Mebaene e swanetše go ba ya mmušo. Dumela goba o ganetše.  Dikgwebo tša go se lefele lekgetho di swanetše go tswalelwa. Dumela goba ganetša. 8 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

4.5 Taodišokahlaahlo Tlhalošo Taodišo ye ga e na maikutlo a mongwadi. Yona e leka go tšweletša mahlakore a mabedi a ngangišano ka go lekana. Mongwadi o hlokomela dintlha tša go fapana tša hlogo ye gomme a hlagiša dikgopolo tša go fapana ntle le go tšea lehlakore. Mongwadi a ka ba le thumo ye e itšeng mafelelong a taodišo, eupša dintlha tša go thekga goba go ganetša di swanetše go lekalekana le go kwagala. Mehlala ya dihlogo tša taodišokahlaahlo:  Roma nna ya mopresidente ke yona e tla fetolago naga ye  Kgodišo ya ngwana e na le seabe bokamosong bja gagwe  Bana ba mengwaga ya ka tlase ga 18 ba swanetše go ya kgolegong  Ge go ka ba le tirišanommogo magareng ga mokgatlo wo o bušago le mekgatlo ya kganetšo gona MaAfrika-Borwa a ka phela ka khutšo  Botse le bobe bja gore barutwana ba robale dikolong ka nako ya ditlhahlobo. Tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa taodišo:  Mongwadi o swanetše go kwešiša le go lebeledišiša mahlakore a mabedi a taodišo ntle le go tšea lehlakore  Taodišo e swanetše go kwagala le go ikema ka dintlha. Seo se ra gore e se huetšwe ke maikutlo a mongwadi  Dikahlaahlo e be tša moya wo o fodilego, tša go naganwa gabotse le go thekgwa ka tshwanelo  Segalo e be sa go hloka khuduego eupša e be seo se kgodišago sa go hloka lenyatšo  Mongwadi a ka fa maikutlo a gagwe mafelelong a taodišo eupša seo e se be thumo ya taodišo. DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 9 SEPEDI

5. Mekgwanakgwana ya go ngwala taodišo 5.1 Ditaodišo di ka ngwalwa ka go šomiša diswantšho Mohlala wa mošongwana wa taodišo: Lekodišiša seswantšho sa ka tlase ka hlokomelo le tsinkelo gomme o ngwale taodišo ka sona. Dikgopolo tša gago di nyalelane le tšeo di tšwelelago seswantšhong. Seswantšho sa A 10 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Seswantšho sa B DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 11 SEPEDI

Seswantšho sa C 12 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Seswantšho sa D DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 13 SEPEDI

Seswantšho sa E 14 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Seswantšho sa F DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 15 SEPEDI

Seswantšho sa G 16 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Seswantšho sa H Ngwala taodišo ya mantšu a magareng ga 400- 450 ka hlogo ye e latelago: Go thwalwa ga bašomi. Mohlala wa taodišo ye e filwego o a latela: DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 17 SEPEDI

Go dira kgopelo ya mošomo Ditlamorago tša go thwala batho Dikokwane bao e se go ba tša kabo ya maleba mešomo Go thwalwa ga bašomi Tšeo di sa Phethagatšo nyakegego ya toka ge go ge go abja thwalwa mešomo bašomi Tatelo ya melawana ya go thwala bašomi 18 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

TSELA YEO BATHO BA HWETŠAGO MEŠOMO Ba tletše mebila bana ba tšiekgalaka, e le ge ba leka bophelo ka go lahlela mangwalo a kgopelo ya mošomo gammogo le boitsebišophelo mafelong ao a fapanego. Ba kgeregela dikantorong tša mmušo ka lehutšo la gore letswele la mmušo le anywa ke bohle. Bangwe ba ya makaleng a phoraebete, mebaeneng, dikhamphaning, mabenkeleng le mafelong a mangwe. Mešomo e nyaka batho ba maleba, bao ba ka phethagatšago dinyakwa tša yona ka bokgwari le botshepegi. Go na le dikokwane tše tharo tšeo di dirago gore motho a thabele mošomo wo a o šomago. Tšona ke bokgoni, maitemogelo gammogo le dithuto tšeo di fihleletšwego. Boitsebišophelo bja motho le matlalo a bohlatse ke tlhahlo ya maleba ya go hlokola batho bao ba swanetšego mošomo woo. Sa go makatša ke gore se ga se seo se diregago mafelong a mangwe a mešomo ka mo nageng. Mešomo e na le mahlo, ge e le mmetlašapo la tlala o betla a lebišitše gabo. Go na le mafelo a mantši a mešomo moo toka ya go thwala bašomi e phethagatšwago go tletše seatla. Dikokwane tša kabo ya mešomo di sekasekwa le go tsinkelwa la go nweša a mokgako. Bengmešomo, balaodi le makala ka moka ao a amegago kabong ya mešomo ba kopantšha dihlogo ba rerišana go lebeletšwe dinyakwa tša mošomo woo. Pele ga ge go ka tšewa sephetho sefe goba sefe, go lekolwa boitsebišophelo bja mokgopedi ka tsenelelo, bohlatse bjo bo filwego le bjona bja tsinkelwa gomme pholisi ya go thwala bašomi le yona ya lebelelwa ka šedi. Sephetho seo se tšewago ga se sa gore motho o thwetšwe mošomong, ke sa go laetša gore mokgopedi wa mošomo o dumeletšwe go tsenela dipotšišotherišano mabapi le mošomo woo. Sa go weša pelo ka mafelo a mohuta wo a mešomo ke gore mongmošomo goba molaodi ga se a dumelelwa go tšea sephetho sa go thwala bašomi a nnoši. Se sengwe sa go dira gore mafelo a mohuta wo a rwešwe diala, ke gore go na le melao yeo e beilwego ebile e swanetšego go latelwa pele go kwalakwatšwa mešomo. Go swana le gore batho bao ba tswalanago le bengmešomo le balaodi ga se ba dumelelwa go dira dikgopelo tša mošomo. Kgethologanyo ya semorafe, lehloyo go ya ka mmala, bong le ditumelo gammogo le tshekamelo ka lehlakoreng le tee ga di nyakege mabapi le tša kabo ya mešomo. Sephetho sa go thwalwa ga bašomi le sona se laolwa ke dipoelo tša dipotšišotherišano. Mafelong a ma bjalo bengmešomo ba thinyetšwa khuru gomme ba rolelwa kuane. DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 19 SEPEDI

6. DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO Pele go ngwalwa setšweletšwa, go thalwe mmepe wa monagano go thuša mongwadi go dira thulaganyo ye botse ya sengwalwa, go hlahla mmadi mabapi le seo go ngwadilwego ka sona. Mehuta ya ditšweletšwa tša tirišano tšeo baithuti ba swanetšego go ithuta tšona ke tše di latelago:  Lengwalo la segwera/leo e sego la semmušo  Lengwalo la semmušo  Lenaneothero le metsotso  Polelo  Poledišano  Potšišotherišano  Pego (ya semmušo le yeo e sego ya semmušo)  Ditshwayotshwayo  Athikele  Boitsebišophelo le lengwalo la go thekga kgopelo  Tša bophelo bja mohu 6.1 Lengwalo la segwera Go tšweletšwe tše di latelago:  Sebopego le botelele e be tša maleba  Aterese e tee fela ya mongwadi/moromedi  Letšatšikgwedi le ngwalwe ka fase ga aterese  Madume/matseno a makopana a maleba  Diteng e be tša maleba  Retšistara le polelo di tloge di laetša gore mongwadi o tsebana le go tlwaelana le moamogedi  Segalo e be seo se fodilego  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego  Mafelelo/bofelo e be boitsebišo bja mongwadi ka mokgwa wa setlwaedi Mohlala: Ke nna/Wa lena/Morwa wa lena/Morwedi wa lena Mosima 20 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Potšišo: Ngwalela mogwera wa gago lengwalo o mo leboge ka mokgwa wo a go thušitšego ka gona ge le be le itokišetša go ngwala tlhahlobo ngwageng wa 2018. Ela hloko: Magato a go ngwala a latelwe. Mohlala wa karabo: Ditumedišo ka Seo se dirilego go botšiša gore mogwera matsogo a nthuše Thušo ye e Ditebogo hweditšwego DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 21 SEPEDI

Kgatla Village Private Bag X 117 Soekmekaar 1080 30 Hlakola 2018 Mmamolesi Re leboga ngwaga wo mofsa kgadi ya mošate. Ge e le pula re nelwa ke ya medupi. Ke tshepa gore le moo gageno ga ene e a falala. Le ge pula e falala bjale, ke ngwala lengwalo le sefahlego sa ka se elela ka megokgo ya lethabo ge ke nagana ka wena mogwera. Setlogolo sa Bakgalapa, legano la ka le a oma ge ke swanetše gore ke fegolle se borala ka ge mampša a lapa melala. Ke bona go le bohlokwa ebile e le maswanedi gore ke utolle maikutlo a ka mabapi le botho bja gago. Ngwanešo ga o na mona, Modimo O go file pelo ye botse ya lerato. O mpone ke le ka gare ga kgotlompo ya leswiswi, wa ntataiša ka letsogo wa nkiša leseding. O ile wa lemoga gore ga ke kwešiše tšeo ke rutwago le go ithuta ka phapošing. Wa mpona gore ke šaletše morago mešongwaneng, ruri wa hloka boroko. Ditokišetšong tša tlhahlobo re bile ntepa le lešago. Go hloka mona ga gago gwa go gapeletša gore re ithute re le mmogo. Bohlale bja gago wa bo arogantšha diripa tše pedi. Tsebo le bokgoni tša gago wa di tšhollela bjokong bja ka. Re ngwadile mešongwana mmogo, wa hlaloša mo ke palelwago. Wa nthekga kudu ge re itokišetša melekwana le ditlhahlobo. Mafelelong ke kgonne go tšwelela mphatong wa 11,ka thušo ya gago lehono ke mphatong wa 12. Lehono o bitšwa montshepetšabošego. Ke a leboga ngwanešo. Ke go kgopelela kgaogelo le bophelo go tšwa go Mmopi. Wa gago Mmamosonya 22 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

6.2 Lengwalo la semmušo Go tšweletšwe dintlha tše di latelago:  Sebopego le botelele e be tša maleba.  Atrese ya mongwadi/moromedi.  Atrese ya moamogedi/moromelwa  Madume/matseno le hlogo ya taba.  Diteng e be tša maleba.  Retšistara le polelo e be tša semmušo.  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego.  Mafelelo/bofelo le leina. Mohlala: Wa lena/ka boikokobetšo Mna/Mdi Maleka Potšišo: Mmasepala wa selete sa geno o kwalakwaditše sekgoba sa mošomo wa nakwana sa mohlwekiši wa diofisi kuranteng ya Seipone ya la 2 Lewedi 2018. Ngwalela molaodi wa mmasepala lengwalo o kgopele mošomo wo. Mohlala wa karabo: Dintlha tša malebana le karabo di tla amogelwa. DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 23 SEPEDI

Moo go kwalakwaditšwego Ditshepišo mošomo le kgopelo ya ona. Kgopelo ya Tšeo di sekgoba ithutwago sa mošomo Go Go ba le romelwa tshepo eng 24 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

PO Box 146 Akasia 0182 10 Setemere 2018 Molaodi Tshwane Municipalicy 24 Impala Street Akasia 0182 Mohlomphegi Kgopelo ya sekgoba sa mošomo wa go hlwekiša Go kwalakwaditšwe sekgoba sa mošomo wa nakwana wa go hlwekiša mmasepaleng wa lena kuranteng ya Seipone ya la di 2 Lewedi 2018. Ka ge ke sa le maikhutšong a matswalo a Morena, ke kgopela sekgoba seo sa mošomo gore ke kgone go dira mašeleng a go ingwadiša yunibesithi ngwageng wa dithuto wo o tlago. Ke mofsa wa mafolofolo kudu yo a tlogo šoma ka botshepegi le boikgafo. Diofisi tša lena di tla dula di hlwekile ka mehla ntle le bosodi. Mmasepala wa lena e tla ba mohlala wa go hlweka mebasepaleng ka moka ya profense ye. Ge nka dumelelwa, ke tla fela ke e tla go le thuša ka dinako tša maikhutšo a dikolo. Mo mphatong wa marematlou ke ithutela dithuto tša go swana le tša boeti le kamogelabaeng. Dithuto tša ka di nthuta mekgwanakgwana ya maemo a godimo ya go hlwekiša, go apea, phedišano ye botse le batho, go dula ke thabile, bjalobjalo. Amogelang semamatletšo sa boitsebišophelo bja ka. Ke tshepa gore kgopelo ya ka e tla amogelwa ka matsogo a borutho. Wa lena Mokoena MM DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 25 SEPEDI

6.3 Lengwalo la go ya go morulaganyi wa kuranta Go tšweletšwe dintlha tše di latelago:  Bobedi bja diaterese dingwalwa ka letsogong la nngele.  Aterese ya mongwadi e ngwalwa ka letsogong la nngele, kua mafelelong a lengwalo, mola ya mongwalelwa e ngwalwa ka godimo.  Diteng e be tše kopana le tatelano ya dintlha e be ya maleba.  Leina la nnete le ngwalwe, le ge go ka šomišwa leo e sego la nnete go lokile, go sego bjalo, lengwalo le ka se phatlalatšwe. Potšišo: Mmušo o tshepišitše go lefela dithuto tša baithuti ba thuto ya ka godimo,yunibesithi le dikholetšheng. Sa go thabiša ke gore dithuto tšeo baithuti bao ba kgopetšego thekgo ya mašeleng, di lefetšwe. Ngwalela morulaganyi wa kuranta ya Dihlase o hlalose ka taba ye botse ye e dirilwego ke mmušo. Phethagatšo ya tshepišo Mafolofolo le Ditebogo Hlogo tokologo dithutong Bokgoni bja kgoroya thuto 26 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Morulaganyi Dihlase news Private Bag X 2009 Tzannen 1015 22 June 2018 Morena/Mohumagadi MMUŠO O LEFETŠE DITHUTO TŠA BAITHUTI GO YA LE KA MOO GO TSHEPIŠITŠWEGO KA GONA Mmušo o tshepišitše phatlalatša gore o tla lefela dithuto tša baithuti ba dithuto tša godimo, kudu go lebeletšwe baithuti ba ngwaga wa mathomo diyunibesithi le dikholetšheng.Lehono mmušo o opelwa magoswi ka go phethagatša ditshepišo tšeo. Ke aparelwa ke maikutlo a lethabo ka gore baithuti ba lokologile, ba ithuta ka boiketlo ntle le go hlobja boroko ke mokitlana wa ditefo tša dithuto. Batswadi ba imologile ba kgona go phethagatša mabaka a bona le ge megolo ya bona e le fase. Taba ye nngwe ya go kgahliša ke gore baithuti ba bantši ba bathobaso ke bona ba bego ba amega. Bontši bja bona bjale ba nale dijo, ba phela botse, bana le mafolofolo ago ithuta. Kgoro ya Thuto e kgonne go rarolla bothata bjo ka ponyo ya leihlo. Tona ka boyena a netefatša gore dithuto tša baithuti di a lefelwa go ya le ka moo go tshepišitšwego ka gona. Go laetša gore mmušo wa gaborena o nale bokgoni, ke nnete tšhipa e taga mohlabeng wa gabo yona. DD Modjadji P O Box 1290 Tzaneen 0700 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 27 SEPEDI

6.4 Lenaneothero le metsotso Go tšweletšwe dintlha tše di latelago:  Letšatšikgwedi, nako le lefelo la kopano  Pulo le kamogelo  Maloko ao a tlilego le bao ba kgopetšego tshwarelo  Palo le kamogelo ya metsotso ya kopano ya go feta  Ditšwa metsotsong  Tabataba ya letšatši  Letšatši la kopano ye e latelago  Tswalelo. Potšišo: Bafsa ba motse wa geno ba tlile go keteka moletlo wa go fenya leuba leo le bego le aparetše motse e lego tirišo ya diokobatši le dinotagi. Bjalo ka mongwaledi wa lekgotlakemedi la bafsa ba motse, ngwala lenaneothero le metsotso ya kopano ye e fetilego mabapi le ditherišano tša letšatši leo. 28 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Mohlala wa karabo: Letšatšikgwedi, nako le lefelo la Pulo le kamogelo kopano Maloko ao a tlilego le bao Palo le kamogelo ya metsotso ba kgopetšego tshwarelo ya kopano ya go feta Ditšwa metsotsong Tabataba ya letšatši 1. 1. Letšatši la kopano ye e latelago Tswalelo Lenaneothero le metsotso ya kopano yeo e bego e swerwe sekolong sa Moloko, ka labobedi, 21 Julae 2018 ka 14:00 1. Pulo le kamogelo Mokgadi Motswi o butše ka thapelo, a amogela bao ba lego gona ka moka, a ba hlohleletša gore ba tšee karolo. 2. Maloko ao a lego gona kopanong Mokgadi Motswi (modulasetulo) Pulana Ngoasheng (mongwaledi) Dikonketšo Buthelezi (moswaramatlotlo) le Rathaga Maebana (leloko). 3. Maloko ao a kgopetšego tshwarelo Batho bao ba latelago ba rometše mabaka a gore ba ka se kgone go fihla kopanong. Nkwata Marakalala, Thabiso Molopa, Mmabatho Maleka, Matome le Dimakatšo Mofokeng. 4. Palo le kamogelo ya metsotso ya kopano ya go feta  ………………………………………………………  ………………………………………………………  ……………………………………………………… 5. Tabataba ya letšatši (tšeo di nyakago go ahlaahlwa) 5.1 Lefelo leo moletlo o tlilego go swarelwa gona 5.2 Dijo DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 29 SEPEDI

 5.3 Lenaneo la letšatši  6. Tše dingwe  7. Letšatši la kopano ye e latelago Kopano ye e latelago e tla swarwa ka di 29 Mosegamanye 2018. 8. Tswalelo Mna Khasa o tswaletše ka thapelo. 6.5 Athikele Go tšweletšwe tše di latelago:  Matseno/pulo, mmele le mafelelo/thumo  Pulo e be yeo e gogago šedi ya batheeletši  Go šomišwe mafoko a makopana a dikgopolo tše bonolo  Go dirišwe mehlala ya go tlwaelega  Diteng di be mabapi le go lebogiša morutwana yo a tšweletšego ka dihlora mphatong wa marematlou  Retšistara le polelo e be tša semmušo  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego. Bala polelotlhohleletšo ye e laeditšwego ka tlase. Yona e filwe ke Mohumagadi Nkgaruba ka letšatši la bafsa. Agaa, ge o nwele a mokgako ka polelo ye, ngwala polelotlhohleletšo yeo wena o tlilego go efa ba mphato wa gago pele ga ditlhahlobo. POLELOTLHOHLELETŠO KA: NKGARUBA NP LEFELO : LEEUFONTEIN LETŠATŠIKGWEDI : 16 MORANANG 2014 NAKO : 10H00 Go mosepediši wa modiro, batswadi bao ba hlomphegago, bafsa gammogo le batho ka moka bao ba lego mo, thobela. Ke leboga sebaka seo ke se filwego gore ke tle ke boledišane le lena mesong ya lehono. Hlogo yeo ke ratago go bolela le lena ka yona ke ‘Kgetho ya bafsa go tša sedumedi’. Ke thabile kudu ka gore le kgethile go ba mo, la tlogela mešongwana ya lena ya letšatši la lehono ka lebaka la go nyaka go kwa tšeo di tlogo bolelwa. Le ke letšatši leo le kgethilwego ke Modimo wa rena gore re hlalaleng re be re thabeng ka lona, ‘Psalm 118 v 24. Re kopane mo lehono go tla go fa bafsa ba rena dikeletšo, thekgo le tlhohleletšo. Bjale ka motswadi wa lena, polelo ya ka e tla gata ka mošito o tee le lengwalo la Deut 28 v 1- 3. Ke 30 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

kgopela go e bala gore le tle le kwešiše gore karolo ya lena ke efe. “Ge o tiiša o theeletša se Morena Modimo wa gago a se boletšego, wa hlokomela le ditaelo tša gagwe ka moka tše ke go anegelago tšona lehono, wa dira ka moo di bolelago ka gona, ke gona Morena Modimo wa gago a tlilego go go šetša go fetiša ditšhaba ka moka tša lefase. Tše di tlilego go go tlela ke ditšhegofatšo. Di tlo go fihlela ge o theeletša se Morena Modimo wa gago a se boletšego. O tlo ba mošegofatšwa mo motseng le mošegofatšwa mašemong.” Bjalo ka bafsa, go swana le bafsa ba 1976, le tsebe gore go na le dihlotlo, ditšhitišo, mapheko, mahodu ao a tla go, go utswa le go bolaya. Le ge go le bjalo, ge le ka latela lengwalo le, la theeletša se Morena Modimo a se bolelago, la hlokomela ditaelo tša Gagwe, Yena o tla le šetša, a le fenyetša gomme la ba bašegofatšwa ba gagwe. Kgetho ya go dumela goba go se dumele seo Modimo a le tshepišago, ke ya lena. Pula e le nele! Thobela! 6.6 Poledišano E laetše tše di latelago:  Taetšo ya leswao la kgorwana ka morago ga leina la seboledi.  Poledišano e kgone go bapalega  Mmadi a kgone go hwetša sererwa  Bakgathatema ba swarelele go sererwa  Go šomišwe tlotlontšu le retšistara ya maleba  Go šomišwe mabokgoni a poledišano  Go be le matseno le mafelelo a go goga šedi ya mmadi  Go laetšwe ditšhupasefala ka tshwanelo. Potšišo: Mmago Matome o lemogile gore Matome o šomiša diokobatši. Re alele poledišano magareng ga Matome le mmagwe o be o laetše ka moo mmagwe a mmotšago ka kotsi ya diokobatši ka gona. DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 31 SEPEDI

Mohlala wa poledišano Motswadi o befetšwe, Sephiri se a Matome o Sephetho utollwa kgopela thušo (Matome le mmagwe ba ka phapošing ya bojelo) MmagoMatome: Ngwanaka, dula fase ke bolele le wena Matome: Ke dutše fase Mologadi, tia di lle. MmagoMatome: Maitshwaro a gago matšatši a ga a nkgahle. Matome: (Ka go makala) Kganthe o lemogile eng! MmagoMatome: O phela o le ditšhila, ga o je, mahlo a hwibetše ebile ga o sa na le tlhompho Matome: Ke be ke sa lemoge seo. MmagoMatome: Bona gore o ditšhila bjang, dijo tša gago tša maloba le maabane di sa le gona, kganthe wena o ja eng? Matome: Ga ke dume dijo matšatši a mma bjale ke tla ikgapeletša go ja le ge ke sa nyake? MmagoMatome: Ke go tseba o le motho wa go rata dijo, go direga eng? Matome: Ga go direge selo. MmagoMatome: Lesogana lela la ka la go ithata le go rata dijo le feletše kae? Matome: (Ka dihlong) Aowa mma, akere ke sa tlo hlapa. MmagoMatome: (Ka bogale) Dilo tše ka moka ke dika tša motho wa go šomiša diokobatši. Na o thomile go šomiša diokobatši? Matome: Aowa. (O bolela a lebeletše fase) MmagoMatome: (O ntšha sephuthelwana sa diokobatši o mo laetša sona) Ke eng se? Matome: Le se tšere kae? Kganthe matšatši le a ntshetšha? MmagoMatome: Bolela nnete, gape sephuthelwana se ke se humane ka morabeng wa borokgo bja gago. Matome: (O gagabiša mahlo) Ke nnete ke diokobatši eupša ga se tša ka ke tša Lesetša. MmagoMatome: (O bolela ka bogale) Di nyaka eng ka potleng ya borokgo bja gago? Mphetole! Na o šomiša diokobatši? Matome: (Ka go gakanega) Aowa, ke rile ke tša Lesetša. MmagoMatome: Bula ditsebe ke go lemoše kotsi ya diokobatši. O tlo utswetša 32 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

batho ba bangwe go swana le ge o šetše o thomile ka mo gae gomme wa feleletša o swerwe o le kgolegong, wa ota bjalo ka sepoko, wa lahlegelwa ke monagano wa feleletša o ile ga maotwanahunyela. Matome: (Ka go tšhoga) Nthuše hle mma! MmagoMatome: Thušo ye nka go fago yona ke ya gore ke go iše lefelong la tsošološo le thekgo. Na o a dumela. Matome: (O bolela a tomotše mahlo) Ee, mma. (MmagoMatome le Matome ba dumelelane gore Matome a beakanyetšwe go ya go bona modirelaleago lefelong la tsošološo le thekgo) 6.7 Potšišotherišano Go tšweletšwe tše di latelago:  Go šomišwe dithekniki tša potšišotherišano.  Go be le mmotšiši le mmotšišwa.  Go fiwe maina a diboledi ka lehlakoreng Ia nngele Ia letlakala.  Go šomišwe mothaladi wo mofsa go laetša seboledi se sengwe le se sengwe se sefsa.  Matseno e lego boitlhalošo a tšweletše morero.  Kwešišano le kamogelano e le go hlola moya wa go tshepana.  Mmotšiši a botšiše dipotšišo go tšwa go tša kakaretšo go ya go tša go ikgetha, e be tša maleba, go šomišwe polelo ya go hlamega; ya go laetša šedi le go hlohleletša.  Mmotšišwa a arabe ka bokgwari go laetša tsebo.  Mmotšišwa a lebogwe gomme go laelanwe. Potšišo: Rantole ke mošemane yo a goletšego torotswaneng ya Senwabarwana. O šetše a tšo boa go la USA go emela naga ya Afrika Borwa diphadišanong tša boramahlale ba bannyane. Kaizer, mmegi wa ditaba tša makasine wa Drum o etetše Mohla. Ngwala potšišotherišano ya bona. Tlhohlelet Maele Boitsebišo šo DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 33 SEPEDI

Mohlala wa potšišotherišano Kaizer: Mohla ke mang? Mohla: Ke morwa wa Mosebo le Mmuledi, phejane ka lapeng la bana ba bararo. Masogana a mabedi le kgarebe e tee. Ke motho bjalo ka mang le mang. Ke dumela gore Modimo o mpopile ka morero wa gore ke laetše gore motho yo mongwe le yo mongwe o na le bohlale bjoo Modimo A mo filego. Kaizer : O belegilwe neng, kae? Re botše tšohle Mohla. Mohla: Ke belegetšwe bookelong bja Louis Pasture toropongkgolo ya Tshwane ka ngwaga wa 2000. Ke na le mengwaga ye 17. Gae ke gona mo Senwabarwana. Ke tsena sekolo Ben Viljoen Hoerskool. Kaizer: O gotše o dula le mang? Mohla: Ke gotše ke dula le mma le tate, bagolo ba ka ba ba bedi, Kgothatso le Lebo, bana ba bommamogolo ba bararo, Moyagabo, Tsosolotso le Thapelo. Re godišitšwe gabotse re ratana, re le bana ba motho. Kaizer : Ke eng seo se go hlohleleditšego gore o fihle mo o lego gona lehono? Mohla : Ke be ke hlatswa dibjana ge ke tla lemoga gore ke senya meetse. Go tšwele meetse a ditšhila a go tonya nako ye telele pele go etšwa ao ke a nyakago a go hlweka, a go fiša. Ka lemoga gore meetse ao a senyegilego ke a mantši kudu. Gona moo ka aparelwa ke kgopolo ya gore nka dira se sengwe seo se ka thibelago tshenyo ye ya meetse. Ke moo ke ilego ka nagana go dira smartpipe.Yona e thibela meetse a ditšhila, ya direla gore ge go bulelwa meetse a go fiša go tšwe ona fela ntle le gore go tšwe a go tonya pele. Kaizer : Bjale gore o be o ye o emele naga ya geno diphadišanong tša boramahlale ba bannyane go la Amerika go diregile eng? Mohla: Ke ile ka ba le kgahlego ya go tsenela diphadišano tša Eskom Expo. Modimo a dira mogau ka ba mothopasefoka magatong ka moka ao ke tsenetšego diphadišano tše, go ba go fihla legatong la mafelelo moo ke ilego ka kgethwa go ya go emela naga ya gešo diphadišanong tša lefase go la USA. Kaizer: Ke tlhohleletšo efe ye o ka e fago bafsa ba naga ye? Mohla: Go bohlokwa go kgopela Modimo gore o nyaka eng, go dumela gore se o ratago go se fihlelela o tla se fihlelela. Go šoma ka thata, phegelelo le boikgafo di bohlokwa kudu katlegong efe goba efe. Kaizer: Re a go lebogiša ramahlale wa naga ya rena! 34 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

6.8 Pego Pego e swanetše go laetša tše di latelago:  Boithekgo/bokamorago bja pego.  Diteng tše lebanego thwii le tabakgolo.  Diteng di akaretše dikgopolokgolo le dikgopolo tlaleletšo.  E tšweletše matseno, mmele le bofelo.  E laetše kgodišo ya tatelano ya dikgopolo.  Dintlhakgolo di ngwalwe ka tsela ya dintlha.  E ngwalwa ka lebaka le le fetilego.  Mahlaodi le mantšu ao a tsošago maikutlo go tšweletša dikgopolo.  E laetše ditšhišinyo.  E laetše bohlatse bjo bo kgodišago bja dinyakišišo go akaretša dipoledišano/polelotherišano tše di swerwego. Sebopego  Hlogo ya taba  Dihlogwana dingwalwa ka maletere a magolo  Moamogedi/mongwadi le aterese ge go hlokagala (E ya go/E tšwago)  Tšatšikgwedi/Ditumedišo (Ge go hlokega)  Tšweletšo/Mafuri  Dinyakišišo/Tharollo le ditšhišinyo  Leina le boitsebišo la mmegi/Mosaeno Potšišo: Go lemogilwe gore barutwana ba sekolo sa Relekile ba šomiša diokobatši ka nako ya sekolo. Bjalo ka motswadi, šomiša seswantšho se se filwego ka tlase go ngwalela hlogo ya sekolo pego mabapi le tiragalo ye. DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 35 SEPEDI

36 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Mohlala wa karabo: Barutwana ba diriša diokobatši dikolong Seo se Ba go hlatsela utolotšwego Go ka dirwa Dinyakišišo tša eng? Tšeo di seo se hweditšwego utollotšwego HLOGO: BARUTWANA BA ŠOMIŠA DIOKOBATŠI SEKOLONG PEGO KA: Tsontsola Mopo (Yo mongwe wa batswadi ) GO BEGELWA: Hlogo ya sekolo. LETŠATŠIKGWEDI: 30 Agosetose 2018 BOITHEKGO/BOKAMORAGO/TŠWELETŠO: Pele ga ge dikolo di tswalelela maikhutšo a Matswalo a Morena, go bile le mabarebare a gore barutwana ba bangwe ba sekolo sa gago ba šomiša diokobatši ka nako ya dithuto. DINYAKIŠIŠO/TŠEO DI HWEDITŠWEGO: Ka morago ga go hwetša pego ye, hlogo ya sekolo o ile a tsebiša barutiši, ba lekgotlataolo la sekolo gammogo le batswadi. Bjalo ka motho yo a beilego pego ye, ba ile ba mpotšiša gore na taba ye ke e tšere kae? Ke ile ka bolela maina a barutwana bao ba mpoditšego taba ye. Barutwana bao ba ile ba bitšwa, ka nnete ba dumela gore ba boletše. Dinyakišišo di dirilwe ka mokgwa wa gore barutwana bao go thwego ba šomiša diokobatši ba šalwe morago ge ba eya ntlwaneng. Go ile gwa kgethwa morutišigadi Ntšhephi, le moleloko wa lekgotlataolo la sekolo, Mmamosonya, gore ba dire tiro yeo. BOHLATSE BJO BO HWEDITŠWEGO: DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 37 SEPEDI

Ke nnete barutwana ba le ba ile ba šalwa morago ge ba eya ntlwaneng ntle le go lemoga gore ba šetšwe morago. A! A! Baromiwa bao ba rile ge ba re palakata! Ba hwetša ditšhwene di hlohlotše bana. E be e le botala fela mo fase. Barutwana ba le ba rile go bona batho ba, ba tšhaba, ba fofa legora la sekolo, ba timelela motseng bjalo ka phoka ge letšatši le hlaba. Baromiwa ba ile ba tšea diokobatši tšela bjalo ka bohlatse bjo bo hweditšwego. DITŠHIŠINYO: 1. Go bitšwe maphodisa. 2. Mekotlana ya dipuku tša barutwana e fetlekwe ka mehla. 3. Sekolo sona se be le mananeo a thutotlhahlo mabapi le twantšho ya tirišo ya diokobatši. 4. Morutwana yo a hwetšwago a šomiša diokobatši a fiwe kotlo ya maleba. THUMO/MAFETŠO/THAROLLO: Setšhaba ka moka gammogo le barutwana le barutiši ba lwantšhe le go ba kgahlanong le tirišo ya diokobatši dikolong. Mosaeno: Kganakga Ngoakwana Molopa Mmapula Mongwaledi Modulasetulo 38 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

6.9 Ditshwayotshwayo Go tšweletšwe tše di latelago:  Maitemogelo a mong.  Ngwala ka motho wa pele.  Diteng e be tša maleba.  Lebaka la bjale – (gantši).  Mahlaodi le mantšu ao a tsošago maikutlo go tšweletša dikgopolo.  Mmegi a tšweletše maemo a gagwe le tšhišinyo mabapi le ditshwayotshwayo.  Mmegi a tšweletše kgahlego ya gagwe.  Go tšweletšwe dintlhakgolo ka boripana.  Go se anegwe ditaba ka moka, mmegelwa a šielwe go ikgopolela le go ikagela seswantšhokgopolo seo se tlogo mo šušumetša go tšea kgato.  Go anegwe ka tsela yeo e ka dirago gore moanegelwa a dume le go holofela go etela lefelo leo/go bala puku/go bona seswantšho (filimi) yeo. Potšišo: O bile yo mongwe wa bareki ba mathomo ge go bulwa lebenkele la go rekiša dijo tša setšo toropong ya geno. Šomiša seswantšho se o se filwego ka tlase go ngwala ditshwayotshwayo mabapi le lebenkele leo. MOAGO WA LEBENKELE THABANG LE KHUTŠE RESTAURENT DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 39 SEPEDI

KA GARE GA LEBENKELE Tsebišo ya lebenkele le sebopego Motheo wa lebenkele Seo se kgahlilego moreki Tlhohleletšo yeo e fiwago batho 40 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

DITSHWAYATSHWAYO TŠA LEBENKELE LA DIJO Leina la lebenkele la dijo: Thabang le Khutše Restaurant ke lebenkele la dijo toropong ya Polokwane mabenkelengkgoparara a Savanna. Ke lebenkele la go rekiša dijo tša setšo le tša sekgowa. Moago wa kgoparara,wo mobotse kudukudu. Mafasetere a ikgantšha ka go utolla tša ka lebenkeleng ka lehlakoreng la Bohlabela. Mekgabišo ke ya sešate. Ditafola di apešitšwe mašela a mabotse a go kgabišwa, godimo ga ditulo go beilwe mesamelo gore bareki ba dule mabothobothong. Kgauswi ga tafola ke raka yeo e kgabišitšwego ka dibjana tša mehutahuta. Maitemogelo ka mong Ke lemogile gore lebenkele le le hlokomela le go hlompha bareki ntle le kgethologanyo ya semorafe. Lebenkele la go etiša motho pele, tšhelete morago. Bašomedi ba lebenkele ba na le lethabo, ba kgonthišiša gore ba kgotsofatša bareki ka moka. Bareki ba lebenkele le ba dula ba thabile. Kgahlegelo ya mong Dijo ke mmantšhaotlogele. Ke kgahlilwe ke theko ya fase ya dijo, o ja mpanapalega, wa lefa morago. Bana ba mengwaga ye 10 ba ja mahala. Dijo tše di bosebose, tša tatso ya segoši. Dijo di tlišwa tafoleng gomme rena ra itsholela. Ditšhišinyo E ba Thomas makgolwa ka go bona, o etele lebenkele le la dijo gore o bone bokgabo bja lebenkele, botho bja bašomi, ke sa lebale mehuta, tatso le theko ya dijo. Go diega ga botšhwene ke go gadima morago. Ditshwayatshwayo di ka ngwalwa ka mekgwa ye mentši. Mohlala, go na le ditshwayatshwayo tša puku, tša hotele, tša filimi, bjalobjalo. Mehlala ya dipotšišo: 1. O nwele a mokgako ka puku ye o e badilego kgweding ya go feta. Ngwala ditshwayatshwayo tša puku yeo. [25] 2. Barutiši ba gago ba kgahlilwe kudu ke dipoelo tša gago tša mphato wa 11. Go ya le ka maitshwaro a gago, tlhompho le go šoma gabotse, barutiši ba ile ba bona e le tshwanelo gore ba go leboge le go go thabiša ka go go iša hoteleng ya mabonwa. DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 41 SEPEDI

6.10 Athikele ATHIKELE/TAODIŠO YA KGATIŠOBAKA E tšweletše tše di latelago:  Hlogo ya taba  Leina la mmegi  Dintlha di fiwe ka boripana le ka nepagalo ntle le go kgopamiša nnete  Go ngwalwe ditaba tše bohlokwa fela  Diteng di be mabapi le mohola wa go ja dijo tša phepo  Taodišwana/athekele e tsoše kgahlego le go hlohleletša mmadi  Retšistara le polelo e be tša semmušo  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego Potšišo: Bafsa ba bantši ba lebane le bothata bja go phadišana ka diaparo. Šomiša seswantšho se sa ka tlase gomme o ngwalele kgatišobaka ya Boithabišo (athikele) yeo go yona o eletšago bafsa mabapi le khuetšo ya segwera yeo e hlohleletšago phadišano ya diaparo. Mohlala wa karabo Seo se hlolago Khuetšo ya Maele ao a bothata segwera fiwago bafsa 42 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

MOHLALA WA ATHIKELE YA KGATIŠOBAKA BOITHABIŠO: Laboraro, 31 Mei 2018 HLOGOTABA: Khuetšo ya segwera e hlohleletša bafsa go phadišana ka diaparo LEINA LA MMEGI: Nthipa Bakgalaka 1. Nakong ya marega go aparwa diaparo tša borutho, mohlala, diputsu, dijesi, marokgo a fešene, bjalobjalo (bj.bj.). Bothata bo tšweletšwa ke ge bafsa ba bangwe ba na le tšona mola ba bangwe ba di hloka. Sehlopheng sa bagwera, bafsa bao ba di hlokago ba ba le kgatelelo. 2. Mofsa yo o lebelela yola gore o apara eng, e bjang, ya go rekwa kae. Phadišano ya diaparo e a gola, khuetšo ya segwera e hlokiša bafsa ba bangwe khutšo. Mona o thoma go ba mogwera wa bona. Batswadi ba tsentšhwa melatong e se ka maikemišetšo. Basetsana ba bangwe ba iphošetša maratong ao a beago maphelo a bona kotsing. Ba thoma go ratana le batho ba bagolo ba go šoma. Ka lebaka la kgatelelo ya segwera, ba bangwe ba bafsa ba fetoga mahodu gore ba hwetše tšhelete ya go reka diaparo tšeo. Bophelo bo a thatafa ka ge phadišano le yona e golela godimo. Ba bantši ba bafsa ba ikhwetša ba DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 43 SEPEDI

na le mathata a bophelo mola e sa le ba bannyane. Sekolong go išwa yona phadišano ya diaparo go fetiša thuto. 3. Bafsa ba tlogele go lebelela bagwera ba bona gore ba apara bjang. Ba tlogele go dira papišo ya diaparo ka ge malapa a sa lekane. Mofsa yo mongwe le yo mongwe a ikamogele ka moo a lego ka gona, le go tseba lapa la gabo. Bafsa ba amogele seemo sa bophelo seo ba ikhwetšago ba le go sona. Ba tla phela ka khutšo ntle le kgatelelo yeo e hlolwago ke khuetšo ya segwera. TAODIŠWANA (ATHIKELE) YA KURANTA Go tšweletšwe tše di latelago:  Hlogo ya taba yeo e begelago babadi ka seo se anegwago.  Hlogo ya taba e be yeo e gogago mahlo a babadi.  Go be le dihlogo tša dikgopolotlaleletšo le temana yeo e hlahlago le go godiša kgahlego go hlatholla kanegelokgolo.  Kanegelo e tšweletšwe ka ditemana tše pedi goba tše tharo tše kopana.  Ditemana tše dingwe di hlaloše diteng, mola tše dingwe di hlaloša ditaba tša bokamorago.  Tsopolo goba tšhišinyo e ka šomišwa bjalo ka temana ya mafelelo ya go tswalela.  Polelo e be ye e tsošago maikutlo le go hlohleletša.  Mafelelong efa ka botlalo leina le boitsebišo bja motho yo a ka kgokaganywago go ka fa ditaba ka botlalo ge go hlokega.  Sebopego, mohlala: Leina la kuranta, letšatši, letšatšikgwedi. (Sowetan, Labone, Moranang 1 2018) Hlogo. (Tlhaelelo ya mengatwana ya lehlapo dikolong) Leina la mmegi: Nthipa Bakgalaka Diteng go tšweletšwe tše di latelago:  Ditemana di tšweletšwe ka diripa tše tharo:  Matseno a tšweletše bothata  Mmele o tšweletše kgodišo ya bothata  Thumo e akaretše bothata gomme e tliše tharollo le ditšhišinyo  Segalo e be se se fodilego  Retšistara e be ya maleba  Ditaba e be tša nnete. 44 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Potšišo: Ngwalela kuranta ya geno athikele mabapi le bophelo bja matšwantle ka mo nageng. Bontši bja matšwantle ka Ditiro tša mo nageng ba bona di bapetšwa Naga ye e ya gana go boela kae? magaeng le tša bengnaga MOHLALA WA: ATHIKELE YA KURANTA Soweton, Laboraro, Aporele – 26 2018 MATŠWANTLE Leina la mmegi: Kgaogelo Makhutwe Afrika Borwa e na le ditlhohlo ge go Matšwantle ba tla go kgahla lebeletšwe mokgwa woo matšwantle a mošomong. Moo o tla ipshina ka tletšego ka mo nageng. Le ge ba bušetšwa bona. Ba šoma ka mafolofolo le gae, sebakeng sa gore ba fokotšege, palo boikgafo. Ga ba etiše ditokelo tša ya bona e oketšega tšatši ka tšatši. Ruri mešomo pele. Ge e le Maafrika Afrika Borwa re tla thušwa ke mang ka Borwa, go na le ba bangwe, ga ba bothata bjo? tšwafe ba re ba ile. Motho wa gona o tshepile ditokelo mola e le yena wa Mola Afrika Borwa e hwetšago tokologo, go šomiša ditokelo bošaedi. bosenyi bo ikepetše ka medu. Ga go tsebege gore bosenyi bjo bo dirwa ke Baruti ba go tšwa ka ntle ke baruti ka bomang, matšwantle goba badudi ba ka go fapafapana. Bangwe ke ba nnete mo nageng?. Ge go thwe ke matšwantle, mola bangwe e le baikaketši. Ba gona moo ke lehloyo la semorafe. Ge go nyaka tšhelete go feta go ruta lentšu thwe ke badudi ba naga go thwe ke la Modimo. Ba re Maafrika Borwa ba tlhokego ya mešomo. Nnete ke efe? Na nyaka mehlolo e sego Modimo. Le lehloyo la semorafe goba tlhokego ya baruti ba ka mo nageng ba bjalo. mešomo e ka dira gore motho a phaye Bangwe ba leša batho bjang le go ba theto ka kgang? Woo ke mohlolo wa nweša petrolo. mehlolohlolo. Ka go lebelela seemo se re ka DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 45 SEPEDI

Dikgwedi tša go feta go badilwe ipotšiša gore na re ya kae bjalo ka dikuranteng gore babolai ba rapolase ba setšhaba ge le baruti ba fetogile hweditšwe e le batho ba go tšwa ka ntle. diphiri tše di gagolago. Ge re sa Mekhukhu ye mentši ye e tletšego mo humane thušo le banamodi, naga ye nageng ye mengwe go dula matšwantle. e tla welwa ke mathata, badudi ba Ruri go a makatša gore ka nnete batho ba ikhwetša ba aparetšwe ke ka fihla nageng ye nngwe ba phela ka kgakanego, e le ge bjale matšwantle mokgwa woo matšwantle a phelago ka a tla be a ikgapa a ikgoroša. gona ka mo Afrika Borwa. Ba bangwe ba bona ba na le dikgwebo, le gona moo ga ba lefele motšhelo. 6.11 Boitsebišophelo le lengwalo la go thekga kgopelo ya mošomo Go tšweletšwe tše di latelago ka botlalo: • Boitsebišo ka mong • Tša dithuto • Maitemogelo a mošomo/tša mošomo • Di tloša bodutu ka kakaretšo • Dihlatse. Mohlala wa potšišo: Bala lengwalo le le latelago la go tiišetša kgopelo ya mošomo wo o kwalakwaditšwego kuranteng ya Lesedi, morago o ngwale boitsebišophelo bjo bo laetšago gore o fihlelela dinyakwa tša mošomo woo. Boitsebišo Maitemogelo Tša dithuto ka mong a mošomo Ditloša bodutu Dihlatse 46 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

BOITSEBIŠOPHELO LE LENGWALO LA GO THEKGA KGOPELO YA MOŠOMO PO Box 443 Johannesburg 2000 31 Pherekgong 2018 Molaodi Amogelwang Hair Salon 20 Eloff Street Johannesburg 2000 Mohlomphegi Kgopelo ya sekgoba sa mošomo wa nakwana wa go loga meriri Ke na le kgahlego ya mošomo wa nakwana wa go loga meriri lefelong la lena, woo o kwalakwaditšwego kuranteng ya Lesedi, Mošupologo 12 Pherekgong 2018. Amogelang le mamaretšo ya boitsebišophelo bja ka. Ke holofela gore kgopelo ya ka e tla wela ka diatleng tše borutho. Wa lena Letago Mphahlele DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 47 SEPEDI

MOHLALA WA BOITSEBIŠOPHELO BOITSEBIŠOPHELO BJA LETAGO MPHAHLELE BOITSEBIŠO Sefane: Mphahlele Maina: Letago Letšatši la matswalo: 21 Phato1994 Nomoro ya boitsebišo: 9408210838076 Aterese: 2139 Ncube Street Protea North 1818 Nomoro ya mogala: 0768880959 Maemoa lenyalo: Ga se ke nyale Bodulo: Afrika-Borwa Bong: Monna TŠA DITHUTO Dithuto tša motheo: Kreitiya12 Leina la sekolo: Sekolo se sephagamego sa Namedi Dithutwana: Dipalo, Mahlale, Leago Mahlale a hlago, Seisimane FAL le Sepedi HL Dithuto tša godimo: Roodepoort Tvet College Mangwalo: Diploma ya go dira meriri MAITEMOGELO A MOŠOMO Lefelo: Reakgona Hair Salon Nako: 2014-2017 DITLOŠABUDUTU: Go bala, go bogela thelebišene, go opela. DIHLATSE Mna. MR Mashaba: Morutiši sekolong se se phagamego sa Namedi Mogala 0725319014 Moh.T Mokoka: Mofahloši kholetšheng ya Tvet Roodepoort Mogala 0725319014 48 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

6.12 Tša bophelo bja mohu Go tšweletšwe tše di latelago:  Leina le sefane sa mohu.  Batswadi ba mohu.  Lefelo leo mohu a belegetšwego go lona.  Letšatši la matswalo a mohu.  Dithuto tšeo mohu a di fihleletšego.  Tša mošomo.  Ditiro tše botse le tša go kgahliša tšeo mohu a gopolwago ka tšona.  Letšatši leo a hlokofetšego ka lona.  Seo se hlotšego lehu la gagwe.  Maina a meloko ya kgauswi yeo mohu a e tlogetšego.  Lefoko la taelo. Mohlala: Mohu a ka laelwa ka sereto.  Retšistara le polelo e be tša semmušo.  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego. Sebopego: • E be bjo bo kopana. • Mohu o belegwe neng, kae, le gore o hlokofetše neng. • Dithuto tša mohu le mešomo yeo mohu a bego a e dira setšhabeng • Maemo a lenyalo le bana ba gagwe. • Bao a ba tlogetšego morago. Potšišo: Yo mongwe wa leloko la mokgatlo wa boithabišo o robetše boroko bjo bogolo. Ba lapa ba go kgopetše gore o ngwale tša bophelo bja gagwe. Ka botlalo ngwala Tša bophelo bja mohu yoo. DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 49 SEPEDI

Peakanyo: Tša dithuto le Tše a tlo go gopolwa Tsebišo ya mohu mešomo ka tšona Lefoko la taelano le Seo se hlotšego lehu bao a ba tlogelago. 50 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

MOHLALA WATŠA BOPHELO BJA MOHU TŠA BOPHELO BJA MOHU PALEGO MOHLOBO MOKIWANE Mohu Palego Mohlobo Mokiwane o belegilwe ka di 13 Manthole 1955 go la Polokwane motsaneng wa Ga Komape, Moletši. Ke morwedi wa pele wa Mna le Moh Retšwetšwe Kgaoki Mokiwane. O tsenetše dithuto tša tlhahlokakaretšo sekolong sa praemari saThušang go tloga ka ngwaga wa 1961 go fihlaka 1971. O tšwetše pele ka dithuto tša tlhahlotšwelapele sekolong sa Karabi mo a hweditšego lengwalo la gagwe la marematlou ka dihlora ka ngwaga wa 1976. O ile a ya go ithutela tša bongaka, MBChB, Yunibesithing ya Tshwane go tloga ka ngwaga wa 1977 go fihlaka 1984. O rile go boa e le ngaka ya sekgowa, ka mabaka a go tsebja ke ba lapa a ya go ithutela tša bongaka bja setšo. Mohu o šomile bjalo ka ngaka ya sekgowa le ya setšo nageng ya gabo, bookelong bja Polokwane go tloga ka ngwaga wa 1985 go fihla ka 2000. Mohu o thomile go šoma lefelong la gagwe la tša kalafo go,go tloga ka ngwaga wa 2001 go fihlangwaga wo ge a kgaogana le lefase le. O nyalane le Leremi Kefa ka ngwaga wa 1997. Mohu e be e le modulasetulo wa khuduthamaga ya tša maphelo profenseng ya Limpopo. Mohu o hlokofala ka morago ga bolwetši bjo bokopana di 12 Pherekgong 2018. Mohu o tlogela mogatšagwe, morwa o tee le batswadi ba gagwe. Robala ka khutšo Noko. DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 51 SEPEDI

7. TŠE DINGWE TŠA DITŠWELETŠWA TŠA LELEMETLALELETŠO LA PELE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO TŠE KOPANA 7.1 Phoustara E tšweletše tše di latelago:  Hlogo ya go ngwalwa ka ditlhakakgolo  Molaetša o be ka mokgwa wa dintlha  Molaetša o tšwelele thwii  Retšistara e be ya maleba. Potšišo: Tona ya tša Selegae o tlo etela motseng wa geno go tlo boledišana le badudi ka kabo ya ditirelo. Wena bjalo ka moetapele wa badudi ba motse, ngwala phoustara gomme o tsebiše setšhaba mabapi le ketelo yeo. 52 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Mohlala wa karabo Tona ya tša Selegae Mna Tlou Maleka o tlo etela motseng wa Ga Mphahlele. Morero: Go boledišana le badudi ka kabo ya ditirelo. Letšatšikgwedi: 27 Julae 2018 Lefelo: Ngwanamohube Sports ground Nako: Iri ya senyane mesong ETLANG KA MAKATANAMANE LE TLE LE IKWELE. GO ANEGELWA KE GO TINGWA! Le mengwa ke: Ntswane RR (Mokgomana wa ka mošate) Nomoro ya mogala: 015 692 4660 Selefounu: 082 596 6369 7.2 Poskarata Ela hloko tše di latelago:  Tšatšikgwedi  Nako  Lefelo  Morero  Retšistara le polelo e be tša maleba  E be ka gare ga lepokisana  Fonte ya maleba DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 53 SEPEDI

Mohlala wa potšišo: O etetše makgoloago kua Kapa ka matšatši a maikhutšo. Thala poskarata o anegele batswadi ba gago tša moo Kapa. Mohlala wa poskarata Ka morago Ka pele Thobela, Kapa e botse ebile e bose. Nna le makgolo re iketlile re a ipshina. Re fela re etela lewatle kgafetšakgafetša go yo Mna le Mdi Tauatswala rutha. 2139 Ncube Street Protea North Re etetše le mafelwana a go swana le Roben 1818 Ireland, Water Front, Table Mountain le a mangwe. Maloba re tšwa khonsateng ya mmino wa tša sedumedi moo go bego go na le diopedi tša go tuma. GO ANEGELWA KE GO TINGWA. Go tšwa go: Mpho Tauatswala 7.3 Proutšhara Proutšhara e swanetše:  E beakanywe gabotse ka go e aroganya/phutha ka diripa tše nne goba tše tharo, le go tseba gore go tlile go ngwalwa eng ka pele, ka morago le ka mahlakoreng a mabedi.  Tlhagišo: hlogo ya taba e tanye mahlo a mmadi gomme ka kakaretšo, setšweletšwa se kgahliše.  Diswantšho e be tšeo di tsošago maikutlo a lethabo le phišegelo ya go ikgolaganya le setšweletšwa.  Tšhomišo ya polelo: kgetho ya mantšu e be yeo e nyalelanago le setšweletšwa, gape e jabetše mmadi ge go hlokega. Polelo e be yeo e kwešišegago gape e be ya segwera. E tšweletše ditaba ka moka tše bohlokwa.  Seo se bapatšwago e be seo motho a ka kgonago go se fihlelela. Potšišo: Kgoro ya Thuto e kwalakwaditše kabo ya dithuto tša barutwana ba mphato wa 12 go kaonafatša dipoelo. Thala proutšhara yeo ka yona o phatlalatšago le go fa tshedimošo mabapi le dithuto tšeo. 54 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Mohlala wa karabo Peakanyo: Ke barutwana Thekgo yeo ba Ke dithuto bafe bao ba e hwetšago e dife tšeo di thekgwago? tšwa kae? abjago Mohlala wa proutšhara GO THEKGWA BARUTWANA BAO THEKGO E TSWA GO DITHUTO TŠEO DI BA: ABJAGO  NGWALAGO TLHAHLOBO YA  THUTOTHWII YA  SEPEDI TLALELETŠO PHAPOŠI  SESOTHO  BAO BA FETIŠEDITŠWEGO  MANANEO A  SETSWANA MPHATONG WO O LATELAGO DIKGOKAGANYO  SWATI  SIZULU  BAO BA NAGO LE MAPHEKO A  MAHLAKORENTŠI  ISINDEBELE GO ITHUTA  THELEBIŠENE,  XHOSA  BAO BA NGWALAGO SEYALEMOYA,  TSONGA TLHAHLOBO YA TLALELETŠO DIKURANTA, BJ.BJ  VENDA  SEISIMANE  SEAFRIKANSE DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 55 SEPEDI

MEHOLA  Barutwana ba tla fihlelela dinyakwa tša NSC le SC (Senior certificate)  Barutwana ba tla ba le boitshepo  Kgodišo ya tsebo le mabokgoni a khomputha/theknolotši  Ba tla amogelwa mafelong a thuto ya ka godimo  Ba tla ba le sebaka se sebotse sa go hwetša mešomo. 7 . 4 Pukutšatši Pukutšatši ke puku yeo go yona go tšwelelago matšatši a beke le maina a dikgwedi tše lesomepedi tša ngwaga. Ka go yona go ngwalwa dilo tšohle tšeo motho a swanelago ke go di dira mo lebakeng la letšatši ka letšatši, beke ka beke, kgwedi ka kgwedi bj.bj. Maikemišetšo a go ngwala ka gare ga pukutšatši ke gore motho a se ke a lebala dilo tšeo a swanetšego go di dira goba tšeo di diregilego. Ka gare ga pukutšatši ya gago o ka ngwala ditaba tšeo di go amago maikutlo, di amago bophelo bja gago, ditoro tša gago, dikgang le bagwera ba gago goba ditaba tšeo e lego sephiri go wena. Ke ka moo dipuku tšatši di nago le dinotlelo. Eupša ka tlhahlobong, ga go ngwalwe ditaba tša diphiri. Dilo tšeo di atišago go ngwalwa ka gare ga pukutšatši ke tše di latelago: • Tšatšikgwedi • Ngwaga • Dinako go ya ka ditiragalo • Lefelo • Ditiragalo tša letšatši/matšatši/beke/kgwedi • Ngwala ka motho wa pele • Polelo e be ya segwera. Hlokomela: Šomiša dibopego tša go fapana tša go ngwala pukutšatši, mohlala: O ka e ngwala ka mokgwa wa temana bjalo ka lengwalo la mogwera o laodiša ka botlalo ka ditiragalo tša letšatši tša pukutšatši ya gago. Potšišo: Sekolo sa geno se dirile moletlo wa go laelana le morutiši yo a rolago modiro ka lebaka la bogolo. Ngwala ditiragalo tša letšatši leo ka gare ga pukutšatši (diary). MOHLALA WA PUKUTŠATŠI YA DITIRAGALO TŠA LETŠATŠI 56 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Mokibelo, 20 Febereware 2018 Moruti Tšhwene o butše mošomo wa letšatši ka thapelo. Hlogo ya sekolo e ile ya amogela batho ka moka gomme a ba abela lenaneotshepedišo la letšatši. Hlogo ya sekolo, barutiši le barutwana ba ile ba fa polelo moo ba ilego ba reta ka fao ba šomišanego gabotse ka gona le morutiši Nkwe. Bohle ba boletše ka tšohle tše dibotse tšeo a di diretšego sekolo gomme ba fetša ka go mo akela mahlatse le mahlogonolo matšatšing a gagwe a go ikhutša. Modulasetulo wa lekgotlataolo la sekolo o ile a leboga batho ka moka gomme a tswalela moletlo ka thapelo. Potšišo: O be o le kua Limpopo ka nako ya maikhutšo a marega. Ngwala ditiragalo tša beke yeo ka gare ga pukutšatši (diary). Mohlala wa pukutšatši ya ditiragalo tša beke FEBEREWARE 2018 MOŠUPOLOGO 22  Re fihlile Polokwane ka iri ya bohlano mathapama  Mesong re tsogile City Lodge moo re robetšego gona gomme ra ya lefelong la tša bohwa la Bakone Malapa  Re hlwele Bakone Malapa letšatši ka moka re bona di dirišwa tša setšo le dilwanalwana tše dingwe tša bohlokwa  Mathapama ra ya go bona papadi ya kgwele ya maoto lepatlelong la Peter Mokaba, magareng ga sehlopha sa Kaizer Chiefs le Sun Downs. LABOBEDI 23  Re tsogile mesong ra ya Mapungubje e lego lefelo la tša bohwa la setšhaba  Re hlwele Maphungubje letšatši ka moka gomme ra boela hoteleng ka bo iri ya botshela mathapama. LABORARO 24  Re etetše serapeng sa diphoofolo Kruger National Park  Re hlwele Kruger National Park letšatši ka moka, re ipshina ka go bogela diphoofolo tša mehutahuta  Re fihlile hoteleng ka bo iri ya seswai mantšiboa. LABONE 25  Re tsogile mesong ra etela Mefakeng Ga Modjadji  Re fetile Makgobaskloof le Debengeni waterfall moo re ipshinnego ka go bona botse bja tlhago  Re fihlile hoteleng ka bo iri ya seswai mantšiboa. LABOHLANO 26 • Re etetše Mall Of The North e sa le mesong, ra reka tšeo re bego re di nyaka. • Re tlogile Limpopo go boela gae ka iri ya bobedi mosegare • Re fihlile gae ka iri ya bošupa mathapama. DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 57 SEPEDI

7.5 Papatšo E laetše tše di latelago:  Hlogo ya papatšo.  Fonte ya go fapana.  Go bapatšwa eng?  Tshedimošo ka botlalo mabapi le setšweletšwa seo se bapatšwago.  E kwalakwatšwa kae?  Morero wa papatšo.  Mmapatši a diriše polelo ya go goga šedi ya bareki/babadi. Potšišo: Go butšwe karatšhe ya Caltex kgauswi le motse wa geno. Bjalo ka mošomedi wa nakwana lefelong le, ngwala papatšo yeo go yona o gokagoketša go boradifatanaga go tla go tšhela makhura lefelong le. 58 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Mohlala wa papatšo Na o nyaka makhura a sefatanaga? E tla karatšheng ya Caltex mmileng wa Ndaba Naledi Soweto Theko ke ya fasefase gomme tshwaro ke ya segoši O sa letile? Kitima o se be kolobe ya lešala morago Basadi ba thušwa pele! Dinomoro tša mogala: 0768880959/0112966342 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 59 SEPEDI

7.6 Maphephetsebiši A laetše tše di latelago: • Go be le hlogo ya seo go tlogo tsebišwa ka ga sona. • Go be le tshedimošo ka botlalo. • Taetšo ya letšatši, lefelo le nako ge di nyakega. • Go be le morero. • Retšistara ya maleba. Sebopego • Hlogo ya maatlakgogedi • Dikgopolokgolo tšeo di hlathollago dikgopolotlaleletšo • Fonte ye kgolo • E kgabišwe • E be ka gare ga lepokisi. Potšišo: Seopedi sa go tuma se etela motse wa geno go tla go hlohleletša bafsa go ba diopedi tša ka moso. Thala maphephetsebiši o kwalakwatše ketelo ya seopedi se. Laetša morero wa letšatši, mokgwa wa go gokagoketša bafsa gore ba tle ka bontši, taetšo ya nako, lefelo le letšatšikgwedi. Mohlala wa karabo Peakanyo  Morero wa pitšo  Baamogedi ba tshedimošo ba gokagoketšwa bjang  Lefelo, letšatšikgwedi. 60 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

SEOPEDI SA GO TUMA SE ETELA MOTSE WA GEŠO MMINO MMINO PONTŠHO YA TALENTE YA ETLA O BONE MMINO DIOPEDI TŠA KA MOSO!!! HOLONG YA SETŠHABA NA MOTHO YO 10/02/2018 KE MANG 11H00 MESONG MAHALA MAHALA ITHOPELE R20 000 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 61 SEPEDI

7.7 Ditšhupetšo Di laetše tše di latelago: • Morutwana a laetše monabo ka dikilometara/dimetara go ntlha ka ntlha. • A dire seka sa kakanyo ya monabo le di swantšhwana tša dikai tša mafelwana ao go bolelwago kaona. • Kelo ya monabo e be ya maleba. • Go ka dirišwa dikhutlonne (mohl. bodikela, leboa, bj.bj.). • Maswao a tsela, meago, maporogo le tše dingwe. • Go lebelelwe bokgoni bja go laetša ditšhupetšo. • Retšistara ya maleba. Sebopego • Lepokisi • Hlogo • Pontšho ya maswao. Potšišo: O rile o le tseleng ya go etela motswala wa gago wa gahlana le masogana a baeng ba swere mmepe wa go ba fa ditšhupetšo efela ba sa kwešiše. Ba go kgopetše gore o ba laetše tsela ya go ya mabenkeleng. Šomiša seswantšho se o se filwego ka tlase go ngwala ditšhupetšo tša go laetša baeng ba mo ba yago gona. 62 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Mohlala wa ditšhupetšo Seswantšho sa A Diponagalo  Taetšo ya monabo ka di kilometara/dimetara  Taetšo ya maswao a tsela, meago, maporogo, bj.bj  Taetšo ya tša tlhago, mohl. noka, meedi, dithaba, bj.bj  Tirišo ya go fapogela ka letsogong la nngele/la go ja  Dikhutlonne, mohl. Bodikela, Leboa, Bohlabela, Borwa  Dika tše dingwe, mohl, sehlwaseeme, palamente  Lefelo leo le šupetšwago lona. Mohlala wa ditšhupetšo Hlogo: Ditšhupetšo tša go ya mabenkeleng. Dipontšho: Maswao a tsela Tirišo ya matsogo Dika tša meago Dika tša tlhago Dikhutlonne. Lefelo la tšhupetšo: Mabenkeleng Selaelo o dula motsaneng wa ga Kgatla mo e lego dikilometara tše pedi go ya ga bomotswalagwe. Letšatši leo a bego a le tseleng a etela motswalagwe, o gahlane le DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 63 SEPEDI

masogana a mabedi ao a bego a nyaka tsela ya go ya mabenkeleng gona moo motseng wa gabo. Masogana a a be a sa kwešiše mmepe wo ba o swerego wa go ba fa ditšhupetšo. Selaelo o ile a ema le baeng bao paleng yeo e bego e laetša leswao la go šupetša gore mabenkeleng ke kae. O šomišitše letsogo la go ja go ba šupetša mo ba yago. Go tloga moo ba emego leswao la mosebo le laetša gore ba sepela thwii ba lebile bodikela. Ge ba sepetše dimetara tše makgolonne ba fapogele ka letsogong la nngele, gona moo ba tla bona leswao la tsela la ‘ema’, leswao leo le lebane thwii le sekolo se se phagamego ka letsogong la Bohlabela. Ba sepele thwii monabo wa go lekana kilomerata e tee, ba tla hwetša moedi, ba lebana thwii le karatšhe ya go rekiša makhura a difatanaga ya Caltex, ba fapogele ka letsong la go ja. Ba lebelele ka letsogong la nngele, ba tla bona mabenkele a mantši. Ba tla be ba gorogile moo ba yago gona. Agaa, bjale šomiša seswantšho se sa ka tlase gomme o itlhamele ditšhupetšo tša gago. Bontšha dinyakwa ka moka tša ditšhupetšo. Seswantšho sa B GO FEDIŠWE KA GO IMA GA BAFSA 64 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Seswantšho sa C DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 65 SEPEDI

7.8 Ditaelo Mohlala wa potšišo: Lebelela seswantšho se sa ka tlase gomme o ngwale ditaelo tšeo mootledi wa sefatanaga sa A a swanetšego go di latela gore a fihle moo sefatanaga sa B se lego gona. Mohlala wa karabo Peakanyo:  Seo se dirwago ke mootledi  Mohuta wa lebelo  Go fapoga  Go namelela.  Mootledi a be le boitshepo  A tloge ka kere ya 1  A otlele ka lebelo la fase  A otlele ka letsogong la nngele ge a namelela mmoto  A otlele ka boiketlo  A se fete sefatanaga seo se lego pele ga gagwe  A fapogele ka letsogong la go ja a dutše a namelela mmoto. 66 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

7.9 Karata ya memo Mohlala wa potšišo: Thala karata ya memo yeo ka yona o memago mogwera wa gago go tla go keteka le wena letšatši la gago la matswalo. Mohlala wa karata ya memo/taletšo TALETŠO YA MOKETE WA MATSWALO Kholofelo Nkadimeng o mema ka lethabo Moloko Manthata go tla moletlong wa gagwe wa matswalo DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | Letšatšikgwedi: Mokibelo wa 18 Moranang 2018 Lefelo: 2139 Ncube Street Protea North Soweto Nako: Iri ya lesomepedi mosegare Moaparo: Wa sešate Mebala: Bošweu le boso Re ka thaba kudu ge le ka kgona go tla moletlong. Phetolo ya go tsenela moletlo (RSVP) e ka dirwa pele goba ka la 10 Moranang 2018. Go: Refilwe Nkadimeng SEPEDI Nomoro ya mogala: 0823470987 67

68 ELA HLOKO:  Šomiša rubriki ye go swaya ditaodišo.  Meputso ya 0–50 e arotšwe ka magato a mahlano a ditlhalošo.  Mo go diteng, polelo le mongwalelo, le legato le lengwe le le lengwe la magato a ditlhalošo a mahlano le arotšwe ka dikarolwana tše pedi, e lego legato la godimo le la fase go lebeletšwe kabo ya meputso le ditlhalošo.  Sebopego ga se sa arolwa ka legato la godimo le la fase. KAROLO YA A: RUBRIKI YA GO SWAYA DITAODIŠO [MEPUTSO YE 50] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja Bokgoni bja Ga go bokgoni magareng motheo DITENG LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 PEAKANYO -Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Karabo e a -Tlemagano ya -Molekwa o tšwele potšišo ke bja maemo a gabotsebotse. kgotsofatša. dikgopolo ga se ya tseleng kudukudu. godimodimo go fetiša. maleba. (Go araba dipotšišo) -Dikgopolo di kgahliša -Dikgopolo di -Dikgopolo di -Dikgopolo tše bohlale, kudu ebile di tlemagane ebile di a -Dikgopolo ga di hlakahlakane ebile DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | Tatelano ya dikgopolo tša go hlohla mabjoko sepelelana le kgodiša. tšwelele gabotse ga di nepiše. ge go dirwa peakanyo. tšeo di tšwelego hlogo/sererwa. ebile ga di bontšhe mahlalagading. -Peakanyo le boitlhamelo. -Dikgopolo ga di Temogo ya morero, -Peakanyo le tlemagano ya nepiše hlogo ebile di baamogedi ba Legato la godimo -Peakanyo le tlemagano tlemagano ya dikgopolo ke tše -Tatelano le a ipoeletša. tshedimošo le ke tšeo di ikgethilego go dikgopolo ke tše kaone go akaretšwa tlemagano ya dikamano. akaretšwa matseno, botsebotse go matseno, mmele le dikgopolo di -Ga go tatelano le mmele le mafetšo. akaretšwa matseno, mafetšo. tšwelela gannyane. tlemagano ya mmele le mafetšo. dikgopolo. MEPUTSO YE 30 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 Legato la fase SEPEDI

-Bokgoni bja go araba -Potšišo e arabilwe -Potšišo e arabilwe -Molekwa o tšwele -Ga go bolelwe selo potšišo ke bja maemo a gabotse. ka mo go tseleng. ka hlogo yeo e godimodimo. kgotsofatšago eupša filwego. - Dikgopolo di a ga se ya hlaka -Dikgopolo di -Dikgopolo tše bohlale kgahliša ebile di gabotse. hlakahlakane. -O tšwele tseleng tša go tšwa sepelelana le kudukudu. mahlalagading. hlogo/sererwa. -Tlemagano ya -Ga go peakanyo dikgopolo e a goba tlemagano ya -Diteng ga di nepiše -Bokgoni bja maemo a -Peakanyo le kgotsofatša ebile e a dikgopolo yeo e ebile di godimo bja go beakanya tlemagano ya kgodiša. tšwelelago. hlakahlakane. le go tlemaganya dikgopolo ke tše botse dikgopolo go akaretšwa go akaretšwa -Peakanyo le matseno, mmele le matseno, mmele le tlemagano ya mafetšo. mafetšo. dikgopolo di a DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | kgotsofatša go akaretšwa matseno, mmele le mafetšo. SEPEDI 69

70 POLELO, MONGWALELO 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 LE PALOBOHLATSE - Segalo, retšistara, - Segalo, retšistara, - Segalo, retšistara, - Segalo, retšistara, - Polelo ga e setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu kwešišagale. sepelelana kudukudu le sepelelana sepelelana gabotse di sepelelana Segalo, retšistara, morero, baamogedi le gabotsebotse le le morero, gannyane le - Segalo, retšistara, mongwalelo, tlotlontšu ya dikamano. morero, baamogedi le baamogedi le morero, baamogedi setaele le tlotlontšu maleba ya morero le dikamano. dikamano. le dikamano. ga di sepelelane le dikamano. - Polelo ke ya boitshepo, morero, baamogedi ya go nona, ya - Polelo e na le maatla, - Tirišo ya maleba ya - Tirišo ya polelo ke le dikamano. Kgetho ya mantšu. maatlakgogedi. ya segalo sa maleba. polelo e dira gore ya motheo. molaetša o kwagale. - Tlotlontšu ke ye Tirišo ya polelo le - Polelo e na le segalo sa - Diphošo tša - Segalo le mošito nnyane kudukudu melawana, maswao, go ba le maatlakgogedi popopolelo le mopeleto - Segalo ke sa ga se tša maleba. moo e lego gore e popopolelo le mopeleto. ebile e nonne ka ga se tše kae. maleba. dira gore ditaba di se mebolelwana ya go - Tlotlontšu ke ye kwešišagale. Legato la godimo kgahliša. - Polelo e beakantšwe - Mebolelwana e nnyane kudu. gabotsebotse. dirišitšwe go godiša MEPUTSO YE 15 - Ga go na le ge e ka ba boleng bja diteng. phošwana e tee ya DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | popopolelo le mopeleto. - Polelo e beakantšwe ka bokgwari bja maemo a godimodimo. 13 10 7 4 Legato la fase SEPEDI

- Polelo ya maemo a - Polelo ke ya maemo - Tirišo ya polelo e a - Polelo ga e godimodimo ya go ba le a godimo ya go ba le kgotsofatša eupša e kgotsofatše. segalo se maatla. maatlakgogedi. na le diphošo. - Ga go phapantšho - Ga go na le ge e ka ba - Segalo ke sa maleba - Segalo se a ya mafoko. phošwana e tee ya sa go ba le kgotsofatša eupša popopolelo goba maatlakgogedi. mebolelwana ga se - Tlotlontšu ga se ye mopeleto. ya dirišwa o kaalo. kaalo. - Diphošwana tše - Polelo e beakantšwe ka nnyane tša popopolelo bokgwari. le mopeleto. - Polelo e beakantšwe gabotse. DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEBOPEGO 5 4 3 2 0–1 - Tšwetšopele ya - Tatelano ye botse ya - Dintlha tša maleba - Dintlha tša maleba - Dintlha tša maleba sererwa ke ya maemo a tšwetšopele ya dintlha. di tšweleditšwe. ga se tše kae. ga di gona. Dinyakwa/dipharologantšho godimodimo. tša setšweletšwa. - Tlemagano ye botse - Mafoko le ditemana - Mafoko le - Mafoko le ditemana - Tlhalošo ya dikgopolo ya dintlha le dikgopolo. di hlamegile gabotse. ditemana di na le di fošagetše. Tšwetšopele ya ditemana le ke ya maemo a diphošo. tlhamo ya mafoko. godimodimo. - Mafoko le ditemana - Taodišo e a - Taodišo ga e di beakantšwe ka kwagala. - Taodišo e a kwagale. - Tlhamo ya mafoko le makgethe. kwagala eupša e na ditemana ke ya go le mafokodi. MEPUTSO YE 5 ikgetha, ya maemo a godimodimo. SEPEDI 71

72 KAROLO YA B: RUBRIKI YA GO SWAYA DITŠWELETŠWA TŠE TELELE TŠA TIRIŠANO [MEPUTSO YE 25] Dinyakwa Bokgoni bja go ikgetha Bokgoni bja maemo Bokgoni bja Bokgoni bja motheo Ga go bokgoni magareng DITENG, PEAKANYO LE 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 SEBOPEGO - Bokgoni bja go araba - Bokgoni bjo - Bokgoni bja go - Bokgoni bja motheo - Karabo ya gagwe ga potšišo ke bja maemo a bobotsebotse bja go kgotsofatša bja go bja go araba potšišo e laetše tsebo le ye godimodimo go fetiša. araba potšišo bjoo bo araba potšišo bja go bja go laetša tsebo ye nnyane ya mohuta wa - Go araba dipotšišo le laetšago tsebo ye laetša tsebo ya mohuta nnyane ya dinyakwa setšweletšwa. dikgopolo. - Dikgopolo ke tše bohlale botse ya mohuta wa wa setšweletšwa. tša mohuta wa tša go tšwa setšweletšwa. setšweletšwa. - Molaetša ga o - Tatelano le peakanyo ya mahlalagading. - Go na le nepišo tšwelele gabotse ka ge dikgopolo. - Ditaba di nepiša eupša go na le go tšwa - Go na le nepišo ye molekwa a tšwele - Tsebo ye e tseneletšego setšweletšwa. tseleng gannyane. nnyane ya tseleng kudukudu. - Morero, baamogedi, ya dinyakwa tša mohuta setšweletšwa eupša dinyakwa/dipharologantšho wa setšweletšwa. - Molekwa ga se a - Tlemagano ya - Ga go tlemagano ya go na le go tšwa le dikamano. DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | tšwa tseleng. dikgopolo le dikamano tseleng. diteng le dikgopolo. - Ditaba di nepiša e a kgotsofatša. setšweletšwa thwi. - Tlemagano ya diteng - Tlemagano ya - Ditaba di hlalošwa MEPUTSO YE 15 le dikgopolo ke ye - Tlhalošo ya ditaba e a gannyane. diteng le dikgopolo ga - Tlemagano ya diteng le botse. kgotsofatša ebile e se ye kaalo. dikgopolo ke ya maemo a thekga sererwa. - Sebopego sa godimo. - Tlhalošo ya ditaba ke - Tlhalošo ya ditaba setšweletšwa ga se ye botse ebile e thekga - Sebopego ke sa ke ya motheo ebile e sona. - Tlhalošo ya ditaba ke ya sererwa. maleba eupša se na le thekga sererwa maemo a godimo ebile e diphošo tše gannyane. thekga sererwa. - Sebopego ke sa dintšinyana. maleba eupša se na le - Ga se a šomiša - Sebopego ke sa maleba diphošwana di se kae. melao ya sebopego sa go sepelelana le ka tshwanelo. setšweletšwa. - Go tlogetšwe dintlha tše bohlokwa. SEPEDI

POLELO, SETAELE LE 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 PALOBOHLATSE - Segalo, retšistara, - Segalo, retšistara, - Segalo, retšistara, - Segalo, retšistara, - Segalo, retšistara, setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu di setaele le tlotlontšu setaele le tlotlontšu ga sepelelana gabotsebotse sepelelana gabotse le sepelelana le morero, ga di sepelelane di sepelelane le Segalo, retšistara, setaele, le morero, baamogedi le morero, baamogedi le baamogedi le gabotse le morero, morero, baamogedi le morero, baamogedi le dikamano. dikamano. dikamano. baamogedi le dikamano. dikamano. dikamano. - Polelo e nepagetše ebile - Polelo ga e na - Diphošo tša - Sengwalo se tletše Tirišo ya polelo le e hlamegile gabotse. diphošo tša popopolelo popopolelo ga se tše - Popopolelo ga se ka diphošo ebile se melawana. ebile e hlamegile ntši. yeo e nepagetšego hlakahlakane. - Ga go na le ge e ka ba gabotse. ebile e tletše ka Kgetho ya mantšu. phošo e tee. -Tlotlontšu ke yeo e - Tlotlontšu yeo e lego diphošo. - Tlotlontšu ke ye ntši. lekanetšego. gona ga e sepelelane Maswao le mopeleto. - Tlotlontšu ga se ye le morero le ga DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | - Gantši ga go diphošo. - Diphošwana tšeo di ntši. nnyane. lego gona ga di fetoše MEPUTSO YE 10 molaetša. - Molaetša o a - Molaetša ga o tšwelela eupša o tšwelele le ga nnyane. arošitšwe. SEPEDI 73

LEPHEPHE LA 3 KE MOSWANANOŠI, GO DIRIŠWA MASWAO A GO IKGETHA A GO SWAYA LEPHEPHE LE. ELA HLOKO MASWAO A O A FILWEGO KA TLASE. MEHLALA YA MASWAO A GO SWAYA LETLAKALA LA BORARO 1. ( ) Go tlogetšwe leswao 2. ʘ Go šomišitšwe tlhaka ye nnyane sebakeng sa tlhakakgolo goba go dirišitšwe ye kgolo sebakeng sa ye nnyane 3. ͜͡ Kopanya mantšu 4. / Kgaoganya mantšu 5. ǁ? Ga go kwešišege 6. ← Thoma morago 7. → Thoma pele 8. # Temana ye mpsha e thoma fa 9. ⃝ Bošaedi 10. ?? Hlogo ga e gona 11. ___ Mopeleto o fošagatše 12. ˄ Go tlogetšwe tlhaka/lentšu 74 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

TLHAHLO YE E KA DIRIŠWAGO NAKONG YA GO SWAYA 1.1 Taodišokanegelo Tlhalošo Taodišokanegelo e laodiša kanegelo goba tiragalo ye e fetilego. E ka ngwalwa go tšwa lehlakoreng le lengwe le le lengwe. Tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa taodišo ya go anegwa:  Kanegelo e swanetše go kgodiša  Balekwa ba anege ka bokgwari.  Gantši taodišo ye e ngwalwa ka lebaka le le fetilego  Ditemana tša matseno di swanetše go tanya šedi ya mmadi  Kanegelo ge e le ye botse e swanetše go ba le ntlha ye e e laetšago  Thumo ya moswananoši ya go kgahliša e swanetše go kgotsofatša  Kgahlego ya mmadi e swanetše go lotwa go fihla mafelelong  Taodišo ya go anega gantši e na le mokgwa wa go hlaloša. [50] 1.2 Taodišotlhalošo Tlhalošo Ka taodišotlhalošo, mongwadi o hlaloša selo se sengwe gore mmadi a kgone go itemogela sona. Motho goba selo se sengwe di ka hlalošwa. Tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa taodišo ye:  Mongwadi o swanetše go hlagiša seswantšho ka mantšu  Balekwa ba hlaloše ka bokgwari.  Kgetha mantšu le dikgopolo ka tlhokomelo gore a fihlelele seo se nyakegago  Dikakanyo malebana le go bona, go kwa, go kgwatha, modumo le tatso di ka šomišwa go dira gore tlhalošo e kwešišege  O šomiša dikapolelo ka tsela ya maleba  O na le boitemogelo bja hlogo yeo a ngwalago ka yona [50] DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 75 SEPEDI

1.3 Taodišokgadimo/Kgopodišišo/Keleletšo Tlhalošo Ka taodišokgadimo mongwadi o eleletša tiragalo yeo a kilego a e bona/a e kwa/a e badilego nakong yeo e fetilego gomme a tšweletša maikutlo a gagwe go ya ka fao a gopolago ka gona. Tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa taodišo ye:  Maikutlo le khuduego di kgatha tema ye bohlokwa taodišong ye  Karolo ye kgolo ya taodišo e ka ba tlhalošo  Balekwa ba gopodišiše ka bokgwari.  Dikgopolo tšeo di hlagišwago di swanetše go tšweletša bonnete bja mongwadi le boyena bja gagwe. [50] 1.4 Taodišongangišano Tlhalošo Ka taodišongangišano mongwadi o na le kgopolo ye e itšeng goba ntlhakemo gomme a fe dintlha tša go fahlela goba go thekga maemo a gagwe. Kgopolo ya mongwadi e swanetše go kwešišega taodišong ka moka. Ka taodišo ye mongwadi o leka go fekeetša mmadi gore a kwane le kgopolo ya gagwe. Tšeo di swanetšego go hlokomelwa ge go ngwalwa taodišongangišano:  Thoma ka go laetša kgopolo ya gago ka tsela ya maatlakgogedi mabapi le hlogo  Balekwa ba ngange ka mahlakore a go dumela le go ganetša.  Efa dintlha tša go fahlela kgopolo ya gago le go thekga seo  Mongwadi o tla tsepelela dintlha tša go ganetša pego  Bjalo ka mongwadi wa taodišo, tšweletša dikgopolo tše maatla ka ge taodišo ye e ama maikutlo a gago  Ditlabelo tša makgethe le tsebo ya go kgodiša di swanetše go šomišwa  Thumo le yona e swanetše go ba ye maatla, ya go kwala le go kgodiša. [50] 76 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

1.5 Taodišokahlaahlo Tlhalošo Taodišo ye ga e na maikutlo a mongwadi. Yona e leka go tšweletša mahlakore a mabedi a poledišano ka go lekana. Mongwadi o hlokomela dintlha tša go fapana tša hlogo ye gomme a hlagiša dikgopolo tša go fapana ntle le go tšea lehlakore. Mongwadi a ka ba le thumo ye e itšeng mafelelong a taodišo, eupša dintlha tša go thekga goba go ganetša di swanetše go lekalekana le go kwagala. Tšeo di swanetšego go hlokomelwa taodišong ye:  Mongwadi o swanetše go kwešiša le go lebeledišiša mahlakore a mabedi a taodišo ntle le go tšea lehlakore  Balekwa ba ahlaahle ka bokgwari go ya ka morero.  Taodišo e swanetše go kwagala le go ikema ka dintlha. Seo se ra gore e se huetšwe ke maikutlo a mongwadi  Dikahlaahlo e be tša moya wo o fodilego, tša go naganwa gabotse le go thekgwa ka tshwanelo  Segalo e be sa go hloka khuduego eupša e be seo se kgodišago sa go hloka lenyatšo  Mongwadi a ka fa maikutlo a gagwe mafelelong a taodišo eupša seo e se be thumo ya taodišo. [50] PALOMOKA YA KAROLO YA A: 50 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 77 SEPEDI

KAROLO YA B: DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO POTŠIŠO YA 2 2.1 LENGWALO LA SEMMUŠO Go tšweletšwe tše di latelago:  Sebopego le botelele e be tša maleba  Atrese tše pedi fela e lego ya mongwadi le moamogedi  Letšatšikgwedi le ngwalwe ka fase ga atrese  Madume/matseno a makopana a maleba  Retšistara le polelo ya go hlompha le go lokologa  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego  Mafelelo/bofelo e be boitsebišo bja mongwadi ka mokgwa wa semmušo Mohlala: Ke nna/wa lena Mosima Radithoko/M Radithoko. [25] 2.2 TŠA BOPHELO BJA MOHU Go tšweletšwe tše di latelago:  Leina le sefane sa mohu  Letšatši la matswalo a mohu  Lefelo leo mohu a belegetšwego go lona  Batswadi ba mohu  Dithuto tšeo mohu a di fihleletšego  Tša mošomo  Ditiro tše botse le tša go kgahliša tšeo mohu a gopolwago ka tšona  Letšatši leo a hlokofetšego ka lona  Seo se hlotšego lehu  Maina a meloko ya kgauswi yeo mohu a e tlogetšego  Lefoko la taelo. Mohlala: Mohu a ka laelwa ka sereto  Retšistara le polelo e be tša semmušo [25]  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego. 2.3 POLELO Go tšweletšwe tše di latelago:  Matseno/pulo, mmele le mafelelo/thumo  Pulo e be yeo e gogago šedi ya batheeletši  Go šomišwe mafoko a makopana a dikgopolo tše bonolo  Go dirišwe mehlala ya go tlwaelega  Diteng di be mabapi le dintlha tšeo seboledi se di tšweletšago nakong ya go fa polelo  Retšistara le polelo e be tša semmušo  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego. [25] 78 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

2.4 TAODIŠWANA (ATHIKELE) YA KGATIŠOBAKA E tšweletše tše di latelago:  Hlogo ya taba  Leina la mmegi  Dintlha di fiwe ka boripana le ka nepagalo ntle le go kgopamiša nnete  Go ngwalwe ditaba tše bohlokwa fela  Diteng e be tša maleba go ya ka morero  Taodišwana/athekele e tsoše kgahlego le go hlohleletša mmadi.  Retšistara le polelo e be tša semmušo [25]  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego. 2.5 PEGO Go tšweletšwe tše di latelago:  Go be le hlogo, matseno, mmele le mafeleleo  Ngwala ka motho wa bobedi  Ngwala ka lebaka le le fetilego  Mahlaodi le mantšu ao a tsošago maikutlo go tšweletša dikgopolo  Retšistara le polelo e be tša maleba  Tšhomišopolelo, tlotlontšu le maswaodikga e be tše di nepagetšego [25] 2.6 BOITSEBIŠOPHELO LE LENGWALO LA GO TIIŠETŠA KGOPELO YA MOŠOMO BOITSEBIŠOPHELO Go tšweletšwe tše di latelago:  Boitsebišo ka mong  Tša dithuto  Mabokgoni a maleme  Maitemogelo a mošomo/tša mošomo  Mabokgoni ao a fihleletšwego  Dikgahlegelo [25]  Dihlatse PALOMOKA YA KAROLO YA B: 50 PALOMOKA YA TLHAHLOBO: 100 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | 79 SEPEDI

80 DITŠHUPATSELA TŠA GO RUTA GO NGWALA DITAODIŠO LE DITŠWELETŠWA TŠA TIRIŠANO | SEPEDI

Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895, Pretoria, 0001 Telephone: 012 357 3000 Fax: 012 323 0601 © Department of Basic Education website facebook twitter www.education.gov.za www.facebook.com/BasicEd www.twitter.com/dbe_sa 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110