TSUMBANс╕ТILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI draft 1

TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI (LH) LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (LeT) LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI (LeV) GIREIDI 10-12 2018 Second Chance Matric Support Programme

TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI TSHIVENḒA LUAMBO LWA HAYANI (LH) LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA U THOMA (LeT) LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI (LeV) GIREIDI 10-12 2018 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 1 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

THEBULU YA ZWI RE NGOMU ZWI RE NGOMU SIAṰARI 1. MARANGAPHANḒA 3 2. U ṄWALA NA U ṊEKEDZA 4 3. TSHAKA DZA MAANEA 6 3.1 Maanea a u anetshela 6 3.2 Maanea a mbuletshedzo 6 3.3 Maanea a u ṱaṱa 7 3.4 Maanea a disikhesivi/u ṱaṱa ho linganyiswaho 8 3.5 Maanea a khumbudzo kana a u vhuisa muhumbulo 8 3.6 Tshivhumbeo tsha maanea 9 4. ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI 10 4.1 VHURIFHI VHU SI HA FOMAḼA 10 4.2 ADZHENDA NA MAAMBIWA A MUṰANGANO 13 4.3 ḼIṄWALOVHUṊE / KHARIKHUḼAMU VITHAE 15 4.4 NGANEA VHUTSHILO YA MUFU 17 4.5 MUVHIGO 18 4.6 ATHIKIḼI YA GURANNḒA / MAGAZINI 20 4.7 INTHAVIYU 21 4.8 TSHIPITSHI 22 4.9 MUFHINDULANO 23 4.10 TSENGULUSO / RIVIYU 24 5. ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI 26 5.1 KHUNGEDZELO 26 5.2 FUḼAYA 27 5.3 PHOSIṰARA 27 5.4 MASIA NA NDAELA 29 5.5 DAYARI 29 5.6 GARAṰA YA THAMBO 30 5.7 GARAṰA YA POSWO 31 5.8 U ḒADZA FOMO 33 2 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

1. MARANGAPHANḒA Ndivho ya tsumbanḓila iyi ndi u tsivhudza vhadededzi na vhagudi nga u pfufhifhadza kha zwiteṅwa zwa u ṅwala na u ṋekedza. Tsumbaṋdila iyi I dovha hafhu ya pika kha u bveledza vhaṅwali vhane vha na vhukoni, vhane vha shumisa zwikili zwavho u bveledza na u ṋekedza zwa u ṅwala, zwa u vhoṅwa na zwa midia zwo teaho hu tshi itelwa ndivho dzo fhambanaho. U ṄWALA NA U ṊEKEDZA zwi tendela vhagudi u vhumba na u pfukisela mihumbulo nga nḓila yo lunzhedzanaho. U dzulela u ita nḓowenḓowe dza u ṅwala kha nyimele dzo fhambanaho, mishumo na kha mabuḓo a dzithero zwi konisa vhagudi u davhidzana nga nḓila ya vhudavhidzani na vhusiki. Nḓivho ya zwivhumbeo zwa luambo i ḓo konisa vhagudi u bveledza zwibveledzwa zwo lunzhedzanaho na u ṱumekana. Zwivhumbeo zwa luambo zwi fanela u funzwa u itela u bveledza zwibveledzwa kha nyimele dza u shumisa. Kushumisele kwa zwivhumbeo zwa luambo ku songo tou shumiswa fhedzi kha u sengulusa mafhungo o sokou imaho a oṱhe. I fanela u ṱalutshedza nḓila ine mafhungo a vhekanywa ngayo kha u fhaṱa tshibveledzwa tshoṱhe sa zwiṱori, maanea, marifhi na mivhigo ine vhagudi vha guda u i vhala na u i ṅwala zwikoloni. Zwikili zwi re afho nṱha, u ṅwala na u ṋekedza zwi tea u vanganywa. Kha u vanganyiwa ha izwi zwikili, u sedza kha tshikili tshithihi zwi nga livhisa kha nḓowenḓowe ya tshiṅwe tshikili. Tsumbo: mugudi ane o dzhenelela kha zwa dibeiti u ḓo vhala maanea a u ṱaṱa ho linganelaho, a kona u bveledza mushumo wawe wa u ṅwala a tshi khou shumisa zwivhumbeo zwa luambo. Tsumbanḓila iyi i nga kona u shumisiwa nga vhadededzi na vhagudi vha luambo lwa hayani (LH) luambo lwa u engedzedza lwa u thoma (LeT) na luambo lwa u engedzedza lwa vhuvhili (LeV). Vhadedzi na vhagudi vha tea u sedza kha TKL ya vhuimo ha luambo lwavho sa izwi yo faredza zwibvedzwa zwo fhambanaho zwa u ṅwala. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 3 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

2. U ṄWALA NA U ṊEKEDZA U ṅwala u ṋekedza zwi ṱanganya zwiteṅwa zwiraru: • U shumisa maitele a u ṅwala • U guda na u shumisa nḓivho ya tshivhumbeo na mbonalo dza zwibveledzwa zwo fhambanaho: • U guda na u shumisa nḓivho ya phara na u shumisa tshivhumbeo tsha fhungo na ndongazwiga. U ṅwala na u ola zwibveledzwa ndi maitele a bvelelaho a tshi ya phanḓa. Ndi zwa ndeme u ṋea vhagudi tshifhinga uri vha kone u ita maitele haya. Vha fanela u: • nanga ṱhoho, ndivho na odientsi ya zwibveledzwa zwi teaho u ṅwalwa kana u olwa. • haseledza nga mihumbulo yo fhambanaho vha tshi shumisa, sa tsumbo: mimepe ya mihumbulo, tshathi i elelaho, mitevhe. • kwama zwiko zwo teaho, u nanga mafhungo o teaho nahone vha dzudzanya mihumbulo iyo. • bveledza mveto mveto ya u thoma i dzhielaho nṱha: ndivho, odientsi, ṱhoho, lushaka lwa tshibveledzwa. • vhala mvetomveto ya u thoma nga u sasaladza nahone vha wana maambiwa-vho a bvaho kha vhaṅwe (khonani dza kiḽasini, vhadededzi, vha muṱa). • bveledza mvetomveto nnzhi hu ne zwa konadzea. • vhalulula (hune zwa ṱoḓa u dovha u amba nga hazwo), u vhalulula u tshi khakhulula he ha khakhea na u sedzulusa mvetomveto nga vhusedzi. • bveledza mvetomveto yo olwaho zwavhuḓi ya u fhedzisa. • humbula nga ha u saukanya tshibveledzwa tsha u fhedzisa nga ene muṋe na musi e na vhaṅwe vhagudi ngae na musi e na mudededzi. • U ṋekedza tshibveledzwa tsha u fhedzisa. Thanyelani • Vhagudi vha tea u ṅwala nga misi yoṱhe. Dzhenaḽa dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kana vhege iṅwe na iṅwe, dzine dza sa ṱoliwe lwa tshiofisi, ndi zwishumiswa zwa ndeme kha u ṱuṱuwedza uri hu ṅwaliwe. • Kha u ṅwala ha tshiofisi, vhadededzi vha eletshedziwa u linga tshikili tshithihi tshine tsha khou funziwa nga tshifhinga tshenetsho. • Thangana ya murole i fanela u guda u sedzuluselana mishumo samusi tshumisano iyi i ya ndeme kha maitele a u ṅwala. • Kha u ṅwala ha fomaḽa, vhadededzi vha fanela u ita uri vhagudi vha pfesese zwiṱalusi zwa rubiriki. Vhadededzi vha fanela u dovha hafhu vha vhudza vhagudi zwe vha khakha u itela u khwinisa zwikili zwavho zwa u ṅwala. • Vhagudi vha tea u vhudziwa nga ha mvumbo na ṱhoḓea dza zwibveledzwa zwa vhusiki zwo fhambanaho. Ṱhaluso pfufhi ya tshaka dza maanea ane vhagudi vha tea u a ṅwala i tevhela afha fhasi 4 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

MAANEA Maanea ndi ḽiṅwalwa ḽine khaḽo muṅwali a bvisela muhumbulo wawe nga ha ṱhoho yo ṋewaho. Vhulapfu ha tshibveledzwa vhu tea u vha maipfi a tevhelaho: Tshivenḓa LH 400-450 maipfi Tshivenḓa LeT 250-300 maipfi Tshivenḓa LeV 200-250 maipfi Maanea a fanela u vha na marangaphanḓa, mutumbu na magumo. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 5 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

3. TSHAKA DZA MAANEA Maanea a na tshaka dzo fhambanaho. Ndi zwa ndeme u ḓivha tshaka dzo fhambanaho dza maanea. Hafha fhasi hu tevhela tshaka dzoṱhe dza maanea. 3.1 Maanea a u anetshela Maanea a u anetshela a anetshela nganea kana zwo bvelelaho kale. Zwi nga ṅwaliwa nga kuvhonele kuṅwe na kuṅwe. Maanea a fanela u ṅwaliwa zwi tshi elana na tshenzhemo ya vhutshilo ha muṅwali. Ṱhoho dza tsumbo: 1 Ro vha ri kha tshifhinga tshavhuḓi. Hu tshi ri zwiḽiwa zwavhuḓi, muzika na khonani dzi funeaho, zwoṱhe zwi hone. Khathihi fhedzi ha mbo vha na u kuḓana hu dzinginyaho na shango. Ṅwalani ngazwo bvelelaho. 2 Mafhungo a vhuḓisa e makhulu wanga vha mmbudza. 3 Ṱhingokhwalwa dzi a fhaṱa kana dza thutha miḓi. Musi ni tshi ṅwala maanea a u anetshela ni dzhiele nzhele zwi tevhelaho: • Tshiṱori tshi fanela u vha na mudzedze wo kwaṱhaho nahone tshi tendiseaho naho tsho ḓisendeka kha muhumbulelwa. • Maanea a u anetshela kanzhi a ṅwaliwa kha tshifhinga tsho fhiraho. Phara ya mvulatswinga i fanela u kokodza dzangalelo ḽa muvhali. Kanzhi maanea avhuḓi a a kona u swikelela tshipikwa tsho livhiwaho. Magumo a takadzaho a songo ḓoweleaho a fha tshiṱori muḓifho wone wone. • Dzangalelo ḽa muvhali ḽi tea u dzula ḽo fariwa u swika magumoni. Tshitaila, zwishumiswa zwa u kokodza, na nyito zwi tea u kwaṱhisa vhuṱanzi ha dzangalelo ḽi yaho phanḓa. • Nganetshelo yo bvelaho phanḓa i bvisela khagala zwinzhi nga ha zwipfi zwi ngaho sa u vhona, muungo, muthetshelo, munukho na vhuḓipfi ha maanea. Maanea a u anetshela kanzhi a vha na u ṱalutshedza ho khwaṱhaho. 3.2 Maanea a mbuletshedzo Kha maanea a mbuletshedzo, muṅwali u buletshedza kana u ṱalusa tshithu u itela uri muvhali a kone u tshenzhela ṱhoho ine ya khou buletshedzwa nga ṋdila i re khagala. Hu nga ṱaluswa muthu kana tshithu. Dzhielani nṱha zwi tevhelaho musi ni tshi ṅwala maanea a mbuletshedzo: • Muṅwali u fanela u fhaṱa tshifanyiso nga maipfi a tshi shumisa maṱaluli na maḓadzisi • Kanzhi a ṅwaliwa nga tshifhinga tsha zwino kana tshi fhiraho • Maipfi na maambele a nanguludzwa nga nḓila ya vhudzivha u itela u swikilela vhupfa ho lavhelelwaho. • Zwifanyiso zwa mbonalo, mubvumo, u pfa, u thetshela na u kwama, zwi nga shumiswa u itela uri ṱhalutshedzo I vhe khagala. • Figara dza muambo dzi shumisiwa dzo tou ralo • Vhagudi vha fanela u vha na tshenzhemo ya ṱhoho. Zwi konḓa nga maanḓa tshiṅwe tshithu u si na nḓivho yatsho. Ṱhoho dza tsumbo 1 Lufhera lwa u lindela ṅanga ya maṱo. Ṱalusani vhuḓipfi kana kuvhonele kwaṋu. 6 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

2 Ṱalusani vhusiku ha maḓumbu. Musi ni tshi ṅwala maanea a mbuletshedzo ni dzhiele nzhele zwi tevhelaho: Muṅwali u tea u sika tshifanyiso nga maipfi. Maipfi na kuambele zwi nangiwa nga nzhele u itela u swikelela mbuyelo yo lavhelelwaho. Zwifanyiso zwa u vhona, muungo, u pfa, muthetshelo na u kwama zwi nga shumiswa uri ṱhaluso kana mbuletshedzo i vhe khagala. Figara dza muambo dzi nga shumiswa nga nḓila ya mvelo. Vhagudi kanzhi vha tea u vha na tshenzhemo na ṱhoho. Zwi konḓa nga maanḓa u ṱalusa tshithu muthu a si na nḓivho ye a tou tshenzhela ene muṋe. 3.3 Maanea a u ṱaṱa Kha maanea a u ṱaṱa muṅwali u na kuvhonele kwo khetheaho nahone u ṱaṱa u itela u imelela kana u tikedza vhuimo hawe. Kuvhonele kwa muṅwali ku fanela u vha khagala kha mushumo woṱhe. Aya ndi maanea a dzhiaho sia ane khao muṅwali a lingedza u tendisa muvhali u kovhekana nae kuvhonele kwawe kana u vhona zwithu nga iṱo ḽawe. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 7 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Ṱhoho dza tsumbo 1 Theḽevishini i vhulaha vhusiku. Ni a tenda naa? 2 Vhumatshelo ha Afrika Tshipembe vhu langwa nga vhubindudzi ha mashango a nnḓa. Ṋeani kuvhonele kwaṋu. Musi ni tshi ṅwala maanea a u ṱaṱa ni dzhiele nzhele zwi tevhelaho: • Thomani maanea aṋu nga u amba kuvhonele kwaṋu kwa ṱhoho nga nḓila ya inwi muṋe nahone ya maaṋda. • Ṋeani vhuṱanzi ha u ḓiimelela ho vhalaho u tikedza muhumbulo waṋu. • Muṅwali u sedzesa kha mbuno dzi imaho na ṱhoho na dzine dza i hanedza. • Zwishumiswa zwo fhambanaho zwa u kokodza na thekheniki dza u kwengweledza dzi tea u shumiswa. • Luambo lwo shumiswaho lu na u nyanyuwa nahone lu nga nyanyula fhedzi. A lu tei u vha lwa vhuhali. Magumo a tea u vha fhungo ḽo khwaṱhaho, ḽi re khagala nahone ḽi tendiseaho ḽi sumbedzaho kuvhonele kwa muṅwali. 3.4 Maanea a disikhesivi/u ṱaṱa ho linganyiswaho Maanea a disikhesivi ha dzhii sia nahone a na ndivho ya u ṋea kuvhonele kwo linganelaho kha masia oṱhe a u ṱaṱisana. Muṅwali u dzhiela nṱha zwiteṅwa zwo fhambanaho zwa ṱhoho ine ha khou haseledzwa ngayo, a ṋekedza mavhonele o fhambanaho a sa dzhii sia. Muṅwali a nga swika kha mawanwa magumoni a maanea fhedzi u imelela na u saṱhula zwi tea u vha na ndinganelo nahone zwa senguluswa lu re khagala vhukatini ha maanea. Ṱhoho dza tsumbo 1 Ṅwalani maanea ane khao na ṋea tsumbo dza u imelela na dza u sathula u thutha thumbu. 2 Vhagudi vha fanela u kona u ḓinangela bugu dza ḽitheretsha dzo randelwaho vhone vhaṋe. Haseledzani fhungo iḽi ni tshi sedza masia oṱhe aḽo. Musi ni tshi ṅwala maanea a disikhesivi ni fanela u dzhiela nṱha zwi tevhelaho: • Muṅwali u fanela u pfesesa na u kona u sumbedza masia oṱhe a fhungo ḽa u ṱaṱisana nga nḓila ya u sa dzhia sia nahone e na nḓivho ya mafhungo. • U ṅwala hu fanela u vha havhuḓi, ho humbuliwaho zwavhuḓi nahone hu sa dzhii sia, hu fanela u vha na mafhungo o fholaho, u humbulwa na u tikedzwa zwavhuḓi. • Thounu i tea u vha i songo nyanyuwaho nahone i tshi tendisea hu si na u ḓihudza. • Muṅwali a nga ṋea tsumbo ya kuvhonele kwawe magumoni a maanea awe, fhedzi hezwi zwi fanela u itwa kha magumo fhedzi. 3.5 Maanea a khumbudzo kana a u vhuisa muhumbulo Kha maanea a khumbudzo kana u vhuisa muhumbulo muṅwali u elekanya muhumbulo a vhea vhuḓipfi na u nyanyuwa hawe. Ṱhoho dza tsumbo: 1 Ndi zwine nda humbulisa zwone mudededzi wa khwiṋesa ane nda tama u vha nae. 2 Ṋeani kuvhonele kwaṋu kwa vhutshilo na uri vhu fanela u tshiliwa nga nḓila-ḓe. 8 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Musi ni tshi ṅwala maanea a khumbudzo ni fanela u dzhiela nṱha zwi tevhelaho: • Maanea a khumbudzo a dzhia sia. • Vhuḓipfi na u nyanyuwa zwi tamba tshipiḓa tshihulwane. • Tshipiḓa tshi vhonalaho tsha maanea tshi nga vha tsha u ṱalusa. Ṱhaluso idzi dzi fanela u vha khagala nahone dza livhiswa kha u sikulula mihumbulo kana vhuḓipfi ha muṅwali kha muvhali. • Mihumbulo/ngelekanyo/ vhuḓipfi zwine zwa bviswa zwi fanela u dzumbulula u fulufhedzea na u dzhenelela ha ene muṋe 3.6 Tshivhumbeo tsha maanea Mathomo Kha mathomo a ri sokou thoma na u amba. Mafhungo a fanela u ṋea ludungela. Muvhali u fanela u pfa sia ḽe muṅwali a dzhia. Mathomo a fanela u kunga. Ha ngo fanela u lapfesa. Mutumbu U tevhela mathomo, wone wo vhumbwa nga dziphara. Phara iṅwe na iṅwe i vha i na muhumbulo wayo. Hu fanela u vha na ndunzhendunzhe yavhuḓi kha dziphara. Hezwi zwi a konwa na nga u shumisa maṱanganyi sa ngauralo, nga zwenezwo, sa izwi. A si zwavhuḓi u shumisa lushaka luthihi lwa mafhungotswititi. Hu fanela u shuma-vho mafhungombumbano na mafhungotserekano.Kha ri lavhelese zwine phara dza fanela u u vha zwone. Dziphara Phara iṅwe na iṅwe i fanela u kuvhatedza muhumbulo muthihi. Zwi amba uri phara a i nga khethiwi zwi tshi bva kha tshivhalo tsha mitaladzi. Zwi ḓo bva kha u vhinwa ha mihumbulo. Mutaladzi wa u thoma ndi wone wo hwalaho muhumbulo muhulwane. Miṅwe yoṱhe i tatamudza wonoyu muhumbulo muhulwane. Iyi ndi mitaladzi ya u tika. Mutaladzi wa u fhedza u vhina phara dzoṱhe. Magumo Phara ya u fhedza i swolodela mihumbulo yoṱhe. Muṅwali u bvisa vhuḓipfi hawe nga ha ṱhoho. Muvhali u fanela u zwi pfa uri mafhungo a khou vhiniwa. Hu nga ḓi shumiswa maipfi a ngaho: Ndi tshi khunyeledza, ndi vhina ngauri na maṅwe. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 9 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

4. ZWIBVELEDZWA ZWA VHUDAVHIDZANI Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi nga vha phindulo kana zwa vha kuthomele kwa phindulo. Tsumbo dze dza ṋewa dza zwibveledzwa zwa vhudavhidzani ndi dza nyambo dzo fhambanaho. Hu na dza Luambo lwa Hayani. Ha vha na dza Luambo lwa u Engedzedza na lwa u Thoma. Dziṅwevho dza ḓivha dza Luambo lwa u Engedzedza lwa Vhuvhili. Dziṅwe dzo ṋewa ho sedzwa gireidi ya luambo Vhulapfu ha zwibveledzwa vhu tea u vha maipfi a tevhelaho Tshivenḓa LH 180-200 maipfi Tshivenḓa LeT 120-150 maipfi Tshivenḓa LeV 80-100 maipfi. 4.1 VHURIFHI VHU SI HA FOMAḼA Vhurifhi hovhu ndi hune muthu a ṅwala a tshi khou ṅwalela khonani kana shaka kana muṅwe-vho, tenda mafhungo a hone a vha e a vhenevho sa vhathu zwi sa kwami tshiimo tsha muṅwe tsha ofisini. Vhurifhi vhu si ha fomaḽa vhu na tshivhumbeo tshi tevhelaho: • Ḓiresi nthihi ine ya tevhelwa nga datumu. • Ḓiresi i tewa u ṅwalwa nga vhuḓalo. • Zwiga zwa u vhala a zwi shumiswi mafheleloni a mutaladzi kha ḓiresi. • Datumu i tea u ṅwalwa nga vhuḓalo. • Theshano: Ni ṅwala khonani yanga ...,Muzwala wanga..... • Mafheleloni a mutaladzi wa theshano tshiga tsha u vhala a tshi shumiswi. • Marangaphaṋda a ṋea ludungela muvhali nga ha mafhungo ane a ḓo vhala ngao khavhurifhi uvho. • Mutumbu: Afha luambo hu shumiswa lwo teaho, lu si na miswaswo. • Nyonesano/phendelo: Zwiga zwa u vhala a zwi shumiswi mafheleloni a mitaladzi ya nyonesano 10 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Tsumbo ya vhurifhi vhu si ha tshiofisi PO .Box 3298 Ṱhohoyanḓou 0950 22 Ṱhafamuhwe 2009 Khonani yanga Takalani Ni a ḓivha ndo ri u pfa mafhungo aṋu nda tou ri ndi swika lini hayani nda ni ṅwalela luṅwalo ulwu. Khonani ngoho no ntakadza. Shango ḽoṱhe na dziradio dzi amba inwi. Hu si yone Phalaphala FM. Ro pfa u pfi no vhonala na kha SABC 2. A hu kundwe na vhahuluhulu no no vha vhona. Ndi khou ṋaṋa u ḓifhelwa nga u vha khonani yaṋu. Mishumo yaṋu ndi mihulu. Ndi zwavhuḓi u khunyeledza miṅwe ya mirero hafha ri tshi khou tshila. Inwi no zwi ita zwa u sumbedza uri ‘maṅa a mutukana a si vhumatshelo hawe’ Ni kha ḓi vhuya na zwi humbula? Hezwiḽa vuḽaimatshini i tshi khou fhira ri tshi khou tamba ra litsha zwoṱhe ra thoma u i imbelela, ‘ṱharabuḽei, ṱharabuḽei’. Zwino inwi ni vho tou i reila. Zwi ṋea fulufhelo hezwi. Nga hezwi zwoṱhe khonani yanga nṋe ndi khou lingedza u amba uri, ‘Mufhululu’. Vhoṱhe vhane vha ni ḓivha vha wana ṱhuṱhuwedzo nga zwe na swikelela. Ndi vhanzhi vhane vha tama u vha zwine na vha zwone. Ndi ni tamela mashudu kha mushumo waṋu. Yaṋu khonani Ḓivhaene Ḓiresi dzi tea u vha mbili: ya muṅwali na ya hune vhurifhi ha khou ya hone. • Datumu i tea u ṅwalwa nga vhuḓalo kha ḓiresi ya u thoma • Ḓiresi ya vhuvhili i tea u thoma nga mufari wa tshiimo sa Mulanguli, Muṅwaleli n.z. • Ni ṅwala ṱhoho ya mafhungo, na mboḓi ṅwala zwine na khou ṱoḓa zwone ni sa monamoni. • Zwiga zwa u vhala a zwi shumiswi • Theshano: Ni ṅwala Aa!/Nndaa! Kana vhuimo ha muṱanganedzi, Tsumbo: Ṱhoho ya tshikolo, Vho Mme Netshilaṱa • Ṱhoho ya mafhungo: i tea u ṅwalwa nga madanzi hu u itela uri vhaṅwalelwa vha ṱavhanye u ḓivha mulaedza. Arali ṱhoho i songo ṅwalwa nga madanzi, kha i tou talelwa. • Mutumbu: Luambo lu shumiswaho lu tea u anḓana na tshiimiswa tshine tsha khou ṅwalelwa. Mafhungo kha ṅwalwe nga vhuḓalo u itela uri vhaṅwalelwa vha pfesese mulaedza. • Nyonesano/ phendelo • Ni ṅwala: Wavho a fhulufhedzehaho • Ni tshi fhedza ni tea u ṅwala dzina na tshifani ngauri a vha ni ḓivhi. • Muṅwali u tea u saina. Madzina awe a ṅwalwa nga fhasi ha tsaino. • Zwiga zwa u vhala a zwi longelwi. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 11 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Tsumbo yavhurifhi ha fomaḽa / Tshiofisi 91 Igologola Street Eastfield Ext 10 VOSLOORUS 1475 2O Ḽara 2018 Ṱhohoyatshikolo Mutuli Comprehensive School P.O.BOX 12014 Sibasa 0970 Aa! / Ndaa! KHUMBELO YA U ṰANGANEDZWA SA MUGUDI Ndi khou humbela u ṱanganedzwa sa mugudi tshikoloni tshavho kha gireidi 12. Zwino ndi khou nwala vhurifhi uvhu ndi khou dzhena tshikoloni tsha Tshiawelo Secondary. Ndi muthu wa mafulufulu kha u guda. Ndi a kona u tamba mitambo minzhi sa u raha bola na u gidima zwipotswo. Ndo longela ripoto yanga ya vhukati ha ṅwaha khathihi na ṱhanziela yanga ya mabebo. Ndi kanzhi ndi tshi wana pfufho kha mitambo ya u gidima. Ndi nga takala nga maanḓa arali khumbelo yanga i tshi nga ṱanganedziwa. Wavho a fhulufhedzeaho M. Nḓou _____ Mmbulaheni Nḓou 12 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

4.2 ADZHENDA NA MAAMBIWA A MUṰANGANO Adzhenda Adzhenda ndi mutevhe wa zwiteṅwa zwi angaredzaho mafhungo ane a ḓo vha a tshi khou ambiwa nga hao muṱanganoni. Arali zwo tshimbila zwavhuḓi, i anzela u rumelwa na thambo ya muṱangano Tshivhumbeo tsha adzhenda tshi nga angaredza zwitevhelaho: Nṱha ha adzhenda hu tea u vha na ṱhoho,( I ṱalutshedzaho uri muṱangano ndi wa mini) ḓuvha ḽa muṱangano, tshifhinga na fhethu hune muṱangano wa khou farelwa hone. Zwiteṅwa zwa ndeme: 1 U vula na u ṱanganedza 2 Vhathu vho kundelwaho 3 Vho ḓaho 4 U ṱanganedza maambiwa a muṱangano wo fhiraho 5 U rera zwi bvaho kha maambiwa a muṱangano wo fhiraho 6 Maambiwa maswa 7 Maṅwe maambiwa 8 Ḓuvha ḽa muṱangano u tevhelaho 9 U vala TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 13 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Minetse/Maambiwa a muṱangano Maambiwa a muṱangano a fanela u vha na tsheo dzo dzhiwaho lwa fomaḽa dza rekhodiwa. Kha ri dzhiele nzhele zwi tevhelaho: • Ṱhoho ya maambiwa i fanela u angaredza dzina ḽa tshigwada tsho dzhenelaho muṱangano uyo, ḓuvha, fhethu na tshifhinga tsha muṱangano. • Vhathu vha re hone muṱanganoni. Vho ḓivhadzaho u kundelwa havho. • U vhalwa ha maambiwa a muṱangano wo fhiraho, u ṱanganedzwa ha maambiwa na u sainiwa na u ṅwalwa ha datumu ya tsaino. Maambiwa a songo sainiwa kana u ṅwalwa datumu ḓuvha ḽe a ṅwalwa ngao. A lindela u vhalululwa vhathu vho no tendelana nao a kona u sainiwa. • Hu ṅwaliwa fhedzi mbuno dza ndeme dzo ambiwaho na mihumbulo yo dzhiwaho. Hu shumiswa tshitaila tsha fomala nahone hu tshi shumiswa tshifhinga tsho fhiraho. Tsumbo ya Maambiwa MAAMBIWA A MUṰANGANO WA MIRAḒO YA GIREIDI 11 YA SEKONDARI YA RAMMBUḒA Ḓuvha ḽa muṱangano: 12 Lambamai 2018 Tshifhinga: Bureiki ya u thoma Fhethu: Holoni ṱhukhu Thero: U ṋea mpho Elelwani malugana na gundo ḽe a vha naḽo siani ḽa nḓowetshumo ya vhulimi Miraḓo i re hone: Takalani Muedi (Mudzulatshidulo), Sara Shumba (Muṅwaleli) na miraḓo ya kiḽasi yeneyi ya 30. Miraḓo yo kundelwaho: Shonisani Rashaka na Maemu Ndadza. U vula mushumo na u vhala Mudzulatshidulo o vula muṱangano khathihi na u ṱanganedza vhathu. Maambiwa a muṱangano wo fhiraho o vhalwa a ṱanganedzwa sa a re one a sainiwa. ADZHENDA A bvaho kha maambiwa a mutangano wo fhelaho A ho ngo vha na maṅwe a bvaho kha maambiwa. Mihumbulo nga ha tshifhiwa tshine tsha fanela u rengelwa Elelwani u takalela gundo ḽawe. Sara o ḓa na muhumbulo wa magazini ya ‘Home and Garden’. Mpho a ḓa na wa watshi ya luvhondoni i re na aḽamu. Maambiwa maswa Sara Shumba o gaganya u ri Elelwani kha tou itelwa bepha ḽa u pembelela gundo ḽawe siani ḽa nḓowetshumo ya vhulimi sa izwi gundo ḽawe hu gundo ḽa nnyi na nnyi afha kiḽasini. Muhumbulo uyu wo takalelwa zwihulu nga vhunzhi ha miraḓo. Maṅwe maambiwa Ho ṱahiswa fhungo ḽa uri hu tea u vha na ḓuvha ḽine zwithu zwoṱhe zwa tea u vha zwo khunyeledzwa. Tshavhuyo o gaganya ḽa 12 Nyendavhusiku sa ḓuvha ḽa u guma u dzudzanya vhuṱambo uhu. U vala Takalani sa mudzulatshidulo o vala muṱangano 14 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Ḓuvha ḽa muṱangano u tevhelaho O ṱahisa dzi 16 Lara sa ḓuvha ḽine muṱangano une wa tevhela wa tea u farwa ngaḽo. Tsaino Takalani Muedi (Mudzulatshidulo Sara Shumba (Muṅwale 4.3 ḼIṄWALOVHUṊE / KHARIKHUḼAMU VITHAE Ḽiṅwalovhuṋe ndi ḽiṅwalo ḽi dzudzanywaho lwa vhudele ḽine ḽa buletshedza zwithu zwine muthu a vha zwone/a vha nazwo zwi kwamaho: vhuṋe, zwa pfunzo, tshenzhemo ya mushumo, na vha mu ḓivhaho. Muthu u fanela u ṅwala ḽiṅwalovhuṋe nga nḓila ine ḽa kona u mu ambela a siho. Ndi zwavhuḓi u kona u ṅwala ḽiṅwalovhuṋe ḽine ḽa tou bula thwii zwine na vha zwone. Ḽiṅwalovhuṋe ḽi amba ḓivhazwakale ya vhutshilo ha muthu. Nga zwenezwo hu fanela u dzhielwa nzhele zwi tevhelaho: Kha ḽi angaredze zwidodombedzwa zwoṱhe zwi elenaho na mushumo u ṱoḓeaho. I fanela u vha khagala nahone yo fara zwa vhukuma.Ndi zwa ndeme uri ḽi dzudzanywe nga nḓila i elanaho na mushumo. Ni tshi ḽi dzudzanya ni sedza uri mushumo u khou ṱoḓa zwifhio na kona u ḽi fhaṱa nga nḓila ine ḽa fhindulana nawo. Kha hu dzhielwe nzhele: ḽiṅwalovhuṋe ḽi dzudzanywa ho sedzwa ndivho ya tshenetsho tshifhinga. Arali hu tshi khou itwa khumbelo ya mushumo, hu sedzwa mushumo wonoyo na ṱhoḓea dzawo ha ṅwalwa ndalukanyo na tshenzhemo zwi yelanaho na ṱhoḓea dza poswo. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 15 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Tsumbo ya kharikhuḽamu vithae Kharikhuḽamu Vithae ya Munyai Khumbudzo Zwidodombedza zwa vhuṋe Tshifani: Munyai Madzina: Khumbudzo Ḓiresi ya Vhudzulo: Ṱhohoyanḓou Maṋiini Block K Ḓiresi ya poswo: P.O. Box 3201 Ṱhohoyanḓou 0950 Nomboro ya luṱingo: 078 8301 232 Tshiimo tsha mbingano: A tho ngo malwa Vhudzulapo: Afrika Tshipembe Ḓuvha ḽa mabebo: 1985-09-05 Ṋomboro ya ID: 850905 5372 084 Mbeu: Tshisadzini Murafho: Murema Madzangalelo: U tamba na u ṱalela netibola Zwidodombedzwa zwa pfunzo Sekondari: Gireidi ya 12 Tshikolo: Mphaphuli Secondary School Ndalukanyo dza nṱha ha maṱiriki: Diploma ya Vhugudisi ha Sekondari (2007) Tshiimiswa: Makhado College of Education Thero: Tshivenḓa, English, History, Education, Music Tshenzhemo ya mushumo Muhasho wa Pfunzo Aḓiresi ya mutholi Corner Jorrison & Biccard Str FNB Building 6Floor Braamfontein 011 16 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Tshifhinga: 2007 u swika zwino Tshikolo: Parktown Girls Pfufho: Mutambimakone wa ṅwaha kha netibola Vhane vha nga kwamiwa nga ha nṋe Dzina Vhushaka nomboro ya luṱingo Mr Ratshiṱanga T B: Ṱhoho ya muhasho 082 0811725 Mr S Singo Mudzulatshidulo wa Sadtu 062 346 9872 4.4 NGANEA VHUTSHILO YA MUFU Izwi ndi zwidodombedzwa nga ha mufu zwine zwa katela ḓivhazwakale yawe na zwoṱhe zwa ndeme zwi mu kwamaho. Nganeavhutshilo ya mufu i tea u vha nga nḓila i tevhelaho: • I tea u vha pfufhi nahone yo tou nanga fhedzi zwiga zwa ndeme. • I tea u katela zwidodombedzwa zwa mabebo sa: fhethu na datumu • I tea u vha na zwiṅwe zwiga zwa ndeme zwa mufu • I tea u katela zwidodombedzwa nga ha pfunzo, u shela mulenzhe kha zwikwamaho mvelaphanḓa ya lushaka na zwiṅwe-vho zwe mufu a kona u swikelela a tshi kha ḓi tshila. • I tea u amba nga ha muṱa wa mufu, hu nga vha vhana, mufumakadzi na vha bebi vho salaho. Tsumbo ya nganeavhutshilo ya mufu NGANEAVHUTSHILO YA MUFU MAGEKHA ELIAS MUNERI Magekha Elias Muneri ndi ṅwana wa Vho Tshinakaho na Vho Ratshili Muneri. O bebwa nga dzi 05 Phando 1960 kha ḽa ha Nthabalala. O ḓo phasa Gireidi 12. A isa phanḓa na pfunzo ngei Yunivesithi ya Venḓa, he a phasa pfunzo dza vhudededzi. O vha e muraḓo wo khwaṱhaho kha tshigwada tsha vhaswa kerekeni ngei Vosloorus. O mbo ḓi thomiwa nga vhulwadze ha N1H1 musi a tshi vhuya seli ha lwanzhe Amerika. Vhulwadze ho mbo ḓi bala nga ḽa 30 Khubvumedzi 2009 e vhuongeloni ha Union. O sia mufumakadzi, vhana vhararu, khaladzi mbili na vhabebi vhawe vhoṱhe. A lale nga mulalo Muṱavhatsindi. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 17 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

4.5 MUVHIGO Ri fanela u dzhiela nzhele zwi tevhelaho kha muvhigo: • Ndi ngani muvhigo u tshi ṅwalwa. • Tshivhumbeo tsha muvhigo kana kuṅwalele kwa muvhigo. • Luambo lu shumiswaho kha muvhigo. • Hu vhigwa zwithu zwo tumbulwaho zwine muthu a nga zwi ṱanziela na musi e bogisini ḽa khothe. • Muvhigo u ṅwaliwa uri hu sedzwe zwiṅwe zwi sa khou tshimbila zwavhuḓi, zwi sedzuluswe, hu vhe na ndulamiso, zwi konou ḓo u tshimbila zwavhuḓi. Muvhigi kha vhige mawanwa a tsedzuluso yawe. • A ḓe na themendelo (nga inwe nḓila, kha ṱaluse uri u ṱoḓa hu tshi itwa mini malugana na thaidzo yeneyo) • Kha magumo kana phendelo muvhigi kha sumbe nḓila ya vhupfiwa hawe malugana na muvhigo. Phendelo kha i ṱuṱuwedze muvhali wa muvhigo uri hu nga iwa phanḓa. • Tsaino ya muvhigi kana vhavhigi i tou vha khombe khombe ngauri i vha i nḓila ya u ḓikumedzela kha zwe wa vhigwa. Tsaino i ḓi fana na tshiganḓo tsha gunwe ḽau, ndi ngazwo ri tshi ri muvhigo ndi wa tshiofisi zwihulusa u swika na hanengei khoroni ya mulayo. • Muvhigi u shumisa muthu wa vhuraru arali a tshi khou vhiga muvhigo wa tshiofisi. Tshaka dza mivhigo Muvhigo wa ṱhoḓisiso: vhunzhi ha zwo ambiwaho afho nṱha zwi livhana na muvhigo wa lushaka ulwu. Hu nga ṱoḓisiswa nga zwo iteaho lwendoni zwi songo tshimbilaho zwavhuḓi, khombo yo iteaho na zwiṅwe vho. Muvhigo wa mvelaphanḓa: muvhigi a nga vhiga a tshi sumbedza uri o no guma ngafhi kha mushumo we a pfi a u ite. Kha hu dzhielwe nzhele: mivhigo iyi vhuvhili hayo i nga ḓi vhigwa nga nḓila ya tshiofisi kana i si ya tshiofisi. Tshivhumbeo tsha muvhigo: • Ṱhoho • Marangaphanḓa • Matshimbidzele • Mawanwa • Phendelo • Themendelo • Tsaino ya muvhigi • Tshiimo tsha muvhigi • Datumu 18 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Tsumbo ya muvhigo SUDZULUWANI SHUTTLE COMPANY 1. Ṱhoho Muvhigo wa u litsha mushumo ha maḓiraiva mavhili. 2. Marangaphanḓa Hu tshi tevhelwa ndaela ya mulanguli wa khamphani, u litsha mushumo ha vhareili vhaṋa kha khamphani ya Sudzuluwani nga ṅwedzi wa Lambamai ṋanwaha. 3. Matshimbidzele 3.1. Ho tevhelelwa vho litshaho mushumo vha ambiwa navho mahayani avho. 3.2. Ho vhudziswa na vhaṅwe vha vhashumi vho salaho. 3.3. Ho sedzuluswa matholelwe na kushumele kwa vhareili avho vho ṱuwaho. 3.4. Ho vhudziswa mulangi wa vhareili avho. 3.5. Ho vhambedzwa kushumele kwa khamphani iyi na kwa ya vhahura. 4. Mawanwa 4.1. Vho litshaho mushumo vho sinyuswa nga u sa ṋewa ndiliso kha u shuma nga zwifhinga zwa musi ho no tshaisiwa na u sa ṅwaliswa kha vha UIF. 4.2. Hezwo zwi kha ḓi vha tshililo na kha vho salaho. 4.3. A ho ngo vha na zwinwe vho zwi songo ḓaho kha matholele. 4.4. Mulangi u a ḓivha nga tshililo tsha vhareili. 5. Phendelo Vhareili vho kulea nungo vhukuma. Hezwi zwi khou tsitsa tshirunzi tsha khamphani na mbuelo i wanalaho 6. Themendelo Miholo ya vhareili kha i engedziwe nga 25%. Ovathaimi kha i badelwe u ya nga dziawara. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 19 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

4.6 ATHIKIḼI YA GURANNḒA / MAGAZINI Magazini/athikiḽi ya gurannḓa i ṅwalelwa u itela u ḓivhadza,u kwengweledza na u mvumvusa. Tshitaila na thounu ya athikili zwi laulwa nga ndivho, odientsi, na zwithu zwi ambiwaho nga hazwo. Tsumbo: athikili i ṅwalelwaho magazine ya tshikolo i ḓo fhambana na athikili yo ṅwalelwaho gurannḓa kana magazini yapo. Athikili ndi tshipiḓa tsha mafhungo tshine tsha ṅwalwa nga muṅwali kana vhaṅwali vha tshi ṱanḓavhudza fhungo ḽo tiwaho. Athikili kanzhi i ḓisendeka kha mafhungo ane a khou bvelela nga tshenetsho tshifhinga tenda a vha mafhungo a ṱuṱulaho dzangalelo ḽa vhavhali. Zwipiḓa zwihulwane zwa athikili Mvulatswinga: muṅwali u ḓivhadza fhungo ḽine a ṱoḓou amba nga haḽo. Mutumbu: muṅwali u ṱanḓavhudza nga vhuḓalo mihumbulo yawe nga ha fhungo ḽi re ṱafulani. Phendelo: mafhungo oṱhe a vhinwa henefha. Muṅwali wa athikili u fanela u londa uri u khou fhindula mbudziso dzi tevhelaho kha mafhungo awe: • Ndi nnyi ane a khou ṅwaliwa nga hawe? • O ita mini? • Ndi nga mini o ita zwe a ita? • Zwo itea ngafhi? • Zwo itea hani/nḓila ḓe? • Athikiḽi i tea u mvumvusa ya dovha hafhu ya ṋea nḓivho. Vhulapfu ha Athikiḽi Hu tshi ṅwalelwa gurannḓa. Vhulapfu ha Athikiḽi vhu vha henefha kha 500-750 wa maipfi (kana siaṱari ḽithihi u ya kha mavhili). Zwino ri tshi itela ngudo dzashu na ṱhoḓea dza silabasi, Athikiḽi ri tea u guma henefha kha 180-200 wa maipfi. Ṱhoho ya Athikiḽi Ṱhoho ya Athikiḽi i tea uri i kunge i nyanyule vhavhali. I tea u ṅwalwa nga vhuronwane na hone i vhe na thero. Thero Hu tea u vha na thero ya mafhungo ine muṅwali a ḓisendeka khayo. Tsumbo: Muthu a nga ṅwala nga ha, vhugevhenga, zwa mitambo, zwa makwevho, zwa poḽitiki, dwadze ḽa HIV / AIDS na zwiṅwe. Luambo Luambo lu shumiswaho kha u ṅwala Athikiḽi lu vhe lwo kunaho lune lwa pfala zwavhuḓi. Kuṅwalele ku vhe kwone kwone hu tshi tevhelwa thekeniki dzoṱhe dza kuṅwalele. Kuṅwalele kwa Athikiḽi • I tea u vhalea nga u ṱavhanya nahone nga nḓila i leluwaho. • Mitaladzi kha i dzudzanywe zwavhuḓi nahone luambo lu vhe lwo kunaho lu si na tsho khakheaho khalwo. • Maipfi a u thoma kha athikiḽi ndi a ndeme vhukuma sa izwi a one a no kokodza mihumbulo ya muvhali. Muṅwali 20 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

kha ṱuṱule dzangalelo ḽa muvhali. • Kha hu vhe na u tevhekena kana ndunzhe ndunzhe kha zwi vhigiwaho. Tsumbo ya Athikiḽi PHONDI YO FA NGA MAḒI Vho ri u vuwa vha livha ndiloni yavho. U wana tshisevho tshi tshi ri ndi a pfumelwa vha ṱuwa vho tou mu livha, u Nga Mangalani Tshikovhi swika vho mbo ḓi mu namela. Mapholisa vho vhiga lufu lwa munna we a wanwa o Vho ri u vhona tshinyalelo vha ri zwi siwa zwi tshi vhonwa. papamala damuni. Vho-Josaya Ratsige ndi musi vha na Vho mbo ḓi ri mapholisa vha ḓo vha wana vhudzulavhafu maḓuvha vha tshi khou ṱoḓwa. Tsho dzumbamisaho Vho-Josaya a si tshiṅwe arali hu si uri vho fara ṅwana wavho vha mu likita a ṱoḓou sia vhathu. Hu pfi o fhedzisa tshisevho tshe vha sia. 4.7 INTHAVIYU Inthaviyu i vha vhukati ha vhathu vhavhili, muvhudziswa na muvhudzisi, vha fhethu ho teaho nga tshifhinga tsho teaho. Musi huna inthaviyu hu vha na mufhindulano vhukati ha muvhudzisi na muvhudziswa. Kanzhi inthaviyu ya mushumo i vha na vhavhudzisi vhanzhi na muvhudziswa e muthihi. Hu na tshakha nnzhi dza inthaviyu. Tsumbo: ya mushumo, ya Radio, ya u rengisa, ya u humbela u ṱanganedzwa Yunivesithi kana Magudedzini, nz. Tsumbo ya inthaviyu Iyi ndi inthaviyu vhukati ha Maṱodzi na mudzulatshidulo wa khorwana ya u ṱanganedza matshudeni Yunivesithi ya Maitazwiṱoma. [Ndi ofisini Yunivesithi ya Maitazwiṱoma, Maṱodzi u khou vhudziswa dzi mbudziso nga mudzulatshidulo Vho Nḓou] Vho Nḓou: Maṱodzi ndi humbela uri ni ri ṋee zwi dodombedzwa nga ha inwi muṋe ngau Pfufhifhadza. Maṱodzi: Ndi nṋe Maṱodzi Radzuma. Ndi bva muḓini ure na vhana vhaṱanu. Ndi ṅwana wa vhuraru. Vhabebi vhanga avha shumi, ndi dzheniswa tshikolo nga malume anga. Kha giredi dzoṱhe ndo phasa nga ṋaledzi. Vho Nḓou: Ndi ngani no nanga u ḓa Yunivesithi iyi? Maṱodzi: Thero ya dzhiolodzhi i itwa Yunivesithi ino. Vhagudi vhoṱhe vhane nda vha ḓivha, vha vhupo vhu bvelaho phanḓa mishumoni yavho vho guda henefhano Yunivesithi ino. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 21 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

4.8 TSHIPITSHI Tshipitshi ndi zwine muthu a amba o thetsheleswa nga vhathu. A nga tou vhala kana a amba zwi tshi bva ṱhohoni. Fhethu hune kanzhi zwipitshi zwa ṋekedzwa hone ndi miṱanganoni, dzikhoniferentseni, dzimpfuni, minyanyani, fhethu hu avhelwaho dzipfufho, vhuṱamboni ho fhambanaho na huṅwe. Tshipitshi tshavhuḓi ndi tshi sa farisi vhathu vhuludu nahone tsha dovha hafhu tsha kwama zwine zwa khou bvelela khathihi na u tshimbilelana na nyimele ya henefho hune ha khou ambiwa hone. Hune zwa konadzea tshipitshi tshi tea u koḓelwa nga miswaswo. A tshi tei u lapfesa. 22 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Tshivhumbeo tsha tshipitshi: • Ṱhoho: Tshipitshi tshavhuḓi ndi tshine tsha tea u vha na ṱhoho ine muambi a nga ḓinangela u ya nga thero ya mafhungo kana a tou vhetshelwa yone nga vho mu rambaho. Ṱhoho kha i vhe i kungaho. • Theshano: Afha ndi hune muambi a resha vhathu vha re hone u ya nga u sielisana. • Mvulatswinga: A fha ndi hune muambi a thoma u amba mafhungo awe. Ṱhoho ya mafhungo na yone i thoma u bveledzwa khagala. Zwauri hu khou ambiwa nga mini muthu u thoma u zwi pfa henefha naho ṱhoho ya tshipitshi i songo bviselwa khagala. • Mutumbu: Afha ndi hune ha vha na mafhungo nga u angaredza. Ndi hone hune muambi a ḓa na mbuno dzawe dzoṱhe a tshi dzi tikedza. Phara nthihi kha i itwe nga muhumbulo muthihi. • Phendelo: Tshipitshi tshavhuḓi tshi anzela u pendela nga mutaladzi kana mitaladzi i si gathi ine ha vha hu tshi khou nweledzwa mafhungo oṱhe nga u angaredza, u ṋea themendelo khathihi na u livhuwa vha ngaho sa mutshimbidzamushumo na vhathu vhoṱhe Tsumbo ya tshipitshi TSHIPITSHI TSHA VHUṰAMBO HA U ṰANGANEDZA DZIDIPLOMA Mutshimbidzamushumo, vhaeni vhahulisei, vhashumeli vhoṱhe vha tshino sibadela, vhaongivhatei na vhathu vhoṱhe vho konaho u swika fhano, ndi a vha resha nga mbilu yo ḓalaho dakalo, ndiri ndaa! Mutshimbidzamushumo, ndi pfa ndo hulisea nga maanḓa nga hezwi zwe ha tiwa nṋe uri a vhe nṋe ndi no amba tshipitshi tsha ṋamusi, kana tshipitshi tsha ṋamus tshi vhe tshanga Zwino ha vhathu vha hashu, ndi na fhulufhelo ḽo ḓalaho ḽa uri u vha a hu na a sa ḓivhiho uri ndi ngani ro kuvhangana fhano ṋamusi vhunga zwo no ḓi ambiwa. Ro kuvhangana u takala na avha vhe vha ita mushumo muhulu mungafha. Ro kuvhanganela u takala na avha vhe vha zwi kona u ṱhaphudza pfunzo dzavho Ndi vhanzhi vhe vha thoma navho vha ri vha tshi swika vhukati vha neta. Khevha ha vhe vha konḓelela vha ṱhaphudza pfunzo dzavho. Ṋamusi ri ḓiṱongisa ngavho. Ndi zwone zwine Vhavenḓa vha amba vha tshi ri “u futelela hu a bveledza”. Ndi zwone kha ri pembele navho ri tshi tenda uri na riṋe ḽiṅwe ḓuvha ri ḓo swika hafha he vha swika hone. 4.9 MUFHINDULANO Mufhindulano ndi nyambedzano ine ya vha i tshi khou itea vhukati ha vhathu vhavhili. Mufhindulano u tea u vha nga nḓila ḓe? • Mufhindulano u tea u sa lapfesa. • Mufhindulano u tea u kunga. • U vhe wo fhelelaho u si na magake. • Luambo lu vhe lwo ḓoweleaho kha u shumiswa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 23 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Tshivhumbeo tsha mufhindulano: Mvulatswinga: Mvulatswinga ndi one madzheno a mufhindulano ane a ri dzumbululela zwine ra nga lavhelela. Mutumbu: Ndi une wa vha na madzina a vhathu na zwine zwa khou ambiwa. Madzina a tea u vha mapfufhi na hone mafhungo a tea u thoma phanḓa ha hune dzina ḽa guma hone. Phendelo/ magumo: Iyi ndi ṱhasululo ya zwe zwa vha zwi tshi khou ambiwa nga hazwo. Tshiṅwe tshifhinga muṅwali a nga pendela nga u ṋekedza kana u amba zwine zwa vhina mafhungo a zwi vhea ngomu zwitangini. Tsumbo ya: Mufhindulano [Maluṱa u ṱangana na Thilivhali nḓilani. Ndi kale a tshi khou mu ṱoḓa malugana na tshikolodo tshawe tshine a vha natsho] MALUṰA: Ndi matsheloni, Thilivhali. THILIVHALI: Ndi khou zwi vhona uri ndi matsheloni. MALUṰA: Ni nga tou mphindula ngauralo ndi tshi khou amba na inwi ndo tou takala. THILIVHALI: Zwa u takala haṋu a zwi ntshumeli tshithu, ndi khou ṱoḓa masheleni anga ane na nkoloda ṋamusi. Ndi lini na fhano tshe nda ni ṅwalela marifhi ni sa fhinduli. MALUṰA: Ndi a zwi ḓivha zwauri ndi a ni koloda, fhedzi ḓivhani hafha. THILIVHALI: Ndi ḓivhe hafha kha mini? MALUṰA: Ndi na vhathu vhane nda vha koloda sa inwi vhane na vhone nda tama u vha badela. THILIVHALI: Zwino? 4.10 TSENGULUSO / RIVIYU Ndi nḓila ine muthu a ṋea mihumbulo yawe nga ha tshithu tshine a khou sengulusa. Afha hu nga sasaladzwa kana ha khoḓiwa, zwi tshi bva kha zwine musengulusi a zwi vhonisa zwone. Musengulusi makone ndi ane a sa dzhie sia. Onoyo ndi ane a ṋea tshifanyiso nga nḓila ine musi u tshi ṱangana na tshithu itsho, wa wana tsho touri kokotolo na tsenguluso yo ṋewaho nga musengulusi. Henefha ndi hune muṱali a ṋea vhuḓi na vhuvhi nga nḓila ine ya eḓana. Maga ane a tea u tevhedzelwa musi hu tshi Zwisumbedzi itwa tsenguluso. Mvulatswinga; u ṱhaṱhuvha ṱhoho ine ya khou tea Nga u tou pfufhifhadza. U rwa nṱha ha ṱhoho. u senguluswa 24 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Mafhungo a vhuvha ha tshithu Zwidodombedzwa zwine zwa ḓivhadza muvhali kana muthetshelesi nga ha ḓivhazwakale.dizain- i,mbonalo na zwoṱhezwoṱhe zwine zwa kwama ṱhoho ya mafhungo ane a khou tea u senguluswa Manweledzo mapfufhi nga ha ṱhoho khathihi na Ṱhaṱhuvhani puloto/zwi re ngomu/ tshumelo/ thikhedzo iṅwe na iṅwe. mbonalo / na zwiṅwe vho. Kha filimu/ḽitambwa/ bugu, ni songo ṋea khunyeledzo hafha. Ṅongo wa mafhungo kana tshivhindini: Ṋeani tsen- Ni songo ṋuṋedza kana u dzhia sia. Tikedzani guluso yaṋu nga u tou angaredza. Ṋeani na mi- mihumbulo yaṋu nga mbuno. humbulo yaṋu hafha Magumo; Khunyeledzani tsenguluso yaṋu Ṅweledzani mawanwa aṋu hafha. Tsumbo ya tsenguluso / riviyu ya bugu Tsenguluso ya Mafeladambwa nga N.E Sigogo Itepa Publishers, 2006 Ndo vhala tshiṱori kha khanḓisomviswa ya bugu ya Mafeladambwa ya Vho N.E Sigogo. Muṅwali o ḓiṋea tshifhinga tsha u engedza zwidodombedzwa a tshi itela vhavhali. Vhabvumbedzwa vha ndeme vho ṅwalwa kha mutevhe mathomoni, ha konou ḓa mutevhe wa vhaṅwe vhabvumbedzwa. Maipfi ane a ṱalutshedza mubvumbedzwa muṅwe na muṅwe o dzudzanyelwa u konou pfesesa uri ndi vho nnyi havha musi tshiṱori tshi tshi kwama vhutshilo havho. Na guḽosari ya masiaṱari a 17 mafheleloni a bugu i ṋea ṱhalutshedzo ya mathemo na maṅwe mafhungo a sa dzheniseiho nga ngomu ha tshiṱori, fhedzi zwine zwa engedza mafhungo ane a ita uri muvhali a pfesese. Nga murahu ha u vhala bugu lwa vhuvhili, ndo ḓiwana ndi tshi khou vhala ndi tshi dovha tshiṱori, ndi tshi takadzwa nga nḓila ine vhutshilo ha vhabvumbedzwa ha vha hu tshi khou vhambedzwa na ha vhaṅwe, na nga nḓila ine ha khou ṱumanywa ngayo na u elela na mudzedze wa tshiṱori. Mushumo wa ṱhoḓisiso we muṅwali a ita u vhonala kha nganetshelo ya tshiṱori. Ndi zwa vhukuma ndi tshinetulusi na tshidzinzi tsha muhumbulo tshine u nga si sendele kule natsho. Musenguludzi: R Manngo TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 25 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

5. ZWIBVELEDZWA ZWIPFUFHI ZWA VHUDAVHIDZANI Vhulapfu ha zwibveledzwa zwipfufhi zwa vhudavhidzani’ Tshivenḓa LH 100-120 maipfi Tshivenḓa LeT 80-100 maipfi Tshivenḓa LeV 60-80 maipfi. 5.1 KHUNGEDZELO Khungedzelo ndi nḓila ya u anḓadza bindu kana tshumelo ine muthu a i ṋekedza. Muṅwali wa khungedzelo u fanela u londa zwi tevhelaho: • U ṱuṱula dzangalelo ḽa vharengi. • U ṱalutshedza na u ita uri vhathu vha fune tshibveledzwa. • U livhisa kha tshigwada tshikene tsho tiwaho (vhaswa, vhaaluwa, vha shumaho na zwiṅwe.) • U fanela u ṱuṱuwedza na nga u shumisa tshivhalo tsha vha shumisaho tshibveledzwa tshenetsho. • U fanela u kona u shumisa luambo lwa u fhuredzela. Tsumbo ya khungedzelo LUVHOLA FHETHU HA U AWELA Vho neta nga mushumo wa ṅwaha woṱhe? • Kha vha ḓe vha netuluwe fhano Luvhola. • Vha songo ḓa vho fara tshithu, ri ḓifhelwa nga u vha ṋea tshumelo. • Ro no wina tshiphuga luraru tsha u vha vhomakone. • Ri vhomasithesele kha zwi tevhelaho:  Minyanya  Vhudzumbamo ha vhavhingani vhaswa  Dzikhonfarensi  Ṱano ḽa zwa sialala Riṋe ra balelwa u vha thusa ri vala bindu ḽashu. Mitengo yashu i tou kokovha fhasi. Ri wanala henefha thavhani ya Luvhola kha ḽa Luvhola. U ḓivha zwinzhi vha nga ri kwama kha: (015) 234 8987/8/9 kana 096 453 0000 kana luvhola@yahoo.com LUVHOLA LUVHOLA LUVHOLA LUVHOLA 26 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

5.2 FUḼAYA Fuḽaya ndi zwibambiri zwo gandiswaho zwa siaṱari ḽithihi zwine khakwo ha vha ho itwa khungedzelo nga ha vhuṱambo, tshumelo kana zwibveledzwa zwa thengiso. Fuḽaya dzi anzela u shumiswa nga vhoramabindu vhaṱuku vhane vha khou aluwa Vhunga zwa u dzi bveledza zwi sa tou ḓura nga maanḓa. fuḽaya dzi fhambana na burotsha ngauri dzone dzi vha na siaṱari ḽithihi fhedzi, nahone a dzi vhi dzo khavhisiwa kana u itwa na Zwifanyiso na dziembulemu. Fuḽaya a dzi kombetshedzwi u bveledzwa nga mivhala-vhala yo fhambanaho, ngeno burotsha dzi tshi kombetshedza u nakiswa na u bveledzwa nga nḓila i ḓuraho. Ndivho ya fuḽaya ndi: • U kunga • U ṱuṱula dzangalelo • U ṋea nḓivho kana pfunzo • U ṱuṱuwedza muthu u dzhia vhukando Tsumbo ya Fuḽaya VHENGELE ḼA PRINCE ḼI KHOU VULA SOWETO Khushumusi yo swika, khushumusi yo vha swikela vhukati ha ṅwaha. Yashu khushumusi i ḓo ḓa luvhili kha ṅwaha. Vhathu ro pfa zwililo zwavho. Zwe ra vha ri tshi khou zwi lila zwo sendela. Mafhungo a takadzaho asiano. Vhengele ḽashu ḽi funeswaho ḽa Prince, ḽo vhandamela. Ḽi ḓo vula fhaḽa muḓini wa Soweto. Vhengele iḽi ḽi khou vula ḽi na zwipeshala zwi mangadzaho. Thundu dzoṱhe vha ḓo dzi wana nga hafu ya mutengo vho u ḓowelaho. Ḓuvha ḽa u vula: 30 Ḽara 2018 Tshifhinga: 10H00 u swika 21H00 Vharengi vha fumi vha u thoma vhane vha ḓo vha vho renga zwithu zwa mutengo u linganaho kana u fhira R500, 00 vha ḓo ṋewa luṱingothendeleki lwa mahala. 5.3 PHOSIṰARA Phosiṱara ndi nḓila ya khwiṋesa ya u vhambadza zwithu zwa ndeme nga nḓila ya u zwi ṅwala kana u zwi ganḓisa kha mabammbiri mahulwane ane a nga tou nambatedziwa fhethu ha nnyi na nnyi. Nga nnḓa ha u vhambadza, phosiṱara i a vha i tshi pfukisa mulaedza/nḓivhadzo, thambo kana fulo. Phosiṱara i nga vha na tshifanyiso kana i sa vhe na tsho. Phosiṱara yavhuḓi i fanela u: • kunga maṱo a muvhali • u vhalea naho muthu a songo tou sendelesa tsini • sa vha na mafhungo manzhi • pfufhifhadzwa nga zwiga zwi re na ndeme • vha na zwidodombedzwa zwa muthu ane a nga kwamiwa Tsumbo: TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 27 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

• dzina na nomboro ya luṱingo Tsumbo ya phosiṱara KHONIFERENTSI YA ḼIFHASI YA TSIVHUDZO NGA HA DWADZE ḼA HIV/ AIDS Vhadzudzanyi: Tshigwada tsha Treatment Action Campaign na Muhasho Wa Zwa Mutakalo Fhethu: Tshiṱediamu tsha Ṱhohoyanḓou Ḓuvha:16 Nyendavhusiku 2018 Thero: Masiandaitwa a tshitshili tsha eidzi Vhaambi: • Muphurofesa, MT Muḽazwivhisi: (Yunivesithi ya Venḓa) • Dokotela RC Mudzanani (Yunivesithi ya Johannesburg) Khoniferentsi iyi i ḓo dzhenelwa nga vhathu vho fhambanaho na vhane vha khou bva kha mashango a SADEC. Phanḓa nga mutakalo wavhuḓi phanḓa!!! 28 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

5.4 MASIA NA NDAELA Ri shumisa masia musi ri tshi laedza muthu uri a nga swikisa hani fhethu. Ra shumisa ndaela kha u ṱalutshedza uri zwithu zwi itiswa hani. Musi ri tshi laedza ri shumisa ḽimudi ḽa ndaela. Ni tshi ṋea ndaela /masia ni fanela u pfufhifhadza nahone no bvela khagala. Izwi zwi fanela u ṅwalwa hu na ndunzhendunzhe. Kalani zwikhala nga nḓila i re yone. Arali hu khiḽomitha dza fumi kha dzi vhe dzenedzo. Laedzani nga zwithu zwihulwane zwi sa sudzulusei sa tshikolo, kereke, na zwiṅwe. Tsumbo ya masia Nḓila ya tsinisa ya u bva tshiṱitshini tsha bisi na u ya banngani. Ni tshi tou bva tshiṱitshini ni ye mondeni. Ni ḓo mbo ḓi dzhena kha bada khulwane. Ni mbo ḓi tou longondo nga yeneyo bada u swika hune na ḓo wana robotho. Henefho ni khonele mondeni ni dzhene kha tshiṱaraṱa tsha Dada, ni tshimbile u swika mithara dza maḓana maṱanu ni ḓo wana mafhande a T. Ni pfuke zwiṱaraṱa zwiraru ni ḓo kona u wana giratshi, ni tshi tou i fhira ni ḓo wana kereke i kha tshanḓa tshauḽa. Phanḓa ha kereke hu na mafhande a T, ane na fanela u tevhela tshiṱaraṱa tsha Sadama. Ni tshimbile mithara dza 100 ni ḓo wana bannga i kha tshauḽa tshaṋu. 5.5 DAYARI Dayari ndi bugu ine muthu a rekhoda zwiitei zwa vhutshiloni hawe zwine a vhona zwi zwa ndeme khae. Muthu a nga ṅwala na vhuḓipfi hawe nga ha nzulele kana nyimele. Dayari i tea: • u sumbedza ḓuvha ḽa zwiitei zwo ṅwalwaho. • u ṅwaliwa kha vhuimo ha muthu wa u thoma. • u bvisela khagala vhuḓipfi na nyanyuwo. Tshitaela tshi songo vha fomala. Ni fanela u dzhiela nzhele zwi tevhelaho musi ni tshi ṅwala dayari: • Ni ṅwale datumu. • Ni shumise muthu wa u thoma. • Ni bvisela vhuḓipfi haṋu kha bammbiri. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 29 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Tsumbo ya dayari Musumbuluwo, 23 Luhuhi 2018 Khotsi anga vho mmbidzela kamarani yavho zwenezwi mme anga vha kha ḓi tou bva u ṱuwa. Vha ri ndi fanela u ḓa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe nda adzela mmbete wavho. Ndi tshe ndo ima vha mbo ḓi ntsukumedzela kha mmbete vha n… A vho ngo nndonda ndi tshi vhea mukosi wa vhuṱungu. Tshe vha amba ndi uri ‘wa tou zwi munyu, wo fa. Ḽavhuvhili 24 Luhuhi 2018 Mme anga vha khou bva. A vha ḓivhi uri vho ntsia khakhathini. Heḽi ḽiduna ndi a ḽi vhenga. Hone ndi khotsi anga vha vhukuma shu? Ḽo vula vothi… 5.6 GARAṰA YA THAMBO Vhunga na dzina ḽi tshi tou ḓibula, garaṱa ya thambo mushumo wayo ndi u ramba. Vhathu vha nga rambelwa zwithu zwo fhambanaho sa vhuṱambo ha mabebo, munyanya wa mbingano, vhuṱambo ha zwa pfunzo, na zwiṅwe. Mafhungo mahulwane ndi u dzhiela nṱha tshivhalo tsha maipfi tsho lavhelelwaho uri a songo vha maṱukusa kana manzhisa. Thambo I nga angaredza zwi tevhelaho: • RSVP (vha humbelwa u fhindula) • Kuambarele • Tshitaela na thouni • Nyimele I ḓo sumbedza arali zwi fomala kana zwi si fomala • Mafhungo o fhelelaho a si a ndeme. Tsumbo ya garaṱa ya thambo 30 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Kha vha ḓe vha takale na riṋe. U vha hone havho vhuṱamboni ha u pembelela MARANDELA SINGO kha u vuledza hawe pfunzo zwi ḓo vha zwa ndeme kha riṋe. Zwododombedzwa zwa vhuṱambo zwi nga nḓila i tevhelaho: Ḓuvha: 2 Shundunthule 2018 Fhethu: Holoni ya lushaka ya Mutale Tshifhinga: Iri ya 10 Kuambarele: Ku si kwa fomaḽa RSVP: Livhuwani kha 082 999 3322 Shandukani kha 083 777 4564 LWENDO LWO VULEDZEA MIFHULULU MIFHULULU MIFHULULU MIFHULULU 5.7 GARAṰA YA POSWO Garaṱa ya poswo na tshipiḓa tshṱuku tsha u ṅwalela: hezwi zwi amba uri mafhungo ane a ḓo ṅwaliwa khayo a ḓo vha mapfufhi. • Garaṱa ya poswo I fanela u vha na mafhungo mapfufhi. • I fanela u vha na thouni isi ya fomaḽa • I fanela u vha na ndumeliso /theshano na dzina ḽa murumeli. Hu na nḓila nnzhi kana dzo fhambanaho dzine vhathu vha dzi shumisa kha u rumela milaedza yo fhambanaho fhethu kana kha zwithu zwo fhambanaho. Hone-ha edzonu pfa uri garaṱa ndi mini: • Garaṱa ya poswo ndi garaṱa ine ya shumiswa kha u rumela milaedza nga poswo. • Mulaedza u rumelwa nga garaṱa heyi u si na fulobo. • Ndi garaṱa yo itwaho hu na ndivho ya uri i nga shumiswa nga yone iṋe sa mulaedza wo tou poswaho. • I nga vha gararaṱa ṱhukhu i re na tshifanyiso kha ḽiṅwe siaṱari ngeno kha ḽiṅwe hu tshikhala tshine khatsho ha ṅwalwa mulaedza • I nga vha garaṱa ya masiaṱari mavhili ḽiṅwe ḽi ḽa tshifanyiso ngeno ḽiṅwe ḽi ḽa ḓiresi na tshiṱemmbe. Miṅwe ya mishumo ya garaṱa ya poswo asiyi: • U rumela milaedza mipfufhi. • U ramba. • U fhululedza. TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 31 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

• U humbudza. • U tamela mashudu. • U ṱuṱuwedza na zwiṅwe. Tsumbo ya garaṱa ya poswo TSHIṰEMMBE Rudzani Manngo PO Box 585 Kha khonani yanga Rudzani Shayandima Afha ndi tama u livhuha khonani na mashaka kha u ntikedza. Ndi livhuha 0927 thuso ya masheleni na mihumbulo nga tshifhinga tsha munyanya wa khaladzi anga Wavho Funanani 32 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

5.8 U ḒADZA FOMO Shango ḽine ra khou tshila khaḽo ndi shango ḽine ḽa ṱoḓa ri tshi ḓadza fomo kha vhunzhi ha zwithu zwine ra vha ri tshi khou zwi ṱoḓa. Ndi kha dzenedzi dzi fomo dzine ra wana vhuvha ha muthu ho dodombedzwa. Tsumbo ya fomo ya u humbela mushumo: A. POSWO YO KUNGEDZELWAHO Tshiimo tshine tsha khou humbelwa (sa) Muhasho we tshiimo tsha kungedzelwa khatsho: Ṱhoho ya tshikolo tsha Mbilwi Muhasho wa Pfunzo ya Mutheo Nomborondaula (sa kha khungedzelo) Arali vha ṋewa mushumo vha nga thoma lini KANA vha nga shuma lwa u onesa lwa tshifhinga tshingafhani kha 2012/045 mutholi wavho wa zwino? 01 Ṱhangule 2018 Ndivho ya u humbela mushumo U bveledza luambo lwa Tshivenḓa. U fhaṱa na u vhulunga mvelele ya Tshivenḓa. U (Kha vha ṅwale mafhungo mararu) alusa vhukoni ha u vhala Tshivenḓa. B. ZWIDODOMBEDZWA ZWA VHUṊE Tshifani Tshikota Madzina Thendo, Mangalani Nomboro ya vhuṋe 9509110354080 Murafho Murema Mbeu Tshiduna Vha na vhuholefhali? Hai! Vha mudzulapo wa AfrikaTshipembe? Ee! Arali i hai, vha wa lushaka lufhio? A zwi ṱoḓei TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 33 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

C. RI VHA KWAMA Luambo lu no takalelwa kha vhudavhidzani? Luisimane Nomboro ya luṱingo nga tshifhinga tsha 015 970 4250 mushumo Nḓila ya vhudavhidzani Poswo imeiḽi X fekisi Zwidodombedzwa zwa vhudavhidzani thendo@yahoo.com (zwa afho nṱha) D. DZINDALUKANYO Dzina ḽa Tshikolo / Pfunzo dza Ṅwaha Thekhinikhaḽa College nṱhesa Yunivesithi ya Venḓa BA 1990 Yunivesithi ya Kapa MA 2001 Ngudo dza zwino (Tshiimiswa na ndalukanyo): PhD, Yunivesithi ya Limpopo E. TSHENZHEMO YA MUSHUMO 5 (A vha litshe arali vho ṋekedza kharikhuḽamu vithae Mutholi Tshiimo zwino U bva U swikela Ndivho ya u ṱutshela Wa zwino Ṅwedzi Ṅwaha Ṅwedzi Ṅwaha mushumo Muhasho wa Mudededzi Phando 1991 Fulwi 2002 Nyaluso Pfunzo Muhasho wa Ṱhoho ya Fulwana 2002 Fulwi u swikela Nyaluso muhasho Pfunzo zwino Arali vho vhuya vha tholwa kha tshumelo dza lushaka kha vha Ee Hai sumbedze arali hu na zwine zwa ita uri vha si tholwe hafhu. Arali hu ee, kha vha ṋee dzina ḽa uyo muhasho. A zwi ṱoḓei 34 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

F. DZINYAMBO (Kha vha ṅwale u lingedza, u kona, u konesa ) Tshivenḓa U amba U konesa U vhala U konesa U ṅwala U konesa Luisimane U amba U konesa U vhala U konesa U ṅwala U konesa Tshivhuru U amba U lingedza U vhala U kona U ṅwala U lingedza G. THEMENDELO (A vha litshe arali vho ṋekedza kharikhuḽamu vithae i re na zwidodombedzwa) Dzina Vhushaka havho Luṱingo (tshifhinga tsha navho JT Mulaudzi Ṱhoho ya Tshikolo 0159628327 BR Bele Muraḓo wa Siviki 0159720468 NN Mashavhela Dokotela wa muṱa 0158902344 Ndi a ana uri mafhungo oṱhe o fhelela na hone ndi one na uri o lulama u ya nga ha nḓivho yanga. Ndi a zwi ḓivha uri mafhungo a si one e a ṋetshedzwa a ḓo ita uri khumbelo yanga i bviswe kana ndi thathiwe mushumoni. Tsaino: T.M. Tshikota Datumu: 30 Lambamai 2018 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA 35 VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

36 TSUMBANḒILA YA VHUGUDISI NA VHUGUDI HA ZWIBVELEDZWA ZWA VHUSIKI NA ZWA VHUDAVHIDZANI | TSHIVENḒA

Published by the Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895, Pretoria, 0001 Telephone: 012 357 3000 Fax: 012 323 0601 © Department of Basic Education website facebook twitter www.education.gov.za www.facebook.com/BasicEd www.twitter.com/dbe_sa 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110