GAIDI YA U с╕ТIGUDISA YA

GAIDI YA U ḒIGUDISA YA KUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) TSHIVENḒA NYAMBO DZA HAYANI NYAMBO DZA U ENGEDZA DZA U THOMA NYAMBO DZA U ENGEDZA DZA VHUVHILI GIREIDI YA 10-12 NYAMBO DZA TSHIOFISI 2018 Second Chance Matric Support Programme

GAIDI YA U ḒIGUDISA YA KUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) GIREIDI YA 10-12 NYAMBO DZA TSHIOFISI NYAMBO DZA HAYANI NYAMBO DZA U ENGEDZA DZA U THOMA NYAMBO DZA U ENGEDZA DZA VHUVHILI 2018 3 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2014 Department of Basic Education 4 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

ZWI RE NGOMU NO DZINDIMA ZWI RE NGOMU MASIAṰARI 1 NDIMA 1 U ḓivhadza kushumisele kwo khetheaho kwa luambo (kkl) 6-8 1.1. Kushumisele kwo Khetheaho kwa Luambo (KKL) ndi mini? 1.2. Aidiolodzhi/Kuvhonele/Kuhumbulele kwa muthu kana kwa Tshigwada ndi mini? 1.3. Hu funzelwa mini KKL 1.4 Nyambedzano (Discourse) ndi mini? 1.5. Zwiteṅwa zwa KKL ndi zwifhio? 2 NDIMA 2 Luambo na maanḓa 8-20 2.1. Ndi nga mini hu tshi funzwa nga ha vhushaka vhukati ha luambo na maanḓa? 2.2 .Ndi vhushaka vhufhio vhu re hone vhukati ha luambo na maanḓa? 2.3. Ndi zwibveledzwa zwifhio zwine ra tea u zwi shumisa nahone ri tea u guda hani nga ha luambo na maanḓa? 2.4. Zwivhumbeo zwa luambo zwi na mushumo ḓe kha u shumiswa ha maanḓa? 2.5. Vhulenda na vhushaka ha maanḓa nga tshifhinga tsha nyambedzano 2.6. Zwiṱaluli zwa Vhulenda 2.7. Nyito dza tshipitshi tsha tshutshedzo ya tshifhaṱuwo: 2.8. Nyambedzano dza vhoradzipfunzo na vhomakone 2.9. vhushaka ha maanḓa kha vhuṱumani ha nyambedzano 3 NDIMA 3 Luambo lwa u kwengweledza, u fhuredzela, lwa nyanyuwo, u 20-43 dzhia sia,luvhengela mbiluni, siṱeriothaiphi/u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi 3.1. U kwengweledza na fhuredzela ndi mini? 3.2. Luambo lwa u kwengweledza lu shuma ngafhi? 3.3. Thekhiniki dza u khwengweledza 3.4. Luambo lwa nyanyuwo 3.5. U fhuredzela kha khungedzelo 3.6. U dzhia sia / siṱeriothaiphi, luvhengelambiluni na khethululo 4 NDIMA 4 Mbuno na kuvhonele kwau 43-46 5 NDIMA 5 Iniferentsi, khumbulelo na khanedzano 46-50 5.1. U inifera / iniferentsi, u humbulela , khanedzano 5..2. U inifera ha mbuno na hu si na mbuno 5.3. Mahumbulelwa 5.4. Khanedzano 6 NDIMA 6 Siangane na matshilisano siani ḽa poḽotiki na ya mvelele zwa 51-58 tshibveledzwa a muṅwali. 5 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

6.1. Ni pfesesa mini nga Siangane na matshilisano siani ḽa poḽotiki na ya mvelele zwa tshibveledzwa a muṅwali 6.2. Nyimele ya mvelele ndi mini? 6.3. Nyimele ya ḓivhazwakale / matshilisano ndi mini? 6.4. Siangane ya zwa matshilasano na poḽotiki ya muṅwali zwi ṱuṱuwedza kuvhonele kwau na tshitaila tsha u ṅwala 7 NDIMA 7 Nḓila dzo fhambanaho dza kushumisele kwa luambo 58-65 7.1. Nyambotavhi / Dailekiti 7.2. Redzhisitara ndi mini? 7.3. Redzhisitara i si ya fomaḽa / luambo lwa khoḽokhwiaḽa na lwa tshiṱaraṱani 7.4. Dzhagoni 7.5. Luambo , maanḓa na redzhisiṱara 7.6. Zwitaela 8 NDIMA 8 Vhushaka vhukati ha luambo na mvelele 66-69 8.1. Mvelele ndi mini? 9 NDIMA 9 Ḽitheretsha ya u vhonwa 70-84 9.1. U vhala tshibveledzwa tsha u vhona 9.2. Vhudavhidzani vhu sa shumisi maipfi 9.3. Kuimele kana kudzulele kwa muthu 9.4. U amba nga tshifhatuwo / luambo lwa muvhili 9.5. Vhukwamani na tshikhala tsha vhuṋe 10 Nyito dza ḽitheretsha ya u vhonwa 85-93 11 Guḽosari 94-95 12 Referentsi/bugu dzo shumiswaho 96-97 6 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

NDIMA YA 1. U ḒIVHADZA KUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) 1.1 Kushumisele kwo Khetheaho kwa Luambo (KKL) ndi mini? KKL kuKKL ku fhaṱa kha inwi u dzhiela nzhele ho khetheaho ha mushumo u itwaho nga luambo kha matshilisano tshitshavhani/tshikoloni. Ṱhalutshedzo ya KKL, u ya nga Fairclough, i katela “nḓila dzine milayo ya luambo na nḓila dzine luambo lwa shumiswa ngadzo zwa vha na vhuṱumani na ṱhuṱhuwedzo i ḓiswaho nga maanḓa ane muthu a vha nao na maitele a zwine muthu a tenda khazwo zwine vhathu tshiṅwe tshifhinga a vha vhuyi vha zwi dzhiela nzhele” (2005). Ipfi ‘khetheaho’ afha a ḽi ambi zwiṅwe nga nnḓa ha u amba ‘u humbula nga vhuronwane’.KKL ku ita uri vhagudi vha dzhiele nzhele uri luambo a lu shumiswi nga nḓila yo ‘vhofholowaho’/ i re vhukati ngauralo. Lu katela u nanguludzwa ha maipfi, girama, ridzhisiṱa, nyambedzano, tshivhumbeo na zwiṅwe, nahone u nangiwa uhu hu itwa kanzhi hu na tshipikwa tsho khetheaho. Kha hu sedziwa nyolo/diagiramu i re afha fhasi KATELA u •tshigwada tsho ḓitamaho nangwa ha nga zwiṱhavhana, sa tsumbo, maipfi tshi nga vhidzwa 'matherorisi' kana 'vhalwelambofholowo' zwi tshi bva kha uri muthu u wela ngafhi •tsumbo, Maambwaitwa a nga katela u nangwa shumiswa kha u dzumba ha tshivhumbeo mbuno kana a nga fha tsha girama • vhupfiwa tshitatamennde sa kha, tsumbo, 'Bonndo dza fumi wa miḽioni dzo lozwiwa ṅwaha wo fhelaho. KKL •(Ri nga ḓi vhudzisa uri : 'Ndi nnyi o dzi xedzaho? Ndi ngani? katela u nangwa Hani? "U lozwa zwi amba ha redzhisiṱara mini?' na zwiṅwe.) •A nga shumiswa u ṱuṱuwedza vhathu u ita zwithu nga nḓila iṅwevho •Khungedzelo, tsumbo, kanzhi i shumisa thouni ya ipfi ya U nangwa ha zwivhumbeo zwa vhukonani, ya vhulenda ('Ri a nyambedzano ni vhavhalela') u itela uri vhathu vha pfe tshibveledzwa tshi tsha ndeme kha vhone vhaṋe •Hu nga kona u sumbedza uri pfanelo dzau ndi dzifhio kha nyambedzano. sa tsumbo, kha inthaviyu ya u ṱoḓa mushumo hune muthu muthihi fhedzi a vha na pfanelo dza u vhudzisa mbudziso 1.2 Aidiolodzhi/Kuvhonele/Kuhumbulele kwa muthu kana kwa tshigwada ndi mini? Aidiolodzhi ─ sethe ya zwithu zwi tendiwaho khazwo nga muthu ene muṋe kana nga tshigwada tsha vhathu. Aidiolodzhi ndi tshipiḓa tsha, nahone i thusa u vhumba mvelele, kuvhonele kwa shango kwa tshitshavha kana tshigwada. Ndi aidiolodzhi dzine ra kovhekana sa tshitshavha na mvelele – dzine kanzhi dza vhidzwa u pfi aidiolodzhi dza phenyadziṅwe kana dza nṱhesa – dzine dza vhumba nahone dza fhaṱa nḓila dzine ra humbulisa dzone nga ha tshitshavha, ḽifhasi na vhathu vhaḽo: 7 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Tsumbo dza aidiolodzhi ndi dzi tevhelaho:  Communism/Khomunizimu i fhaṱa vhuṋe ha mutingati ha ndaka vhune khaho dzangano ḽithihi ḽa poḽitiki ḽa vha na ndango ya zwa matshilisano khathihi na ekonomi.  Feminism/Feminizimu i thusa u tsireledza ndinganyelo ya vhafumakadzi siani ḽa zwa ikonomi, matshilisano na poḽitiki. I dovha hafhu ya shuma na pfanelo dza vhafumakadzi, zwi tshi katela pfanelo dza u beba.  Aidiolodzhi ya mbeu i kwama maime a vhanna na vhafumakadzi fhethu hune vha wanala hone tshitshavhani, pfanelo dzavho khathihi na vhuḓifhinduleli havho. Vhuimawoga (Individualism) vhu shuma na vhugala ha madzangalelo a muthu ene muṋe nahone vhu sedza kha u ḓifusha khathihi na mbofhololo zwa vhuṋe.  Ndinganyelo ya khonadzeo ndi aidiolodzhi i ṱoḓaho u fhelisa tshiṱalula tsho ḓisendekaho kha vhukale, mbeu, muvhala, lushaka, vhubvo ha dzitshaka, vhurereli, na vhuholefhali vhu katelaho vhuholefhali ha miraḓo na ha mihumbulo. 'Vhathu vhoṱhe vha na pfanelo dza u tea u farwa nga nḓila i fanaho'  Vhurereli ndi aidiolodzhi/kuhumbulele kwoṱhe ku kwamaho vhurereli nahone nga ngomu kha kuhumbulele kuṅwe na kuṅwe hu ḓi vha vho na u fhambana ha zwi tendwaho khazwo. Vhaṅwe vhatendi vha tevhela tshoṱhe milayo i langaho vhurereli honoho ngeno vhaṅwe vha tshi zwi ita nga maitele a mbofholowo hune vha tou nanga iyo milayo ine nga ha vhone vha vhona i yone ya ndemesa.  Soshaḽizimu ndi mutshilinzhi wa sisiteme ya ikonomi na matshilisano i ṱaluswaho nga vhuṋe ha matshilisano na ndango ya demokirasi ya nḓila ya u bveledza zwibveledzwa zwi tshi katela na thiyori ya poḽitiki na matshimbidzele a yelenaho nadzo.  Aidioḽodzhi dza Kuhumbulele zwakwo dzo ḓisendeka kha vhupo. Vhathu vha mahayani kana maḓakani vha kovhekana zwiṅwe zwine vha tenda khazwo malugana na tsireledzo kha zwipuka, ngano vha dzulaho dziḓoroboni vha tshi guda u pfuka zwiṱaraṱa vho tsireledzea. 1.3 Hu funzelwa mini KKL KKL i ita zwi tevhelaho:  ‘Kufunzelwe na kugudelwe kwa luambo a ku gumi kha u funza nḓivho ya tshibveledzwa zwo ḓisendeka nga girama.’ Vhagudi vha a maanḓafhadzwa u kona u ḓivha na u sa tenda u shumisiwa (resist manipulation) nahone vha shumisa luambo nga nḓila ya vhuṱali.  U vhumba vhuṱumani vhukati ha mishumo ya kiḽasini na ḽifhasi nga vhuḓalo ḽa zwa matshilisano na zwa poḽitiki.  U fhaṱa khathihi na u bvisela khagala vhuḓiṱalusi, maanḓa na kuhumbulele/kuvhonele kwa vhashumisi vha luambo.  U funza vhagudi uri luambo a lu shumiswi fhedzi sa tshishumiswa tsha vhudavhidzani/u kovhekana mihumbulo, hone ha, lu shumiswa sa nḓila ya u langa vhathu na u ṱuṱuwedza zwine vha zwi humbula na u ita; lu baḓekanywa tshifhinga tshoṱhe na zwiṅwe zwithu zwine vhathu vha si vhuye vha zwi humbulela sa maanḓa, kuvhonele kwa zwithu, vhuḓiṱalusi, kiḽasi, mbeu, na murafho, bayasi(u dzhia sia), luvhengelambiluni, tshiṱalula, siteriothaiphi, nz.; nahone ku 8 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

funza vhagudi uri vha kone u sengulusa zwibveledzwa hu na ndivho ya u ṱalusa uri musiki o sikela mini zwiwo khathihi na vhathu.  U funza vhagudi kufhaṱele kwa tshibveledzwa hu si na u langwa nga kuhumbulele kwo shandeaho kwo nwelelaho mihumbuloni (siteriothaiphi); na u itela khaedu zwibveledzwa khathihi na u dzhia vhukando u itela u fhaṱa ḽifhasi ḽa khwiṋe.  U alusa u dzhiela nzhele ha vhagudi ha nyimele dza zwa mathilisano, mvelele na zwa poḽitiki tshitshavhani zwine zwa vha tshiko tsha tshibveledzwa.  U bveledza na u engedza kuhumbulele kwa maimo a nṱha, tsumbo, athikiḽi dza gurannḓa, khungedzelo, na fiḽimu.  U ṱuṱuwedza vhudavhidzani, u pfesesa, na tshitshavha musi ni tshi thetshelesa nga vhuronwane kha zwine zwa khou ambiwa, na dovha na humbula zwavhuḓi musi ni sa athu u amba kana u ṅwala; 1.4 Nyambedzano (Discourse) ndi mini?  "Nyambedzano (Discourse) ndi nḓila ine luambo lwa shumisiwa ngayo kha matshilisano u itela u pfukisela ṱhalutshedzo dzo ṱanḓavhuwaho dza ḓivhazwakale.Ndi luambo lwo nangiwaho zwi tshi ya nga nyimele ya matshilisano a mushumisi walwo, nga ane a khou lu shumisa nahone kha nyimele dzifhio. “Luambo a lu koni u vha ‘vhukati’ ngauri lu ṱanganya mashango a riṋe vhaṋe na a matshilisano.” (Frances Henry and Carol Tator, Discourses of Domination. Univ. of Toronto Press, 2002) 1.5 Zwiteṅwa zwa KKL ndi zwifhio? Vhagudi vha tea u shumisa luambo lwa u tou amba na lwo ṅwaliwaho vha dovha vha sedza uri luambo lu shumiswa hani u langa kana u ṱuṱuwedza khathihi na u fhaṱa kuvhonele kwavho kwa shango nga fhasi ha zwiteṅwa zwi re afho fhasi: Naho zwiteṅwa izwi zwo ambiwa nga hazwo zwo ḓiimisa nga zwoṱhe zwi na vhushaka kana vhuṱumani; tsumbo, musi vhathu vha tshi sumbedza u vha na maanḓa vha a shumisa luambo lwa u fhembeledza/kwengweledza, vha a shumisa bayasi kana siteriothaiphi. Kunangele kwavho kwa maipfi ku laulwa nga nyimele ya zwa matshilisano na mvelele khathihi na siangane ya poḽitiki na vha odientsi. Zwi sedzwaho khazwo musi hu tshi shumiwa zwiteṅwa izwi ndi nḓila ine luambo lwa shumiswa ngayo kha u pfukisela mulaedza, maanḓa, u sumbedza phambano kha mbeu na vhukale/miṅwaha. 9 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Luambo na mvelele Tshaka dza nyambo (tshitaila,dzhagoni na Ṱhalutshedzelo ya dailekithi,sileṅe,kholokh ḽitheretsha ya u wiala vhonwa siangane ya politiki khathihi na matshilisana na mvelele zwa khumbulelwa na zwibveledzwa na munwali khanedzano. Zwiteṅwa zwa KKL ndivho na zwiidiswaho nga kunangelwe na u bayasi, siedza khatha luvhengelambiluni ,tshitalula,siterioth aiphi,iniferentsi. vhushaka vhukati ha mbuno na luambo na kuvhonele maanda.luambo lwa u kwau. kwengweledza,fhured zela,nyanyuwo. NDIMA YA 2: LUAMBO NA MAANḒA 2.1 Ndi nga mini hu tshi funzwa nga ha vhushaka vhukati ha luambo na maanḓa? Sa zwe zwa ṱalutshedziswa zwone kha khethekanyo ya 1.2 KKL ku gudisa vhagudi u sengulusa tshibveledzwa u itela u ḓivha nḓila ye musiki a vhekanyisa ngayo zwiwo na vhathu. Vhagudi vha ḓo dovha u pfesesa uri luambo lu a shumiswa u langa vhathu na u vha ṱuṱuwedza kha zwine vha humbula na uri vhagudi vha tea hafhu u bveledza tshibveledzwa vha tshi shumisa thekhiniki dzi re na maanḓa sa luambo lwa nyanyuwo hu u tinya u dzhia sia na siteriothaiphi. Ndivho ya u funza luambo na maanḓa ndi u ita uri vhagudi vha pfesese nḓila ine luambo lwa shumiswa u bvisela khagala vhushaka ha maanḓa na kuhumbulelele kha zwibveledzwa zwa u amba, u ṅwalwa na zwi sa shumisiho maipfi. Nga kha u gudwa ha zwibveledzwa zwo fhambanaho vhagudi vha tea u sedza uri zwivhumbeo zwa luambo zwi shumiswa hani u pfukisela kuhumbulele kukene na u kwengweledza khathihi na u fhuredzela vhaṅwe. Tsenguluso ya maanḓa i tea u katela vhuṱumani ha musi vhathu vho livhana zwifhaṱuwo ngauri vhushaka ha maanḓa a zwa matshilisano a wanala kha honohu vhudavhidzani; ndi ngazwo hu tshi shumiswa mufhindulano, inthaviyu, maitele a khoroni/tsengoni nz. Maanḓa a dovha u ḓisumbedza musi muthu a tshi langa zwine muṅwe a funa, a tenda khazwo. Muthu kana tshiimiswa tshine tsha langa tshi nga ṱoḓa uri vhathu vha tevhedze mulayo, maitele kana vha ite sa zwe zwa tendelanisa zwone ngeno a tshi ḓivha uri zwi 10 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

vhuedza ene. Maanḓa aya a shumiswa nga nḓila ya u kwengweledza kana nḓila iṅwe ya vhudavhidzani ha u ṱaṱa khani ho sendamelaho siani ḽawe. 2.2 Ndi vhushaka vhufhio vhu re hone vhukati ha luambo na maanḓa? Luambo lu sumbedza• maanḓa Luambo lu bvisela khagala maanḓa Luambo lu ngwaluwisa maanḓa Luambo lu u • itela khaedu maanḓa Luambo lu shandukisa nḓila dzine maanḓa a phaḓaladzwa ngadzo. 11 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Ndi vhushaka vhufhio vhu re hone vhukati ha luambo na maanḓa?  Luambo lu bvisela khagala maanḓa nga nḓila nnzhi: lu sumbedza, lu bvisela khagala na u itela khaedu maanḓa na u shandukisa nḓila dzine maanḓa a phaḓaladzwa ngadzo.  Maanḓa a si tshithu; honeha a tou vha maitele a zwa vhushaka. Maanḓa ndi tshithu tshine tsha shumiswa nga muthu kha muṅwe muthu kana nga tshigwada tshiṅwe kha zwiṅwe zwigwada; ndi maanḓa a zwa matshilisano  Maanḓa a bva/simuwa kha zwiimiswa zwo fhambanaho; lupfumo, vhuimo, tshiimo, vhulanguli, nḓivho, vhukoni, mashudu, kana u sokou vha muraḓo fhedzi wa tshigwada tsha phenyazwiṅwe kana tshi re na miraḓo minzhi.  Vhushaka ha maanḓa vhu bveledzwa, vhu shumiswa na u dovha u bveledzwa nga kha nyambedzano (discourse)  Maanḓa a nga dzula e hone nga u tou kombetshedza kana u tou hwavha nao, kana nga u tou tswa mihumbulo kana u swikela kha thendelano na avho vhane maanḓa a tea u shumiswa khavho.  Musi maanḓa o itwa uri a dzule e hone nga u tou kombetshedza kana o tou hwavhiwa nao a vhidzwa u pfi maanḓa a khombetshedzo (instrumental power) Ndi maanḓa a lushaka luthihi zwi tshi tou vha khagala na aḽa a shumiswaho nga muvhuso, nga milayo ye wa vhea kana nga madzangano ane ra shumela one. Maanḓa a lushaka ulwu a shumiswa mabinduni, kha zwiimiswa zwa pfunzo na kha tshaka dzo fhambanaho dza vhulanguli. Kha nyimele nnzhi, naho hu si kha dzoṱhe, arali ra hanedzana na maanḓa a khombetshedzo (instrumental power) ri ḓiwana ri tshi nyambudziwa kana ri khakhathini.  Maanḓa a waniwaho kana a dzulaho e hone zwo bva kha u tswa mihumbulo kana ho tou swikwa kha thendelano na avho vhane maanḓa a khou shumiswa khavho a vhidzwa u pfi maanḓa a ṱhuṱhuwedzo (influential power). A ri sendamisela kha kana a ita uri ri vhe na kutshilele kukene kana ri ṱanganedze kuhumbulele kana maime a vhaṅwe hu si na u kombetshedzwa hu vhonalaho. Maanḓa a lushaka ulwu a shuma kha zwithu zwa matshilisano zwi ngaho, khungedzelo, mvelele na media.  Kha maṅwe masia a nyito dza zwa matshilisano, sa kha poḽitiki kana milayo, tshaka dzoṱhe dza maanḓa a khombetshedzo na a ṱhuṱhuwedzo dzi nga wanala kana u shuma nga tshifhinga tshithihi: tsumbo, ri shuma nga fhasi ha milayo i tevhelwaho nga nṱhani ha ndaṱiso dzi tshimbilaho nayo (maanḓa a tshishumiswa), honeha, maitele a mulayo a fanaho na u sengiswa nga muhaṱuli, a ḓisendeka kha ndingedzo dza u fhembeledza/kwengweledza (influential power). Vhorapoḽitiki vha kombetshedza milayo, mithelohu, na maitele a biyurokirasi (maanḓa a tshishumiswa) hone vha ri ṱuṱuwedza u ṱanganedza phoḽisi dzavho ra takutshedza ra ya u vha voutela (maanḓa a ṱhuṱhuwedzo).  Maanḓa a bvisela khagala vhuimo ha muambi.  Luambo lune muambi a lu shumisa lu a bvisela khagala uri u khou ṋea ndaela kana u khou ṱanganedza ndaela. Arali muambi a shumisa tshitaila tsha tshipitshi tsha maanḓa manzhi, muambi u dzhiiwa sa a re na vhuṱanzi na zwine a amba nahone zwine a amba zwi a dzhielwa nṱha. Muambi ane a khou ṋea ndaela u a kona u itisa uri hu itwe zwi vhuedzaho ene/fhuredzela (manipulate), u laula na u kwengweledza vha ṱanganedzaho mafhungo (audience)  Ri lavhelela uri vhathu vha re kha vhuimo vhu re na ndango vha ambe nga kuambele kukene vha tshi shumisa redzhisiṱara ya fomaḽa, tsumbo, vhoramabindu, vhorapoḽitiki, vhalanguli, , dziphurofesa, vhadededzi, madokotela, vhoramilayo; nz.  Muambi ane a si vhe na maanḓa u vhonala a tshi nga u ṱoḓou humbela pfarelo , a tshi sumbedza u sa vha na vhuṱanzi ha zwine a khou amba nahone luambo lune a lu shumisa lu ṋea tshifanyiso tsha vhuimo hawe. Zwine a amba kha nyimele yenei a zwi vhuyi zwa dzhielwa nṱha. 12 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Zwigwada zwi re na maanḓa manzhi na miraḓo yazwo zwi langa kana zwi dzhenelela kha vhunzhi ha zwithu zwo fhambanaho vhukuma dza zwi itwaho kha nyambedzano, tshaka dza zwibveledzwa,nyimele na zwitaila:  Vha a langa mifhundulano ya fomaḽa i iteaho musi vhe na vhenevho vha re fhasi havho, vha tshimbidza miṱangano, vha ṋea ndaela kana milayo, vha ṅwala (kana vho ṅwala) tshaka nnzhi dza ripoto/mivhigo, bugu, ndaela, zwiṱori, kana nyambedzano nnzhi dzo fhambanaho dza media. (O Bernstein, 1971-1975; Mueller,1973; Schatzman & Strauss, 1972).  Vhashumisi vha luambo tshiṅwe tshifhinga vha nga kona u laula ndivho, mushumo wa mutambi, kutshilele, nyimele, mvelelo na milayo i langaho nḓila ine muthu a davhidzana ngayo na vhaṅwe vhathu. Muthu a nga kona, tsumbo, nga matshilele a phenyadziṅwe, lingedza u sika vhushaka ha maanḓa vhu sa linganiho kana nga u tenda u vha fhasi kana nga maitele a u tenda kha uri vhathu vhoṱhe vha a lingana nga kha maanḓa; tsumbo, kha dziṅwe nyambo mushelamulenzhe a nga bva kha kushumisele kwa ḽisala kwa fomaḽa a ya kha kushumisele kwa ḽisala ku si kwa fomaḽa na luthihi; tsumbo, n’wina to wena in Xitsonga, lena to wena ( Sepedi) 2.3 Ndi zwibveledzwa zwifhio zwine ra tea u zwi shumisa nahone ri tea u guda hani nga ha luambo na maanḓa?  Ndaela, tsumbo, zwishumiswa zwi shumiswaho nga muvhuso u laula zwi ngaho sa ndaela (commands), tshutshedzo, milayo, ndaela (instructions), nahone zwi tshi tou vha khagala nga themendelo na tsivhudzo.  Nyambedzano dza u kwengweledza u fana na khungedzelo na phurophaganda, na dzone dzi livhiswa kha u ṱuṱuwedza nyito dza tshifhingani tshi ḓaho dza vha ambiwaho navho.  Nyambedzano dza vho gudelaho mishumo kana vhomakone: Nyambedzano iyi i ṱuṱuwedza vhathu nga u shumisa ṱhaluso dza tshifhinga tshi ḓaho kana zwiwo zwine zwa nga itea, dza nyito kana nyimele; tsumbo, u humbulela (predictions), pulane, sinario, mbekanyamushumo, na khaidzo, tshiṅwe tshifhinga dzo ṱanganywa na dziṅwe tshaka dza tsivhudzo nga ha mveledziso dza matshilisano na ikonomidzi nga ṱuṱuwedza zwine zwa nga bvelela kha tshifhinga tshi ḓaho.  Nganetshelo dza ṱhuṱhuwedzo: Zwibveledzwa zwi fanaho na nganea kana muvi, mivhigo ya mafhungo, zwi nga ṱalusa nyito kana zwiitei zwa tshifhinga tshi ḓaho zwi sa ṱoḓeiho nahone zwi shumisa rithoriki ya zwivhuya zwa ḓirama kana zwa nyanyuwo, ya ṱhoho kana tshitaila ine ya kona u ṱuṱuwedza vhathu. Nyambedzano: Ri tea u sedza kha nḓila dzine zwivhumbeo zwa luambo (zwiteṅwa zwa ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa fhungo (girama) na milayo ya luambo zwa shumiswa ngayo kha u sumbedza maanḓa. U shumisa mufhindulano vhukati ha vhathu vha re na maanḓa a sa lingani (tsumbo, dokotela na mulwadze, maanḓa a mualuwa na a muswa, vhahulwane na vhaṱuku) hu tea u senguluswa zwi tshi yelana na tshaka dzo fhambanaho dza maanḓa na vha sa ri tshithu nga maanḓa kana vha hanedzanaho na maanḓa nga tshigwada tshi re na vhathu vhanzhi (kana nga zwigwada zwa nyito zwi ima elelaho zwigwada zwenezwo. Kha khaseledzo/mifhindulano ri tea u sedza uri vhathu vha na nungo nngafhani kha u langa ṱhoho, u dzhenelela musi vhaṅwe vha tshi khou amba na u shumisa luambo lwa u kombetshedza kana lwa muthu a funesaho u ṋea ndaela. U ṱolwa/sedzwa ha nyambedzano zwi tshi ya nga mvelele dzo fhambanaho hu sumbedza u fhambana ha ṱhalutshedzelo dza kushumisele kwa luambo. U pfesesa na u ḓivhesa phambano khulwane dza nyambedzano ndi zwa ndeme kha u itela u ambelela uri u sa lingana siani ḽa maanḓa hu fheliswe. 13 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Tsumbo dza nḓila dzine maanḓa a nga shumisiwa kha zwibveledzwa/tshaka dza nyambedzano zwo fhambanaho (Nyambedzano dza u ṅwala, dza u amba na dzi sa shumisiho maipfi) Luambo, maanḓa na khungedzelo  Maanḓa a khungedzelo a ḓisendeka kha zwishumiswa zwa ikonomi, zwa masheleni, kana, nga u angaredza, zwishumiswa zwa koporasi kana zwa tshiimiswa, nahone a shumisea nga u kona u swikelela media nnzhi kana na nga u ḓivhadza tshitshavha ho ṱanḓavhuwaho.  Kha u kungedzela, bindu ḽi rumela mulaedza thwii kha vhashumisi vha tshibveledzwa tshenetsho.  U tendelana na khungedzelo zwi bva kha kulundelwe kwa rithoriki yo shumiswaho; tsumbo, nga ndovhololo, khanedzano, maipfi a nyanyuwo (kha hu sedziwe luambo lwa u fhuredzela na lwa nyanyuwo).  Khungedzelo dzi shumisa maitele a rithoriki u ṱavha muya wa kuhumbulele kukene (kuvhonele kwa ḽifhasi). ( kha hu sedzwe kha ndima ya 3)  Khungedzelo dzi shumisa maitele a ndangulo ya maraga. (Kha hu sedzwe thekhiniki dza u kwengweledza)  Khungedzelo kanzhi i shumisa zwibveledzwa zwipfufhi - zwi nga vha zwo tou ṅwaliwa kana zwo hashiwaho kha media - hune ipfi ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽa tea u shuma nga maanḓa (nga hei nḓila, zwa nga kha vhurendi).  Muambi/Mukungedzeli u shumisa masala a vhuṋe a ngaho ‘inwi , riṋe’ , nz, tsumbo, ri nga vha thusa hani?’  Khungedzelo dzi nga shumisa ṱhalutshedzo dza khonothesheni hu si dza dinothesheni nahone zwa amba uri zwibveledzwa zwavho zwi na zwivhuya zwo fhambanaho nga nnḓa ha u tou zwi bula zwi khagala. Luambo, maanḓa na media (gurannḓa, magazini, khungedzelo, thevishini, radio, web (imeiḽi)  Mivhigo ya mafhungo kha media a i tou ṱalusa fhedzi mafhungo ane a khou itea nga tshenetsho tshifhinga na masiandaitwa azwo, fhedzi ndi ane a bvisela khagala zwiito a dovha a sumbedza mihumbulo ya zwa poḽitiki, ikonomi, zwa mmbi na maanḓa a kutshilele kwa vhaṱhonifhei. Ndi nga nḓila hei ine maanḓa o tendelaniwaho khao a sikiwa, nahone ndi nḓila ine vhathu zwavho vha kona u ḓivha uri ndi nnyi a re na maanḓa, na uri avho vha re na maanḓa zwine vha khou ṱoḓa ndi zwifhio.Hei ndi nyimele i konḓaho kha u bveledzisa kuhumbulele kune kwa ḓo tikedziwa nga vhathu, na tshaka dzo fhananaho dza u hanedza(“ḓivhani maswina aṋu”)  Midia i ya nanga uri vhashelamulenzhe vhane mafhungo a amba ngavho vha nga ṱaluswa ngayo, nahone maanḓa a nyanyuwo ya maipfi a a shumiswa, tsumbo GURU-  Midia dzi a kona u dzumba muiti (a dzi buli muthu ane a vha na vhuḓifhinduleli ha zwiitwa.) Ha dzhiiwa zwiito zwa muiiti zwa isiwa kha zwiitwa, sa DZIMILIONI DZO NGALANGALA NNS BANK. Muthu a nga vhudzisa uri ndi nnyi o itaho mini kha iyi ṱhoho ya mafhungo a kha gurannḓa, nahone ndi nga mini muṅwali a songo bula muiti wazwo. 14 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Mbudziso dzi tevhelaho dzi nga thusa kha u ḓivhadza vhagudi kha ngugo ya vhushaka vhukati ha luambo na maanḓa: 1.Ndi nnyi we a ni vhudza uri ni ḓe tshikoloni ni dovhe ni ṱuwe nga zwifhinga izwo zwo ṋewaho 2.Bulani milayo miṱanu (5) ine na fanela u i tevhedza ni hayani? 3.Midia (athikiḽi dza gurannḓa, khungedzelo dza magazini, TV, thwitha, Face books) dzi a ṱuṱuwedza kutshilele kwaṋu na kuvhonele kwaṋu kwa vhutshilo, tsumbo, kunangele kwaṋu kwa zwiambaro, khonani, zwiḽiwa,mbonalo ya tshivhumbeo tshaṋu? 4. Mbudziso idzi dzi a sumbedza vhushaka vhukati ha luambo na maanḓa? Ṱalutshedzani. 2.4. Zwivhumbeo zwa luambo zwi na mushumo ḓe kha u shumiswa ha maanḓa? KKL ku sengulusa nḓila dzine zwivhumbeo zwa luambo zwa shumiswa ngadzo kha u langa na u ṱuṱuwedza vhathu; ndi ngazwo vhashumisi vha luambo vha tshi tea u nanga maipfi/ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa mafhungo kana girama u itela u swikelela ndivho dzavho dza vhudavhidzani. Nḓivho ya zwi ḓiswaho nga zwivhumeo zwo fhambanaho zwa luambo i ḓo thusa sa tshishumiswa tsha u sengulusa nyambedzano dzoṱhe dza u tou amba na dzo tou ṅwaliwaho. Kha ri sedze kha mishumo miṅwe ya zwivhumbeo zwa luambo kha u ḓisa ṱhalutshedzo na ndivho. Ḽimudi ḽa muano/Ḽimudi ḽa tsumbo Ḽi shumiseswa kha zwitatamennde. Tshitatamennde, ngauralo, tshi anzela u itwa u itela uri muṅwe muthu a ṱanganedze lutendo lu bviselwaho khagala nga tshitatamennde nṱha ha zwine a tenda khazwo kha vhutshilo hawe. Arali zwo tshimbila zwavhuḓi lutendo ulwu lu ḓo wela kha thendo dzi langaho kuhumbulele na kutshilele kwa muthu onoyo. Mudzulatshidulo vho bva gwalani ḽa mafhungo. Nga u pfukisela mafhungo kha muṅwe muthu nga kha tshitatamennde muthu a nga ḓiwana a tshi kona u langa kuhumbulele kana kuitele kwa zwithu. U langa vhaṅwe vhathu uhu hu si khagala hu vha khombo musi vhukoni havho ha u pfukisela vhuṱanzi nga vhone vhaṋe kha avho vhaṅwe vhu tshi thengathenga. Izwi zwi iteesa kha nyimele dzi fanaho na dza u funza, phurophaganda na dza u ita vhathu zwi munguni. Ḽimudi ḽa ndaela  Izwi zwi wanalesa kha ḽimudi ḽi langaho.  Ndaela i shumisiwa arali hu si na ndinganyelo ya maanḓa vhukati ha muambi na muambiwa nae; lune maanḓa a sendamela kha muambi zwa sia muambi e na vhupfiwa ha u ṋea ndaela muambiwa nae ya u ita zwiṅwe zwithu; tsumbo, IMANI! Vhangani, iḓani hafha! Ni so ngo lenga!  Kanzhi ri wana ndaela kha nyito dzine zwivhumbeo zwa u sa vha na ndinganyelo dza maanḓa zwa vha khagala sa kha ndaela dza maswole kana tshikoloni kiḽasini, kha ndayotewa, milayoni, na huṅwe hu ngaho henefha. Musi i tshi shumiswa kha u ṋea thendelo, u vhanga, u humbela na u lulamisa; hoṱhe i nga ita mushumo wonoyu wa ndaela.  Vhathu vha linganaho vha ḓivhaho uri vha na pfanelo dza u ita tshithu vha nga shumisa ndaela kana nyanḓano; tsumbo, valani vothi, vulani maṱo.  Ndaela i nga shumiswa musi hu na nyanyuwo dza maanḓa sa musi ho dinaleiwa: Hei muṱhannga, ni ḓigade lulimi lwaṋu! Maitimatikedzi/Modala (modals) tsumbo, matikedzi sa tea, fanela, nz. a a shumiswa khathihi na ndaela, tsumbo, Ni tea u ṅwala tshuṅwahaya na dovha na i ḓisa kha nṋe matshelo ḽi tshaho! Ḽivhudzisi (The interrogative) 15 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Ḽi shumiswa kha mbudziso. Nga u vhudzisa muṅwe muthu muvhudzisi u humbela phindulo nahone arali muvhudzisi e muthu a re na maanḓa khumbelo iyi i tou vhofha. Izwi zwi tou vha khagala vhukuma, tsumbo, kha mavhudzisi; huṅwe hafhu vhudavhidzani ha kiḽasi ni vhukati ha mudededzi na vhagudi. Ḽimudi ḽa thendelo (Subjunctive mood) Tshishumiswa tsha vhudavhidzani 2.5 Vhulenda na vhushaka ha maanḓa nga tshifhinga tsha nyambedzano Vhulenda kanzhi vhu itea khathihi na maanḓa. Maanḓa na vhulenda zwi ṱumana nga nṱhani ha uri vhulenda tshifhinga tshinzhi vhu shumiswa sa tshiṱirathedzi kana tshishumiswa tsha u fhungudza kana u khakhulula u shumiselwa thungo ha maanḓa. Khontsephuthi ndi ya ndeme kha vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe.Kha luambo vhulenda zwi amba nḓila yavhuḓi ya u amba yo teaho vhukati ha muambi na muthetshelesi. Vhulenda ndi nḓila ine ra bvisela khagala tshikhala tsha vhudavhidzani/vhutsini na vhushaka ha maanḓa luamboni lwashu nahone ho ṱumana na zwivhuya zwa mvelele. Zwithu zwine kwama vhulenda zwi fhambana zwi tshi nga mvelele dzo fhambanaho. Zwishumiswa zwa vhulenda Zwishumiswa zwi tevhelaho zwi thusa u sumbedza vhulenda na u vha fomaḽa nahone zwiṅwe zwazwo zwi shumiswa kha tshipitshi tshi shayaho maanḓa: Khanakhano  Mibvumo ya zwipfi kana maipfi a fanaho na “haa,” “ai,” “aa,” na “ni a ḓivha” a nga thithisa vhukuma u thetshelesa , zwihuluhulu musi a tshi khou shumiseswa  A nga bvisa muhumbulo wa muvhali kana muthetshelesi kha mulaedza une wa khou ṋekedzwa.  Khanakhano i nga dovha ya ḓisa u tshuwa, u shaya vhuḓifulufheli, khathihi na u sa ḓiimisela  Khanakhano i si nnzhi fhano na fhaḽa i nga ita uri muambi a ṱanganedzee, a tshileaho nae, a sa shushedziho vhaṅwe kha nyimele dziṅwe. Ngauralo musi ni tshi ḓilugisela u amba, dzhielani nṱha vha ṱanganedzaho mafhungo (audience), fhethu, na u vha fomaḽa hu lavhelelwaho u konou ḓivha uri ndi khanakhano nngafhani ine ya nga vha yo lugela u shumiswa. Hedzhisi (Hedges)  Hedzhisi ndi mafurase kana kuambele ku si na u ḓivhofha khakwo ku ngwaluwisaho u kholwisea ha mulaedza wau.  U shumiswa ha hedzhisi u fana na “zwi ngaho,” “ndi pfa u nga,” “zwithihi na,” “ndi humbulela,” “zwi nga vha,” na “zwi nga kha ḓi” dzi tshi nga ṋea tsireledzo kha u vhonwa mulandu, u ḓalesa ha zwitatamennde zwi re na hedzhisi zwi andisa u bva kha vhuṋe na u xelelwa nga mulaedza wau.  Zwiṅwe hafhu, hedzhisi dzi ṋea tshifanyiso tsha uri a ni na vhuḓifulufheli ho fhelelaho kha zwine na kona khathihi na vhundeme ha mulaedza waṋu. 16 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Arali ni tshi ṱoḓou shumisa hedzhisi, itani izwo lwa mulayo kana lwa phurofeshenaḽa. Hedzhisi dza phurofeshenaḽa sa “ni nga,” “hu nga,” na “u lavhelelwa (likely)” dzi nga shumiswa. 17 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Mbudziso nṱha ha mbudziso (Tag Questions)  U fana na hedzhisi, Mbudziso nṱha ha mbudziso dzi sumbedza u vha na ṱhoḓea ya u sumbedza vhundeme kana khwaṱhisedzo.  Zwitatamennde zwa magumoni zwi re na Mbudziso nṱha ha mbudziso dzi fanaho na “a si?” kana “zwi nga si?” zwi ita uri ni vhe muthu a timatimaho na u vha muthu a si naho vhuḓifulufheli, zwenezwo zwa sia zwine na amba zwi sa dzhielwi nṱha.  Mbudziso nṱha ha mbudziso dzi ṱavha mbeu ya u shaya fulufhelo mihumbuloni ya vha ṱanganedzaho mafhungo (audience) vhaṋu nga ha u tendisea ha zwine na amba na nga vhukoni haṋu.  Lingedzani nga hune na kona u sa dzi shumisa musi ni tshi khou amba. Thinyambofho (Disclaimers)  Thinyambofho dzi sumbedza ṱhoḓea ya u sumbedzwa ha ndeme na khwaṱhisedzo kha zwi mbiwaho. U rangela zwitatamennde zwaṋu nga thinyambofho dzi fanaho na “Ni so ngo mpfela thungo, hone …” kana “Ndi a ḓivha uri a zwi pfali, hone...”zwi itisa uri vhathetshelesi vhaṋu vha ni pfele thungo na uri mafhungo aṋu a si pfale.  Thinyambofho i dovha ya ṱavha mbeu ya u timatima mihumbuloni ya vhathetshelesi vhaṋu nga ha u tendisea ha mafhungo aṋu na vhukoni haṋu.  Thinyambofho i dovha ya pfukisela u shaya haṋu vhuḓifulufheli kha kuvhonele kwaṋu kwa zwithu. 2.6 Zwiṱaluli zwa Vhulenda Vhudavhidzani hoṱhe ha musi vhathu vho sedzana zwifhaṱuwo vhu a shushedza. Ni fanela u ita iniferentsi nga ṱhoḓea dza hoyo muṅwe dza u funiwa na u ṱhonifhiwa na dovha na dzi tsireledza. 2.7 Nyito dza tshipitshi tsha tshutshedzo ya tshifhaṱuwo: Nyito dza tshipitshi tsha tshutshedzo ya tshifhaṱuwo mmbi zwi na tshutshedzo ine ya nga kundisa muambiwa nae kha u vhofholowa kha zwine a khou ita kana zwine a khou ṱoḓa, tsumbo”vha nga kona vho u nkoloda R100 u swikela ṅwedzi u tshi fhela?”(arali tshifhaṱuwo tsha muambiwa nae tsha sumbedza u hana zwi nga shonisa kha muambi. Nyito dza tshutshedzo ya tshifhaṱuwo mbuya dzi shushedza tshirunzi tsha vhuḓi tsha muambiwa nae nga u sumbedza zwiito zwi si zwavhuḓi kana khanedzano sa tsumbo, “iḽa ripoto yo vha i songo fanela u swika ṋamusi?”. Vhathu vho fhambanaho,zwigwada na “dzimvele”vha na nḓila dzavho dza u ita uri muthu a vhofholowe nga u shumisa tshifhaṱuwo.Vha nga shumisa zwiṱirathedzhi zwa vhulenda zwivhuya zwine zwa vha ita uri vha vhe tshithu tshithihi, kana thekiniki dza vhulenda mmbi dzi sumbaho u ḓinyadza na u sa amba vhukhakhi. 2.8 Nyambedzano dza vho radzipfunzo na vhomakone Vho radzipfunzo, vhomakone na vhaṅwali vha dzibugu vha ṱuṱuwedza matshilele a vhathu na zwine vha ita nga u ṱalusa vhumatshelo na khonadzeo ya zwiitei, nyito, kana nyimele: sa tsumbo u humbulela, u pulana, mbekanyamushumo na u kaidza, tshiṅwe tshifhinga zwo ṱangana na tshaka dzo fhambanaho dza tsivhudzo, nahone maanḓa avho tshifhinga tshinzhi a langwa nga nḓivho na thekhinologi. 2.9 Vhushaka ha maanḓa kha vhuṱumani ha nyambedzano Nyambedzano kiḽasini 18 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Ḽimudi ḽa ndaela ḽi a shumiseswa kiḽasi  Mudededzi tshifhinga tshoṱhe u shumisa madzina musi a tshi ita khumbelo ngeno vhana kiḽasini vha tshi ri mudededzi/mudededkadzi Nyambedzano vhukati ha vhaaluwa na vhana Nthihi ya phambano dza maanḓa dzi re khagala kha mvelele nnzhi ndi iḽa i re vhukati ha vhabebi na vhana. Hu nga ḓi vha na phambano ya mvelele vhukati ha vhokhotsi na vhomme. Vhuimo ha fhasi ha vhana tshitshavhani tshi re na mirafho yo fhambanaho; vhana vha nga itwa uri vha si ambe tshithu nahone vha nga hanelwa u thoma kana u amba nga ha ṱhoho dziṅwe dza mafhungo, vha nga kha ḓi hanelwa u dzhenelela kana vha nga ṱoḓiwa uri vha shumise zwipitshi zwo khetheaho zwofhambanaho zwa u fhambanya (zwa ṱhonifho) tsumbo, Ndi matsheloni Vhafuwi, Ee Baba, Vhaaluwa ‘vho tendeliwa’ u pfuka milayo ya u amba nga u sielisana. Vha nga dzhenelela, sema, shushedza, ṋea muthetho, kana u khakhulula vhana musi hu tshi khou ambiwa. Khaseledzo Iinga dzhia tshivhumbeo tsha tsivhudzo, khumbelo, kana ṱhuṱhuwedzo nga kha phuluphedziso. Maanḓa kha nyambedzano dza zwa Poḽitiki  Nyangaredzo na zwo livhiwaho khazwo. Ṱhaluso ya nyito dzi si dzavhuḓi dza zwigwada zwiṅwe zwa poḽitiki zwi lwiwaho nazwo zwi nga dzhia tshivhumbeo tsha nyangaredzo kha sia ḽa luvhengela mbiluni; zwiito zwivhi zwazwo zwi vhonala zwo vha tea nahone ndi ngazwo zwi tshi ṱaluswa nga vhuḓalo nahone zwa dovha zwa tou angaredzwa.  Phambano, i ḓo shumisiwa tshikolokolo hu tshi khou itelwa u khwaṱhisedziwa u fhandekana hu re na vengo vhukati ha RIṊE na VHONE.  U shumiswa ha thinyambofho: hu livhiswa kha u tinya u vha na dzina ḽivhi musi hu tshi ambiwa zwivhi nga ha vhaṅwe.  Khanedzo i re khagala(“a thi na zwiṅwe-vho na Vharema,Vhatshena fhedzi…")  Thendelani i re khagala(“hu ḓi vha vho na makomonisi a vhuḓi, hone…”)  U dzumba kana u sia nnḓa mafhungo: vha ḓo dzulela u ombedzela zwavhuḓi nga ha vhone vhaṋe na nga tshigwada tshavho (lushaka, dzangano, idiologi na zwiṅwe) na u amba mazwifhi nga vhaṅwe musi vha tshi dzumba, u humbela u pfelwa vhuṱungu, u dzhiela fhasi, u sia mafhungo nga khole ane a ḓo ita uri vha vhe na dzina ḽivhi ngeno zwi tshi ḓo fha vhakhaedu vhavho dzina ḽavhuḓi.  Vhatikedzi vha madzangano: vhakhaedu kana maswina vha ḓo ṱalusiwa nga nḓila mmbi sa zwine ra zwi pfa nga ha zwifheṱashango na (vesus) vhalwelambofholowo.  Mavhuvhisi: zwiito zwivhi, ndaka, zwibveledzwa kana nyito kha zwigwada zwaṋu, zwi ḓo ṱaluswa nga u shumisa mavhuvhisi sa bomo dzavho dzi vhidzwa ”zwiḓisa mulalo”  Masala, a sumbedzaho u fhandekana hu re na vengo ha madzangano a polotiki: RIṊE vesus VHONE, VHATHU VHASHU. 19 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Mbekanyo ya maipfi i na tshaka mbili dza mishumo ya polotiki ine ya vha ya u ombedzela kana u ḓiambela hu tshi shumiswa kuvhekanyelwe kwa maipfi na mafurase, u itela u sumbedza ṱhalutshedzo yo livhiwaho khayo.Ṱhoho ya mafhungo kana u vhea ipfi phanḓa zwi kokodzela nzhele ya vhathu kha iḽo ipfi kana zwa khwaṱhisedza zwivhuya zwashu na zwivhi zwavho.  Ndovhololo dza kushumisele kha mibvumo (aḽitheresheni na raimi), tshaka dza mafhungo na ṱhalutshedzo (pharaleḽizimu) na ṱhalutshedzo (semantiki, ndovhololo), sa tshiwe tsha zwiṱirathedzhi zwihulwane kha u kokodzela nzhele kha ṱhalutshedzo i no ṱoḓiwa na u ṱavhanyisa kuvhumbelwe kwa ṱhalutshedzo dzenedzo.  Nyengedzedzo dzi sa ṱoḓeiho: vhaambi vha polotiki vha ḓo ṱanḓavhudza nga vhuḓalo zwivhuya zwavho kana zwa dzangano ḽavho, ngeno vha tshi ḓo amba zwiṱori zwivhi nga vhakhaedu vhavho.  Nḓila dza kuambele: volomu (u zhamba na u hevhedza), u gonyisa na u tsitsa ipfi ha vhaambi zwi nga ṱuṱuwedza nḓila ine vhathetshelesi vha nga ṱanganedza nga yo mafhungo.  Rithoriki ya poliki i nga tevhelwa nga u vhandiwa ha zwanḓa nga vhathetshelesi  Nḓila dzine vhathu vha ambiwa navho ngadzo dzi katela: Khonani yanga i ṱhonifheaho, vhanna na vhafumakadzi vha ṱhonifheaho, vhanna na vhafumakadzi vho funzeaho, vhatatisei ,zwimebi  Musi tshipikara tshi tshi ita ngafhadzo ya u sa tendelana na zwine zwa khou itiwa u shumisa ipfi “Oda”. Milayo ya shango, vhukwamani na matshimbidzele Milayo ya shango i shumisa mannḓa a tshumiswa/khombekhombe u kombetshedza uri vhathu vha badele muthelo, vhatevhedze milayo ya bada kana vha pfiswe vhuṱungu (u tevhedzela tswayo dza badani)  U shumisa luambo zwi katela: ndaela Nyambedzano ya vho funzeaho (Professionals) kana vhaḓivhi (Experts) Nyambedzano vhukati ha vhanna na vhafumakadzi Musi milayo ya u amba nga u sielisana i tshi ḓivhea, ane a vha na maanḓa kha vhafunani – ‘ane a nga tendelwa’ u dzhenelela kha nyambedzano.Kunangele kwa maipfi, zwivhumbeo zwa girama na vhudavhidzani vhu si ha maipfi zwi a sumbedza uri ndi nnyi kha vhafunani a re na maanḓa manzhi. Inthaviyu dza mushumo Kha nyimele yo ḓoweleaho muinthaviyuwi u langa kutshimbilele na u bvela phanḓa ha inthaviyu. A nga kha ḓi ita a tshi dzhenelela, a tshi vhudza muinthaviyuwiwa uri a ime musi uyo a tshi khou lingedza u bvisela khagala mihumbulo yawe. Vhainthaviyuwiwa vha a vhofheya nga ṱhoḓeya dza inthaviyu. 20 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

NYITO YA 1: LUAMBO NA MAANḒA Tsumbo: Kha tshibveledzwa tshi re afha fhasi, luambo lu khou shumiswa u bvisela khagala maanḓa. Vhavhali vha ḓivha uri muṅwe muthu a re na maanḓa a fhiraho avho u khou vha vhona. Ndi nga mini i tshi pfi ‘mukomana muhulwane’ nahone i sa pfi ‘khaladzi' muhulwane’? Ndi nga mini big brother yo ṅwalwa nga maḽeḓere mahulwane nahone nga fonto khulwane Tshiimiswa (vhudavhidzani ha mushumoni) Mushumi muṱuku u shumisa thaitili na dzina musi a tshi vhidza vhahulwane vhawe. Vhalangi vhahulwane vha shumisa madzina fhedzi musi vha tshi vhidza vhashumi vhaṱuku. U dzhenelela (ndi nnyi ane a tendelwa u dzhenelela nnyi?) Tsumbo Tshibveledzwa tsha 1: Hei Rinae! Takusani magwendo hayo aṋu ni ḓe ni sendedze ṱafula heyo hangeini. Tshibveledzwa tsha 2: Yuwii, Dk Muregu. Musi ndi tshi khou ralo u kunakisa na u dzudzanya ofisi, vha nga kona u nthusa nga u sendedza ṱafula ngei? Ndi amba arali vha tshi nga kona u nthusa/ Ndi khou livhuwa nga maanḓa. Zwino ni nga kona u amba phambano kha luambo vhukati ha idzo tsumbo mbili? Hu na u nangwa ha nḓila dza kuvhidzele, ndi nḓila ine muambi a vhidzisa ngayo khonani yawe (Rinae) na mutholi wawe (Dk.Muregu) ; nḓila ine a shumisa ngayo luambo lwa tshiṱaraṱani (Takusani magwendo hayo aṋu ni ḓe ni sendedze ṱafula heyo hangaei.) na tshivhumbeo tsha luambo tsha khanakhano khathihi na mafurase a shumiselwaho mutholi (Ndo mangala; Arali vha si nga si vhilahele; Arali vha tshi nga wana tshifhinga; Arali –ri nga konou …). Nyambedzano vhukati ha dokotela na mulwadze  Dokotela u na maanḓa, sa izwi a ene a ḓivhaho zwi dinaho mulwadze  U dzhenelela, u amba nga u sielisana ndi one maitele a fomaḽa a u amba na madokotela  Vhalwadze vha tendela madokotela a tshi langa vhudavhidzani kha mufhindulano vha dovha vha fhindula dzimbudziso nga hanefho hune vha kona ngaho  Madokotela vha vhidza vhalwadze nga madzina avho, ngeno vhalwadze vha tshi ṱhonifha maimo a madokotela. Tsumbo, ni nga vhidza dokotela waṋu Dokotela (Dk.) Tshikovhi,ngeno ene a tshi kona u sokou ni vhidza Vhangani, a tshi shumisa dzina ḽaṋu.  U kakamela nga mulwadze  Dokotela a nga shumisa luambo lwa thekiniki (dzhagoni) u sumbedza maanḓa awe. Tsumbo; Vhangani, ni khou dinwa nga lushaka lu ofhisaho lwa haiphathensheni. Arali i sa ṱhogomeliwi (monithariwi), ni nga vha luṱhatheni lwa cardiac arrest. Vhangani, musi a tshi khou kakamela, u vhudzisa, Dok...Dokotela Tshikovhi? Haiphathensheni ndi mini? U vha luṱhaṱheni lwa cardiac arrest ndi mini? Ndi ḓo tou fashwa sa tshiṋoni nda fa? Ndi khou tou luvhelela dokotela, nthusei, a thi ṱoḓi u fa. Nyambedzano Vhukati ha Dzikhonani (Maanḓa a a Lingana) 21 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Kushumisele kwa mavhidzi (vocatives) ku a fana: arali nda ni vhidza nga dzina ḽaṋu na inwi ni ḓo mmbidza nga dzina ḽanga, kana arali nda shumisa thaitili na tshifani tshaṋu zwi ḓo ḓi ralo na kha inwi. U thoma nyambedzano: a hu na mulayo u thivhelaho muthu u thoma nyambedzano. U dzhenelela nyambedzano hu nga itea kha sia ḽiṅwe na ḽiṅwe, nahone hu sedziwa nga muya wavhuḓi. U LINGA NYITO YA 2 Ndi lushaka-ḓe lwa maanḓa na hone lu sumbedzwa hani kha maipfi na mafurase a re afho fhasi? Sedzani maanḓa a ṱhuṱhuwedzo, a khombekhombe, a vhuṋe,a zwa poḽitiki na matshilisano afho nṱha. Nga maanḓa e nda ambadzwa ndi vula vhuṱambo uvhu/ndi ri muṱangano uno wo vuliwa. FHANO MUḒINI TSHIENDA HU LILA TSHANGA MULAYO WA BADANI AFRIKA TSHIPEMBE NDI WA U REILA TSHANḒANI TSHA MONDE Nga u ṱavhanya nahone zwi sa konḓi ri vula dzigoloi, sefo na dziḽoko dza dziofisi 'RI HUMBULELA VHOINWI ṊAMUSI, MATSHELO RO ṰANGANA. NI MUSIDZANA O NAKESAHO ḼIFHASINI A thi gonyiwi nṱha nga musadzi MUFUNWA WA MBILU YANGA Tshinyeke tshanga; haho a no fana na inwi Dzuvha ḽa mbilu yanga Ṋaledzi yanga NDIMA YA 3. LUAMBO LWA U KWENGWELEDZA, U FHUREDZELA, LWA NYANYUWO, U DZHIA SIA, LUVHENGELA MBILUNI, SITERIOTHAIPHI /U SEDZA ZWITHU NGA IṰO ḼITHIHI ṰHOḒEA DZA TPKL U Thetshelesa na u Vhala: Vhagudi vha tea u ḓivha na u ṱalutshedzela luambo lwa u kwengweledza, lwa nyanyuwo na lwa u fhuredzela, u dzhia sia, luvhengela mbiluni, na siteriothaiphi. U amba, u ṅwala na u ṋekedza: Vhagudi vha tea u amba kana u sumbedza u pfesesa nga ha vhuḓi, maime, bayasi (u dzhia sia), siteriothaiphi, luambo lwa u kwengweledza, lwa u fhuredzela, tsumbo, sa kha zwibveledzwa zwa u kwengweledza sa maanea a u ṱaṱa, athikili dza gurannḓa, khungedzelo, phosiṱara. 3.1 U kwengweledza na u fhuredzela ndi mini?  U kwengweledza (Persuasive) – u vha na maanḓa a u ṱuṱuwedza uri muṅwe a tende kana a ite zwine wa funa zwone 22 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Luambo lwa u kwengweledza lu shumiswa u tendisa riṋe uri ri ite zwiito zwikene. Lu ri ramba uri ri tendelane na kuvhonele kwa zwithu kwo ṋekedzwaho. Vhashumisi vha luambo lwa u kwengweledza a zwi kombetshedzi uri vha shumise dzimbuno. Ndivho dzavho ndi u kwama vhuḓipfi/nyanyuwo dzashu u fhirisa uri riṋe vhaṋe ri tou shumisa mihumbulo yashu. U fhuredzela – u langa kana u fhura muthu uri u wane zwine wa funa.  Luambo lwa u fhuredzela lwo livhiswa kha u wana zwa khwiṋe kha vhaṅwe zwi so ngo ḓa nga ngona, tsumbo, kha khungedzelo kana kha zwipitshi zwa vhorapoḽitiki, muhoyo, ḽiṋaṋedzi/ḽikaluli, aḽitheresheni, nz. zwi a shumiswa u fhuredzela vha ṱanganedzaho mafhungo. Luambo lwa u fhuredzela lu livhiswa kha u tendisa vhavhali uri vha tendelane na kuvhonele kwa zwithu kwa muṅwali.  Tshibveledzwa tsha u ṅwala tsha vhuṋe tshiṅwe na tshiṅwe tshi na mafurase a u fhuredzela hu tshi khou lingedziwa u kwengweledza vhavhali uri vha vhone kuvhonele kwa zwithu kwa muṅwali.  A si nyambo dza u fhuredzela dzoṱhe dzine dza xedza vhathu; hone u kona u ḓivha zwivhumbeo zwa luambo lwa u fhuredzela zwi thusa vhavhali uri vha vhale nga vhusedzi uri vha wanuluse zwo dzumbiwaho luamboni. 3.2 Luambo lwa u kwengweledza lu shumisiwa ngafhi?  Kha khungedzelo, luambo lwa u kwengweledza lu shumisiwa kha u ṱuṱuwedza vharengi/vhashumisi vha tshibveledzwa uri vha fulufhele uri vha a ṱoḓa tshibveledzwa kana tshumelo nkene.  Luambo lwa u kwengweledza lu nga shumiswa kha maanea kana edithoriala u ṅwala mafhungo a tendiseaho.  Thekhiniki dza luambo lwa u kwengweledza dzi nga fhambana zwi tshi ya nga ndivho.  Lu nga shumiswa lu kha tshivhumbeo tsha phurophaganda, z.u, ngoho ya gake ine ya tswa muhumbulo wa muthetshelesi u itela u kanganyisa tshitshavha kha zwifhinga zwa mabepha a vhorapoḽitiki a u kunga vhakhethi kana kha zwifhinga zwa dzinndwa.  Lu shumiswa kha zwipitshi, athikili dza gurannḓa. NYITO YA 3 Tsivhudzo dzi tevhelaho dzi nga thusa kha u ita uri ni dzhiele nṱha nḓila ine muambi/muṅwali a nga shumisa ngayo luambo:  U thoma kha kuhumbulele kwa uri kushumisele kwa luambo zwi katela u dzhia tsheo. Tsumbo: ni nga ḓi ḓivhudzisa hezwi:  Ndi nga mini muambi o amba izwo?’ ‘  Ndi zwifhio zwine vha sa khou amba’ ‘  Ndi nga mini o shumisa tshifhinga itsho?’ ‘Ha khou amba zwifhio?’ na zwiṅwevho.  U ḓivha na u vhekanya maipfi nga zwigwada zwi tshi ya ngauri a nga vha ‘a tshi amba zwivhi’, ‘a tshi amba zwivhuya’ kana ‘a vhukati’ kha tshibveledzwa. Tsumbo: ‘O kora tshikoro tsha bvumo tshe tsha tsireledza thaitili uri i so ngo dzhavhulwa nga thimu i takaleleswaho i bvaho devhula. Ipfi ‘bvumo’ ḽi sumbedza zwivhuya kana zwivhi? Ḽi vhambedzwa hani na kuambele kwa uri ‘thimu i takaleleswaho’?  Arali ni tshi khou vhala tshiṱori tsha mafhungo, ni nga ḓivhudzisa mbudziso ya uri tshiṱori tsho vha tshi tshi nga shanduka hani arali tsho vha tshi tshi khou ṱalutshedzwa nga muthu muṅwe. Tsumbo: arali tshiṱori tshi tshi khou amba nga tshiṱereke ḽimagani, tsho vha tshi tshi nga shanduka hani arali vhaṱereki vha tshi khou tshi anetshela’ kana vhatholi, kana muvhuso, kana vhavhuyelwa (customers)? Ndi nga mini, ni tshi nga amba uri kunangele kwa maipfi kha zwitatamennde zwi tevhelaho ku na zwine kwa ḓisa? ‘Mutholi ha khou ṱoḓou tseka kha zwe a 23 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

ṋekedza mathomoni. U khou ita nyambedzano dzi si na u fulufhedzea khadzo’ nahone ‘ Ro lingedza luvhili lwoṱhe, zwa bala,u ṱangana na madzangano a zwa mishumo u amba nga zwiswa zwine ra khou ṋekedza, hone a sumbedza a so ngo ḓiimisela u tenda.’  U humbula nga zwine muṅwali a humbula nga ha vhavhali. Tsumbo: arali na sedza kha khungedzelo, ndi vhathu-ḓe vhane ya khou vha kwengweledza? Khungedzelo i khou amba (nahone zwo dzumbama) uri zwishumiswa ndi zwavhuḓi. Kha hu sedziwe Zwishumiswa zwa Thekhiniki.  U humbula nga dziṅwe dza khungedzelo dze na dzi vhona kha magazine kana thelevishini. Itani mutevhe wa maipfi o shumiswaho u itela u karusa nyanyuwo. Ndi madzangalelo afhio ane maipfi aya a ṱuṱuwedza kha vharengi (consumer)?  Hu na u tenda kha uri hu na ṱhoḓea dza vhathu nnzhi dza ndeme - lupfumo, dakalo, u ḓivhea, u bvelela, lunako. Humbulani nḓila dzine khunguwedzo dzine na dzulela u dzi vhona dza lingedza u ṱuṱuwedza madzangalelo aya dzi tshi shumisa maipfi a nyanyuwo.  Khungedzelo dza madzangano a vhulondavhathu (charity organization) ndi zwishumiswa zwavhuḓi zwa maipfi a nyanyuwo – dzi lingedza u karusa vhuḓipfi ha u vhona mulandu na u pfela vhuṱungu kha vhavhali zwa itisa uri vha ṋee zwifhiwa kana thuso. Ṋeani tsumbo dza khungedzelo idzi  Wanani tsumbo dza zwiḽogeni zwi wanalaho kha khungedzelo dza u ḓikungela vhakhethi dzi shumisaho zwishumiswa zwa mibvumo sa aḽitheresheni, raimi kha u itela uri zwi leluwe u humbula tshibveledzwa kana tshumelo. 3.3. Thekhiniki dza u kwengweledza Thekhiniki dza u kwengweledza dzi tevhelaho dzi tea u ḓivhiwa na u shumiswa musi hu tshi thetsheleswa, vhalwa (zwi tshi katela zwibveledzwa zwa u vhonwa), u amba na u ṅwala. Zwi sa pfali (Vagueness) Muambi u shumisa maipfi a shayaho ṱhalutshedzo i re khagala na u ḓiimisa. Vhathetshelesi vha anzela u vhudzisa mbudziso dzi fanaho na ‘U khou ṱoḓou ri mini zwa vhukuma-kuma?’ nga murahu ha musi ho ambiwa. Tsumbo: ‘A thi khou hana uri o ita hone ha iti zwa vhukuma.’ Thimathimo Ipfi ḽi re na phindulo dzi fhiraho nthihi dzine dza tenda kha ṱhalutshedzelo dzo fhambanaho; ḽi shumiswaho kha u imela masia o fhambanaho a tshenzhemo. Kha tshitatamennde, "Ndi a fulufhela no wana zwo ni teaho " u nga si vhe na vhuṱanzi uri muambi u khou u tamela mashudu kana u khou holedza nga nnḓa ha musi nyimele ya maambiwa i tshi ita uri ndivho ya muami i vhe khagala. U dzhia sia (Bayasi) na Siteriothaiphi/U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi U dzhia sia hu wanalaho hu tshi vhumbiwa mbudziso kana zwitatamennde. U vhudziswa ha mbudziso i ngaho, “Ndi nga mini shango ḽashu ḽi tshi phasisa milayo i sa tendelaniho na ndayotewa?” hu buletshedza uri ndinganyelo na u sa dzhia sia musi hu tshi shumiswa milayo iyo kha u langa shango zwi ḓo konḓa uri hu tevhelwe. Kha ḽiṅwe sia, kuambele kwa u nyefula na mbiti nga vhasasaladzi vha mulayo ku sumbedza ku na siteriothaiphi lune na zwine vha ḓo amba nga hawo a zwi nga vhi na ndinganelo samusi vho no ḓidzula vho dzhia sia, zwi amba uri tsheo ye vha dzhia ndi ya nyangaredzo. Tsumbo: ‘Ha nga pfesesi. O nakesa.’ 24 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Dzhagoni (Jargon): ndi mathemo a thekhiniki ane ha pfesesiwi nga vhomuthu munzhi, hone a shumisiwa ngomu ha tshigwada tshikene tshi ṱanganelanaho kha phurofesheni, akhademi kana sia ḽiṅwe ḽa zwa dzanganelo ḽithihi. Muambi kana muṅwali a nga shumisa dzhagoni u itela uri mafhungo awe a pfale a a ndeme vhukuma, u sumbedza vhundeme maelana na “kana vhuhulwane hawe, u khwaṱhisedza u shaya nḓivho ha vhane a khou vha thusa kana u fhiriṱanya mihumbulo yavho kha ṱhoho ine ya khou ambiwa nga hayo. Tsumbo, dokotela a nga ṋekedza tsivhudzo maelana na “agonal respiration” ya mulwadze zwine kha luambo lwa phurofesheni ya vhudokotela zwi amba uri muthu ha nga tshili. Mbudziso dza rithoriki na dza u ṱuṱula muhumbulo Mbudziso dza rithoriki ndi tshitatamennde tsho vhumbiwaho nga nḓila ya mbudziso fhedzi tshi sa ṱoḓi u fhindulwa. Mbudziso idzi dzi itelwa u ṱuṱula u humbula madzuloni a u ṱoḓa phindulo. Sa tsumbo: ndi nga mini phele I tshi fa mukegulu a palulwa ṱhoho.  Ni a ṱoḓa u bva zwikolodoni?  Ni a ṱoḓa u wana dzilafho ḽa khwiṋe ḽa vhuṱungu ha ṱhoho i remaho?  Ri tea u tenda naa lushaka lu khomboni ya u nga gevhengwa nga zwifheṱashango? Luambo lwa u ombedzela, ḽiṋaṋedzi kana u ṋaṋisedza hu tshi itelwa zwiṅwe zwithu Ḽikaluli/Ḽiṋaṋedzi ḽi pima u fhira mpimo zwine zwa khou ambiwa u itela u ṱokonya nyanyuwo i shushaho kana yo dzumbamaho u fhira zwine tshitatamennde tshi re khagala tsha nga zwi bvisela khagala. Tsumbo: “Ṋeḓorobo u ḓo fa a sa athu u tendela maitele a tshikolo uri a ngalangalelwe nga maṅwe masheleni” ku nga vha kuambele kwo ṋaṋisiwaho ku sumbedzaho vhuḓiimiseli ha ṋeḓorobo ha u sa tambisa masheleni a zwa pfunzo. Ri ṱoḓou…, Tshitshavha a tshi na zwiṅwevho, hone tshi fanela u…, Hu na nḓila nnzhi dza u… Ndovhololo ya themba/Aḽitheresheni kana raimi, zwihuluhulu kha thaithili/ṱhoho kana kha tshitatamennde kana fhungo la u fhedzisa. U shumisa themba dza u thoma dzi fanaho ndi maitele o ḓoweleaho a vharendi na vhakunguwedzi. Zwi nga khukhulisa arali zwa iteswa, hone zwi itisa uri mitaladzi i khouthee kana I rwelee ngomani, tsumbo Raimi Raimi ndi ndovholo ya muungo wa maipfi a fanaho magumoni a vese kha tshirendo kana nyimbo. Aḽushini (Allusion) zwi amba ḽifurase ḽi re na maanḓa ḽine vhathetshelesi vha vho ḓivha nga haḽo. Hu ḓi vha na u tshuwisa musi muṅwali a tshi shumisa ḽiambele iḽi samusi a tshi tea u thoma a vha na vhuṱanzi uri vhavhali vha tshibveledzwa tshawe vha a ḓivha aḽushi iyo kana zwi ambwaho. Tsumbo: Zwivhuya o dalela mufunzi nga maitele a tshinikodima... (zwi tshi edza Nikodima wa Bivhilini), Ndi ḽa Makahane a tshi vhambisa vhathu mikumba nga maṋo… (izwi zwi ambelwa muthu wa tshiṱuhu nga u mu fanyisa na Makahane iḽa khosi ya Thulamela.) 25 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Aḽushini ngauralo ndi kuambele ku kaidzaho/layaho nga u shumisa mishumo kana zwiwo zwi ḓivheaho, ku shumiswaho kha u karusa mihumbulo ya nyanyuwo kana zwitumbambiluni zwi i baḓekanyaho na tshenzhemo dzo fhiraho. Ḽishandi (Antithesis) ndi ḽiambele ḽine ḽa shanda zwo ambiwaho nga maipfi a u thoma. Nga maṅwe maipfi kana mutaladzi wa vhuvhili u shanda zwo ambiwaho nga mutaladzi wa u thoma.Tsumbo: Ro sea nga u ṅweṅwela ra lila nga u vhovhola. Ḽitatathino/Ndendudzo na Disifemizimu (Dysphemisms) Ḽitatathino ndi figara ya muambo ine zwithu zwi si zwavhuḓi/zwi vhavhaho zwa ambiwa nga nḓila i sa dini kana I leleluwaho. Tsumbo: Vho Masindi vho ri sia /lovha madzuloni a uri vho fa. Disifemisimu (Dysphemism) ndi ḽiambele ḽine zwithu zwavhuḓi/zwi sa dini zwa ambiwa nga nḓila i vhavhaho/yo vhifhaho. Ḽi shumiswa kha u kwengweledza vhathu uri vha humbule nga nḓila mmbi nga ha muthu, nyimele kana tshiwo; Tsumbo: Madzuloni a u u sumbedza thaidzo kana khaedu, muambi a nga sumbedza hu tshi tou vha na pfiriri Ipfi ḽi re vhukati Ḽitatathino Disifemizimu Tshigwevho tsha thambo/lufu Ndaṱiso ya Nṱhesa Bulayo ḽo lambedzwaho nga muvhuso Ḽivhanga Mulwela mbofholowo Tshifheṱashango Kiḽitshisi na zwivhumbeo zwi si zwa girama zwi a thusa-vho u sika thouni ya khaseledzo, yo dzikaho, ine ya vha ya ndeme kha u kwengweledza. Tsumbo, kuambele ukwu. 3.4 Luambo lwa nyanyuwo Luambo lwa nyanyuwo ndi mini? Luambo lwa nyanyuwo lu dzhiwa sa thekhiniki ya u fhuredzela na hone lwa dovha lwa vhidzwa luambo lwo hwalaho lwa inga. Lu anzela u shumiswa kha u ṱokonya vhuḓipfi. Maipfi o raloho a nga kha ḓi shumiswa kha u ṱokonya vhuḓipfi vhu re na maanḓa, ha u ṋea mutsiko, u kombetshedza uri vhavhali vha tende zwine vha khou vhala. Haya ndi maipfi a no ṱunga vhuḓipfi ha maanḓa kha vhoiwe, tsumbo, u sinyuwa, dakalo, u tendisa. Musi ri tshi amba nga luambo lwa u nyanyula ri vha ri tshi khou zwi isela kha u fhambana ha zwine maipfi a amba zwone sa u fana zwine maipfi enea a amba zwone zwo dzumbamaho na vhupfa vhune ha vhu ritha. Musi ri tshi amba nga luambo lwa nyanyuwo, ri vha ri tshi khou isela kha u fhambana ha zwine zwa ambiwa zwo dzumbamaho, zwine maipfi a zwi ṋekedza na vhupfa vhune a vhu ritha. Khonothesheni ndi mini? Maipfi a na tshakha mbili dzo fhambanaho dza zwine a amba: Ndi ṱhalutshedzo ya maipfi i re khagala (dinothethivi) na ṱhalutshedzo ya maipfi yo dzumbamaho (khonothethivi). Ṱhalutshedzo ya maipfi i re khagala i kwama dzimbuno, ṱhalutshedzo ya maipfi i sa dzhii sia, ṱhalutshedzo i wanalaho kha dikishinari/ṱhalusamaipfi. 26 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Ṱhalutshedzo ya maipfi yo dzumbamaho. Ndi vhuḓipfi ha mbaḓekanyo ya maipfi kana ḽifurase zwi tshi fhambana na ṱhalutshedzo yone ya ipfi. Ṱhalutshedzo yo dzumbamaho ndi ine muthu a tou i pfa ya dovha ya bveledza vhuḓipfi. Ṱhalutshedzo dza maipfi dzo dzumbamaho dzi tshimbila dzoṱhe na ṱhalutshedzo dzi re khagala. Ṱhalutshedzo i re khagala ya ipfi ‘ṋowa’ ḽi amba lwonolwo lushaka nga vhuḓalo, a dzi na milenzhe, huṅwe ha ambiwa zwikokovhi zwi re na vhuṱungu. Ṱhalutshedzo yo dzumbamaho ya ‘ṋowa’ i a katela vhuvhi kana khombo. Kha ri sedze kha dziṅwe tsumbo dza ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho. Ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho: Ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho Ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho dzi si dzavhuḓi. dzavhuḓi. Ro renga zwiambaro zwi sa ḓuri Ro renga zwiambaro zwa mubukuṱo phakhani phakhani ya zwimangadzo. ya zwimangadzo. Ndo ḽa sendiwitshi thethe. Ndo ḽa sendiwitshi yo ṋauwaho. Ndi murengi wa zwi sa ḓuri. Ndi murengi wa zwa mutengo wa fhasi fhasi.  Vhuḓipfi ha zwine zwa ambiwa nga maipfi o shumishwaho kha tshibveledzwa tsha u ṅwalwa kana u amba ndi yone tsumbo yavhuḓi ya vhuḓipfi ha muṅwali nga ha zwine ndima ya khou amba zwone. i nga kha ḓi sumbedza u dzhia sia ha muṅwali kana u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi (Kha vha sedze khethekanyo …)  Muambi u a ṱokonya vhuḓipfi haṋu u itela uri ni kone u tevhela zwine zwa khou ambiwa, ha sainiwa na khonṱiraka na u ḓigana kha zwine zwa khou livhiwa khazwo, na zwiṅwe.  Maṅwe maipfi a nyanyuwo a na zwiṅwe zwine zwa ambiwa zwavhuḓi, zwine zwa amba uri hu na zwine vhavhali vha ḓibaḓekanya na ene maipfi ane vha pfa vha tshi a takalela. Tsumbo: u dudela, vhuthu, u nukhelela, u hevhedza, u khisa, u funa, u fulufhedzea. Maṅwe maipfi a nyanyuwo a na zwiṅwe zwi si zwavhuḓi, sa tsumbo: vhukale, u unda, u tshaya, u remiwa nga ṱhoho, murotho, vhuria, munukho, u tshaya, u sa pfesesa. Maipfi aya oṱhe a bveledza vhuḓipfi ha u sa takalelea.  Kha ri sedze-vho na maipfi a nyanyuwo a sa takaleliwiho  Kha ri sedze-vho kha maipfi a nyanyuwo mavhi vhukuma: U fhindula ha vhavhali na vhathetshelesi kha maipfi a nyanyuwo a ḓitika nga maanḓa nga tshenzhemo na siangane. Muṅwe muthu ane tshenzhemo yawe ya vhuvha ha vha u lumiwa u ḓo vha na vhuḓipfi ho fhambanaho na ha muṅwe muthu ane a ḓivha zwigwanana zwavhuḓi zwine zwa vha na vhukonani na vhathu. Kha ri lavhelese kha tshirendo tshi tevhelaho u vhona uri maipfi a na nyanyuwo dza vhubaḓekanyi dzo fhambanaho kha vhathu vho fhambanaho. Kha ri sedze kha tshirendo tshi tevhelaho uri maipfi a na kuṅwanyuwisele kwo fhambanaho zwi tshi ya vhathu vho fhambanaho. Tsumbo Vha nga vhidza munna wavho mukalaha wanga hu si mukalaha  U vhidza mufumakadzi tshimangana, fhedzi tshi si tshimange.  U nga mu vhidza mbevha, fhedzi ḽi si ḽibevha.  U nga vhidza mufumakadzi tshikukwana, fhedzi hu si phambo. 27 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Ni nga ri u na bono, ni nga si ri u na luvhonela A hu na mufumakadzi o ondaho u tou dingina a dovha a sekenela Arali a tshi ita uri ni fhiseye, ni ri u ni dzhenisa muliloni ndi hone ni tshi ḓo dzula ni tshi ṱanganedzea, inwi muzwifhi wa. Tsumbo ya maipfi a re vhukati na maipfi a nyanyuwo. Maipfi a re Maipfi a nyanyuwo vhukati Khonothesheni Khonothesheni i si yavhuḓi yavhuḓi Sekena Onda o fhelela Tsumbo ya maṅwe maipfi a nyanyuwo a kha thenda na khanedza. Thenda Khanedza Vhuḓifulufheli Vhuḓikukumusi Vhuswa U sa vhibva Khaedu Vhuleme vhutshivha U vha ṅame/vhuṅame U vha na muvhili U nona Tsumbo dza Luambo lwa u nyanyula kha ṱhoho dza mafhungo a dzigurannḓa U fhaṱa zwi konadzeaho kha fhethu hu si na tshithu. Vhana vha pfa vha hayani kha shango ḽa dzitshaka dzo ṱanganelaho(lushaka lwa musengavhadzimu) Munna we a rwelwa u kanda hatsi Shango ḽo ima nga milenzhe Mavhala a nngwe a u ni thusa u vhona luambo lwa nyanyuwo: 3.5. U fhuredzela kha khungedzelo  Vhaanḓadzi vha shumisa luambo u isa vhathu kha zwine vha pfisa zwone, zwine vha tenda khazwo na nyito.  Tshiṱiratedzhi tshithihi tsha mathomo ndi u baḓekanya mihumbulo ya thenda na ya khanedza na vhuḓipfi na tshibveledzwa kana tshumelo i no khou rengiswa.  Vhathu vhanzhi vha renga zwibveledzwa hu si nga uri ndi zwa maimo avhuḓi u fhira zwiṅwe, fhedzi nga mulandu wa mbaḓekanyo dzine dzi sa kwamane na tshibveledzwa. Tsumbo: Nokia “I ṱumanya vhathu.” 3.5.1 Mbonalo dza khungedzelo yo bvelaho phanḓa.  Thekhinolodzhi dzo ḓoweleaho dza khungedzelo dzi ḓivhonadza nga thekhiniki ya u kunga, u takalela, lutamo na nyito. 28 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Tshikungi: Tshithu tshine tsha vhonala kha zwiṅwe nga maanḓa kana zwiṱuku. Tsumbo: zwifanyiso, ṱhoho dza mafhungo, mbonalo, tshivhumbeo na muvhala.  Tshitakadzi:  U takalela: Hezwi zwi swikelelwa nga u ita khophi ine ya tenda ḽifhasi ḽa muvhali nga iṅwe nḓila kana ya kunga zwiṅwe zwi ṱoḓeaho kana u takadza muvhali. Hezwi zwi itwa nga u ḓadza khouphoni kana u zwima vhuṅwe vhuṱanzi, hu nga ḓi vha na zwikungi u fana na tshifhiwa tsha fhedzi kana mutengo wo tsitswaho arali muvhali o fhindula nga nḓila yone.  Lutamo: Tshibveledzwa kana tshumelo i a ṋekedzwa nga nḓila ya u hudzesa lunako na u tamisa hayo. Muvhali a nga takalela u renga tshibveledzwa kana u lingedza tshumelo. 3.5.2 Maipfi a u fhuredzela o shumiswaho kha u kungedzela Maipfi a tevhelaho a a kona u thusa kha tshitaela tsha u ṅwala khungedzelo kana burotsha. Tshiswa U funea Tsha ndeme Tshavhuḓi Zwino Maanḓa mahulu U vha na ndeme U ṱavhanya nga ngona Fhedzi U fhungedzea Tsha ndeme Madambi U bula Tshikhala Tsho tendelwaho Masilamusi Khwine Mubukuṱo Tshiitiwa U ḓivhadza U phuletshedza Mbuno U tsireledza U ṱavhanya U sa pimiwa Mafhedzo Thuso U takala Lupfumo Miḽionea U fhambana na U khwinifhadza zwiṅwe Masheleni U ḓivhea Zwifhiwa U leluwa Dakalo U ḓinekedzela Tshi shumiseaho U tea Tshimangadzo Tsho khetheaho Tsho wanuluseaho U ṱoḓea Tshanduko Tshihululhulu Nga u tavhanyedza Fhedzi Khwinifhadzo Ngoho  Muwini  U ḓisa dakalo  Mukundi  U takadza Zwiswa U sa fanywa U tendelwa U bukuṱa Tshiphiri tshihulu U litsha Lufuno Zwi vhonalaho Tshidzumbe Vhuḓi Lupfumo Lufuno U tumbulwa U leluwa Muthu ene mune Phuluphedziso U bvela khagala U vhulunga Miḽoro Inwi Tshililelwa Vhuhulu Tshaṋu U ṱavhanya Khisi Vhuḓisa U bvelela Zwo lingululwaho 3.5.3. Ṱhalutshedzo ya maṅwe maipfi a u fhuredzela na thekiniki dzi shumiswaho kha khungedzelo Vhulunga: Imisani zwanḓa arali ni sa ṱoḓi u vhulunga tshifhinga na masheleni. Zwa vhukuma u vhulunga tshelede ndi tshiṅwe tshithu tshine 99% yashu ra funa u ita. Arali ndi tshi nga fulufhedzisa u vhulungela muṅwe muthu masheleni ndi ḓo vha na vhuṱanzi ha u ḓo thetsheleswa vha sa athu amba nga ha ‘phese.’ 29 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

U vhulungea (kana u tsireledza): Kha zwibveledzwa zwashu ri ṱoḓa tsireledzo Ri ṱoḓou ḓivha arali mbulungelo dzashu dzo tsireledzea, kana arali vhana vhashu vha tshi khou tambisa dzithoi dzine dza vha na tsireledzo khulusa. Ri funa zwiḽiwa zwo thomaho zwa ṱoliwa, na u ṱoda zwithu zwinzhi zwine ra nga nanga khazwo kha zwienda na zwiambaro.A zwi mangadzi musi zwinwiwa zwa daiethe, zwine ha pfi zwo tsireledzea, zwi tea u vha zwo tsireledzea na kha vhaḽa vha re na vhulwadze ha swigiri, zwi tshi nwiwa hu tshi ḓi tou nga a hu nga vhi na zwiṅwe-vho, zwidini. Zwo wanala: Vhakungedzeli vha ṋekedza mawanwa nga ha khwalithi ya zwibveledzwa zwavho. U fana na luswayo lwa zwiḽiwa zwi ḓivheaho zwa tshimange zwi no anzela u shumisa “8 kha 10” kha vhane vha vha na zwimange vho sumbedza uri zwimange zwavho zwi funa zwiliwa izwi Ee! 8 kha 10. I tea u vha i yavhuḓi, yo no wanululwa. Ndi ḓo i lingedza sa zwe ya vhonala kha zwibveledzwa zwa TV, i vhonala i tshi khou ita zwavhuḓi, na kha misumbedzo ya tshibveledzwa tshi sumbedzaho phoindi.NB.Tsumbo ya tshibveledzwa tsha S.A. ndi ya Maswiri Lufuno: Iyi i na zwine ya amba zwinzhi zwo fhambanaho. I a kona u vha ‘kha lufuno’ na tshiṅwe tshithu tshi ngaho (Zwienda zwiswa) kana na funa zwine tshithu tsha shumisa zwone kana u shuma “Ndi funa nḓila ine tshitshena tsha ḓisa ngayo vhutshena’ nga nḓila iṅwe na iṅwe lufuno ndi ipfi ḽa maanḓa. U tumbula: Ipfi u ‘tumbula’ ndi ipfi ḽi ṱavhanyaho ḽine vhakungedzeli vha ḽi shumisa uri “ni khou ḓo wana zwiṅwe zwithu kha hetshi, tshi ṋea ndeme ya tshifhinga tsha u vhala haṋu ni tshi ya phanḓa” kana musi zwi tshi kwama u phakhedzha tshibveledzwa, zwi vha zwa ndeme u lingedza. U tumbula ndi pfulufhedziso ḽa zwiṅwe zwithu zwinzhi zwine zwa kha ḓi ḓa. U fana na u putulula tshifhiwa nga ḓuvha ḽaṋu ḽa mabebo, mitumbulo tshoṱhe tshifhinga i ḓisa maitele a dakalo na u ḓisa khaedu dzi takadzaho. Phuluphedziso: Ipfi heḽi ndi tshiga / sila ḽa tsireledzo. Humbulani nga nḓila ine na ḽi shumisa ngayo kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, ni ḓo kona u vhona maanḓa aḽo.”Ndi a fulufhedzisa uri ndi ḓo vha ndi hayani nga 5 masiari” ndi nḓila yaṋu ya u ṱuwisa u timatima. Kha khunguwedzo: Phuluphedziso ndi u fulufhedzisa hu itwaho nga tshigwada tsha vhathu vha mabindu kha vharengi nahone i vhonala yo khwaṱha. Phulufhedziso ya u ḓo vhuisa masheleni murahu dzi vha dzi na maanḓa ngauri dzi bvisa khombo ya u edzisa tshibveledzwa. Mutakalo: Hezwi zwi na maanḓa mahulu zwi tshi ḓa kha tshibveledzwa, hu si u amba nga mutakalo wa muvhili, khamusi phambano dzine dza shumiseswa dzo ḓoweleaho ndi ”khwinifhadzani mutakalo waṋu siani ḽa masheleni”nahone zwi a shuma ngauri roṱhe ri a zwi ḓivha uri mutakalo wavhuḓi ndi mini. Arali ni tshi nga ita phulufhedziso ya mutakalo wavhuḓi hu nga vha kha zwiḽiwa, tshumelo kana tshiṅwe tshithu, vha ḓo vha vha tshi khou shuma zwavhuḓi. Mvelele: Mvelele ndi iṅwe ya maipfi a no shumiswa kha ṱhoho dzo ṅwalwaho nga maḽeḓere madenya u lavhelela mvelaphanḓa. Ipfi heḽi ḽi na maanḓa ngauri ndi phuluphedzisi i no thusa u humbula nga ha tshirengiwa. “Ee, arali hetshi tshi tshi bveledza mvelele,tsho tea.” Inwi: 30 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Ndi ipfi ḽa maanḓa mahulu kha khungedzelo, hu na muhumbulo. Zwi tou kwama muthu ene muṋe. Kha ri ambe nga ha inwi. Ni a takadza, nahone ni ḓiwana ni tshi takadza. Kha ri vhe vha fulufhedzeaho, musi ni tshi ḓa kha inwi, ni wa ndeme Arali ndi tshi ita mafulufhedziso a u ita uri vhathu vha pfume, ni nga pfa ni tshi zwi takalela. Arali nda fulufhedzisa u ni pfumisa, o no vha maṅwe mafhungo.Inwi ndi ḽone ipfi ḽine ḽa fanela u shuma musi ni tshi amba na vharengi, ngauri ndi vhone vhane na khou amba navho.Musi ni tshi ita hezwo, ni vha ni tshi khou amba nga ha tshithu tshine muthu a funa tshone. Tshigwada: Tshibveledzwa, tshumelo, kana muhumbulo u baḓekanyiwa na tshithu tshine tsho no ḓi funiwa kale na nga vhathu vho vheiwaho iṱo u fana na u takala, u ḓiphina, lunako, tsireledzo vhukoni ha tsinisa, u bvelela, lupfumo, nz (muṱa=Coke, Gundo=Nike) khonṱhiraka khulusa dza Nike dzine dza vha dzi na vhoramitambo, sa tsumbo, dzi a ḓivhea. Pfumbiso/Tesitimoniaḽa dzi shumisa vhathu vha ḓivheaho u fana na dzisileburithi u pfumbisa tshibveledzwa, tshumelo kana tshiitisi.Tsumbo dzisiliburithi dza lukandanzhenge dzi pfumbisa khirimu u fana na pondo, garniere nz. U ṱanganelana ha vhathu kha tshithu tshi no khou bvelela (Bandiwegoni): Ndingedzo dza u ita uri vha thetshelesaho mafhungo vha pfe tshithu tshavhuḓi ngauri muṅwe na muṅwe u khou tshi takalela/u tshi funa (u fhufhela kha tshigwada tsha vhathu) nga u tou u humbulela kana u humbela u dzhenisiwa.Tsumbo: Khumbelo kha vha re na maanḓa: Khuwelelo kha vhakoni (vhathu, tshigwada kana zwiṅwe zwiko) zwa u sumbedza ndeme ya tshibveledzwa, tshumelo kana vhuimo. Vhakuli vha maṋo vha hulisa luṅwe luswayo lwa mushonga lwa u ṱanzwa maṋo kana tshingamu ya u tou shenga. Tsumbo: Sensodyne, ine ya vha munango wa dokotela wa maṋo. Khumbelo kha vhupfa ha muhumbulo: I shumisa luambo lwa vhuḓipfi ha u nyanyulea kana zwifanyiso. Vha tshetshelesaho mafhungo vha sumbedzwa zwifanyiso zwa mutshinyalo zwi vhangwaho nga tshinyadzo dza mupo vha humbelwa nungo dza u thusa. Khumbelo ya maimo avhuḓi: I vhea muṅwali kana muambi sa muthu wa u humbula zwavhuḓi, na u vha na mikhwa yavhuḓi na ndivho dzavhudi. Nkhetheni wa zwa poḽotiki uri u a hana u ḓodza vhaṅwe matope, a funa u amba nga ha zwithu madzuloni a u shata vhaṅwe matope Khumbelo ya kuhumbulele kwone: I ṋea u ṱaṱa hu re na u humbula hu imelelaho mbuno dza u ḓitika, figara na tshitatisitiki mbuno dza u tikedza u tea ha u fhungudzwa ha mpfu dza badani dzi a ṋewa. Luvhilo lu a Vhulaha!! Tshiga: Zwiga ndi maipfi kana zwifanyiso zwa muhumbulo zwine zwa ḓisa muhumbuloni ṱhalutshedzo khulwane, zwine zwa anzela u vha na vhuḓipfi vhu re na maanḓa kha zwine 31 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

zwa khou ambiwa, u fana na haya, muṱa, lushaka, vhurereli, mbeu kana matshilele. Vhafhuri vha shumisa maanḓa na u ombedzela zwiga u ri vha pfiwe. U kunga ha mbeu (Sex Appeal): Hu shumiswa vhathu vho nakaho u rengisa tshithu. Munna wa nzhololo u a kona u vhea maṱhakheni zwireza zwa u tshefa ngazwo ndebvu zwa “ Gillete” U kunga ho ṋaṋisedzwaho (Snob Appeal): Hu tamba tshipiḓa tshihulwane kha zwithu zwavhuḓi na vhutshilo havhuḓi u bva kha mutevhe wa tshokoḽeiti dzavhuḓi u ya kha dzine dza vha dza vhuḓisa, ina zwoṱhe zwine vha zwi ṱoḓa zwine zwa nga ita uri ḓuvha ḽavho ḽa vaḽentaini ḽi vhe ḽo khetheaho. Neani tshifhiwa tshine tsha ḓo ṋokisa mbilu. Nangani u bva kha tshokoḽeiti dzo nanguludzwaho dza ‘premium’ U kumbisa tshipofu (Bribery): Thekhiniki iyi i lingedza u ni fhura uri ni renge tshibveledzwa u itela uri ni ḓo ni fhiwa tshiṅwe tshithu, u fana na muṱuso, mbuelo, khuphoni kana tshifhiwa tsha fhedzi, seiḽi na zwifhiwa zwo khetheaho, muṱaṱisano na miṱaṱisano ya u betsha, zwoṱhe ndi zwivhumbeo zwa u fhura. Tsumbo: “Sedzani tshiḽipi tshaṋu tshi no bva thiḽini ni tshi sedza voutshara dza ḓuvha ḽa mabebo ashu. Hu na voutshara ya mashudu i linganaho miḽioni nthihi ine ya nga wanala. Tebza wanga, vha Coleman Limited vha khou ni tamela mashudu a ḓuvha ḽaṋu ḽa mabebo. U kovhekana na riṋe ḓuvha ḽaṋu ḽa mabebo, ri ni ṋea phesenthe ya fumi murahu kha zwithu zwine na nga zwi renga ṋamusi.’ U dzhia sia (Bias) Ndi musi ri tshi dzhia sia ri tshi ṋekedza kuhumbulele. Muhumbulo uyo u kombetshedza muvhali nga u ḓiimisela u ṱaṱa khani no sedza ḽeneḽia sia ḽithihi. Tsumbo:“A tsho ngo kuna u swikela tshi tshi to u kuna – kuna”. ’ Nyambo i re khagala (Explicit claims): Tshithu tshi vha tshi khagala musi tsho livha, fhelela na musi tshi tshi khou ambiwa kana u sumbedziwa tshi khagala. Tsumbo, dziṅwe khungedzelo dzi amba mutengo wa tshibveledzwa, na zwo tshi itaho, na he tsha itwa hone, na tshivhalo tsha zwitenwa kha phakhethe – naluambo lu re khagala. Hu na zwithu zwo livhaho, zwine zwa vha na mafhulufhedziswo o kalwaho kha maimo, tshi shumeaho, kana tshi thembiseaho. Sa “mishumo ya mithethe miṱanu fhedzi” Nyofho (Fear): Iḽi ḽi fhambana na thekhiniki ya mbaḓekanyo. Ḽi shumisa zwi sa funiwi kana u ofhiwa nga vhathetshelesi vho tiwaho. Vho rapoloṱiki na zwigwada zwa vhaeletshedzi vha ri ofhisa musi vha tshi ri vha nange kana vha wane thikhedzo nga u shumisa u sa tshimbila ha zwithu, mithelo ya nṱha kana vhuthororisi na zwiṅwe. Zwibveledzwa, zwi fhambana na zwa vhaṅwe ngauri zwashu zwi sumbedzwa nga vho rasaintsi zwi zwo tsireledzeaho kha vhana vhaṱuku. A hu na muthuthubo. A i siyi mavhadzi kha marao. Miswaswo (Humour): Khunguwedzo/Khungedzelo nnzhi dzi shumisa miswaswo u katela na phani, ngauri dzi kokodza mihumbulo nahone ndi thekhinikhi i re na maanḓa a u fhembeledza, sedzani khunguwedzo i tevhelaho ni ṱalutshedze muswaswo u re kha tshibveledzwa. 32 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Khungedzelo ya tshiṱanzwamulomo tsha Ḽisterine Tshidziki/Vhuhulu (Intensity): Luambo lwa u engedza lwo ḓala zwa maanḓa, zwi tshi katela zwa maimo a nṱha, zwavhuḓisa, zwinzhi, zwi ṱavhanyedzaho, zwa mutengo wa fhasisa), mbambedzo (zwinzhi, zwa khwiṋe kha, zwo khwinifhadzeaho, zwo engedzwaho, caḽorisi ṱhukhu) ṋaṋisedzo i sa teiho u dzhiwa yo tou ralo [zwimangadzo, zwi sa tendiseiho lini na lini]. Ṋaṋisedzo dziṅwe dzi na nḓila dza u anḓadza tshibveledzwa lwa nṱhesa. Vhathu zwavho (Plain folk): Thekhiniki iyi i shuma ngauri ri nga tenda kha muthu o ḓoweleaho u fhirisa o funzeaho kana seḽebirithi a no hola masheleni manzhi. I anzela u shumiswa u rengisa zwibveledzwa zwi shumiswaho ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe sa zwisibe zwa u kuvha ngauri ni a kona u ḓivhona na vho no shumisa zwibveledzwa izwo. Tsumbo: khunguwedzo ya “omo’ I shumisa vhathu zwavho U fhisa na u omelela: Thekhiniki iyi i shumisa zwifanyiso zwa muhumbulo, (ngamaanḓa zwa miṱa, vhana na zwipuka) u ṱuṱuwedza zwipfi zwa u ḓiphiṋa u ḓigeḓa na dakalo. I dovha hafhu ya katela na u shumiswa ha muzika wa u fhembeledza na maipfi a takadzaho na a u ṱuṱuwedza sa: Mazwifhi mahulu (The Big Lie): U zwifha huhulwane hu fhira ṋaṋisedzo (exaggeration) kana ṋaṋisedzo ya nṱhesa. I ri vhudza mazwifhi o fhelelaho nga nḓila ya u ṋea fhulufhelo na kharisima lune vhathu vha zwi tenda. U kona u vhona mazwifhi haya mahulu zwi ṱoḓa “u humbula nga nnḓa ha bogisi” vhuṱali ha zwa mvelele na u vhudzisa mbudziso dzine vhaṅwe vhathu vha si dzi vhudzise. Kharisima (Charisma): Tshiṅwe tshifhinga vhafhembeledzi vha kona u swikelela kha zwine vha ṱoḓa nga u ḓivhonadza vhe vhathu vha sa shanduki, vha maanḓa na vhe na vhuḓifhinduleli. Kanzhi vhathu vha tevhela vharangaphanḓa vha re na kharisima naho vha tshi hanedza na maimo avho zwine zwa kwama vhone. U khoḓwa lwa muhoyo (Flattery): U khoḓwa lwa muhoyo zwi a shuma ngauri ri a ṱoḓa u khoḓiwa nahone ri fulufhela vhathu vhane ra vha funa. “Ni ḓivha thendelano yavhuḓi musi ni tshi i vhona” “Ni lavhelela tshithu tshavhuḓi” “Zwo ni tea” Maipfi a kungaho nga nḓila i leluwaho (Glittering generalities.): Ndi u shumiswa ha maipfi a ndeme u fana na sivilaizesheni, demokhirasi, mbofholowo, phathiriothisimu, vhomme, vhokhotsi, saintsi, mutakalo, lunako na lufuno. U vhidza madzina: Thekhiniki iyi i ṱumanya muthu kana muhumbulo na tshiga tsha khanedza. Tsumbo: muzwifhi, vhumbulu, u sola ho kalulaho, u sa ita tshithu, vhubva, u kombetshedza. Ndi ḽifhambanyi ḽa maipfi ane kunga nga nḓila yo leluwaho. 33 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Tshiswa: Zwiuswa / tshiswa ndi ipfi ḽa maanḓa ḽine na ḓo ḽi vhona kha khungedzelo na kha u bveledzisa ha ḓuvha nga ḓuvha arali hu si nga dziawara. U humbula murahu: Vhakungedzeli vhanzhi vha humbula tshifhinga tsha musi vhutshilo vhu tshi kha ḓi leluwa na ndeme yaho i tshe khwiṋe u fana na musi u tshi ri “mme anga vho vha vha tshi baka”. Vhorapolotiki vha a fulufhedzisa u vhuisa murahu maḓuvha avhuḓi a kale o fhiraho na u vhuedzedza mvelele. Vhuṱanzi ha tshisaintsi: I shumisa zwishumiswa zwa saintsi sa (tshati, girafu, sitatesitiki, zwiambaro zwa lebu, nz) u bvisela tshithu khagala. Thandululo ya thaidzo (problem solving): Vhafhuri vha ṋea thandululo i sa koṋdi kha thaidzo dzashu sa tsumbo, u fhungudza mithelo, mulayo muswa, na mbekanya mushumo ya muvhuso. Vhorapolotiki vha dzhia uri u shandukisa pholisi zwi ḓo shandukisa thaidzo khulu dza lushaka. Vhakungedzeli vha dzhia tshenetshi tshiṱirathedzhi vha tshi isa phanḓa vha tshi ḓisa muhumbulo wa u ri, goloi, mapfura a u ḓola khofheni a ḓo ita uri muthu a vhe muswa, a nake, na u ḓivhea khathihi na u bvelela. U ṱhopha garaṱa: I sia nnḓa mafhungo a ṱoḓeaho u itela uri odientsi i dzhie tsheo i fushaho; “u ṱhopha garaṱa” a tshi tikedza kuvhonele kwa muṅwe nga u shumisa fhedzi khanedzano i tikedzaho vhuimo kana nga u sa dzhiela nṱha kana u hanedza khanedzano i sa imiho naho. Athikiḽi ya gurannḓa i shumisa tshifanyiso tshihulwane tsha muambeli wa dzangano a ṅweṅwelaho kha dzangano ḽine a ḽi funa kana tshifanyiso tshiṱuku tshi sa kungiho tsha muambeli wa dzangano kha dzangano ḽine i sa ḽi fune. Anaḽodzhi: Anaḽodzhi i vhambedza iṅwe nyimele na iṅwe. Anaḽodzhi yavhuḓi, hune nyimele dza fana i a thusa kha u dzhia tsheo. Zwivhangi v/s U tshimbilelana: Musi ri tshi pfesesa zwivhangi zwa vhukuma na mvelelo dzne dza vha dza ndema, vhafhuri vha nga ri ita madodo nga khole vha tshi vhilinganya zwivhangi na khorelesheni. Tsumbo: vhana vhaṱuku vha nwa mafhi. Vhana vhaṱuku vha a lila. Zwenezwo u nwa mafhi zwi ita uri vhana vha lile.Musi muambi a tshi pfesesa tshivhangi tsha vhukuma na tshivhangwa tsha vhukuma, mukwengweledzi a nga ri ita zwiḓahela nga u kanganyisa nga khole khorelesheni na tshivhangi. Tsumbo: Vhana vha nwa mafhi.Vhana vha a lila. Ngauralo vhana vha lila ngauri vha nwa mafhi U hana: Thekiniki iyi i a shumisiwa u ponyoka vhuḓifhinduleli ha tshithu tshine tshi si vhe tshavhuḓi kana tshi ḓaḓisaho. Tshi nga ḓi vha tsho tou livha kana tshi so ngo livha. Rapolotiki ane a ri ha nga dzhenisi mafhungo a dzimbingano dza maswina awe u vha o ḓisa tshiteṅwa nga nḓila i sa vhaisiho. U shanduka: 34 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Heyi thekiniki i ri bvisa kha thaidzo ine ra vha khayo ya ri ḓisela tshiṅwe tshiteṅwa tsha thungo, nga maanḓa musi mufhuri e na tshikhala tsha u ri tendisa. U shanduka hu anzela u shumisiwa u dzumba tshipiḓa tsha mafhungo a so ngo ambiwaho. Bomepome: Bomepome ndi musi ri tshi vhona muthu mulandu, tshigwada, lushaka, vhurereli, na nz. Bomepome ḽi na maanḓa nga maanḓa na u ḓowelea kha zwipitshi zwa poḽitiki. Luduna lwa luṱongwa: Thekiniki iyi i fhaṱwa nga zwi so ngo ḓaho kana mihumbulo yo vhifhaho yo ṋekedzwaho nga nḓila ine swina ḽau ḽa ḓo ima nazwo. U kandekanya "luduna lwa luṱongwa" zwo leluwa u fhirisa u livhana na swina thwii. U wana tshithu nga fhedzi: Vhathu vhanzhi vha tenda kha u wana zwithu nga mutengo wa fhasi kana vha so ngo bvisa tshithu. Arali na renga khomphutha ni ḓo wana phirinthara nga fhedzi. U ṱavhanyedza Izwi zwi ḓisa kuhumbulele kwa uri ni tea u ṱavhanya u ita zwithu. Kha vha ode zwino! Tshiṱoko a si tshinzhi. Tshiṅwe na tshiṅwe tshi khou tea ṱuwa. NYITO YA 4: U VHALA NA U ṰALELA Hu ḓo dzheniswa tshibveledza Vhalani tshibveledzwa tshi re afho fhasi. 1. Sumbedzani na u ṱalutshedza thekhiniki dza u kwengweledza dzo shumiswaho. 2. Ṱalutshedzani hafhu zwine zwa ḓiswa nga thekhiniki idzo kha odientsi. 3. Ndi a fhio maipfi a no ri sumbedza uri tshibveledzwa itshi tsho ṅwalwa nga muṅwali makone. 4. Ṋeani tsumbo dzi sumbedzaho uri thekhiniki dza u kwengweledza dzine dza vha kha tshanḓa tsha monde dzo shumiswa kha tshibveledzwa itshi. Thekhiniki ya u fhuredzela Tsumbo dza maip/mafurase U ita mbilo kana kileimi hu re khagala U ṋea vhuṱanzi ha saitsi U sumbedza maanḓa Phulufhedziso ya thandululo ya thaidzo Mutevhe wa maipfi a maanḓa Hu ḓo dzheniswa tshibveledzwa tsha u vhala. NYITO YA 5: U ṄWALA NA U ṊEKEDZA Ni khou rengisa nnḓu kana fulethe yaṋu. Itani kungedzelo (ṱhalutshedzo ya u kwengweledza) ine na nga I vhea kha siaṱari ḽa gurannḓa. Shumisani maipfi a maitele a AIDA na thekhiniki dza u kwengweledza dzine dza shumiswa kha khungedzelo, Tsumbo”zwiswa, zwimangadzaho n.z”. 35 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

3.6. U DZHIA SIA, SITERIOTHAIPHI, LUVHENGELA MBILUNI NA KHETHULULO 3.6.1 Ṱhalutshedzo dza U dzhia sia, Siteriothaiphi, Luvhengelambiluni naTshiṱalula U dzhia sia – kuvhonele kwau kwa uri tshithu ndi tshavhuḓi kana a si tshavhuḓi ku u ṱuṱuwedzaho kha u shuma natsho; murango wa u humbula, ita nyito, kana u nyanyuwa nga maitele makene ho ḓisendeka nga kuvhonele kwau, aidioḽodzhi kuhumbulelele na kupfesesele kwau. U dzhia sia ndi theme ḽi shumiswaho kha u ṱalusa nḓowelo kana dzangalelo kha kuvhonele, aidilodzhi kana mvelelo nkene, zwihuluhulu arali nḓowelo i tshi dzhenelelana na vhukoni ha u sa konḓelela, u sa vha na luvhengela mbiluni, u sa dzhia sia. U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi – kuvhonele ku sa shanduki (kanzhi ku dzhiaho sia) nga ha lushaka lukene lwa muthu (tsumbo, mufumakadzi, mubvannḓa, lushaka lukene lwa tshigwada), mulayo u sa shanduki (kanzhi u dzhiaho sia,) kuvhonele nga ha mushumo une muthu mukene a lavhelelwa u ita, lutendo, tshifanyiso, ngoho yo shandeaho zwi ṋaṋiswaho nga ha muthu kana tshigwada – nyangaredzo i tendaho kana i sa tendi phambano ṱhukhu nga ha muthu kana tshigwada tsha zwa matshilisano. U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi hu ḓisendeka nga zwifanyiso kha media nnzhi, kana u duma ho pfukiselwaho nga vhabebi, thanga, na miṅwe miraḓo ya tshitshavha. U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi ndi mihumbulo yo fhaṱelaho i fhaṱaho zwiṱaluli zwikene kha miraḓo yoṱhe ya kiḽasi kana sethe. Ḽitheme kanzhi ḽi shumiswa ḽi na khonothesheni i si yavhuḓi musi ḽi tshi amba mahumbulelwa o leludzeswaho, o ṋaṋisedzwaho kana a nyadziseaho. Arali ni tshi humbula uri vhanna vha vha Asia vhoṱhe vho naka, kana vhatshena vhoṱhe a vha koni u tshina/dzhaiva, hezwi ndi Siteriothaiphi/U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi. Hone arali na nga thola MuAsia kha mushumo une Murema a vha na ndalukano dzi fanaho na dza MuAsia nga nṱhani ha uri na humbula uri MuAsai u khwiṋe, ni na siteriothaiphi. Luvhengela mbiluni/Prejudice – u sa konḓelela kana u dzula wo haṱula nga ha muthu, tshigwada, muhumbulo kana tshiitisi zwo ḓisendeka kha nyangaredzo yo khakheaho nahone i sa tendeliho kuṅwe kuhumbulele; kuvhonele kwo dzudzanyiwaho, kanzhi ku sa takadzi, zwo ḓisendekaho kha nḓivho ṱhukhu, vhuḓipfi vhu si na tshi vha ṱuṱuwedzaho, kana siteriothaiphi/u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi hu so ngo teaho. Zwi amba u vha na kuvhonele nga ha muṅwe muthu kana tshiṅwe tshithu zwi so ngo ḓisendeka nga mbuno. Luvhengelambiluni lu nga vha nga ha zwithu zwinzhi zwo fhambanaho; tsumbo, vhurereli, murafho, lushaka, muvhala, mbeu, luambo, vhuholefhali, vhukale, vhubvo, ḓivhazwakale, vhudzulo. Luvhengelambiluni/U dzula wo haṱula hu nga vha huvhuya kana huvhi. Tshiṱalula – U shumisa maanḓa u shandula luvhengela mbiluni lwa vha nyito. Nyito/zwi itwaho nga miraḓo ya tshigwada tshi re na maanḓa zwi re na masiandaitwa a si avhuḓi kha miraḓo ya tshigwada tshi si na maanḓa. Ndi maitele ane a fara vhathu nga nḓila i sa fani nga nṱhani ha u vha muraḓo wa tshigwada tshikene. Maitele a tshiṱalula, a fhambanaho u bva kha vhukhakhi vhuṱuku u ya kha vhugevhenga, kanzhi a thoma kha siteriothaiphi na luvhengelambiluni. Tshaka nnzhi dza tshiṱalula a dziho mulayoni. 3.6.2 Mbonalo dza bayasi/u dzhia sia  U dzhia sia hu hoṱhehoṱhe, nahone a hu na a si na bayasi/u dzhia sia 36 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 U dzhia sia kanzhi hu sedzwa sa hu si havhuḓi nahone sa tshithu tshine tsha tea u sa itwa. Izwi a zwi konadzei, samusi hu si na nyimele ine ya nga itea hu si na u sa dzhia sia.  U dzhia sia a hu tou vha huvhi kana huvhuya nga mvelo;  U dzhia sia ndi kuvhonele nga ha uri tshithu ndi tshavhuḓi kana a si tshavhuḓi ku ṱuṱuwedzaho nḓila ine wa shuma natsho. U dzhia sia hu fara vhathu nga nḓila I si yavhuḓi nga nṱhani zwavhukuma kana kuvhonele kwa: Vhukale; Lutendo; Vhuholefhali; Vhubvo ha lushaka; Mbeu, u sumbedza mbeu, kana u amba mbeu; U malwa, U dzhenelela kha zwa poḽitiki na zwa matshilisano; Murafho; Vhurereli; Tshiimo tsha mbeu.  U dzhia sia hu simuwa kha: Nyofho, U sa pfesesa, Vengo, Siteriothaiphi/U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi: Tsumbo: nyimele: u dzhia sia ha mbeu: Vhanna vho sikwa/vhumbwa vha tshi lingana vs Vhathu vhoṱhe vho sikwa vha tshi lingana kana Vhathu roṱhe ri a lingana.  Dziṅwe tshaka dza zwiwo zwa u dzhia sia dzi katela: U ita miswaswo; U rina madzina, U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi/Siteriothaiphi; Nyolo dza maṱamba; U sa dzhiela nṱha kana u sia nnḓa vhaṅwe vhathu.  U dzhia sia hu nga swikisa kha tshiṱalula na u sa vha na ndinganyelo.  Maipfi a shumiswaho na kuṱalutshedzele kwashu kwa zwifanyiso na mbalombalo zwi bva kha vhudzivha ha kuvhonele kwashu kana bayasi/U dzhia sia – kuvhonele kwashu kwa shango.  U dzhia sia hu ṱuṱuwedza maime ashu na kutshilele/maitele ashu kha vhaṅwe vhathu, fhethu na zwithu. Tshenzhemo dzashu, mbeu, vhukale, kiḽasi, vhurereli na ndeme/zwa ndeme (values) zwoṱhe zwi kwama U dzhia sia hashu.  Vhathu vhane vha a ima na tshithu kanzhi vha ḓo bvela khagala tshoṱhe kha ha u dzhia sia havho. Vhathu vhane vha khou ṱoḓou ri kuhumbulele kwavho kwa shango ku bvele phanḓa vha nga bvela khagala zwiṱuku nahone vha na nḓila ya tshikhuna kana u vutshela muvhuso ha vhadzulapo? U dzhena shangoni ha vhabvannḓa lu sihoho mulayoni kana u humbela vhudzulo ha tshavhi? 3.6.3 Tshaka dzo fhambanaho dza u dzhia sia/bayasi ha midia U dzhia sia ha media zwi amba u dzhia sia ha vharipoti/vhavhigi e vha mafhungo ngomu kha media nnzhi. U dzhia sia ha media hu hoṱhehoṱhe nahone a zwi leluwi u hu vhona. Tshifhinga tshinzhi hu anzela u shumiswa kha u vhambedza zwiko zwo fhambanaho zwa mafhungo; nahone, musi hu tshi itwa izwo, zwi mbo ḓi vha khagala uri u vhigwa ha mafhungo nga media a zwi konadzei uri hu vhe hu sa dzhiiho sia tshoṱhe. U dzhia sia ha media hu kwama kunangele kwa uri ndi zwifhio zwiwo zwo vhigwaho nahone hani. Kha ri sedze kha tshaka dzi tevhelaho dza u dzhia sia ha media: U dzhia sia nga kha kunanagele na u sia nnḓa mafhungo Izwi zwi katela nḓila dzine zwiṱori, zwiwo kana khuvhonele kwa zwithu kwa dzheniswa kana kwa siiwa nnḓa hu tshi vhigwa mafhungo. Kunangele ku nga ṱuṱuwedzwa kuhumbulelele/aidioḽodzhi kwa avho vha re na vhulangi ha mveledziso ya mafhungo. Muvhigi a nga sia nnḓa sia ḽiṅwe ḽa athikili, kana athikili nnzhi nga murahu ha tshifhinga tshilapfu; u dzhia sia nga u sia maṅwe mafhungo nnḓa zwi nga itea ngomu ha tshiṱori, nga murahu ha tshifhinga tshilapfu samusi vhubvo ha mafhungo vhukene vhu tshi vhiga sethe nthihi ya mafhungo, hone vhu sa vhigi iṅwe. Zwine media wa dzhenisa, dzhiela nṱha, kana wa sa dzhenise zwi ṱuṱuwedza nḓila dzine ra ṱalutshedzela ngayo zwe zwa vhigiwa. 37 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Kha tshiṱori tsha mafhungo tshiṅwe na tshiṅwe tsho nangiwaho hu na zwinzhi zwinzhi zwo siiwaho nnḓa. Zwiṱori zwa mafhungo zwine na zwi vhona zwi a sumbedza kuvhonele kwa vhutshilo kwa vhukuma ku re na ndingayelo? Ndi zwiṱaluli zwifhio zwi fanaho zwi wanalaho kha zwiṱori zwenezwo? (tsumbo, Zwi khou ambesa nga ha khakhathi, vhaḓivhalea, ndaka/lupfumo?) Zwiko zwa mafhungo zwiṅwe zwi dzhenisa zwiteṅwa zwi sa dzhielwi nṱha nga zwiṅwe? U dzhia sia nga kunangele kwa tshiṱori Maitele/Phatheni ya u dzhiela nṱha mafhungo/zwiṱori zwi tshimbilelanaho na adzhenda ya tshigwada tshikene na a sa dzhieliho nṱha mafhungo/zwiṱori zwi tshimbilelanaho na kuhumbulele ku si kwa media yeneyo. U dzhia sia nga u ḽebuḽa  Nḓila ine muthu, tshigwada kana dzangano zwa khethululwa kana ḽebuḽu i shumiswaho kha u zwi ṱalusa.  U dzhia sia nga u ḽebuḽa hu ḓa nga nḓila mbili. Ya u thoma ndi ya u nambatedza zwigwada zwiṅwe ḽebuḽu yo kalulaho ngeno zwiṅwe zwigwada zwo litshwa zwi si na ḽebuḽu kana zwi na ḽebuḽu i sa ri tshithu, kana ngei na ngeno.  Lushaka lwa vhuvhili lwa u dzhia sia nga u ḽebuḽa lu itea musi muvhigi a so ngo tou balelwa fhedzi u ḓivha, hone a ṱalusa muthu kana tshigwada nga ḽebuḽu yavhuḓi; u fana na “makone” kana “ tshigwada tsha vhashumisi/khonzuma tsho ḓiimisaho nga tshoṱhe”. Nga u ita izwo, muvhigi u pfukisela maanḓa ane tshiko tshi si vhe nao. Tsumbo:  Dzi Cheetah dzi tshinyadzaho dzo bubudza Dzi Bulls dzi pfisaho vhuṱungu kha metshe wa Rugby we wa vha u tshi khou lweliwa vhukuma.  ‘Mutambo wa mafeisi wo vhuya hayani’, ho amba mufari wa tshiphuga kavhili we a bebwa East London.  “Khovhe dza vhimbi dzi na pfanelo nnzhi dza u tshila sa vhazwimi vhadzo”, ho fhindula mulweli wa pfanelo dza khovhe dza vhimbi o dinalea. U dzhia sia nga hune mafhungo a vhewa hone  Fhethu hune tshiṱori tsha vhewa hone ndi muelo wa uri mudzudzanyi u dzhiela nṱha zwingafhani tshiṱori.  U itela u wana mavhetshele a tshiṱori nga u dzhia sia, sedzani hune gurannḓa ya vhea zwiṱori zwa poḽitiki.  Zwi mathomoni/nṱha ha siaṱari?  Zwi kha siaṱari ḽa u thoma?  Ni tea u ya kha masiaṱari zwao u itela u wana mafhungo? U dzhia sia nga u sipina – U dzhia sia nga u sipina hu itea musi tshiṱori tshi na ṱhalutshedzelo nthihi fhedzi ya tshiwo kana phoḽisi, hu sa dzhielwi nṱha ya tshiṅwe; u sipina hu angaredza thouni – ndi mahumbulwa a dzhiaho sia a muvhigi nga ha mbuno dzi sa dzhiiho sia; a itisaho uri kuhumbulele kwa sia ḽithihi ku vhonale ku khwiṋe kha kuṅwe. 38 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

U dzhia sia nga nyombedzelo: Ndi zwiṱori zwifhio zwi re kha siaṱari ḽa u thoma kana “maṱhakheni a awara/iri?” Ndi zwiṱori zwifhio zwi wanaho ṱhoho dza mafhungo nnzhi, kana zwi thomaho u vhigwa na hone zwi vhigeswaho kha TV kana radio? Dzhielani nṱha nḓila ine nyombedzelo iyi ya ṱuṱuwedza zwine vhathu vha zwi dzhia sa zwa ndeme. U dzhia sia nga ndovhololo: U dovhololwa ha tshiwo kana muhumbulo mukene zwi nga itisa uri vhathu vha kholwe uri ndi wa vhukuma, wo phaḓalala na shango, ndi wa ndeme vhukuma u fhira zwine wa vha zwone. U dzhia sia nga ṱhoho dza mafhungo Ṱhoho dziṅwe dza mafhungo dzi a fhura, samusi ndivho khulwane hu u kunga muhumbulo. Vhathu vhanzhi vha vhala ṱhoho dza mafhungo fhedzi, zwithu zwine zwa nga sika kuhumbulele ku si kwone nga ha uri i ngoho hu khou itea mini, kana u shandukisa tshithu tshi si tshiwo tsha itwa tshiwo tshi mangadzaho. Tsumbo dza Ṱhoho dza mafhungo: Magudele hu tshi shumiswa maga a sa konḓi a rathi Maitele a fumi a thumbu ya tswavhelele U dzhia sia nga zwifanyiso, khephusheni, na kudzhielwe kwa zwifanyiso nga khamera Nyimele ya nyanyuwo ya zwifanyiso zwi shumiswaho u ṱalutshedza tshiṱori. Zwifanyiso zwo vhifhaho zwi sika tshifanyiso tshivhi mihumbuloni, nahone zwifanyiso zwa magake zwa fhethu zwi nga shandula nyimele ya tshiwo. U dzhia sia nga u shumisa mbalombalo na tshivhalo tsha mavhuthu U shumiswa ha mbalombalo hu so ngo fhelelaho, ho khakheaho, kushumisele kwa mbalombalo nga u funa. Maipfi o nangiwaho kha u ṱalusa saizi ya mavhuthu. Mbalombalo dzi tea u ṱalutshedzelwa; kanzhi dzi shumiswa u itela u ḓisa tshifanyiso tsha muhumbulo tshi si tshone. Kha zwitatamennde zwi tevhela, ndi mbalombalo dzifhio dzine na nga dzi shumisa kha u lingedza u tendisa muṅwe muthu uri tshigwevho tsha lufu ndi wone muhumbulo wavhuḓi? Vhathu vhane vha nga lingana 30% kha avho vho ambiwaho navho vha khou tikedza uri tshigwevho tsha lufu kha tsi vhe hone Vhathu vha fhiraho 70% kha avho vho ambiwaho navho a vha tikedzi uri tshigwevho tsha lufu tshi vhe hone. 3.6.4. U SEDZA ZWITHU NGA IṰO ḼITHIHI U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi/Siteriothaiphi ndi tshifanyiso tsha muhumbulo “tshi sa shandukiho” tsha tshigwada tshine tsha dzulela u shumiswa kha miraḓo yoṱhe ya tshigwada. Tshifhinga tshinzhi ni vhekanya mirafho kana vhathu fhethu huthihi na mbo ḓiita khaṱhulo nga havho ngeno ni sa vha ḓivhi, iyi ndi tsumbo ya siteriothaiphi. Sedzani kha tsumbo dzi tevhelaho: INSERT PICTURE PP 49 ENGL VERSION Tshaka dzo fhambanaho dza Siteriothaiphi/U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi (a)Siteriothaiphi/U sedza nga iṱo ḽithihi ha mbeu U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi a ho ngo sokou ḓisendeka kha mirafho yo fhambanaho na siangane yavho fhedzi, honeha, U sedza nga iṱo ḽithihi ha mbeu na hone hu a itea. Tsumbo: arali na nga ri vhanna vha khwiṋe kha vhafumakadzi ni khou sedza nga iṱo ḽithihi vhanna vhoṱhe na vhafumakadzi vhoṱhe. Arali na nga ri vhafumakadzi vhoṱhe vha funa u bika ni khou sedza vhafumakadzi vhoṱhe nga iṱo ḽithihi. 39 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Tsumbo nnzhi dza U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi ha mbeu  Vhanna vha na maanḓa nahone vha shuma mishumo yoṱhe.  Vhanna ndi “thikho”.  Vhafumakadzi a vha na vhudele sa vhanna.  Vhafumakadzi ndi vhareili vha si vhavhuḓi  Vhafumakadzi a vha shumi mushumo zwavhuḓi sa vhanna.  Vhasidzana a vha na vhukoni ha mitambo.  Vhanna vho ṱanganana nahone a vha na vhudele.  Vhanna vhane vha fhedza tshifhinga tshinzhi vha kha khomphiyutha kana vha tshi khou vhala a vha na matshilisano avhuḓi. Tsumbo dza mirero i re na u sedza nga iṱo ḽithihi kha Tshivenḓa na Xitsonga  Khuhu ya phambo a I imbi mutsho.  Musadzi ha na mafhungo.  Fuyu ḽitswuku a ḽi kundi tshivhungu. (b) U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi kha zwigwada kana vhathu Vhasidzana vha dzhiela nṱha fhedzi lunako lwa mivhili yavho. Vhasidzana vhoṱhe vho nakaho ndi matsilu. Vhashumi vha ḽaiburari vhoṱhe ndi vhafumakadzi vhahulwane, vha ambara mangilasi, vha lukela mavhudzi murahu lwo kalulaho, vha dzula vho sinyalala. Vhaswa vhoṱhe ndi mavheleṱe/maravhele. Vhana vhoṱhe a vha funi zwiḽiwa zwi re na pfushi. Vhafumakadzi vhasekene fhedzi ndi vhone vho teaho u vha vhoralunako. (c) U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi ha kuvhumbelwe kwa muthu/tshithu Vhathu vha re na mivhili yo kalulaho vha na vhuaḓa na vhubva Ndo sekenesa, ngauralo ndi na vhulwadze ha u ḽesa. (d) U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi nga ha mvelele U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi hu a ḓiitea nga ha mvelele na mashango nga vhuphara. Tshaka dza u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi ha lushaka ulu dzi katela vhuṱanzi vhu tevhelaho: Maṱaliana na vhathu vha France ndi vhafuni vhakhwiṋesa. Vhayuda vhoṱhe vha na tseḓa/Vha funa hu tshi naka zwavho fhedzi. Maasia/Vhathu vha Asia vhoṱhe vha kona ngamaanḓa Metse. Maasia/Vhathu vha Asia vhoṱhe vha funa u ḽa raisi nahone vha reila nga u ongolowa. Vhafumakadzi vha Vhavenḓa vha a ṱhonifha NYITO YA 6 Vhagudi vha humbelwa u ṱalutshedza zwine u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi zwa amba zwone vha dovhe vha ite mutevhe wa tsumbo dzo ḓoweleaho dza u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi dzine dza shumiswa u ṱalutshedza vhaswa/ vhaaluwa vhaswa u fana na vhone vhaṋe.Tsumbo, cheeseboy ,spaceman, Ben 10, coconut. Kha hu vhewe hoyu mutevhe kha bodo, vhagudi vha humbelwe u dzudzanya mutevhe uyo u vhe kha khethekanyo tharu: u tenda, u vha vhukati na dziḽebulu dza u hanedza. 40 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Itani nyambedzano kha tshigwada:  Ndi zwifhio zwine na khou zwi vhona kha lebulu idzi?  Dzi shumiswa kha nyimele dzifhio? Dzilebulu idzi dzi ḓisa muhumbu ḓe kha vhagudi?  Ndi ngani vha tshi vhenga kana u funa dziḽebuḽu idzi? NYITO YA 7 Hu na maipfi manzhi kha English/ Tshizulu/ Xitsonga ane a anzela u shumiswa musi hu tshi ambiwa nga ha vhafumakadzi kana vhanna na vhana, nahone hezwi zwi kwama nḓila ya kuhumbulele kwa vhathu. Tsumbo: ‘zwitshele’ zwi baḓekanywa na vhathu vha vhafumakadzi ngeno vhanna vha sa badekanywi na zwitshele.. Hu nga ṋewa vhagudi mutevhe wa maipfi vha dovha vha humbelwa u a khethekanya nga zwigwada na u dovha vha ita nyambedzano dza uri ndi ngani vho a vhekanya nga heyo nḓila. Sa tsumbo: vha nga lingedza u a khethekanya nga nḓila i tevhelaho ‘ha vha na a no amba nga vhafumakadzi’, ‘vhanna,’ ‘ vhatukana’, ‘vhasidzana’,’lunako’, ‘maanḓa’, ‘ u fulufhedzea,’ u sa ḓivhalekana,’ ‘u aluwa,’ ‘zwitshele’ u sa khwaṱha’, ‘lunako lwa vhanna’, ‘u sa londa’, ‘na vhuhovheleli’. Arali vha vhea maipfi kha khathegori mbili kana u fhira, hu a itwa nyambedzano nga ha nḓila dzine maipfi a shandukisa zwine a amba zwone nga u vhudzisa mbudziso dzi tevhelaho:  Ni ḓipfa hani nga ha nḓila ye kiḽasi ya rekhodisa zwone u sedza zwithu nga iṱo ḽithihil?  Ni khou vhona mini kha mutevhe wa u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi?  (Zwine mudededzi a tea u zwi dzhiela nzhele): Vha tea u sedza uri vhagudi vha nga ita mutevhe wa maḓadzisi avhuḓi na a si avhuḓi, na u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi hunzhi zwi tshi ya nga zwigwada, kana u sedza zwithu nga iṱo hu no fana zwi tshi ya nga zwigwada.)  U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi no no hu vhona ho sumbedzwa ngafhi? Ndi nga mbekanyamushumo dza thelevishini, dzimuvi, dzimagazini, dzibugu?  Ni humbula uri u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi zwi nga ita uri muṅwe muthu a fare muṅwe nga nḓila i si yavhuḓi?  Huṅwe u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi ha matshudeni hu nga katela zwithu zwi tevhelaho:  Vhafumakadzi vha bika zwiḽiwa zwavhuḓi u fhira vhanna.  Vhasidzana a vha koni mutambo wa u gidima u fana na vhatukana. NYITO YA 8 Ṅwalani nga ha tshenzhemo yaṋu ine ya sumbedza maitele a u dzhia sia na u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi. (Ni elelwe u thoma na humbula u ita mveṱomveṱo, u dovholola, u vhalulula u itela u khakhulula na u ṋekedza musi ni tshi khou ṅwala mushumo wa u linga wa fomaḽa.)  Kovhekanani tshenzhemo ye na vha tshipondwa tsha maitele a u dzhia sia kana zwe na vhona hu tshi khou itiwa maitele a u dzhia sia kana u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi.  Humbulani nga ha nyimele ye muṅwe muthu a ni haṱula nga maitele a u dzhia sia kana a si ni fare zwavhuḓi nga mulandu wa vhukale haṋu, muvhala wa lukanda lwaṋu, zwiambaro zwe na vha no ambara , mbeu, nḓila ine na amba ngayo, hune na dzula hone, masheleni ane muṱa wa haṋu wa vha nao kana kuṅwe vho kuhumbulele.  Sedzani mbudziso dzi tevhelaho musi ni sa athu thoma u ṅwala:  No zwi vhona hani uri a ni khou haṱulwa zwavhuḓi?  Ndi maipfi afhio kana maitele o ḓiswaho kha inwi nga mulandu wa u humbulele kana maitele a u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi?  Ndi ngani ni tshi humbula uri maipfi a u humbulela o itwa kha inwi?  Tshenzhemo yeneyo yo ita uri ni ḓi pfe hani?  Ni humbula uri no vha no tea no farwa hani kha iyi nyimela?  U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi ndi mini, nahone zwi kwama hani matshilo a vhathu? 41 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Ni a humbula-vho nga ha zwiwo kha ḓivhazwakale zwe zwa vhangwa nga maitele a u sedza zwitu nga iṱo ḽithihi na u dzhia sia?  Vhathu vha guda hani maitele a u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi? Vha nga ita mini u zwi laṱa?  Midia (dzigurannḓa, thelevishini, dzimuvi,) u nga thusa hani u fhungudza u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi?  Ni vhona u nga zwiṅwe zwigwada zwa vhathu zwi a kwamea nga u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi u fhirisa zwiṅwe? Arali zwo ralo ndi ngani?  Ni humbula uri muthu a nga ita mini kha u thusa u fhungudza maitele a u dzhia sia na u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi? 3.6.5 LUVHENGELAMBILUNI Maasia/Vhathu vha Asia vhoṱhe Luambo lwa Luvhengelambiluni  Mafurase a mivhala: Muvhala mutshena ndi wavhuḓi/u sumbedza zwithu zwivhuya – mutswu ndi muvhi/u sumbedza zwithu zwivhi.  Vhuṱanzi / Testimonial: U lingedza u sumbedza uri a hu na Luvhengelambiluni  U nyefula / Disparagement : U amba zwivhi nga ha tshiṅwe tshigwada u itela uri fulufhelwe u fhira avho vhaṅwe.  Luambo lwa u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi: U khethekanya kana u vhea nga zwigwada  Kharikhetsha (Caricatures): Nyolo yo vhifhiswaho/U ola mubvumbedzwa lwo kalulaho nga nḓila ya u muvhifhisa.  Miswaswo ya mirafho:  U gwara (Epithets): U amba maipfi a nyadzisaho muṅwe nga khole/U vhidza muṅwe nga madzina. Maimo a u tshila u tshi ṱuṱuwedzwa nga Luvhengela mbiluni  Anthiḽokhushini (Antilocutio )- U sola, maipfi a u nyefula, miswaswo, khathuni, luambo lwa siteriothaiphi/u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi nz. Tshiṅwe tshifhinga hu tshi shumiswa maipfi tsiṅwe tshifhinga nga zwiito.  U sa dzhiela nṱha (Avoidance)- Musi Luvhengelambiluni lwo ḓiṋea maanḓa lu a swikisa kha uri muthu a si dzhiele nṱha miraḓo ya tshigwada tshine a si tshi fune.  Tshiṱalula – U fhambanya kana u ita tsheo wo ḓiimisela dzi vhaisaho miraḓo ya tshiṅwe tshigwada.  U huvhadza – Musi tshiimo tsha nyanyuwo dzi itiswaho nga luvhengelambiluni tshi tshi hulela, mikhwa ya dzikhakhathi i thoma u anda.  Mabulayo – Maitele a u fhedzisa a u bvisela khagala luvhengelambiluni. 3.6.6 Tshiṱalula (Discrimination) Tshiṱalula ndi matshilele a bviselaho khagala luvhengelambiluni. 42 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

U swikelela kana u ṋekedzwa nga nḓila i sa linganiho ha ndaka/zwishumiswa ho ḓisendeka kha vhuimo ha tshigwada. Hu nga vha nga khole kana hu si nga khole. Vhagudi vha nga khethulula zwi tshi ya nga zwigwada. Zwikolo na vhadededzi vha nga humbula uri vha khou fara vhana/vhathu u lingana. Tsumbo dza khethululo: U dzima vhathu mishumo zwi tshi bva nga lushaka/muvhala, murafho, mbeu, vhurereli, vhukale. U sia vhathu nnḓa kha vhuhura. U thivhela khonadzeo ya pfunzo kana ya u ḓimvumvusa. Khethululo sa tsumbo ya tshiṱalula  Khethululo nga muvhala ndi musi muthu a tshi humbula uri u fhambana ha muvhala kana vhurereli zwi ita uri muthu a vhe khwiṋe kha muṅwe.  Khethululo nga muvhala a si mafhungo a muvhala mutswu na mutshena fhedzi. Vhathu vhanzhi vha a ḓi ṱangana na khakhathi nga nṱhani ha uri ha vhonala vho fhambana na vhaṅwe, vha amba luambo lwo fhambanaho na lwa vhaṅwe, kana vha tenda kha vhurereli ho fhambanaho na ha vhaṅwe.  Khethululo nga muvhala zwi a amba na u ṱangana na khakhathi ngauri u bva kha shango ḽiṅwe, Tsumbo: u dzhiiwa kana kuambele kwa vhabvannḓa, matheme a khethululo nga mirafho kana nga lukanda/muvhala.  Tsumbo dziṅwe: rugby ndi mutambo wa vhatshena; bola ya milenzhe ndi mutambo wa vharema, vhanna vha vhatshena a vha koni u fhufha, vharema vha na mutevhetsindo.  Ni ḓi pfa hani musi ni tshi khethululwa? (Tsumbo: zwo vhifha, u dinalea, u vhaisala, u shona, u ṱungufhala).  Ni ḓipfa hani musi ni tshi khethulula vhaṅwe? (tsumbo, mafulufulu/maanḓa) ( sedzani luambo na maanḓa)  Ndi nga mini vhathu vha tshi ṱoḓa u vha na maanḓa a fhiraho a tshiṅwe tshigwada? (tsumbo, a vha na ndango yo fhelelaho kha matshilo avho; muthu muṅwe u khou vha fara nga nḓila i khethululaho)  Mushumo u itwaho nga vhagudi u na zwine wa ita kha nyimele, zwi tshi katela nyito dza u vhuthedzela.Tsumbo: vhabvumbedzwa vha nga:  Ambani na minidzhere/mulanguli wa resituarenthe nga ha pfanelo dza vhathu; u kombetshedza u humbela pfarelo; u vhidza gurannḓa nga ha resituarenthe nkene/yeneyo.  U hana u sea muswaswo; u vhudzisa arali vha si na miṅwe miswaswo ine i si vhe ya khethululo nga muvhala; tshidzumbeni, vha vhudzeni uri a ni ṱoḓi u humbela pfarelo.  Lingedzani u wana vhatambudzi vha vhathu ni vha vhudze uri muṅwe na muṅwe u na pfanelo, dzi katelaho pfanelo dza u wana pfunzo ya vhathu vhoṱhe; vhudzani mulangi; thomani tshigwada tshi lwaho na khethululo nga muvhala ni gudise thanga dzaṋu; bveledzani ḓirama u  itela u sumbedza uri khethululo nga muvhala i kwama muṅwe na muṅwe. NYITO YA 9: U VHALA NA U ṰALELA  Wanani/ḓivhani u dzhia sia, siteriotaiphi, tshiṱalula luvhengelambiluni kha zwibveledzwa kana kha magazine na mbekanyamushumo dza thelevishini. (Sedzani kha tshaka dzo fhambanaho dza u dzhia sia na dza u sedza tshithu nga iṱo ḽithihi/siteriothaiphi).  Ndi nga mini muṅwali o shumisa u dzhia sia.  U khou hu shumisa sa thekhiniki ya u kwengweledza? 43 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

NYITO YA 10 Vhalani athikili ya magazine ni fhindule mbudziso dzi tevhelaho: 1. Muambi u ṋekedza hani khanedzano? Mulaedza wo sendamela thungo nthihi, kana u a katela kuvhonele kuṅwe kwa zwithu? Muambi o ṋea nga nḓila yone khanedzano iṅwe? Muambi o dzhiela fhasi khanedzano dziṅwe dzi hanedzanaho/kuḓanaho? 2. Arali mulaedza u tshi katela kuvhonele kuṅwe kwa zwithu, kuvhonele ukwo ku ṱalulwa nga mini? Muambi u shumisa maipfi na zwifanyiso zwavhuḓi u ṱalusa kuvhonele kwawe kwa zwithu na maipfi kana ṱhuṱhuwedzo mmbi i ṱalusa kuvhonele kuṅwe? NDIMA YA 4. MBUNO NA KUVHONELE KWAU Ṱhoḓea dza TPKL U thetshelesa na u amba: Ṋeani phambano vhukati ha mbuno na kuvhonele kwaṋu. U vhala na u ṱalela: Ṋeani mbuno ni bvisele khagala kuvhonele/mihumbulo yaṋu. Kuvhonele kwau Mbuno  Mi a kona u wanulusa uri ndi ngoho kana a si ngoho.  U dzhia arali fhungo ḽi mbuno.  Arali wa nga bvisela khagala,kana u wana vhuṱanzi kha fhungo, nga zwenezwo fhungo iḽo ndi Mbuno, Tsumbo: Ntsa ndi tshipuka tshi re na khwanḓa.  Ni nga sedza kha dikishinari kana enisaikiḽophedia ni a kona u wana vhuṱanzi uri fhungo ḽi amba mbuno, Muvhala wa buraweni ndi wone wa vhuḓisa kha mmbwa. Izwi zwi nga kona u wanulusea? HAI! ukwu ku tou vha kuvhonele kwa muthu.  Vhunzhi ha zwithu zwine ra zwi vhala na u zwi ṱalela zwi vha zwo ṱanganyisa mbuno na kuvhonele kwau. U zwi fhambanyisa ndi zwa ndeme kha u sengulusa zwibveledzwa na u bveledza khanedzano dza u kwengweledza musi ri tshi ṱoḓa u vha vhadzulupo vho ḓiimiselaho u fhaṱa dzhango ri tshilaho khaḽo. Tshiṅwe tshifhinga zwi a konḓa u sumbedza phambano vhukati ha mafhungo ane a vha mbuno na mafhungo ane a vha kuvhonele kwau. 44 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

MBUNO  I nga wanuluswa u vha ngoho kana u sa vha ngoho.  U dzhia tsheo uri fhungo ndi mbuno zwi ḓo ṱoḓa vhuṱanzi vhusumbedzaho izwo, Tsumbo: mivhuḓa ndi zwimami  Ni nga kona u sedza kha dikishinari kana inisaikiḽophidia na wana vhuṱanzi uri fhungo ndi mbuno  Tshitatamennde: muvhala wa buraweni ndi wone wa vhuḓisa kha mmbwa. Izwi zwi nga wanulusiwa? Hai! ndi kuvhonele kwawe.  Zwinzhi zwine ra vhala na u vhona ndi ṱhanganelano ya mbuno na kuvhonele kwau. U fhambanya vhukati ha izwi ndi zwa ndeme kha u sengulusa tshibveledzwa khathihi na u bveledza khanedzano ya u khunyeledza musi ri tshi khou vha vhadzulapo vha re na luvhonela dzhangoni. KUVHONELE KWAU ndi tshitatamennde tshine tshi nga si wanuluswe uri tshi ngoho. Ndi tshithu tshine muṅwe muthu a tenda khatsho – uri ndi ngoho kana a si ngoho. Kuvhonele kwau ndi vhuḓipfi ha muṅwe muthu nga ha ṱhoho nkene. Kuvhonele kwau ku nga ḓi hanedziwa. Kuvhonele kwau ku nga ḓi tikedziwa nga mbuno. U dzhia tsheo arali fhungo ḽi mbuno Arali ni tshi nga wana khwaṱhisedzo, kana vhuṱanzi nga fhungo, zwi amba uri ndi MBUNO. Mivhuḓa ndizwimami (Mammals) Buraweni (Brown) ndi muvhala wavhuḓisa kha mmbwa. Izwi zwi nga kona u wanuluswa/khwaṱhisedzwa? HAI! ku tou vha kuvhonele. Vhunzhi ha zwine ra zwi vhala na u zwi ṱalela ndi ṱhanganelo ya mbuno na kuvhonele. U fhambanya izwi ndi zwa ndeme u itela u kona u sengulusa zwibveledzwa na u bveledza khanedzano dza u kwengweledza uri ri vhe vhadzulapo vha dzhenelelaho zwa dzhango nahone vha fhaṱaho shango ḽa khwiṋe. NYITO: MBUNO NA KUVHONELE KWAU NYITO YA 11 Vhudzisani vhagudi uri vha ṱalutshedze arali mitaladzi i tevhelaho i mbuno kana kuhumbulele. MBUNO KUHUMBULELE Swondaha ndi ḓuvha ḽavhuḓisa kha vhege. Ḓuvha ḽa vhaswa ndi holodeni ya ndemesa kha ṅwaha. U ṋea zwifhiwa hu pembelelwa nga Luṱavula. Lambamai ndi ṅwedzi u re na maḓuvha a 30. 45 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Hu na miṅwedzi ya 12 kha ṅwaha. Yo vha vhege i si yavhuḓi. Tshifhefho ndi khalaṅwaha yavhuḓisa kha dzoṱhe. Tshiṱori tshiṅwe na tshiṅwe kha media ndi tsha vhukuma. Musumbuluwo, Ḽavhuraru, na Ḽavhuṱanu ndi maḓuvha a vhege. Ḓuvha ḽa u thoma kha ṅwaha wa tshikolo ḽi a tshuwisa. Muthu muṅwe na muṅwe u tea u ita garaṱa dza ḓuvha ḽa Valentine. Ḓuvha ḽa mabebo aṋu ḽi ḓa luthihi fhedzi kha ṅwaha. Zwi bva kha Super Teacher Worksheets - www.superteacherworksheets.com NYITO YA 12 a) Vhalani kana ṱalelani athikili kana muvhigo nahone ni ṅwale mbuno na kuvhonele zwi bvaho kha tshibveledzwa. b) Sumbedzani/Ḓivhanimbuno dzine dza nga kona u khwaṱhisedza kuvhonele. c) Sumbedzani mbuno nga muvhala u sa fani na wa kuvhonele kwau kha mafhungo a re tshibogisini tshi re afha fhasi Arsenal yo fhenya Manchester United 2-1 mulovha nga masiari.Vhatikedzi vha Manchester united vho akhamala musi Arsenal I tshi kora tshikoro tsho vha itisaho uri vha wine, musi ho sala tshifhinga tshilinganaho miniti muthihi uri vha wane tshifhinga tsho engedzwaho.Henry o ṋewa ndaṱiso ya penaḽa musi o piiwa nga Ferdinand.Hei tsheo i sa pfesesei ya refuri ndi yone yo vhonisaho mboni Manchester united, ya thivhela lwa tshoṱhe khonadzeo ya uri Mancherster i wane gundo. NDIMA YA 5. INIFERENTSI, KHUMBULELO KHANEDZANO 5.1 U inifera/iniferentsi, u humbulela, khanedzano  U inifera/Iniferentsi ndi phendelo I swikelelwaho zwi tshi ya nga vhuṱanzi na kuhumbulele  U inifera zwi amba u vha na kuvhonele kwau kha nyimele wa fhedza wa dzhia tsheo nga kuvhonele kwau  Musi ri tshi inifera ri sika ṱhalutshedzo ine a si uri yo tou bviselwa khagala kha tshibveledzwa. Ri shumisa vhuṱanzi, mbuno, tshenzhemo na nḓivho yo fhiraho kha u humbulela, ra vhudzisa mbudziso dza u bvisela khagala u timatima hashu kha tshibveledzwa.  Zwiṱirathedzhi zwoṱhe zwi a shumisana u thusa muvhali uri a pfesese tshibveledzwa. 46 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

u vhudzisa u humbulela/ u u ita vhuṱanganelani bvumba zwiṱirathedzhi zwi shumiswaho U shumisa siangane kha iniferentsi u humbulela na u na ndivho i vhona divhiwaho u ṱhaṱhuvha tshibveledzwa: u swikela kha u ṱalutshedza / phendelo u ṋea tsheo 5.2 U inifera ha mbuno na hu si ha mbuno: Ri nga swikelela kha zwa mbuno, zwi amba uri, zwi fareaho/wanuluseaho, iniferentsi i bvaho kha mafhungo a mbuno. Tsumbo: no ṋewa mbuno dzi tevhelaho, magumo kana mawana a a tendisea/pfesesea: Mbuno: Ndau i kona u gidima 30 kilometres nga iri/awara. Mbuno: Cheetah i kona u gidima u fhira ndau. Magumo/Mawanwa/Thandululo: Cheetah i kona u gidima u fhira 30 kilometres nga awara. Ri swikelela iniferentsi i si ya mbuno zwo ḓisendeka nga mafhungo a si a mbuno kana a so ngo ambiwaho, sa luambo lwa tshifhaṱuwo kana luambo lwa muvhili. 5.3 Mahumbulelwa (Assumptions)  Mahumbulelwa – zwithu zwine na humbula uri ndi ngoho, ndi lutendo lwa zwi so ngo ambiwaho kana lwa zwi so ngo sedzuluswaho, ngeno ni si na vhuṱanzi ho fhelelaho. Kanzhi hu vha tshithu tshe ra pfa nga hatsho kale ra si vhuye ra ṱoḓou ṱoḓisisa nga hatsho.  Mahumbulelwa a mutheo (Underlying assumption) – lutendo lune lwa shumiswa sa murango wa muhumbulo, hone u tshi nga ḓi vha u si wone. Mahumbulelwa ndi tshipiḓa tsha maitele a zwine ra tenda khazwo. Ri humbulela uri zwine ra tenda khazwo ndi ngoho nahone ra zwi shumisa kha u ṱalutshedzela zwi iteaho shangoni ḽine ra tshila khaḽo. Tsumbo: Arali ri tshi fulufhela/tenda uri zwi khombo u tshimbila vhusiku zwikolobulasini nahone ri tshi dzula Soweto, ri ḓo inifera uri zwi khombo u tshimbila vhukati ha vhusiku. 47 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Tsumbo dza iniferentsi na mahumbulelwa Muthu wa u thoma Muthu wa vhuvhili Nyimele: Magumoni a sethe, mutambi wa Nyimele: Magumoni a sethe, mutambi wa tennis we a vha a tshi khou ṅweṅwela o tennis we a vha a tshi khou ṅweṅwela o imisela zwanḓa nṱha. imisela zwanḓa nṱha. Iniferentsi: Mutambi wa tennis o wina Iniferentsi: Mutambi ndi mubalelwi wavhuḓi, metshe. u posa thaula tshidele. Mahumbulelwa (Assumption): Vhatambi Mahumbulelwa: Muṅwe na muṅwe a vha pembelaho mafheleloni a metshe ndi imisaho zwanḓa u khou tenda uri o kundwa. vho winaho fhedzi. 5.4 Khanedzano (Arguments)  Khanedzano ndi mafhungo a u humbula hu tshi shumiswa u kwengweledza (u vhila kana u ita mulevho)  U kwengweledza hu ḓa nga zwiimo zwiraru: mbilo dza mbuno, kuhumbulele na mihumbulo (zwi tshi katela (including) ṱhoḓisiso ya khumbulelwa na thyiori)  Khanedzano i a ṱuṱuwedza muvhali nga u shumisa vhuṱanzi na u humbula u bvisela khagala kuvhonele kwau.  Khanedzano i katela maitele a u bvisela khagala mbilo na u dovha ha ṋekedzwa kuhumbulele, tsumbo, na ṱhoḓisiso zwi tevheleleaho. Mushumo wa Odientsi (Audience) yaṋu  U pfesesa odientsi yaṋu ndi zwa ndeme kha maṅwalwa a tshaka dzoṱhe, zwihuluhulu maṅwalwa a u kwengweledza.  Khanedzano ndi mufhindulano wa zwi siho khagala kana u ambedzana na odientsi (audience) yaṋu, ngauralo kha khanedzano ya u tou ṅwala, zwi dzhieni hu na muvhali a sa ḓo tendelanaho na inwi.  U ḓivha nga ha odientsi (audience) yaṋu ndi zwa ndeme vhukuma u itela khwengweledzo na khanedzano zwi bvelaho phanḓa zwavhuḓi; zwenezwo…  Ḓivhani odientsi (audience) yaṋu  Vhuimo hayo kha fhungo iḽo ndi vhufhio?  Yo ṱanḓavhuwa mihumbulo lune ya konou ṱanganedza kuhumbulele kwa vhaṅwe?  Kuhanedzele kwayo ku ḓo vha kufhio kha khanedzano yaṋu? Tsumbo dza khanedzano Ramilayo: Muimelelwa wanga o vha a sitediamu musi phosho i tshi pfala. Vhunzhi ha dziṱhanzi dzo zwi vhonaho nga maṱo dzo ṋea vhuṱanzi uri dzo mu vhona henengei, na thikhithi yawe i a sumbedza uri ho ngo ṱuwa u swika phosho ya u thithisa i tshi vhigiwa. Nga zwenezwo a zwi konadzei uri a vhe ene muiti wa vhukhakhi. 48 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Ndeme ya khanedzano na khwengweledzo (a) Kha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe… U humbela u gonyiselwa muholo, u ita khumbelo ya mushumo, u ambelela mutengo wa goloi ntswa, khanedzano khoroni ya zwa vhalangavhuendi (b) Kha zwa vhutshilo ha akhademi… U imelela mihumbulo yau, u ḓidzhenisa kha dibeithi ya zwa pfunzo (c) Mushumoni… U ita uri vhathu vha thetshelese mihumbulo yau, u ita uri vhathu vha ite zwine wa ṱoḓa, u ita uri muhulwane wau mushumoni a u vhone, u wana tshumisano, u ita uri vhathu vha shume. (d) U ṅwalani… U vhea mbuno u sa timatimi. e)Kha u vhala na u thetshelesa… U sengulusa nga vhuronwane khanedzano dza vhaṅwe, u ḓitsireledza kha thekhithikhi dza u kwengweledza dzi si dzavhuḓi na u konou ḓivha mihumbulo yo khakheaho musi u tshi i vhona. Zwivhumbeo zwa khanedzano Khanedzano i ṋekedza mihumbulo i tevheleleaho na u ṋekedza vhuṱanzi ha u tikedza kuhumbulele kwau Zwipiḓa zwa khanedzano THAIDZO/ FHUNGO – thaidzo kana phambano dza zwine vhathu vha si tendelane khazwo MBILO – vhuimo kha tshithu THIKHEDZO – mihumbulo nahone i tea u ṱanganedziwa U HANEDZA (REFUTATION) – kuhumbulele ku hanedzaho Tshaka dza mbilo MBILO YA MBUNO – Tshitatamennde tshine tsha nga kona u wanuluswa kana u khwaṱhisedzwa nga zwo vhonwaho kana ṱhoḓuluso. Tsumbo: “Tshifhingani tsha miṅwaha ya fumi, u tshinyadzwa ha maṱaka a vhangaho dzimvula zwi ḓo vhanga uri maḓana a tsa zwimela na zwipuka a ngalangale.” MBILO YA ZWA NDEME – u bula uri tshiṅwe tshithu kana muhumbulo u khwiṋe kana u u takalelea u fhirisa muṅwe. Tsumbo: “Ṱhoḓea ya tshumelo tshitshavhani zwikoloni zwa nṱha i ḓo bveledza u dzhele zwitshavhani.” MBILO YA PHOḼISI – i eletshedza zwine zwa fanela kana zwi teaho u itwa u tandulula thaidzo. Tsumbo: “U fhungudza khakhathi zwikoloni, zwibvumbi zwinzhi zwa zwigidi na zwithu zwa tsimbi zwi tea u dzheniswa zwikoloni zwoṱhe zwa nnyi na nnyi.” Tshaka tsha thikhedzo kha mbilo dzo itwaho MUHUMBULO (REASON) – tshitatamennde tsha nyangaredzo tshi tikedzaho mbilo. VHUṰANZI – zwi katela mbuno, mbalombalo, tshenzhemo, mbambedzo, na tsumbo dzi sumbaho uri ndi deme zwine vhavhali vha anzela u zwi dzhiela nṱha. 49 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

NYITO YA 13 Hu ḓo nekedzwa athikiḽi ya ḽitheretsha ya magazine kha khanedzano Vhalani ATHIKILI: tsumbo ya u ṱaṱa Khethani Athikili ya Ḽitheretsha ya Magazini: tsumbo ya khanedzano? U rangela u vhala  Ṱhoho i amba nga ha mini?  Muṅwali ndi nnyi, nahone ndalukanyo dzawe ndi dzifhio?  Datumu ye mushumo wa ganḓisiwa ngayo ndi ifhio?  Ndi zwifhio zwe nda vha ndi tshi vho ḓivha nga hazwine zwa khou ambiwa ngahazwo Musi hu tshi khou vhaliwa na nga murahu ha u vhala 1. Vhalani athikili luthihi u itela u wana muhumbulo muhulwane. Musi ni tshi vhala athikili lwa u thoma, ni tea u lingedza u pfesesa khanedzano yoṱhe nga u ngaredza ya zwine muṅwali a khou i ita. Wanani khanedzano/mbilo dza muṅwali. 2. Vhalani athikili lwa vhuvhili, ni pfesese zwine tshibveledzwa tsha amba zwone. Tshiṅwe tshifhinga zwi a thusa u shumisa peni tswuku u sumbedza/talela zwa ndeme.Ḓivhudziseni mbudziso idzi musi ni tshi khou vhala lwa vhuvhili: i. Muṅwali u khou amba nga ha mini (khanedzano)? ii. Ndivho ya muṅwali musi a tshi amba (ita khanedzano) iyi ndi ifhio? iii. Vha ṱanganedzaho mafhungo (audience) vhawe ndi vhafhio? iv. Athikili yo kona u swikelela odientsi nga nḓila i fushaho? v. Muṅwali u na vhuṱanzi vhunzhi nahone vhu shumaho? vi. Hu na vhuṅwe vhuṱudzeṱudze kha khanedzano ya muṅwali? vii. Muṅwali o shumisa vhuṱanzi nga nḓila i si yone kana o engedza u dzhia sia kha vhuṱanzi? viii. Muṅwali u sumbedza kuhumbulele/kuvhonele ku hanedzanaho nga nḓila i re khagala nahone i sa dzhii sia? ix. Muṅwali u hanedza kuhumbulele ku hanedzaho nga vhuṱanzi vhu pfeseseaho nahone ho teaho? x. Muṅwali u shumisa mbambedzo kana anaḽodzhi – u fulufhedzea ha vhuṱanzi zwi bva kha u yelanesa na nyimele. xi. Muṅwali o shumisa zwikwengweledzi zwa nyanyuwo?( kha hu sedzwe luambo lwa nyanyuwo) xii. Muṅwali o shumisa hani tsumbo: 50 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

NDIMA YA 6. SIANGANE YA MATSHILISANO SIANI ḼA POḼITIKI NA YA MVELELE ZWA TSHIBVELEDZWA NA MUṄWALI 6.1.Ni pfesesa mini nga siangane ya matshilisano na poḽitiki na ya mvelele ya tshibveledzwa na ya muṅwali. Vhudavhidzani ha vhathu tshifhinga tshoṱhe vhu itea kha nyimele, nga kha tshidavhidzi, nahone vhukati ha vhathu kana zwigwada zwe zwa vhekanywa nga maitele a ḓivhazwakale, a ikonomi, a mvelele na a matshilisano. U pfesesa nyimele dza matshilisano na poḽitiki khathihi na dza mvelele zwa muṅwali hu ṋea kuvhonele kwavhuḓi kwa zwo nyanyulaho na u ṱuṱuwedza muṅwali kha mushumo wawe. Ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha zwiitisi zwa nga nnḓa ha vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ha muṅwali u itela u ḓo kona nga vhuronwane u sengulusa zwishumiswa zwa thero na zwa zwiga zwo shumiswaho kha tshibveledzwa. Nyimele dza matshilisano, dza poḽitiki, dza ḓivhazwakale na mvelele dzi nga ṱaluswa sa nyimele (circumstances), ṱhuṱhuwedzo, khaidzo, milaedza ine nyimele ya nga ḓisa kha tshivhumbeo tsha tshibveledzwa. Ḽitheretsha i dzhiiwa sa tshithu tshi imaho nga tshoṱhe nga nṱhani ha uri tshi bvisela khagala aidioḽodzhi/kuvhonele. Zwi nga sumbedziwa uri zwibveledzwa zwa tshaka dzo fhambanaho – zwibveledzwa zwa ḽitheretsha sa nganea, matambwa na vhurendi, vhunzhi ha maṅwalwa a si a fikishini na zwoṱhe zwibveledzwa zwa media – zwi ambiwa nga nḓila i tendiseaho uri zwi shuma zwi kha vhuimo ha aidioḽodzhi. Izwi zwi tou amba fhedzi uri zwi shuma nga nḓila dzo fhambanaho – nahone tshifhinga tshoṱhe nga nḓila i re khagala (zwi amba uri, a zwi sokou tou dzhiiwa zwo sokou tou ralo) – u tikedza kana u khwaṱhisedza nḓila nkene ya kuhumbulele nga ha kuvhonele kwa zwithu shangoni. Media na yone i na mushumo muhulu kha u tikedza na u khwaṱhisedza kuvhonele kuṅwe kwa ndeme. 6.2. NYIMELE YA MVELELE NDI MINI? Ḓivhudziseni mbudziso dzi fanaho na:  Muṅwali o ṱuṱuwedzwa nga mvelele ine a dzula khayo?  Mvelele ya tshifhinga tsha musi a tshi khou ṅwala yo mu thivhela u ṅwala zwiṅwe?  Ho vha na milayo ya zwa matshilisano kana mitsiko ya zwa poḽitiki zwe zwa kombetshedza muṅwali u ṅwala nga maitele makene, kana u sa dzhiela nṱha zwithu?  Kana zwo fhamabanaho na izwi zwi nga vha ngoho? Muṅwali o zwi ita nga khole u itela u bvisela khagala vhupfiwa hawe, u itela khaedu kana u tshuwisa? 6.3. NYIMELE YA ḒIVHAZWAKALE/MATSHILISANO NA POḼITIKI NDI MINI?  Nyimele ya Ḓivhazwakale ndi nyimele, zwiwo, nz, zwe zwa vha zwi tshi khou itea nga tshifhinga tsha musi tshibveledzwa tsha ḽitheretsha tsha ṅwalwa kana tsha ganḓiswa ngatsho. Nyimele ya Ḓivhazwakale ndi muḓi, maime, na nyimele (conditions) dze dza vha dzi hone nga tshiṅwe tshifhinga. Nyimele ndi "fhethuvhupo" ha tshiwo tshine tsha khou itea, nahone i vha na zwine ya ḓisa kha u tea ha tshiwo.  Nyimele ndi tshithu tsha ndeme tshi teaho u dzhielwa nṱha musi hu tshi ṱalusiwa zwiṅwe zwithu kha ḓivhazwakale. 51 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Zwi ḓo vha zwa ndeme kha inwi u ḓivha zwivhuya zwa zwiwo zwe zwa bvelela, nahone ni tea u dzhiela nṱha nyimele, zwi amba uri, ḓivhazwakale, tshifhinga, muḓi, nyimele, nz, musi ni tshi ṱoḓou wana vhuḓi/zwivhuya. Tsumbo: Humbulani arali ni tshi khou vhala vhurifhi vhu bvaho kha mufumakadzi vhu re na zwi tevhelaho: "Ṅwana wanga wa musidzana u ḓo vha o livha Natalia musi a tshi tou bva u malwa." Tshitatamennde itshi tshi ri ṋea mafhungo mangafhani? A si manzhi, u swikela ro no sedza kha datumu. Musi ri tshi wana uri vhurifhi ho ṅwalwa nga 1838, ri wana uri mutaladzi muthihi u nga ḓi amba zwinzhi! Mufumakadzi muṱuku o livhaho Natalia nga 1838 nga tshifhinga tsha ‘Great trek’ a nga vha o a tshi khou tevhela munna wawe we a vha a kha lwendo lu ofhisaho lwe a takuwa a sa ḓivhi hune a ḓo fhelela hone a tshi khou ṱoḓa vhudzulo kana fhethu ha ndimo. Mme uyu u tea u vha o vha o tshuwela ṅwana wawe tshoṱhe, nahone o tshuwa uri zwi ḓo dzhia tshifhinga tshilapfu a sa athu u vhona ṅwana wawe arali hu uri u ḓo dovha a mu vhona! Tshifhinga, zwiwo zwi rangelaho, na maime zwa tshifhinga tshiṅwe tsho ṋewaho zwi ḓo vha na zwine zwa ita kha ṱhoho ine na khou guda nga hayo. Nyimele ya divhazwakale i ni thusa u pfesesea kuhumbulele kwa vhathu.  Muhumbulo wa u thoma wa u guda nyimele ya ḓivhazwakale murahu ha tshiwo tshi kene kana lushaka lwa ha tshiwo tshyimele ya zwa tshifhinga tsufumakadzi vhu re na zwi tevhelahohanedzuṅwaliwa nga havho. U ḓivha zwithu zwa matshilisano, ikonomi, kana zwa poha zwi zwi thusaho u ṅwalwa ha nganea kana maanea makene zwi nga ni thusa u pfesesa zwinzhi nga ha zwine muṅwali a ṱoḓou amba. Zwiṅwe hafhu, u pfesesa uhu hu ni thusa u ḓivhekanya zwavhuḓi na vhabvumbedzwa vha tshini t. Zwi ḓo thusa hafhu kha kuhumbulele kwa vhabvumbedzwa vha ḓivhazwakale vha vhukuma, zwi ni thusaho u pfesesa tsheo dzine vha dzi dzhia. Nyimele ya Ḓivhazwakale I Thusa uri hu Pfeseswe nga ha Zwivhangi na Zwivhangwa Nyimele ya divhazwakale i dovha hafhu ya vha ya ndeme kha uri hu pfesesiwe milayo yo shumaho kha zwivhangi na zwivhangwa kha ḓivhazwakale. Musi zwiṅwe zwiwo, u fana na bulayo ḽa muṅwe rapoḽitiki, zwi si nga si vhe zwithu zwine zwa nga itisa uri hu vhe na nndwa ya shango mihumbuloni yaṋu ya tshizwinozwino, zwiwo zwi fanaho na izwo zwo vha zwo lingana tshifhingani tshavho kha u ṱuṱuwedza nndwa ya ḽifhasi ya u thoma. Nyanyuwo dza zwa poḽitiki na dza ikonomi kha zwiwo zwiṱuku dzi nga pfesesiwa fhedzi nga u thoma u guda zwavhuḓi mvelele na tshiimo tsha zwifhinga. Nyimele dza Ḓivhazwakale dzi Ṱalutshedza Zwi sa pfesesei Nyimele ya divhazwakale i a kona u thusa u ṱalutshedza zwithu zwinzhi zwi sa pfesesi zwine vhathu vha dzulela u zwi vhona musi vha tshi guda kha ḓivhazwakale kana ḽitheretsha. Tsumbo: zwitaila na maitele zwine zwa vhonala zwi zwa fhasi kana zwi tshi shonisa. Zwo vha zwi zwa maṱhakheni miṅwahani ya ḓana (100) yo fhelaho. U pfesesa mbuno dzo raliho na uri zwo ḓa hani zwi nga kona u ni thusa uri ni pfesese khwiṋe tshifhinga tshe zwiwo zwine na khou guda nga hazwo zwa bvelela ngatsho. Sa zwenezwi zwine na vhona zwiwo zwa tshifhingani tsho fhiraho zwi sa pfesesei, na matshudeni vha tshifhingani tshi ḓaho vha ḓo ḓi vhona matshilele aṋu a sa pfesesei miṅwahani ya ḓana (100) u bva zwino. Nyimele dza Ḓivhazwakale dzi ni Tendela u Vhona zwi Fanaho na zwi sa Fani 52 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Muhumbulo muhulwane wa u guda siangane ya ḓivhazwakale ndi uri i ni tendela uri ni vhone phambano vhukati ha zwikhala zwa ḓivhazwakale. Vhunzhi ha vhoraḓivhazwakale vha vhona tshifhinga sa tshithu tshi itaho tshinzienzie, vha lavhelela uri vhathu vha dovholole vhukhakhi musi tshifhinga tshi tshi khou ya phanḓa. Nga u guda nga vhusedzi mutevhe wa nyimele dza ḓivhazwakale u monaho na zwiṅwe zwiwo zwi si zwavhuḓi, vhathu vha a kona u vhona hune tshifhinga tsha zwino tsha fhambana kana tsha yelana na tsha kale hone. U ita izwo zwi nga thusa kha u kona u anganyela nga vhuronwane zwa tshifhinga tshino, zwa thusa u tinya ndovhololo ya vhukhakhi u fhirisa u vhu dovholola. Nyimele ya Ḓivhazwakale ndi ṅongo wa Ḓivhazwakale. Magumoni kana nga u angaredza, a hu na u gudwa ha ḓivhazwakale, hu nga vha hu kha tshivhumbeo tsha fomaḽa kana tsha ḽitheretsha, ho fhelelaho hu si na u pfesesiwa ha nyimele dza ḓivhazwakale. U sokou rwela ngomani zwiwo kana u sokou vhala tshiṱori u sa pfesesi tshifhinga na mvelele zwa hune zwiwo izwo zwa khou bvelela hone a zwo ngo fhelela. Ndi zwa ndeme u guma ngafhi zwiwo zwi fanaho na Boston Tea Party kana Bacon Rebellion hu si na u pfesesa tshoṱhe tshiimo tsha zwa poḽitiki tshe tsha swikisa kha u itea ha zwiwo izwi? Ni nga vha ni mutshudeni wa ḓivhazwkale kana wa ḽitheretsha, ni nga si hanedze uri u gudwa ha nyimele ya ḓivhazwakale ndi ha ndeme. Zwidodombedzwa, zwihulwane na zwiṱuku, zwi vala mavhaka a ḓivhazwakale na u femela muya muswa kha zwiṱori zwa tshifhingani tsho fhiraho.U pfesesa vhathu vha kha ḓivhazwakale na kuhumbulele kwa vhaṅwali zwi nga konou swikelelwa fhedzi nga hu si nga u pfesesa fhedzi vhutshilo havho, hone na matshilelele a vhathu nga tshifhinga tshavho. Ndi nga kha u guda ha muthu o ḓiimiselaho ha tshiimo itshi tsha ḓivhazwakale hune ha nga itisa uri muthu a pfesese tshiṱori na u kumba vhuṱali he ḓivhazwakale ya mu farela. Tsumbo dza vhaṅwali vha zwa matshilisano na poḽitiki Mishumo minzhi ya fikishini ho ḓalesa ya maambiwa (commentaries) nga ha nyimele dza zwa matshilisano na poḽitiki. Ndi zwa vhukuma, kha mashango ane mbofholowo wa amba vhupfiwa hau I si vhe hone, vhaṅwali vho vha vha tshi dzumba kuhumbulele kwavho kha fikishini Tsumbo: Charles Dickens—sa kha bugu yawe French contemporary, Victor Hugo kha bugu yawe France—vho ita uri ḽifhasi ḽi ḓivhe nga ha u tambula ha vhashai “khothoni” dza zwa matshilisano dza England ha tshifhingani tsha Kale (Victorian England). Tsumbo nthihi i vhonalaho ya nganea ye ya vha sumbedza zwavhuḓi zwa matshilisano na poḽitiki USA ndi bugu ya Upton Sinclair i no pfi "The Jungle" ye ya bvisela khagala nyimele dzo vhifhaho dza vhashumi mabulasini a Chicago. Nga nṱhani ha u ganḓiswa ha nganea iyi, tshanduko dzo fhedza dzo itea. Mulayo wa The 1906 Pure Food and Drug Act wo phasisiwa nga murahu ha musi vhavhali vhanzhi vha nganea yenei vho bvisela khagala mbilahelo dzavho nga ha nyimele i si na mutakalo wavhuḓi ye ṋama ya vha i tshi khou fariswa kana u lugiseliswa zwone. Iṅwe nganea ya ndeme ye ya ḓisa tshanduko khulwane kha zwa matshilisano na poḽitiki ndi yo ṅwaliwaho nga Harriet Beecher Stowe ine ya pfi "Uncle Tom's Cabin," shango ḽo ḓo ima nga milenzhe ḽi tshi khou lwa na maitele a u ita vhathu dziphuli musi o ṅwala nganea ya mugwalabo nga ha Mulayo wa Vhupuli wa 1850. Zwi tshi tou vha khagala, dzoṱhe nganea dza Sinclair na Stowe dzi bvisela khagala vhuṱanzi ha u shengedzwa ha muthu nga muthu. Muṅwe wa vhaṅwali vha zwa matshilisano na poḽitiki vha America ndi muṅwali wa nganea dza zwa matshilisano wa sentshuwari ya vhufumbili, John Steinbeck. Bugu yawe I no pfi "Of Mice and Men' yo dzhiiwa sa tshigidi nndwani nga tshifhinga tsha Mitsiko ya 1930 (Depression-Era 1930s), "The Grapes of Wrath," ndi iṅwe bugu yawe ye na yone ya vukulula tshṱalula na mukwanyeledzano. Iṅwe ya dzinganea dzawe yo bvisela khagala zwa migwalabo ya 1942 na ya 1943 Zoot Zuit Race Riots of the Los Angeles. Steinbeck's "A Wayward. 53 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

6.4. Siangane ya zwa matshilisano na poḽitiki ya muṅwali i ṱuṱuwedza kuvhonele kwau na tshitaila tsha u ṅwala Kuvhonele/kuhumbulele kwa muṅwali ndi mini nahone ku vhonala hani? Kuvhonele kwa muṅwali ndi vhuimo hawe kha tshithu tshine a khou ṅwala nga hatsho. Kuvhonele kwa muṅwali ku dovha kwa vhidzwa u pfi khanedzano ya muṅwali (muhumbulo muhulwane wa muṅwali une a khou “ita khanedzano” nga hawo) na U dzhia sia ha muṅwali (sia ḽa tshithu tshine muṅwali a tshi funa) U ya nga kuvhonele kwanga siani ḽa zwa ikonomi, mveledziso ntswa i ḓo ita uri ḓorobo i vhuyelwe vhukuma.Na kuvhonele kwa vhuṋe kana maime a muthu nga ha tshithu, Tsumbo: Ndi a ṱhonifha kuvhonele/kuhumbulele kwaṋu, hone a thi na vhuṱanzi uri ndi a tendelana na inwi. Muṅwali a nga vha a tshi funa tshithu (zwi amba uri, u a tshi tikedza), kana u a tshi hanedza(zwi amba uri ha imi natsho. Ni tea u ḓivha kuvhonele kwa muṅwali uri ni ḓo konou ḓivha sia ḽa tshithu ḽine a ḽi funa. Kuvhonele kwa muambi ku nga phaḓalala na tshibveledzwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanaho, (U dzhelela ha nyanyuwo). U nanga na tshivhalo tsha maṱaluli a maime, kunangele kwa lushaka lukene lwa magudiswa, u shumisa kana u fhungudza vhuhulu kana vhudzivha, u nanga maipfi a mivhalavhala kana a si na vhuḓi ha u sa dzhia sia, kunangele kwa zwifhinga, matikedzi, ndovhololo, na, zwiṅwe hafhu, mbonalo dzo fhambanaho dza kuṅwalele. U fhindula mbudziso hedzi, ṱoḓani maipfi ane a bvisela khagala kuvhonele kwa muṅwali. Ndivho ya muṅwali ndi mini nahone ni nga i vhona hani?  Ndivho ya muṅwali ndi zwo mu ṱokonyaho (muhumbulo wawe) uri a ṅwale.  Tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe vhaṅwali vha tshi ṅwala vha vha vhe na ndivho nkene. (Nga nṱhani ha hezwo musi ni tshi ṅwala ni vha ni na ndivho nkene.)  Ndivho ya muṅwali i nga vha ya u ḓivhadza, u ṋea ndaela, u mvumvusa, kana u kwengweledza vhavhali uri vha tende tshithu kana u ita nyito iṅwevho.  Ndi zwa ndeme u pfesesa ndivho ya muṅwali ya u ṅwala, nga nṱhani ha uri ni ḓo ḓivha tsho mu ṱuṱuwedzaho uri a ṅwale, nahone ni ḓo vha na luvhonela luhulwane kha uri ndi zwifhio zwa ndeme kha mulaedza.  U itela u wana ndivho ya muṅwali, sedzani maipfi e muṅwali a a shumisa na nḓila ine mafhungo a ṋekedzwa/vhewa ngayo. Thouni ya muṅwali ndi mini, nahone i vhonala hani? Thouni ya muṅwali ndi maitele a u ṅwala (kunangele kwa maipfi na tshitaila tsha u ṅwala) zwi bviselaho nnḓa maime a muṅwali kha ṱhoho ine a khou ṅwala nga hayo. I nga ni thusa kha u humbula uri thouni ya ipfi ḽa muṅwali yo vha i tshi ḓo vha i hani arali o vha a tshi khou tou amba madzuloni a u ṅwala. 54 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Ndi zwa ndeme u ḓivha/wana thouni ya muṅwali ngauri arali na ṱalutshedzela thungo thouni ya muṅwali ni nga ṱalutshedzela thungo mulaedza. “Kunangele kwa maipfi na tshitaila zwa u ṅwala zwa muṅwali zwi bvisela nnḓa zwifhio nga ha maime awe nga ha ṱhoho?” U nanga maipfi ndi nḓila iṅwe ya u bvisela khagala thouni dza vhaṅwali. Tshitaila tsha u ṅwala ndi iṅwe nḓila ya u bvisela nnḓa thouni. Sedzani kha bugu dza u vhala dze na randelwa dzone ni ambe nga zwe zwa ṱuṱuwedza muṅwali. Maipfi ane a ṱalusa thouni ya muṅwali A shumiswa kha dzibugupfarwa, matheriaḽa a u tikedza, na sethe dza u sumba masia, na dzimanyuala dza u fha ndaela na vhunzhi ha dzigurannḓa na athikili dza magazine na zwiṅwe zwi ṋeaho mbuno, na zwiṅwe zwishumiswa zwa matheriaḽa zwi ṋeaho vhuṱanzi zwi khagala. U sa nyanyuwa: afha ndi hu sa sumbedzi nyanyuwo kana vhuḓipfi. U dzika: u shaya kana u sa kwamea nga lutamo, u nyanyuwa kana u dzhia sia. U shaya dzangalelo, u sumbedza u sa vha na tshine wa tshi funa kana u kwamea. Maipfi ane a ṱalusa thouni ya muṅwali na maime I shumiswa kha nḓivhadzo dza ndeme na nganeavhutshilo, Tsumbo: U amba ngoho: u fulufhedzea ha vhukuma, u khwaṱhisa, U khwaṱhisa ha u ḓigana, hu si u sa vha na vhuḓiimiseli. U ḓisendedzela dubo: U zwi takalela kana u ḓidzhenisa tshoṱhe, zwi tshi sumbedzwa nga vhuḓifari na u sa bvela khagala tshoṱhe. Maipfi ane a ṱalusa thouni ya nyanyuwo I shumiswa kha athikili dza muthu ene muṋe, na maṅwalo a polotiki, na maṅwe maṅwalwa a u fhuredzela a dzi edithoriala. Mbavhalelo: u sumbedza u luga na u pfela vhuṱungu kana mbavhalelo. U ḓidzhenisa khazwo: u vha na ndavha nga muṅwe muthu kana tshithu tshine tsha sumbedza nungo. U ṱulutshelwa: Vhuḓipfi ha u takadza na ha u pfa vhuṱungu hu tshi ṱulutshelwa zwithu, vhathu, nyimele dza tshifhinga tsho fhiraho. Zwithu zwavhuḓi zwi si zwa vhukuma (sentimental): Zwo ḓitikaho nga vhuḓipfi u fhirisa u humbula  U ḓisola: vhuḓipfi ha u ḓisola.  U ḓipfela vhuṱungu iwe muṋe:  U ṱoḓa thuso nga u ṱavhanya; zwa ndeme zwine zwa tea u dzhielwa nṱha 55 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 U hana ha u ḓiimisela hu na u sathula na u hana mulayo kana u kombetshedzwa.(defiant) Maipfi ane a ṱalusa thouni ya u takalela: A shumiswa kha dzibugupfarwa, matheriaḽa a u tikedza, na sethe dza u sumba masia, na dzimanyuaḽa dza u fha ndaela na vhunzhi ha dzigurannḓa na athikili dza magazine na zwiṅwe zwi ṋeaho mbuno, na zwiṅwe zwishumiswa zwa matheriala zwi ṋeaho vhuṱanzi zwi khagala. U sa nyanyuwa: afha ndi hu sa sumbedzi nyanyuwo kana vhuḓipfi U dzika: u shaya kana u sa kwamea nga lutamo, u nyanyuwa kana u dzhia sia. U shaya dzangalelo:u sumbedza u sa vha na tshine wa tshi funa kana u kwamea. Maipfi ane a ṱalusa thounu ya miswaswo,tshigoḓo,muhoyo, kana thouni ya tshigoḓo A ya shumiswa hu tshi ṅwalwa zwithu zwo fhambanaho zwo katela na ḽitheretsha na tsatsaladzo ya matshilisano, na dziṅwe gurannḓa na khoḽomu dza magazine khathihi na dziathikili. Muthu wa mbilu ṱhukhu a sa zwiamedzwi nga dzikhakhathi, mbilaelo, kana u londotwa; u takala na u vhofholowa.  U sa vha na ṱhonifho: U humbula nga vhudzivha kha zwine zwa ṱanganedzea kana u ṱhonifhea; u sumbedza u sa vha na ṱhonifho.  U nyala (cynical): u nyala mihumbulo, mbonalo, kana zwirunzi zwa vhaṅwe; U sumbedza lunyadzo na u nyala ho kalulaho, U fara muṅwe muthu kana tshiṅwe tshithu nga nḓila ya u sa vha na ndeme, U sumbedza u sa vha na ṱhonifho.  U sa ṱhonifha: U sumbedza u sa ṱhonifha zwi khagala.  U hoya: U fara nga nḓila ya u hoya kana u sa ṱhonifha. Vengo: U ḓilugisela u vhaisa kana u pfisa vhuṱungu; u vha na mihumbulo ya vhumbulu muhoyo miswaswo tshigoḓo kana mockingTshigoḓo: Tshi ḓivhonadza nga u sumbedza lutamo lwa u nyadza kana u sa ṱanganedza. U dinalea hu ḓivhonadzaho nga u dzhiela nzhele zwithu. u sa vhavhalela, or tshiṱuhu u vha na vhusedzulusi na u hana u tenda. U timatima na u hanedza tshiṅwe na tshiṅwe.u tenda na u sa tenda na u hana u tenda. Maipfi ane a ṱalusa thouni ya u tikedza: Zwi wanala kha maṅwalwo a tshaka nnzhi u fana na bugupfarwa, na maṅwalo a ṱhuṱhuwedzo na dziṅwe athikili dza magazine na maṅwalo a vhudavhidzani a vhathu na u ṱuṱuwedza ha u sumbedza thikhedzo.  Thikhedzo: U sumbedza u tikedza na u thusa. Dzangalelo: U sumbedza u takala  Ndavhelelo ya zwivhuya :U lavhelela zwivhuya: U vha na mbonalo i sedzeyaho  U tenda: Ndi u sumbedza u tenda u ima na tshithu na u tikedza. Zwikili zwa u vhala ho khetheaho zwi ṱumekana hani Ndivho ya muṅwali I mu itisa uri a shumise thouni nkene u itela u pfukisela kuvhonele kwawe kwa zwithu kha vhavhali vhawe.  Muṅwali u tou nanga ndivho ya u ṅwala:  U ḓivhadza u kombetshedza u kwengweledza u takadza/mvumvusa  U bveledza ndivho iyi, u shumisa thouni yo teaho:fomaḽa, u fulufhedzea , u takalela  u hanedza u pfela vhuṱungu  i si ya fomaḽa :tseiso na muhoyo 56 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 U pfukisela muhumbulo wawe kana kuvhonele kwawe kwa zwithu  (vhuimo ha kha tshithu)  Kuvhonele kwau (u ima na, kana u hanedzana na) kana u ṱaṱa  Kha a ṱanganedzaho mafhungo (audience):  Tshitshavha nga u angaredza tshigwada tshikenemuthu mukene Zwithu zwine na tea u zwi vhea muhumbuloni musi ni tshi vhala nga nḓila yo khetheaho:  Ni tea u sa vhona ndivho ya tshiṅwe na tshiṅwe tshine na khou vhala sa ine ya khou tou ni vhudza.  Arali ndivho i ya u kwengweledza, ni tea u sedza uri ndi sia ḽifhio ḽa tshithu ḽine a khou ima naḽo.  U pfesesa thouni ya muṅwali zwi thusa u pfesesa ṱhalutshedzo ya vhukuma, naho maipfi a muṅwali a tshi nga vhonala sa a ambaho zwo fhambanaho.  Hu na tshaka mbili dza aironi/muhoyo: aironi ya thouni na aironi ya nyimele.  Tshigoḓo (Sarcasm) na muhoyo (irony) a si tshithu tshithihi. U LINGA Lingani tshaka nnzhi dza khungedzelo, zwibveledzwa zwa muhumbulo waṋu, nga ha ṱhoho nthihi u itela u vhona nḓila dze luambo na zwifanyiso zwa shumiswa ngadzo. Sumbedzani kuvhonele kwa vhaṅwali. Ndi nga mini vha tshi humbula nga nḓila idzi? Musi ri tshi vhala, ṱalela tshibveledzwa ri tea u dzhiela nṱha zwi tevhelaho: 1. Ndi nnyi o sikaho/bveledzaho tshibveledzwa? Ri zwi ḓivha nga mini? 2. Ndi zwifhio zwine muṅwali a tama vhavhali vha tshi zwi ḓivha, humbula kana u zwi pfa? Ndi nga mini ri tshi humbula izwi? 3. Ndi mahumbulwa afhio ane muṅwali a khou ita nga ha lutendo, zwa ndeme, na nḓivho zwa muvhali? Ri zwi ḓivha hani? 4. Ndi kuvhonele kufhio kwa shango kune tshibveledzwa tsha ri ḓisela? Ndi nga mini ri tshi humbula izwi? 5. Luambo lu shuma hani u ṱuṱuwedza kuhumbulele kwanga? Ndi kuhumbulele kana kuvhonele kufhio ku siho? Zwi na ndeme zwingafhani u siiwa hazwo nnḓa? 6. Ndi mafhungo afhio e muṅwali a a sia nnḓa? Izwo ndi zwa ndeme zwingafhani? 7. Ndi nnyi ane a ḓo vhalesa tshibveledzwa itshi? 8. Ndi nnyi ane a ḓo vhuyeleswa kha tshibveledzwa itshi? 9. Tshibveledzwa itshi tsho bveledzelwa mini? 10. Ndi nḓivho ifhio ya shango nga nnḓa ha i re kha tshibveledzwa i ṱoḓeaho u itela uri tshibveledzwa tshi ambe zwi pfalaho? 11. Kupfesesele kwaṋu kwa tshibveledzwa ku ṱuṱuwedzwa hani nga zwine na vho zwi ḓivha (siangane)? 12. Tshibveledzwa tshi ni ṱuṱuwedza nga nḓila ifhio, tsumbo, tshivhumbeo tsha tshibveledzwa tshi a ni thusa kha u vhumba ṱhalutshedzo? 13. Luambo kha tshibveledzwa lu ni vhea ngafhi sa muvhali, tsumbo, kushumiselwe kwa maambaita na maambaitwa ku ni vhe kha tshiimo tshikene? 57 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

14. Tshibveledzwa tshi ni ṋekedza kuvhonele k wa shango na zwa ndeme (values) zwifhio? 15. Ndi mahumbulwa afhio nga ha zwivhuya (values) na thendo ane tshibveledzwa tsha ita? • 16. Ndi kuvhonele ḓe kwo siiwaho nnḓa? 17. Tshibveledzwa tshi takadza vhafhio? 18. Vhagudi vha nga ṋewa tshibveledzwa tsho ḓisendekaho kha tshibveledzwa tsho ḓisendekaho kha ṱhoho nkene ni dovhe ni fhindule kha mbudziso dzi tevhelaho: 19. Ṱhoho iyi yo ṅwalelwa mini? 20. Ṱhoho iyi yo ṅwalelwa mini? 21. Ndi nḓila dziṅwe dzifhio dza u ṅwala dzo shumiswaho? 22. Ndi nnyi ane a khou ṅwala, a tshi ṅwalela nnyi? 23. Ṱhoho ndi ifhio? 24. U sedza tshibveledzwa sa tsho fhelelaho 25. Muṅwali u khou ṱoḓou swikelela zwifhio? 26. O swikelela izwo hani a tshi khou shumisa:  Luambo  Kunangele kwa maipfi  Kushumisele kwa thouni  Kushumisele kwa tshikhala  Kushumisele kwa ndongazwiga  Kushumisele kwa zwa tsivhudzo na lusevhenzi (visual cues and clues) 27. Ṅwalelani muṅwali/muambi ni tshi khou tikedza kuvhonele kwa muṅwali/muambi. 28 Ṅwalelani muṅwali/muambi ni tshi khou hanedzana na kuvhonele kwa muṅwali/muambi. 29 Inthaviyuwani muṅwali kana muṅwali wa mafhungo a media u itela u wana uri ndi nga mini o ṅwala tshibveledzwa itsho. NDIMA YA 7. NḒILA DZO FHAMBANAHO DZA KUSHUMISELE KWA LUAMBO Ṱhoḓea dza TPKL:  U shumisa redzhisiṱara yo teaho: fomaḽa, i si ya fomaḽa, tsumbo, u shumisa tshitaila tshi si tsha vhukuma/khaseledzo na muthu wa u thoma kha vhurifhi ha tshishaka, fomaḽa kha vhurifhi ha fomaḽa.  U shumisa luambo lwa fomaḽa na lu si lwa fomaḽa (luambo lwa tshiṱaraṱani/khoḽokhwiaḽizimu, dzhagoni) nga nḓila yo teaho.  Musi vhagudi vha tshi khou sedzulusa, u dzudzanya na u vhalulula vha tea u laṱa kule maipfi a dovhololwaho, a si na mushumo, luambo lwa tshiṱaraṱani, na luambo lwa maṱamba, na u dovha na sengulusa tshitaila na redzhisiṱara zwa magudiswa NYITO YA 14 DZA U KARUSA DZANGALELO Mugudisi a nga ṱalutshedza uri roṱhe ri amba u fhambana kha nyimele dzo fhambanaho. Nḓila hedzi dzo fhambanaho dza u amba dzi vhidzwa u pfi redzhisiṱara dza luambo.Redzhisiṱara iṅwe na iṅwe ya fomala na i si ya fomala. Mugudisi u ḓo ṱuṱuwedza u ṱanganedzwa ha redzhisiṱara dza luambo nga mbudziso dzi tevhelaho: i. “Ni amba nga nḓila i fanaho arali ni hayani na musi ni fhano kiḽasini naa? ii. “Ni amba nga nḓila i fanaho ni na khonani dzaṋu na musi ni na khonani dza vhathu vhahulwane naa? 58 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

iii. “Ni amba nga nḓila yo fhambanaho musi ni tshi amba na Mugudisi kana dokotela waṋu ni tshi zwi vhambedza na u amba kha luṱingo na khonani yaṋu? NYITO YA 15 Kha zwigwada itani nyambedzano ya u sumbedza uri ni nga shumisa redzhisiṱara i si ya fomala kana ya fomala musi ni tshi amba na vhathu vha re afho fhasi. Avho vhathu ni ḓo vha lumelisa hani? Ṋekanani mihumbulo yaṋu na vhaṅwe vhagudiswa vhoṱhe kiḽasini. i) Ṱhama yaṋu ya tsini tsini ii) Vhabebi vhaṋu iii) Ṱhoho ya tshikolo tsha haṋu iv) Ṅwana muṱuku o xelaho v) Makhulu waṋu vi) Muthu muhulwane ane ni si mu ḓivhe NYITO YA 16 Kha zwigwada itani nyambedzano nga ha uri ni ḓo amba hani kha nyimela dzi tevhelaho, ni ḓo amba mini? Ṋekanani mihumbulo yaṋu na vhaṅwe vhagudiswa vhoṱhe kiḽasini. i. Ḓuvha ḽe na bva na khonani yaṋu. ii. Zwiḽiwa zwa tshilalelo zwi ni ṱanganyaho na miraḓo ya muṱa wa haṋu woṱhe. iii. U dalelwa ha tshipentshala nga mueni wa ndeme Itani nyambedzano nga ha dziṅwe nḓila dzine dza nga fhambanya dziredzhisiṱara, na nga nḓila ine dza ṱuṱuwedza luambo lwashu ngaho. Lavhelesani mutevhe wa maipfi kha thebulu ire afha fhasi hu vhudziswe vhagudi uri vha sumbedze uri ndi lini, na vhonnyi nahone kha nyimele ḓe hune vha ḓo shumisa maipfi ayo. Ipfi Nyimele Ndivho (NDI Vhaṱaleli (NA (NGAFHI) NGANI) VHONNYI) Musadzi Mufumakadzi Musidzana Mukalaha Muṱhannga Gombagomba Phambano kha luambo i bvelela musi hu tshi vha na u shanduka huṱuku zwi tshi ya nga ḓivhaipfi, tshivhumbeo na/kana mabulele ane a itwa kha tshipitshi; Tsumbo: dza phambano kha luambo ndi: dailelekithi/nyambo tavhi, redzhisiṱara, siḽeṅe, kholokhwializimu, tshitaili. 59 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

7.1 NYAMBO TAVHI/ DAILEKITHI Daiḽekiti – lushaka lwa luambo lwo sikwaho/vhumbwaho nga tshitshavha tshnkene tsha vhathu; lwo fhambana zwi khagala na zwivhumbeo zwiṅwe zwa luambo luthihi nalwo zwi tshi itiswa nga maipfi, zwivhumbeo na/kana mubulo wa maipfi. Daiḽekiti ndi u fhamana huṅwe na huṅwe ha luambo lwa muvhundu, lwa matshilisano na lwa murafho. Phambano dza luambo dzi baḓekanywaho na daiḽekiti dzi nga itea kha vhuimo vhuṅwe na vhuṅwe ha luambo, ngauralo hu nga katela mubulo wa maipfi, phambano ya kushumisele kwa girama, simantiki, na luambo. 7.1.Daiḽekiti i nga khethekanywa nga tshaka dza 3. a) Daiḽekiti ya muvhundu/kusi (Regional/geographical dialects): phambano ya luambo lu ambiwaho kha vhupo ha muvhundu/kusi kwonokwo. b) Daiḽekiti ya tshifhinga (Temporal dialects): phambano ya luambo lu shumiswaho kha tshifhinga tshikene tsha ḓivhazwakale ya nyaluwo yalwo. c) Daiḽekiti ya matshilisano/soshioḽekiti: phambano ya luambo lu shumiswaho nga vhathu vha wanalaho kha kiḽasi nkene ya matshilisano. Theme daiḽekiti ya matshilisano ḽi shumiswa kha u ṱalusa phambano kha kuambele/zwipitshi ku baḓekanywaho na kiḽasi kana zwigwada zwo fhambanaho zwa matshilisano. Musi daiḽekiti ya muvhundu yo ḓisendeka nga muvhundu/kusi, daiḽekiti ya matshilisano i thoma ngomu zwitshavhani zwa matshilisano nahone i na vhushaka na zwithu zwo fhambanaho. Daiḽekiti ya matshilisano i nga dovha ya khethekanywa zwi tshi itiswa nga mbeu, vhukale, tshigwada tsha murafho, vhurereli, na kiḽasi. Idiolekiti (Idiolects): phambano ya luambo lu shumiswaho nga muthu ene muṋe, lu tshi fhambana na lwa vhaṅwe zwi tshi itiswa nga mubulo, girama na ḓivhaipfi. Luambo lwo tendeliwaho (The standard language) lu nga vha lu shumiseswaho nga vhathu vhanzhi, lu dzhiiwaho lu lwa khwiṋe kha vhudavhidzani ha zwa matshilisano. Ndi luambo lune lwa shumiswa nga zwiimiswa zwa muvhuso, zwa vhulamukanyi, nga media nnzhi, na kha zwiimiswa zwa pfunzo. 7.2 REDZHISIṰARA NDI MINI? NDI MATSHELONI VHO PHURESIDENNDE. RI KHOU TAKALELA MADALO AVHO. 60 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

NI SO NGO VHIDZA MUGUDISI WAṊU THIZA NI SO NGO VHIDZA MUBEBI WAṊU KANA MUTHU MUHULWANE KHA INWI SA “HEE VHONE .” Ridzhisiṱa ndi mini?  Roṱhe ri amba nga nḓila dzo fhambanaho kha nyimele dzo fhambanaho. Ridzhisiṱa ya A ndi u fhambana ha kushumisele kwa luambo lu shumiswaho kha ndivho nkene kana fhethuvhupo hukene. Musi ri tshi amba kana ri tshi ṅwala ri tou nanga nḓila ine ra tama luambo lune ra lu shumisa lu tshi vha fomaḽa ngayo.  Ridzhisiṱa ndi kushumisele kwa maipfi, tshitaila, girama, na thouni zwo fhambanaho kha nyimele dzo fhambanaho (tsumbo, maṅwalo a tshiofisi a ṅwalwa nga ridzhisiṱa ya fomaḽa ngeno marifhi a vhukonani a tshi ṅwalwa nga ridzhisiṱa i si ya fomaḽa)  Roṱhe ri amba u fhambana kha nyimele dzo fhambanaho  Phambano luamboni i bvisela khagala  Nyimele nkene (NYIMELE)  ndivho dza vhudavhidzani (NDIVHO)  vhushaka vhukati ha vhaambi (VHA ṰANGANEDZAHO MAFHUNGO Zwi ṱuṱuwedzaho kunangele kwa ridzhisiṱa ndi zwifhio? U nangwa ha ridzhisiṱa yo teaho hu itiswa nga zwithu/zwiitisi zwiraru: odientsi, ndivho na nyimele.  Musi a tshi khou amba fhethu ha fomaḽa muambi wa Tshivenḓa u shumisa girama ya fomaḽa.  Redzhisiṱara ndi u fhambana ha luambo hu shumiselwaho ndivho nkene kana kha nyimele ya matshilisano nkene. Musi ri tshi amba kana u ṅwala ri tou nanga uri ri tama luambo lune ra lu shumisa lu tshi vha fomaḽa u swika ngafhi. U nanga uhu hu vhidzwa uri ndi redzhisiṱara ine ra i shumisa. Kunangele kwa redzhisiṱara yo teaho ku bva kha zwiitisi zwiraru: vha ṱanedzaho mafhungo (audience) vhashu, ndivho, na nyimele. Zwithu izwi zwi langa uri ri nga shumisa luambo lwa fomaḽa kana lu si lwa fomaḽa. Dokotela a nga shumisa matheme a thekhiniki musi a tshi khou amba na maṅwe madokotela, hone a tshi nga shumisa luambo lwo ḓoweleaho musi a tshi khou amba na vhalwadze vhawe. Musi a tshi amba nga ha muṋo rakhemisi a nga shumisa ipfi "NaCl" a tshi ṅwala, hone a tshi nga shumisa ipfi muṋo kha ṅwana wa khireshe. Kuambele (The addresses) ku shumiswaho phalamenndeni ndi redzhisiṱara ya fomaḽa; nyambedzano vhukati ha dzikhonani ndi ya ridhisiṱara I si ya fomaḽa.  Redzhisiṱara – kushumisele kwa maipfi, tshitaila, girama, pitshi, na thouni u itela nyimele dzo fhambanaho (tsumbo, maṅwalo a fomaḽa a ṅwalwa nga redzhisiṱara ya fomaḽa ngeno marifhi a vhukonani a tshi ṅwalwa nga redzhisiṱara isi ya fomaḽa)  Tsumbo kheyi ya nyimele zwadzo dzine dza nga kha ḓi shumiswa kha redzhisiṱara dza fomaḽa na dzi si dza fomaḽa: U shumiswa ha maipfi ane a sumbedza ṱhonifho hu bviselwaho khagala nga u shumisa thangi, midzi na masala a vhathu ndi tsumbo ya redzhisiṱara kha dziṅwe nyambo dza Afrika. Redzhisiṱara i nga vha i ṱhonifhaho, tsumbo, u shumisa ‘vhone’ (ḽisala ḽa vhunzhi u sumbedza ṱhonifho) kha luambo lwa Tshivenda. 61 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

I SI YA FOMAḼA YA FOMAḼA ODIENTSI U bva kha vhahulwane U bva kha vhaṱuku zwi tshi ya kha zwi tshi ya kha vhaṱuku vhahulwane, vhahulwane kha vhaṱuku U bva kha mutholi zwi U bva kha mutholiwa zwi tshi ya kha tshi ya kha mutholiwa mutholi Vhukati ha dzikhonani na muṱa NDIVHO U dzinza kana u ṋea U ṋea mafhungo mafhungo. U fhaṱa vhushaka ha U khwaṱhisa vhushaka ha fomaḽa. tsini U ṱuṱuwedza U ṱuṱuwedza NYIMELE Kha vhudavhidzani ha Kha vhudavhidzani ha bindu/ marifhi vhathu KHA DZIDAYARI Kha dziripoto Kha u haseledza hu si Thambo, maṅwalo a milayo, zwipitshi na a ndivho. tsha fomaḽa, mabulwa nga vhahaṱuli, Maṅwalo a vhurereli Inthaviyu ya mushumo 7.3.REDZHISIṰARA I SI YA FOMAḼA: LUAMBO LWA KHOḼOKHWIAḼA NA LWA TSHIṰARAṰANI (SLANG) Luambo lwa khoḽokhwiaḽa ndi luambo lu welaho kha khaseledzo zwayo kana yo ḓoweleaho. Ulu ndi luambo lu si lwa fomaḽa ngeno lu tshi ḓi dzhiiwa sa luambotavhi lwo tendelwaho u shumiswa. Vhathu vha nga shumisa luambo lwa khoḽokhwiaḽa kha zwikhala zwinzhi zwa gurannḓa, kha miṱangano ya vhubindudzi i si ya fomaḽa, kana musi vha tshi amba na khonani dzavho kana vhashumisani navho. Ndi luambo lu shumiswaho kha nyimele dza u ḓigeḓa, luambo lune ra lu shumisa musi ri madakaloni nahone mimuya yashu i si na zwi i dodongaho, musi ri tshi bula zwiphiri zwashu na zwi itisaho uri ri si dzudzanyee, u davhidzana nga nḓila i leluwaho, i livhaho nahone i re khagala nga henefho hune ra kona ngaho. Tshaka a dzi iti khethekanyo ya nyambo/nyambotavhi nga nḓila i fanaho, Tsumbo: hu na maipfi a nyambo dza tshiṱaraṱani (slang) maṱuku kha nyambo dza Vharema. 7.3.1. Tsumbo dza maipfi a khoḽokhwiaḽa na mafurase. Luambo Tsumbo English Hi,okay, yeah, uh, boring, the pants off, fat cats, hanging around, picking on, picking up, don’t hold your breath, make no mistake, I rest my case, you guys rock, wanna go home, what 's up, daddy, chap Xitsonga Ku dyisa munhu hi tiphayiphi (xitsonga) 62 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

ximatsatsa, xiheyiheyi, wa borha wena, u ndzi vonela ebodlheleni, ku tidyisa mahele, ku dirayivha/paka nyama, ndzi shapu (sharp), ta vuya N’ta ku napa(i will hit you) IsiZulu Ukudlisa umuntu ngamaphayiphi Ungijwayela kabi, uyaphapha Intoyami (referring to your girl friend) Sesotho di a bowa, o e jesa mafele, motho wa me/ka Siswati Timfotami (my woman) Tshivenḓa Ikwe, dzi a vhuya, muthu wanga, ḓinga ḽanga, 7.3.2.LUAMBO LWA TSHIṰARAṰANI (SLANG) Slang – luambo lu si lwa fomaḽa lu shumiswaho nga tshigwada tsha vhathu, u fana na vhaswa , vha shumisaho matheme a fanaho na ‘cool’ na ‘awesome’; phambano vhukati ha luambo lwa khoḽokhwiaḽa na luambo lwa tshiṱaraṱani (slang) ndi ya uri luambo lwa tshiṱaraṱani a lu athu u ṱanganedziwa kha khaseledzo ya vhulenda kana ya fomaḽa, ngeno khoḽokhwiaḽizimu yo tendelwa Luambo lwa tshiṱaraṱani (Slang) lu dovha hafhu lwa si vhambedzwe na luambo lwa khoḽokhwiaḽa kha u vha fomaḽa nahone lu sa humisi maipfi na kuambele ku sa tendiwi kha luambo lwo tendelwaho. Kanzhi luambo lwa tshiṱaraṱani (slang) lu shumiswa nga miraḓo ya zwiṅwe zwigwada zwiṱuku, sa vhaswa/thanga dza murole, kana miraḓo ya zwiṅwe zwigwada zwa mirafho kana phurofesheni. Dziṅwe nyambo dza tshiṱaraṱani (slang) dzi na vhuveveru khadzo.  Zwakala (Luambo lwa tshitsotsi lu ambaho u ḓa)  Jampas (nga madekwana)  Grand (tshigidi tsha rannda)  Bucks (rannda)  Kiḽipa ( ḓana ḽa dzirannda  Zaka (tshelede) Tsumbo dza zwibveledzwa zwine zwa nga shumiswa kha u thusa u sumbedza luambo lwa khoḽokhwiaḽa na lwa tshiṱaraṱani (slang)  Miswaswo  Zwipitshi zwi si zwa fomaḽa  Kha khaseledzo zwadzo  Khathuni  Midai 7.4.DZHAGONI (JARGON) Dzhagoni – matheme kana kuambele kwo khetheaho ku shumiswaho kha zwa mabindu kana phurofesheni kana nga tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsho khetheaho (tsumbo, vhashumisi vha khomphiyutha vha nga amba nga ha ‘CPU’, ‘RAM’, na zwiṅwevho); musi dzhagoni i tshi shumiswa kha u dzumba mafhungo vhathetshelesi/vhavhali uri vha si dzhenelele kha nyambedzano zwi a vhavha kana zwi a khukhulisa 63 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Tsumbo: Dzhagoni ndi maipfi o khetheaho ane a shumiswa na u pfeseswa nga vhathu vhane vha vha vhomakone kana vhane vha dzhenelela kha zwigwada zwo fhambanaho. “LOVE” sa zwine ḽa shumisiswa zwone nga vhatambi vha thenisi; ḽi amba (bvelani phanḓa, zwo naka) Ndi humbula uri ni khou dinwa nga haiphathensheni (KUAMBELE KWA MADOKOTELA) MBONALO DZA DZHAGONI Maipfi malapfu nahone a kanganyisaho TSUMBO DZA DZHAGONI (MAIPFI NA MAFURASE ) Tshigwada Dzhagoni Ṱhalutshedzo U shumisea U ita mushumo, U ita uri hu shumiwe Tshaya-thidza U ṱavhanya u ita nyito nahone nga nḓila yo (Proactive) teaho.Theme iḽi ḽi dzulela u shumiswa. Vhoramabindu Vhugudi Zwithu zwe zwa gudwa. (Learnings) Tshumiswa Zwi amba mishumo kana mbonalo ya tshibveledzwa. (Functionality) Zwo topolwa kha Skwirk 7.5. Luambo, maanḓa na redzhisiṱara  Musi maanḓa a tshi lingana na kuvhidzanele ku tea u lingana: Arali muthu a ni vhidza nga dzina ḽaṋu, na inwi ni ite ngauralo; hone arali nda shumisa thaitili na dzina zwi ḓo ḓi ralo na kha inwi.  Hune maanda a si lingane kuvhidzele kune kwa ḓo shumiswa ku nga si fane: Ni nga vhidza dokotela waṋu Dk. Tshikovhi, hone ene u ḓo ni vhidza Zwonaka.  Musi vhuṱumani vhu ha tshifhinga tshoṱhe ri anzela u shumisa madzina a miswaswo (nicknames): Bra Rich, Hlamzo  Musi vhuṱumani vhu si ha tshifhinga tshoṱhe, a ri vhuyi ra vha na kuvhidzele kune ra ku shumisa (tsumbo, Mabalane poswoni kana uḽa wa poswoni.  Musi hu na u ḓidzhenisa ha vhukonani huhulwane mushumoni, ṱhukhufhadzo ya madzina kana maitele a u pfufhifhadza matheme hu u sumbedza lufuno a a shumiswa: Taki, Livhu, Vhangi, Rosy, Hansie, daddy  Musi u ḓidzhenisa ha vhukonani hu fhasi, ri shumisa madzina a fomaḽa, “o rinwaho”: Takalani, Vhangani. 7.6. Zwitaela (Styles)  Tshitaela ndi ipfi ḽine ḽa sumba phambano ya luambo ine ya khethekanywa yo ḓisendeka kha nzulele ya tshipitshi kana u amba nga tshitaela tsha fomala kana tshi si tsha fomala. Ri a kona u amba nga maanḓa nga nḓila ya fomaḽa kana i si ya fomaḽa; kunangele kwa tshitaela ku 64 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

langulwa nga nyimele. Nyimele dza vhuṱambo kanzhi dzi shumisa tshipitshi tsha fomaḽa. U haseledza hu songo lugiselwaho hu vha hu si fomaḽa; na u haseledza ha dzikhonani kha zwithu zwi si na mushumo zwi nga ṋaṋisa u sa vha fomaḽa. Ri nga lingedza u sumbedza kunangele kwa vhuimo ha vhufomaḽa nga zwiitisi zwo vhalaho:  Lushaka lwa mushumo.  Matshilisano o fhambanaho, miṅwaha, na dziṅwe phambano dzi re hone vhukati ha vhashelamulenzhe.  Mushumo mukene wo dzhenwaho khawo,).  Tshitaila – maitele o khetheaho ane ngao muṅwali a dzudzanya ngao maipfi u itela u swikelela zwithu zwnkene. Tshitaila nga pfanelo tshi ṱanganya muhumbulo u bviselwaho khagala na vhuṋe ha muṅwali. Nzudzanyo iyi i katela kunangele kwa muthu ene muṋe kwa maipfi khathihi vhulapfu ha mafhungo na tshivhumbeo tshao, thouni, na kushumisele kwa muhoyo/aironi. 65 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

NDIMA YA 8. VHUSHAKA VHUKATI HA LUAMBO NA MVELELE Ṱhoḓea dza TPKL: Sumbedzani u pfesesa vhushaka vhukati ha luambo na mvelele nga u sumbedza ṱhonifho kha maitele/milayo ya mvelele 8.1. Mvelele ndi mini?  U ṱanganelana lutendoni, kha zwivhuya na maime ngomu tshigwadani: lutendo, mikhwa, zwine vha ita, na vhuḓifari ha matshilisano ha lushaka kana vhathu vhakene.  Maime, vhuḓipfi, zwivhuya/vhundeme, na vhuḓifari zwi ṱalulaho na u vhumba tshitshavha nga u angaredza kana tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha matshilisano kha mvelele.  Ndi ṱhanganyelo ya mihumbulo, thendo, zwivhuya, na nḓivho zwi vhumbaho mutheo wa nyito dza zwa matshilisano.  Ṱhanganyelo ya nyito na mihumbulo zwo fhambanaho zwa tshigwada tsha vhathu vha re na maitele mathihi, zwine zwa pfukiselwa na u khwaṱhisedzwa nga miraḓo ya tshigwada, Tsumbo: Mvelele ya vhavenḓa.  Vhutevheli ha zwa vhutsila na matshilisano, kuambele, na mithetshelo zwi dzhielwaho nṱha nga tshigwada kana kiḽasi, sa kha vhutsila, mikhwa, kuambarele. U ṱalifha na u khwinifhadza zwi bvelelaho kha honohu vhutevheli.  Mvelele a yo ngo ima fhethu huthihi; i shanduka zwi tshi tevhedza tshifhinga. 8.1.1. Ndi vhushaka vhufhio vhu re hone vhukati ha luambo na mvelele  Luambo lu shumiswa nga tshitshavha tsha tshipitshi tshine tsha vha na vhushaka ha tsini na mvelele ya tshitshavha tshenetsho. Mvelele ya tshitshavha i vhumbwa nga izwo zwine muthu a zwi ḓivha na u tenda khazwo u itela uri a shume nga nḓila i ṱanganedzeaho nga miraḓo ya tshitshavha tshawe, nahone a tshi ita ngauralo kha mushumo muṅwe na muṅwe tenda zwa vha zwi ṱanganedzwaho tshitshavhani.  Luambo luṅwe na luṅwe ndi tshipiḓa tsha mvelele, nahone lu shumela na u bvisela khagala ṱhoḓea dza mvelele.  Luambo na mvelele zwo farekanesa lune u nga si pfesese na u takalela tshiṅwe u si na nḓivho ya tshiṅwe.  Miraḓo ya mvelele dzo fhambanaho i na kuvhonele kwa shango kwo fhambanaho nga kha kushumisele kukene kwa luambo (fureme dza luambo).  Zwivhuya zwa mvelele zwi bviselwa khagala ngamaanḓa nga luambo, tsumbo, mirero  U bvisela khagala nḓila dza u vha shangoni  U tsivhudza siani ḽa kuhumbulele na nyito, tsumbo, “A farwa kaṅwe matsetse musalela u ḓo fara maḓula.”  U ṋea pfunzo. 8.1.2. Magudiswa na nyimele zwa u guda vhushaka vhukati ha luambo na mvelele Ri tea u sedza kha kushumisele kwa maipfi: matheme/ḓivhaipfi, mirero, zwilaila na matatathino, Vhulenda na mvelele, ndumeliso na u dzhiela nṱha zwiwo, vhutendatenda, maidioma Vhathu vha mvelele dzo fhambanaho vha fhambana vha bvisela khagala hani kuvhonele kwavho kwa shango nga u shumisa/ḓivhaipfi, mirero, zwiilaila na matatathino, vhulenda na mvelele, ndumeliso na u dzhiela nṱha, tshenzhemo, na zwi tamiwaho/ndivho. Luambo lu bvisela hani khagala kuvhonele kwa shango kwa vhathu? U funza na u linga NYITO 17 Nyito dza u karusa dzangalelo 66 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

I. Ni na khonani yaṋu kana ni tshigwadani tshiṱuku, humbulani nga ha ipfi ‘tshisevho’. II. Sedzani kha zwe khonani yaṋu kana muraḓo wa tshigwada a zwi dzhenisa kha mutevhe. Zwi a fana na zwaṋu? Arali zwi so ngo ralo, ndi nga mini? III. Ndi nga mini no dzhenisa maipfi oṱhe kha mutevhe waṋu? Sedzani zwe khonani yaṋu kana muraḓo wa tshigwada a ṅwala. IV. Khontseputhi tshisevho i a wanala kha Afrikaans kana English kana dziṅwe nyambo? Arali zwo ralo ri vhudzeni uri tshi vhidzwa u pfi mini. Arali zwi so ngo ralo ndi nga mini? V. Ndi zwifhio zwine ra tea u zwi humbula musi ri tshi pindulela u bva kha luambo u ya kha luṅwe? Zwo lingana u tou humbula nga ha ipfi fhedzi? VI. 6. Ni na khonani yaṋu kana ni tshigwadani tshiṱuku humbulani nga ha maipfi a tevhelaho: Ni humbula uri maipfi ayo a pindulelwa kha lua,mbo lwaṋu a nga amba zwithihi na zwine a zwi amba? A nga fhambana hani kha mvelele dziṅwe? Tsumbo: Afrikaans na English Dignity = tshirunzi in Tshivenḓa Uncle (maternal) = malume in Tshivenḓa Uncle (parternal )= khotsimunene in Tshivenḓa, papantsongo (Xitsonga) Aun t(maternal) = mmane in Tshivenḓa, mhantsongo, mangwani in Xitsonga Aunt (parternal ) = hahani, makhadzi. VII Humbulani nga ha mirero kha luambo lwaṋu. Musi ni tshi lingedza u isa mirero ya luṅwe luambo kha luṅwe ni nga wana uri I a xedza ṱhalutshedzo ngauri i bvisela khagala thendo na kuvhonele kwa shango kwa mvelele dza vhathu. Kha ri sedze kha murero wa Xitsonga “U nga tlhuvutsi dzovo n’wana a nga se velekiwa =(do not prepare a baby sling before a baby is born)  Ni vhona u nga murero uyu wo ḓa hani? Murero uyu u amba mini nga ha mvelele ya Vatsonga?  Ni humbula uri nyambo dziṅwe dzi na kuambele uku?  Ni nga lingedza u isa murero uyu wa Xitsonga kha English, Afrikaans kana kha luṅwe luambo lwa Tshirema? Ni tea u humbula zwifhio ni sa athu u lingedza u ita izwo?  Murero uyu u amba uri vhuṱambo ha (baby shower) ‘lutshetshe lu sa athu u bebwa’ ndi muila kha Xitsonga ngauri vhu khou itwa ṅwana a sa athu u bebwa.  Ndi kuvhonele kwa shango kwa shango kwa mvelele ifhio ku bviselwaho khagala kha ‘baby shower’? 8.1.3. Tsumbo dza zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwa matshilisano na zwa luambo zwi sumbedzaho vhushaka vhukati ha luambo na mvelele Mvelele na ḓivhaipfi Vhaṅwe vhoradzinyambo vha tenda uri kuhumbulele kwa shango nga ha mvelele ku vhumbiwa na u bveledzwa nga luambo lwa vhathu vha henefho. Tsumbo: Vha Eskimo vha na maipfi manzhi a no amba gambogo. Eskimo--- maipfi mararu a no amba gambogo (falling snow, fallen snow, snow packed into ice) English--- ipfi ḽithihi (snow) Xitsonga – ipfi ḽithihi ḽi no amba gamboko – gamboko Lobola – Xitsonga – lovola, Tshivenḓa – Ḽovhoḽa/Dzekiso Afrikaans/English a hu na ipfi ḽi no amba lobola ndi ngani? Kha ri sedze kha maipfi a tevhelaho ri dovhe ri humbule uri a fhaṱa na u bvisela khagala kuvhonele kwa shango hani kwa Vhavenḓa 67 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

domba, ndaa! mavu, aa! Mvelele na Zwiilaila  Zwiilaila ndi zwithu zwine vhathu vha si ambe nga hazwo: U sa tevhedza milayo I konḓaho zwi nga swikisa kha u ṱungufhadzwa kana u shoniswa phanḓa ha nnyi na nnyi.  Maipfi a zwiilaila ndi tsumbo yavhuḓi ya mikhwa kha vhupo ha havho na sisteme ya vhutendatenda.  Maipfi na ṱhoho dza zwiilaila: a nga vha maipfi ane a shumiswa kha medzhiki kana maipfi ane a ṱutshelana na tshanḓa tsha monde, vhudzekani na ogeni dza mbebo, sisiteme ya muhuro, zwithu zwa vhurereli.  Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha ṱutshela milayo ine ya tshimbilelana na zwiilaila nga mulandu wa mbuno dzi tevhelaho:  U ḓikukumusa.  U sumbedza u sa zwi funa  U vha muṱhaseli kana u ṱokonya  U dzhiela fhasi vhathu vhahulwane  U sumbedza mbofholowo.nz Mvelele na kushumisele kwa matatathino/ndedudzo  Mafhungo ane vhathu vha khou amba nga hao a kha ḓi tevhela nḓila?  Matatathino a a ri tendela u amba nga ha zwithu zwi vhavhao kana u fhungudza vhuṱungu, tsumbo mafhungo nga ha u fa kana lufu, vhugevhenga, u shaya mishumo,vhushai, vhuholefhali.  Ndi nga mini vhathu vha tshi shumisa matatathino?  Ṋeani tsumbo ya ḽitatathino kha thambo ya vhuṱambo ha u pembelela lutshetshe lu sa athu u bebiwaho  Ṋeani dziṅwe tsumbo dza matatathino a yelanaho na u beba kha luambo lwaṋu  Arali no vha ni dokotela no vha ni tshi ḓo shumisa ḽitatathino iḽo? Tikedzani phindulo yaṋu.  Arali no vha ni dokotela nahone no rambiwa kha vhuṱambo ha u pembelela lutshetshe lu sa athu u bibiwa no vha ni tshi ḓo shumisa ḽitatathino iḽo nahone ndi nga mini ni tshi ralo?  Ndi matatathino maṅwe na zwivhumbeo zwa luambo zwifhio zwi shumiswaho kha luambo lwaṋu zwa bviselaho khagala mvelele yaṋu. Ṋeani tsumbo dza fumi. Dovhani ni sedze redzhisiṱara). Mvelele na ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho (connotative meaning) Ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho dza maṅwe maipfi dzi nga fhambana zwi tshi ya nga kufhambanele kwa mvelele. Tsumbo, u vhudzwa uri u mmbwa nga Tshivenḓa zwi amba muthu wa zwiito zwivhi, zwi soliseaho, zwi ṋengisaho ngeno u vha mmbwa kha Tshiswaṱi zwi tshi amba muthu wa nṱha/maṱhakheni. U lumelisa kha mvelele dzo fhambanaho Vhaṅwe vhathu vha nga amba nga ha 1. U amba nga u ḽa/zwiḽiwa (Ro vuwa maṱo, mulomo u na nḓala ) 2. U amba nga mutsho (Ro vuwa ri nga pfa ngeo; ri vhona phepho) 3. U amba nga nyito 68 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Mvelele na vhulenda khaseledzoni (kha hu sedzwe maanḓa na vhulenda kha khethekanyo ya 2) Khontsephuti ya vhulenda ndi ya ndeme kha vhudavhidzani vhuṅwe na vhuṅwe, hone zwihuluhulu kha vhudavhidzani kha mvelele dzo ṱanganelanaho Vhudavhidzani na vhaṅwe vhu tea u dzhiela nṱha mvelele Milayo/maitele a vhulenda a fhambana zwi tshi ya nga mvelele. 69 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

NDIMA YA 9. ḼITHERETSHA YA U VHONWA Vhagudi vha tea u kona u ṱalutshedzela tshibveledzwa vho sedza kha zwi tevhelaho:  Thekhiniki dza u kwengweledza: u dzhia sia, luambo lwa u fhuredzela  Nḓila dzine luambo na zwifanyiso zwa bvisela khagala na u ṋea tshivhumbeo ndeme na maime;; zwifanyiso na luambo zwi khethululaho nga mbeu, nga muvhala, nga vhukale, kana zwi ḓisendekaho nga khwaṱhisedzo ya u sedza nga iṱo ḽithihi, zwihuluhulu kha khungedzelo.  Zwi ḓiswaho nga kushumisele kwa tshaka na saizi dza fonto, ṱhoho na khephusheni  U sengulusa, u ṱalutshedza khathuni na zwipiḓa zwa khomiki (comic strips)  Zwibveledzwa zwi teaho u shumiswa Tsumbo: dza zwibveledzwa: khungedzelo, khathuni, , zwifanyiso Nyito na u linga/milingo U linga vhagudi:  kuvhekanyele (layout)  nḓila ine muṅwali a ṱuṱula ngayo muhumbulo wa muvhali  mushumo wa mutshimbilo (role of movement)  mushumo wa muvhala  thekhiniki ya u kwengweledza: luambo lwa nyanyuwo, u dzhia sia, luambo lwa u fhuredzela  nḓila ine luambo na zwifanyiso zwa bvisela khagala vhundeme na maime (khethululo nga mbeu, muvhala, vhukale, siteriothaiphi/u sedza nga iṱo ḽithihi)  kushumisele kwa tshaka na saizi zwa fonto  kushumisele kwa ṱhoho/khephusheni 9.1. U VHALA TSHIBVELEDZWA TSHA U VHONWA Tshibveledzwa tsha u vhonwa tshi shumisa ṱhanganyelo ya zwitenwa zwa u vhonwa (zwinepe zwa khamera tshifanyiso tshi si na maipfi na nyolo) na zwa u tou amba (maipfi, mufhindulano zwiteṅwa zwa luambo) u wana mulaedza u tshi ya kha vhathetshelesi / vhaṱaleli. U TSHI ṰOḒA U VHALA TSHIBVELEDZWA TSHA U VHONWA U fanela u tshi ṱalela lunzhi. Hu ṱoḓuluswe muhumbulo muhulwane na uri u ṱanganelana na zwine zwa khou vhonwa khathihi na zwine zwa khou ambwa/ Tsumbo: tshivhumbeo, nzudzano, zwiteṅwa zwa muhumbulo zwi shumisa hani. Ni humbule nga ha ndivho ya tshibveledzwa nauri thekeniki hedzi dzi thusedza hani u rathisela mulaedza kha vhaṱanganedzi / vhathetshelesi. Zwiteṅwa zwa kha mbonalo: tshiimo tsha khamera, tshedza, zwiṅwe zwa tshipentshela, nzudzanyo, tshifanyiso tsho ḓalesaho, ndovhololo, muvhala, fonto,nyolo na phambano kha kuvhonele. Zwiteṅwa zwa u amba tsumbo: mbudziso ya retoriki, ndovhololo, ndaela, mafhungo zwao, mufhindulano, thounu, muungo na nyimbo dza lufuno. Ndi zwifhio zwipiḓa zwine zwa vhonalesa kha tshibveledzwa tsha u vhonwa? Dzhielani nzhele zwine zwa ni kungedzela kha tshifanyiso nga u tou tshi lavhelesa lwa u thoma. zwi nga vha zwo vhangwa nga mivhala, vhatambi, nḓila ine vha amba ngayo, na luambo lwa muvhili, fhethuvhupo, u shumiswa ha tshedza na murunzi, u hanedzana ha mihumbulo, mbambedzo ya, nyimele ya khamera, u shumiswa ha zwiga na zwipiḓa zwa tseisi.  Tshibveledzwa tshi kwamaho vhaṱanganedzi? 70 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Dzhielani nzhele vhuḓipfi haṋu nga ha tshifanyiso ni dovhe ni gude mushumo watsho nga vhuphara.  Sedzani mivhala, fonto na nzudzanyo  Ngamaanḓa mivhala i vhonalesaho, nzudzanyo i shumiseswaho, na fonto dzo vangiwaho ndi zwone zwine zwa kunga dzangalelo.  Thangana ya murole na u ṱuṱula dzangalelo  Mivhala i kanganyisaho, fonto dza mutheo wo khwaṱhaho u sa tseki ndi wone une wa kunga maitele.  Muvhala wa lutombo, mutswuku na wa musuku, fonto dzo khavhiswaho na mutheo wo khwaṱhaho ndi zwone zwine zwa kunga.  Thanyelani zwipiḓa zwa mbonalo na uri zwi kwama hani ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa na vhupfiwa ha muvhali. U fana na zwibveledzwa zwo ṅwalwaho, zwibveledzwa zwa u vhonwa zwo fhaṱwa lwa vhutsila nga vhabveledzi u vhumba ṱhalutshedzo na u kwama na u ṱuṱuwedza mulavhelesi. . TSENGULUSO YA ZWIBVELEDZWA ZWA U VHONWA  Musi hu tshi senguluswa tshibveledzwa tsha u vhonwa ndi zwa ndeme / vhuṱhogwa u tevhedza mbudziso dzi tevhelaho:  Ndi lushaka lufhio lwa tshibveledzwa tsha u vhonwa?  Ndi tshibveledzwa tsha nga ha mini?  Tshipikwa/ ndivho ya tshibveledzwa itshi ndi ifhio? Ni zwi vhona ngani?  Tshibveledzwa itshi tsho livhiswa kha tshigwada tshifhio tsha vhaṱaleli/ vhaṱanganedzi. Ni zwi vhona hani?  Tshibveledzwa itshi tsho vhumbwa hani?  Ndi zwifhio zwipiḓa zwine zwa khou vhonalesa?  Ndi vhufhio vhuṱumani vhu re hone vhukati ha mulavhelesi na tshibveledzwa?  Vhaṱaleli vha kwamwea hani nga tshibveledzwa itshi?  Tshibveledzwa tsha u vhonala tshi swikelela hani tshipikwa/ndivho tshatsho? Sa tshipida tsha vhudavhidzani tshibveledzwa itshi tshi kwama hani? 71 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Murango wa u sengulusa zwifanyiso zwa u vhonwa Thebulu i re afha fhasi i ṋea manweledzo a zwine zwa tea u dzhielwa nṱha musi ḽitheretsha ya u vhonwa i tshi funzwa kana u lingwa Murango wa u sengulusa zwifanyiso zwa u vhonwa Zwi sedzwaho (Angle) U sedza fureme Luambo lwa muvhili na zwine lwa Luambo lwa tshifhaṱuwo, ngafhadzo, kudzulele kana sumbedza kuimele – lu nga sumbedza maime, vhuḓipfi kana vhuvha ha muthu o ṱaniwaho. Kha hu dzhielwe nzhele sia ḽe muthu uyo a sedza khaḽo. Nzudzanyo Zwe zwa katelwa zwo dzheniswa hu na ndivho (hu ḓi nga zwe zwa siiwa nnḓa zwo siiwa hu na ndivho). Kha hu dzhielwe nṱha zwoṱhe zwo dzheniswaho na zwo siiwaho nnḓa Tsumbo: fhethuvhupo, zwithu, zwiambaro nz. Muvhala, Lushaka na Thouni Kha zwifanyiso zwa muvhala mutswu na mutshena kha hu sedzwe kushumisele kwa phambano (contrast), tshedza na swiswi. Kha zwifanyiso zwa mivhala, mivhala I a shumiswa kha u sumbedza vhuḓipfi ya dovha ya ṱokonya phindulo. Tsumbo: Mutswuku = dzangalelo, u dinalea, zwithu zwi vhaisaho, mafulufulu, nz. mudala = mulalo, pfano kana murotho. Phambano (Contrast) Nzudzanyo ya zwiteṅwa zwi sa fani (tshedza na swiswi, zwihulwane na zwiṱuku, zwa makwanda na zwi suvhelelaho) u itela u ṱavha dzangalelo, dakalo na ḓirama. U dzhia tshinepe (Framing) Kudzhielwe kwa zwinepe na kuimele kwa mudzhii kwo teaho. U vha tsini, u vha tsinisa, vhukule ho linganelaho, u vha kule, u dzhia tshinepe tsho sendamaho kana u dzhia khamera yo sedza fhasi nz. U sia nnḓa Ndi zwifhio zwo siiwaho nnḓa nga khole? U pfumbudzwa, Nḓila ya kuanetshele Zwi tshi yelana na kudzhielwe kwa zwinepe na kuimele kwa mudzhii: muthu ane a khou dzhiiwa tshinepe o ima lune a sedzelwa nṱha, fhasi kana o livhana zwavhuḓi na mudzhii? Vhumo ha tshithu Kha hu dzhielwe nṱha uri ndi tshithu tshifhio tsho vhewaho phanḓa, vhukati kana murahu. Mulayo wa tshararu Kha hu khethekanyiwe tshifanyiso kha zwipiḓa zwa tshararu u bva nṱha na matungo hu dovhe hu sedzwe kha vhathu na/kana kha zwithu. Tshithu tsha vhuraru 72 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

u bva nṱha kanzhi tshi vha tsho maanḓafhadzwa ngeno tsha vhuraru u bva fhasi tshi tshi vha tsho gogovhadzwa. Ndonde (Salience) Tshipiḓa tshine maṱo aṋu a thoma u kungwa ngatsho kha tshifanyiso tsha u vhonwa. Muvhala, tshifanyiso na kudzulele zwi langa zwine tshifanyiso tsha ndonde tsha vha zwone. Tshiga (Symbolism) Kushumisele kwa zwifanyiso zwa muhumbulo u imelela mihumbulo (kanzhi i konḓaho) minzhi. Ndangavhonwa (Vectors) Mutalo une maṱo ashu a dzhia musi ri tshi sedza kha tshifanyiso. Vha dzhii vha zwinepe kanzhi vha langa mihumbulo yashu ya u vhala kha ndangavhonwa.Tsumbo: Musi zwiṱanwa zwoṱhe zwo lapfa, navha, nahone zwo ḓiimisa maṱo ashu a ḓo tevhela ndangavhonwa tswititi i livhisaho maṱhakhaeni a fureme. Izwi zwi ḓo itisa uri tshi vhonwaho tshi nge tshi na maanḓa kana a tshi fhenyei (inflexible). 9.2. VHUDAVHIDZANI VHU SA SHUMISIH2O MAIPFI NYITO 18 Nyito dza u karusa dzangalelo  Ni shumisa thekhisi kana ḽifuthi musi ni tshi ya tshikoloni?  Ndi ngafhadzo ifhio ine na i shumisa musi ni tshi imisa ḽifuthi?  Mvelele yaṋu i a ni ṱuṱuwedza uri ni shumise luambo lwa maṱo musi ni tshi amba na vhahulwane kha inwi musi ni tshi davhidzana navho? Arali zwi so ngo ralo ni vhona u nga vhathu vha dzhia u nga a ni takaleli u davhidzana?  Sedzani kha tshaka nnzhi dza khathuni ni dovhe ni sumbedze ngafhadzo na luambo lwa muvhili na zwi ḓiswaho ngazwo kha vhudavhidzani ha zwa matshilisano. Ṱhalutshedzo ya vhudavhidzani vhu sa shumisiho maipfi Vhudavhidzani vhu sa shumisiho maipfi vhu a konḓa vhukuma ngeno tshi tshipiḓa tsha ndeme tsha zwikili zwa vhudavhidzani. Nangwe zwo ralo, vhathu a vha elekanyi na luthihi maitele a luambo lu sa shumisiho maipfi lune vha lu shumisa. U dzhiela nzhele ha u thoma ha zwiṱirathedzhi zwa vhudavhidzani ha luambo lu sa shumisiho maipfi, nṱhani ha zwoṱhe zwo ambiwaho, zwi nga thusa kha u khwiṋisa vhudavhidzani na vhaṅwe.Nḓivho ya ngafhadzo idzi i nga shumiswa kha u ṱuṱuwedza vhathu u amba nga zwi vha dinaho nahone zwi nga isa kha u pfesesana ha vhoṱhe hunzhi – zwine zwa vha tshipikwa tsha vhudavhidzani. Vhudavhidzani ha matshilisani a vhu kwami fhedzi ṱhalutshedzo dzi re khagala dza maipfi, mafhungo kana mulaedza u no khou pfukisiwa; hone vhu dovha ha dzhenisa na ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho, 73 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

hu nga vha nga khole kana hu si nga khole, dzi bviselwaho khagala nga maitele a si a u tou shumisa maipfi. Vhudavhidzani vhu sa shumisiho maipfi vhu katela, luambo lwa muvhili, thouni na pitshi ya ipfi, ngafhadzo dzi sumbedzwaho nga kha luambo lwa muvhili (kinesics) na tshikhala tsha muvhili vhukati ha vhadavhidzani (proxemics). Izwi zwiga zwa luambo lu sa shumisi maipfi zwi nga ṋea phindulo na mafhungo maṅwe khathihi na ṱhalutshedzo kha zwoṱhe zwi yelanaho na mafhungo a vhudavhidzani o ambiwaho. Milaedza ya u sa amba nga maipfi i tendela vhathu :  U khwaṱhisedza kana u shandukisa zwo ambiwaho nga maipfi. Tsumbo: vhathu vha nga tenda nga ṱhoho vha tshi khou ri “Ee” hu u ombedzela uri vha khou tendelanana na muṅwe muthu, fhedzi ha ngafhadzo ya shaḓa na vhuḓinyanyuli ha u ṱungufhala musi vha tshi ri “ ndi hone” zwi nga amba uri a zwo ngo dzula zwavhuḓi na luthihi!  U fhirisa mafhungo nga ha vhuimo ha nyanyuwo yavho.  U ṱalutshedza kana u khwaṱhisedza vhushaka vhukati ha vhathu.  U ṋea vhupfiwa kha muṅwe muthu.  U laula u elela ha nyambedzano, Tsumbo: nga u sumbedza ngafhadzo vhaṅwe vhathu uri vho fhedza u amba kana vha khou tama u amba zwiṅwe.  9.4.3 Mbonalo dza vhudavhidzani vhu sa shumisiho maipfi  Nyambedzano ya u sa amba yo katela, u sudzuluwa ha tshanḓa na ḽiṱo, maimele na u amba nga zwiga zwine zwa tea u ṱalutshedzwa zwo livhana na u amba ( nyambedzano ya u amba)  Tshaka dza vhudavhidzani ha matshilisano hune ha si sumbedzwe nga u tou amba hu vhidzwa u pfi vhudavhidzani ha u sa amba. Hezwi zwi katela:  Mitshimbilo ya muvhili (Kinesics)  Kuimele  U ṱanganya maṱo  Luambo lwa phara  Vhushaka ha tsinisa kana tshikhala tsha vhuṋe (Proxemics)  Luambo lwa tshifhaṱuwo Luambo lwa muvhili kana Mutshimbilo wa Muvhili (Kinesics) 74 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Luambo lwa muvhili lu katela ngafhadzo, kuimele, u tshimbidzwa ha ṱhoho na zwanḓa kana ha muvhili woṱhe.Luambo lwa muvhili lu nga shumiswa kha u khwaṱhisa kana u khwaṱhisedza zwine muthu a khou amba khathihi na u ṋea mafhungo nga ha nyanyuwo kana maime a muthu. Honeha, zwi a konadzea uri luambo lwa muvhili lu fhambane na zwine zwa khou ambiwa nga mulomo. Muṱaleli a re na vhusedzi a nga kone u vhona vhuṱudzeṱudze uvhu kha matshilele a vhu shumisa kha u wana phindulo kha zwine muṅwe muthu a khou pfa. Gestures Embulemu (Emblems): Ngafhadzo dzi itaho mushumo muthihi na ipfi dzi vhidzwa u pfi embulemu. Tsumbo: ngafhadzo dzi ambaho 'OK', 'Iḓani hafha!', kana zwi itwaho nga tshanḓa musi muthu a tshi khou imisa ḽifuthi. Honeha, kha zwi dzhielwe nzhele uri naho dziṅwe embulemu dzi tshi ḓihwa nga nḓila i fanaho kha dzitshakatshaka (internationally), dziṅwe dzi nga tea u tou ṱalutshedzelwa kha nyimele ya mvelele yadzo. Zwikhwaṱhisedzi (Illustrators): Ngafhadzo dzi fhelekedzaho maipfi u khwaṱhisedza mulaedza wa maipfi dzi vhidzwa u pfi zwikhwaṱhisedzi. Tsumbo: maitele a tshitendeledzi a itwaho nga tshanḓa a fhelekedzaho ḽifurase ‘over and over again’, kana u kunamisela ṱhoho kha sia ḽi kwameaho musi u tshi khou ri ‘hafhaḽaa! Zwiṱana Vhupfa (Affect Displays): Ulwu ndi luambo lwa khofheni kana ngafhadzo dzi sumbedzaho nyanyuwo dzine ra dzi pfa. Ngafhadzo idzi kanzhi dzi itea u so ngo humbula nahone dzi nga ḓi hanedzana na zwine zwa khou ambiwa. Kuambele uku ku ṋea lusevhedzi lwo khwaṱhaho nga ha nyimele ya nyanyuwo ya vhukuma ya muthu. 75 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Regula: uh-huh', 'mm-mm' ' Ngafhadzo dzi shumisiwaho kha u vhiga murahu musi hu tshi khou haseledzwa dzi pfi regulators, Tsumbo: u tenda nga ṱhoho, muungo mupfufhi u fanaho na 'uh-huh', 'mm-mm', na kuambele ku sumbedzaho u takala kana vhumvumvu. Regulators dzi itisa uri muthu muṅwe a dzudzanyulule tshipitshi tshawe uri tshi yelane na zwine vhathu vha khou zwi ṱoḓa. Musi hu si na ngafhadzo dza lushaka ulu zwi a konḓa uri muthu a bvele phanḓa zwavhuḓi na khaseledzo. Adaptors: Ngafhadzo (Non-verbal behaviours) dzine dza nga ḓi fusha ṱhoḓea dza muvhili sa u ḓikweta kana u dzudzanya mangilasi, dzine dza nga imela ṱhoḓea dza saikholodzhi sa u shenga ṋala dza minwe musi wo tshuwa. Naho nga nzulele dzi tshi itea u so ngo humbula, ‘adaptors’ dzi a tea u langiwa tshitshavhani u fhirisa fhethu hu si ha vhanzhi hune u nga si vhoneswe nga vhathu. Maitele a “adaptive” kaniha a itea khathihi na vhuḓipfi ha u sa dzudzanyea kana ha u ita pfiripfiri. 9.3. Kuimele kana kudzulele kwa muthu (Posture) Kuimele ku kona u bvisela khagala nyanyuwo, maime na zwi ṱoḓaho u itwa nga vhathu. Ṱhoḓisiso dzo sumbedza tshaka nnzhi vhukuma dza ngafhadzo dza kuimele na zwine dza amba zwone sa: Kuimele kwo vuleaho na kwo valeaho: Tshaka mbili dza kuimele dzo sumbedziwa, ‘kuimele kwo vuleaho’ na ‘kuimele kwo valeaho’, kune kwa nga sumbedza digirii ya vhuḓifulufheli, tshiimo kana u ṱanganedzwa ha muṅwe muthu. Muthu o dzulaho nga kudzulele kwo valeaho a nga vha o pinika zwanḓa, o pfuṋa tshisenga kana u piringanya milenzhe kana o dzula kha engele ṱhukhu u bva kha muthu ane a khou davhidzana nae. Kha kudzulele kwo vuleaho ni nga lavhelela u vhona muthu o livhanaho na inwi tshoṱhe na zwanḓa zwi matungo zwo kapeiwa kha tshidulo kana sofa. Kudzulele kwo vuleaho ku nga ḓi shumiswa kha u sumbedza u vha khagala, u takalela muthu na u ḓiimisela u thetshelesa, ngeno kudzulele kwo valeaho ku tshi nga amba u sa dzudzanyea kana u sa vha na dzangalelo.  Kudzulele kwo vuleaho ku kwama u sia muvhili woṱhe wo vulea nahone u khagala. Kudzulele uku ku sumbedza vhukonani, u vha khagala, na u ḓiimisela. 76 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Kudzulele kwo valeaho ku kwama u ḓiputa, tshifhinga tshinzhi nga u pinika zwanḓa kana pfuṋa tshisenga. Kudzulele uku ku nga sumbedza nndwa, u shaya vhukonani, na u dzudzanyea.  MAANḒA KHA LUAMBO LU SA SHUMISIHO MAIPFI   Mufiḽosofa Sandra Lee Bartky o wana uri u vha mufumakadzi tshifhinga tshinzhi zwi amba u shumisa muvhili wau u bvisela khagala u shaya nungo.  Tsumbo: Muthu wa tshisadzini u dzudza muvhili wawe u muṱuku nahone o ḓikuvhanganya; ita nga nungo dzoṱhe uri muvhili wawe u si dzhie tshipiḓa tshihulwane tsha vhudzulo kana u ḓitsotsomedze.U tshimbila na u dzula nga maitele a u tou ḓiṱhopha vhukuma. U pandalala lu a bvela matungo a tshidulo tshe a dzula khatsho.  U dzula wo aṱama mulomo, u ṱavha mukosi musi u tshi khou ṱaṱa khani, na u setshela nṱha z dzhiiwa a si maitele o teaho vhathu vha tshisadzini. Mufumakadzi ha tei u shumisa muvhili wawe u kombetshedza vhukwamani hawe na ḽifhasi; a nga tendela vhaṅwe vha tshi ita izwo vhuimoni hawe arali zwi tshi konadzea.  U vha na muvhili muhulwane, u vha na maanḓa, kana u kalula ha muvhili kha vhafumakadzi zwithu zwi sa ṱanganedzei. Kha zwigwada zwa vhanna, nga maanḓa avho vha re na maimo vha sokou ḓidzulelevho, nahone nga nḓila ya u ḓigeḓa;uḽa u ḓigeḓa murahu ha desike nge muhumbeli wa mushumo a tshi dzula o tshuwa/ṱungufhala magumoni a tshidulo tshawe.  Vhathu vha re na maimo mahulwane vha nga fara vhathu vha shumaho nga fhasi havho u fhir vhone vha tshi farwa; vha thoma vhukwamani nga maṱo nahone vha fhindulwa nga u ṅweṅw nga avho vha re nga fhasi havho u fhirisa zwine vhone vha nga ita kha avho vhaṱuku khavh Zwine zwa sumbedzwa kha matshilele a muhulwane ndi vhuḓifulufheli na u vhofholowa…  U tshila vhutshilo ha tshifumakadzi, ngauralo, hu dzhenelelana na zwiito zwa u ḓivhea fha Vhoṱhe vhanna na vhafumakadzi vha shumisa mivhili yavho nga nḓila ya tshifumakadzi m vha tshi khou ita vhukwamani na vhahulwane vhavho; a nga vha muhulwane wavho mushumo muṋei wa ndaela, muofisiri wa tshipholisa, kana phurofesa wavho.  Ṱhoḓisiso, ngauralo, yo sumbedza uri kudzulele kwa u ḓibalanganya ku dzhiaho tshipiḓa tshihulwane ku dzhenisa muya wa u vha na maanḓa na vhuḓipfi. Mafhungo a uri maitele aya sumbedza mbeu zwi ya kule lune zwa sumbedza uri vhathu a vha khou tenda u bva kha maitele a khethululo nga mbeu, zwihuluhulu nga vhanna vha tshi nyadza vhafumakadzi. Tshivhoni tsha muṅwe (Mirroring) 77 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Iyi ndi thekhiniki ya u bvisela khagala nḓila ine muthu muṅwe kha vhukwamani ha musi vhathu vho livhana zwifhaṱuwo a tshilisa yone. Izwi zwi vha zwo ḓisendeka kha ku humbulele kwa uri nangwe ri sa zwi dzhieli nzhele vhathu ri digeḓesa ri na vhathu vha fanaho na riṋe. U vha tshivhoni tsha muṅwe zwi nga ḓisa tshifanyiso tsha pfelanyita (empathy). Ni nga vha tshivhoni tsha muṅwe kha zwi tevhelaho : Zwiambaro  Kudzulele/kuimele (Posture)  Ipfi  Kushumisele kwa ngafhadzo dza zwanḓa kana luṅwe luambo lwa muvhili  Muḓi tsumbo midai Sedzani nḓila dzine vhafunani vha tshilisa yone. Ni nga takalela u vhona vhushaka ha tsinisa kha vhathu kana kha thelevishini. Ni ḓo vhona uri kuitele/kudzulele/kuimele (posture) ku a yelana, zwi tshi tou nga samusi mufunwa muṅwe u tou vha tshivhoni tshi sumbedzaho uyo muṅwe. Tsumbo: Arali muṅwe o kapea zwanḓa kha tshidulo zwi mbo ḓi ralo na kha uyu muṅwe. Arali muṅwe a sinyalala, izwo zwi ḓo mbo ḓi sumbedza kha tshifhaṱuwo tsha uyo muṅwe. Uhu hu vha tshivhoni tsha muṅwe hu u sumbedza u takalela na u tendelana vhukati ha vhavhili zwa thusa na u khwaṱhisedza u takalela ha vhaṅwe khavho na kha zwine vha amba. 9.4. U amba nga tshifhaṱuwo/Luambo lwa muvhili (Facial Expressions) 78 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Luambo lwa tshifhaṱhuwo lu na vhuḓifhinduleli ha tshipiḓa tshihulwane tsha luambo lu sa shumisiho maipfi. Humbulani uri ndi mafhungo manzhi hani ane a khou rathiselwa nga u ṅweṅwela kana u sinyalala. U sedzwa tshifhaṱuwoni musi vhathu vha tshi khou amba vhoṱhe ndi zwone zwithu zwi vhonalaho u thoma; khamusi na musi ri sa athu u pfa na zwine zwa khou ambiwa. Dziṅwe tsumbo ṱhukhu dza vhuḓipfi dzine dza nga bviselwa khagala nga u amba nga tshifhaṱuwo dzi katela: dakalo, vhuṱungu, u dinalea, u mangala, nyofho, nḓaḓo, u takala, lutamo, vengo Hu tshi senguluswa luambo lwa muvhili, kha hu dzhielwe nzhele ngafhadzo dza maṱo dzi tevhelaho: Ngafhadzo dza maṱo: Musi hu tshi saukanyiwa luambo lwa muvhili, kha hu dzhielwe nṱha ngafhadzo dza maṱo dzi tevhelaho:  U ṱanganya maṱo (Eye Contact)  U ṱanganya maṱo ndi tshipiḓa tsha ndeme tsha maitele a u sa amba. U ṱanganelana ha vhudavhidzani ha vhathu hu bveledza ndivho tharu:  U ṋea na u ṱanganedza mahumbulwa (feedback): u lavhelesa muthu zwi itisa uri u ḓivhe uri a no ṱanganedza mafhungo u khou thetshelesa zwine zwa khou ambiwa kha tshipitshi. U shaeya ha u ṱanganya maṱo zwi nga sumba u sa vha na dzangalelo. Nyambedzano i nga kha ḓi tshimbila nga maitele a si a vhuḓi arali muthetshelesi wa mafhungo a tshi dzulela u ṱuwisa maṱo awe kha muambi.  U itela uri muambiwanae a ḓivhe uri ndi tshifhinga tshawe tsha u amba. Izwi zwi elana na zwo bulwaho afho nṱha. U ṱanganya maṱo hu kona u bvelela nga maanḓa arali muṅwe a tshi khou thetshelesa, u fhira a tshi amba. Musi muthu o fhedza zwine a tea u amba, a nga sedza tshoṱhe kha ane a khou amba nae i nḓila ya u amba uri tshifhinga ndi tshawe. Musi muthu a sa ṱoḓi u dzhenwa haṋwani, a nga ita uri a si ṱanganye maṱo nae.  U davhidzana zwiṅwe zwithu nga ha vhushaka vhukati ha vhathu: Musi u tshi vhenga muthu u lingedza u sa ṱanganya maṱo nae kana tshanga dza maṱo dzi a fhungudzea. Kha ḽiṅwe sia, u omelela kha u ṱanganya maṱo na muambiwanae i nga vha tsumbo ya u vhana dzangalelo khae.  Musi muthu a tshi livhanyisa maṱo awe tshoṱhe na a muthu ane a khou amba nae, zwi sumbedza dzangalelo na u thetshelesa ho fhelelaho. Fhedzi ha u shumisa maṱo lwo kalulaho hu a bveledza tshutshedzo. Kha ḽiṅwe sia, u sa shumisa maṱo na u sedza thungo tshifhinga tshinzhi zwi sumbedza uri muthu ho ngo dzudzanyea, kana u khou lingedza u thivhedza vhupfiwa hawe. U poidza (Blinking) 79 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 U poidza ndi zwithu zwa mupo. Fhedzi ha ni tea u sedzulusa nḓila ine muthu a poidzisa zwone, ndi lunzhi-lunzhi kana ndi zwiṱuku? Vhathu kanzhi vha poidzesa musi vha tshi pfa vhe khakhathini kana vha so ngo dzudzanyea. U poidza hu si hunzhi hu nga sumbedza uri muthu u khou lingedza nga khole u laula. Tsumbo, mutambi wa ‘poker’ a nga poidza zwiṱukusa ngauri o tou nanga u ita ngauralo u itela uri a vhonale sa muthu a so ngo takalaho kha mushumo une a khou ita. Saizi ya tshanga  Iṅwe ya phindulo dzi re khagala i ṋeiiwaho nga maṱo ndi nga saizi ya tshanga. Musi tshiimo tsha tshedza muponi tshi tshi nga langa kuhulele kwa tshanga, tshiṅwe tshifhinga nyanyuwo i nga kona u itisa tshanduko ṱhukhu kha saizi ya tshanga. Tsumbo: ni nga vha no no pfa nga ha ḽifurase “maṱo a mmbeteni” ḽi shumiswaho kha u ṱalusa malavhelesele ane vhafunani vha lavhelesana ngao.  Kuvulele na kutshimbidzele kwa mulomo zwi nga ḓi vha zwa ndeme kha luambo lwa muvhili. Tsumbo: u luma mulomo wa fhasi zwi nga sumbedza uri muthu u na mbilahelo, o tshuwa, kana ho ngo tsireledzea.  U thivha mulomo musi muthu a tshi khou alamula kana u hoṱola zwi sumbedza vhuthu/vhulenda, hone i nga ḓi vha nḓila ya u dzumbetshedza u sinyalala nga u sa tendelana nazwo. U ṅweṅwela ndi iṅwe ya ngafhadzo khulwanesa dza luambo lwa muvhili, hone hu nga ḓi ṱalutshedzelwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanaho. U ṅweṅwela hu nga ḓi vha ha vhukuma, kana hu nga ḓi shumiswa kha u sumbedza dakalo ḽa muhoyo, tshigoḓo, kana tshiṅwe tshifhinga na u vha maseakhole  Hu tshi senguluswa luambo lwa muvhili, kha hu dzhielwe nzhele ngafhadzo dza mulomo na dza meme dzi tevhelaho:  Meme dzo kwanyeledzwaho (Pursed lips) 80 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Meme dzo kwanyeledzwaho dzi nga sumbedza u nengisea, u hanedzana kana u shaya fulufhelo.  U luma meme (Lip biting)  Tshiṅwe tshifhinga vhathu vha luma meme dzavho musi vho dinalea, kana vha na mbilaelo.  U tibedza mulomo (Covering the mouth)  Musi vhathu vha tshi ṱoḓa u dzumba vhupfiwa havho, vha nga thivhedza milomo i nḓila ya u shavhisa u bvisela khagala muṅweṅwelo kana u ṅweṅwela lwa muhoyo.  U ya nṱha kana fhasi (Turned up or down) U shanduka huṱuku ha mulomo hu nga kona vho u sumbedza vhupfiwa ha muthu. Musi mulomo wo gonyela nṱha zwiṱuku, zwi nga sumba uri muthu o takala kana u vhona zwithu nga nḓila yavhuḓi. Kha ḽiṅwe sia, u tsela fhasi zwiṱuku ha mulomo zwi nga sumba u pfa vhuṱungu, u hanedza, kana u sinyalala tshoṱhe. Luambo lwa Phara (Para-language) 81 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

 Luambo lwa Phara lu buletshedza kha zwipiḓa zwoṱhe zwa ipfi zwine zwa sa tou vha tshipiḓa tsha mafhungo o tou bulwaho, zwi katela thounu, luvhilo na volume ya kuṋekedzelwe kwa mafhungo, na kuawetshele na kuimele vhukati ha maipfi.  Hezwi zwiga zwi nga shumiswa u sumba vhupfiwa kha zwine zwa khou ambiwa. U khwaṱhisedzwa ha maṅwe maipfi zwi nga amba u ṱoḓiwa kana u sa ṱoḓiwa ha mahumbulwa. 9.5. Vhukwamani na Tshikhala tsha vhuṋe (Proxemics) Lushaka luṅwe na luṅwe lu na maimo o fhambanaho a vhutsini na tsini ha mivhili ho teaho kha vhushaka ho fhambanaho, nahone muthu muṅwe na muṅwe u guda zwikhala hezwi kha lushaka lune a aluwa khalwo. Kha tshaka dza ṋamusi dzi re na mvelele dzo ṱanganelanaho, ndi zwa ndeme u dzhiela nṱha khoudu dza u amba hu sa shumiswi maipfi sa zwine zwa itiswa zwone kha zwigwada zwa mirafho zwo fhambanaho. Musi muthu a so ngo tevhedza ‘tshikhala tsho teaho’, vhathu vha nga pfa vha so ngo dzudzana kana vha vho thoma u ḓitsireledza. Nyito dzavho dzi nga wela na kha u ṱalutshedzela thungo. Hu na zwikhala zwiṋa zwine zwa baḓekanywa na tshaka nṋa khulwane dza vhushaka vhufunani, vhuṋe, matshilisano na tshitshavha. Tshikhala tsha vhufunani 42 cm Vhuimo uvhu ha tshikhala vhukati ha vhathu kanzhi vhu sumba vhushaka ha tsini kana u ḓigeḓa vhukati ha vhathu. Vhu iteesa nga tshifhinga tsha vhukwamani ha vhafunani sa musi vha tshi kuvhatedzana, vha tshi hevhedzana kana vha tshi farana. Tshikhala tsha vhuṋe: 1.2 metres Vhuimo ha tshikhala tsha vhuṋe ‘tsha tsini’ tshi dzhiiwa tshi tshone tsho teesaho kha vhathu vhane vha khou haseledza. Kha tshikhala itshi zwi a leluwa u vhona vhupfiwa ha muṅwe na kutshimbidzele kwawe kwa maṱo, khathihi na luambo lwa muvhili lwoṱhe nga u angaredza. U khaḓana hu nga itea kha tshikhala tsha vhuṋe. Tshikhala tsha Matshilisano 3.6 metres: Itshi ndi tshikhala tsho ḓoweleaho tsha mushumo u si wa vhuṋe, Tsumbo: u shuma noṱhe lufherani luthihi kana kha miṱangano ya zwa matshilisano. Kudzulele na kwone ndi kwa ndeme; vhudavhidzani vhu nga dzhiiwa vhu ha vhushaka ha fomaḽa arali vhudavhidzani/nyambedzano i tshi khou itea ho dzulwa desikeni kana ṱafulani nthihi. U ḓadzisa kha izwi, arali nzudzanyo ya kudzulele yo itwa nga nḓila ine muṅwe a vhonela muṅwe fhasi, zwi ḓiswaho nga muya wa u pfiwa u woṱhe/phenyadziṅwe zwi nga sikea. Kha tshikhala tsha matshilisano, maipfi a tea u vha nṱhanyana nahone u ṱanganya maṱo hu ḓi vha ha ndeme kha vhudavhidzani, zwa sa ralo hu ḓo fhungudzea u vhiga murahu nahone nyambedzano i nga guma. Tshikhala tsha tshitshavha, 7.62 metres: Vhadededzi na zwiambi zwa tshitshavhani vha amba na tshigwada vha kha tshikhala tsha tshitshavha. Kha tshikhala itsho u amba hu sa shumiswi maipfi ho ṋaṋiswaho ho tea u itela uri vhudavhidzani vhu tshimbile zwavhuḓi. Samusi u amba nga maṱo ho ngalangala kha tshikhala itshi ngafhadzo dza zwanḓa dzi tea u shumiswa dzo imela luambo lwa maṱo. U tshimbidza ṱhoho huhulwane hu tea u shumiswa nga muambi na tshitshavha makone a ḓivhaho tshanduko dza luambo dzi teaho u itiwa kha nyimele yo raliho. U pfesesa zwikhala izwi zwi ri thusa uri ri tshile na vhaṅwe nga nḓila i sa shushedziho vhaṅwe nahone yo teaho. Vhathu vha kona u thoma u pfesesa nḓila dzine vhaṅwe vha pfa nga ha vhone, nḓila dzine vha vhona ngayo vhushaka, nahone arali zwo tea, vha lugise vhuḓifari havho u ya nga nyimele. 82 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Diagiramu ya vhutsini na tsini na ya tshikhala tsha vhuṋe. Tshikhala tsha vhukonani/vhufunani Tshikhala tsha vhuṋe Tshikhala tsha Matshilisano Tshikhala tsha tshitshavha 83 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

NYITO DZA ḼITHERETSHA YA U VHONWA NYITO YA 1: KHATHUNI MASIARI ... MADEKWANA ... DZHIELANI NZHELE: Kha khathuni iyi, mutukana ndi Rofhiwa ngeno mufumakadzi vhe mme awe. 1 Sedzani fureme ya 1. (2) Bulani nḓila MBILI dze mukhathuni a sumbedza ngadzo uri mme o dinalea. 2 Nangani phindulo i re yone kha u fhedzisa mafhungo a tevhelaho. 1 Ṅwalani fhedzi nomboro (4.1.2) na ḽeḓere (A–D) zwa phindulo i re yone. Thouni ya ipfi ḽa Rofhiwa ndi ya ... Ya vhuravhele. U takala. U goḓa. U mangala. 3 Ndi nga mini vhabvumbedzwa vhoṱhe vho fhumula kha fureme ya 3? (2) 4 Sedzani kha fureme ya 4. Luambo lwa muvhili lwa Rofhiwa lu pfukisela hani mihumbulo yawe kha 2 vhavhali/vhathu? Ndi nga mini Rofhiwa o humbula uri u tsilu? 1 Ni vhona u nga ndi zwavhuḓi uri Rofhiwa a itele tshidzumbe mme awe? 2 Ambani nga ha kuvhonele kwaṋu. 10 84 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

NYITO YA 2 [Tshishumiswa: Zwo topolwa kha Madam and Eve TWENTY, Stephen Francis & Rico, 2012] 1. U shumiswa ha media zwo fhambanaho (fureme ya1 n 2) hu khwaṱhisedza hani mulaedza wa khathuni? (2) Sedzani kha fureme ya 3. 2. Luambo lwa tshifhaṱuwo tsha mukegulu lu tikedza hani maipfi awe kha fureme iyi? (2) 2.2. Bulani uri tshanduko kha tshifanyiso tsha Thandi (musidzanyana) u bva kha fureme ya 2 u ya kha ya 4 yo itiswa nga mini. (3) 2.3. Nga murahu ha u sedza nga vhuronwane fureme ya 5, itani tsenguluso tsatsaladzo ya milaedza yo dzumbamaho yo bviselwaho khagala nga khathuni. NYITO YA 3 Kha tshipiḓa tsha khathuni tshi re afho fhasi, mubvumbedzwa o faraho bege ndi Dagwood. Mubvumbedzwa muṅwe ndi mushumisani nae. Hu na fureme dza (8) dzi re na vhutshilo; zwi amba uri, hedzo dzi ṋeaho tshibveledzwa tsha tshipiḓa (strip). Fhindulani zwi yelanaho na tshibveledzwa tshi re afho fhasi. 85 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Fureme ya 1 na ya 2 Ni zwi ḓivha hani uri Dagwood o takala? Sumbedzani/Topolani zwi vhonalaho zwi thusaho u tikedza vhuṱanzi. Maipfi ‘ding dong’ a amba mini? Fureme ya 3 u swika ka ya 5 Khouthani maipfi mararu a tevhekanaho a sumbedzaho uri Dagwood na mushumisani nae vho vha na thendelano. Ambani arali tshitatamennde tshi tevhelaho tshi ngoho kana tshi si ngoho ni dovhe ni ṋee mahumbulwa mavhili a uri ndi nga mini ni tshi ralo.Phindulo yaṋu iṅwe i ḓisendeke nga vhuṱanzi ha zwi vhonwaho ngeno iṅwe tshi tea u ḓisendeka kha tshibveledzwa tsha u amba Mushumisani na Dagwood u khou langa nyimele. Ndi nga mini mushumisani na Dagwood vhea zwanḓa kha mahaḓa a Dagwood? Dagwood o fhindula nga ha mini kha fureme ya 5? Fureme ya 6 u swika kha ya 8 Ni ḓivha hani uri Dagwood ha ṱoḓi u ṱanganedza gundo? Ndi nga mini mushumisani o dzula fhasi kha fureme ya 7? Ṱumekanyani izwi na maipfi awe. Ṋeani maambiwa nga ha maipfi a mushumisani kha fureme ya 8 zwi tshi yelana na fureme ya 7. Ni a tendelana na mushumo/nyito ya mushumisani? Ṋeani mahumbulwa nga a u tikedza phindulo yaṋu. U ḓilinga Sumbedzani ni metshise ṱhalutshedzo dzi re dzone na zwiteṅwa zwa kushumisele kwo khetheaho kwa luambo. Zwiteṅwa zwa KKL Ṱhalutshedzo U ṱaṱa ndeme – milayo kana maimo a vhuḓifari; khaṱhulo Khumbulelwa – (u humbulela ya vhuṋe ya uri ndi zwifhio zwivhuya, mikhwa ho dziaho) mivhuya vhutshiloni. Siteriothaiphi – kuvhonele ku sa shanduki (nahone Maime kanzhi ku dzhiaho sia) nga ha muṅwe muthu U dzhia sia 86 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Zwiteṅwa zwa KKL Ṱhalutshedzo Khoḽokhwiaḽa (tsumbo, mufumakadzi, mubvannḓa, tshigwada (khoḽokhwiaḽizimu) tsha murafho mukene) uri u hani Kana kuvhonele kwo tendelaniwaho ku sa shanduki (nahone kanzhi ku dzhiaho sia nga ha mushumo une muthu mukene a tea u u ita u bva kha dzingu kana shango ḽino u ya kha ḽiṅwe. Khonothesheni/Ṱhalutshedzo (Slang) – luambo lu si lwa fomaḽa lune kanzhi lwa yo dzumbamaho shumiswa nga tshigwada tsha vhathu, sa vhaswa (ṱhalutshedzo yo dzumbamaho) vhane vha shumisa mathemo a fanaho ‘shapu’, ‘Hoḽa’. Phambano vhukati ha Khoḽokhwiaḽizimu na slang ndi ya uri slang a tshi athu u tendiwa khaseledzo dzi sa dini ngeno khoḽokhwiaḽizimu I tshi tendelwa (sa, ‘Good show!’ kha English). Luvhengela mbiluni – u sa kona u konḓelela kha Nyimele kana u dzula wo no haṱula nga ha muṅwe muthu, tshigwada, muhumbulo kana tshiitisi Tsatsaladzo/Tsaukanyo Kuvhonele kwau (opinions) - ndi tshitatamennde Ṱhalutshedzo i re khagala tshine a tshi wanulusei ngoho yatsho.Ndi zwine (dinothesheni) muṅwe muthu a tenda khazwo – a zwi wanulusei Khethululo uri ndi ngoho kana a si ngoho. Luambo lwa nyanyuwo ṱhalutshedzo i re khagala (explicit meaning) Mbuno Ipfi ḽa u anetshela/nḓila ya kuanetshelele – ipfi ḽa muthu ane a khou anetshela tshiṱori (tsumbo, ṱhalutshedzo yo dzumbamaho phambano i sumbedziwa vhukati ha _ muanetsheli (implied (meaning) wa muthu wa vhuimo ha u thoma – ‘Nṋe’ (ane U inifera (Infer) kanzhi u vha e mubvumbedzwa kha tshiṱori) – na U fhambana ha nyambo muanetsheli wa muthu wa vhuimo ha vhuraru, hune muanetsheli a amba mubvumedzwa sa ‘ene’ kana ‘vhone’) kana u ita khaṱhulo nkene nga ha nyimele, Tsumbo: Nga kuvhonele kwa ikonomi, mveledziso ntswa i ḓo vhuedza ḓorobo zwihulu.Khathihi na kuhumbulelele kana maime a muṅwe muthu nga ha tshiṅwe tshithu, tsumbo, Ndi a ṱhonifha kuvhonele kwaṋu kwa zwithu, hone a thi na vhuṱanzi ha uri ndi a tendelana na inwi. Luambo lwa u fhuredzela U fhuredzela – u thanya kha u laula kana u fhura vhathu u itela u wana zwine wa khou ṱoḓa. Ipfi ḽa muanetsheli/nḓila ya Luambo lwa u fhuredzela lwo livhiswa kha u vha na kuanetshelele ṱhuṱhuwedzo kana u vhuyelwa u fhira vhaṅwe zwi Kukha zwo so ngo ḓa nga ngona, Tsumbo: kha u ita ambiwahohumbulele/kuvhonele khungedzelo kana zwipitshi zwa poḽitiki – luambo (kana theminilodzhi) lu shumiswaho kha u amba 87 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Zwiteṅwa zwa KKL Ṱhalutshedzo nga luambo, tsumbo, muhoyo, ḽiṋaṋedzi, aḽitheresheni kana luambo lu shumiswaho kha u wana u vhuyelwa zwi so ngo tea kana u ṱuṱuwedza vhaṅwe hu u itela u ḓivhuyedza tsumbo, khungedzelo, nyambedzano dza u rengisa, zwipitshi zwa poḽitiki. Luvhengela mbiluni U fhambana ha nyambo hu iteaho musi hu na u Luambo lwa tshiṱaraṱani fhambana zwiṱuku ho iteaho siani ḽa matheme a (Slang) ḓivhaipfi, tshivhumbeo nz U sedza zwithu nga iṱo ḽithihi U vhala vhukati ha mitaladzi u itela u wana Ndeme muhumbulo nga ha tshiṅwe tshithu kana u wana phindulo kha zwo ambiwaho khathihi na u wana zwo ḓiswaho ngazwo. tshiṅwe tshithu tshi so ngo tou buletshedziwaho zwi khagala kana zwo tou kanakanelwaho kha tshibveledzwa hone tshi so ngo tou buliwa zwi khagala kana ṱhalutshedzo ye ya tou kanaknelwa kha tshibveledzwa hone I so ngo tou bulwa zwi khagala, tsumbo, “Tshifhinga zwino ndi iri ya fumi” zwi nga amba uri muṅwe o lenga Zwi nga konou wanulusiwa uri ndi zwa vhukuma, tsumbo, dzina ḽa muṅwali/mubveledzi/mulidzi, dzina ḽa bugu/mushumo ṱhalutshedzo ye ya tou ṱalutshedzwa zwavhuḓi kana zwi khagala Luambo lu karusaho vhuḓipfi ho khwaṱhaho U shumiswa ha maanḓa u shandukisa luvhengelambiluni lwa kha nyito. Nyito/zwiito nga miraḓo ya tshigwada tshi re na maanḓa zwine zwa vha na mbuyelo dzi si dzavhuḓi kha miraḓo ya tshigwada tshiṱuku. Ṱhalutshedzo i re khagala kana ṱhalutshedzo ya u thoma kana yo livhaho ya ipfi U ṱalutshedzwa kana u saukanywa nga vhuḓalo ha tshiṅwe tshithu sa zwi tendwaho khazwo zwa poḽitiki Tshibveledzwa tshi shumiswa kana u bveledzwa tshifhinga tshoṱhe tshi kha nyimele; nyimele i katela nyimele dzo ṱanḓavhuwaho kana dza tsini dzi katelaho zwiteṅwa zwi fanaho na siangane dza zwa matshilisano, mvelele na poḽitiki; nahone ḽithemo ḽi nga amba-vho na izwo zwi rangelaho kana zwi 88 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Zwiteṅwa zwa KKL Ṱhalutshedzo tevhelaho ipfi kana tshibveledzwa nahone zwi thusa kha ṱhalutshedzo yaḽo. Ṱhalutshedzo dzine ipfi ḽa ṋea, Tsumbo: kana zwoṱhe zwivhuya na zwivhi zwine ipfi ḽa nga baḓekanywa nazwo musi ḽi tshi khou shumiswa nga maitele o no pfukaho ṱhalutshedzo i re khagala kana ya nga misi. Luambo kana maipfi ane a shumiswa zwihuluhulu kha khaseledzo i si ya fomaḽa vhudzuloni ha luambo lwa u ṅwalwa kana tshipitshi tsha fomaḽa kana luambo lwa vhathu zwavho kana khaseledzo yo ḓoweleaho hone i sa shumiswi khaluambo lwa fomaḽa. Kuvhonele kwau nga ha uri tshithu ndi tshavhuḓi kana a si tshavhuḓi zwine zwa u ṱuṱuwedza kha nḓila ine wa shuma natsho ngayo. vhuḓipfi ha iwe muṋe kana kuvhonele kwau nga ha muṅwe muthu kana tshiṅwe tshithu Tshiṅwe tshithu tshine wa humbula uri ndi tsha vhukuma naho u so ngo tou tshi wanulusa zwa vhukuma. kana Lutendo lune lwa shumiswa sa mutheo wa muhumbulo, hone zwi tshi nga itea uri u si vhe wa vhukuma Zwi katela maitele a u sika mbilo nga murahu ha u ṋeiwa mahumbulwa a tendiseaho, Tsumbo: u imelela mihumbulo yau. MEMORANDAMU WA MULINGO WA U ḒILINGA Zwiteṅwa zwa KKL Ṱhalutshedzo U ṱaṱa Zwi katela maitele a u sika mbilo nahone wa i tikedza nga mahumbulwa a pfeseseaho, Tsumbo: ṱhoḓisiso; tsumbo, u imelela mihumbulo yau a Khumbulelwa –(u Tshiṅwe tshithu tshine wa humbula uri ndi tsha humbulela ho dziaho vhukuma naho u so ngo tou tshi wanulusa zwa vhukuma. kana Lutendo lune lwa shumiswa sa mutheo wa muhumbulo, hone zwi tshi nga itea uri u si vhe wa vhukuma 89 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Zwiteṅwa zwa KKL Ṱhalutshedzo Maime vhuḓipfi hau kana kuvhonenele kwau nga ha muṅwe muthu kana tshiṅwe tshithu U dzhia sia Kuvhonele kwau nga ha uri tshithu ndi tshavhuḓi kana a si tshavhuḓi zwine zwa u ṱuṱuwedza kha nḓila ine wa shuma natsho ngayo. Khoḽokhwiaḽa Luambo kana maipfi ane a shumiswa zwihuluhulu kha (khoḽokhwiaḽizimu) khaseledzo i si ya fomaḽa vhudzuloni ha luambo lwa u ṅwalwa kana tshipitshi tsha fomaḽa kana luambo lwa vhathu zwavho kana khaseledzo yo ḓoweleaho hone i sa shumiswi kha luambo lwa fomaḽa. Ṱhalutshedzo yo Ṱhalutshedzo dzine ipfi ḽa ṋea, dzumbamaho/Khonothesheni kana (ṱhalutshedzo yo zwoṱhe zwivhuya na zwivhi zwine ipfi ḽa nga dzumbamaho) baḓekanywa nazwo musi ḽi tshi khou shumiswa nga maitele o no pfukaho ṱhalutshedzo i re khagala kana ya nga misi. Nyimele (Context) Tshibveledzwa tshi shumiswa kana u bveledzwa tshifhinga tshoṱhe tshi kha nyimele; nyimele i katela nyimele dzo ṱanḓavhuwaho kana dza tsini dzi katelaho zwiteṅwa zwi fanaho na siangane dza zwa matshilisano, mvelele na poḽitiki; nahone ḽithemo ḽi nga amba-vho na izwo zwi rangelaho kana zwi tevhelaho ipfi kana tshibveledzwa nahone zwi thusa kha ṱhalutshedzo yaḽo. Tsatsaladzo/Tsaukanyo U ṱalutshedzwa kana u saukanywa nga vhuḓalo ha tshiṅwe tshithu sa zwi tendwaho khazwo zwa poḽitiki Ṱhalutshedzo i re khagala ṱhalutshedzo i re khagala kana ya u thoma ya ipfi. (Dinothesheni) dinothesheni – ṱhalutshedzo i re khagala kana yo livhaho ya ipfi. Tshiṱalula U shumiswa ha maanḓa u shandukisa luvhengelambiluni lwa ya nyito. Nyito/zwiito nga miraḓo ya tshigwada tshi re na maanḓa zwine zwa vha na mbuyelo dzi si dzavhuḓi kha miraḓo ya tshigwada tshiṱuku. Luambo lwa nyanyuwo Ndi luambo lune lwa karusa vhuḓipfi ho khwaṱhaho Ṱhalutshedzo i re khagala Ṱhalutshedzo i bulwaho i khagala kana yo livhaho. (explicit meaning) Mbuno I a kona u wanulsea uri ndi ngoho; Tsumbo: dzina ḽa muṅwali/mubveledzi/ muimbi, dzina ḽa bugu/mushumo. Ṱhalutshedzo yo dzumbamaho (implicit/ implied meaning) U inifera (Infer) U vhala vhukati ha mitaladzi u itela u wana muhumbulo muhumbulo nga ha tshiṅwe tshithu kana u wana phindulo kha zwo ambiwaho khathihi na u wana zwo ḓiswaho ngazwo. 90 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Zwiteṅwa zwa KKL Ṱhalutshedzo U fhambana ha nyambo U fhambana ha nyambo hu iteaho musi hu na u fhambana zwiṱuku ho iteaho siani ḽa matheme a ḓivhaipfi, tshivhumbeo nz. LuambLuambo lwa u Luambo lwa u fhuredzela lwo livhiswaho kha u vha na fhuredzela ṱhuṱhuwedzo kana u vhuyelwa u fhira vhaṅwe zwi so ngo ḓa nga ngona, tsumbo, kha u ita khungedzelo kana zwipitshi zwa poḽotiki – luambo (kana theminilodzhi) lu shumiswaho kha u amba nga luambo, tsumbo, muhoyo, ḽiṋaṋedzi, aḽitheresheni kana luambo lu shumiswaho kha u wana u vhuyelwa zwi so ngo tea kana u ṱuṱuwedza vhaṅwe hu u itela u ḓivhuyedza tsumbo, khungedzelo, nyambedzano dza u rengisa, zwipitshi zwa poḽitiki. Ipfi ḽa u anetshela/Nḓila dza Ipfi ḽa muthu ane a khou anetshela tshiṱori (tsumbo, u anetshela phambano i sumbedziwa vhukati ha _ muanetsheli wa muthu wa vhuimo ha u thoma – ‘Nṋe’ (ane kanzhi u vha e mubvumbedzwa kha tshiṱori) – na muanetsheli wa muthu wa vhuimo ha vhuraru, hune muanetsheli a amba mubvumedzwa sa ‘ene’ kana ‘vhone’) kana u ita khaṱhulo nkene nga ha nyimele, Tsumbo: Nga kuvhonele kwa ikonomi, mveledziso ntswa i ḓo vhuedza ḓorobo zwihulu.Khathihi na kuhumbulelele kana maime a muṅwe muthu nga ha tshiṅwe tshithu, tsumbo, Ndi a ṱhonifha kuvhonele kwaṋu kwa zwithu, hone a thi na vhuṱanzi ha uri ndi a tendelana na inwi. Kuvhonele kwau Ndi tshitatamennde tshine a tshi wanulusei ngoho yatsho.Ndi zwine muṅwe muthu a tenda khazwo – a zwi wanulusei uri ndi ngoho kana a si ngoho. Luvhengela mbiluni U sa kona u konḓelela kana u dzula wo no haṱula nga ha muṅwe muthu, tshigwada, muhumbulo kana tshiitisi Luambo lwa tshiṱaraṱani Luambo lu si lwa fomaḽa lune kanzhi lwa shumiswa (Slang) nga tshigwada tsha vhathu, sa vhaswa vhane vha shumisa mathemo a fanaho na ‘shapu’, ‘Hoḽa’. Phambano vhukati ha Khoḽokhwiaḽizimu na slang ndi ya uri slang a tshi athu u tendiwa kha khaseledzo dzi sa dini ngeno khoḽokhwiaḽizimu i tshi tendelwa. Zwo dalesa kha bugu dza English (sa, ‘Good show!’ kha English). U sedza zwithu nga iṱo Siteriothaiphi – kuvhonele ku sa shanduki (na hone ḽithihi/Siteriothaiphi kanzhi ku dzhiaho sia) nga ha muṅwe muthu (tsumbo, mufumakadzi, mubvannḓa, tshigwada tsha murafho mukene) uri u hani Kana kuvhonele kwo tendelaniwaho ku sa shanduki (nahone kanzhi ku dzhiaho sia nga ha mushumo une 91 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Zwiteṅwa zwa KKL Ṱhalutshedzo muthu mukene a tea u u ita u bva kha dzingu kana shango ḽino u ya kha ḽiṅwe Ndeme/Vhundeme Milayo kana maimo a vhuḓifari; khaṱhulo ya vhuṋe ya uri ndi zwifhio zwivhuya, mikhwa mivhuya vhutshiloni. Mbuno na kuvhonele/kuhumbulelele kwau Ṱhalutshedzo i re khagala na yo dzumbamaho (direct and implied meaning) Ṱhalutshedzo i re khagala na yo dzumbamaho (denotation and connotation) Siangane ya zwa matshilisano na poḽitiki na ya mvelele zwa tshibveledzwa na muṅwali. Zwi ḓiswaho nga u nanga kana u siedza kha ṱhalutshedzo Vhushaka vhukati ha luambo na maanḓa. Luambo lwa nyanyuwo na lwa u fhuredzela, U dzhia sia, Luvhengela mbiluni, tshiṱalula, siteriothaiphi/u sedza zwithu nga iṱo ḽithihi, u fhambana ha nyambo, iniferentsi, mahumbulwa, U ṱaṱa, ndivho ya u dzhenisa kana u siedza mafhungo 92 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

GULOSARI ANEKHISITSHARA MVANGANYO Murango wa u vhudzisa wa tsenguluso yo khetheaho ya tshibveledzwa (tshibveledzwa tsha orala kana tsha u ṅwala) Mbudziso dzo khetheaho dzi teaho u sedzwa Ndivho ya muṅwali/muambi ndi ifhio? Tshibveledzwa tshi ḓo ṱuṱuwedza hani mihumbulo ya muvhali/muthetshelesi? Muṅwali/muambi u bvisela mihumbulo ifhio? Muṅwali/muambi u anetshelisa hani mafhungo awe? Muṅwali/muambi u na u dzhia sia ha lushaka lufhio? Ndi zwivhalwa zwifhio zwi fhiraho zwiṅwe kha tshibveledzwa? Ndi magake kana zwi so ngo ambiwaho ngazwo zwifhio zwi re hone kha tshibveledzwa? Ndi mahumbulelwa afhio nga ha vhavhali o bviselwaho khagala kha tshibveledzwa? Ndi lutendo, mahumbulelwa, ndavhelelo (muvhuli wa kuhumbulele) dzifhio dzine muvhali a tea u ḓiszhenisa khadzo u itela uri a wane ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa? Zwa ndeme, kuvhonele na zwi takalelwaho nga muṅwali/muambi zwi ṱuṱuwedza hani tshibveledzwa? Mafhungo na mihumbulo zwi nga bvela hani khagala na u vhekanywa u itela u ṱuṱuwedza na u vhea vhuimoni vhavhali/vhaṱaleli/vhathetshelesi? Ndi vhuimo vhuṅwe vhufhio vhune vhu nga dzhiiwa? Ndi vhuimo ho teaho vhufhio he ha siiwa nnḓa? (Based on Fairclough, 1989, lankshear et al ,1997,Caldas coulthard v&holland 2000 and Ludwig, 2003) Mbudziso dza tsumbo dzi itisaho uri vhagudi vha sedze kha luambo lwa tshibveledzwa tshine vha khou tshi vhala. Itani mutevhe wa mafurase a maiiti oṱhe a ṱalusaho nyito i baḓekanywaho na tshigwada/mubvumbedzwa. Itani mutevhe wa mafurase a madzina a ṱalusaho mubvumbedzwa kana tshigwada tsha matshilisano. Ndi nga mini vha amba izwo? Ndi nga mini vho shumisa maipfi ayo hu si maṅwe? Ndi nga mini vho shumisa tshifhinga itsho? Ndi nnyi/mini tshine tsha khou ambiwa nga hatsho? X u khou ambiwa hani; nga maṅwe maipfi ndi maḓadzisi kana madzina afhio ane a dzekana na X? Ndi maiti afhio a shumiswaho khathihi na X? Ndi ḽimudi ḽifhio ḽo nangiwaho ḽi kha thenda? Ḽimudi ḽa ndaela, Ḽivhudzisi? Ndi tshaka dzifhio dza maiti a mamudi dzo nangiwaho? Ndi masala a vhathu afhio o shumiswaho? Muṅwali u ambisa hani muṋe, ṋefhungo na muvhali? Ndi mfhungo afhio o nangelwaho vhuimo ha u thoma? Ho shumiswa zwiṱanganyi zwa lushaka ḓe? Zwo ḓisendeka nga Kristine Brown 1999 Kushumisela kwo khetheaho kwa luambo ku nga bveliswa hani phanḓomu kiḽasi ni? 93 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

U shumisa nyito dza vhudavhidzani dzi re na vhutshilo dzi sedzaho kha ṱhalutshedzo na u ṋea tshifhinga vhagudi u shumisa luambo kha nyimele dza vhutshilo. (Littlewood, 2003) Mishumo i sedzaho kha mveledziso ya vhudavhidzani (Tsumbo: u ṋea nyimele i ṱoḓaho u shumiswa ha kuambele kwa vhulenda kha u vhudzisa nḓila/fhethu) Mishumo i sedzaho kha mveledziso ya vhudavhidzani na mveledziso ya khoginithivi/kuhumbulelele (Tsumbo: u humbela vhagudi uri vha ite inthaviyu, u kuvhanganya data, na u vhiga mawanwa); na U ṋea tsumbo ya tshibveledzwa tsha u ṅwalwa, Tsumbo: athikili ya gurannḓa, khungedzelo kana phosiṱara Vhagudi vha bveledza tshibveledzwa (tshipitshi, khungedzelo, athikili ya gurannḓa vha tshi shumisa thekhiniki dza u kwengweledza nz. 94 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

Referentsi 1. Ali Shamim. Critical Language Awareness in Pedagogic Context, Department of English, National University of Modern Languages H-9, Islamabad, Pakistan) 2. Brent H. Baker, Vice President for Research and Publications at Media Research Center. 30 How to Identify Liberal Media Bias 3. Bronterae, Nov. 2008: English - Persuasive Techniques 4. Chileno Miguel Farias: Critical language awareness in foreign language learning, Universidad de Santiago) 5. The grammar book: an ESL/EFL Teacher’s Course: Marianne Celce-Murcia, Dianne Larsen- Freeman .1992 6. Curriculum and Assessment Policy Statement: English First Additional Language Grades 10 – 12 7. Curriculum and Assessment Policy Statement: English Home Language Grades 10 – 12 8. Fairclough, N. (2001) Language and Power. Frances, Russel Matthews: Phoenix Education: Fundamentals Of English 9. Hikyoung Lee.Korea University: Register In Singaporean Secondary Education English Textbooks: 9. HP Junod: The Wisdom of The Tsonga-Shangaan People 10. Judith Wainright and Jackie Hutton Thomas nelson and sons publishers Your own words: 11. Knoell Donna. The Role of Visual Literacy to Enhance Social Studies 12. Monareng R.R.M. The Critical Language Awareness Perspective within the English Second Language Teacher Development: The International Journal of the H 13. Ludwig, C. (2003) “Making sense of literacy”. In Newsletter of the Australian Literacy Educators’ Association, February 2003. Accessed online on 10 September 2003: 14. Humanities. Volume 5 15. Phillip Shigeo Brown: The Value Of Enhancing Learner’s Critical Language Awareness Of Discourse 16. Schrank Jeffrey. The Language of Advertising Claims 17. Suggett Paul. The 10 Most Powerful Words in Advertising: Discover the 10 Words That Bring You Results. Paul Suggett, About.com Guide 18. English Handbook And Study Guide 19. Sandra Claassen: Emotive Language: 20. Susana Murcia And Mick O’Connell Language And Power In English Texts : 21. Developing Critical Literacy, 22. Change my mind teacher guide, 23. Blake education 2010,persuasive texts 24. Literacy gains 2009, 25. Language and power in the family: Susan 26. An African-American Chronology of Important Dates 27. Asian American Experience In The U.S.: A Chronological History: 1763-1992 28. Welcome to the Chinese American History Time Line 37 Timeline for Native American History 29. Latino and Hispanic History 30. Rossiter Tony: effective negotiations in easy steps,: the forest stewardship Council, 2013 31. Trish, and Barbara Barkhuizen: Discourse: 95 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA

WEBSITES 1. http://www.thelearnerroom.co.uk/showthread.php?t=1283612 2. http://en.wikipedia.org/wiki/History_of_Hispanic_and_Latino_Americans 3. http://www.discoveryeducation.com/teachers/free-lesson-plans/understanding-stereotypes.cfm 4. http://homeworktips.about.com/od/historyhomework/p/historicalcontext.htm 5. http://www.shmoop.com/native-american-history/timeline.html 6. http://www.crf-usa.org/immigration/lessons-1-and-2.html A Short History of Immigration Laws 7. https://www.det.nsw.edu.au/eppcontent/glossary/app/resource/factsheet/4115.pdf 8. http://www.studyit.org.nz/subjects/english/english1/11/subjectcontent/Reading%20visual%20te xt/ 9. http://homework.answers.com/study-methods/5-reasons-historical-context-is-important 10. http://www.infoplease.com/spot/bhmtimeline.html 11. http://www.askasia.org/image/maps/t000015.htm 12. http://en.wikipedia.org/wiki/Chinese_American_history http://www.alea.edu.au/docs/ludwig.pdf#search=%22Freebody%20and%20Luke%22 13. nfo@Medialiteracyproject.Orgwww,Universal 14. www.resourcebank.Curriculum .Edu. Au 15. http://www.revisionworld.co.uk/a2-level-level-revision/english-language/language-and-power 16. "http://www.universalteacher.org.uk/lang/power.htm" \14 Language and power 17. WWW.HSC 18. http://www.cob.niu.edu/accylpdc/blog/index.php/2012/04/powerless-language-are-your-words- holding-you-back/:What is Powerless Language? 96 GAIDI YA U ḒIGUDISA YAKUSHUMISELE KWO KHETHEAHO KWA LUAMBO (KKL) | TSHIVENḒA