Skip to content
Study guide

Gr12 IsiNdebele Study Guide LR

Grade 12 IsiNdebele study guide, 50 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: IsiNdebeleGrade 1250 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Ungalindeli abafundi bona benze izinto engekhe Via Afrika iGreyidi 12 Incwadi katitjhere IsiNdebele Ilimi wazenza ngokwakho. Angeze walindela abafundi kobana bafike ngesikhathi, nangabe wena ngokwakho awufiki ngesikhathi. Angeze walindela abafundi bona baziphathe kuhle bebahloniphe abanye abantu nangabe wena ngokwakho Lekhaya awubahloniphi. Nawenza lokho, abafundi bathoma ukukulingisela, baqala wena bonyana wenzani. iGreyidi 12 Study Guide — Patiswa Qokweni, uHlokokulu begodu nguTitjhere P.J. Masilela, E.T. Mampokoro, M.B. Jiane I-Via Afrika iyakuzwisisa, ikuthathela phezulu begodu isekela umsebenzi wakho njengotitjhere. Unomsebenzi oqakatheke Via Afrika IsiNdebele Ilimi Lekhaya khulu kezefundo, begodu siyabona bonyana imisebenzakho ibandakanya okunengi kunokufundisa nje kwaphela. Sisebenze ngokuzikhandla ukubulunga isikhathi sakho nokwenza ipilo yakho ibe lula, begodu siyazikhakhazisa ngokukghona ukukusiza bona ufundise ngepumelelo isifundwesi. Nanzi ezinye zezinto esizenzileko ukukusiza kilekhosi etja tjha: 1. Umlandelande utlolelwe bona ukhambisane ne-CAPS (Isitatimende Somgomo WeKharikhyulamu YeliZweloke WokuHlola). Qala ekhasini 16–25 ukubona bonyana iindingo ze-CAPS zifezwe bunjani. 2. Itjhejuli yomsebenzi ohlongozweko ufakiwe. Qala ekhasini 26–29 ukubona bonyana lokhu kungakubulungela isikhathi esingangani. 3. Isihloko esinye nesinye sithoma ngehlathululo yalokho okufundiswako neentlabagelo ezidingekako. Qala ekhasini 30 ukuthola bonyana lokhu kuzokusiza bunjani nawuhlelako. 4. Kunesiyeleliso esikusiza ngokuhlela ibelo bona uqede yoke imisebenzi yomnyaka ngesikhathi. Ikhasi 33 liyakutjengisa bona lokhu kwenziwa bunjani. 5. Isiyeleliso sokwethulwa kwemiqondo nokufunda ngokusizwa kunikelwe kesinye nesinye isihloko. Qala isibonelo ekhasini 38. 6. Zoke iimpendulo sewunikelwe zona ukuze sikubulungele isikhathi nawuzenzela imisebenzi ngokwakho. Qala isibonelo ekhasini 38. 7. Godu sifake ne-CD ezele ngeentlabagelo ezizokusiza ekufundiseni nekuhloleni kwakho. Qala ngaphakathi kwekhavara yangaphambili. Incwadi yomfundi engumkhambisani, uzokuthola koke okumumethweko ekulindeleke bonyana abafundi bakho bakwazi kuhle. Incwadi yomfundi itloleke ngelimi elilula ukwenzela bonyana abafundi bafunde lula. Idizayini nokwendlaleka kwayo kuyakarisa begodu kwenza ukufundisa kwakho kunganyamisi. Singathanda ukuzwa umbono wakho. Kungani ungasitjeli bona kwenzekani ngokusithumela i-imeyili ku: isindebele@viaafrika.com? Namkha, ungavakatjhela iforamu yethu yabotitjhere ku: www.viaafrika.com. Language: IsiNdebele www.viaafrika.com
sty Via Afrika IsiNdebele Ilimi Lekhaya IGreyidi ye 12 Via Afrika Our Teachers. Our Future.
2
Okumumethweko 1. Ukulalela nokukhuluma 2. Ikulumo elungiselelweko 3. Ikulumo engakalungiselelwa 4. Ikulumo-pendulwano 5. Ikulumo-pikiswano 6. I-inthaviyu 1. Ikufunda nokubukela 2. Iinkondlo 3. Inovela 4. Umdlalo 5. Irarano 1. Ukutlola nokwethula 2. Amatheksti wokuzitlamela 3. Amatheksti wokuthintana 1. Izakhiwo nemithetjhwana yelimi 2. Ukurhunyeza 1. Ukuhlolwa 3
1. Ukulalela nokukhuluma         4
           2. Ikulumo elungiselelweko         5
               3. Ikulumo engakalungiselelwa   6
           4. Ikulumo-pendulwano     7
        5. Ikulumo-pikiswano       8
¢ Umdosiphambili uthula isiqhema sakhe bese ekugcineni usonga ikulumo yabo. e Kuba nabanikelimaphuzu. e Kuba notjheja isikhathi bona isikhulumi nesikhulumi sithethe imizuzu emingaki. e Ikulumo le ingathatha imizuzu ematjhumi amabili ukuya kwematjhumi amabili nahlanu. e Isiqhema kumele sibeke amaphuzu azokuvikela isiqhema sabo bonyana singadliwa, zingasekela amaphuzu wazo gokuveza imibandela kunye neembonelo. e Kuba nomngcinisihlalo olawula ikulumo-pikiswano. e Isiqhema esithole amaphuzu amanengi ngokuya ngokwabanikelimaphuzu ngiso esiphumelelako. 6. I-inthaviyu lyini i-inthaviyu? Kuhlungwa kwabantu lokha nabafuna abantu emsebenzini. Kubayini kwenziwa i-inthaviyu? e Banengi abafuna umsebenzi loyo. e Bafuna ukukhetha obadlula boke. e Bafuna ukwazi umuntu abafuna ukumkhetha bonyana umumuntu onjani. Imithetho elandelwako ukuze kufikwe ku-inthaviyu e Kuthonywa ngokutjengisa ngesikhundla ebafuna bonyana sizaliswe emaphephandabeni, emirhatjhweni nakibomagazini. e Ofuna isikhundla uthumela ikharikhyulamu vithayi (c.v.) neforomu le z83 esiphandeni onikelwe sona. e Bakhetha abantu abathathu ukuya kwabahlanu ukuphikisana ngesikhundla leso ku- interview. e Abakhethiweko babethelwa umtato bona beze ku-interview ngelanga elibekiweko. e Nabangakatholakaliko bakutlolela incwadi nanyana bayakundlula bafune omunye. Ukuzilungiselela i-inthaviyu: 1. Yazi ikampani leyo eyokuhlunga. 2. Zazi wena ngokwakho. 3. Yazi ngomlandu womsebenzi wakho. 4. Yazi ngehlelo lemibuzo.
Yazi ikampani leyo eyokuhlunga e Kumele ufunisise ngesikhundla nangeendingo zekampani ukwazi bonyana ufinyelele eendingweni lezo. e Ungabethela umtato isiberegi sekampani bona sikuthumele amabhrotjha ngomlandu wekampani. e Ungafunisisa ngekampani leyo ku-inthanede. Kuzokuya ngokuhi inayo iwebsaydi (website) leyo. Esikhathini esinengi iinkampani ezikulu zinayo. Zazi wena ngokwakho ¢ Qabanga ngendlela ongarhelebha leyo ofuna ukuyiberega. e Qabanga ngendlela ongarhelebha ukukhula kwayo ikampani leyo. Yazi ngomlandu womsebenzakho e Lungisa imitlomelo yakho bewukgone ukuhlathulula kabanzi ngomberegwakho. e Thola amareferensi namakhophi womberego wakho ukuze ukgone ukuwukhombisa njengobufakazi kumhloli. Yazi ngehlelo lemibuzo. e Esikhathini esinengi bangakubuza bonyana ‘sitjela ngawe’. Khumbula bonyana nabakubuza umbuzo loyo abathi ubatjele ozithandako nongazithandiko ukuzidla. Bafuna ubatjele ngekghono lakho kiloyomsebenzi owenzako, ungabatjengisa nemitlomelo yakho njengobufakazi bokuberega budisi nokuzimisela kwakho. e Zilungiselele nemibuzo ebudisi khulu efuna bona uqabange. Ukuvela kokuthoma e Lokhu kungenzeka emizuzwini emihlanu ku-inthaviyu. Bangagqala izinto ezifana nalezi: 1. Ukufika ngesikhathi. 2. Imbatho lakho. 3. Tlimilomzimba. 1. Ukufika ngesikhathi e Ungafika emizuzwini emihlanu ngaphambi kwesikhathi obekelwe sona ukukhombisa bonyana uyasigcina isikhathi nanyana ungaghatjhwa esikhundleni leso. 10
Imbatho lakho Kumele umbathe ngokuya kweikhundla osifunako. Nawungazi bonyana umbathe bunjani, ungabethela ikampani leyo ubuze isiberegi bonyana kwembathwa bunjani ekampanini. Khumbula bonyana iinyathelo kufanele ziphoritjhwe ukuze zitsegeme. Amabhurugu kunye neenkerede kufanelezipreswe. Ungazesi khulu izinto zokuzenza muhle ungasabonakali ubuziwena. Tlimi lomzimba Indlela okhamba ngayo kufanele ikhombise ukuzithemba. Kufanele uhlale kuhle nangehlonipho esitulweni ngemva kokobana uhlaliswe. Ungalotjhisa nangesandla ukukhombisa ihlonipho nokuzithemba. Ukwenzeka kwe-inthaviyu Qala abantu abakuhlungako ngemehlweni. Khombisa ukuba nomndlandla bewungaphelelwa namfutho. Lalelisisa kuhle ngombuzo obuzwa wona bewungenelele ngendlela ongakghona ngakho ukukhombisa bonyana uyawazi umsebenzi okukhulunywa ngawo. Khuluma kuhle, butjhelela. Khuluma izinto eziliqiniso kwaphela ngombana iinkampani zinamandla wokukubophisa nakukhona amala owafakileko. Ungathomi ubenze ubutjhapho bokukhuluma umphathi wangaphambilini kumbi nanyana bekakuphethe kumbi kangangani. Zama bonyana ukhuluma okuhle kwaphela bewumoyizele kancani. Nawugqeda ukuphendula imibuzo yoke, bayakuvalelisa kulandele abanye Ophumeleleko nguye obethelwa umtato atjelwe. Abantu ababandakanywa ku-inthaviyu (panel members) Umjameli wehlangano(union) Umphathintambo/ umgcinisihlalo Unobhala Ababuza imibuzo Abajameli beenhlangano ezahlukahlukeneko 11
Isahluko 2 1. Ukufunda nokubukela             12
Indlela yokufundela ukuzwisisa e Funda isigetjhana msinya. e Zama ukubuyekeza lokhu okufundileko engqondweni yakho. e Qalisisa isihloko, umtloli nesiphetho sesiqephu. e Tlola phasi amaphuzu agakathekileko owatholiko esiqetjhaneni. Ngemva kokufunda Kumele ukwazi uuphendula imibuzo ngetheksti yoke. Uphendule imibuzo ngokuya ngobudisi bayo. Ube ukwazi ukuveza yakho imibono, nokusebenzisa ilimi nekulumo engophileko nengakanqophi. Bese ukwazi nokubuyelela utjho itheksti ngokuyitlola phasi. Imibuzo ekufanele bonyana uzibuze yona nawugeda ukufunda. e Ngubani umtloli? e Yini ummongo-ndaba? e Senzeka kuphi isenzo leso? e Kubayini sitlolwe isiqephu leso nofana umdlala lo? Yini abafuna ukusitjela khona? Imibuzo ongazibuza yona ngaphambi kokobana ufunde ngekumbeni lapho uphiwe khona umsebenzi wokufunda. e Ingabe isiqetjhana sami sinesifundo? e Ingabe siyawenza umuhluko kubamukelilwazi? e Ngesabamukelilwazi abafaneleko? e Side ngokwaneleko? e Ngiyasizwisisa mina mthuli? e Ngisifundile ngaphambi kokobana ngisethule? Amatheksti atlolwako Lawa matheksti akhupha imicabango yabatloli. Ngaphasi kwalamatheksti sifumana nakhu okulandelako: linkondlo Inovela Umdlalo lindatjana ezifitjhani 13
2. linkondlo Ziyini iinondlo? Zimhlobo womtlolo onetjhebiswano. Umtloli ukhetha amagama ngokutlhogomela nokuwababalela, ukuveza imizwa nokuthatheka kwakhe ngokuwahlalisa ngemitjho namkha ngeendima. Iindima lezobese ziyahlukaniswa nazo. lindingo zokutsenga ikondlo Kungombana sifuna: 1. Umgondo osepepenenei. Umgondo obhagileko. Ummongo-ndaba nomlayezo wekondlo Iinthombenggondo. Umoya wekondlo AREY Y Ingaphakathi lekondlo. a. Ukukhethwa kwamagama. b. Iphimbo. 7. Ingaphandle lekondlo. 8. Isakhiwo semida neendima 9. Thlobo lekondlo 10. Ivumelwano. 11. Irhobela. 12. Amaghinga wetjhada 13. Igido 14. Amatshwayo wokutlola 15. Ukubuyelela. 16. Ifanamdumo. 17. Injambementi. Ummongo-ndaba Yini ummongo-ndaba? e Sisekelo sezomtlolo. Ngilokho ojutjhiwo yikondlo okungaba yikondlo, imidlalo nofana inovela. Isibonelo: ekondlweni kaj.m mthimunye ethi ‘ngilisani ngiphaphe’. 14
Ikondlo leikhuluma ngezepopotiki, iveza bonyana inarha ahlala kiyo inokuninana ngokombala, kubangiswana amandla njll. tjheja: ummongo-ndaba ungaba ngilowo obonakalako nongabonakaliko. Isibonelo: ekondlondlweni kak.s mahlangu ethi ‘mthombo ongomiko’. Imbongi iveza umthombo esazi bonyana sisela kiwo (amanzi). Ngakwelinye ihlangothi ikhulume “ngefundo” efunyanwa ngabakhulu nabancan. Ukukhethwa kwamagama Imbongi isuke itlole ikondlo yayo isebenzisa amagama akhethekileko ngokutlhogomela nangokuwababalela ukuveza imizwa yayo ngalokho ekungophileko. Amagama akhethwa mtloli ingasi woke ekondlweni kodwana kunalawo umtloli aveza umoya nemizwa yakhe ngokuthi asebenzise amagama layo ingabi ngilawo ajayelekileko kodwana aba nakutjhoko. Isibonelo: ekondlweni kad.m jiyane ethi ‘mma afrika’. Imbongi isebenzise amagama athi ‘sakusukela, sakuhlutha koke’. Imbongi iveza indlela abantu basahlekwa ngakhona bathathelwa koke. ‘wasala udududu ngombana ulilahle’. Lokho kutjho bona abantu basele banganalitho ngombana bababantu abanzima. Amagama la aveza imizwa yomtloli ngendlela ibandlululo labenza ngakhona abantu abanzima. Isakhiwo semida neendima Ikondlo itlolwa ngemida neendima nayibaliwe iveza iindima. Umfundi kumele azi bonyana zingaki iindima kanye nemida ayibumbileko nokobana zikhambisana bunjani nommongo-ndaba. Njengokuthi ikondlo ibunjwe ziindima ezingaki. Indima ngayinye iba nemida eingaki. Imida yekondlo iyalingana nanyana ayilingani ngobude, eminye imida ivulekle iminye ivalekile. Ngokulingana sikhuluma ngobude. Ngokungalingani imida ivange emide nemifitjhani. Imida evulekileko ngileyo enganamatshwayo. Imida evalekileko ngileyo enamatshwayo wokutlola. 15
Isibonelo: ekondlweni kam.s ntuli ethi ‘ndlela yakwamloto’. Ikondlo le yakhiwe ziindima ezintathu. Indima Imida Indima yokuthoma neyesithathu zakhiwe (zibunjwe) mimida emine kuthi yesibili ibunjwe mimida esithandathu. Umtlolingo kutjhiyanisa iindima zakhe uveza ukobana iindima ezinemida elinganako uthula ikulumo yakhe ngokulingana kuthi ndima iveza amazizo wakhe ngalokho obekwenzeka, ngamanye amagama ugandelela lokho okwakwenzeka. Uveza umrabhondaba okhambisananokutjhiwo yikondlo. Ikondlo le yakhiwe ngemida emifitjhani nemida ayilingani ngamalunga begodu eminye ivalekile eminye ivulekile, lokho kwenza ikondlo le ibe mnandi begodu uthula imizwa yakhe ngobufitjhani nangobude bemida lokho kutjho bonyana emudeni emifitjhani imbongi ithula imizwa yayo ngokupheleleko, kuthe emide uthula imizwa yakhe ngokudepha. Umoya wekondlo Nasikhuluma ngomoya wekomdlo sikhuluma ngobujamo imbongi ebegade ikibo nayitlola ikondlo yakhe njenjokobana bekadanile, athabile, atshwenyekile njll. Umoya wekondlo sikghona ukuwufumana lokha sifunda ngokuzwisisa ikondlo, uyavela ngokusepepeneneni umoya. Umoya wekondlo uvezwa ngilokho okutjhiwo yikondlo (ummongo-ndaba). Isibonelo: ekondlweni kaj.m mthimunye ethi ‘ngilisani ngiphaphe’. Imbongi isemoyeni wokudana, udaniswa zizenzo ezenzeka ephasini ahlala kilo njengokuninana ngobuhlanga njll. Thlobo lekondlo Thlobo lekondlo livezwa yindlela imbongi iveza ngayo imizwa yayo ~ I-eleji [elegy] b. I-ephigi [epic] c. Ikondlo sinyefula [satire] d. Isonede [sonnet] 16
T-eleji ¢ Lelilihlobo lekondlo kwesinye isikhathi kuthiwa yimbongisililo ngombana lapha imbongi iveza imizwa yayo ngokuratharatha nofana ngokulila. e Esikhathini esinengi vane kukhulunywa ngomuntu osele ahlongakala nofana ukufa. l-ephigi e Le yikondlomlandu lapho imbongi iveza umlandu namasiko athileko nemiraro yakhona. e Yide begodu iveza umlandu wesitjhaba nofana wendawo ethileko nezehlakalo zakhona ngokwehlukahlukana kwazo. Lapha izehlakalo ziyalandelana ngokwenzeka kwazo Ikondlo sinyefula e Le yikondlo enyefula izenzo zomuntu ngokusebenzisa amagama akhethekileko ukunyefula izenzo lezo. Isonede e Le yikondlo ebunjwe mimida elitjhumi nane. Amasonede ahlukahlukene ngokuya kwemphetho zakhona. Lapha kuqalwa abokamisa ekupheleni komuda. Isibonelo sesonede: Khuyini? Ziinthudze ezinganamkhozeleli, Malerhe kasokulunga atlakaze njalo, Bumerumeru inga ziimagameru ebusuku, Burhanyarhanya senga masotja kakhwini Yimedze ebhalela abotitjhere ngekumbeni. Madzinyani aragwa sikhukhukazi, Mgolojani inga bunyonyo bobukhahlo, Watjhelela umatjhelela inga kutjhek’ itjheme. Ngithanda umathandukudla osithela maqede ngibhambalale, Ngivuke ngitswe ngekhwezi ngikhwele, 17
Nokho nimatjhatjha ngokubalekel’ ingwenya, Niyilisa itjhagale esitikini inibhedlhe tle! Nginibone nibaleka ngokuthi ye! Kwengorho. Nganifunafuna nganitlhoga ngathembela ebusukwini. Umbuzo 1. Ingabe lihlobo lini lekondlo leli elingehla? Sekela ipendulwakho. yisonede, inemida elitjhuminane. Amaghinga wetjhada [rhythm] e Lapha imbongi isebenzisa amalungu, amagama, imida, abongwaga nabokamisa ikwenza ikondlo yakhe ibe mnandi ngokubuyelela amanye amagama kanengi (rhobela). e = Okugqakathekileko: lokhu kufaka phakathi ufanamdumo pheze emtjhweni munye, kungaba bokamisa nanyana abongwaga nomutjho woke. Abofanakamisa Isibonelo: ekondlweni kam.s mahlangu ethi ‘umraranisi’ ‘osiraranisa besirarajane’ Abofanangwaqga e Isibonelo: ekondlweni kam.s mahlangu ethi ‘umraranisi’ ‘osiraranisa besirarajane’ ¢ Ukubuyelela emtjhweni ekondlweni ‘ndlela yakwamloto’ ‘ngozi uphuma njengelanga ngozi uthjinga njengelanga’ e Lokhu kubuyelela kwenza ikondlo ibe negido elimnandi begodu icacisa ummongo-ndaba ukobana uzwisiseke. Igido e Nasikhuluma ngegido sikhuluma ngevumalwano esekela lokho okutjhiwo yikondlo. Siba nemihlobo ehlukaneko yegido elibunjwa yivumelwano. a. Ivumelwanothoma b. Ivumelwanophakathi 18
c. Ivumelanophetha Ivumelwanothoma Malungu avumelanako emideni emibili yendima yekondlo. Isibonelo: ekondlweni kam.s ntuli ethi ‘ndlela yakwamloto’ Endimeni yokuthoma umuda wokuthoma nowesibiliibunjwe —_ngu ‘ngi’ Ivumelwanophakathi Ligido elibunjwa kuvumelana ngaphakathi kwamagama afanako nofana amalungu afanako emudeni munye wekondlo. Isibonelo: ekondlweni kaj.k mahlangu ethi ‘ngisathi ubaba’ ‘ngikhuzwe nangani bangani’ . Ivumelwanophetha Libunjwa litjhada lamagama esiphethweni semida elandelanako yendima yekondlo. Kunemihlobo eminengi yevumelwano phetha. Ngamavumelwano la imbongi yenza ikondlo yayo icace, ihlathulule ibe mnandi, begodu yena igido elikhambisana nommongo-ndaba. Imihlobo yakhona a. b c. d Ivumelwaneyeqa . Ivumelwanophuka Ivumelwanosingathano . Ivumelwanongakubili Ivumelwanoyega Lelivumelwano libunjwa malungu wetjhada elifanako esiphethweni semida endimeni yekondlo. Isibonelo: ekondlweni kaj.m mthimunye ethi ‘ngilisani ngiphaphe!’ endimeni yesibili ibunjwe liphethini ka a, b, a, b. Isibonelo: yiza siphaphamtjhini yiza, a yiza ungiginye ngiphaphe. B Ngiphaphe nawe, a Ungikhafulele la a 19
b. Ivumelwanophuka Leli liphethini elitjengisa ukuphuka nanyana ukungalandelani kuhle kwamagama asesiphethweni sendima yekondlo. Iphetheni leyo ibunjwe ngu a,b,c,b. Isibonelo: ekondlweni kaz.s shongwe ethi ‘umuntu yena, awa.’ endimeni yokuthoma yoke ibunjwe liphethini lika a, b, a, a. Ikondlo Umuntu yena! Awa. ebusuku umuntu uyagegedwa ss a nakuyikomo uyidlule kuhle, b inja, ingcono, iyakhongotha. A umuntu yena! Awa. A c. ivumelwanosingathano Leli livumelwano elibunjwa malungu asingathano esiphethweni sendima yekondlo. Isibonelo: ekondlweni kaj.m mthimunye ethi ‘ngilisani ngiphaphe.’ Emudeni wetjhumi nantathu ukuyakewetjhumi nesithandathu ibunjwe liphethini lika a, b, b, a. Ikondlo Ngilisani niphaphe! yiza siphaphamtjhini yiza, a yiza ungiginye ngiphaphe. B Ngiphaphe nawe, b Ungikhafulele la a Ivumelwanongakubili Lelivumelwano libunjwa malunga amabili avumelana ngokubili. Libunjwa liphethini lika a, a, b, b. Lokhu kuvumelana nomtloli ukukhambisana nommongo- ndaba ngokuveza imizwa yakhe ngendlela ekhamba ngakubili. 20
e Jsibonelo: ekondlweni kaz.s shongwe ethi ‘umuntu yena, awa.’ Endimeni yesibili ibunjwe liphethini lika a, a, b, b. Ikondlo Umuntu yena! Awa. layaphi ithemba lobuntu? kwayaphi ukusizana kwabantu? gadesi umuntu uphalwa sibandana. Dw Pr umuntu yena! Awa. Amatshwayo wokutlola ekondlweni e Amatshwayo wokutlola ekondlweni adlala indima eqakathekileko ngombana asivezela imizwa yembongi nomoya ogade ikiwo nayitlola ikondlwayo. e Isibonelo: ekondlweni kad.m jiyane ethi‘mma afrika’. Imbongi isebenzise itshwayo eliyikhoma emudeni ngokunanaba lokho akutjhoko. Siphumuzi esenza bonyana umuntu nakakhulumako aphumule kancani. Elinye itshwayo lokutlola ngunobuza(?) e Lelitshwayo litjengisa ukungabi nependulo, ufuna ukwazi into ethize Ikondlo: Umuntu yena! Awa. layaphi ithemba lobuntu? kwayaphi ukusizana kwabantu? gadesi umuntu uphalwa sibandana. DW > PS umuntu yena! Awa. Emudeni wokuthoma kunetshwayo elingunobuza lapho imbongi ifuna ipendulo yokobana nangambala ubuntu bayaphi? Isibabazo(!) e = Lelilitshwayo lokutlola elibabaza ngento ethile eyenzekako nanyana ezakwenzeka. e Isibonelo: ekondlweni kaj.m mthimunye ethi ‘ngilisani ngiphaphe’. Imbongi igandelela ekutjhoko ngokubabaza. 21
Namanye amatshwayo. Imbongi ngamatshwayo wokutlola ikhambisana nommongo-ndaba. linthombengqondo Ikondlo etloleke kamnandi kumele ibe neenthombenggondo, ngamanye amagama iinthombe ozakhele wena engqondweni. Iinthombengqondo zibunjwa kusebenzisa amagama athileko aveza ilimi lobukondlo abuye asetjenziswe ngokungakajayeleki ukuze okuhlathululwako kuzwisiseke bekucace kukhambelane nommongo-ndaba wekondlo Zinengi iinthombengqondo. Sizakwenza iimbonelo ngalezi ezilandelako: Isifaniso/isimanyaniso Irhwala Isifaniso/isimanyaniso Isimanyaniso kusuke kufaniswa izinto ezimbili ezingafaniko kodwana zikhomba zibe namatshwayo afanako. Isimanyaniso sinezakhi zazo. Isibonelo: ekondlweni kad.m jiyane ethi ‘khuyini’. Endimeni yokuthoma emudeni wesithathu. ‘bumerumeru inga ziimagameru zebusuku.’ Imbongi icacisa lokho ekutjhoko ngokumanyanisa iimagameru nobumerumeru njll. Irhwala Lesi sithombengqondo esandisa ikulumo ngendlela eyenza ikulumo leyo ingekhe yenzeka Isibonelo: ekondlweni kaz.s shongwe ethi ‘umuntu yena, awa.’ Emudeni wekhomba umuntu angeze aphawa sibandane. Nezinye iinthombengqondo. Ukurhobela. Nasirhobelaako sisebenzisa igama loke emideni emibili yekondlo. Imihlobo yerhobelo. a. Irhobela toma. Irhobela phakathi. Irhobela phetha. Irhobela siphambano. ono Irhobela tjhigama. 22
Ukurhobela thoma. Magama atholakala ekuthomeni emideni emibili yekondlo afannako. Isibonelo. Yiza siphaphamtjhini yiza, Yiza ungiginye ngiphaphe. Ngiphaphe nawe, Ungikhafulele la Ukurhobela phakathi Magama afanako atholakala phakathi emideni emibii yekondlo. Isib: Abantu babuza indaba. limbandana zabuza umraro. Ukurhobela phetha. Magama afanako atholakala esiphethweni semida emibili yendima yekondlo. Isib: Ngokuhle kodwa. Ngokumbi kodwa. Ukurhobelatjhigama. Magama atholakala emideni emibii yekondlo kodwana atjhigamile. Isib: Gadesi umuntu uphalwa sibandana. Umuntu yena! Awa. 3. Inovela Iyini inovela? Yindaba etlolwa ibe zizahluko, begodu iba namakhasi amanengi ukundlula umdlalo. Lokho kwenziwa ngombana umtloli uhlathulula yoke into ngokupheleleko nelwazi lakhona liba linengi. lindingo zenovela e Isakhiwo-isingeniso, umzimba nesiphetho. e Isakhiwana-sisusa serarano, ukutjharagana,isitlhori e Abalingisi ¢ Indima yomdembi. 23
¢ Ummongondaba nomlayezo. e Isiphetho esingakalindeleki. Lapha kuyelelwa imihlobo yabalingisi nokuthi umtloli ubaveze bunjani. Imihlobo yabalingisi benovela ¢ Unmlingisi oyikutani e Mlingisi indaba idzimelele kuye. e Abalingisi abakhulu nanyana abagakathekileko. e Laba balingisi abenza indaba ikgone ukuragela phambili, ngaphandle kwabo indaba angeze yakghona ukuragela phambili. e Abalingisi abancani. e Laba balingisi ababakhona endabeni ukundlulisa iphuzu elithileko kwaphela. e Indaba iyakghona ukuragela phambili ngaphandle kwabo. Ukuvezwa kwabalingisi e Ngamabizo wabo e Ngezenzo e Ngezambatho e Mtloli ngokwakhe e Ngabanye abalingisi e Ngalawa amaphuzu wokuvezwa kwabalingisi ukghona ukubona abalingisi laba babonakale baphila. Indima yomdembi (narrator) e Umdembi mumuntu ositjela ngalokho okwenzekako endabeni. Indba eyinovela kwande khulu indima yomdembi kunekulumo-pendlwano. Umdembi lo kuba mtloli yena ngokwakhe. Nguye osithatha asindlalela indaba njengobana injalo. Isibonelo: enoveleni ka p.b skhosana ethi mbala ngubaba ekhasini lesi 3 “umavela yena olizibulo, wabhalelana noyise asesemncani. Uyise wathi amkhuthaza bona afunde, azokwazi ukuba yindoda, walikhomba libaba. Waphambana neemfiso zakayise. Waphetha sele athethe umfazi unakabini. Nokumthathokho wathatha buthebelele, ngombana ilobolo laphuma kuyise. Namhlanje nangu usebenza nzima. Udosa emhlweni ngepilo emzinakhe.” 24
Ingemuva nesizinda netjhebiswano lomlingisi nommongo-ndaba Ingemuva lithulusi elisitjela ngokobana inovela, umdlalo ususelwa kuphi. Ingemuva lisinikeza iphahla lesikhathi kanye nendawo. Umfundi kumele akghone ukubona ingemuva, lokho ukghona ukukwazi nawufunyene ilwazi elingophilekokanye nelimi elisetjenziswe mtloli. Ingemuva kumele likhambisane nomlingisi khulukhulu oyikutani nalokho okutjhiwo yinovela(ummongo-ndaba) Kumele kuvele bonyana umtloli ukghonile ukukhetha umlingisi okhambelana nommongo-ndabakhe, ingemuva lakhe liyawuveza ummongo-ndaba. Akuvle bonyana indawo, isikhathi zimfanele umlingisi oyikutani nasiqalisisa ngobudala nanyana ubutjha bomlingisi. Umlayezo Ngilokho okwenze bonyana umtloli atlole inovelakhe, umlayezwakhe ngobonisako bonyana into ethize ungayenza nofana ungayenzi. Abatloli baveza amazizo wabo ngesiga esithize abaziqabangela sona nanyana abosibona ngamehlo wenyama bese basidlulisela abamukelilwazi ngendlela yomtlolo. Umlayezo ubuya uveze bonyana nasele siyifundile inovela sizuzeni njengokuthi isiga leso singasenza nanyana singasenzi, kuya ngokobana wena mfundi uwuzwe njani umlayezo odluliswe mtlolo. Umbuzo Ngokufunda kwakho le novela ethi: mbala ngubaba ngabe umtloli usivezela wuphi umlayezo? Ipendulo: Umlayezo wokobana sihloniphe amagama wabantu abadala, sibalalele kulokho obasitjela khona.umavela azange alalele uyise wagcina sele atlhaga ngokungatholi litho esifisweni sakhe ebegade asitlamele abantwabakhe. 4. Umdlalo lindingo zomdlalo Isakhiwo: isingeniso, umzimba nesiphetho. 25
Isakhiwana: isethulo, ukutjharagana kwezinto, irarano, isitlhori, ibohlololo, uuqala emuva. Ummongo-ndaba nemilayezo. Ukutjhebisana kwengemuva lesizinda nomlingisi nommongo-ndaba. Isakhiwo a. Isakhiwo siba nesingeniso, umzimba kunye nesiphetho. Isingeniso Esingeniswenisiveze umdlali oyikutani nomraro aqalene nawo kunye nesizinda indaba/umdlalo wenzeka khona. Esakhiweni kalapho sifumana khona umdlalo uthoma khona, umtloli wakha imizwa efana nokuthaba nokufuna ukwazi izinto. Umzimba Emzimbeni umdlali oyikutani ulwa nokurarulula imiraro yakhe aqalene nayo nokuvela kweminye imiraro lapho umdlali azama ukulwa nawo. Isiphetho Esiphethweni kulapho umtloli asivezela khona imiphumela yomraro ebegade aqalene nawo. Kuya ngokuthi irarululwa bunjani. Isakhiwana Sifumana isethulo nesisusa serarano esingenisweni Isusa serarano Ngilokho okwenza umdlalo uragele phambili. . Itjharagano lezinto/ukutjharagana Litholakala ngemuva kobana sithulelwe okususe irarano emdlalweni. Lapha umdlalo uya ngokukhula. Lokhu kwenza umdlalo ukhule ube uyokufika esitlhorini (mraro ahlangabezana nomdlali emvimbela iragelo phambili lakhe. Isitlhori Esitlhorini kulapho sifumana bona umlalo sewufike lapho bewulindelwe khona. Imibuzo ebebazibuza yona abadlali iyaphenduleka. Kuvela iqiniso lomdlalo woke. 26
5. Irarano Khuyini irarano? Kughulana nanyana kukulwa kweenqhema nanyana abantu ababili abaphikisanako emdlalweni. Irarano livela khulukhulu kumdlali omkhulu oyikutani, indaba edzimelele kuye kuba nezinto nofana umqondo efuna ukuwenza kuthi labo abaphikisana naye baqhulane naye. Umdlalo angeze waphila ngaphandle kwerarano. Imihlobo yamararano a. B. Irarano hlangana nabahlali Leli lirarano elibakhona hlangana nabadlali omlingisi oyikutani noyimbongi. Irarano langaphakathi Lelirarano liba ngaphakathi komdlali ongakghoni ukutjela omunye ibe yindaba edla yena yedwa. Irarano hlangana nomdlali wendawo Lelihlobo lerarano lilethwa mdlali osele ararene nendawo etja afika kiyo. Lokhu kungabangelwa yikambiso yendawo, ubujamo bezulu bezulu bendawo njll. . Irarano hlangana komlingisi namasiko Lilethwa babantu abanamasiko angafaniko nanyana umuntu ongafuni ukulandela isiko lekhabo Okugakathekileko: umfundi kumele akwazi ukuveza lamararano angehla Bese uyaveza nokobana bekukukuphi, kwenziwani begodu bobani abararanako. Abadlali Abadlali babantu abenza bona umdlalo uphile. Abadlali abatholakala emdlalweni ngabalandelako: 1. Umdlali oyikutani 2. Umdlali oyimbongisi 3. Umdlali osizako nanyana orhelebhako 27
Ukuhlathululwa kwabadlali 1. Umdlali oyikutani ¢ Ngiloyo umdlali odzimelele kuye. e Ngiloyo ohlangabezana nemiraro yakhe. e Nguye okumele sibone bonyana imiraro yakhe uyirarulula bunjani. e Utholakala pheze kizo zoke iingephu. 2. Umdlali oyimbongisi e Ngiloyo obangisa ikutani ukobana ingaphumeleli eemfisweni zayo. e Naye utholakala pheze kiso zoke iingephu. e Angazenza umuntu ozwelana nofana osiza ikutani 3. Umdlali osizako nanyana orhelebhako ¢ Umudlali osiza imbongi nanyana ikutani. e Kuya ngehlangothi alidlalako nanyana alikhethileko. e Mdlali omumbi ofana nomhlanganisi Bangavezwa ngalindlela: ikutani umsizi imbangi 28
Isahluko 3 1. Ukutlola nokwethula   29
kwemitjho. Ukusetjenziswa khulu kweembaluli neemphawulo. Ukusetjenziswa kwelimi elingasilo lesindebele.[irejista]. Ukusebenzisa iindima ukwakha nokuthuthukisa ukutlola kwakho Ukuhlukanisa umsebenzi wakho ngeendima kunikeza ngokusepepeneneni imiphumela yokuziveza nawutlolako. Tlola ulandele isakhiwo esilandelako: e Isingeniso Indima yokuthoma isingeniso, esingenisa isihloko nendawo yesehlakalo. Isingeniso kumele sibe sifitjhani sithathe itjhejo lofundako. Isingeniso sikunikeza umqondo wokobana kuzokulandela ini. e Umzimba Isingeniso silandelwa ziindima ezinengana ezakha umzimba wendaba, bese unaba kabanzi ngesihloko. Indima enye nenye igalene khulu namahlangothi ahlukeneko wesihloko. e Isiphetho Indima yokugcina endabeni isiphetho esihlanganisa koke otlole ngakho ngokufitjhani. Sivamise ukuveza imizwa yakho ngesihloko. Ofundako kumele ezwe bonyana sele askupheleni Nakukghonakalako umutjho wamaswaphelo kumele ube namandla, usale emqondweni walowo ofundako. Ukuzilungiselela ukutlola indaba/i-eseyi Nawuzokutlola yenza isiqiniseko sokobana uyahlela. Ungasebenzisa iindlela ezilandelako zokuhlela: e Buthelela lwazi ngesihloko. e Tlola imibono ozoyisebenzisa nanyana njani. e Tlola imibono usebenzisa amaphuzu aqakathekileko namabinzana. e Sebenzisa umebhe-nggondo. e Buthelela imibono ekhambelanako endaweni yinye. Ungasebenzisa nanyana ngiyiphi indlela yokuhlela ozikhethele yona. Kufanele kube nobufakazi bokobana uhlelile, wabuyelela wafunda umsebenzakho waswaphelisa ngokuwulungisa iimphoso zaokutlola. 30
2. Amatheksti wokuzitlamela I-eseyi ecocako         I-eseyi ehlathululako 31
         I-eseyi ephikisako      32
     3. Amatheksti wokuthintana      33
Imihlobo yeencwadi zangokomthetho Yesinghonghoyilo Yesibawo. Yokuthokoza. Yokumema. Yokuhalalisela. Yokubawa umsebenzi neyerhwebo. Amatshwayo weencwadi zangokomthetho. Yoke into ngaphandle kwesiphande salowo othumelako kutlolwa eduze komkhawulo owehlako osesandleni sesincele. Tlola isiphande sothumelako nelanga lokutlola, akutlolwe ngokuzeleko phezulu naphakathiesandleni sokudla nephepha. Yeqa umuda bese utlola ibizo nesiphande salowo omthumelako eduze nomkhawulo esandleni sesincele. Akutlolwa amatshwayo wokutlola kizo zombili iimphande. Yenza isiqiniseko sokobana uyamazi umuntu omtlolelako.isib. [nom/kos.] Yeqa umuda utlole isihloko salokho ozokukhuluma ngakho bese uyasithalela. Yeqa umuda bese utlola isingeniso esizokunaba kabanzi ngesihloko Yeqa umuda, enye nenye indima iphathelene nehlangothi elihlukeneko ngokutlolwa ngakho. Yeqa umuda bese utlola isivaleliso Tlikitla ibizo lakho nesibongo begodu nobululi ongibo ubufake eembayaneni. Isibongo siyatlhogeka ngombana utlolela umuntu ongamaziko. 34
Isahluko 4 1. Izakhiwo nemithetjhwana yelimi        35
Ungenza lokhu nawuphendula isifundo sokuzwisisa halela imibuzo onegama elibuzako. Thalela amagama amqondo omkhulu. Tjheja amagama akutjela bonyana wenzeni (khetha bewuthalele) Imihlobo yemibuzo e Imibuzo efuna ilathululo. e Imubuzo eveza wakho amazizo. e Imibuzo ufuna utjho amazizo womtloli. e Imibuzo efuna ipendulo yinye. e Imibuzo efuna ipendulo emumutjho. e Imibuzo efuna udzubhule ethekstini. e Imibuzo efuna iimbonelo. 2. Ukurhunyeza Khuyini ukurhunyeza? Kubuthelela ngobululaa imigondo eqakathekileko ngombana ufinyeze itheksti leyo ibe yifitjhani ngamagama athize abikiweko. Kubeka ngawakho amagama, imiqondo (ummongo ogakathekilko ngomuntu nanyana ngento ethize ngobufitjhani nangendlela ezwakalako. limfuneko zokurhunyeza Kudingeka amaphuzu aqakathekileko kwaphela. Susa ilwazi elingadingekiko njengokubuyekeza, ukuhlathulula nokudzubhula. Sebenzisa wakho amagama, ukutjengiswa bona uyayizwisisa ithksti leyo. Kumele utlole ukurhunyeza ngendlela ebikako begodu ngesikhathi esindlulileko. Indlela ongarhunyeza ngazo Funda imileyo ngokucophelela ukuze wazi bonyana kudingekani njengenani lamagamaelidingekako, nanyan lendima edingekako. Skima itheksti ukuze wazi bonyana ikhuluma ngani [ukuskima likghono lokufunda elikuvumela bona uqale itheksti ukufumana okudingekako (okukhulunywa ngakho)] 36
Funda itheksti bese uthalela amagama amqondo omkhulu womutjho, ungathaleli amagama aziimbonelo ahlathululako njalonjalo. Umqondo omkhulu uvamise ukutholakala emutjhweni wokuthoma. Tlola imiqono eqakathekileko. Nawurhunyeza ngendima, hlanganisa amaphuzu aqakathekileko abe yindima yinye bese uyawahlanganisa ngokusebenzisa amagama afanele: kokuthoma, kwesibili nanyana kunjani nomahluko obonakalako hlangana nezinto ezimbili ezindlulele. Khumbula ukusebenzisa wakho amagama kodwana ungalahli umqondo, ungakopisi amagama njengoba anjalo ngombana uzokulahlekelwa mitlomelo. Hlala enanini lamagama onikezwe wona. Tlola umtlamomlingwa (draft) wokuthoma susa ilwazi nanyana amagama angadingekiko. Bala amagamakho — faka nanyana phungula nakamanengi ukuze ukhambelane nomleyo. Editha ukurhunyeza kwakho utjheje amatshwayo wokutlola nakungakatloleki kuhle kwelimi. Buyelela utlole umtlolomlingwa nokugcina ngokutjheja bonyan utlole ngewakho amagama. Tlola amagama owasebenzisileko bona mangakhi. [ inani lamagama | Umngopho wokurhunyeza e Kukusiza ukubona imiqondo eqakatheke khulu emtlolweni nokukhulumisa imigondo leyo. e Ukuzwisisa ubudlelwano hlangana namagama, iindima nomutjho. e Ukukghona ukubona amaphuzu aqakathekileko. 37
Isahluko 5 1. Ukuhlolwa IMITLOMELO YOKE: 100 ISIKHATHI: AMA-AWARA AMA-(2) IPHEPHELI LEMIBUZO LINAMAKHASI ASI-(6) YELELA 1 Iphepheli lineengaba ezintathu, u-A, B kanye no C. A. Amatheksti wokuzitlamela. B. Amatheksti wokuthintana amade. C. Amatheksti amafitjhani, amithombo nanikela ilwazi namanye. 2. Phendula imibuzo ngaphasi kweengaba zozintathu. ISIGABA A: AMATHEKSTI WOKUZITLAMELA UMBUZO 1 Khetha isihloko ESISODWA bese utlola indaba engaba namagama ama 250 — 290. Umfundi kumele atlole umebhenggondo ngesihloko azokutlola ngaso atjengise nalapho alungise khona iimphoso ngombana uzokwabelwa imitlomelo elitjhumi bese kuthi eminye imitlomelo ayibuthelele ngomsebenzi opheleleko. 1.1 Kunezwangobatjho bona ukungaphumeleli kwabafundi kubangelwa kuhlukunyezwa babelethi babo. Tlola indaba uveze wakho amazizo (50) 1.2. Ukunganeliseki kwabodorhodere ngemirholo kubangela ukuhlongakala kweenguli eembhedlela zombuso. Veza umbono wakho ngalokho. (50) 1.3. Imisebenzi ilahleka mihla namalanga. Umbuso unomthelela thize ekulahlekeni kwemisebenzi. Vuma nanyana uphikisane nalombono. (50) 1.4 Ebuphilweni bomuntu kunezinto ezihle neziqakathekileko ezimenzakalelako. Tlola indaba ngesihloko esithi: “ Okuhle okwakhe kwangenzakalela epilweni” (50) 1.5 Amalanga la ukukhamba ngekoloyi endleleni kuyingozi, abantu abasafiki emakhaya. Tlola indaba unabe ngeengozi zendlela. (50) 1.6 — Tlutjha nanamhlanjesi alithandisisi ukuhlala emakhaya, qobe kuthola umsebenzi bahlala emafledzini, bazitholele indawo yokuhlala khona. Uthini umbono wakho 38
ngalendaba ngabe kuhle nanyana kumbi lokho na? Sekela ngamaphuzu afaneleko. (50) 1.7. Amapholisa sithi babantu abasivikelako kodwana kuneendaba zingathabisiko ngawo amapholisa la. Tlola indaba utshwaye bonyana kungenziwani ngalezizehlakalo ezenziwa mapholisa. (50) 1.8 Qalisisa isithombe esingenzasi bese utlola indaba ngaso ngalokho okubona kwenzeka. (50) IMITLOMELO YESIGABA A [50] 39
ISIGABA B: AMATHEKSTI WOKUTHINTANA AMADE UMBUZO 2 Khetha isihloko ESISODWA bese utlola ngaso amagama abe li- 100 - 120. 2.1. linkolo ziyavalwa bakubawe bona ulungise ikulumo yokuvalelisana hlangana nabafundi nabotitjhere. Tlola ikulumo leyo. (30) NOFANA 2.2. Tlolela uMphathisikolo senu incwadi lapho unghonghoyila ngokungaphathwa kumbi botitjhere benu. (30) NOFANA 2.3. Tlolela umnganakho incwadi umcocele ngamatjhuguluko asele akhona efundweni yanamhlanjesi nokobana akusize njani. (30) NOFANA 2.4 Ungenele iphaliswano labakwa’Vodacom Yebo Milionairs’wathumba manje bayaku-inthaviyuwa. Tlola i-inthaviyu leyo halngana nawe nabo. _—(30) IMITLOMELO YESIGABA B: 30 ISIGABA C: Amatheksti amafitjhani wokuthintana, amithombo, anikela ilwazi, abukelwako kanye naweendlela ezahlukeneko zokuthintana. UMBUZO 3 Khetha isihloko ESISODWA bese utlola ngaso amagama abe ma-80 -100. 3.1 Umnakwenu uyatjhada ekupheleni komnyaka lo. Tlola ikarada lesimemo umeme iinhloba nabangani bekhenu (20) NOFANA 3.2. Umumuntu ohlala atlola izinto zakhe azenzako kumalangeni wakho. Tlola izinto ofuna ukuzenza kusukela ngomhla-ka 25 kuSewula kuze kufike ngomhla-ka 03 kuNobayeni. (20) NOFANA 40
3.3. + Tlolaisikhangiso, ukhangise ngebubulo lakho elitjha lokuhlanza Iinkoloyi ukuze abantu bakwazi ukwazi ngalo. (20) NOFANA 3.4 Ekhenu nizokuvakatjhelwa bayeni ababuya kude, kumele banifumane nibalungiselele. Tlola irsesibhu enibhage ngayo amakuke kwenu. (20) IMITLOMELO YESIGABA C: 20 INANI LILOKE: 100 41
IMITLOMELO YOKE: 70 ISIKHATHI: AMA-AWARA AMA-2 IPHEPHELI LEMIBUZO LINAMAKHASI ALI-(10) YELELA 1. Iphepheli lineengaba ezintathu: ISIGABA A, B kanye nesigaba C. ISIGABA A: Ukufunda nokuzwisisa. ISIGABA B: Ukurhunyeza. ISIGABA C: Ihlelo nokusetjenziswa kwelimi. 2. Phendula yoke imibuzo engaphasi kweengaba ezintathu ezinikelweko. 3. Fundisisa yoke imibuzo gaphambi kobana uyiphendule. 4. limpendulo azingahlangahlanganiswa. ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA UMBUZO 1 1. Fundisisa itheksti elandelako ngokuyizwisisa bese uphendula umubuzo. ISELULEKO SEZAMAPHILO 1. UTJWALA Utjwala sebumraro omkhulu elutjheni lekhethu. Abantu abasesebatjha bathoma ukusela lokha nabangaphasi kwegandelelo labontanga namkha ngombana bacabanga bonyana ukusela utjwala kuzakurarulula imiraro yabo. Lokhu kuya kube mkhuba ojika wenza bonyana umuntu aqwile etjwaleni. Ukuqwila etjwaleni kubeka umuntu emathubeni wokuba nemiraro eminengi yezamaphilo efana nobulwele besibindi, bamathumbu, betjhukela kanye nobehliziyo.babuye godu 42
babe sengozini yokuphathwa bulwele bomtjhiso ophezulu weengazi nobulwele beenyawo. Ngaphezu kwalokho,utjwala benza abantu benze izinto ngaphandle kokucabanga, okungase kubangele iingozi zendlela nokuya emsemeni okungakavikeleki. Abantu abasela utjwala ngokweqileko baluphala amahlandla alitjhumi ngaphezu kwabantu abangaseli utjwala. 2. ISEGEREDE Isegerede yenziwa ngegwayi. Igwayi liyamqhela umuntu begodu liyingozi. Nakube uthoma ukukhokha usesemutjha uba semathubeni wokuba likhobonga lalo ipilo yakho yoke. Isegerede libangela ikankere yamaphaphu nethibhi.libuya libe nomthelela omumbi ekukhambeni kweengazi emzimbeni okubanga imiraro yokuphefumula neyehliziyo. Ngaphezu kwalokho ukukhokha kubangela ubulwele bokufa ihlangothi, begodu kukhambiselela inyumoniya nobulwele besifuba. Irhubhululo lamva nje liveza bonyana ilutjha leSewula Afrika elimaphesende ama — 21 liyakhokha. Ilutjha leli alilimazi lona kwaphela kodwana nalabo abaseduze nabo ngentuthu abayikhuphako. 3. ISANGU Isangu ayikavumeleki nakancani ngokomthetho weSewula Afrika, begodu ihlotjaniswa namalwele amanengi akhambelana nomkhumbulo. UmNyango weZamaphilo ubike bonyana ilutjha leSewula Afrika elingaba maphesendi ali — 18,9 likhokha isangu. Abafundi abanengi babuye babheme isangu ngeenkolweni. Njengesegerede isangu nayo ingezelela amathuba wokuphathwa bulwele bekankere yamaphaphu nethibhi. Ababhema isangu bavame ukuba nemiraro yokuphefumula begodu bakhohlela khulu. Isangu iyingozi khulu lokha nayibhenywa bantwana abasakhulako. Lokha abesana babhema isangu bariyadisa ubutjha babo begodu abantazana bariyadisa ubuphuhlaponjwana babo nokuthoma ukubona amalanga wenyanga yabo. Isangu ibuya ibe nomthelela omumbi ekghonweni lokufunda, ngombana ilutjha eliyikhokhako liba nemiraro yokucabangisisa. Abakghoni ukucabanga kuhle ngemva kwalokha babheme isangu, bezwa imidumo bebabona nezinto ezingekho. 43
1.1 Tlola izinto ezintathu eziziindakamizwa ethekstini le. Q) 1.2 Ngabe abantu abatjha bathoma nini ukusela utwala? Tlola kuBILI (2) 1.3 Ngimiphi imiraro evelela abafundi abakhokha isangu ngeenkolweni? Tlola kuBILI kwaphela. (2) 1.4 Linani elingangani lamaphesende labantu abatjha abakhoka isegerede ngokwendatjana le? (1) 1.5 Ngisiphi isidakamuzwa esingavunyelwa mthetho weSewula Afrika? (1) 1.6 Tlola ubulwele oBUNE obubangwa kusela utjwala. (4) 1.7 Hlathulula bonyana bulwele obunjani ithibhi. (2) 1.8 Nikela elinye igama elitjho ‘ikhobonga’ elisendatjaneni le. (1) 1.9 Ngokubona kwakho kumele kwenziweni ngabantu abangemva kweendakamizwa ezisethekstini? Q) 1.2 Fundisisa itheksti elandelako bese uphendula imibuzo. Abantu bayakhohlwa bona abantwana balingomuso lephasi, babarholi/ babadosiphambili bakusasa. Abantwana basisipho esivela kuZimu wasilethe lapha ephasini.Akusikuhle lokho esikubona kubomabonakude nesikuzwa emirhatjhweni nalokho esikufunda emaphephandabeni ngokuhlukunyezwa nokulinyazwa kwabantwana kumahloni lokho. Indlela engcono kukobana ahlonitjhwe amalungela wabantwana avumela bonyana woke umntwana unelungelo lokuphila, lokuhlonitjhwa, lokuphathwa kuhle. Kumele bavikelwe bangalahlwa nanyana benziwe bona bacabange bona ukuba khona kwabo akunamsebenzi. Asisizeni abantwanaba abahlala eentradeni ababizwa bona ma”street kids” Babizwa bonyana bahlala endleleni nje ayikho indlela eyabeletha umntwana, begodu akekho umntwana okumele ahlale endleleni. Asibabutheleleni sibaphe 44
amakhaya wokuhlala, iingubo zokulala ukudla kanye nefundo khona bazokuba boMengameli bakusasa. Asiliseni ukuhlukumeza abantwana asibavikeleni, sibathandeni. 2.1 Hlathulula ngokuzeleko igama ‘ukuhlukumeza’ elisethekstini. (2) 2.2 Tlola iindawo eziMbili lapho sizwa khona ngokuhlukunyezwa. (2) 2.3 Tlola amalungelo wabantwana atholakala ethekstini engehla. (2) 2.4 Ngowakho umbono kungani abantwana laba bahlala eendleleni? (2) 2.5 Nawungaba mdosiphambili ungenzani ngalabantwana abahlala endleleni? Q) IMITLOMELO YESIGABA A: = 30 ISIGABA: B UKURHUNYEZA UMBUZO 2 Funda itheksti engenzasi bese uyayirhunyeza ngokwemiyalo elandelako: IMIYALO: 1. Ngamagama angadluli kwama — 70 rhunyeza uveze amaphuzu ali — 7 Aqakathekileko ngemitjho epheleleko. 2. Nombora imitjhwakho kusukela kowoku - 1 bekufike kowe — 7. 3. Umutjho owutlolako awube nomgondo owodwa. 4. Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho. UKWEHLA KWAMANDLA WEZOMNOTHO Ukwehla kwamandla womnotho kwenza kube budisi kuwo woke umuntu ukuphila. Izinto ezinengi sele zibiza khulu. Abantu bayatlhaga ukubhadela iinkolodo zabo nokuhlangabeza iindingo ezijayelekileko. Nangabe ungomunye ohlangabezana nalomraro, ungabalekei iinkolodo zakho kodwana zama ukhulela ngendlela ezokukhambisana nomrholo wakho.ungabalekeli abathathi 45
beenkwelede. Vuma utjho kobana ungene eenkolodweni bese wenza ihlela lokobana uzokubhadela bunjani. Ungaboleki imali yokubhadela esinye isikolodo ngombana lokho kuzokufaka emrarweni omkhuli.nakhu ongakwenza: Ungabetheli mthalazeni isikolodo sakho. Khumbula bona kunabonobangela abanengi abangakwenza bonyana ungakghoni ukubhadela isikolodo sakho. Lolko kufaka hlangana ukulahlekelwa msebenzi, ukubhujelwa, nemithelo ephakemeko nokudla esele kubiza khulu, nanyana kungaba ngokunye okungehla ungabetheli isikolodo sakho mthalazeni. Nawulahlekelwa msebenzi tjela obakolodako ngobujamobu bese nihlela kobana nizakubhadalana bunjani. Nangabe ulahlekelwa msebenzi thatha imali onikelwe yona emsebenzini ubhadele iinkolodo nanyana kungaba ngaphambi kwesikhathi sokugeda isikolodo leso. Bhajeda ubhadele iinkolodo zakho. Dweba ihlelo lakho lebhajedi ngemali engenako ngendlini. Ungabeka nomalangeni ozokusiza ukobana ubone omunye nomunye usende omkhuphako ukuthi uyaphi. Lokhu kuzokusiza bona ubone ukobana yini ongahlala ungayithengi engasiso isidingo. Hlala ebhajedini yakho bese ubhadela iinkolodo zakho kancani kancani. Ungathengi izinto onganasidingo sazo. Nawunganamali eyaneleko yokuthenga izinto ezisidingo tjheja bona ungalisa ini khona uzokukghona ukubhadela isikolodo, nawungedorobheni ngena ngeentolo ezinengana umadanise intengo yakhona bese uthenga lapho intengo iphasi khona. Ungathengi ngesikolodo. Kunokuba uthenge ngesikolodo, kungcono ubeke imali ize ifike enanini lento oyifunako bese uyithenga ungayikolodisi. Ungathoma nokonga ngokubeka imali ngeqadi inyanga nenyanga, izokusiza ngesikhathi sokulahlelekwa msebenzi nanyana ufumene ingozi. Ungathengi izinto ezifana notjwala, isegerede nezinto zokuzithabisa. Nawungalandela imiyalo ebekiweko le ungaphila bungcono khulu. 46
IMITLOMELO YESIGABA B: 10 ISIGABA C: UKUSETJENZISWA KWELIMI UMBUZO 3 3.4 3.2 3-3 3.4 3-5 3.6 Funda umutjho olandelako bese uphendula umbuzo olandelako. Iphasi lekhethu litlhayelelwa bodorhodere namagqwetha ngesibanga sokobana bayakhamba ngabontaka baye kwezinye iinarha. Tlola iinrhunyezo zamagama athalelweko. (3) Igama ibhesi lingatjho izinto ezinengi lilinye. Tlola yakho imitjho emibili ehlukeneko ngegama ibhesi utjengise umehluko eliwulethako. (2) Buyelela utlole umutjho olandelako uveze ubunengi begama elithalelweko: Abantwana bahlangabezana nomraro wokufunda. (4) Funda umutjho olandelako bese uphendula imibuzo. Abafundi batjheja iimfundo zabo. Buyelela utlole umutjho lo ube sepambosini yokwenzana. (2) Tlola umutjho olandelako uveze ukuphika. Inyama ephekwe ngumma imnandi. (2) Funda itheksti elandelako bese uphendula umbuzo . Abantu bengubo bathanda ukuzithomela amarhwebo wabo. 47
Emutjhweni lo veza bona amagama athalelweko aziinkhekhe bani zekulumo. (3) 3.7. Funda itheksti elandelako bese uphendula umbuzo . Abantu abasela khulu utjwala ngabembaji ngombana ngibo abasebenzako. Tlola uveze bona umutjho lo umbono nanyana uliginiso na? Sekela ipendulwakho ngephuzu elolodwa. (3) 3.8. | Thatha izaga ezilandelako uzahele wakho umutjho kubonakale bona uyazazi iinhlathululo a) Esikwalako sikuthula umthwalo. b) Indlela ibuzwa kwabaphambili. (2) 3.9 Funda isikhangiso esilandelako bese uphendula imibuzo. UYAFUNA UKUTHUMBA UMGODLA WEMALI? Uyafuna ukuba yinjinga ngelanga linye? Smsela enomborweni ethi 083201. Smsa kanengi ngendlela othanda ngayo. i-sms ngayinye Ibiza R10.00 3.9.1 Kubayini amagama athi ‘ Uyafuna ukuthumba umgodla wemali’ atlolwe ngamaledere amakhulu? (2) 3.9.1 kungani imali yokusmesa itlolwe ngamaledere amancani? Tlola iphuzu eliLODWA. (2) 3.10 Qalisisa isithombe esilandelako bese uphendula imibuzo. 48
3.10.1 3.10.2 3.10.3 3.10.4 3.10.5 Tlola ibizo lesithombe esingehla. (1) Kungani lesithombe sibizwa ngependulo engahla? (2) Kulungile bona uthathe isithombe esingehla usinikele omunye umuntu asisebenzise? | Sekela ipendulwakho. (2) Tlola izinto ezimbili ongazenza ngesithombe lesi. (2) Ngiwuphi umNyango onikela abantu isithombesi? (a) IMITLOMELO YESIGABA C: 30 IMITLOMELO YOKE: 7o 49

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 12 IsiNdebele.

More papers and memos for this grade and subject.