T┼аHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG

TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG: TEMOGO YA TŠHOMIŠO YA POLELO KA TSINKELO (TTPT) SEPEDI MALEME A SEMMUŠO LELEME LA GAE LELEMETLALELETŠO LA PELE LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI MEPHATO YA 10-12 2018 Second Chance Matric Support Programme

Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2014 Department of Basic Education

TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG: TEMOGO YA TŠHOMIŠO YA POLELO KA TSINKELO (TTPT) MEPHATO YA 10-12 MALEME A SEMMUŠO LELEME LA GAE LELEMETLALELETŠO LA PELE LELEMETLALELETŠO LA BOBEDI 2018 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 1

DITENG 1. MATSENO: TEMOGO YA TŠHOMIŠO YA POLELO KA TSINKELO (TTPT) Ke ka lebaka la eng re ithuta Temogo ya Tšhomišo ya Polelo ka Tsinkelo? • Tshedimošo ya go thuša go kwešiša TTPT ka botlalo • Na ditumelo le ditlwaelo ke eng? • Na dikgokagano ke eng? • Kakaretšo ya dikgopolokgolo tša Temogo ya Tšhomišo ya Polelo ka Tsinkelo. 1. POLELO LE MAATLA 2. POLELO YA GO ŠUŠUMETŠA, JABETŠA, POLELO YA TSOŠA MAIKUTLO, KGETHOLLO, POLELO YA GO SEKAMELA KA LEHLAKORENG LE TEE, KGETHOLOGANYO YA SEMORAFE 3. DINTLHA LE DIKAKANYO 4. BOIKGOPOLELO, DIKAKANYO LE DINGANGIŠANO 5. POLELO LE SETŠO 6. PHAPANO GO YA KA DIPOLELO LE SEMMOTWANA 7. LEAGO LE TŠA SEPOLOTIKI LE BOITHEKGO BJA SETŠO BJA MONGWADI LE SETŠWELETŠWA. 8. DITŠWELETŠWA TŠA GO BONWA LE POLELOMMELE MAMARETŠO YA A: MEHLALA YA DIATHEKELE TŠA DIKURANTA MAMARETŠO YA B: KELO KA MONG DIHLATSE 1. MATSENO Go ya ka Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba(SEPHOLEKE): Go ithuta polelo go swanetše go dumelela barutwana: • go šomiša polelo ka tsenelelo le go ikgopolela • go tšweletša dikgopolo ka ditlwaelo • go itswalanya le ditšweletšwa tše di fapanego • go tšweletša ditšo le meeno ya rena. • Ba kgone go tseba le go bala ditšweletšwa ba nepišitše go mabaka a go swana le go ithabiša 2 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

1.1 Go ya ka Setatamente sa Kharikhulamo ya Setšhaba(SEPHOLEKE): Temogo ya Tšhomišo ya Polelo ka Tsinkelo ke tshekatsheko ya mokgwa woo tlhalošo e bopšago ka kwešišo ya tswalano ya maatla magareng ga maleme. E matlafatša morutwana go gana tšhušumetšo le go šomiša polelo ka tshwanelo. E akaretša gape go thuša morutwana go ela hloko ge a kgetha mantšu, popopolelo, segalo, dikgokagano, sebopego, bj.bj. TTPT e bolela gape ka kwešišo ya leago, sepolotiki, le ditlwaelo tša batho. Lebelela sethalwa se se latelago: TŠHEDIMOŠO YA GO THUŠA GO KWEŠIŠA TTPT KA BOTLALO: Pele go rutwa le go ithutwa ka Temogo ya Tšhomišo ya Polelo ka Tsinkelo (TTPT), hlatholla dikhathune tše di filwego ka tlase go laetša kwešišo ya ditšweletšwa tša go bonwa. Thoma ka go utolla nepo le maikemišetšo a mothadi wa dikhathune tše di latelago: 1. Pele ga go bala: lebelela dikhathune ka go kitimiša mahlo. 2. Ka nako ya go bala: bala/lebelela dikhathune ka tsenelelo le tsinkelo go ya ka morero 3. Ka morago ga go bala: araba dipotšišo (go dirišwe dithekniki tša khathune) TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 3

1. Pele ga go bala: lebelela dikhathune ka go kitimiša mahlo. 2. Ka nako ya go bala: bala/lebelela dikhathune ka tsenelelo le tsinkelo go ya ka morero 3. Ka morago ga go bala: araba dipotšišo (go dirišwe dithekniki tša khathune) A DIKOLOTO TŠA BANNA DI THIBA LETŠATŠI! Ga ke kgone le go hema Mmaawweeee! Dipotšišo Dipotšišo tša tša khathuni khathuni di fapanadile tša fapana le tša tekatlhaologanyo tekatlhaologanyo ka mehlala ka mehlala ye e latelago: ye e latelago: Tekatlhaologanyo Khathune Tekatlhaologanyo Khathune Tsopola seo se lego kgopolong ya motho yo. Efa mohuta wa pudula ye e dirišitšwego mo Tsopola seo se lego kgopolong ya motho yo. khathuneng Efa mohutaye. wa pudula ye e dirišitšwego mo Ke mohuta ofe wa batho wo o nago le dikoloto tše Tsopola polelo ya khathuneng ye.tshekamelo ka lehlakoreng le dintši? tee. Ke 1.Na mohuta o bonaofe wa batho motho wokgona yo a tla o nagogoletšwa dikoloto tše Tsopola 1. Ke polelo thekniki efe yayeotshekamelo e dirišitšwegoka ke lehlakoreng mothadi wale tee. dintši? dikolotong? Fahlela khathune go laetša gore motho yo o na le dikoloto 2. 1.NaKeoka lebaka bona la eng motho yo amorwalo wogo tla kgona a tšwa o rwelego o tše 1. dintši / a ka se efe Ke thekniki kgone yeogo tšwa dikolotong? e dirišitšwego ke mothadi wa tlemilwe ka lenti? Fahlela dikolotong? Fahlela karabo ya gago. Fahlela khathune go laetša gore motho yo o na le dikoloto tše 2. Ke ka lebaka la eng morwalo wo a o rwelego o 2. Ke ka lebaka dintši la eng / a ka se kgonelenti go la go dikolotong? tšwa tlema morwalo le Fahlela šomišitšwe bjalo ka tekniki ye bohlokwa tlemilwe ka lenti? Fahlela karabo ya gago. 2. Ke ka lebaka la eng lenti la go tlema morwalo le khathuneng ye? Fahlela karabo ya gago. šomišitšwe bjalo ka tekniki ye bohlokwa khathuneng Efa maikutlo ao a aparetšego motho yo. Ke maikutlo afe ao a tšweletšwago ke tirišo ya ye? Fahlela karabo ya gago. ditho tša mmele mo khathuneng ye. Efa maikutlo ao a aparetšego motho yo. Ke maikutlo afe ao a tšweletšwago ke tirišo ya ditho tša mmele mo khathuneng ye. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla 4 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 NSC – Grade 12 Sekgalabjana Sekgalabjana se se imelwa imelwa ke ke dikoloto… dikoloto… Dikol Dikol oto oto di di aa nkim nkim ela ela B B KELO: KELO: KELO: Barutwana Barutwana Barutwana ba fiwe ba ba fiwe mošomo wa mošomo fiwe GAE mabapiwa mošomo wa GAE mabapi GAE mabapi le khathune le dipotšišo eye. khathune le ya ye. Tlhamo khathune ye. magato aya Tlhamo Tlhamo latele ya dipotšišo dipotšišo taxonomi le tirišo ya e latele dithekniki tšaekhathune. magato a taxonomi le tirišo ya dithekniki tša khathune. latele magato a taxonomi le tirišo ya dithekniki tša khathune. Dikoloto Dikoloto di di nkgokile nkgokile dikoloto dikoloto C C KELO: KELO: Barutwana Barutwana ba ba fiwe fiwe mošomo mošomo wa wa PHAPOŠI PHAPOŠI mabapi mabapi le le khathune khathune ye. ye. Tlhamo Tlhamo ya ya KELO: Barutwana ba fiwe mošomo dipotšišo wa PHAPOŠIamabapi le khathune ye. Tlhamo ya dipotšišo ekhathune. latele magato a taxonomi le tirišo dipotšišo e e latele latele magato magato a taxonomi taxonomi le le tirišo tirišo ya ya dithekniki dithekniki tša tša khathune. ya dithekniki tša khathune. Mohlala: Mohlala: Mohlala: Hlatholla kutollo yeo mothadi wa khathune a e tšweletšago ka tšhaene le nkgokolo tšeo di Hlatholla kutollo yeo mothadi wa khathune a e tšweletšago ka tšhaene le nkgokolo tšeo di tlemeletšwego tlemeletšwego lethekeng lethekeng la la motho motho yo yo a a lego legokamo mo khathuneng. khathuneng. Hlatholla kutollo yeo mothadi wa khathune a e tšweletšago tšhaene le nkgokolo tšeo di tlemeletšwego lethekeng la motho yo a lego mo khathuneng. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 5

SepediLeleme Sepedi LelemelalaGae Gae(HL)/P1 (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 PHUPU/MPU/2018 NSC– –Grade NSC Grade1212 DD Jonna Jonna dikoloto… dikoloto… kgwediee kgwedi fedile! fedile! KELO: Barutwana ba ahlaahle seo se tšweletšwago ke khathune ye. Go hlokomelwe KELO: KELO: Barutwana Barutwana baseo ba ahlaahle ahlaahle seo seketšweletšwago se tšweletšwago ke khathune khathune ye. Go hlokomelwe kuduye. Go tirišo ya hlokomelwe dithekniki tša khathune. kudutirišo kudu tirišoya yadithekniki ditheknikitša tšakhathune. khathune. Mohlala: Mohlala: Mohlala: Polelosefahlego Polelosefahlego Polelosefahlego ya ya ya motho yo motho emotho utolla yoeeutolla yo maikutlo utolla afe? maikutloafe? maikutlo Otlologa. afe?Otlologa. Otlologa. EE Dikoloto Dikoloto Dikoloto Dikoloto Keswanetše Ke swanetše gogoitšhireletša itšhireletša dikolotong, dikolotong, nnakakabonna nna bonna KELO:Barutwana KELO: Barutwanababangwale ngwalemagato magatoaamaleba malebaaoaoaaka kalatelwago latelwagomabapi mabapi leleboiphemelo boiphemelodikolotong dikolotong. . Mohlala: Mohlala: Kekalebaka Ke kalebakalalaeng engmothadi mothadiwawakhathune khathuneaatšweleditše tšweleditšesišireletša sišireletšaletšatši letšatši Tokeloyayangwalollo Tokelo ngwalolloe eileditšwe ileditšwe Phetla Phetla 6 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 F KE RAGA DIKOLOTO KA LEOTO TŠA WELA KUA! KE NTŠHA MAATLA A KA KA MOKA KA PHUTHA DIFEISI KA BETHA DIKOLOTO, NNA KA BONNA! DIKOLOTO DI RAGWA KA MAOTO! Khathune Khathune ya A go yaF: A go fihla go ya F: fihla go ya  Na  Na dikhathune dikhathune tše di filwego ka tše didi laetša godimo filwego ka godimo di laetša tshegišo/ tshegišo/ kgalemo/ keletšo? Fahlela. kodutlo/nyefolo/tsholo/kgegeo/ kodutlo/nyefolo/tsholo/kgegeo/ kgalemo/ keletšo? Fahlela.  Ke dithekniki  Ke dife dithekniki tša khathunedife tše ditša dirišitšwego? khathune tše di dirišitšwego?  Hlama motšhitšhi wa dipotšišo mabapi le dikhathune tše.  Hlama motšhitšhi  Bapetša wa dipotšišo o be mabapi le dikhathune o fapantšhe tše. dikhathune tše o di filwego ka godimo.  Bapetša o be o fapantšhe LEBELELA dikhathune tše DIKHATHUNE TSE o diOfilwego ka godimo.KA GODIMO LE KA TLASE GOMME O DI FILWEGO IKATIŠE: LEBELELA DIKHATHUNE TSE O DI FILWEGO KA GODIMO LE KA TLASE GOMME O IKATIŠE:  Bontšha ka moo mothadi wa dikhathune a kgonnego/paletšwego go laetša tatelano  Bontšha ka moo mothadi wa dikhathune a kgonnego/paletšwego go laetša tatelano ya ditiragalo ( thulaganyo) ka gona ya ditiragalo ( thulaganyo) ka gona dikhathuneng tše di o filwego. dikhathuneng tše di o filwego.  Bapetša dipudula tša A, D le F ( dikhathuneng tša ka godimo) le dipula tša G le I (dikhathuneneng tša ka tlase)  Bapetša dipudula tša A, D le F ( dikhathuneng tša ka godimo) le dipula tša G le I (dikhathuneneng tša ka tlase)  Bapetša fonte ye kgolo ya F khathuneng tša ka godimo le fonte ye nnyane ya G le I dikhathuneneng tša ka tlase:  Bapetša fonte ye kgolo ya F khathuneng tša ka godimo le fonte ye nnyane ya G le I dikhathuneneng tša ka tlase:   Bontšha seo se tšweletšwago ke: Bontšha seo se tšweletšwago ke: 1. Ditho tša mmele 1. Ditho tša2. Polelosefahlego mmele 3. Kopantšhomahlo 2. 4. Leemo Polelosefahlego 5. Moaparo 3. 6. Kalo/Peakanyo Kopantšhomahlo 7. Bokamorago 4. Leemo 8. Tšhomišo ya maatla a polelo, khuduego,tirišo ya tlhakakgolo le ye nnyane 9. Na o bona mothadi wa dikhathune a kgonne go tweletša tatelano ye botse ya 5. Moaparo ditiragalo dikhathuneng tša gagwe? Fahlela karabo ya gago. 6. Kalo/Peakanyo 7. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Bokamorago Phetla TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 7

8. Tšhomišo ya maatla a polelo, khuduego,tirišo ya tlhakakgolo le ye nnyane 9. Na o bona mothadi wa dikhathune a kgonne go tweletša tatelano ye botse ya ditiragalo dikhathuneng tša gagwe? Sepedi Leleme la Gae Fahlela (HL)/P1 karabo ya gago. PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 G Ga ke kgone go tšhaba.Dikoloto di ntlemile.Di ya le nna mo ke yago, mmmaaawweeee! DIKOLOTO H SEKOLOTO, O A NTLWAELA! KE TLA GO KGEBETLELA KA SEKERO SE… Bapetša Bapetša khathune khathune ya G le H ya G le H THEKNIKI THEKNIKI KHATHUNE KHATHUNE YA YAG G KHATHUNE KHATHUNE YA YA H H Pudula Pudula YaYago go…………. …………. Ya go Ya bolela go bolela Fonte Ye nnyane : O bolelela fase Ye kgolo : ………… Fonte Ye nnyane : O bolelela fase Ye kgolo : ………… Polelosefahlego Maikutlo a letšhogo …………………… Polelosefahlego Polelommele Maikutlo …………………… a letšhogo …………………… ……………………. Khuetšo Polelommele Tšhaene …………………… ……………………. ……………………. Khuetšo Sekero Go kgaola/fediša dikoloto 8 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

Khuetšo di Leleme laSepedi Leleme la Gae (HL)/P1 Gae (HL)/P1 Tšhaene ……………………. PHUPU/MPU/2018 PHUPU/MPU/2018 eleme la Gae (HL)/P1 NSC – PHUPU/MPU/2018 Grade 12 di Leleme la Gae (HL)/P1 NSC – Grade 12 PHUPU/MPU/2018 Go kgaola/fediša dikoloto pedi LelemeKhuetšo la Gae (HL)/P1 NSC – Grade Sekero 12 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 NSC – Grade 12 I Le ge sekoloto Le segeka sekoloto se ka Le Le ge ge sekoloto sekolotose se ka ka ke tšhaba nkitimiša, nkitimiša, ke tšhaba Le geke nkitimiša, sekoloto tšhaba se ka nkitimiša, parapara, keka tšhaba parapara, hlokomelaka hlokomela nkitimiša, parapara, ke tšhaba ka hlokomela parapara, gore ke seka hlokomela gore wele ke se wele dikolotong dikolotong gore parapara, ke se welekadikolotong hlokomela gore gape! ke se wele Hahaha….gape!dikolotong Hahaha…. gape!gore ke se wele dikolotong Hahaha…. gape! Hahaha…. gape! Hahaha…. Dikoloto Dikoloto Dikoloto Dikoloto Dikoloto Bona dilo tšeBonadi dilo tše di Bona Bonadilo tše dilo di tše di botse šedi!!! botse šedi!!! Bona botse dilo tše di šedi!!! botse šedi!!! botse šedi!!! botlalo Ka botlalo hlatholla hlatholla seo se seo se diregagokhathuneng diregagokhathuneng ya I. ya I. lalo hlatholla Ka botlaloseo se hlatholla diregagokhathuneng seo se diregagokhathuneng yaya botlalo hlatholla seo se diregagokhathuneng ya I. I. I. a botlalo hlatholla seo se diregagokhathuneng ya I. moragoKaga Ka go morago nwa a ga go mokgako nwa a mokgako mabapi mabapi leditšweletšwa ditšweletšwa le ditše ditšweletšwa di filwego tše ka di filwegoaka godimo, gogodimo, a go rago ga moragotše go nwa morago gadigo lebelelwe a ga nwa mokgako go nwa mokgako atše di mabapi a mokgako latelago: le mabapiditšweletšwa le tše tše di filwego ka ka filwego godimo, godimo, a mabapi le ditšweletšwa tše di filwego ka godimo, a go a go go lebelelwe tše di latelago: elelwe latelago: awemorago tšetše ga go nwa a mokgako mabapi le ditšweletšwa tše di filwego ka godimo, a go di latelago: lelwe di latelago: belelwe tše di latelago: Pudula ya go Pudula laetša Pudula ya gore ya go go laetša go a laetša gore a go naganwa. gore go a naganwa. naganwa. Pudula ya ya Pudula go go laetša gore laetša go gore a naganwa. go a naganwa. Pudula ya go laetša gore go a naganwa. Pudula ya goPudula laetša ya goregogo a laetša gore go a bolelwa. bolelwa. Pudula ya ya Pudula go go laetša gore laetša go go gore a bolelwa. Pudula ya go laetša a bolelwa. gore go a bolelwa. Pudula ya go laetša gore go a bolelwa. Pudula ya go Pudula laetša Pudula ya gore ya go gogolaetša laetša gore a go a bolelwa. gore go a bolelwa. bolelwa. Pudula ya go laetša gore go a bolelwa. Pudula ya go laetša gore go a bolelwa. Pudula ya go laetša gore go a bolelwa. Pudula ya goPudulalaetša ya goregogolaetša gore go bolelelwa bolelelwa godimo/ godimo/ Pudula ya ya Pudula go go laetša gore laetša hlabja go go gore bolelelwa bolelelwa lešata/dirwa godimo/ godimo/ ditšhupetšo/ go a hlabja lešata/dirwa ditšhupetšo/ go a Pudula hlabja ya go laetša lešata/dirwa gore gogo a ditšhupetšo/ bolelelwa godimo/ hlabja lešata/dirwa ditšhupetšo/ go a omanywa/bjalobjalo omanywa/bjalobjalo hlabja lešata/dirwa omanywa/bjalobjalo Pudula ditšhupetšo/ ya go laetša go a gore go bolelelwa godimo/ hlabja omanywa/bjalobjalo omanywa/bjalobjalo lešata/dirwa ditšhupetšo/ go a omanywa/bjalobjalo Tokelo ya o ya ngwalollo ngwalollo e ileditšwe ileditšwe Phetla Phetla a ngwalollo e ileditšwe TŠHUPATSELA Phetla o ya ngwalollo e ileditšwe YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI Phetla 9 kelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla

FONTE YA KHATHUNE FONTE YA PAPATŠO Fonte ye kgolo Fonte ye kgolo Taetšo ya gore go omanya/Pefelo/ go bolelela godimo/ Go goga šedi/jabetša/go gokagoketša hlaba lešata/bj.bj Go tšweletša molaetša wa papatšo Gantši e tšweletša maikutlo ao a rilego go ya ka Go bontšha leina/hlogo ya papatšo boemo bja ditiragalo. Tirišo ya polelommele le mohuta wa pudula di kgata karolo ya bohlokwa. Fonte ye nnyane Fonte ye nnyane E laolwa ke polelo ka boyona/diteng tša seo se bolelwago/ E laolwa ke polelo ka boyona/diteng tša seo se bolelwago/bj.bj bj.bj Go thekga molaetša wo o tšweletšwago ke fonte ye kgolo Taetšo ya go bolela ka mokgwa wa setlwaedi/ bolelela Go fa tshedimošo ye e itšego fase/go hebehebetša/go iketla/boikokobetšo/bj.bj Ka dinako tše dingwe e ka utolla molaetša wa go iphihla ka tsela ya makgethe/bj.bj 10 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 FONTE YA KHATHUNE FONTE YA PAPATŠO Fonte ye kgolo Fonte ye kgolo Taetšo ya gore go omanya/Pefelo/ go bolelela Go goga šedi/jabetša/go gokagoketša godimo/hlaba lešata/bj.bj Go tšweletša molaetša wa papatšo Go bontšha leina/hlogo ya papatšo Gantši e tšweletša maikutlo ao a rilego go ya ka boemo bja ditiragalo. Tirišo ya polelommele le mohuta wa pudula di kgata karolo ya bohlokwa. Fonte ye nnyane Fonte ye nnyane E laolwa ke polelo ka boyona/diteng tša seo se E laolwa ke polelo ka boyona/diteng tša seo se bolelwago/bj.bj bolelwago/bj.bj Taetšo ya go bolela ka mokgwa wa setlwaedi/ Go thekga molaetša wo o tšweletšwago ke fonte ye bolelela fase/go hebehebetša/go kgolo iketla/boikokobetšo/bj.bj Go fa tshedimošo ye e itšego Ka dinako tše dingwe e ka utolla molaetša wa go iphihla ka tsela ya makgethe/bj.bj PAPATŠO YA MARARANKODI PAPATŠO YA THWII E DIRA GORE MENO A ŠALE A RE TWAA! E BA THOMAS MAKGOLWA KA GO BONA, O DIRIŠE SENSODYNE … Sešepe sa go hlapa meno a sale a re twaa! Diriša sešepe sa sensodyne o nwe a mokgako! KHATHUNE YA MARARANKODI KHATHUNE YA THWII Ga ke nyake basetsana ka mo Ka ge bašemane phapošing ya ka! ba le bohlale, seetša thuto ke ya bona fela! Thuto Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 11

KELO: Ka morago ga go bala dipapatšo le dikhathune tša mararankodi le tša thwii, Na o bona phapano magareng ga tšona? Otlologa. KELO: Barutwana ba fiwe mošomo wa KATOLOŠO mabapi le dikhathune gammogo le Dipapatšo tše di filwego ka godimo. Tlhamo ya dipotšišo e latele magato a taxonomi le tirišo ya dithekniki tša Ditšweletšwa tše. Agaa, re nwele a mokgako ka matsenyagae ao re a filwego ka godimo mabapi le ditšweletšwa tša go bonwa. Bjale a re kwe gore naa tšhupatsela ye e re utollela eng ka TTPT. 1. Aedeilotši ke eng? Ke ditumelwana tša motho yo a itšego goba tša sehlopha. Aedeolotši ke karolo ya tumelo ye e thušago go bopa setšo, setšhaba goba tebelelo ya sehlopha ya lefase. Bjalo ka setšhaba re abelana tšona diaedeolotši tše. Mabakeng a mangwe di bitšwa diaedeolotši tšeo di bušago goba go laola le go ya go ile- seo ke sona se bopago le go beakanya tsela yeo re gopolago ka setšhaba ka gona, lefase le batho ba lona: Mehlala ya diaedeolotši ke ye e latelago: • Bokomonisi: Dithoto tša naga di laolwa ke mokgatlo o tee wa sepolotiki. • Bongtshadi: Bo bolelela ka go lekalekana ga basadi le batho ba bangwe go tša ekonomi, selegae le dipolitiki. Bo emaemela gape ditokelo tša basadi le ditokelo tša pelegi. • Aedeolotši ya Bong: E swaragane kudu le boitshwaro bja banna le basadi go lebeletšwe maemo a bona setšhabeng, ditokelo le maikarabelo a bona. • Tekatekano ya Dibaka: Ke aedeolotši yeo e nyakago go tloša kgethologanyo ye e theilwego godimo ga bogolo, bong, mmala, morafe, botšo, tumelo le go se itekanele go go akaretšago go se itekanele mmeleng le monaganong. “Batho ka moka bana le tokelo ya go swarwa go swana”. • Ditumelo: Ka moka ke diaedelotši gomme ka gare ga tšona go sa na le ditumelwana tše dingwe tše di fapafapanego. Ba bangwe ba badumedi ba latela ditaelo/melao ka botshepegi bjalo ka ge e beilwe mola balokologi bona ba kgetha tšeo ba gopolago gore di bohlokwa go fetiša tše dingwe. • Diaedeolotši tša kgopolo ya ka mehla: tšona di theilwe godimo ga tikologo goba lefelo le le itšego. Badudi ba dinagamagae goba ba go dula mašokeng le bona ba na le ditumelo tša bona tša go ama polokego le tšhireletšego go diphoofolo. Ge e le metsesetoropong gona, batho ba ithuta go tshela mebila ka polokego. 1.1. Poledišano ke eng? 2. Poledišano ke tsela yeo batho ba bolelago ka gona. Gape se se akaretša ka fao motho a dirišago segalo le kgatelelo ge a 12 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 bolela. 1.1. Poledišano ke eng? Poledišano gare ga ........ 2. Poledišano keletsela ....... eyeo laetša gore ba batho ......bolelago o diriša segalo sa ..... eGape ka gona. bile o se se akaretša ka fao motho a dirišago segalo le kgatelelo ge a bolela. gatelela seo a se bolelago. Poledišano gare ga ........ le ....... e laetša gore ...... o diriša segalo sa ..... e bile o gatelela seo a se bolelago. Dipudula tše šupa eng? : ,“”,!,…, ,?, Poledišano e bontšhwa ka polelopudula, maswao Nakong ya poledišano go dirišwa maswao goba seswantšho. A RE IKATIŠE: A RE IKATIŠE: Diriša mehlala ya dipudula le maswa a o a filwego ka godimo gomme o hlame poledišano Diriša mehlala ya dipudula le maswa a o a filwego ka godimo gomme o hlame poledišano ya khathune ka go bontšha tshegišo le ya khathune ka go bontšha tshegišo le kgegeo. kgegeo. Ditšweletšwa tša poledišano tša mmakgonthe Ditšweletšwa tša poledišano tša mmakgonthe Ke ditšweletšwa tša poledišano tše bjalo ka : Ke ditšweletšwatša Dikgatišobaka, poledišano tše bjalo ka : dikuranta, dikgatišo tša seyalemoya le thelebišene, dipapatšo, • Dikgatišobaka,  Diproutšhara,dikuranta, dikgatišo difomo tša seyalemoya tša mmušo le tšeledithelebišene, ka dirišwagodipapatšo, go ruta bj.bj • Diproutšhara, difomo tša mmušo le tše di ka dirišwago go ruta bj.bj Ditšweletšwa tše di bonwago-ke ditemana tšeo di hlagišitšwego ka go thalwa goba diswantšho mme di balwa ka go di lebelela. Ditšweletšwa tše di bonwago-ke ditemana tšeo di hlagišitšwego ka go thalwa goba 2.1. Ke ka lebaka la eng re swanetše go ruta Temogo ya Tšhomišo ya Polelo kabalwa ka diswantšho mme di Tsinkelo? go di lebelela. 2.1.Temogo Ke kaya Tšhomišo lebaka yaswanetše la eng re Polelo go ka ruta Tsikelo e dira Temogo ya tše di ya latelago: Tšhomišo Polelo ka Tsinkelo?  Go ruta le go ithuta polelo go akaretša tsebo ya popopolelo ya setšweletšwa seo go rutwago ka sona. Barutwana ba matlafatšwa go lemoga le go kgona go se fekeetšwe/radiiwa ka polelo gomme ba diriša polelo ka kelotlhoko. Temogo ya Tšhomišo ya Polelo ka Tsikelo e dira tše di latelago: Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla • Go ruta le go ithuta polelo go akaretša tsebo ya popopolelo ya setšweletšwa seo go rutwago ka sona. Barutwana ba matlafatšwa go lemoga le go kgona go se fekeetšwe/radiiwa ka polelo gomme ba diriša polelo ka kelotlhoko. • Go bopa dikgokagano magareng ga mošomo wa ka phapošing le lefaseng le le phatlaletšego la bona la selegae/sepolitiki. • Go aga le go le go lebelela morago sammaletee gore modiriši wa polelo ke mang, maatla le aedeolotši ya gagwe. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 13

• Go ruta barutwana gore polelo ga e dirišwe fela bjalo ka mokgwa wa go kgokagana/abelana dikgopolo eupša e dirišwa gape bjalo ka mokgwa wa go laola batho le go ba huetša go seo ba se gopolago le go se dira; ka mehla e tswalanywa le mabaka a mangwe ao ba sa a lemogego bjalo ka maatla, aedeolotši, gore ke bona bomang, maemo, bong le morafe, go sekamela lehlakoreng le tee, kgethologanyo bj.bj. • Go ruta barutwana go hlama ditšweletšwa ntle le go tšwetša pele dikgopolo tša kgale tša go sekamela lehlakoreng le tee. Go hlotla ditšweletšwa le go tšea magato go tliša lefase le lekaone. • Go oketša temogo ya barutwana ya maemo a setšhaba a selegae, sepolitiki, setšo tšeo e lego mothopo wa ditšweletšwa. 2.2. Dintlha tše bohlokwa tšeo di lebeletšwego go Temogo ya tšhomišo ya Polelo ka Tsinkelo. • Barutwana ba swanetše go diriša polelo ya ka mehla le ya go ngwala. • Ba lebelele gore polelo e dirišwa bjang go laola goba go huetša le go bopa tebelelo ya bona ya lefase ka tlase ga dintlha tše di latelago: o ge batho ba bontšha maatla ge ba bolela o khuduego ( go tsoša maikutlo) o ba diriša polelo ya tšhušumetšo/ hlohleletša o go jabetša/ go gokagoketša / go hlalefetša o Go goga šedi o Ya semorafe/lehloyo/lenyatšo/tlhorišo o ba diriša polelo ya kgethollo o Go gatelela, bj.bj o Polelo ya go sekamela lehlakoreng le tee. o Kgetho ya bona ya mantšu e laolwa kudu ke dikamano tša selegae le setšo. o Ge go ahlahlwa dintlha tša mohuta wo, tsepelelo e bewa godimo ga mokgwa wo polelo e šomišwago go sepetša melaetša, maatla, phapano ya bong, bogolo bj.bj. BALA O BE O BOGELE DIPOLEDIŠANO MO KHATHUNENG YE YA KA TLASE 14 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

O BE O BOGELE DIPOLEDIŠANO MO KHATHUNENG YE YA KA TLASE Ke thuša basadi Sekgalabjana ke fela. Wena o nyaka eng mo? wena, o reng? Matšwantle ga ba kgone C mošomo, ba phalwa ke badudi ba naga ye. A B D Iyo, nna nka se thušwe ke motho wa leihlo le le tee. Batho ba go se itekanele ga ba swanela go šoma mo pankeng. Motho Mothowa A wa: OAbontšha maatla ge : O bontšha a bolela maatla ge a bolela O diriša polelo ya kgethollo O diriša polelo ya kgethollo Motho wa B: O diriša polelo ya lenyatšo ge a bolela Motho wa C : O diriša polelo ya kgethollo Motho wa B: O diriša polelo ya lenyatšo ge a bolela O diriša polelo ya kgatelelo Motho waMotho D : Owa diriša C : O polelo ya go diriša polelo ya sekamela kgethollo lehlakoreng le tee O diriša polelo ya semorafe/lehloyo/ O diriša polelo ya kgatelelo Barutwana ba fiwe mošomo wa PHAPOŠI mabapi le khathune ye. Tlhamo ya o e latele magato Motho wa D :Oa diriša taxonomi legotirišo polelo ya ya dithekniki sekamela tša lehlakoreng le teekhathune. O diriša polelo ya semorafe/lehloyo/ KELO: Barutwana ba fiwe mošomo wa PHAPOŠI mabapi le khathune ye. Tlhamo ya dipotšišo e latele magato a taxonomi le tirišo ya dithekniki tša khathune. ngwalollo e ileditšwe Phetla TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 15

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 LEBELELA GORE POLELO E DIRIŠWA BJANG GO HUETŠA LE GO BOPA TEBELELO YA BAAMOGEDI/BAREKI. LEBELELA GORE POLELO DIRIŠWA BJANG GO HUETŠA LE GO BOPA TEBELELO YA BAAMOGEDI/BAREKI. GA QUALITY SHOP, O KAKAPA, O BOTSE, O FEŠENENG, O WA MAEMO Marega go wena ke nonwane, o ruthetše la go ruthela boruthorutho! Wa reka seaparo se tee, o hwetša sekhafo mahalahala… Theko ya fasefase, boleng bja godimodimo. 1. GoGo 1. goga šedi ka go diriša fonte ye kgolo goga šedi ka go diriša fonte ye kgolo o GA QUALITY SHOP, O KAKAPA, O BOTSE, O FEŠENENG, o GAOQUALITY WA SHOP, MAEMO O KAKAPA, O BOTSE, O FEŠENENG, O WA MAEMO 2. Go goga šedi ka go diriša polelo ya tšhušumetšo/ hlohleletša 2. Go goga šedi ka go diriša polelo ya tšhušumetšo/ hlohleletša o o OO kakapa, kakapa, o botse, o botse, o fešeneng, o fešeneng, o wa maemo o wa maemo 3.3. GoGo jabetša/ jabetša/ go gokagoketša go gokagoketša / go hlalefetša / go hlalefetša o Wa reka seaparo se tee, o hwetša sekhafo mahalahala… o o Wa Theko reka ya fasefase, seaparo se tee, oboleng hwetša bja godimodimo sekhafo mahalahala… o O kakapa, o botse, o fešeneng, o wa maemo o o Theko Marega ya go wena fasefase, ke bja boleng nonwane, o ruthetše la go ruthela boruthorutho! godimodimo o O kakapa, o botse, o fešeneng, o wa maemo KELO: Barutwana ba fiwe mošomo wa GAE mabapi le papatšo ye. Tlhamo ya dipotšišo e latele magatogoawena ke o Marega taxonomi le o tirišo nonwane, ya la go dithekniki ruthetše ruthelatša papatšo. boruthorutho! KELO: Barutwana ba fiwe mošomo wa GAE mabapi le papatšo ye. Tlhamo ya dipotšišo e latele magato a taxonomi le tirišo ya dithekniki tša papatšo. Batho ba boledišana ba se mmogo, ba diriša dillathekeng. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla 16 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

NSC – Grade 12 Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 Batho ba boledišana ba se mmogo, ba NSC – Grade diriša 12 dillathekeng. Batho ba boledišana ba se mmogo, ba diriša dillathekeng. Ke tla go emela kua mabenkeleng a Ke tla go emela kua Mna Molopa. mabenkeleng a Mna Molopa. Ke tshepa gore ke tla Ke tshepa fihla ka gore 10H00 ke tla fihla ka mesong. 10H00 mesong. Batho ba boledišana le dikgokagano go hwetša tshedimošo/go balela go kwa ditaba. Batho ba boledišana le dikgokagano go hwetša tshedimošo/go balela go kwa ditaba. Batho ba boledišana le dikgokagano go hwetša tshedimošo/go balela go kwa ditaba. SEIPONE SEIPONE Bangwe ba laetša seo ba boledišanago le ba bangwe go fihliša molaetša ka go diriša Bangwe ba laetša seo ba boledišanago le ba polelosefahlego. bangwe go fihliša molaetša ka go diriša polelosefahlego. Dithekniki tšeo di huetšago temogo ye ya polelo. Tšona ke dibetša tšeo di šomišwago ge go tlhathollwa ditšweletšwa tša go bonwa, go swana le Dithekniki Dithekniki di tšeo di temogo huetšago huetšago temogo ye ya polelo. yekeyadibetša polelo. Tšona ke dibetša tšeo di papatšo,tšeo khathuni, diswantšho tšaTšona go ikgetha, tšeo di kholatše,dikhomikhi, bjalobjalo. šomišwago ge go tlhathollwa ditšweletšwa tša go bonwa, go swana le papatšo, šomišwago khathuni, ge go tlhathollwadiswantšho ditšweletšwa tšatša go ikgetha, go bonwa, go swanakholatše,dikhomikhi, le bjalobjalo. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla papatšo, Tokelokhathuni, diswantšho ya ngwalollo tša go ikgetha, kholatše,dikhomikhi, bjalobjalo. e ileditšwe Phetla TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 17

ELA HLOKO: TLHALOŠO LE MOHOLA/MOŠOMO DI LAOLWA KE DITENG TŠA SETŠWELETŠWA . Thekniki Tlhalošo Mohola Fonte ye kgolo mohuta le bogolo bja ditlhaka tše Ye kgolo papatšong di šomišwago ge go ngwalwa/ Go goga šedi/jabetša thalwa Go tšweletša molaetša wa papatšo Go bontšha leina la papatšo Ye kgolo khathuneng Go laetša go omanya/Pefelo/ go bolelela godimo/hlaba lešata Fonte ye nnyane mohuta le bonnyane bja ditlhaka Go thekga molaetša wo o tšweletšwago tše di šomišwago ge go ngwalwa/ ke fonte ye kgolo thalwa Go fa tshedimošo ye e itšego Ka dinako tše dingwe e ka utolla molaetša wa go iphehla ka tsela ya makgethe Baamogedi ba tshedimošo Batho bao molaetša o Taetšo ya bao ba amegago lebišitšwego go bona. Mmapatši Motho yo a bapatšago Go šala motho morago ka go mo setšweletšwa/kwalakwatšago gokagoketša/jabetša gore a reke/ tshedimošo ye e itšego amogele tshedimošo Mothadi wa khathune Motho yo a thadilego/thalago Go khathuna motho/seemo/ goroša ditiragalo tša khathune kgopolo ye e itšego,mohl, e ka ba go kodutla/go utolla/go gegea/nyefola/sola/ tshegišo/fa tshedimošo/bj.bj Setšweletšwa Selo seo se bapatšwago/ Baamogedi ba bone gore go bapatšwa khathunwago eng/ khathunwa eng, bjalobjalo. Go laetša kwešišo ya se se hlalošitšwego ka mo godimo, feleletša tafola ye e latelago ka tlase ka go ngwala ditlhalošo le mehola ya dithekniki tše di filwego: Leswao Pudula Boithekgo Kalo/peakanyo Dikapolelo/diema/dika Polelommele Kopantshomahlo Polelosefahlego Leemo Mebala Boleng Tshedimošo Selokene Papadišantšu Ntlha/kakanyo 18 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Go bapetša Go bapetša le go fapantšha Theko Khuetšo( Maikutlo) Maatla a polelo Tswalano ya polelo le maatla Polelo ya pepeneneng Polelo ya go iphihla Polelo ya go jabetša/gokagoketša/ goga šedi/hlalefetša/ Polelo ya go šušumetša/ hlohleletša Polelo ya pepeneneng Polelo ya kgethollo Polelo ya kgathelelo Polelo ya go tshekamelo ka lehlakoreng le tee Polelo ya lehloyo la semorafe/ lenyatšo/tlhorišo Polelo ya kgatelelo ka bong/ bogolo/mmala/maemo Setšo Ditumelo • Ka morago ga go dira moomo wo morutii a fe barutwana dikarabo ta maleba • Ditlhalošo le mešomo ye e filwego di kgontšhe barutwana go fihlelela go mokgwatirišo, kudu go lebeletšwe magato a taxonomi nakong ya go araba dipotšišo • Ka dinako te dingwe barutwana bat le le diswantho ta bona, mohlala, papato, khathune, kholatše, dikhomokhi,bj,bj • Ka diswantšho tše bona ba itletšego le tšona, ba bontšhe dithekniki tše di filwego ka godimo diswantšhong tša bona. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 19

3. POLELO LE MAATLA Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 3.1. Ke ka lebaka la eng re swanetše go ruta tswalano NSCmagareng ga polelo le maatla? – Grade 12 Gore go kwešišwe ka mokgwa woo batho ba bangwe ba šomišago maatla a bo 3. POLELO LE MAATLA bona polelong ka gona go ya ka maemo. Mehlala: 3.1. Ke ka lebaka la eng re swanetše go ruta tswalano magareng ga polelo le • maatla? Batho ba bangwe ba šomiša maatla a bolaodi ka go diriša polelo ye e itšego • Baetapele Gore go kwešišwe mekgahlong, ka mokgwa dikgobokanong, woo dipapading, bj.bjbatho le bona ba bangwe ba šomiša bakašomišago polelo mokgwa wo maatla a bo ba laetšago bona polelong ka gona go ya ka maemo. Mehlala: maatla a bona ka gona • Batho Ka lapeng leo ba bangwe go senago ba šomiša lerato le tlhompho, maatla agebolaodi monna/mosadi ka go diriša polelo a na le tšhelete(mohlala) ye e itšego o ba le maatla a go diriša Baetapele mekgahlong, dikgobokanong, dipapading, bj.bj le bona ba šomiša polelo ka moo a ratago ka gona polelo ka mokgwa wo ba laetšago maatla a bona ka gona • Ka lapeng Gantši /ka bonnyane leo go dikolong banasenago leratokalemalapeng bao ba tšwago tlhompho, monna/mosadi a makaone ba ba le maatlage a šomiša a go na le polelo ka tšhelete(mohlala) o ba le maatla mob a ratago go bao ba tšwago balapeng a bohloki a go diriša polelo ka moo a ratago ka gona Gantši /ka bonnyane dikolong bana bao ba tšwago ka malapeng a makaone ba • ba Bana ba bangwe lebamaatla a go šomiša diriša sebopego polelo ka mob a ratago sa bona(bogolo,bokoto,botelele) go bao go gatelela babatšwago bao ba fetago kabalapeng tirišo ya a bohloki maatla a polelo Bana ba bangwe ba diriša sebopego sa bona(bogolo,bokoto,botelele) go • gatelela Banna ba šomiša bao maatla ba ba a bona fetago a bonna ka tirišo le maemo ya maatla a mošomong a polelo go bolela le basadi ka moo ba ratago ka gona, mohlala, Banna ba šomiša maatla a bona a bonna le maemo a mošomong go bolela le basadi ka moo ba ratago ka gona, mohlala, Dula gona moo fase go fihlela ke fetša go bolela le wena! Ge ke bolela le mosadi ga ke nyake gore a eme ka maoto. O tlogele go ya tshwamare kgafetšakgafetša ge o le mo mošomong! O a kwa? Ke kwele mong wa ka. Mehlaleng ye ye meraro ya ka tlase monna o bontšha maatla a gagwe a maemo Mehlaleng ye ye meraro ya ka tlase monna o bontšha maatla a gagwe a maemo mošomong go bolela ka mokgwa woo a ratago mošomong go bolela ka mokgwa woo a ratago ka gona , o bolela le motho yoo a tsebago ka gona , o gore bolela o le a motho yoo a tsebago mo fenya , o tlagore dirao ka a momoo fenyaa, olaelwago. tla dira ka moo a laelwago. 1. Dula gona moo fase… 2. ga ke nyake gore a eme ka maoto… 1. Dula gona moo fase… 3. O tlogele go ya tshwamare kgafetšakgafetša… 4. Ge mongmošomo a boletše, mošomi a ka se gane ka ge a nyaka mošomo . 2. ga ke nyake gore a eme ka maoto… . 20 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | Phetla SEPEDI

3. O tlogele go ya tshwamare kgafetšakgafetša… 4. Ge mongmošomo a boletše, mošomi a ka se gane ka ge a nyaka mošomo . • Mmapatši a ka šomiša maatla a polelo go gokagoketša bareki. 1. Papatšo ya gagwe e ba le maatlakgogedi 2. O diriša polelo ya go jabetša 3. O diriša pheteletšo, bj,bj 4. O diriša setšweletšwa sa go hudua maikutlo Temogo ya tšhomišo ya polelo e ruta barutwana go: • Sekaseka setšweletšwa ka maikemišetšo a go kgona go lemoga ka fao mohlami a hlamago ditiragalo le batho ka gona. • Kgona go kwešiša gore polelo e dirišwa go laola batho le go huetša seo ba se gopolago • Hlama setšweletšwa ka go diriša dithekniki tše maatla tše bjalo ka polelo ya maikutlo gore ba efoge go sekamela lehlakoreng le tee. • Maikemišetšo a go ruta polelo le maatla ke go tlabakela barutwana ka kwešišo ya ka fao polelo e dirišwago go hlagiša ditswalano. • Go lebelela ka fao dibopebogo tša polelo di šomišwago go sepetša diaedeolotši ka nepo ya go šušumetša le go radia ba bangwe. • Tshekaseko ya maatla e swanetše go ama poledišano ya sefahlego le sefahlego. • Maatla a iponagatša ge yo mongwe a a laola dikganyogo, ditumo, ditumelo le maano a ba bangwe. 4.2. (a) Na tswalano magareng ga polelo le maatla ke eng? TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 21

•Sepedi Polelo e la tšweletša Leleme Gae go ba le maatla ka ditsela tše di fapafapanego: (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 1. Maatla go lebeletšwe bong.  Polelo e tšweletša go ba le maatla ka ditsela tše di fapafapanego: 2. Maatla a maemo mošomong. 1. Maatla go lebeletšwe bong. 3. 2. Maatla Maatlaa bogolo go lebeletšwe a maemo mengwaga mošomong. 3. Maatla a bogolo go lebeletšwe mengwaga 4. 4. Maatla Maatlaa bolaodi. a bolaodi. 5. Maatla a ge motho a tswalane le yo a laolago, mohl, mongmošomo. 5. Maatla a ge motho a tswalane le yo a laolago, mohl, mongmošomo. 6. Maatla a bonna ka go betha, ebile a mo omanya. 6. Maatla a bonna ka go betha, ebile a mo omanya. Mosatšana wa ntepa! ke tla go bolaela ba geno… GE NKA TŠWA KA Jo nna leihlo MO, O TLA la ka! Phogole NTSEBA hle! GABOTSE  Lebelela mohlala wa khathune wo o filwego ka godimo o bone ka fao maatla a  Lebelela polelo a mohlala wa khathune dirišwago wo oka bošaedi filwego ka godimo gona, bona okabone mooka fao maatla ditho tšaammele polelo a dirišwago bošaedi ka gona, bona di bontšhago ka moo ditho maatla tša mmele a bong di bontšhago maatla a bong ka gona ka gona  Barutwana ba fiwe mošomo wa phapoši mabapi le khathuni ye. Tlhamo ya  Barutwana dipotšišobae fiwe mošomo latele wa phapoši magato mabapi le a taxonomi lekhathuni ye.dithekniki tirišo ya Tlhamo ya dipotšišo e latele magato a taxonomi le tirišo tša khathune. ya dithekniki tša khathune. •  Maatla Maatlaa bonala go motho yo a itšego ge a a diriša go motho yo mongwe goba sehlopha se se itšego godimo ga se sengwe. A a bonala go motho yo a itšego ge a a diriša go motho yo mongwe goba ke maatla a seleago. sehlopha se se itšego godimo ga se sengwe. A ke maatla a seleago.  Maatla a hlolega go tšwa methopong ye e fapanego: • Maatla a hlolega go tšwa methopong ye e fapanego: o Maemo o Go ba le sa gago o Maemo o Tsebo o Bokgoni o Go ba le sa gago o Go ba leloko la sehlopha sa go tsebalega o Sehlopha o Tsebo sa batho.  Maatla ao a tšwetšwago pele ka go hwetša tumelelo go bao ba laolwago a bitšwa maatla o a khuetšo. Bokgoni Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla 22 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

o Go ba leloko la sehlopha sa go tsebalega o Sehlopha sa batho. • Maatla ao a tšwetšwago pele ka go hwetša tumelelo go bao ba laolwago a bitšwa maatla a khuetšo. Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 • NSC – Grade 12 A re dira gore re sekamele go itshwareng ka mekgwana e itšego goba go amogela dikgopolo.  A re dira gore re sekamele go itshwareng ka mekgwana e itšego goba go amogela • dikgopolo. Maatla a tšwelela ge go dirwa dipapatšo, mediyeng le go tša setšo.  Maatla a tšwelela ge go dirwa dipapatšo, mediyeng le go tša setšo. • Polelo Polelo e kgona e go kgona gomaemo bontšha bontšha maemo a seboledi. a seboledi.  Ge e le gore seboledi se diriša polelo ya setaele se maatla kudu, gona se kgona go • Ge efekeetša/radia, le gore seboledi se diriša laolapolelo ya setaele se maatla kudu, gona se kgona go fekeetša/radia, laola babogedi. babogedi.  Ka mehla re lebeletše gore batho bao ba lego ka pušong/taolong ba swanetše go • Ka mehla re lebeletše gore batho bao ba lego ka pušong/taolong ba swanetše go bolela ka tsela ye e itšego le go diriša bolela ka tsela ye e itšego le go diriša retšistara ya semmušo bj.k borakgwebo, retšistara ya semmušodiprofesa, boradipolitiki, bj.k borakgwebo, boradipolitiki, barutiši, dingaka, diprofesa, barutiši, balaodi, dingaka, balaodi, boramolao bj.bj. boramolao bj.bj.  Dihlopha tše di nago le maatla kudu le maloko a tšona, di na le taolo ebile di kgona go • Dihlopha tše di nago le maatla kudu le maloko a tšona, di na le taolo ebile di kgona go fihlelela magoro ao a fapafapanego fihlelela magoro ao a fapafapanego fao go dirišwago polelo, mehuta ye e fapanego ya fao go dirišwago polelo, dingwalo, mehuta ditiragalo leye e fapanego ya dingwalo, ditiragalo le ditaelo. ditaelo.  Ba laola dipoledišano tša semmušo tša bao ba lego ka tlase ga bona, • Ba laola dipoledišano tša semmušo tša bao ba lego ka tlase ga bona,  E ba badulasetulo dikopanong tša makgotla • E baBa ntšha ditaelo badulasetulo le melao dikopanong tša makgotla • 2.3. Ba Keditaelo le ntšha ditšweletšwa melao dife tšeo re swanetšego go di šomiša go ithuta ka polelo. 1. Polelo ya go šušumetša: Ke polelo ye bjalo ka, papatšo le propaganda, tšona di huetšadife tšeo 2.3. Ke ditšweletšwa maitshwaro re a baamogedi. swanetšego go di šomiša go ithuta ka polelo. SETLOTŠAMERIRI SA BLACK LIKE ME SE BOTSEFATŠA KGAREBE GORE LESOGANA LE HLAKANE HLOGO… LENYALO , LENYALO 1. Polelo ya go šušumetša: Ke polelo ye bjalo ka, papatšo le propaganda, tšona di huetša maitshwaro a baamogedi. Kgopolokgolo / Morero wa papatšo: Kgopolokgolo / Morero wa papatšo: Mmapatši o dirišitše polelo ya go šušumetša gore makgarebe ao a sa nyalwago a reke setlotšameriri Mmapatši sa black o dirišitše polelo like me, gore ya go šušumetša ba tla ba botse, makgarebe ao a ba ratwa gomme sa nyalwago ba nyalwa. a reke setlotšameriri sa black like me, ba tla ba botse, ba ratwa gomme ba nyalwa. KELO: Barutwana ba fiwe mošomo wa GAE mabapi le papatšo ye. Tlhamo ya dipotšišo e latele TŠHUPATSELA YA magato a taxonomi GO ITHUTA KA MONGle tirišo ya dithekniki tša papatšo. | SEPEDI 23

KELO: Barutwana ba fiwe mošomo wa GAE mabapi le papatšo ye. Tlhamo ya dipotšišo e latele magato a taxonomi le tirišo ya dithekniki tša papatšo. 2. Kanegelo ya khuetšo: Ditšweletšwa tše bjalo ka dipadi goba difilimi, dipego tša dikuranta, di ka hlaloša go nyakega (go se nyakege) ga ditiro tša ka moso. Dipoledišano: Re swanetše go lebelela ka fao dibopego tša polelo (tlotlontšu le dibopego tša mafoko) le melawana di dirišwago ge go diragatšwa maatla ka go diriša poledišano magareng ga batho ba maatla a go se lekane (mohl. Ngaka le molwetši, mofsa le yo mogolo le yo monnyane) Dipoledišanong re swanetše go lebelela ka fao batho ba maatla ba laolago Dihlogotaba ka gona, ba tsenatsenago ba bangwe ganong ka go diriša polelo ye maatla ya go ba le lefetla la go laola. 2.4. Polelo le mekgwanakgwana ya kgokagano yeo e dirišwago ke baetapele goba bao ba swerego marapo a bolaodi. • Go diriša polelo ye e ikgethilego le mareo: o Boramelao le baahlodi ba itshamile kudu godimo ga polelo ye e ikgethilego le mareo go dira gore go latelwe lenaneo le le itšego, go botšiša batho dipotšišo le go gapeletša dihlatse go utolla dintlha. • Tšhomišo ya mantšu a go se tekateke: o Mmagongwana a ka ithekga ka mantšu a go se tekateke go thibela maitshwaro a itšego a ngwana wa gagwe. • Gore barutiši ba hlompšhe le go bontšha pharologantšho ya maatla o Gantši ba rata gore barutwana ba ba bitše/ boledišane le bona go ya ka semmušo/semolao. Nakong ye nngwe le ye nngwe le ge e le gore tšhomišo ya mareo le segalo sa lentšu di ka fapana, nepokgolo ke go obamela molao goba go ba laola. • Mabakeng a mangwe, go hlokega ga mantšu ke gona go dirago gore re hwetše maatla. o Mmagongwana yo a hwetšago ngwana wa gagwe a sa re o namela diraka gore a fihlelele malekere, a ka bontšha go se rate seo ngwana a se dirago ka go šomiša sefahlego goba a no re fela “Aowa!”. • Kwešišo ya tswalano magareng ga poledišano le maatla e bohlokwa go fokotša go se lekalekane ga maatla. 2.5. Mehlala ya ka fao maatla a ka dirišwago go ditšweletšwa tše di fapanego (tša g go ngwalwa, go bolelwa le tšeo e sego tša go bolelwa) 2.5.1. Polelo, Maatla le go Bapatša • Maatla a dipapatšo a theilwe godimo ga ekonomi, ditšhelete ga ešita le methopo ya kgwebo le mekgatlo yeo e ka fihlelelwago ka mediya ya bontši goba ka go goga šedi ya setšhaba. • Ka go bapatša, dikhamphani di kgona go hlagiša molaetša wo o lebišitšego go bareki bakamoso thwii 24 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 POSCHE, SEFATANAGA SA GO TIA GO FETA DIFATANAGA KA MOKA Tlou ke mošemanyana . !00% o bolokegile! Lebelo, bobotse le fešene, Maemo o hlompsha le ke magoši … Na mmapatši o šomišitše maatla a polelo ka tsela efe mo papatšong ya gagwe? Na mmapatši o šomišitše maatla a polelo ka tsela efe mo papatšong ya gagwe? Mmapatši . o diriša polelo ya maatla,yeo a tsebago gore ka yona o tla gokagoketša bareki go reka setšweletšwa sa gagwe, Mmapatši sefatanaga sa o diriša polelo ya maatla,yeo a tsebago gore ka yona o tla gokagoketša bareki POSCHE go reka setšweletšwa sa gagwe, sefatanaga sa POSCHE • Sefatanaga sa go tia go feta difatanaga ka moka - Mang le mang o nyaka sefatanaga sa go tia  Sefatanaga sa go tia go feta difatanaga ka moka - Mang le mang o nyaka • !00% o bolokegile – Polokego mebileng e nyakwa ke bohle, e ka ba kotsi ya diphoofolo, mello, go thulana ga difatanaga, sefatanaga sa go tia bohle go nyakwa polokego !00% o bolokegile – Polokego mebileng e nyakwa ke bohle, e ka ba kotsi ya diphoofolo, mello, go thulana ga difatanaga, bohle go nyakwa polokego • Lebelo, bobotse le fešene, Maemo o hlompsha le ke magoši – Go nyakwa difatanaga tše di botse, tša lebelo tša go fa  Lebelo, bobotse le fešene, Maemo o hlompsha le ke magoši – Go nyakwa motho seriti difatanaga tše di botse, tša lebelo tša go fa motho seriti Go obamela go dirwa ka mekgwa ya retoriki, mohlala, ka poeletšo le ngangišano, mantšu a maikutlo (lebelela polelo ya Go obamela go dirwa ka mekgwa ya retoriki, mohlala, ka poeletšo le ngangišano, mantšu tšhušumetšo le maikutlo) a maikutlo (lebelela polelo ya tšhušumetšo le maikutlo)  Dipapatšo di diriša mekgwa ya retoriki go ruta diaedelotši tše bjalo ka go reka go fekeetša batho • Dipapatšo di diriša goreyaba mekgwa kgolwe retoriki gore go ruta go reka diaedelotši go tliša tše bjalo ka gokgahlego le theko reka go fekeetša batho (di gore ba kgolwe gore go hlohleletša bojato le dikganyogo tša maatla) reka go tliša kgahlego le theko (di hlohleletša bojato le dikganyogo tša maatla)  Mainagokwa a šomišwa bjalo ka mahlaodi ao a šomišwago ge go bapatša. Dipapatšo • Mainagokwa di diriša a šomišwa bjalomokgwa ka mahlaodiwaaogo bapatšagego a šomišwago goswana bapatša. le polelo ya tšhušumetšo.  Ga se gantši dipapatšo di diriša ditšweletšwa tše kopana- e ka ba tša go tlanywa goba di • Dipapatšo tšadiriša mediya. mokgwa wa go bapatša go swana le polelo ya tšhušumetšo.  Mmapatši/ seboledi se šomiša mašala a go swana le, ‘wena, rena, bj.bj. Mohlala, ‘Re • Ga se ka go gantši thušadi diriša dipapatšo bjang? ditšweletšwa tše kopana- e ka ba tša go tlanywa goba tša mediya. Tokelo ya ngwalollo • Mmapatši/ e ileditšwe seboledi se šomiša mašala a go swana le, ‘wena, rena, bj.bj. Mohlala, ‘Re ka go thuša bjang? Phetla • Dipapatšo di ka šomiša tlhalošo ye e iphihlilego sebakeng sa tlhalošothwii. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 25

 Dipapatšo di ka šomiša tlhalošo ye e iphihlilego sebakeng sa tlhalošothwii. 2.5.2. 2.5.2. Polelo, Polelo, Maatla Maatla le Mediya le Mediyamakasine, (dikuranta, (dikuranta, makasine, dipapaptšo, dipapaptšo, thelebišene, thelebišene, seyalemoya le emaile. seyalemoya le emaile. Pego ya ditaba mediyeng e hlaloša ditiragalo tša gonabjale le ditlamorago tša tšona. • Pego ya ditaba mediyeng e hlaloša ditiragalo tša gonabjale le ditlamorago tša tšona.  Mediya o ka kgetha ka fao batšeakarolo ba ka hlalošwago ka gona. • Mediyaoo kaBoraditaba kgetha ka fao ba batšeakarolo ba ka hlalošwago ka tsweletsa ka gona. motho bjalo ka selo sa go tshabja ke batho ba bagolo go akaretšwa le bana. o oBoraditaba ba ka tsweletsa Ba hlaloša motho bjalo ka fao mantšu a ka goselo sa go tshabja tšweletša ke bathoabaka maikutlo bagolo amagogo akaretšwa maatlaleabana. polelo ka gona, mohl. NTATAUWANE …. o Ba hlaloša ka fao mantšu a go tšweletša maikutlo a ka amago maatla a polelo ka gona, mohl. NTATAUWANE …. Lebelela seswantšho se s aka tlase gomme o fe tlhathollo ya sona. Mohlala, Lebelela seswantšho se s aka tlase gomme o fe tlhathollo ya sona. Mohlala, BOBOTSE KA NTLE, KA GARE KE … Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 O se mpolaye Hle! Ke nyaka o go bolaya o hwe lehu! Ga go na molamoledi!!! Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla • Mediya o kgona go uta modiri wa taba ye e itšego, mohl. Monna o bethilwe kudu ka morago ga go hwetšwa a utswitše Mediya o kgona go uta modiri wa taba ye e itšego, mohl. Monna o bethilwe kudu kgomo ya kgoši. Mmadi a ka botšiša gore ke mang a dirilego se le gona ke ka lebaka la eng mmegi a tlogetše leina la 26 ka morago ga go hwetšwa a utswitše kgomo TŠHUPATSELA ya kgoši. Mmadi a ka botšiša gore ke YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI mang a dirilego se le gona ke ka lebaka la eng mmegi a tlogetše leina la gagwe.

gagwe. • Mediya o ka fa seswantšho sa maatla a mokgatlo woo o begago ka gona Dipotšišo tša matsenyagae Lebelela seswantšho s aka godimo gore o tle o kgone go araba dipotšišo tša matsenyagae. Dipotšišo tše di latelago tša matsenyagae di ka thuša go tsebagatša thutwana ya tswalano magareng ga polelo le maatla barutwaneng: 1. Go direga eng mo khathuneng ye? 2. Ntatauwane ke mang gare ga batho ba ba ba bedi? Fahlela 3. Maatla a šomišitšwe ka tsela efe mo khathuneng ye? 4. Na o bona go na le modirišokgopelo? Fahlela 5. Go šomišitšwe eng go laetša kgatelelo mo? Bjale ge, pele o lebelela seswantšho sa ka tlase fetola dipotšišo tše: 6. Na batswadi ba gago ba go beela melao ka gae? 7.Sepedi Leleme la ye Efa melawana Gae (HL)/P1 5 ye o swanetšego go e latela ka gae. PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 8. Ke eng seo ba ratago wena o se dira ntle le go lebelela kgetho ya gago? 8. Ke eng seo ba ratago wena o se dira ntle le go lebelela kgetho ya gago? O swanetše gore o be le tlhompho le lerato Lebowa stars e thopa sefoka ka dinako tšohle , ke a e rata Ke tla dira tšohle O some tše o rego ke di kudu dire tate KE RE O LATELA BAPEDI STARS! Boikokobetšo le go O A NKWA rata Bapedi Stars Aowa, ke rata Lebowa Stars Go direga eng moeng Go direga khathuneng ye? Otlologa. ye? Otlologa. mo khathuneng TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 27 Lekola bokgoni le kwešišo ya gago ka go dira mošomo wo o latelago:

Lekola bokgoni le kwešišo ya gago ka go dira mošomo wo o latelago: 9. Na mediya (diathikele tša dikuranta, dipapatšo tša dimakasine,TV, thwitha, diFace book ) o na le khuetšo maitshwarong a gago le ka fao o bonago bophelo ka gona, mohlala, kgetho ya gago ya diaparo, bagwera, dijo, ka fao o lebelegago ka gona? 10. Efa mohlala wa papatšo yeo e ilego ya go dira gore o thome go rata sebapatšwa se se itšego. Go dirišitšwe mantšu afe, mohlala, mainantšu, mahlaodi, bj.bj. 11. Go na moo papatšong yeo o kilego wa e bona, naa o bone mmapatši a kgonne go: • Gokagoketša bareki? • O ba gokagokeditše ka tsela efe? • Papatšo yeo e be e lebantšhitše sehlopha sefe sa batho? 12. Batho ba bangwe ba rata dinama tša go gadikwa tša Kentucky ka gore ba gokagokeditšwe ke : E LATSWIŠA MENWANA. 13. Letlakaleng la ka pele la dikuranta dihlogo tše dingwe tša ditaba di ngwalwa ka fonte ye kgolo go fetiša tše dingwe. Lebaka ke eng? 14. Ge o sepela ka tsela, go na le melawana yeo e laolago maitshwaro a gago. Efa mehlala ya melawana yeo. 2.6 Tema ye e kgathwago ke dibopego tše dingwe tša polelo tshepedišong ya tlhalošo le maikemišetšo: Modirišopego • O dirišwa ge go begwa. • Ka lehlakoreng le lengwe, pego e dirišwa gantši gore le ge e le gore motho o na le ditumelo tša gagwe tša lefase ka sengwe, a ikhwetše a amogele seo se begwago. Ge se se ka kgonagala, gona se e tlo ba ye nngwe ya ditumelo tšeo di laolago le go buša tsela yeo motho a gopolago le go diragatša ka yona. Go fa mohlala, Mna. Modulasetulo o tšwele tseleng. • Go sepediša tshedimošo ka go diriša pego go motho yo mongwe, e ka ba go laola le go buša tsela yeo motho a gopolago ka mokgwa wa go rarela. Taolo ye ya batho ya go rarela e na le go ba kotsi ge bokgoni bja bona bja go ikemela godimo ga tshedimošo yeo ba tlišetšwago e nyamelela. Se se bonagala kudu go ruteng, propaganda le go amogela ntle le go šomiša monagano wa gago. Modirišotaelo • Mohlomongwe wo ke wona wo o tlogago o laetša modirišo wa taolo/taelo ka botlalo. • Modirišotaelo o dirišwa mo go nago le phapano ya maatla magareng ga seboledi le motheeletši moo seboledi e bago sona fiwago maatla a go laela motheeletši go dira se sengwe, mohl. Ema! Matome, etla mo! • Gantši re hwetša taelo mešongwaneng yeo mo go yona sebopego sa go se lekalekane sa maatla se tšwelelago gabotsebotse bjalo ka ditaelo tša sešole goba ditaelo tša ka phapošing, molaotheong, melaong. • Batho bao ba lekanago,bao gape re gopolago gore ba na le ditokelo godimo ga dilo tše dingwe, le bona ba ka diriša taelo go laetša tšhomišano, mohlala, Tswalela lebati, Hlokomela! 28 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

• Gape taelo e ka dirišwa moo go nago le maikutlo a go ya godimo bj.k ge motho a befetšwe: Hei thaka! Hlokomela mo o yago. Modirišopotšišo • O šomišetšwa go tsweletsa dipotšišo. Mohlala: o Batho bao ba ya kae? o Le dirile eng ka tšhelete? Modirišogore • Lediri le tšweletša modirišogore ge le hlagiša maemo a go belaetša goba ao e sego a nnete. • O hwetšagala gape go dithabe tšeo di latelago lediri leo le tšweletšago pelaelo, tlhologelo, manyami, kgopelo, taelo goba tšhišinyo. • Mabakeng a mangwe o hwetšwa dithabeng tšeo di thomago ka lebopi le ge. Mohlala: o Ke ba boditse gore ba tlogele go nyatsa ba bagolo. Mabopi A thuša motho mo boemong bjo bo itšego setšhabeng go swana le baruti, baahlodi go tšweletša kgonthe ya taba ka go bopa mantšu a bona mo mošomong wo ba o dirago. Mašala Tšhomišo ya “wena” le “rena” e ka tšweletša setswalle magareng ga mongwadi le mmadi- segalo sa segwera le kwešišano. Tšhomišo ya Mašalaina e ka dira gore mmadi a ikwe a amega ka boyena mabapi le seo se ahlaahlwago. 1.7. Boikokobetšo le setswalle sa maatla ge go boledišanwa • Boikokobetso bo supa go kgona go bolela ka nepagalo magareng ga mmoledi le motheeletsi. • Mabakeng a mangwe boikokobetšo bo sepetšana le maatla. • Maatla le boikokobetšo di a nyalelana ka gore boikokobetšo bo ka dirišwa bjalo ka leano la go letefatša maatla. • Boikokobetšo bo bohlokwa ge re etla ditabeng tša dikgokagano. Mabaka ao a amago boikokobetšo a fapana go ya ka ditšo: Ditlabela tša boikokobetšo Ditlabela tše di latelago ke tša go laetša boikobo ebile di ka dirišwa polelong ya go hloka maatla: Go dikadika TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 29

• Medumo ya go tlaleletša le mantšu a bjalo ka ah,” “mm,” “eh,” “ge go le bjalo,” le “wa tseba” a ka dira gore motho a hlokomologwe kudu ge a dirišwa go fetiša tekanyo. • A ka dira gore megopolo ya babadi goba batheeletši e aroge tseleng ya seo o bego o rata go se goroša ditsebeng tša bona. • Go dikadika go ka laetša go hloka boitshepo, go se itokiše gabotse le go laetša go gakanega goba go hlakahlakana. • Go dikadika gannyane mo le mola, go ka dira gore seboledi se bonale se na le go itshepa le go se boifiše mabakeng a mangwe. Se se ra gore ge o itokišetša go ya go ala polelo, o swanetše go gopola ka batheeletši/babogedi ba gago, lefelo le go ipotšiša ge e ba palo ye nnyane ya ditikatiko e ka ba maleba. . Didiskleima • Didiskleima di šupa gore go sa nyakega netefatšo le tiišetšo. Ka go didiskleima tše bjalo ka “ le se nkwešišetše thoko” goba “ ke a tseba gore se se kwagala se sa kgonagale” pele ga lefoko, se se dira gore batheeletši ba thome go se sa go kwešiša goba ba nagane gore mafoko a gago ga a ye ka tsela. • Gape di bjala moya wa go belaetša megopolong ya batheeletši mabapi le bonnete le bokgoni bja gago. Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 • Di tliša kgopolo ya go hloka boitshepo dikgopolong tša gago. NSC – Grade 12 Mellwane ya boikokobetšo Sefahlego Sefahlego Bangwe ba laetša seo ba boledišanago le ba bangwe go fihliša molaetša ka go diriša polelosefahlego. Ke molaetša ofe wo o utollwago ke difahlego tše? •  Dikgokagano ka moka Dikgokagano kakemoka “kotsi” ke go “kotsi” sefahlego.go sefahlego. O swanetše go kgona go utolla le go šireletša dinyakwa tša motho yo mongwe  • O swanetše go kgona go utolla le go šireletša dinyakwa tša motho yo mongwe gore o tle o ratege le go hlomphega. gore o tle o ratege le go hlomphega.  O swanetše go šireletša dinyakwa tša gago gore o ratege le go hlompšha. • O swanetše go šireletša dinyakwa tša gago gore o ratege le go hlompšha.  Nakong ya dikgokagano tša sefahlego le sefahlego, ditiro tša go lwantšhana le sefahlego • Nakong di ka rotoga ya dikgokagano gomme tša sefahlego tšona di le sefahlego, akaretša ditiro go ikgata tša go lwantšhana mehlala, le sefahlego gorotoga di ka sekaseka, gomme tšona di go se dumelelane, go tsena ganong, go adima, tsogo le kobong, go kgopela akaretša go ikgata mehlala, go sekaseka, go se dumelelane, go tsena ganong, go adima, tsogo le kobong, go kgopela tshedimošo, go tlabega, go thulana. tshedimošo, go tlabega, go thulana.  Ditiro tša polelo ya go tshwenyana le sefahlego tša kganetšo di dira gore tokologo ya mmoledišwa • Ditiro e gatelelwe tša polelo ya go tshwenyana ka go mmpilela le sefahlego tša kganetšodilo ntle di dira goreletokologo go kgona go iphetolela. ya mmoledišwa e gatelelwe ka go mmpilela dilo ntle le go kgona go iphetolela. 2.7. Poledišano ya badiri le ditsebi. 2.7.  Dikgwari, Poledišano ditsebi ya badiri le le bangwadi ba dipuku ba na le khuetšo ye kgolo mo go ditsebi. maitshwaro le ditiro: 30 o ka go hlaloša bokamoso goba ditiro TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI o goba mabaka a go swana le diponelopele/diporofeto

• Dikgwari, ditsebi le bangwadi ba dipuku ba na le khuetšo ye kgolo mo go maitshwaro le ditiro: o ka go hlaloša bokamoso goba ditiro o goba mabaka a go swana le diponelopele/diporofeto o peakanyo o mananeo-pekanyo le ditemošo o Ba šomiša mekgwa ya rethoriki yeo gantši e bopšago ke dingangišano le ditlhaloso tšeo di dirago gore motho a dire tiro yeo a sego a swanela go e dira. (Lebelela dingangišano mo karolwaneng). Tswalano ya maatla mo polelong Poledišano ka phapošingthutelo. • Morutiši o šomiša maina a bana ge a ba bitša/botšiša. • Barutwana ba šomiša, ee mohlomphegi. • Morutiši o kgopela bana go dira mošomo. • Mantšu a go swana le “ka kgopelo.” Le “ke a leboga.” A šomišwa ge bana ba latela ditaelo. (Khuetšo ya maatla) Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 • Barutwana ba ka šoma. NSC – Grade 12 Barutwana Mmamogotsi Ke tshepa gore bjale le kwešiša Ntloro papatšo ka botlalo. Bjale le Raisibe kgopelwa go dira mošomo Manare wo o latelago Mosebo Hlama papatšo o bapatše setšweletšwa seo o ratago go se bapatša. Šomiša dithekniki tša papatšo papatšong ya gago. Poledišano magareng ga motswadi le ngwana. Tlhompho ke mothopo wa katlego ngwanaka. O itlwaetše go bolela nnete ka mehla gore o tshepagale. Ga ke rate ge ka dinako tše dingwe o boa gae ka morago ga nako. O swanetše go dira dilo ka moka tšeo ke rego o di di| dire. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG SEPEDI 31

papatšo papatšong ya gago. Poledišano magareng Poledišano ga motswadiga magareng le ngwana. motswadi le ngwana. Tlhompho ke mothopo wa katlego ngwanaka. O itlwaetše go bolela nnete ka mehla gore o tshepagale. Ga ke rate ge ka dinako tše dingwe o boa gae ka morago ga nako. O swanetše go dira dilo ka moka tšeo ke rego o di di dire. • Setlwaedi ke gore ka setšo go na le phapano ya maatla a polelo mo poledišanong ya ngwana le motswadi. Setlwaedi ke gore ka setšo go na le phapano ya maatla a polelo mo poledišanong  • Go ya ngwana ka ba le motswadi. le dipharologantšho magareng ga botate le bomme.  Go ka ba le dipharologantšho magareng ga botate le bomme. • Maemo a bana ditšhabeng tše dingwe a dira gore bana ba se be le go ganetšwa go kgatha tema go ditaba/direrwa: Tokelo ya o ngwalollo Ba e ileditšwe ganetšwa go tsena motho yo mogolo ganong Phetla o Ba gapeletšwa go laetša tlhompho go motho yo mogolo, mo polelong ya bona Mohlala: Dumela mohlomphegi, Ee, mohlomphegi. • Batho ba bagolo ba dumeletšwe go šomiša polelo ka mokgwa woo ba nyakago: o Ba tsena motho ganong o ba ka rogana/omanya 32 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

 Batho ba bagolo ba dumeletšwe go šomiša polelo ka mokgwa woo ba nyakago: o Ba tsena motho ganong o ba ka rogana/omanya o ba tšhošetša o ba tšhošetša o oba ba laelalaela goba goba go go ngwana. swaolla swaolla ngwana. Poledišano Poledišano yalemonna ya monna mosadi. le mosadi. MoMo polelong, polelong, monna monna ke molekanike yoo a molekani nago le yoo a o maatla-nago le maatla- dumeletšwe o mosadi go tsena dumeletšwe ganong. go tsenayamosadi Ka kgetho mantšu, ya tšhomišo ya diripa tša polelo le tšhomišo ya ditho tša mmele go ba le taetšo ya gore mo gare ga balekani ke mangtša ganong. Ka kgetho ya mantšu, ya tšhomišo ya diripa tša polelo le tšhomišo ya ditho yoo a nago le mmele maatla. go ba le taetšo ya gore mo gare ga balekani ke mang yoo a nago le maatla. Homola! Ga ke nyake teyenyana ye ya gago, moitshwarahlephi ke wena… Ke kgale ke tlišitše teye, Ke kgopela gore … Mosadi : Ke kgale ke tlišitše teye, Ke kgopela gore … Monna Mosadi : Homola! : Ke kgale ke tlišitšeGa keKenyake teye, teyenyana kgopela gore … ye ya gago, moitshwarahlephi ke wena… Go :yale Monna ka Ga ke poledišano Homola! nyake ye teyenyanaka godimo, ye ya gago, monna o šomiša moitshwarahlephi maatla a gagwe a bonna ke wena… bošaedi: Go yale ka O kgadimola poledišano ye ya kamosadi godimo, monna o šomiša maatla a gagwe a bonna bošaedi: • TokeloOya kgadimola mosadi ngwalollo e ileditšwe Phetla • O mo tsena ganong ge a bolela • O mmitša ka mainamabe Diteko tša mošomo o Moleki/Mmotšiši ke yena a laolago tshepedišo le tšwelopele go tsenatseno. o A ka tsena mmotšišwa ganong, a mo laela gore a eme, mola a tseba gabotse gore molekwa o sa fa dikgopolo. o Ka go le lengwe mmotšišwa a ka netefatša kgetho ya gagwe ya mošomo woo ka go ka go laetša kamoo e lego yena wa TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 33

molekwa o sa fa dikgopolo. o Ka go le lengwe mmotšišwa a ka netefatša kgetho ya gagwe ya mošomo woo ka go ka go maleba, laetša kamoo e lego yena wa maleba, bjalobjalo. bjalobjalo. Mo gona ke Na o bona o tletše lefeela loketše mošomo wo? Okile wa bona kae mosadi wa Mopedi e le moetapele? Go kwanwe gore mošomo wo o swanetše go fiwa motho wa monna wa motse wo, ngwanamobu. Potšišotherišano mabapi le mošomo wa bolaodi. Na o bona potšišotherišano ye e phethagatša toka? Fahlela. Mekgatlong (Poledišano mošomong) Mekgatlong (Poledišano mošomong) Bašomi • Bašomi ba bannyane ba bannyane ba šomiša ba šomiša maina maina le dithaetlele ge le ba dithaetlele gebaba bolela le balaodi bolela le balaodi ba bona. bona. • Ge Ge  e le balaodi e le balaodi bona ba bona šomiša ba šomiša maina a bona maina a bona ge ba bolela ge ba bolela le bona. le bona.  Tsenatseno (go tsena ganong) ke mang a dumeletšwego go tsena yo mongwe ganong(goletsena • Tsenatseno gore ke mang ganong) a a ke mang sego a dumelelwa dumeletšwego goyotsena go tsena mongwe yoganong mongwe ganong) le gore ke mang a sego a dumelelwa go tsena yo mongwe ganong) Poledišano magareng ga bagwera (Maatla a a lekana) Poledišano magareng ga bagwera (Maatla a a lekana) Mo pedišanong ye go na le kwano magareng ga batho ba babedi ba, ba ka bitšana ka Momaina goba pedišanong kanadifane. ye go le kwano magareng ga batho ba babedi ba, ba ka bitšana ka maina goba ka difane. KELO KELO BOLWETŠI BO A TŠHABA BOLWETŠI PARAPARA MOŠOMO BO A TŠHABA WA 2:MOŠOMO WA 2: PARAPARA POLELO LE MAATLA POLELO LE MAATLA Mohlala: Mohlala: Mo setšweletšeng se se latelago polelo e dirišwa go tšweletša maatla. Mmadi o a tseba Mo setšweletšeng se se latelago polelo e dirišwa go tšweletša maatla. Mmadi o a tseba gore yo mongwe yo a nago le maatla go gore yo mongwe yo a nago le maatla go mo feta o mo lebeletše. mo feta o mo lebeletše. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla 34 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

NSC – Grade 12 PILISI YA ASPIRINA , E NA LE MAATLA GO FETIŠA BOLWETŠI ., BOLWETŠI BO A TŠHABA PARAPARA, MOLWETŠI A BA LE DIFAKAFAKA! ! Ka Aspirini, o ka se sa A lwala le ka letšatši lele tee! ASPIRINA Fonte ye kgolo, e goga šedi ya bareki ASPIRINA E na le maatla go fetiša bolwetši Fonte ye kgolo, e goga šedi ya bareki Go jabetša/ mothfatšo E na le maatla go fetiša bolwetši Go jabetša/ mothfatšo Bolwetši bo a tšhaba parapara Go gokagoketša/ Mothofatšo Bolwetši bo a tšhaba parapara Go gokagoketša/ Mothofatšo O kaOsekasase sa le lwala lwala ka le ka lele letšatši letšatši tee!lele tee! Gojabetša Go jabetša Setšweletšwa Setšweletšwa sa aspirini sa aspirini sa difakafaka sa difakafaka Khuet Khuetšošo PILISI PILISI YA ASPIRINA YA ASPIRINA, e , ego fetiša na le maatla na le maatla go bolwetši Molaetša wa pepeneneg: Bareki bar eke pilisi Molaetša wa pepeneneg: Bareki bar eke pilisi ya Aspirini ya Aspirini bat la fola bolwetši fetiša bolwetši bat la fola bolwetši Ka o ka Aspirini, Ka Aspirini, se o ka se  sa lwala le ka letšatši le tee!  Setšweletšwa salwala le ka letšatši le sa tee!aspirini sa difakafaka se utulla khuetso efe? KAROLO YAsa 3: Setšweletšwa aspirini sa difakafaka se utulla khuetso efe? POLELO YA GO ŠUŠUMETŠA, YA GO JABETŠA, YA GO TŠWELETŠA MAIKUTLO, YA KGETHOLLO, YA GO KGETHOLOGANYO YA SEMORAFE LE YA TSHEKAMELO KA LEHLAKORENG LE TEE 3.1 Tlhalošo ya polelo ya go šušumetša le ya go jabetša  Polelo ya go šušumetša ke polelo ya go šala motho morago gore a dire seo seboledi se mo gokagokeletšago gore a se dire. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 35

KAROLO YA 3: POLELO YA GO ŠUŠUMETŠA, YA GO JABETŠA, YA GO TŠWELETŠA MAIKUTLO, YA KGETHOLLO, YA GO KGETHOLOGANYO YA SEMORAFE LE YA TSHEKAMELO KA LEHLAKORENG LE TEE 3.1 Tlhalošo ya polelo ya go šušumetša le ya go jabetša Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 • Polelo ya go šušumetša ke polelo ya go šalaNSC – Grade motho 12 gore a dire seo seboledi se mo gokagokeletšago gore a se dire. morago  E gokagoketša moamogedi wa tshedimošo gore a dumelelane le seo se akantšwego •ke Eseboledi. gokagoketša moamogedi wa tshedimošo gore a dumelelane le seo se akantšwego ke seboledi.  Batho bao ba dirišago polelo ya go šušumetša ga ba na kgahlego ya go fa dintlha tšeo •di ka Batho bao ba dirišago thušago. polelo ya go a Maikemišetšo šušumetša bona ke gago ba na kgahlego huetša ya go fa dintlha maikutlo tšeo dimabaka. go fetiša ka thušago. Maikemišetšo a bona ke go huetša maikutlo go fetiša mabaka. Lebelela setšweletšwa se s aka tlase o bone gore mothadi wa khathune o tšweleditše Lebelela polelo ya setšweletšwa se s aka tlase o bone gore mothadi go šušumetša/jabetša/hlalefetša wa khathune ka tsela efe: o tšweleditše polelo ya go šušumetša/jabetša/hlalefetša ka tsela efe: O KA ITOKOLLA GO BA YO MONGWE WA LELOKO LA LEKGOTLATAOLO LA KHAMPHANI YE KA GE E LE BOGOBOGA GO BA MOSADI GARE GA BANNA. GE O ITOKOLOTŠE, RURI O KA HOLEGA KUDU. BASADI BA BAETAPELE KE DIHLOLA KA GE SEPEDI SE RE TšA ETWA KE TSHADI PELE DI…  •Polelo Poleloya ya go šušumetša go šušumetša ga sega gorese gokagoketša gore e gokagoketša fela , e lemošafela , egore mmadi lemoša a be le mmadi gore mabokgoni a go a bekaletsenelelo gore a bala mabokgoni bone ka moapolelo go e bala ka tsenelelo šomišitšwego gore a bone ka mo polelo e šomišitšwego ka gona. ka gona.  •Polelo Poleloya gojabetša ya go jabetšae e dirišetšwa dirišetšwa go hola go hola ba bangweba bangwe mola ba bangwemola ba saba bangwe ba sa holege. holege. Mohlala:papatšo, polelo ya sepolitiki, kgegeo, pheteletšo, poeletšomodumo,bj.bj. di jabetša ba amogedi Mohlala:papatšo, poleloba ya tshedimošo . pheteletšo, poeletšomodumo,bj.bj. di jabetša ba amogedi ba tshedimošo . sepolitiki, kgegeo, Mohlala: Mohlala: Tsopola polelo: Tsopola polelo:  Ya Ya gogošušumetša šušumetša  Ya go jabetša gore ba bangwe ba holege  Ya go jabetša gore ba bangwe ba holege  Ya kgatelelo  Ya kgethollo  Ya kgatelelo  Ya go hlalefetša  Setšo le sepolitiki Ya kgethollo  Ya go hlalefetša  Setšo le sepolitiki 36 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

NSC – Grade 12 EJA KFC BOLWETŠI BO TŠHABE PARAPARA!!! 3.2Polelo 3.2 Poleloya goya go šušumetša šušumetša e dirišwa kae? e dirišwa kae? Mo papatšong, polelo ya go šušumetša e dirišetšwa go gokagoketša bareki gore ba Modumele gorepolelo papatšong, ba ya nyaka setšweletšwa go šušumetša goba e dirišetšwa go tirelo yeo e gokagoketša bapatšwago bareki gore ba dumele gore ba nyaka setšweletšwa goba ( Lebelela .tirelo mehlala yeo e bapatšwago ye e filwego, itokolle o tla holega le bolwetši bo tšhaba parapara!) . ( Lebelela mehlala ye e filwego, itokolle o tla holega le bolwetši bo tšhaba parapara!) EJA KFC BOLWETŠI BO TŠHABE PARAPARA!!! EJA KFC BOLWETŠI BO TŠHABE PARAPARA!!! Moreki o tla kitimela go reka KFC gore a fole Moreki o tla kitimela go reka KFC gore a fole Ka lehlakoreng le lengwe Polelo ya mohuta wo gape e ka : Ka lehlakoreng  Dirišwa le lengwe ge goPolelo ya mohuta ngwalwa wo gape le ditaodišo e ka ge: go ngwalelwa morulaganyi gore go dumelelanwe ka seo go ngangwago ka sona. • Dirišwa ge go tša Dithekniki ngwalwa poleloditaodišo ya golešušumetša ge go ngwalelwadi morulaganyi fetoga gogore go dumelelanwe ya ka ka seo go ngangwago morero/baamogedi ba ka sona. tshedimošo. Di ka šomišwa gape bjalo ka propaganda • Dithekniki tša polelo ya go šušumetša di fetoga go ya ka morero/baamogedi ba tshedimošo. Di ka šomišwa gape bjalo ka  Polelo ya go šušumetša e šomišwa nakong ya ge go fiwa polelo le go ngwala propaganda diathikele tša kuranta. a) Mešongwana ya go itlwaetša • Polelo ya go šušumetša e šomišwa nakong ya ge go fiwa polelo le go ngwala diathikele tša kuranta. Dikakanyo tše di latelago di tla go thuša go kwešiša gore seboledi goba mongwadi o a) Mešongwana ya go itlwaetša šomiša bjang polelo.: Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla Dikakanyo tše di latelago di tla go thuša go kwešiša gore seboledi goba mongwadi o šomiša bjang polelo.: TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 37

Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 Thoma •  Thoma ka goka go gore akanya akanya goreya polelo tšhomišo tšhomišoke ya polelo ke kgetho. kgetho. o Mohlala, o ka ipotšiša gore,“ Ke ka lebaka la eng seboledi se boletše ka mokgwa o Mohlala, o kawo se gore,“ ipotšiša boletšego Ke ka ka gona?” lebaka la eng seboledi se boletše ka mokgwa wo se boletšego ka gona?” o 'Ke ka lebaka la eng ba šomiša lentšu le sebakeng sa gore ba šomiše o ‘Ke ka lebaka lentšu le la eng ba šomiša lengwe?” lentšu le sebakeng sa gore ba šomiše lentšu le lengwe?” bj.bj. bj.bj.  Bontšha mantšu a go dumela le a go ganetša dikamanong /temaneng, • Bontšha mantšu a go dumela le a go ganetša dikamanong /temaneng,  Nagana ka seo mongwadi a naganago ka sona mabapi le mmadi. Mohlala, ge o lebelela papatšo, e gokagoketša baamogedi ba fe ba tshedimošo. Lebelela • Nagana ka seo mongwadi a naganago ka sona mabapi le mmadi. Mohlala, ge o lebelela papatšo, e gokagoketša dithekniki tša polelo ya go šušumetša. baamogedi ba fe ba tshedimošo. Lebelela dithekniki tša polelo ya go šušumetša.  Gopola ka dipapatšo tše dingwe tšeo o di bonego makasining le thelebišeneng. Laetša mantšu ao a huetšago maikutlo papatšong. Bontšha ka mo mantšu a • Gopola ka dipapatšo tše dingwe tšeo o di bonego makasining le thelebišeneng. Laetša mantšu ao a huetšago maikutlo gogago šedi ya moreki ka gona. papatšong. Bontšha ka mo mantšu a gogago šedi ya moreki ka gona. PHAPANO GARE GA NEPO YA DIPAPATŠO: PHAPANO GARE GA NEPO YA DIPAPATŠO: Dipapatso Dipapatso tsa mekgatlo tsa mekgatlo yabahloki ya go thusa go thusa di dirabahloki dibadira gore batho be legore batho ba kwelohloboko bedirisa ka go le mantsu a go tsosa kwelohloboko ka go dirisa maikutlo a go nyaka go thusa bahloki. mantsu a go tsosa maikutlo a go nyaka go thusa bahloki. Bjale Bjale o kaoreng kakareng ka ye? papatšo papatšo Key a goye? Key thuša a go bahloki thuša goba key a bahloki goba key a go jabetša? go jabetša? E BA MOLELOKO WA MOKGAHLO WA” FENYA” O HWETŠE NTLO MAHALAHALA O fiwa senotlelo sa ntlo, wa hlokomelwa ka dijo, wa dula hlenkge gae ga mahlako! • KaKa go bona papatšo go bona ye, mothoye, papatšo yo amotho hlokagoyo madulo o kitimelamadulo a hlokago go ba moleloko wa mokgahlo o kitimela go ba wo gore a hwetše ntlo. moleloko wa mokgahlo wo gore a hwetše ntlo. • Tabataba ke gore ga a rate mokgahlo wo, yena o nyaka ntlo Tabataba ke gore ga a rate mokgahlo wo, yena o nyaka ntlo Mmapatši le yena ga a thuše bahloki, o nyaka mokgahlo wag abo o e ba le • Mmapatši le yena ga a thuše bahloki, o nyaka mokgahlo wag abo o e ba le maloko a mantis. maloko a mantis. • Dipapatso tseo re kopanago le tsona ka mehla di somisa mantsu a go hlohleletsa go somisa didiriswa tse di bapatswago.  Dipapatso tseo re kopanago le tsona ka mehla di somisa mantsu a go hlohleletsa go somisa 3.4didiriswa Ditheknikitse dišušumetša. tša go bapatswago. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla Go bala (ditšweletšwa tša go bonwa) go theeletša, go bolela le go ngwala . Go se kwešišegale 38 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

• Seboledi se somisa mantsu a go se kwagale gomme batheeletsi ba ipotsisa gore naa gabotse seboledi se reng. Mohlala: ‘Ga ke gane gore o dirile, eupsa yena ga a loka’ Tlhalošopedi • Tiriso ya lentsu la hlaloso tsa go feta bobedi gomme le nale hlathollo tsa go tsweletsa maitemogelo a go fapana. • Mohlala: O kare o ka hwetsa seo se go lebanego. • Mo tabeng ye ga go tsebege ge seboledi se mo lakaletsa tse botse goba tse mpe. Kgethologanyo le tshekamelo ka lehlakoreng le tee Ye ke polelo ya go fa kahlolo ka selo pele ga nako ntle le go šomiša maitemogelo goba tlhalošo ya nnete. • Makgowa ba hlalefile. • MaIndiya ba rata tšhelete. Dipotšišorethoriki ke tša go se nyake dikarabo le dipotšišo tša gore motho a nagane Ke ka baka la eng maoto a gago a nkga le dinko di nale mamina? Polelo ya go gatelela le pheteletšo go tšweletša kwešišo Go nele pula ya go epolla bahu maabane. Poeletšomodumo Ba kibakiba … Morumokwano Methaladi ya sereto ya go felela ka medumo ya go swana Thlame o tla bowa le sa gagwe Mogolodi a bowa le sa gagwe. Pebofatšo le Polelothwii (Mantšu ao baamogedi ba tshedimošo ba tsebago tlhalošo ya ona) Banna ba tagilwe : Banna ba khose kudu Molatelo ke moimana : Molatelo o ithwele 3.5 Polelo ya go tsoša maikutlo Polelo ya go tsoša maikutlo ke eng? Polelo ya go tsotša maikutlo e tšewa bjalo ka thekniki ya tšhušumetšo gomme ke polelo yeo e tebilego ya maatla. Mantšu a mohuta wo a ka šomišetšwa go tsoša maikutlo ao a tebilego le go fekeetša babadi gore ba dumelelane le seo ba se balago. Mantšu a a tsoša maikutlo a maatla go motho. Mohlala: pefelo, lethabo, go ipona molato. Polelo ya go tsoša maikutlo e na le tlhalošo ya go iphihla. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 39

Polelo ya go iphihla ke eng? Mantšu a na le ditlhalošo tše pedi tše di fapanego e lego: Tlhalošo ya pepeneneng le tlhalošo ye e iphihlilego. • Tlhalošo ya pepeneneng ya lentšu: E tšweletša ntlha, tlhalošo ye e tsepamego ya lentšu le tlhalošo yeo e hwetšwago ka gare ga pukuntšu. • Tlhalošo ye e iphihlilego ya lentšu: Ke lentšu goba sekafoko seo se amanago le maikutlo go fapana le tlhalošo ya lona ya nnete. Tlhalošo ye e iphihlilego ya lentšu e ama dikwi ebile e tšweletša maikutlo, ke tlhalošo ya go rarela ebile e tšwelela gotee le ditlhalošo tša pepeneneng. Mohlala: Tlhalošo ya pepeneneng ya lentšu le, noga e šupa “segagabi se sengwe le se sengwe sa go hloka maoto sa go ba le dikgepetla le mpholo ka nako tše dingwe” Tlhalošo ye e iphihlilego ya lentšu le noga e ka akaretša bobe goba bokgopo. Mehlala ye mengwe ya tlhalošo ye e iphihlilego še: Tlhalošo ye e iphihlilego Tlhalošo ye e iphihlilego ya lentšu ka mokgwa wa Tlhalošo ye e iphihlilego ya lentšu ka mokgwa wa go go dumela: ganetša: Re rekile diaparo tša theko ya fase kua toropong Re rekile diaparo tša go tšhipa kua toropong 3.6 Tshusumetso go kwalakwatso 3.6.1 Diponagalo tša papatšo yeo e atlegilego • Maatlakgogedi • Dithekniki tša maleba tša go jabetša bareki • Tšweletšo ya molaetša wa go eka moamogedi • Hlagišo ya setšweletšwa • Boitshepo • Khetšo • Takatso • Tiro • Khuduego ya maikutlo a tumo  Lebelela papatšo ye o e filwego ka tlase gomme o e bapatše ka moo o tla gokagoketšago bareki ba gago ka gona.  Diriša dithekniki tša maleba papatšong ya gago 40 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Hlama papatšo ya gago ka go diriša dintlha tše o di filwego ka godimo: Hlama papatšo ya gago ka go diriša dintlha tše o di filwego ka godimo: Ge o feditše go bapatša, hlama dipotšišo mabapi le papatšo ya gago go laetša kwešišo. Ge o feditše go bapatša, hlama dipotšišo mabapi le papatšo ya gago go laetša 3.6. kwešišo. 3.6.3. Tlhalošo ya mantšu a go jabetša / hlalefetša le dithekniki tšeo di šomiswago papatšong 3.6. Boloka 3.6.3. Tlhalošo ya mantšu a go jabetša / hlalefetša le dithekniki tšeo di šomiswago Iša matsogo godimo ge o sa nyake go boloka nako goba tšhelete. Go boloka tšhelete ke seo 99% ya rena re papatšong nyakago go se dira. Ge o ka tshephiša go bolokela motho yo mongwe tšhelete, o na le bonnete bja go ka fihlelela tšhelete ya bona pele ga ge ba ka e bona. Polokego (goba polokelo) Re nyaka sogo godimo ge opolokego tšwago sa nyake goboloka didirišwa. Re nyaka nako gobagotšhelete. tseba ge Go peeletšo ya rena boloka e bolokegile, tšhelete ke seogoba 99%geyabana ba rena rena ba raloka ka dibapadišwa tšeo di šireleditšwego ka maemo a godimo a tšhireletšo. Re nyaka dijo tšeo ago go se dira. Ge o ka tshephiša go bolokela motho yo mongwe tšhelete, o na le bonnete bja go ditlhahlobilwego, gape re nyaka kgetho ye bolokegilego go diaparo le dieta. Ga go makatše ge dinwamaphodi tša ela tšhelete ya bona ka mehla, tšeo pele gadi ge barego ba ka elebona. ka šireletša bjona bolwetši bja swikiri di newa tšeo o ka rego ga dina seabe. go (goba polokelo) Hlatsela ka polokego tšwa go didirišwa. Re nyaka go tseba ge peeletšo ya rena e bolokegile, goba ge bana Babapatši ba re fa bohlatse ka boleng/khwalithi bja ditšweletšwa tša bona. “Mohlala, leina la dijo tša katse tšeo ba raloka ka dibapadišwa tšeo di šireleditšwego ka maemo a godimo a tšhireletšo. Re nyaka dijo ditumilego gantši di šomiswago ke boradikatse ba 8 go tšwa go ba 10 bao le bona ba diratago ba bolela gore le hahlobilwego, dikatse gape re nyakatše di a di rata. Ijo!, kgetho ye bolokegilego 8 go tšwa go tše10. Ke tšego diaparo di bose, go aleitlhatsela. dieta. GaKe go makatše tla di ge leka Efa mehlala go tšwa aphodi tša do ka mehla, tša ditšweletšwa tšeoAfrika barego di ka šireletša le bjona bolwetši bja swikiri di newa tšeo o ka Borwa. dina seabe. Lerato a Lena le ditlhalošo tše ntši.–O ka ba lerato la dilo/selo (go swana le dieta tše diswa) goba o ka rata ka mokgwa wo tši ba reselo/dilo fa bohlatse ka boleng/khwalithi di diregago goba di šomišwagobja goditšweletšwa dira mošomo o tša bona. “Mohlala, mobotse.Le ka šomiswaleina la dijoetša ka mekgwa katse mentši, lentšu le umilego ‘lerato’ gantši di šomiswago lena le maatla. ke boradikatse ba 8 go tšwa go ba 10 bao le bona ba diratago ba gore le dikatse di a di rata. Ijo!, tše 8 go tšwa go tše10. Ke tše di bose, go a itlhatsela. Ke tla di Utolla/Hwetša.” Lentšu le ‘hwetša’ le šomišwa ke babapatši gore “o tla hwetša se sengwe go tšwa go sengwe, o tla a mehlalaboloka go tšwanakodoge ditšweletšwa tša Afrika o bala ka mehla.”Go swana Borwa. le go phutholla mpho ka tšatši la matswalo, tšeo di utollwago ka mehla di tliša khuduego le dikutollo. ditlhalošo tše ntši.–O ka ba lerato la dilo/selo (go swana le dieta tše diswa) goba o ka rata ka Bonnete/Tiišetso a wo selo/dilo Gopoladikadiregago goba di tšatši moo o le šomisago šomišwago ka tšatši go o tladira bonamošomo maatla a o mobotse.Le lona. ka šomiswa “Ke na le bonnete bja goreka ke tla ba ke le a e mentši, lentšu gae ka iri 5 le ‘lerato’ lena mathapama”, le mokgwa se ke maatla.wa gore go se be le kgonono. Hwetša."Mo Lentšu le ‘hwetša’ papatšong le šomišwa bonnete/tiišetšo ke ke babapatši tshephišo ye goreke“o tla e dirwago hwetša mmapatši go se sengwe moreki, e goe le bonala tšwa go go tiišetša kwano. Pušetšo ya tšhelete go moreki le yona e na le maatla ka gore ka gore e a tiiša gape e tloša kgonono ya ge o reka Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla setšweletšwa se sengwe. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 41

Tša maphelo –Lena le maatla ge re bolela ka setšweletšwa esebago ka sebopego sa bophelo. Mohlomongwe mo le šomišwago kudu ka pharologanyo ke “kaonafatša bophelo bja gago bja tšhelete”, mo e šomišwa gabotse ka ge re tseba bophelo bjo bo bots eke eng?. Ge o ka tshephiša bophelo bjo bobotse, e ka ba ka dijo, mošomo goba se sengwe le se sengwe, o tla ba o dira gabotse. Dipoelo Dipoelo ke le lengwe la mantšu ao a šomišwago mo go dihlogo go šišinya katlego. Lentšu le lena le maatla ka gore le tshephiša ....theko ye e kwagalago “Ao, le ge ye e hwetša dipoelo, e a swanelwa.” Wena Wena ke lentšu le maatla papatšong. A re bolele ka wena. Wena o a kgahliša, gape le wena o a ikgahla. A re boleleleng nnete, ge e le wena o ditsebe tša rena. Ge nka dira tshephišo ya go dira batho bahumi, ke wena o ka bago le kgahlego. Ge nka tshephiša go dira wena mohumi, ke taba yenngwe. Wena ke lentšu le le swanetšego go šomišwa ge o bolela le bareki, ka lebaka la gore ke wena o ba boledišago. Ge o dira bjalo, o bolela ka tabataba ya go ratwa ke batho. Tswalanya/Kgokagano Setšweletšwa, mošomo goba kgopolo e tswalanywa/kgokaganywa le seo se ratwago goba se kganyogwago se lebantšhitšego batheeletši. mohl.lethabo, bose, botse, tšhireletšo, tšwelopele, lehumo, bj.bj. (Lapa/Leloko=Coke, Phenyo= Nike) Mohl. Tswalano/Kgokagano ye kgolo ya Nike le boramabelo, e a tsebega. Go saena Go saena šomišwa ke batsebalegi go saenela ditšweletšwa, mošomo goba tiragalo. Mohl. Batsebalegi ba mmala o mobotse ba saenela ditlolo tša go swana le ‘ponds’, ‘garnier’ bj.bj. Sehlopha. Go leka go kgodiša/tiiša go bogedi gore selo se lokile ka lebaka la gore mang lemang/sehlopa se re bjalo ka go dira boipiletšo go kganyoga go ba o mongwe wa sehlopa/ go tiiša phišegelo gore le wena o be o mongwe wa sehlopa mohl. E NO E DIRA Boipiletšo/Maatlakgogedi go bolaodi Boipiletšo go setsebi (motho a le tee, sehlopa goba methopo e mengwe) go fa tumišo, mešomo, boemo goba bohlokwa bja setšweletšwa. Ngaka ya meno e ka hlatloša/tsweletša pele leina la sesepe sa meno goba mmotu wa go sohla, mohl. Sensodyne, kgetho ya ngaka ya meno. Maatlakgogedi go maikutlo/khuduego Khuduego ya maikutlo e šomiša polelo ya go laolega, diswantšho le ga e le dikakanyo. Babogedi ba ka bontšhwa diswantšho tša go hlola ke masetlapelo a tlhago ba kgopelwa go thuša go tšea matsapa go kimollo. Boipiletšo/Maatlakgogedi go maitshwaro Maemo a mongwadi goba seboledi e le motho wa dikwi tše dibotse, mekgwa ya setho le dikgopolo tše dibotse. Rapolotiki o re o gana go hlakahlakantšha dilo, efela o kgetha go bolela ka ditaba tša gona. Boipiletso /Maatlakgogedi go tlhatlologanyo E re fa ngangišano go thekga kemo go šomiša dintlha, seswantšho le dipalopalo. Dintha di ka fiwa go thekga dinyakwa egofokotša dikotsi tša dinamelwa. Lebelo la a Bolaya!! Seka/Sešupo Dika ke mantšu goba diswantšho tšeo di tlišago dikgopolokgolo. Bagapeletši ba šomiša maatla le tiišetšo ya dika ....... Maatlakgogedi go thobalano Go šomišwa batho ba ba botse go go rekišetša se sengwe. Monna wa go bogega o tšweletša pele legare la go beola la Gillette. Go jabetša Tekniki ye e leka go re gapeletša go reka setšweletšwa ka go re tshephiša go re fa se sengwe go swana le go go fokoletšwa, mpho ya mahala. Dithekišo le ditheko tšeo di kgethegilego, phenkgišano/phadišano ke mekgwa ye mengwe ya go jabetša. Mohl. Lekodišiša setlankana sa gago sa theko sa matswalo. Go tla hwetšwa setlankana sa milione o tee. ‘Mogwera/Morategi Tebogo, ke go lebogiša ka letšatši la gago la matswalo.’Go ba le seabe go tšatṡi la matswala gago o tla boelwa ke persente tše lesome go ditšweletšwa tšeoo di rekago lehono.’ Sepitša Ke go sekamela ka lehlakoreng le tee ge o tšweletša kgopolo ya gago gomme se se ka huetša mmadi gore le yena a lebelele lehlakore le tee fela. 42 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Tsenelelo Ge selo se tšweleditšwe thwii le gona ka botlalo, mohl. Dipapatšo tše dingwe di tšweletša theko gammogo le ditlabakelo tšeo ditsweletšwa di dirilwego ka tšona, setšweletšwa dirilwe kae, le gore o humana diphuthelwana tše kae ka gare ga lepokisana. Mohlala, ‘E šoma ka metsotso ye mehlano.’ Letšhogo/poifo/Bofsega/Tšhaba Ke lelatodi la thekniki ya mokgahlo. Mmadi/Babogedi ba ka somiša selo seo o sa nyakego goba o se boifago/ tšhabago. Boradipolitiki le baboleledi ba a re tšhošetša gore ba kgethwe/go ikhweletša balatedi ka go šomiša tšeo di re palelago, metšhelo ya godimo, le ga ele botšhošetši. Ditšweletšwa tša rena, go fapana le babangwe, boramahlale ba kgonthišitše gore di bolokegile mo go digotlane. Di ka se thunye/thuthupe. Go ka se be le maswao/ dika a go swa. Tshegišo Dipapatšo tše dintši di šomiša tshegišo, gwa lokelwa le papadišantšu ka lebaka la gore di gogago šedi. Ye ke yona thekniki ye maatla ya kgapeletšo goba go fenya ka polelo. Tiišetšo Polelo ya dipapatšo e tletše ka go tiišetša (kaonekaone, kaone, bogolo/bontši,ka lebelo theko tše fase) papetšo (ntši go feta, bokaone go, kaonafetše/bokaone, okeditšwe, bannyane ) hypepole (makatša, go sa dumelegego/ makatšago, go ya go ile) pheteletšo le mekgwa kamoka go tiiša/hype setšweletšwa. Batho Thekniki ye e šoma ge re tshepa “motho wa ka mehla” go feta wa bohlale goba batho/batsebalegi bao ba lefiwago tšhelete ya godimo. E šomišwa gantši go bapatša ditšweletšwa tša ka mehla go swana le disepe tša go hlatswa ka lebaka la gore re kgona go ipona re šomiša setšweletšwa seo. Mohl.Papatšo ya OMO e šomiša batho ba ka mehla. Borutho le kgahlego Thekniki ye e diriša diswantšho tše borutho (kudu tša balapa, bana le diphoofolo) go tliša bose/monate,homotša/ kgothatša le lethabo/kgahlego.Go ka šomišwa koša tša .go fola, mantšu a mabose le mantšu a go tsoša maikutlo bjalo ka : “BOBOTSE BJA GAGO BO TLOŠA MATSHWENYEGO” Maaka a matala Maaka a matala ke pheteletšo. Go bolelwa maaka a matala ka boitshepo gore batho ba tshepe.Go lemogilwe gore go bolela maaka a matala go nyakega motho wa go ba bohlale go fetoša tšeo di boletšwego le go botšiša dipotšišo tšeo batho bangwe ba sa di botšišego. Thorišo ya go foraforetša .E šoma ka ge re rata go tumiša le go tshepa tšeo re di ratago. “O tshepa gore kwano ye ge o bona e phethagala” “O hutša gore ke boleng bja nnete.” “O šoma ka maatla gore o phele.” “E go lebane.” Mantšu a bokgabane Go šomišwa mantšu a bokgabane go swana le tlhabologo, temokrasi, tokologo, lerato le naga ya geno bomma, bopapa,thutamahlale, bobotse/botsana le lerato. Go bileletša Thekniki ye e ka tswalanya motho le ge le e le dikopolo tša le sešupo /seka sa kganetšoMohl. Ramaaka, khukhuna/ gogoba, go seba, go feteletša, bobodu,go gapeletša. Bofsa Lentšu le le na le maatla le bonagala kudu mo papatšong le tsweletšong pele tšatši ka tšatši le iri ka iri. Tlhologelo Boradipolotiki ba holofetša/tshepiša go buša matšatši a lethabo le go tšošološa setšo. Bohlatse bja bomahlale E šomiša didirišwa tša saense (tšhate, kerafo, dipalopalo, jase tša laporatori bj.bj.) TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 43

Tharollo ya bothata Bagapeletši/bao ba fenyago ka polelo ba kgona go rarolla mathata mohl. metšhelo ya fase, molao o mofsa, lenaneo la mmušo bj.bj. Boradipolotiki ba bona okare go fetoša molao/polisi e tee go ka rarolla mathata a magolo a se legae. Babapatši ba tšweletša leano le pele ba akanya gore sefothedi, koloi/sefatanaga, setlolo sa sefahlego, se tla dira gore o lebelelge o le o monyane, botsana, gotsebega le go atlega. Kganetšo Thekniki e šomišwa ge motho a tšhaba maikarabelo a seo se sa tsebalegego. Kganetšo e ka ba elego lebantšha goba ya go se lebantšhe. Phapantšho Thekniki ye e fapantšha seo digopolwa le bothata goba sererwa ka go tliša sererwa se se swa. Go na le kgonagalo ye ntši ya gore seboledi se fenye ka polelo. Phapantšho e šomišwa go uta kanegelo yeo e sa anegwego. Go tšhaba maikarabelo Ke ge motho a širela ka yo mongwe goba sehlopha, mehlobo, tumelo, bj.bj. Go reka selo wa hwetša se sengwe mahala Ke tumelo ya gore motho ge a reka selo o humana se sengwe ntle le theko, mohl. ‘O reka khomphutha, o hwetša printhara mahala’. Potlako E hlola tumelo ya gore o swanetše go itlhaganela go dira selo, mohl. ‘Reka gonabjale Dithoto ga se tše ntši! Se sengwe le se ngwe se swanetše go sepela. 3.7 MEŠONGWANA MOŠONGWANA WA 1: GO BALA LE GO BOGELA Bala ka go kitimiša mahlo, ka tsenelelo le tsinkelo ditšweletšwa tša go ngwalwa l ego bonwa tša ka tlase gore o tle o kgone go laetša mabokgoni a go araba dipotšišo. SETŠWELETŠWA SA A 44 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

DIOKOBATŠI KE LESWENA Re wetšwe ke leuba ka nageng ke masetlapelo le dipšhešamare ruri. Lefase le eme ka maoto. E lego re sentšeng? Moloi wa ntshe ke mang, gona afa o sa phela? Ge nkabe a phela o be a tla šokwa, a retolla ka mokgwa woo a pherekantšego ka gona dilo tša boela sekeng. Segolothata ke le le rego: ‘ke nyaka go ikwa ke le godimo, ke akaletše marung’. Na lela la mogologolo la gore o se bone go akalala ga bonong, go wa fase ke ga bona, a fa le a tsebja? 2 Nyaope še bathong, e tseneletše lešabana la Thulare, ruri ge e le lehu re hwile la pitšana. Le leina la gona o no le kwa gore taba tša lona di nkga go swa. Motho a ka ipotšiša gore e lego nyaope ye ke eng? Sa go šiiša dinamana tša mmele ke gore bafodi/bakgogi ba yona ba tšere lemanoga le lengwe. Go thwe e kgogwa ke motho yo motee, mola a le godimo moo go sa tsebjego, ke moka bagwera ba tla ba goga madi a gagwe ka tšhwaana ba itlhabela ka wona gore le bona ba be mo a lego gona. Tšhwaana ya gona e no adimišanwa, molato ga o bonwe felo. Go thwe selo ke ‘Bluetooth’. Ruri, ruri motho a ka bea bophelo bja gagwe kotsing ka le le rego ke nyaka go ikwa ke le godimo? Godimo moo go tlogo go tšea nakonyana e sekae gomme wa hlapogelwa, wa nyaka go boelela gape. 3 Ka nnete tšhomišo ya diokobatši ke tlhobaboroko lefaseng ka bophara. Ga se nyaope fela, go na le mehutahuta ya go fapana ya diokobatši, go swana le: khokheini, patše, heroine, motšoko, bjala; bjalobjalo. Bothata ke gore mathomong motho a ka no ithaopa go di šomiša; eupša kotsi ye kgolo ke gore go ka se be bonolo go di tlogela ge di šetše di tlwaetše mmele wa gagwe. Monagano wa motho o di tlwaela moo e lego gore ga o sa kgona go itshwara/go phela ntle le tšona. Motho o tšwa bomothong bja gagwe a fetoga phoofolo. O fetša a se sa kgona le go nagana gabotse. O bone motho wa gona mesong ruri o tla šokwa. O tla hwetša motho a tsupuloga ka fase ga lepokisana goba ka fase ga leporogo, a sehlefetše ebile a thomothomela wa go theletša le moloi pelo. Sello ke sa tlala gomme dijo ga di thabelwe. Go nyakwa šeleng gore a ye go reka diokobatši tša letšatši leo. Masetlapelo ke gore bašomiši ba tšona ke bafsa bao e swanetšego go ba baetapele ba ka moso. 4 Bosenyi le bjona šebo, bo golela godimo letšatši ka letšatši. Mašeleng a go reka diokobatši tše a godimo kudu gomme motho wa gona o swanetše go phela ka tšona mola bontši bja bareki ba tšona ba sa šome. Bosenyi bjo bo na le go hlokofatša batho. Ba bangwe ba utswa ka magaeng a bobona. Ka go le lengwe mahodu ao a tsena ka dintlong, ba tseba gabotse gore go na le batho. Ka gona go hwa matswalo, ge ba fihla ba hlokofatša batho bao ka go ba betha le go ba kgoka, mola basadi ba bile ba katwa. Mafelelong ba ipha thoto yeo ba e nyakago ba napa ba bolaya naga. Bagologolo ba re ditšwammeleng di a baba. O tla makala phahlo ya maemo a godimo e rekišwa mmileng ka theko ya fasefase. Bangwe ba ema le go gerema mebileng gomme ba pšhatla mafastere a dikoloi tša batho ba tšee dipeke. 5.Magagešong, a re swarišaneng joko ye, re lwe, re thušaneng le ba mmušo go fediša leuba le. Go na le mafelo ao a agilwego a tshokollo ya monagano le go thekga batšwasehlabelo/bašomiši ba diokobatši tše gore motho a kgone go boela sekeng. Motho o swanetše go itokolla, a amogele gore o na le bothata ebile o hloka thušo gore a tle a thušege. 1.1.1 Akanya dihlogo tše dingwe tša maleba tše di ka fiwago ditemana tše tša ka godimo. Thekga karabo ya gago ka dintlha TŠE PEDI. (3) 1.0.2 Ke sekapolelo sefe seo se tšwelelago lefokong le, ‘lefase le eme ka maoto’ seo se šomišitšwego temaneng ya mathomo? Thekga karabo ya gago ka lebaka lamaleba. (2) 1.0.3 Mmolelwana wo o thaleletšwego ka mo godimo o tšweletša seema. Na o dumelelana le mongwadi ka tšhomišo ya sona mo temaneng ye? Thekga karabo ya gago ka dintlha TŠE PEDI. (2) 1.0.4 Go ya ka temana ya bobedi ke eng seo mongwadi a rego se šiiša dinamana tša mmele? (1) 1.0.5 Na mmolelwana wo, ‘go šiiša dinamana tša mmele’ ke karolo efe ya polelo? Ngwala tlhalošo ya wona. (2) 1.0.6 Go ya ka kgopolo ya gago, ke kotsi efe yeo e ka hlagelago badiriši ba mokgwa wo wa ‘Bluetooth’ wo o tšweleditšwego ka mo temaneng ya bobedi. (1) 1.0.7 Na mongwadi o šupa eng ka mantšu a: ‘diokobatši ke tlhobaboroko’ ao a šomošitšwego temaneng ya boraro? (2) TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 45

1.0.8 Go tšwa temaneng ya boraro hlaloša gore ke eng seo se paledišago badiriši ba diokobatši go di tlogela gabonolo. (1) 1.0.9 Na taba ya gore bosenyi bo golela godimo ka lebaka la tirišo ya diokobatši ke ntlha goba ke kgopolo fela? Thekga karabo ya gago ka dintlha TŠE PEDI. (2) 1.0.10 Go ya ka kgopolo ya gago, bothata bja tšhomišo ya diokobatši bo ka ba bo hlowa ke eng? Ngwala dintlha tše pedi. Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 (2) NSC – Grade 12 Wena bjalo ka mofsa, o ka thuša bjang go rarolla bothata bjo? Ngwala dintlha TŠE PEDI. (2) MOŠONGWANA WA 2: PAPATŠO MOŠONGWANA WA 2: PAPATŠO PASE YA GA EDOX, O BOLOKEGILE, O SEPELA KA NAKO. O fihla ka pelapela … Maeto ke mahala, mahalahala! 1 1 Tsopola Tsopola polelo polelo ya go ya go jabetša jabetša papatšong ye. papatšong ye. (1) (1) 2 Ka dintlha TŠE PEDI akaretša seo se tšweletšwago ke papatšo ye o lebeletše Ka dintlha TŠE PEDI akaretša seo se tšweletšwago ke papatšo ye o lebeletše sehlopha sa 2 sehlopha sa batho/baamogedi ba tshedimošo.. (2) batho/baamogedi ba tshedimošo.. (2) 3 Ke ka lebaka la eng sešupanako se šomišitšwe bjalo ka tekniki ye bohlokwa papatšong Ke ka lebaka ye? Efa la eng dintlhaseTŠE sešupanako PEDI bjalo ka tekniki ye bohlokwa papatšong ye? šomišitšwe (2) 3 Efa dintlha TŠE PEDI (2) 4 Bapetša fonte ye kgolo le ye nnyane go ya le ka moo di dirišitšwego ka gona mo papatšong ye. (2) 4 Bapetša fonte ye kgolo le ye nnyane go ya le ka moo di dirišitšwego ka gona mo papatšong ye. (2) 5 Hlatholla ka fao lehlathi la nako le dirišitšwego go tanya šedi ya banamedi ka (1) gona. 5 Hlatholla ka fao lehlathi la nako le dirišitšwego go tanya šedi ya banamedi ka gona. (1) [10] [10] 46 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

EJA OATS YA HONEY BUNCHESS O BE KOMANGKANNA! Ka oats ya Honey bunches, kgatelelo ya monagano e re nyame, bolwetši bja swikiri bja re time! Mmele wo mogolo wa re pote… swikiri BAFSA E JANG DIJO TSA SEFSA GORE LE TSWALWE LEFSA 1 Ke bomang bao e lego bona baamogedi ba tshedimošo ya papatšo ye? 1 Ke bomang Kgetha karabobaoyaemaleba. lego bona baamogedi ba tshedimošo ya papatšo ye? Kgetha karabo ya maleba. A Bakgekolo AB Bakgekolo Bakgalabje BC Barutiši Bakgalabje (1) CD Bafsa Barutiši (1) D Bafsa 2 Tsopola malahlelwa ao a dirišitšwego go jabetša bareki mo papatšong ye. (3) 23 Tsopola Bontšhamalahlelwa ao aga phapano gare dirišitšwego go fonte ye kgolo jabetša bareki mo papatšong ye. le ye nnyane. (3)(2) 34 Ke ka lebaka Bontšha la eng phapano garesebopego sakgolo ga fonte ye mothole se šomišitšwe bjalo ka thekniki ye ye nnyane. (2) bohlokwa papatšong ye? Efa dintlha TŠE PEDI (2) 45 Ke ka ka lebaka Hlaloša mola eng sebopego setšweletšwa sasa motholeselelepola papatšo šomišitšwe di bjalo ka ka tswalanago thekniki gona.ye (2) bohlokwa papatšong ye? Efa dintlha TŠE PEDI (2) 6 Na o bona papadišantšu ye e dirišitšwego mo e gokagoketšago baamogedi ba tshedimošo? Šitlela karabo ya gago ka lebaka. (2) 5 Hlaloša ka mo setšweletšwa sa papatšo le lelepola di tswalanago ka gona. (2) i 7 Na o bona papatšo e nkga lefetla la kgethologanyo? Thekga karabo ya gago (2) 6 Na o bona papadišantšu ye e dirišitšwego mo e gokagoketšago baamogedi [14] ba tshedimošo? Šitlela karabo ya gago ka lebaka. (2) 7Tokelo ya Na o ebona ngwalollo papatšo e nkga lefetla la kgethologanyo? Thekga karabo ya gago ileditšwe Phetla (2) [14] TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 47

NSC – Grade 12 Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 MOŠONGWANA WA 3: GO NGWALA LE GO HLAGIŠA MOŠONGWANA WA 3: GO NGWALA LE GO HLAGIŠA Lekodišiša diswantšho tše tša ka tlase ka tsenelelo le tsinkelo gomme o Lekodišiša kgethe diswantšho SE TEE sa tšonatše o tša ka tlase ngwale ka ka taodišotsenelelo sona. le tsinkelo tša Dikgopolo gomme gagoo di nyalelane kgethe SE le TEEtše saditšona tšwelelago seswantšhong. o ngwale taodišo ka sona. Dikgopolo tša gago di nyalelane le tše di tšwelelago seswantšhong. 1. 1. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla 48 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

2. Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla 3. 4. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 49

4. Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 NSC – Grade 12 4. 4. KGETHOLLO KGETHOLLOLE TSHEKAMELO KA LEHLAKORENGKA LE TSHEKAMELO LE TEE LEHLAKORENG LE TEE Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla KGETHOLOGANYO KGETHOLOGANYO Na mosadi yo o nkwa eng? O reng a … Ke ba boditše gore ga ke nyake go šoma le banna mo. Diponagalo Diponagalo tša tša kgethologanyo kgethologanyo Kgethologanyo Kgethologanyo ya ya ya mehuta mehuta dimediaya dimedia Kgethologanyo ya poeletšo Kgethologanyo ya poeletšo Kgethologanyo ya dihlogo tša ditaba Kgethologanyo ya dihlogo tša ditaba KELO KELO MOŠOMO WA 1 : GO BALA LE GO BOGELA MOŠOMO WA 1 : GO BALA LE GO BOGELA Go tšwa go ditšweletšwa tša makasine, mananeo a thelebišene,bontšha kgethologanyo, Gotshekamelo ka lehlakoreng tšwa go ditšweletšwa tša makasine,lemananeo tee le lehloyo la semorafe. a thelebišene,bontšha Ke ka lebeke kgethologanyo, la eng tshekamelo go dirišwa ka lehlakoreng le tee le kgethollo? 50 Na e ka ba go dirišitšwe dithekniki tša go jabetša/šušumetša/gokagoketša? TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

lehloyo la semorafe. Ke ka lebeke la eng go dirišwa kgethollo? Na e ka ba go dirišitšwe dithekniki tša go jabetša/šušumetša/ gokagoketša? MOŠOMO WA 2 Bala makasine goba kuranta gomme o arabe dipotšišo. MOŠOMO WA 3: GO NGWALA Ngwala kanegelo ya go laetša mehuta ya kgethologanyo. Sepedi Leleme la Gae (HL)/P1 PHUPU/MPU/2018 TSHEKAMELO KA LEHLAKORENG LE TEE NSC – Grade 12 TSHEKAMELO KA LEHLAKORENG LE TEE Ke kgale ke go botša gore banna ga le kgone go otlela, le phalwa ke rena basadi. O llela eng ka gore re tseba go lla basadi fela banna e le dinku! Banna •  Banna ga lega le go kgone kgone otlela,go otlela,kelerena le phalwa phalwa basadi ke rena basadi  Re tseba go lla basadi fela banna e le dinku! • Re tseba go lla basadi fela banna e le dinku! Mehuta ya go fapana ya tshekamelo ka lehlakoreng le tee Tshekamelo Mehuta ya go fapanakayalehlakoreng le tee golelebeletšwe tshekamelo ka lehlakoreng tee dihlopha tša batho Makgarebe a ithahtela bobotse fela. Basadi ba Tshekamelo ba botse le ka lehlakoreng gatee bagona mabjoko. lebeletšwe dihlopha tša batho Bathusabokgobapuku ke bakgekolo ba go apara dipeketsane. Makgarebe Bafsa kaithahtela moka ga bobotse ba fela. theeletse batswadi. Basadi ba ba sese fela ke bona e ka bago dimoktlelara. Basadi ba ba botse ga Tshekamelo kabalehlakoreng na mabjoko. le tee go ya ka sebopego Batho ba mmele o mogolo ba a tswafa. Bathusabokgobapuku ke bakgekolo ba go apara dipeketsane. Bokoto bjo bja Bafsa ka moka ga ba theeletse batswadi. gago ke bjona bo dirago gore o se Ema Basadi ba ba sese fela ke bona e ka bago dimoktlelara. fetše mmereko. gannyane ke tla fetša. Tshekamelo ka lehlakoreng le tee go ya ka sebopego Batho ba mmele o mogolo ba a tswafa. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 51

Bafsa ka moka ga ba theeletse batswadi. Basadi ba ba sese fela ke bona e ka bago dimoktlelara. Tshekamelo ka lehlakoreng le tee go ya ka sebopego Batho ba mmele o mogolo ba a tswafa. Bokoto bjo bja gago ke bjona bo dirago gore o se Ema fetše mmereko. gannyane ke tla fetša. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla Mae mo TLAIšO YA BASADI LE BANA. 52 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

TLAIšO YA BASADI LE BANA. TLAIšO YA BASADI LE BANA. Tokelo ya ngwalollo e ileditšwe Phetla TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 53

4. DINTLHA LE DIKAKANYO Dinyakwa tša SEPHOLEKE Go theeletša le go bolela: Phapano magareng ya dintlha le dikakanyo. Go bala le go bogela: Efa dintlha o be o tšweletše le dikakanyo. Ka dinako tše dingwe ga go bonolo go bona phapano magareng ga mafoko ao a nago le dintlha le ao a nago le dikakanyo. Kakanyo  Ke seo motho a se dumelago goba a se naganago. Go boima go ka se netefatša.  Kakanyo ke maikutlo a motho go lebeletšwe taba ye e rilego.  Dikakanyo di ka ngangišwa.  Dikakanyo di ka fahlelwa ka dintlha, mohl. Bann aka moka ba rata basadi Tshela Senyane ba bona. Ke nagana gore… Ntlha  Ntlha e ka netefatšwa gore ke nnete goba maaka.  Ge re ka netefatša goba raba le bohlatse bja lefoko leo, gona ke ntlha, mohlala, Mmutla ke seamuši. 56 54 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

• Tšeo re di balago ebile re di bogela ke dintlha le dikakanyo. Go tseba pharologanyo magareng ga dintlha le dikakanyo go tlo re thuša go ka sekaseka ditšweletšwa le go hlama dingangišano tšeo di tla bopago lefase le le kaonekaone. MEŠONGWANA: DINTLHA LE DIKAKANYO MOŠONGWANA WA 1 Laetša gore mafoko a ke ntlha goba kakanyo. NTLHA KAKANYO Lamorena ke letšatši le lekaone la beke Letšatši la bafsa ke letšatši le bohlokwa la maikhutšo mo ngwageng go feta a mangwe Letsatsi la ditebogo le ketekwa ka seruthwane Kgwedi ya Moranang e na le matšatši a 30 Ngwaga o na le dikgwedi tše 12 Lehlabula ke sehla se se botse go feta dihla tše dingwe. Kanegelo ye nngwe le ye nngwe ya mediya ke nnete. Mošupologo, Laboraro le Labohlano ke matšatši a beke. Letšatši la mathomo la go thoma sekolo le a boifiša. Motho yo mongwe le yo mongwe o swanetše go thala dikarata tša Letšatši la baratani. Letšatši la gago la matswalo le tla gatee mo ngwageng. E tšwa go, “Super Teacher Worksheets” - www.superteacherworksheets.com 5. BOIKGOPOLELO, DIKAKANYO, DINGANGIŠANO • Boikgopolelo ke sephetho seo re se tšeago re lebeletse bohlatše le mabaka. • Go ikgopolela ke ge o bala setšweletšwa gomme morago ga go hwetša molaetša wa kgona go ba le kakanyo ka se sengwe. • Ge re ikgopolela re hlola tlhalošo ye e lego gore ga e gona ka gare ga setšweletšwa. Re šomiša dintlhakgakollo, dintlha, maitemogelo le tsebo ya peleng go dira dikakanyo le go botšiša dipotšišo go hlatholla dilo tšeo di sa kwagalego mabapi le setšweletšwa. • Mekgwanakgwana ya go bala e šoma mmogo go hlahla mmadi gore a kwešiše setšweletšwa/ sengwalwa. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 55

Tshwantšhokgo polo Go dira Tshekatsheko dikgokagano ya setšweletšwa: go hlatholla/ Mekgwanakg go ahlola wana ya go ikgopolela ka setšweletšwa Go šomiša Go tšea tsebo ya pele sephetho 5.1 Boikgopolelo bja dintlha le bja dikakanyo: Re ka kgona go fihlelela boikgopolelo bjo e lego dikakanyo ka go diriša polelo ya ditho tša mmele. 5.1 Boikgopolelo bja dintlha le bja dikakanyo: 5.2 Dikakanyo Re ka kgona go fihlelela boikgopolelo bjo e lego dikakanyo ka go diriša polelo ya ditho • Ke seo o naganago gore ke nnete e le ka lebaka la ditumelo le ge o se na le bohlatse bja gore di ka direga. tša mmele.Gantši ke dilo tšeo re ithutilego kua morago ntle le go di nyakišiša, mehl. Ge o thebatheba ke leihlo ka godimo le ka fase. 5.2 Dikakanyo Ke seo Dikakanyo o naganago ke karolo gore ye nngwe ya ke nnete ditumelo e le tša rena. ka lebaka Re akanyago goreladitumelo ditumelo le ge tša rena ke o se na nnete le re di šomisa go le gona bohlatse hlatholla seo se bja gore diregago modi ka direga. lefaseng, Gantšiyake mohl, Tumelo dilo gore tšeogarea tsene monna ithutilego kua ya ka phapošing morago ntlepele motswetši le ngwana a e wa go di nyakišiša, mehl. Ge o thebatheba ke leihlo ka godimo le ka fase. kalana. Dikakanyo ke karolo ye nngwe ya ditumelo tša rena. Re akanyago gore ditumelo tša rena ke nnete le gona re di šomisa go hlatholla seo se diregago mo lefaseng, mohl, Tumelo ya gore monna ga a tsene ka phapošing ya motswetši pele ngwana a e wa kalana. 58 56 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Dingangišano 5.3Dingangišano 5.3 Ke nagana gore re thome go bea tšhelete ya go bonagala pankeng kgwedi ye e tlago. Aowa, ke nyamišwa ke Lekgotla le la rena le motho wa go bolela a sa naganela ba bangwe… Ngangišano Ngangišano ke mabaka ke mabaka ao go ao re a fago re fahlela a fago go fahlela kgopolo, kgopolo, tiro goba tiro goba teori. Ngangišano teori. ke go Ngangišano fa mabaka keditšhišinyo. ka go šomiša go fa mabaka ka go šomiša ditšhišinyo.Ditšhišinyo di tla ka mekgwa ye meraro elego, dintlha, Ditšhišinyo di tla ka mekgwa ye meraro elego, dintlha, maikutlo le dikgopolo. maikutlo le dikgopolo. Mehlala ya ngangišano Mehlalabja Bohlokwa yangangišano ngangišanole maatla a phegelelo • Mabakeng a ka mehla- Di ka dirišwa go kgopela mosomo, ge o kgopela phokoletšo thekong ya sefatanaga goba o Bohlokwa bja kgopela ngangišano phokoletšo ya faenele ya maatla a phegelelo go tshela melao ya tsela ge o be o otlela, bj.bj.  Mabakeng a ka mehla- Di ka dirišwa go kgopela mosomo, ge o kgopela phokoletšo thekongla ya • Lefaseng sefatanaga thuto- Di ka dirišwagoba o dikgopolo go lwela kgopelatša phokoletšo ya faene ya go tshela melao ya tsela gago mo ditherišanong. ge o be o otlela, bj.bj. • Mošomong- di ka dirišwa gore batho ba theeletše dikgopolo tša gago le gore go be le tirišanommogo  Lefaseng la thuto- Di ka dirišwa go lwela dikgopolo tša gago mo ditherišanong. • Go ngwaleng- Di ka dirišwa go se ganetše ntlha yeo o e tsweletšago.  Mošomong- di ka dirišwa gore batho ba theeletše dikgopolo tša gago le gore go be le • Ge o theeleditše- di ka dirišwa go sekaseka dingangišano tsa ba bangwe ka nepo ya go itšhireletša go maitshwaro ao e tirišanommogo  sego a mabotse le ge Go ngwaleng- Diokantšedirišwa o a bona.go se ganetše ntlha yeo o e tsweletšago. Pele ga go bala  Ge o theeleditše- di ka dirišwa go sekaseka dingangišano tsa ba bangwe ka nepo ya go itšhireletša go maitshwaro ao e sego a mabotse le ge o ntše o a bona. Ke eng seo hlogo ya setsopolwa se e se tšweletšago? Na mongwadi wa setšweletšwa/ setsopolwa se ke mang, gomme go ya ka mangwalo o fihleletše dithuto dife? 59 Na setšweletšwa se phatlaladitšwe neng (letšatšikgwedi). Ke tsebo efe yeo ke nago yona ka setšweletšwa se? Ka nako ya go bala le ka morago ga go bala. 1. Badišiša athikele ye gatee go hwetša kgopolokgolo. La mathomo ge o thoma go bala athikele o swanetše go leka go TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 57

kwešiša tabakgolo yeo mongwadi a lekago go e tšweletša. Note the aut Hlokomela kgopolokgolo yeo mongwadi a lekago go e tšweletša goba maemo a gagwe ka taba yeo. 2. Badišiša athikele ye lekga la bobedi, o tsame o thalela dikgolokgolo le dikgopolotlaleletšo ge o le gare o bala. O ka thušega ge o ka diriša pene ya mmala wa go fapana le setšweletšwa gore dikgopolokgolo le dikgopolotlaleletšo tšeo o di thalelago di bonagale. Ipotšiše dipotšišo ge o le gare o bala setšweletša se lekga la bobedi: i. Gabotsebotse tabakgolo yeo mongwadi a e tšweletšago ke efe? ii. Maikemišetšo a mongwadi a go tšweletša tabakgolo ye ke afe? iii. E ka ba tabakgolo ye e lebišitšwe go bomang? iv. Na o bona diteng tša setšweletšwa di fihlelela baamogedi ba tshedimošo ka tshwanelo? v. Na mongwadi o na le bohlatse bjo bo lekanego le gona bja nnete ka seo a se tšweleditšego? Dipalopalo – di ka dirišwa ka mokgwa woo e se go wa nnete, tša ba le khuetšo ye e itšego goba tša se hlalošwe gabotse. vi. Na o bona go na le ditaba tšeo di sa kwešišagalego mo go tabakgolo ya mongwadi/ go seo mongwadi a se tšweletšago? vii. E ka ba mongwadi o tšweleditše bohlatse ka tsela yeo e se go ya nepagala goba bohlatse bja gagwe bo sekametše ka lehlakoreng le le itšego? viii. Na mongwadi o tšweletša maemo a mahlakore a mabedi a go fapana a ntlhatebelelo ya setsopolwa/ setšweletšwa sa gagwe gabotse ka kgotsofalo? ix. Na mongwadi o hlagiša maemo a mahlakore a mabedi a go fapana ka mokgwa wa go kwagala le bohlatse bjo bo lebanego? x. E ka ba mongwadi o dirišitše tshwantšho ya maleba le analotši – bonnete bja maleba bo tla laolwa ke gore naa ditiragalo di sepedišana bjang le seemo. xi. Na mongwadi o dirišitše polelo ya go tsoša maikutlo/ ya khuduego? (hlokomela polelo ya maikutlo le khuduego) xii. Na mongwadi o fa mehlala ya maleba: Mehlala – e swanetše go theiwa godimo ga setšweletšwa. 6. BOKAMORAGO BJA TŠA LEAGO-SEPOLITIKI LE SETŠO TŠA SETŠWELETŠWA LE MONGWADI 6.1 Na kwešišo ya gago ka bokamorago bja tša leago –sepolitiki le setšo bja temana le mongwadi ke dife? Dikgokagano tša polelo di direga seemong se se itšego, magareng ga batho le dihlopha tšeo di fapanago go ya ka tša histori, politiki, ekonomi, setšo le leago. Kwešišo ya seemo sa mongwadi go ya ka tša leago, sepolitiki le setšo difa kwešišo ya maleba ka tlhohleletšo le khuetšo ya seo a ngwalago ka sona. Go bohlokwa go lemoga mabaka a ka ntle ao a le go gona bophelong bja mongwadi gore re kgone go sekaseka ka tsinkelo didirišwa tša morero le dika tšeo a di dirišago dingwalong tša gagwe. Dikamano tša leago, politiki,histori le tša setšo di ka hlalošwa bjalo ka boemo, khuetšo, ditšhitišo , melaetša yeo e ka tšweletšago mohuta wa temana/puku. Dingwalo di tšewa go ba mokgwa wa moswananoši wa go tšweletša diaedeolotši. Se se laetša gore ditšweletšwa tša sengwalo go tšwa go mehuta ka moka ya dingwalo go swana le dipadi, ditiragatšo le direto, dingwalo tša nnete le ditšweletšwa ka moka tša 58 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

mediya di ka tšweletšwa maemong a aedeolotši ka tshwanelo. Se se ra gore di šoma ka mekgwa ya go fapana ya pepeneneng go fa thekgo le tiišetšo ya mokgwa wo o itšego wa go nagana le go bona lefase ka gona. Mediya le wona o bapala karolo mo go hlokomedišišeng le go tiišetša diaedeolotši tše bohlokwa. 6.2 Na dikamano tša setšo ke eng? Ipotšiše dipotšišo tša go swana le tše: • Na mongwadi a ka ba a hueditšwe ke boemo bja setšo seo a goletšego go sona ge a ngwala? • Na boemo bja setšo bja nako yeo mongwadi a gotšego ka gare ga bjona bo be bo thibela seo se ka ngwalwago? • Na go na le mekgwa ya tlwaelo ya leago goba kgatelelo ya sepolotiki yeo e ka bago e gapeleditše mongwadi go ngwala ka mokgwa wo o itšego goba go tlogela dikgopolo tše dingwe ge a ngwala? • Goba nnete ke go re ga se se diragetšego? Na mongwadi a ka ba a dirile se ka maikemišetšo, a go tšweletša ntlha ye e itšego, go hlohla goba go tšhoša mmadi? 6.3 Naa dikamano tša histori/ seleago le sepolitiki ke eng? • Dikamano tša histori di hlaloša kwešišo ya maemo a go fapafapana, ditiragalo bj.bj.tša nako yeo sengwalo se ngwetšwego goba go phatlalatšwa. Di hlaloša gape le moya wo o be go o foka, maikutlo, boitshwaro le maemo ao a bego a le gona ka nako yeo e itšego. • Dikamano ke ‘tikologo”yeo tiragalo e diregago gona gomme e na le seabe go bonnete bja tiragalo yeo. Dikamano ke karolo ye bohlokwa yeo e swanetšwego go tšeelwa hlogong ge go hlalošwa se sengwe sa histori. • Go bohlokwa rena go tseba mohola o mogolo wa ditiragalo tšeo di bilego gona le dikamano tša tšona, mohlala, histori, nako,moya wo o fokago, maikutlo, boitshwaro , bj.bj. ge o akanya mohola wa ditiragalo tšeo. • Mohlala Gopola e ke o bala lengwalo leo le ngwetšwego ke motho wa mosadi, leo le nago le lefoko le: “ Morwedi wa ka o tlo leba go la Natalia ka morago ga go nyalwa .” Naa lefoko le le re fa tshedimošo ye e lekanego ka tiragalo? Aowa, ga se ye e lekanego, go fihlela re tseba letšatšikgwedi. Ge re lemoga gore lengwalo le le ngwetšwe ka ngwaga wa1838, re lemoga gore lefoko le tee ka nako ye nngwe le ka re botša ditiragalo tše ntši! Mosadi yo a lebago go la Natalia ka ngwaga wa 1838 ka nako ya “Groot trek” a ka ba a latelela monna wa gagwe yo a lego leetong la go lwela naga. Motswadi yo go bolelwago ka yena fa, o tšhogela morwedi wa gagwe ka gore go na le kgonagalo ya gore o ile go tšea nako e telele pele a ka mmona le gore a naa o sa tlo mmona gape naa! TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 59

lekanego, go fihlela re tseba letšatšikgwedi. Ge re lemoga gore lengwalo le le ngwetšwe ka ngwaga wa1838, re lemoga gore lefoko le tee ka nako ye nngwe le ka re botša ditiragalo tše ntši! TseboMosadi yo abjalebago ka ga boemo go la Natalia leago, ekonomi ka ngwaga goba tša dipolotiki wa tšeo di 1838 leka nako ya “Groot trek” a ka ba a amanago latelela monna wa gagwe yo a lego leetong la go lwela naga. Motswadi yo go bolelwago phatlalatšo ka yenaya padi fa, goba taodišo e morwedi o tšhogela ka thuša kudu wagogagwe kwešiša seo ka mongwadi a ratago gore go na go le kgonagalo ya gore o ile go tšea nako e telele pele a ka mmona le gore a naa o sa tlo mmona gape naa! se tšweletša. Gape se se ka dira gore o kgone go ikamanya le baanegwa ba kanegelo Tsebo ka ga boemo bja leago, ekonomi goba tša dipolotiki tšeo di amanago le gabotse. phatlalatšo ya padi goba taodišo e ka thuša kudu go kwešiša seo mongwadi a ratago go se tšweletša. Gape se se ka dira gore o kgone go ikamanya le baanegwa ba kanegelo Kwešišo ya batho bao go bolelwago ka bona le maemo a megopolo a bangwadi e ka gabotse. Kwešišo ya batho bao go bolelwago ka bona le maemo a megopolo a bangwadi e ka fihlelelwa e sego fela ka go kwešiša maphelo a bona eupša le ka go kwešiša mekgwa ya fihlelelwa e sego fela ka go kwešiša maphelo a bona eupša le ka go kwešiša mekgwa ya go phela go phela yababatho ya batho mehlengbayeo. mehleng yeo. Lebelela Lebelela khathune khathune ye ya ka ye tlaseya ka o tlase gomme gomme e nyalantšhe le o tšaehistori, nyalantšhe le tša ekonomi le histori, ekonomi le sepolitiki sepolitiki Pele ga ngwaga wa 1994, makhura e be e le mahala. Bjale go direga eng? Ekonomi ya naga le 2018! Makhura 62 60 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Mantšu ao a hlalošago segalo sa Mantšu ao a hlalošago seo se Mantšu ao a hlalošago segalo seo se MAGARENG TSENELETŠEGO: tšweletšago MAIKUTLO: Mohuta wo wa mantšu o dirišwa Mohuta wo wa mantšu o dirišwa Mohuta wo wa mantšu o dirišwa kudu kudu ka gare ga dipuku, dipuku kudu ge go fiwa ditsebišo tša go diathikele tša mong, dingwalo tša methopo, dipuku tša go semmušo le ge go balwa bophelo tša polotiki, dingwalo tša go ba le ruta, dikuranta le diathikele bja mohu, mohlala. tšhušumetšo ye e itšego go swana le tša dikgatišobaka le methopo Keno ya kgonthe: Keno ya nnete, dikholomo tša barulaganyi . ye mengwe ya go tšweletša /go ela šedi kudu, /go ela šedi Kwelanobohloko: go bontšha botho, tshedimošothwii. kudu ka monagano wo o fodilego, lešoko goba kwelobohloko Go hloka maikutlo: Mantšu a go nnete ye e tseneletšego, beetšwe Go amega: go tshwenyega kudu ka se laetše maikutlo. gabotse ka thoko: kgahlego ye e motho goba taba Go hloka kgahlegelo: Mantšu a go tseneletšego, mantšu a go ba le Tlhologelo: maikutlo a go hlakahlakana se laetše phišego, maikutlo goba kiletšo. a go nyaka dilo, batho, mabaka ao go lebelela dilo ka leihlo le tee. a fetilego. Maikutlo a phetelelo: ao a Mantšu a go se laetše laowago ke maikutlo e se go mabaka tlhokomologo: go tšwelela o se na Boitsholo: maikutlo a go kwa bohloko le kgahlego. goba go itshola Go ikwela bohloko: go ikwela bohloko ka sengwe go dira boipiletšo bja tlhokomelo ya ka pejana, ganana le taolo goba maatla Mantšu ao a tseneletsego a go Mantšu ao a hlalošago segalo Mantšu ao a hlalošago segalo sa laetša segalo se se sa dumelego sa TSHEGIŠO, KODUTLO, go laetša THEKGANO: Mohuta wo segalo: KGAHLEGO goba KWERO: wa segalo o hwetšwa ka gare ga Wona a hwetšwa ka gare ga Segalo se se ka dirišwa mo mehuta ye mmalwa ya dingwalo le difilimi le ditshwayotshwayo tša go ngwalweng ga dingwalo mangwalo a motho. Dingwalo tša dipuku, dikholomo tša morulaganyi, le tshekatsheko ya tša leago, tlhohleletšo: go laetša thekgo le diathikele tše dingwe tša dikuranta dikholomo tša thušo, boingwalelo, tlhohleletšo, go dikgatišobaka. dikgatišobaka le diathikele, pelo ye tutuetša, go ba kgahlanong goba Tsinkelo: Mantšu ao a laetšago bonolo ya go kgotlelela mathata, go dumelelana le sona ;/go ba le tsenelelo goba a laetšago diphošo. go tshwenyega, go kwela bohloko; tshepo, kwelanobohloko: kgotlelelano Mantšu ao a ganetšago, a sa go thaba; go ba le tokologo; go se ya go laetša go kwelana bohloko dumelelanego le taba: a go tshwenywe ke selo, go tšwa tseleng le go hlompha ditokelo , dikgopolo, tšweletša tlhaolo le kahlolo. go se hlomphe; go ba kgahlanong dikakanyo le meetlo ya batho ba Go se dumelelane le taba: go se le seo se dumeletšwego; go hloka bangwe dumele selo, go se be le tshepo ka seka sa boikgafo selo, go holofela dilo tše mpe ka Lenyatšo: go nyatša mabaka, dinako tšohle; go ba le maikutlo a maemo le seriti sa ba bangwe; go mabe ka taba goba go se laetše tšweletša maikutlo a bohloko, a go kgotlelelo, go se dumelele maikutlo kweša motho bohloko, go tlontlolla ao a fapanego. seriti sa motho, go se tšeele motho hlogong, go tšeela batho fase; kakanyo yeo e se go ya nnete: Lenyatšo la pepeneng : go swara motho gampe go laetša go se be le tlhompho go ba le pefelo ye šoro: go ba le bopelompe, go botšišiša dipotšišo go laetša kgonono goba go se dumele, go gana go dumela se sengwe le se sengwe seo o se botšwago. Ka fao mabokgoni a go bala a a tseneletšeg a nyalelanago ka gona. • Maikemišetšo a mongwadi ke go diriša segalo se se itšego go fihliša ntlhatebelelo ya gagwe mo go baamogedi ba tshedimošo. • Mongwadi o tšea sephetho ka maikemišetšo a gagwe a go ngwala: • go sedimoša, go laela, go šušumetša, go thabiša. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 61

• Go phethagatša morero wo mongwadi o diriša segalo seo se nepagetšego. Mohlala: ka tsitsinkelo, semmušo, nnete, phišego, ganetšago, kwelobohloko,yeo e sego ya semmušo,tshegišo le kodutlo,go se dumelelane, kwelanobohloko, yeo e se go ya semmušo, tshegišo le kgegeo. • Go sepetša kgopolokgolo goba morero wa gagwe (maemo ka taba): ntlhatebelelo (go kwana le yona goba go ganetšana le yona) goba ngangišano go baamogedi ba tshedimošo, mohlala: setšhaba ka kakaretšo, sehlopha se se itšego, motho yo a itšego. Dilo tšeo di swanetšego go elwa hloko ge o bala ka tsinkelo: • se ke wa lebelela morero wa se sengwe le se sengwe bjalo ka tshedimošo ya nnete. • Ge morero wa mongwadi e le go šušumetša, lebeledišiša gore mongwadi o ka lehlakoreng lefe. • Go kwešiša segalo sa mongwadi go thuša go swara ka pela morero wa gagwe le ge mantšu a mongwadi a ka ba a bontšha go bolela se sengwe. • Kgegeo e ka tšwelela ka mekgwa ye mebedi; kgegeo yeo e tlišwago ke segalo le kgegeo yeo e tlišwago ke mabaka. Kodutlo le kgegeo ga di swane. KELO • Lebeledišiša dipapatšo tša go fapana, ditaodišwana tša go tšweletša dikgopolo, go bona gore polelo le diswantšho di dirišitšwe bjang. • Nyaka bangwadi ba tšona le dikgopolo tša bona. O bona o ka re ke eng seo se dirago gore ba gopole ka tsela yeo? • Ge re bala goba re bogela le go theeletša ditšweletšwa, re swanetše go ela šedi dipotšišo tše di latelago: 1. Na setšweletšwa se se tšweleditšwe ke mang? Re tseba bjang? 2. Ke eng seo mongwadi a nyakago gore mmadi a se tsebe, go se gopola goba go se kwa? Ke eng se se dirago gore re gopole bjalo? 3. Ke dikamako dife tšeo mongwadi a di dirago mabapi le ditumelo, ditheo le tsebo ya babadi? Re tseba bjang? 4. Na setšweletšwa se sepetša tebelelo mohuta mang ya lefase? Ke eng seo se dirago gore re gopole bjalo? 5. Na polelo e šoma bjang go huetša tsela yeo ke gopolago ka gona? 6. Ke dintlha dife tše bohlokwa le diponego tšeo di tlogetšwego? Na o bona dilo tše tše pedi tše di tlogetšwego di na le seabe mo go setšweletšwa.? 7. Ke bomang ba o gopolago gore e ka ba babadi ba setšweletšwa se? 8. Naa ke tsebo efe ye nngwe ya ka ntle ye bohlokwa yeo e ka dirago gore setšweletšwa se se be le mohlodi, mošito? 9. Na kwešišo ya gago ya setšweletšwa e huetšwa bjang ke botšo/bokamorago/boithekgo bja gago? • 10. Na setšweletšwa se go huetša bjang, mohlala, na popego/sebopego sa setšweletšwa ke sona se go huetšago go hlama tlhalošo/kwešišo? Naa polelo yeo e dirišitšwego setšweletšweng e go bea maemong afe bjalo ka mmadi, mohlala, naa tirišo ya polelotirišo le polelotirišwa le polelopegelo le polelommegedi e go bea maemong afe? 7. PHAROLOGANYO YA POLELO 62 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Dinyakkwa tša SEPHOLEKE • Diriša retšistara ya maleba,ya semmušo le ye e sego ya semmušo, mohl.go šomiša poledišano le motho wa pele ka lengwalong la segwera, le ya semmušo ka gare ga lengwalo la senmmušo. • Diriša polelo ya semmušo le ye e sego ya semmušo (polelommileng, jakone) gabotse. • Ge barutwana ba boeletša mošomo wa bona, ba hlokola le go badišiša mošomo, ba swanetše go fokotša diphošophošwana tša mongwalo, le go lekola diteng, mongwalelo le segalo. Mešongwana Morutiši o hlaloša gore bjalo ka batho, re bolela ka ditsela tše di fapanego go ya mafelo a a fapafapanego. Ditsela tše tša go bolela ka go fapana di bitšwa diretšistara tša polelo. Polelo ye nngwe le ye nngwe e na le diretšistara tša semmušo le tše e sego tša semmušo. Morutiši o tlo hlohleletša temogo ya diretšistara tša polelo ka go diriša dipotšišo tše di latelago: i. “Na o bolela go swana ge o le gae le ge o le ka phapošing ya sekolo?” ii. “Na o bolela go swana ge o na le bagwera le ge o na le bagwera ba gago ba bagolo?” iii. “Na o bolela ka tsela ye e itšego ge o na le morutiši wa gago go fapana le ge o bolela le mogwera ka mogala? Ka dihlopha, hlalošang ge e ba le be le tlo šomiša retšistara ya semmušo goba ye e sego ya semmušo go bolela go bolela le batho bao ba lego ka tlase. Na o be o tlo dumediša batho ba bjang? Abelana sephetho sa gago le phapoši ka moka, i. Mogwerago wa potego ii. Batswadi ba gago iii. Hlogo ya sekolo sa geno iv. Ngwana yo monnyane yo a timetšego v. Makgolo’a gago vi. Motho yo mogolo yo o sa mo tsebego. Ka dihlopha,hlalošang ka fao le bego le tlo bolela nakong ya meletlwana ye e latelago. Abelana sephetho sa gago le phapoši ka moka, i. Ka moo ke hlwelego le mogwera ii. Letšatši la go kopana le ba lapa ka moka morago ga go kgaogana le bona kgale iii. Ketelo ya go ikgetha ka moeti yo bohlokwa Ahlaahla ditsela tšeo re ka kgonago go kgetha diretšistara le ka fao di huetšago polelo ya rena ka gona. Lebelela mantšu ao a lego ka gare ga nkatlapana ya ka tlase gomme o laetše gore: • a ka šomišwa ka lebaka la eng, • le mang, • le gore ke dikamanong dife moo o ka dirišago mantšu a. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 63

Lentšu Dikamano Maikemišetšo (KA Baamogedi (LE BOMANG) (KAE) LEBAKA LA ENG) Mosadi Lekgarebe Senoinoi Lethari Ngwanenyana 7 .1 DIPOLELOSEMMOTWANA Polelo ka boyona e hlamilwe ka dipolelosemmotwana tše mmalwa. Polelosemmotwana – mohutana wa polelo wo o hlamilwego ke setšhabana se se itšego; e fapana kudu le dibopego tše dingwe tša polelo ya gaboyona go ya ka mantšu, dibopego le/goba pitšo ya mantšu. Ka polelosemmotwana re šupa polelo ye nngwe ya go fapana go ya ka dilete. Diphapano tša dipolelo tšeo di tswalanywago le polelosemmotwana di ka tšwelela maemong afe goba afe a polelo ao a akaretšago,pitšo ya mantšu, thutapolelo, setlhalogantši le diphapano tša tšhomišo ya polelo. Dipolelosemmotwana di arotšwe ka mehuta ye mene: Dipolelosemmotwana tša selete: Diphapano tša polelo tše di bolelwago tikologong e itšego. Dipolelosemmotwana tša nakwana: diphapano tša polelo tše di šomišwago legatong le le itšego mo tšwelopeleng ya histori. Dipolelosemmotwana tša selegae: diphapano tša polelo tše di šomišwago ke batho ba maemo a a itšego setšhabeng. Lereo le poelosemmotwana le dirišwa go hlaloša phapano go ya ka polelo yeo e tswalanywago le dihlophana tše itšego tša setšhaba. Le ge dipolelosemmotwana tša selete di theilwe godimo ga tikologo, di tswalana ka mabaka a a fapanego. Dipolelosemmotwana tša selegae tšona di hlolega magareng ga dihlophana setšhabeng le gona di tswalanywa le mabaka a a fapanego. Tšona di ka tšwela pele go hlaolwa go ya ka bong, morafe, tumelo, mengwaga le maemo/mphato. Idioleke: Ke diphapano tša polelo tše di šomišwago ke seboledi se nnoši,le pitšo ya mantšu ya mohuta wa yona, thutapolelo le tlotlontšu. Polelo ya magareng e ka tšewa go ba polelosemmotwana ye e phagamišitšwego ya maemo setšhabeng. Ke poelo ya go dirišwa ke mmušo, tša toka, mediya wa bontši le mafapha a Thuto. 7.2 SEGALO KE ENG? Ke mokgwa woo mantšu a bitšwagog ka gona. Go na le segalo sa godimo le sa fase. Re kgona go kwa gore motho polelo ga se ya gabo ka segalo. 64 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

THOBELA MOPRESIDENTE, RE LEBOGA KETELO YA GAGO. GE O BOLELA LE MORUTIŠI WA GAGO O SE KE WA MMITŠA “THAKA” O SE KE WA BITŠA BATSWADI BA GAGO GOBA BATHO BA BAGOLO KA “MATHAKA” • Re bolela go fapana ka moka ka ge re bolela mabakeng a go fapana • Phapano e bonala ka: o Lefelo leo o bolelago go lona o Mabaka a polelo goba poledišano o Tswalano magareng ga seboledi le baamogedi ba tshedimošo • Retšistara ke mokgwa woo seboledi se šomišago polelo go bolela le ba bangwe maemong a go fapana. Ge re bolela goba re ngwala re kgetha gore re ya go šomiša polelo ya semmušo goba yeo e sego ya semmušo. Kgetho yeo ke yona re e bitšago retšistara. Re lebelela tše di latelago ge re dira kgetho ya maleba ya retšistara, baamogedi ba tshedimošo, mabaka a poledišano le lefelo la poledišano. Dilo tše tharo tše ke tšona di tla re lemošago gore retšistara go ka šomišwa ya semmušo goba yeo e sego ya semmušo. Mohlala,ge re bolela le batho bao re ka rego ke batlhomphegi go ka šomišwa polelo ya semmušo, mohl. motswadi a ka bitšwa gabotse ka tsela ya maleba go swana le re mmitša mma goba papa sebakeng sa “ou lady goba “thaema”,ngaka le yona e na le polelo yeo e e šomišago ge e bolela le balwetši le ge e bolela le bašomimmogo. Boradikhemisi le bona ge ba ngwala goba ba bolela ka letswai ba le bitša “NaCI”, efela ge ba bolela le batho ka kakaretšo ba tla le bitša letswai. Polelo yeo e šomišwago ka palamenteng ke polelo yeo e šomišago retšistara ya semmušo ; mola polelo ye e šomišwago ke bagwera e le polelo yeo e šomišago retšistara yeo e sego ya semmušo . RETŠISTARA YEO E SEGO YA SEMMUŠO YA SEMMUŠO Baamogedi ba Ba bagolo go iša go ba bannyane Ba bannyane go iša go ba bagolo. tshedimošo Mongmošomo go iša go mošomi Mošomi go iša go mongmošomo Magareng ga bagwera le ba lelapa Mabaka Go thabiša goba go sedimoša Go sedimoša Go dira tswalano ya kgauswi (yeo Go dira tswalano ya semmušo e sego ya semmušo Go hlohleletša Go šušumetša TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 65

Boemo /dikamano Dikgokagano tša segwera Mangwalo a tša kgwebo Dipoledišano tša megala Poledišano ya semmušo ka mogala Ka gare ga pukutšatši Pego/raporoto Poledišano ya tlwaelo Memo,maphephe a semolao, poledšano ya semmušo, pego ka ba semolao. Maphephe a sedumedi Dipotšišonyakišišo/potšišotherišano tša mošomo Mohlala wa honorifiki wo o šomišwago polelong ya Sepedi • Lentšu le ke retšistara ya maleba ge go bolelwa le motho yo mogolo goba motlhomphegi setšhabeng • Retšistara – Go šomiša mantšu, setaele,thutapolelo,le segalo sa go fapana dikamanong goba maemong a go fapana(mohlala:Dingwalo tša semmušo di ngwadilwe ka retšistara ya semmušo molamangwalo a segwera a ngwalwa ka retšistara yeo e sego ya semmušo) • Mehlala ye e latelago e re laetša kamano goba maemo a go fapana moo go ka šomišwago retšistara ya semmušo goba yeo e sego ya semmušo: Lentšu le, ‘lena’ ka Sepedi le šoma go laetša tlhompho go motho o tee, mola go ya ka thutapolelo le lebišitše go batho ba babedi goba go feta fao. 7.3 RETŠISTARA YEO E SEGO YA SEMMUŠO: POLELOMMILENG Polelo ye ke yeo e šomišwago poledišanong yeo e sego ya semmušo kudu bathong bao ba tlwaelanego. Batho ba ka šomiša polelo ye mo athikeleng ye e itšego ya kuranta, mo kopanong ya tša kgwebo, goba poledišanong magareng ga bagwera goba bašomišanemmogo. Ke polelo yeo re e šomišago ge re dutše fase re iketlile, re thabile, re bolela diphiri le matšhogo ao re nago le ona, ebile re bolela re lokologile. Mehlala ya polelommileng ka Sepedi • O reng motho wa ka? • Wešu • Magegeba • Mepako Polelo ya sethaka Polelo ya sethaka – polelo yeo e sego ya semmušo yeo e šomišwago ke sehlopha se se itšego sa batho, go swana le bafsa ge ba šomiša mantšu a go swana le “huzet”,”di reng”,”eitha”,”sharp”; phaphano magareng ga polelommilleng le polelo ya sethaka ke gore polelommileng e a amogelega mola polelo ya sethaka e sa amogelege. Polelo ya sethaka ga e ne semmušo ka gare ga yona.ge e bapetšwa le polelommileng, ebile e diriša mantšu ao a se go a lekanyetšwa. Gantši polelo ya sethaka e dirišwa ke maloko a sehlopa se se itšego, bjalo ka dithakana, morafe wo o itšego. Polelo ye e na le go ba le mahlapa ka gare. Mehlala ya polelo ya sethaka: 66 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

• Zwakala (polelo ya ditsotsi e era gore etla) • Jampas (thapama/bošego) • Grand (go lokile) • Bucks (tšhelete) • Bastard(lefeela) Mehlala ya ditšweletšwa tšeo di ka go lemošago polelommileng le polelo ya sethaka • Polelo ya go segiša • Polelo yeo e sego ya semmušo • Poledišano yeo e sego ya semmušo • Ditšweletšwa tša go bonwa bjalo ka dikhathune 7.4 Tšakone bohloko bohlokotšakone tšakoneeešomišwa šomišwagogokgetholla kgethollabatheeletši/babadi batheeletši/babadigore goreba base setšee tšeekarolo karolo dinakong dinakongtše tšedingwe. dingwe. Tšakone – ke mareo ao a ikgethilego go ya ka mehuta ya mešomo goba dihlopha tša batho ba ba ba itšego(mohlala, lefapha la thuto le šomiša mantšu a go swana le morutiši,morutwana,moithuti. Lefapha la tša maphelo le tla šomiša mooki,ngaka) Go Tšakone Tšakone ke kemantšu mantšuao aoaašomišwago šomišwagoke kebatho bathogoba gobadihlopha dihlophatše tšedidiitšego itšegogomme gommebona bonababa kweša bohloko seng kwešišana kwešišana tšakone sengsa e šomišwa sa bona.Gego kgetholla bona.Ge wena wenaoo batheeletši/babadi sa weleka sawele fase kafasegorega ga setšee base se karolo seo sehlopha sehlopha dinakong seooo ka kase tše dingwe. sekwešiše kwešiše polelo poleloyeo yeoya yabona. bona.“Ke “Kenagana naganagore goremolwetši molwetšiyo yoooswere swereke keTubercolosis” Tubercolosis”ke keba batša tšamaphelo maphelo Tšakone ke mantšu ao a šomišwago ke batho goba dihlopha tše di itšego gomme bona ba kwešišana seng sa bona.Ge wena o sa ba babolela bolelamagareng magarengga gabona. bona. wele ka fase ga se sehlopha seo o ka se kwešiše polelo yeo ya bona. “Ke nagana gore molwetši yo o swere ke Tubercolosis” ke ba tša maphelo ba bolela magareng ga bona. Tšakone Tšakoneya yatša tšamaphelo maphelo Tšakone Tšakoneya yatša tšathuto thuto Tšakone ya tša maphelo Tšakone ya tša thuto Na Namolwetši molwetšioonwele nwelepanado, panado,ke kenyaka nyaka go gomo mohlaba tšhwana. . hlabatšhwana Le Lefeditše feditšego gongwala ngwalamošomo mošomowa waphapoši? phapoši? Ke Kenyaka nyakagogoswaya swayadipuku dipuku Tšakone Tšakonere e re Tšakone bona reeeka eng?ka bona bona kaeng? eng? • Mantšu a matelele a go hlakahlakantšha  Mantšu Mantšuaamatelele mateleleaagogohlakahlakantšha hlakahlakantšha  Pebofatšo,mohl. Pebofatšo,mohl.imaima==go goba bamotho mothowawakgobe kgobe TŠHUPATSELA  MantšuYA GO Mantšuaago ITHUTA KA goitlhaloša: MONG | SEPEDI itlhaloša:mofahloši,moithuti mofahloši,moithuti 67

• Pebofatšo,mohl. ima = go ba motho wa kgobe • Mantšu a go itlhaloša: mofahloši,moithuti MEHLALA YA TŠAKONE (MANTŠU LE DIKAFOKO) Sehlopha Tšakone Tlhalošo diragatša Diragatša seo se beakantšwego Go tšea maemo a pele go diragatšeng. Lereo le le thomile go mahlahla dirišwa mabakeng a mantši. Borakgwebo dithuto Tšeo o ithutilego Go šomišega Go šupa mešomo le diponagalo tša setšweletšwa/sedirišwa moswaradino Moraloki yo a swarago le go šireletša dino lemorago Babapadi bao ba bapalago morago ka le patlelong. Kgwele ya maoto moralokapele Sebapadi seo se bapalago pele ka lepatlelong. Go nweša Go ragela kgwele ka gare ga dino 7.5 Polelo, maatla le retšistara. • Ge maatla a lekana, thomišo ya mantšu goba mafoko e a nyalelana mohlala: ge ke go bitša ka leina le wena otla mpitša ka leina/ge ke go bitša ka sefane le wena o tla mpitša ka sefane. • Mo maatla a sa lekanego re ka se bitšane go swana,mohl. o ka bitša ngaka ya gago ngaka Mokoka efela yena a go bitša Lesiba. • Moo kopano e lego ya ka mehla, re atiša go šomiša leina la metlae, mohl Rozero, Manzo, Hlamso • Moo kopano e sego ya ka mehla, ga re be le mabitši le gannyane, mohl, mongwaledi poskantorong(malome yola wa posong), mootledi wa pese yo o mmonago mehla ye(mootledi yola wa pese)i • Moo go nago le kopakopano ya lerato ya go tsenelela, re diriša nyenyefatšo ya maina , dikhutsufatšo le mareo a go bontšha lerato, mohlala, Hunadi(Huni), Matsobane (Tsubi), Kedibone (Kedi) • Mo kopakopano ya lerato e sego gona goba e le fase, re šomiša maina ao a filwego a semmušo : Matome, Rebone, Selae. 7.6 Setaele • Mokgwa wa go ikgetha wo mongwadi a šomišago mantšu go ngwala ditaba go tliša molaetša. Mongwadi o šomiša setaele go tšweletša molaetša wa gagwe. Se se ka tlišwa ke kgetho ye botse ya mantšu,mafoko,segalo le tšhomišo ya kgegeo. • Lentšu le setaele le ra gore polelo yeo e arogantšwego go lebeletšwe polelo yeo e lego ya semmušo le yeo e sego ya semmušo re lebeletše polelo le seemo seo re bolelago re le ka go sona. Meletlong re šomiša polelo ya semmušo. Mo go bolelwago le batho phatlalatša go ka šomišwa polelo ya semmušo efela gwa se be le gona go tiišeletša polelo yeo; mo go bolelwago le dithaka ka ditaba tšeo di sego bohlokwa go šomišwa polelo yeo e sego ya semmušo. Go lebelelwa mabaka gomme ra šomiša polelo ya maleba. • Mohuta wa moletlo o Phapano ka mengwaga magareng ga batho bao ba boledišanago. 68 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

o Mošomo wo o dirwago, e ka ba e le ka go ngwala goba go bolela, le maikutlo a batho bao ba boledišanago. (Wardhaugh, 1986: 48). 8. TSWALANO MAGARENG GA POLELO LE SETŠO. Dinyakwa tša CAPS : Bontšha kwešišo ya tswalano magareng ga polelo le setšo ka go hlompha setšo 8.1 Setšo ke eng? • Ditumelo, boitshwaro le melawana ya sehlopha se se itšego sa batho goba sehlopha se sengwe le se sengwe sa batho ka gare ga setšo. Setšo ke palomoka ya mešongwana le menagano ya sehlopha se itšego sa batho le setšo seo ba abelanago gomme se šomišwa ke sehlopha seo sa batho mohlala, setšo sa Bapedi. • Setšo ke ditlhologelo tša bokgabo,seleago, tlhagišo le tatso tšeo di tšewago go ba bohlokwa ke setšhaba, mekgwa, meaparo bj.bj. Letago goba tlhwekišo ye e tšwago go ditlhologelo tše. • Setšo ga se eme felo go tee se fetoga le dinako. 8.2 Tswalano magareng ga polelo le setšo ke eng? • Polelo ye e šomišwago ke setšhaba se se itšego e kgauswi le setšo sa setšhaba seo. Setšo sa batho bao ba itšego se dirišwa ke setšhaba seo gore mongwe le mongwe yo a se latelago a amogelege moo setšhabeng seo. • Polelo ye nngwe le ye nngwe e tswalana le setšo e bile e thuša le go tšweleletša dinyakwa tša setšo seo. • Setšo le polelo di amana ka tsela yeo e lego gore o ka se kgone go kwešiša ye nngwe ka ntle le ye nngwe. • Batho ba ditšo tša go fapana ba tlhaloša lefase ka tsela ya go fapana ka polelo ya bona. • Ditšo tša go fapana di tšweleletšwa ke polelo bjalo ka diema,mohl. Kolobe ya lešala morago……. Re swanetše go lebelela tšhomišo ya mantšu, mantšu a maleba /tlotlontšu, diema, diila, botho le setšo, madume re lebelele le ditirigalo, setlwaedi. 8.3 Diteng le tirišo ge go rutwa kamano magareng ga polelo le setšo Ge re ruta kamano magareng ga polelo le setšo re swanetše go hlokomela tše di latelago: Tirišo ya polelo, tlotlontšu, diema, diila, pebofatšo, boikokobetšo, setšo, ditumedišo, ditiragalo, ditlwaelo le dika. Tše ke dintlha tšeo di huetšago tsela yeo batho ba ditšo tsa go fapana ba ikamanyago le lefase ka gona. Go ruta le kelo Mešongwana i. Ka sehlopha, gopodišišang ka lentšu le ‘seshebo’. Go tla eng ka monaganong wa gago? Re botše dijo tšeo wena o di wetšago ka fase ga sešebo. ii. Lebelela tšeo di loketšwego ke sehlopa sa gago ka tlase ga sešebo. Na di swana le tša gago? Ge e le gore go bjalo, o nagana gore ke ka lebaka la eng go le bjalo/ge go se le gona ke ka lebaka la eng le fapana? iii. Ke ka lebaka la eng o ngwadile mantšu ao? Lebelela seo sehlopha sa gago se se ngwadilego. iv. Naa lentšu le sešebo le gona ka polelo ya seafrikanse?Ge go le bjalo o nagana gore ke ka lebaka la eng, Le ge go se bjalo TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 69

e ka ba lebaka ke eng? v. O nagana gore re swanetše go dira eng ge re fetolela polelo ye nngwe go ye nngwe? Na go lekane go gopola ka mantšu fela? vi. Ka sehlopha gopodišišang ka mantšu ao a latelago: o gopola e ke mantšu a a latelago ge a ka fetolelwa polelong ya geno a ka bolela selo se tee? Na di ka fapana bjang go ya ka ditšo tše dingwe mohlal, leleme la seAfrikanse le sejahlapi a. Dignity- seriti b. Uncle (maternal= malome c. Uncle parternal) =ramogolo (Sepedi) d. Aunt(maternal)= mmane(Sepedi) e. Aunt (parternal) rakgadi(Sepedi) f. Cousin (sister/brother) = motswala vii. Gopola ka diema ka polelo ya geno, ge o ka di fetolela polelong ye nngwe di ka no se sa bolela selo se tee. A re lebelele seema se se latelago “Sedibana sa pele se bolaiša lenyora” • nagana gore seema se se tlile bjang? E ka ba seema se se ra go reng ka setšo sa Bapedi? • Na o nagana gore ditšo tše dingwe di na le sona seema se? • Ge o ka fetolela seema se go seafrikanse le sejahlapi goba dipolelong tše dingwe tša seafrika, na ka swanela ke go gopodišiša ka eng pele o dira phetolelo? Seema se se ra gore o se ke wa tshepa selo seo o se bego wa se swara goba wa seboa/ w aba le bonnete bja sona. 8.4 Setšo le tlotlontšu Mehlala ya mantšu ao a laetšago setšo sa Bapedi KGORO LEKGOTLA MAGADI KOMA DIKGOBE THOBELA LEŠOBORO MODIKANA MOROGO PHASA BADIMO GO HLABIŠA BAKGONYANA 8.5 Setšo le Diila • Diila ke dilo tšeo batho ba sa bolelego ka tšona. Go se obamele melao ye ya diila go ka iša motho kotlong goba go rogakwa ke setšhaba. • Mantšu a diila ke seipone se sebotse sa meetlo le ditumelo tša setšhaba. • Mantšu le dihlogotaba tša diila e ka ba mantšu ao a dirišwago go meleko goba mantšu ao a tswalanywago le letsogo la nngele, thobalano le ditho tša bong, go hlapologa, ditaba tša sedumedi, bj.bj. • Mabakeng a mangwe batho ba na le go tshela melao yeo e amanago le tšhomišo ya mantšu a diila ka mabaka a a latelago: o Go ikgokela mahlo a batho o Go laetša lenyatšo 70 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

o Go bontšha boganka le botsweya o Go rogaka pušo o Go bontšha tokologo, bj.bj Setšo le tšhomišo ya pebofatšo • Dipebofatšo ke dilo tšeo batho ba bolelago ka tšona ka tsela ya go rarela. • Dipebafatšo di re dumelela go bolela ka dilo tša go se be bose goba tša go fefola go se bose, mohlala, taba ya go hlokofala, bokebekwa, go hloka mošomo, bodiidi, go se itekanele mmeleng. Araba dipotšišo tše di latelago go ya ka leleme la geno. • Ke ka lebaka lang batho ba šomiša dipebafatšo? • Efa mohlala wa pebofatšo ya ge go rerwa molato wa mpa. • Efa mehlala ye mengwe ya pebofatšo yeo e amanago le go belega polelong ya geno. • Ke dipebofatšo dife tše dingwe le dibopego tša polelo tšeo di šomišwago polelong ya geno tšeo di bontšhago setšo sa geno? Efa mehlala ye lesome. Lebelela gape retšistara. Setšo le tlhalošo ye e iphihlego Tlhalošo ye e iphlilego e fapana go ya ka ditšo. Mohlala: O mpša ka Sepedi go ra gore ditiro goba mekgwa/maitshwaro a a šišimiša. 8.6 Ditumedišo go ya ka ditšo tše di fapanego Batho ba bangwe ba ka bolela ka tše dilatelago ge ba dumediša goba go iphetolela ge go dumedišwa : • Ge go lewa (Thobela, a re ngwatheng ) • Tša boso( Re tsogile, re botšiša lena, rena re bona marega ). • Ditiro: Bašomi!= Dumelang bašomi? se se direga ge batho ba dumediša motho yo a šomago goba yo a sa tšwago go boa mošomong. 9. DITŠWELETŠWA TŠA GO BONWA LE TŠHOMIŠO YA DITHO TŠA MMELE 9.1 POLELO KA GO DIRIŠA DITHO TŠA MMELE Mešongwana ya go itlwaetša • Na o šomiša thekisi goba ntšeekgopu ge o etla sekolong? • Ke dika dife tšeo o di šomišago go emiša dinamelwa tša go go tšea kgopu? • Na setšo sa geno se go dumelela go tsepelela motho yo mogolo go wena ka mahlong ge o bolela le yena? Ge se sa go dumelele, na o bona nke se se ka dira gore batho ba nagane gore ga o na kgahlego poledišanong? • Lebelela dikhathuni tša mehuta ya go fapana gomme o hlaole dika le polelo mmele o be o laetše khuetšo ya tšona gare ga batho bao ba boledišanago. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 71

nagane gore ga o na kgahlego poledišanong?  Lebelela dikhathuni tša mehuta ya go fapana gomme o hlaole dika le polelo mmele o be o laetše khuetšo ya tšona gare ga batho bao ba boledišanago. Bona mo! O se ke wa Se galefe hle nagana gore ka ge o le mosadi. Nna monna o tla hwetša ke nyaka mošomo wo. AOWA. mošomo fela. O tla mo o apere sutu o swere le suthukheisi o ipoditše gore mošomo ke wa gago. lehono ga se maloba, lebala. Polelo ka go diriša ditho tša mmele ke karolo yeo e raraganego eupša ye bohlokwa kudu ya mabokgoni ka moka a poledišano eupša gantši batho ba na le go se lemoge mekgwa ya polelo mmele yeo ba e šomišago. Temogo ya motheo ya mekgwanakgwana Polelo ka go diriša ditho tša mmele ke karolo yeo e raraganego eupša ye bohlokwa kudu ya ya polelo mmele go tlaleletša se se boletšwego e ka thuša go kaonafatša kamano le ba bangwe. Tsebo ya dika tše e ka šomišwa mabokgoni ka moka a poledišano eupša gantši batho ba na le go se lemoge mekgwa ya gopolelo hlohleletša batho yeo mmele go bolela ba e kašomišago. dipelaelo tša bona ebile eya Temogo ka dira gore goya motheo be mekgwanakgwana le kwešišo ya go swana – ya seopolelo bjale e lemmele go maikemišetšo a poledišano. go tlaleletša se se boletšwego e ka thuša go kaonafatša kamano le ba bangwe. Tsebo ya dika tše e ka šomišwa go hlohleletša batho go bolela ka dipelaelo tša bona ebile e ka dira gore go Poledišano le ba bangwe be le kwešišo ya goga eswana laetše fela – seo seomantšu bjaleaeselešupago sa molaleng, tshedimošo go maikemišetšo goba molaetša wo o fetišwago, eupša a poledišano. e šupa gape le melaetša ya go se be molaleng yeo e laetšwago ka mokgwa wa polelo ya dika tša mmele go sa šetšwe gore ke ka maikemišetšo goba ga se ka maikemišetšo. Mohlala: Monna yo ga a bolele, o diriša ditho tša mmele go tšweletša molaetša wa gagwe. 76 Maikutlo a gagwe a utollwa ke tlhorišo ye a e bontšhago mo Polelo ya dika tša mmele e akaretša kgatelelo ya sefahlego, segalo le go kwagala ga lentšu, dika tša go laetšwa ka polelo mmele le sekgoba gare ga batho bao ba boledišanago. Dika tše tša polelo yeo e se go ya molomo di ka fa taetšonyana le tshedimošo ya tlaleletšo le tlhalošo go tlaleletša se se boletšwego ka molomo. 72 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

tša polelo yeo e se go ya molomo di ka fa taetšonyana le tshedimošo ya tlaleletšo le tlhalošo go tlaleletša se se boletšwego ka molomo. Lebelela batho ba ba ba bedi: Go direga eng? Dika tša mmele di akaretša eng? Lebelela batho ba ba ba bedi: Go direga eng? Dika tša mmele di akaretša eng? Monna yo ke kgale a kgalelwa go tla mošomong a nwele. Bjale o bontšhwa mo a saennego gona. Melaetša ya go se tlišwe ka lentšu e kgontšha batho go: • Go maatlafatša goba go kaonafatša seo se boletšwego ka lentšu. 77 Melaetša Mohlala: ya ba Ge batho gorese tlišwe “Ee”, ba ka ka lentšu dumela gapeele ka kgontšha hlogo go batho gatelela go: gore ba dumelelana le motho yo ba bolelago le yena Go magetla  kukela mola go maatlafatša goba godimo le gore go kaonafatša “Go lokile, seokasesefahlego ke a leboga” boletšwego sa se ka lentšu. bontšhe lethabo, e le sešupo sa gore dilo Mohlala: ga gabotsebotse Gese tša batholokaba retee. le ga “Ee”, ba ka dumela gape le ka hlogo go gatelela gore ba dumelelana le motho yo ba bolelago le yena mola go kukela magetla godimo le gore “Go lokile, ke a leboga” • katshedimošo Go fa sefahlego ka sa se a maikutlobontšhe bona. lethabo, e le sešupo sa gore dilo gabotsebotse ga se tša loka le ga tee. •  GoGo fa tshedimošo hlaloša ka maikutlo goba go maatlafatša dikamano a bona. gare ga batho.  Go hlaloša goba go maatlafatša dikamano gare ga batho. •  GoGo laola moelamoela laola wa poledišano, mohlala: Go mohlala: wa poledišano, fa batho ba Go bangwe dika tšaba fa batho go laetša bangwegore ba feditše dika tša go gobolela laetšagobagore o nyaka goba bolela se sengwe. feditše go bolela goba o nyaka go bolela se sengwe.  Polelo yeo e se go ya molomo e laetšwa ka mekgwa ya go fapana: go sepediša letsogo • Polelo yeo e se go ya molomo e laetšwa ka mekgwa ya go fapana: go sepediša letsogo le mahlo, boemo bja mmele le le mahlo, boemo bja mmele le dikanadikana tša mmele tšeo di swanetšego go hlalošwa dikanadikana go šeditšwe tša mmele tšeo polelo kadimantšu. swanetšego go hlalošwa go šeditšwe polelo ka mantšu. Ke be ke sa tshepe gore a ka nkweša bohloko ka tsela ye. Tšweletšo ya maikutlo ntle le go hlaboša lentšu. Mehuta Mehuta ya ya poledišano poledišano yeo e sa yeo e sa ka tšweletšwego tšweletšwego ka polelo molomo e bitšwa molomoyeo eese go bitšwa polelo Yona ya molomo. yeoee se go ya akaretša: molomo. Yona e akaretša: • Tshepedišo ya ditho tša mmele.  Tshepedišo ya ditho tša mmele. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 73  Boemo bja mmele.  Kopantšho mahlo.

• Boemo bja mmele. • Kopantšho mahlo. • Bokgauswi goba sekgoba sa mong. • Tlhagišo ya sefahlego • Motho ge a nyamile o inamiša sefahlego a ba a sepela ka go nanya. • Batho ba ka dumedišana ka matsogo. • Motho a ka dumediša ba bangwe ka go emiša letsogo le tee. • Go emiša menwana go laetšase se sengwe. • Go emiša dinamelwa ka mekgwa ya go fapana. • Go laola sephethephethe. • Go laola papadi. • Polelo ya maswao • Go ipikitla maahlo. • Go loma manala. • Go bea monwana lerameng 74 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

 Go loma manala.  Go bea monwana lerameng Ka morago ga go bona dipoledišano tšeo di sa tšweletšwego ka molomo, Lebelela dikhathune tše di latelago o bontšhe gore di Ka bolela ka morago ga go bona dipoledišano tšeo di sa tšweletšwego ka molomo, Lebelela eng. dikhathune tše di latelago o bontšhe gore di bolela ka eng. Barutwana ba swanetše go hlatholla ditšweletšwa tša go bonwa ba lebeletše tše di latelago: 79 • Dithekniki tša tšhušumetšo : o Polelo ya maikutlo o Tšhušumetšo o Tshekamelo ka lehlakoreng le tee o Polelo ya go jabetša. • Go kwešiša ka fao polelo le diswantšho di ka bopago mohola le maikutlo o ka fao di ka sekamelago ka lehlakoreng le tee la bong o tša kgethologanya go ya ka semorafe o go kgetholla go ya ka bogolo goba tša sekamela ka lehlakoreng le tee kudu go dipapatšo. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 75

• go tseba le go kwešiša bohlokwa bja tšhomišo ya mehuta ya difonte, dihlogo le ditsopolwa. • Go kgona go ahlaahla o go hlatholla o go sekaseka o go itswalanya le mehuta ya dikhathuni le dikhomiki. Mehlala ya ditšweletswa tseo di ka šomišwago ka nako ya thutwana ya ditšweletšwa tša go bonwa: dipapatšo, dikhathuni, websaete le diswantšho. Mešongwana le kelo Barutwana ba lekodišiše tše di latelago: - peakanyo ya setšweletšwa - go goga šedi ya mmadi - bohlokwa bja ditiragalo ka gare ga setšweletšwa -bohlokwa bja mmala - tirišo ya polelo ya go šušumetša bjalo ka ya maikutlo, go sekamela ka lehlakoreng le tee, le polelo ya go jabetša. - ka fao polelo le diswantšho di ka bopago mohola le maikutlo (ka fao di ka sekamelago ka lehlakoreng le tee la bong, tša kgethologanya go ya ka semorafe, go kgetholla go ya ka bogolo goba tša sekamela ka lehlakoreng le tee kudu go dipapatšo) - Tšhomišo ya difonte tše di fapanego - Tirišo ya dihlogo Go bala ditšweletšwa tša go bogelwa. Ditšweletšwa tša go bogelwa di diriša diponagalo tša go bonwa (ditšeadiswantšho)le diponagalo tša bomolomo (mantšu, poledišano, le diponagalo tša polelo) go fihliša molaetša go baamogedi ba tshedimošo. Gore o kgone go bala setšweletšwa sa go bogelwa o swanetše go se bona makga a mantši. Hwetša kgopolokgolo o be o nyakišiše ka fao diponagalo tša dilo tša go bonwa le bomolomo tša setšweletšwa bjalo ka sebopego, tšweletšo le diponagalo tša polelo di šomago mmogo ka gona. Gopola ka maikemišetšo a setšweletšwa le ka moo dithekniki tše di thušago ka gona go goroša molaetša go baamogedi ba tshedimošo. Diponagalo tša dibogelwa: boemo bja setšeadiswantšho, seetša, khuetšo ya go ikgetha, tšweletšo, seswantšho sa go gatelela tše dingwe, poeletšo, mmala, fonte, dithalwa, phapantšho. Na dielemente tša ditšweletšwa tša go bonwa tša go itlhaola ke dife? Hlokomela seo se tšeago šedi ya gago kudu ka seswantšho ge o se bona la mathomo. E ka ba tlhakatlhakano ya mebala; dilo tšeo di fapanego; ba di bolelago le polelo ya ditho tša mmele; mafelo ao ba lego go ona; tšhomišo ya seetša le moriti; tšweletšo ya dikgopolo tšeo di fapanago; bogolo bja dilo ka seemo; tšhomišo ya setšeadiswantšho mahlakoreng a go fapana; tšhomišo ya disimbolo; dielemente tša tshegišo; bj bj. • Mebala ya go taga ka bontši, tšweletšo le tšhomišo ya fonte ya go fapafapana e ka tliša kgahlego ya baswa ya ba ya moya wa lethabo. • Mebala ya go se tage ka bontši, fonte ya go tlwaelega le tšweletšo ya go se hlake gabotse e ka tliša kgahlego go meetlo ya setšo le batho ba bagolo. 76 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

• Mmala o motala, mohubedu le wa gauta, fonte ya go kgabiswa le tšweletšo ye botse di ka šomišwa go tliša kgahlego go batho ba go rata dilo tša maemo a godimo. Lekola khuetšo ya tšhomišo ya mehutahuta ya fonte le bogolo bja yona le dihlogo. Tshekatsheko ya ditšweletšwa tša go bonwa Ela hloko dipotšišo tše di latelago ge o sekaseka ditšweletšwa tše: • Ke mohuta ofe wa setšweletšwa? • Seswantšho se emela eng? Setšweletšwa se bolela ka eng? • Mohola wa setšweletšwa ke ofe? Fahlela. • Na baamogedi ba tshedimošo ke bomang? Efa lebaka. • Se bopilwe ka eng? • Ke dielemente dife tše bohlokwa? • Ke kamano efe magareng ga mmogedi le setšweletšwa? • Na setšweletšwa se se fihlelela morero bjang? Mošongwana wa 1 Mošongwana wa 1 KHATHUNE Bala ka tsenelelo le tsinkelo khathune ye ya ka tlase gore o tle o kgone go laetša mabokgoni KHATHUNE a tlhathollo ya ditšweletšwa tša go bonwa ka go araba dipotšišo. Bala ka tsenelelo le tsinkelo khathune ye ya ka tlase gore o tle o kgone go laetša mabokgoni a tlhathollo ya ditšweletšwa tša go bonwa ka go araba dipotšišo. OFISI YA Re a tseba gore o hweditše MOLAODI mošomo wo ka ge o le ngwana wa mobu mola nna ke le Oa motšwantle. O tsebe gore bokoto nhlolela le bobodu ke hlogo le molala. Monna? TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 77

1 Bontšha polelo ya katshekamelo ka lehlakoreng le tee. Kgetha karabo ya maleba. A Rena o be o re beile kae. B bokoto le bobodu ke hlogo le molala di (1) C Dihlalefi ke banna. D Ga ke theeletše, rena o be o re beile kae 2 Ke sekapolelo sefe seo se dirišitšwego mo khathuneng. (1) 3 Bapetša dipudula tšs di lego mo khathuneng ye. (2) 4 Na mlaotheo wa naga o reng mabapi le se se diregago mo khathuneng? Thekga karabo ya (2) gago. 5 Hlaloša seo se laetšwago ke polelommele ya monna wa go ema le polelosefahlego sa monna wa go dula.. (2) 5 Hlaloša seo se laetšwago ke polelommele ya monna wa go ema le polelosefahlego sa monna (2) 4.6 wa go dula.. ka mo seema sa phiri ya mekokabedi e phatloga noka se Sekaseka nyalelanago le khathune ye ka gona (2) 4.6 Sekaseka ka mo seema sa phiri ya mekokabedi e phatloga noka se nyalelanago le khathune (2) [10] ye ka gona [10] Lebelela khathune ye ya ka tlase gomme o e bapetše le ye ya ka godimo Lebelela khathune ye ya ka tlase gomme o e bapetše le ye ya ka godimo OFISI YA MOLAODI Yo ke morwa wa ka. Ke yena molaodi yo mofsa wa lefelo le. Wena tšea merwalana ya gago o nkemele kua ntle. Mošongwana wa 2 Bala ka tsenelelo le tsinkelo khathune ye ya ka tlase gore o tle o kgone go laetša mabokgoni a tlhathollo ya ditšweletšwa tša go bonwa ka go araba dipotšišo. 78 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Bala ka tsenelelo le tsinkelo khathune ye ya ka tlase gore o tle o kgone go laetša mabokgoni a tlhathollo ya ditšweletšwa tša go bonwa ka go araba dipotšišo. O tla hwetša hlatlošo ge o ka ba motho wa ka. Ke nyaka gore o be yo mogolo wa bašomi ba ka moka. E sego dibodu tše! Wo ke mohlolo! Motšwakantle a ka se hlatlošwe maemong mola rena re le gona? Yeo e ka se kgonege. 1. Ke eng se se tšweletšwago ke khathune ye? 1. Ke eng se se tšweletšwago ke khathune ye? 2. 2.Tsopola Tsopola polelo polelo ya ya mo kgethollo kgethollo mo khathuneng khathuneng 3. Tsopola polelo ya go jabetša ye e dirišitšwego mo. 3. 4.Tsopola Laetša phapano polelo ya dipudula ya go jabetša tše dimo. ye e dirišitšwego dirišitšwego mo. 5. Kalo / Peakanyo e re utollela mohuta ofe wa lefelo? 4. 6.Laetša Na phapano rakhathune ya o bontšhitše dipudula tše bošaedimo. di dirišitšwego bja tšhomišo ya maatla a maemo ka tsela efe? 7. Na o bona go na le tekatekano mo lefelong le? 5. 8.Kalo / Hlatholla maikutlo Peakanyo e re a amohuta utollela aparetšego batho ba ba bolelago mo khathuneng. ofe wa lefelo? 6. Na rakhathune o bontšhitše bošaedi bja tšhomišo ya maatla a maemo ka tsela efe? 7. Na o bona go na le tekatekano mo lefelong le? 8. Hlatholla maikutlo a a aparetšego batho ba ba bolelago mo khathuneng. 84 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 79

Mošongwana wa 3 Mošongwana wa 3 Feta! O se tsene ka mo. Ga ke nyake Ke kgopelathušo, banna ba badiidi, O Ke kitimišwa ke na le bokae? batho 1 Bontšha polelo ya mosadi yo ya kgethologanyo ka go kgetha karabo ya maleba. 1 Bontšha polelo ya mosadi yo ya kgethologanyo ka go kgetha karabo ya maleba. A Ba bakoto ke banna. (1) BA Bann aba badiidi Ba bakoto ke banna. C Ga ke nyake banna ba bakoto. D B Bann aba O a tšwafa. badiidi C Ga ke nyake banna ba bakoto. D O a tšwafa. (1) 2 Efa lentšu leo le dirišitšwego ke mothadi wa khathune go laetša lehloyo. (1) 2 Efa lentšu leo le dirišitšwego ke mothadi wa khathune go laetša lehloyo. (1) 3 Bontšha mošomo wo o phethwago ke leswao la makalo mo khathuneng ye. (1) 3 Bontšha mošomo wo o phethwago ke leswao la makalo mo khathuneng ye. (1) 44 Bapetša Bapetša dipudula dipudula tša tša mo mo khathuneng khathuneng ye. ye. (2) (2) 5 Laetša tswalano gare ga polelo ye e kotofaditšwego le peakanyo (kalo) ya 5 khathuni. Laetša tswalano gare ga polelo ye e kotofaditšwego le peakanyo (kalo) ya khathuni. (2) (2) 6 Hlaloša seo se laetšwago ke tirišo ya ditho tša mmele tša monna yo. (2) 6 Hlaloša seo se laetšwago ke tirišo ya ditho tša mmele tša monna yo. (2) 7 Na o bona monna yo a tšwelelago khathuning a bolela nnete? Šitlela karabo 7 Nayao gago bona ka lebaka. monna yo a tšwelelago khathuning a bolela nnete? Šitlela karabo ya gago ka (1) (1) lebaka. [10] [10] 85 9.1 POLELO KA GO DIRIŠA DITHO TŠA MMELE Mešongwana ya go itlwaetša • Na o šomiša thekisi goba ntšeekgopu ge o etla sekolong? • Ke dika dife tšeo o di šomišago go emiša dinamelwa tša go go tšea kgopu? 80 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

• Na setšo sa geno se go dumelela go tsepelela motho yo mogolo go wena ka mahlong ge o bolela le yena? Ge se sa go dumelele, na o bona nke se se ka dira gore batho ba nagane gore ga o na kgahlego poledišanong? • Lebelela dikhathuni tša mehuta ya go fapana gomme o hlaole dika le polelo mmele o be o laetše khuetšo ya tšona gare ga batho bao ba boledišanago. Polelo ka go diriša ditho tša mmele ke karolo yeo e raraganego eupša ye bohlokwa kudu ya mabokgoni ka moka a poledišano eupša gantši batho ba na le go se lemoge mekgwa ya polelo mmele yeo ba e šomišago. Temogo ya motheo ya mekgwanakgwana ya polelo mmele go tlaleletša se se boletšwego e ka thuša go kaonafatša kamano le ba bangwe. Tsebo ya dika tše e ka šomišwa go hlohleletša batho go bolela ka dipelaelo tša bona ebile e ka dira gore go be le kwešišo ya go swana – seo bjale e le go maikemišetšo a poledišano. Poledišano le ba bangwe ga e laetše fela seo mantšu a se šupago sa molaleng, tshedimošo goba molaetša wo o fetišwago, eupša e šupa gape le melaetša ya go se be molaleng yeo e laetšwago ka mokgwa wa polelo ya dika tša mmele go sa šetšwe gore ke ka maikemišetšo goba ga se ka maikemišetšo. Polelo ya dika tša mmele e akaretša kgatelelo ya sefahlego, segalo le go kwagala ga lentšu, dika tša go laetšwa ka polelo mmele le sekgoba gare ga batho bao ba boledišanago. Dika tše tša polelo yeo e se go ya molomo di ka fa taetšonyana le tshedimošo ya tlaleletšo le tlhalošo go tlaleletša se se boletšwego ka molomo. Melaetša ya go se tlišwe ka lentšu e kgontšha batho go: • Go maatlafatša goba go kaonafatša seo se boletšwego ka lentšu. Mohlala: Ge batho ba re “Ee”, ba ka dumela gape le ka hlogo go gatelela gore ba dumelelana le motho yo ba bolelago le yena mola go kukela magetla godimo le gore “Go lokile, ke a leboga” ka sefahlego sa se bontšhe lethabo, e le sešupo sa gore dilo gabotsebotse ga se tša loka le ga tee. • Go fa tshedimošo ka maikutlo a bona. • Go hlaloša goba go maatlafatša dikamano gare ga batho. • Go laola moela wa poledišano, mohlala: Go fa batho ba bangwe dika tša go laetša gore ba feditše go bolela goba o nyaka go bolela se sengwe. • Polelo yeo e se go ya molomo e laetšwa ka mekgwa ya go fapana: go sepediša letsogo le mahlo, boemo bja mmele le dikanadikana tša mmele tšeo di swanetšego go hlalošwa go šeditšwe polelo ka mantšu. Mehuta ya poledišano yeo e sa tšweletšwego ka molomo e bitšwa polelo yeo e se go ya molomo. Yona e akaretša: • Tshepedišo ya ditho tša mmele. • Boemo bja mmele. • Kopantšho mahlo. • Bokgauswi goba sekgoba sa mong. • Tlhagišo ya sefahlego • Motho ge a nyamile o inamiša sefahlego a ba a sepela ka go nanya. • Batho ba ka dumedišana ka matsogo. • Motho a ka dumediša ba bangwe ka go emiša letsogo le tee. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 81

• Go emiša menwana go laetšase se sengwe. • Go emiša dinamelwa ka mekgwa ya go fapana. • Go laola sephethephethe. • Go laola papadi. • Polelo ya maswao( sign language) • Go ipikitla maahlo. • Go loma manala. • Go bea monwana lerameng. 9.2 Ditlhagišo tša sefahlego A B C D E F G H I Laetša gore difahlego tše di tšweletša maikutlo afe. Mehlala e se mekae ya maikutlo yeo e ka hlagišwago ka tšhomišo ya ditlhagišo tša sefahlego e akaretša: Lethabo, Manyami, Pefelo, Go makala, Go šišimišega, Letšhogo, Go hlakahlakana, Tlhologelo, Lenyatšo Kopantšhomahlo Kopantšhomahlo ke ntlha ye bohlokwa go maitshwaro a e sego a molomo/go bolela. Go kopakopano ya batho, e šoma mešomo ye meraro ye megolo: • Go fa le go amogela molaetša. Ge motho a go lebelela thwii ka mahlong ge o le gare ga poledišano, o tlo kgona go bona ge eba o na le kgatlhego le gore o theeleditše ka tlhoko. Le ge go le bjalo, kopantšho ye e lelefaditšwego e ka tliša letšhogo. Go kgaotša kopantšhomahlo le go fela o lebelela ka thoko go ka laetša gore motho ga a sa theeleditše, ga se a iketla goba o leka go fihla maikutlo a botengteng bja gagwe. • Go sepediša se sengwe mabapi le setswalle magareng ga batho: Ge o sa rate motho yo mongwe, o na le gona go efoša kopantšhomahlo mola le thaka ya leihlo le yona e nyenyefatšwa. Ka go le lengwe, go tšwetša pele kopantšhomahlo ye botse ke taetši ya kgatlhego goba go bontšha go gogegelwa go molekani. 82 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

• Go ponyaponya • Go ponyaponya ke tlhago empa o swanetše go hlokomela gore a na motho o ponyaponya gantši goba gannyane naa.Gantši batho ba na le go ponyaponya ka lebelo ge ba ekwa ba na le kgatelelo goba go se iketle. Go ponyaponya go go tlago ka morago ga nako ya tlwaelo, go ka laetša gore motho o leka go laola tshepelo ya mahlo ka boomo. Go fa mohlala, moraloki wa phokha a ka ponyaponya gannyane ka gore a nyaka go bonala e ke ga se a thaba ka boomo e le go laetša letsogo leo le šomišitšwego Bogolo bja thaka/tlhaka ya leihlo Ye nngwe ya ditaetši tša go bonala gabotse tšeo leihlo le ka di fago, ke ka lebaka la bogolo bja thaka ya leihlo. Le ge e le gore go taga ga tikologo go laola go taologa ga thaka ya leihlo, nakong ye nngwe maikutlo le wona a ka kgona go tliša diphetogo tše nnyane go bogolo bja thaka ya leihlo. Go fa mohlala, o ka no ba o kile wa kwa ka mmolelwana wa “mahlo a ka phapošing ya borobalo” wo o dirišwago go hlaloša tebelelo yeo yo mongwe a e fago ge e le gore bobedi bo bontšha go ratana goba go kgahlegelana. Ditlhagišo tša molomo le mesepeloDi ka ba bohlokwa go thuša go bala le go kwešiša polelommele.Go fa mohlala, go sotla / nyanya molomo wa ka fase go ka laetša gore motho o itemogela letšhogo, go belaela le go ikwa a se a bolokega. Go khupetša molomo e ka ba maiteko a go bontšha boikobo ge e le gore motho o a edimola goba go gohlola ebile gape e ka ba go šireletša go laetša go selekega goba go laetša go se kgahlege. Go myemyela ke ye nngwe ya ditaetši tše kgolokgolo tša polelommele empa go myemyela le gona go ka hlathollwa ka ditsela tše di fapanego. Go myemyela e ka ba ga nnete goba go ka dirišwa go laetša lethabo le e sego la nnete,kodutlo goba go gonona. Ge o lekola polelommele hlokomela ditaetši tše di latelago tša molomo le dipounama: • Dipounama tše di tswaletšwego Dipounama tše di tswaletšwego e ka ba sešupo sa go se kwe bose, go se amogele, go se tshepe. • Go loma molomo/dipounama TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 83

Mabakeng a mangwe batho ba loma melomo ge ba tshwenyegile, fišegelwa, ba na le kgatelelo ya monagano. • Go khupetša molomo Ge motho a rata go fihla maikutlo a gagwe, a ka khupetša molomo ka nepo ya go šireletša gore a se bonwe ge a myemyela goba go segela teng. • Fetolela godimo goba fase Diphetogo tše nnyane molomong e ka ba sešupo sa go bonagala gabotse mabapi le seo motho a se kwago. Ge molomo o retološitšwe gannyane go ya godimo, e ka ba sešupo sa gore motho o kwa bose ebile o bona go na le kgonagalo ya katlego go seo a se dirago. Ka lehlakoreng le lengwe, ge molomo o theošeditšwe fase, se e ka ba sešupo sa manyami, go se dumele/amogele. Bokgauswi le Sekgoba sa bomotho Setšo se sengwe le se sengwe se na le maemo a bokgauswi go ya le ka mehuta ye e fapanego ya setswalle yeo e swanelago mehuta ye e fapanego ya ditswalle le motho ka boyena, gomme batho fela ba ithuta ka menabo ye go tšwa ditšhabeng tšeo ba gotšego go tšona. Setšhaba sa mehleng yeno seo e lego sa ditšodintši, go bohlokwa go go lebelela melokoloko ye e fapanego ya go bolela ntle le molomo go ya ka ditšhabanatšhabana tše di fapanego. Ge yo mongwe a ka tshela monabo wo o tšewago go ba wa “maleba”, batho ba ikwa ba kgopišegile le go rata go o šireletša. Mabakeng a mangwe ditro tša bona di ka hlathollwa ka tsela ye e sego yona. 9.3 Ka moo motho a emago Ka moo motho a emago go kgona go hlagiša maikutlo, boitshwaro le maikemišetšo a gagwe. Diphatišišo di bontšhitše molokoloko wa ditaetši tša ka fao motho a emago ka gona le gore di šupa eng tša go swana le: Go ema ga go bulega le ga go tswalelega: Go na le dibopego tše pedi tša go ema ga motho tšeo di lemogilwego, “go bulega” le”go tswalelega” tšeo di kgonago go hlagiša legato la boitshepo bja gagwe, maemo a gagwe le ka moo a amogelago motho yo mongwe. Motho yo a dutšego ka tsela ya go tswalelega, a fapantšhitše maoto, a phuthile matsogo, a ka dulela ka thokwana ya motho yo a bolelago le yena. Ka boemo bja go bulega re letetše go bona motho yo a go bulega,yo a tlogo go lebelela thwii, a phatlaladitše matsogo go bapa le matsogo a setulo. Go ema ga go bulega go ka dirišwa go bontšha go amogela goba go bontšha kgahlego go motho yo mongwe gape le go bontšha go ikemišetša go theeletša mola boemo bja go tswalelega bo ka šupa go se iketle le go hloka kgatlhego. • Go ema ka go bulega go ama go bula sebele sa mmele le go o tšweletša nyanyeng. Boemo bja mohuta wo bo laetša, go se fihle selo le go ba le lerato la go dira. • Go ema go go tswalelega go ama go khutiša se sengwe ka go tomogela pele mola motho wa gona a fapantše matsogo. Boemo bja mohuta wo e ka ba taetši ya bonaba, go hloka lethabo le go se iketle. Maatla le bong go dipoledišano bomolomo le tšeo e sego tša bomolomo 84 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

• Polelommele Mesepelo ya mmele e akaretša dika, modulo/leemo, matsogo mesepelo ya matsogo goba ya mmele. Mesepelo ya mmele e ka dirišwa go tiišetša goba go gatelela seo motho a se bolelago le go fa tshedimošo mbapi le maikutlo le boitshwaro bja motho. Le ge go le bjalo, go nale kgonagalo ya gore mesepelo ya mmele e thulane le seo se bolelwago. Molemogi wa makgoni a ka kgona go lemoga mabofokodi a maitshwaro gomme a a diriša go hwetša ntlha le thito ya seo motho a se kwago. Seka : Ke tirišo ya ditho tša mmele tšeo di šomago mošomo wa go swana le wa mantšu. Mohlala, dika tše bjalo ka go diriša letsogo go laetša gore,“go lokile” goba “ etla mo”,tshepedišo ya letsogo ge motho a kgopela go tšewa kgopu. Le ge go le bjalo,tše dingwe tša dika di tsebega lefase ka bophara, mola tše dingwe di tla nyaka tlhathollo go ya ka dikamano tša setšo. Ditshwantšhetšo: Ke dika tšeo di sepetšanago le mantšu go swantšha molaetša wa molomo. Go fa mohlala, tshepetšo ya letsogo ya go dikologa (sediko) yeo e sepelago le sekafoko sa ”gape le gape” goba go šikinyetša hlogo go iša lehlakoreng le itšego ge o nyaka gore “kua”. Dibontšhi tša kamego: Tše ke ditlhagišo tša sefahlego goba dika tša go laetša maikutlo ao re itemogelago. Mabakeng a mangwe tše di tla e se ka maikemišetšo ebile di ka thulana le seo se bolelwago. Ditlhagišo tše bjalo, di kgona go fa ntlha le thito tše di tiilego tša seemo sa maikutlo a nnete a motho. Direkuleitha: Ke dika tšeo di šomišwago go fa dipoelo ge go boledišanwa di bitšwa direkuleitha,mohl. go šikinya hlogo, medungwana ye mekopana bj.k “ah-ah” ‘mm-mm” le ditlhagišo tša kgatlhego goba go kwa bodutu.Direkuleitha di dumelela motho yo mongwe go amantšha polelo ya gagwe go bontšha maemo a kgahlego goba go dumelelana. Ntle le go hwetša dipoelo, batho ba bantši ba palelwa ke go tšwetša pele poledišano. Dikamantšhi: Ke maitshwaro ao e sego a bomolomo ao a kgotsofatšago dinyakwa tša nama a nyaka dikamantšhi tše bjalo ka go beakanya dipaketsane tšeo di sego tša dula gabotse goba go emela senyakwa sa monagano se bjalo ka go loma dinala ge motho a ekwa a na le kgatelelo ya monagano. Dikamantšhi di na le go gogelwa morago mafelong a batho ka moka go fetiša lefasaneng la phraebete la bafsa mo ba ka se bonwego. Maitshwaro a dikamantšhi a sepetšana gantši le maikutlo a go fišegelwa. Go na le menabo ye mene yeo e tswalnywago le mehuta ye mene ya setswalle-segwera, bomotho, selegae le setšhaba. Monabo wa bomotho: Monabo wa bomotho wo o tšewago go ba wa legato la “bokgole” le tšewa go ba la maleba go batho bao ba swerego poledišano. Monabong wo, go bonolo go bona ka fao motho yo mongwe a itlhagišago le tshepelo ya gagwe ya mahlo ga ešita le polelommele ka kakaretšo. Go swarana ka matsogo go ka direga go ya ka mellwane ya monabo wa bomotho. Monabo wa selegae: Wo ke monabo wa tlwaelo wa kgwebo, go fa mohlala, go šoma gotee ka phapošing ye tee goba nakong ya dikgobokano tša selegae. Gore o dutše kae le gona go bohlokwa; kgokagano le yona e tlo šetšwa ge e le gore yo mongwe o dutše go gongwe kgojana. Go tlaleletša ge e le gore peakanyo ya madulo e beakantšwe ka tsela ye e lego gore yo mongwe o swanetše go lebelela yo mongwe go tšwa fase, go tlile go ba le yo a tšeago taolo go fetiša yo mongwe. Monabong wa selegae, polelo e swanetše go ba ya go kwagalela godimo mola kopantšhomahlo le yona e sale bohlokwa dikgokaganong. Ge go se bjalo gona seo tlogo hwetšwa se tlo gwahlafala gomme kopakopano e tlo fela. Monabo wa batho: Barutiši le diboledi setšhabeng, ba na le go ema pele ga setšhaba gomme ba bolela ba le kgojana. Bjona bokgole bjoo ba bo emago, go nyakega kgokagano ye kgolo ye e sego ya mantšu gore kgokagano ya bona e be le mohlodi.Ka ge TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 85

diponagalo tše botse tša tshepedišo ya sefahlego di ka se bonale ka lebaka la bokgole, se se ra gore go swanetše go šomišwe matsogo legatong la sefahlego. Tshepedišo ya hlogo ke ye nngwe ya bomahlwaadibona ba go bolela pele ga batho ka go tseba ka fao polelo ya mmele e bonwago mabakeng a mohuta wo. Ka go kwešiša ditaba tše tša monabo/bokgole, se se dira gore re kgone go kopana le ba bangwe ka ditsela tše di nepagetšego. Batho ba ka thoma go kwešiša se ba bangwe ba se kwago ka bona, ka fao ba bonago setswalle sa bona le bona gomme ge go nyakega, ba beakanya maitshwaro a bona leswa ka gona. Mafetšo Ka fao temogo ya tšhomišo ya polelo ka tsinkelo e ka godišwago ka tsenelelo ka phapošing • Ka go diriša mešongwana ya nnete ya dikgokagano ye e tsepeletšego tlhalošo le go fa barutwana dibaka tša go diriša polelo go dikamano tša go swana le bophelo bja bona bja ka mehla (Littlewood, 2003) • Mešomo e nepiše tšwetšopele ya dikgokagano (mohl. Ka go hlagiša tikologo/seemo sa ditaba seo se nyakago tšhomišo ya mebolelwana ya go laetša boikokobetšo ge o kgopela ditaelo. • Ka go godiša dikgokagano gammogo le kgodišo ya maemo a kwešišo dihutwaneng. KELO KA MONG Nyalantšha lereo le tlhalošo ye o e filwego ya dintlha tša Temogo ya Tšhomišo ya Polelo ka Tsinkelo (TTPT) Dintlha Tlhalošo Ngangišano Polelo goba mantšu ao a šomišwago gantši go dipoledišano tše e sego tša semmušo go fetiša go ngwalwa goba goba poelong ya semmušo, mohlala, “e lahlele kua” sebakebg sa gore “e tšee o e iše kua hle” goba polelo ya ka mehla goba poledišano ya tlwaelo empa e sa šomišwe polelong ya semmušo Dikakanyo Tlhalošo yeo lentšu le e šišinyago, mohlala, botse bo ka šupa bošweu, boswana, go bogega. Moya/maikutlo Ka mehla setšweletšwa se dirišwa le go tšweletšwa go ya ka dikamano; dikamano di akaretša maemo a ka pejana le go phatlalala go akaretšwa dintlha tše bjalo ka selegae, setšo le bomorago bja sepolitiki; lereo le le ka šupa seo se tlago pele goba go latela lentšu goba setšweletšwa ebile se bohlokwa go tlhalošo ya sona. Kgethollo Tlhalošo ye e feleletšego/tseneletšego goba kelo ya se sengwe se bjalo ka ditumelo tša sepolitiki Polelo ye e sego ya semmušo Polelo ya go tsoša maikutlo a a tseneletšego Tlhalošo ya pepeneneng/ tlhalošothwii Maikutlo a gago goba kgopolo ka motho goba selo se sengwe. Dikamano Selo Seo o akanyago gore ke nnete efela o se na le bohlatse bjo bo tiilego. Tshekatsheko E ama tshepetšo ya go dira pelaetšo gomme ya netefatšwa ka go diriša monagano, mehlala le nyakišiš, mohlala, ka go fahlela dikgopolo tša gago Kgopolo mabapi le gore selo se se itšeng se lokile goba ke Tlhalošotharedi/ tlhalošo ya seka se sebe e lego seo se huetšago ka fao o tlo šomanago le sona Kgethologanyo Tlhalošo ya seemo seo selo se lego ka gona 86 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

Polelo ya maikutlo Kgopolo ya gore selo se lokile goba ke se se mpe, le khuetšo ya gore o šoma bjang ka sona. Tlhathollo ya go kwagala Tšhomišo ya maatla go tšweletša kgethologanyo ya semorafe. Sehlopha seo se nago le maatla se gatelela seo se se fetago ka maatla. Dintlha Tlhalošotsenelelo ye e lego pepeneneng Tlhalošo ya go akaretša Go bala ka tsenelelo ka nepo ya go bopa kgopolo ka se sengwe goba go hwetša tlhalošo yeo utamilego ka gare ga seo se bolelwago le go utolla ka moka tšeo di hutšwago Go ikgopolela/ go tšea sephetho E ka hlatselwa go ba nnete, mohlala, leina la mongwadi/ motšweletši, leina la puku/mošomo Phapano ya maleme Go hlalefetša goba go radia/goketša batho go hwetša se o se nyakago. Nepo ya polelo ya go jabetša ke go huetša goba go holega ka go huetša ba bangwe, mohlala. Ke polelo yeo nepo ya yona e lego go goketša ka mokgwa wa go huetša batho ba bangwe mohlala, dipaptšong, go rekišeng, polelo ya dipolitiki Polelo ya go jabetša Ditheo,maemo a maitshwaro; kahlolo ya motho ya seo se lego bohlokwa bophelong, boitshwaro/setho Lentšu la kanego/ntlhatebelelo Se sengwe seo se hutšwago goba šišinywago ka gare ga setšweletšwa empa se sa hlagišwe thwii goba e ka ba tlhalošo yeo e šišinywago ke setšweletšwa empa e sa hlagišwe thwii, mohlala, “ke iri ya lesome”. Se se ka no ba se šupa gore yo mongwe o tlile morago sekolong/ mošomong. Kakanyo/ kgopolo Go fapana ga dipolelo – Go fapana ga dipolelo ga dipolelo go bonagala ge go dirwa dikamantšho tše nnyane tša tlotlontšu le sebopego Kgethologanyo ya semorafe Polelo ye e sego ya semmušo ye e dirišwago ke sehlophana sa batho se bjalo ka thaka ye tshesane ye e dirišago mantšu a bjalo ka “sharp” “cool” bj.bj Phapano magareng ga polelo ye e sego ya semmušo le polelo ya mmileng kegore polelo ya mmileng ga se ya hlwa e amogelwa go polelo ya boikobo goba poledišano ya semmušo mola e le gore polelo ye e sego ya semmušo yona e a amogelega Go sekamela ka lehlakoreng le tee Lentšu le le anegago/Ntlhatebelelo/ –lentšu la motho yo a anegago kanegelo (phapano e ka bonala ge go dirišwa “Nna” le motho yo mongwe moo moanegi a bolelago ka “yena” “bona” goba lehlakore la moanegwa mabapi le ditaba tša padi goba terama goba tsela ye nngwe ya go gopola ka se sengwe goba go ahlola seemo sa ditaba, mohlala,go tšwa ntlhatebelelong ya ekonomi, tšwelopele ye mpsha e tla hola motse kudu. Se sengwe ke kgopolo ya motho yo mongwe ka se sengwe. mohlala, ke hlompha ntlhatebelelo ya gago empa ga ke na nnete ya gore ke dumelelana le wena. Ditlwaelo Ke ditatamente tšeo di ka se kego tša hlatselwa. Ke seo motho yo mongwe a se dumelago- o ka se netefatše gore ke nnete goba maaka.. TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 87

Polelommileng Go bona dilo ka lehlakore le tee- kgopolo ya go ema felo (nako ye nngwe e a kgetholla) gotee mabapi le karolo ye motho yo a itšego go letetšwego gore a e bapale go eya le gore o tšwa kae (mohlala, mosadi, motšweledi, mohlobo o itšego) gore o bjalo. PAPETLANA YA A Tlhako ya mokgwa wo dipotšišo tše di logagntšwego tša tshekaseko ye e tseneletšego ya setšweletšwa (ditšweletšwa tša bomolomo goba go ngwalwa) di ka botšišwago Dipotšišo ta go tsenelela tše di ka bewago leihlo • Na maikemišetšo a mongwadi/seboledi ke afe? • Na setšweletša se ka huetša dikgopolo tša mmadi/motheeletši bjang? • Ke dikgopolo dife tšeo mongwadi/seboledi se di tšweletšago? • Na ntlhatebelelo ya mongwadi/seboledi ke efe? • Ke dikgethollo dife tšeo mongwadi/seboledi a nago le tšona? • K ditlhathollo dife tše di tšweletšwago ka boati setšweletšweng? • Ke dikgoba goba go homola gofe go go lego gona ka setšweletšweng? • Ke ditumelwana dife mabapi le babadi tšeo di tšweletšwago ka setšweletšweng? Ke ditumelo, dikgopolo,ditetelo dife tšeo babadi ba nago le tšona le go di hlologela gore ba be le kwešišo ye kaone ya setšweletšwa? • Na meetlo, ditebelelo le dikgatlhegelo tša mongwadi/seboledi di huetša setšweletša bjang? • Na tshedimošo le dikgopolo di hlagišwa le go emelwa bjang go huetša le go bea babadi/babogedi/ batheeletši maemong? • Ke ditsela dife tše dingwe tšeo di ka tšewago? • Ke dikgopolo dife tše o bonago di tlogetšwe? (E theilwe godimo ga Fairclough,1989, lankshear et al ,1997,Caldas coulthard v&holland 2000 and Ludwig, 2003) Mehlala ya dipotšišo tšeo di ka botšišwago gore barutwana ba tsepelele go polelo ya setšweletšwa seo ba se badilego 1. Ngwala dikafoko tša madiri ka moka ao a hlalošago ditiro tša sehlopha / moanegwa. 2. Ngwala dikafoko tša mainantšu ka moka tšeo di hlalošago moanegwa goba sehlopha. 3. Ke ka lebaka la eng ba boletše se? 4. Ke ka lebaka la eng ba dirišitše lentšu leo sebakeng sa le lengwe 5. Ke ka lebaka la eng ba dirišitše lebaka le? 6. Go bolelwa ka eng/mang mo? 7. Ke madiri afe ao a hlalošago X ka botlalo? 8. Ke modirišo ofe wo o kgethilwego-pego,taelo,potšišo? 9. Ke meselana-diri efe ye e tšwelelago mo? 10. Ke mašalašala afe ao a dirišitšwego? 11. Go dirišitšwe makopanyi afe? Ka fao temogo ya tšhomišo ya polelo ka tsinkelo e ka godišwago ka tsenelelo ka phapošing • Ka go diriša mešongwana ya nnete ya dikgokagano ye e tsepeletšego tlhalošo le go fa barutwana dibaka tša go diriša 88 TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI

polelo go dikamano tša go swana le bophelo bja bona bja ka mehla (Littlewood, 2003) • Mešomo e nepiše tšwetšopele ya dikgokagano (mohl. Ka go hlagiša tikologo/seemo sa ditaba seo se nyakago tšhomišo ya mebolelwan ya go laetša boikobo ge motho a kgopela ditšhupatsela) • Mešomo e nepiše tšwelopele ya dikgokagano le tšwetšopele ya khoknitifi ( bj.k go laela barutwana go sepetša dipotšišotherišano, kgoboketša data le go bega ka tšeo ba di hweditšego) ; le • Fa mohlala wa setšweletšwa sa go ngwalwa, mohlal, athikele ya kuranta, papatšo goba phoustara. • Barutwana ba tšweletša setšweletšwa ( polelo, papatšo, athikele ya kuranta moo go dirišwago dithekniki tša tšhušumetšo bj.bj ) TŠHUPATSELA YA GO ITHUTA KA MONG | SEPEDI 89

Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895, Pretoria, 0001 Telephone: 012 357 3000 Fax: 012 323 0601 © Department of Basic Education website facebook twitter www.education.gov.za www.facebook.com/BasicEd www.twitter.com/dbe_sa 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701