Ungalindeli abafundi bona benze izinto engekhe Via Afrika
iGreyidi 12 Incwadi katitjhere
IsiNdebele Ilimi
wazenza ngokwakho. Angeze walindela abafundi
kobana bafike ngesikhathi, nangabe wena
ngokwakho awufiki ngesikhathi. Angeze walindela
abafundi bona baziphathe kuhle bebahloniphe
abanye abantu nangabe wena ngokwakho
Lekhaya
awubahloniphi. Nawenza lokho, abafundi bathoma
ukukulingisela, baqala wena bonyana wenzani.
iGreyidi 12 Study Guide
— Patiswa Qokweni, uHlokokulu begodu nguTitjhere P.J. Masilela, E.T. Mampokoro, M.B. Jiane
I-Via Afrika iyakuzwisisa, ikuthathela phezulu begodu isekela umsebenzi wakho njengotitjhere. Unomsebenzi oqakatheke
Via Afrika IsiNdebele Ilimi Lekhaya
khulu kezefundo, begodu siyabona bonyana imisebenzakho ibandakanya okunengi kunokufundisa nje kwaphela. Sisebenze
ngokuzikhandla ukubulunga isikhathi sakho nokwenza ipilo yakho ibe lula, begodu siyazikhakhazisa ngokukghona ukukusiza
bona ufundise ngepumelelo isifundwesi. Nanzi ezinye zezinto esizenzileko ukukusiza kilekhosi etja tjha:
1. Umlandelande utlolelwe bona ukhambisane ne-CAPS (Isitatimende Somgomo WeKharikhyulamu YeliZweloke
WokuHlola). Qala ekhasini 16–25 ukubona bonyana iindingo ze-CAPS zifezwe bunjani.
2. Itjhejuli yomsebenzi ohlongozweko ufakiwe. Qala ekhasini 26–29 ukubona bonyana lokhu kungakubulungela
isikhathi esingangani.
3. Isihloko esinye nesinye sithoma ngehlathululo yalokho okufundiswako neentlabagelo ezidingekako. Qala ekhasini 30
ukuthola bonyana lokhu kuzokusiza bunjani nawuhlelako.
4. Kunesiyeleliso esikusiza ngokuhlela ibelo bona uqede yoke imisebenzi yomnyaka ngesikhathi. Ikhasi 33 liyakutjengisa
bona lokhu kwenziwa bunjani.
5. Isiyeleliso sokwethulwa kwemiqondo nokufunda ngokusizwa kunikelwe kesinye nesinye isihloko. Qala isibonelo
ekhasini 38.
6. Zoke iimpendulo sewunikelwe zona ukuze sikubulungele isikhathi nawuzenzela imisebenzi ngokwakho. Qala isibonelo
ekhasini 38.
7. Godu sifake ne-CD ezele ngeentlabagelo ezizokusiza ekufundiseni nekuhloleni kwakho. Qala ngaphakathi kwekhavara
yangaphambili.
Incwadi yomfundi engumkhambisani, uzokuthola koke okumumethweko ekulindeleke bonyana abafundi bakho bakwazi
kuhle. Incwadi yomfundi itloleke ngelimi elilula ukwenzela bonyana abafundi bafunde lula. Idizayini nokwendlaleka kwayo
kuyakarisa begodu kwenza ukufundisa kwakho kunganyamisi.
Singathanda ukuzwa umbono wakho. Kungani ungasitjeli bona kwenzekani ngokusithumela i-imeyili ku:
isindebele@viaafrika.com? Namkha, ungavakatjhela iforamu yethu yabotitjhere ku: www.viaafrika.com.
Language: IsiNdebele
www.viaafrika.com
Skip to contentStudy guide
Gr12 IsiNdebele Study Guide LR
Grade 12 IsiNdebele study guide, 50 pages. Read online or get the free PDF download.
IsiNdebele · Grade 12. Study guide, 50 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- IsiNdebele
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Study guide
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 50
- File size
- 3.4 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 50
Document textSearch extracted text and jump to a page.
sty
Via Afrika
IsiNdebele Ilimi Lekhaya
IGreyidi ye 12
Via Afrika
Our Teachers. Our Future.
2
Okumumethweko
1. Ukulalela nokukhuluma
2. Ikulumo elungiselelweko
3. Ikulumo engakalungiselelwa
4. Ikulumo-pendulwano
5. Ikulumo-pikiswano
6. I-inthaviyu
1. Ikufunda nokubukela
2. Iinkondlo
3. Inovela
4. Umdlalo
5. Irarano
1. Ukutlola nokwethula
2. Amatheksti wokuzitlamela
3. Amatheksti wokuthintana
1. Izakhiwo nemithetjhwana yelimi
2. Ukurhunyeza
1. Ukuhlolwa
3
1. Ukulalela nokukhuluma
4
2. Ikulumo elungiselelweko
5
3. Ikulumo engakalungiselelwa
6
4. Ikulumo-pendulwano
7
5. Ikulumo-pikiswano
8
¢ Umdosiphambili uthula isiqhema sakhe bese ekugcineni usonga ikulumo yabo.
e Kuba nabanikelimaphuzu.
e Kuba notjheja isikhathi bona isikhulumi nesikhulumi sithethe imizuzu emingaki.
e Ikulumo le ingathatha imizuzu ematjhumi amabili ukuya kwematjhumi amabili
nahlanu.
e Isiqhema kumele sibeke amaphuzu azokuvikela isiqhema sabo bonyana singadliwa,
zingasekela amaphuzu wazo gokuveza imibandela kunye neembonelo.
e Kuba nomngcinisihlalo olawula ikulumo-pikiswano.
e Isiqhema esithole amaphuzu amanengi ngokuya ngokwabanikelimaphuzu ngiso
esiphumelelako.
6. I-inthaviyu
lyini i-inthaviyu?
Kuhlungwa kwabantu lokha nabafuna abantu emsebenzini.
Kubayini kwenziwa i-inthaviyu?
e Banengi abafuna umsebenzi loyo.
e Bafuna ukukhetha obadlula boke.
e Bafuna ukwazi umuntu abafuna ukumkhetha bonyana umumuntu onjani.
Imithetho elandelwako ukuze kufikwe ku-inthaviyu
e Kuthonywa ngokutjengisa ngesikhundla ebafuna bonyana sizaliswe
emaphephandabeni, emirhatjhweni nakibomagazini.
e Ofuna isikhundla uthumela ikharikhyulamu vithayi (c.v.) neforomu le z83
esiphandeni onikelwe sona.
e Bakhetha abantu abathathu ukuya kwabahlanu ukuphikisana ngesikhundla leso ku-
interview.
e Abakhethiweko babethelwa umtato bona beze ku-interview ngelanga elibekiweko.
e Nabangakatholakaliko bakutlolela incwadi nanyana bayakundlula bafune omunye.
Ukuzilungiselela i-inthaviyu:
1. Yazi ikampani leyo eyokuhlunga.
2. Zazi wena ngokwakho.
3. Yazi ngomlandu womsebenzi wakho.
4. Yazi ngehlelo lemibuzo.
Yazi ikampani leyo eyokuhlunga
e Kumele ufunisise ngesikhundla nangeendingo zekampani ukwazi bonyana
ufinyelele eendingweni lezo.
e Ungabethela umtato isiberegi sekampani bona sikuthumele amabhrotjha
ngomlandu wekampani.
e Ungafunisisa ngekampani leyo ku-inthanede. Kuzokuya ngokuhi inayo iwebsaydi
(website) leyo. Esikhathini esinengi iinkampani ezikulu zinayo.
Zazi wena ngokwakho
¢ Qabanga ngendlela ongarhelebha leyo ofuna ukuyiberega.
e Qabanga ngendlela ongarhelebha ukukhula kwayo ikampani leyo.
Yazi ngomlandu womsebenzakho
e Lungisa imitlomelo yakho bewukgone ukuhlathulula kabanzi ngomberegwakho.
e Thola amareferensi namakhophi womberego wakho ukuze ukgone ukuwukhombisa
njengobufakazi kumhloli.
Yazi ngehlelo lemibuzo.
e Esikhathini esinengi bangakubuza bonyana ‘sitjela ngawe’. Khumbula bonyana
nabakubuza umbuzo loyo abathi ubatjele ozithandako nongazithandiko ukuzidla.
Bafuna ubatjele ngekghono lakho kiloyomsebenzi owenzako, ungabatjengisa
nemitlomelo yakho njengobufakazi bokuberega budisi nokuzimisela kwakho.
e Zilungiselele nemibuzo ebudisi khulu efuna bona uqabange.
Ukuvela kokuthoma
e Lokhu kungenzeka emizuzwini emihlanu ku-inthaviyu. Bangagqala izinto ezifana
nalezi:
1. Ukufika ngesikhathi.
2. Imbatho lakho.
3. Tlimilomzimba.
1. Ukufika ngesikhathi
e Ungafika emizuzwini emihlanu ngaphambi kwesikhathi obekelwe sona
ukukhombisa bonyana uyasigcina isikhathi nanyana ungaghatjhwa esikhundleni
leso.
10
Imbatho lakho
Kumele umbathe ngokuya kweikhundla osifunako.
Nawungazi bonyana umbathe bunjani, ungabethela ikampani leyo ubuze isiberegi
bonyana kwembathwa bunjani ekampanini.
Khumbula bonyana iinyathelo kufanele ziphoritjhwe ukuze zitsegeme. Amabhurugu
kunye neenkerede kufanelezipreswe.
Ungazesi khulu izinto zokuzenza muhle ungasabonakali ubuziwena.
Tlimi lomzimba
Indlela okhamba ngayo kufanele ikhombise ukuzithemba.
Kufanele uhlale kuhle nangehlonipho esitulweni ngemva kokobana uhlaliswe.
Ungalotjhisa nangesandla ukukhombisa ihlonipho nokuzithemba.
Ukwenzeka kwe-inthaviyu
Qala abantu abakuhlungako ngemehlweni.
Khombisa ukuba nomndlandla bewungaphelelwa namfutho.
Lalelisisa kuhle ngombuzo obuzwa wona bewungenelele ngendlela ongakghona
ngakho ukukhombisa bonyana uyawazi umsebenzi okukhulunywa ngawo.
Khuluma kuhle, butjhelela.
Khuluma izinto eziliqiniso kwaphela ngombana iinkampani zinamandla
wokukubophisa nakukhona amala owafakileko.
Ungathomi ubenze ubutjhapho bokukhuluma umphathi wangaphambilini kumbi
nanyana bekakuphethe kumbi kangangani. Zama bonyana ukhuluma okuhle
kwaphela bewumoyizele kancani.
Nawugqeda ukuphendula imibuzo yoke, bayakuvalelisa kulandele abanye
Ophumeleleko nguye obethelwa umtato atjelwe.
Abantu ababandakanywa ku-inthaviyu (panel members)
Umjameli wehlangano(union)
Umphathintambo/ umgcinisihlalo
Unobhala
Ababuza imibuzo
Abajameli beenhlangano ezahlukahlukeneko
11
Isahluko 2
1. Ukufunda nokubukela
12
Indlela yokufundela ukuzwisisa
e Funda isigetjhana msinya.
e Zama ukubuyekeza lokhu okufundileko engqondweni yakho.
e Qalisisa isihloko, umtloli nesiphetho sesiqephu.
e Tlola phasi amaphuzu agakathekileko owatholiko esiqetjhaneni.
Ngemva kokufunda
Kumele ukwazi uuphendula imibuzo ngetheksti yoke. Uphendule imibuzo ngokuya
ngobudisi bayo. Ube ukwazi ukuveza yakho imibono, nokusebenzisa ilimi nekulumo
engophileko nengakanqophi. Bese ukwazi nokubuyelela utjho itheksti ngokuyitlola
phasi.
Imibuzo ekufanele bonyana uzibuze yona nawugeda ukufunda.
e Ngubani umtloli?
e Yini ummongo-ndaba?
e Senzeka kuphi isenzo leso?
e Kubayini sitlolwe isiqephu leso nofana umdlala lo? Yini abafuna ukusitjela khona?
Imibuzo ongazibuza yona ngaphambi kokobana ufunde ngekumbeni lapho uphiwe
khona umsebenzi wokufunda.
e Ingabe isiqetjhana sami sinesifundo?
e Ingabe siyawenza umuhluko kubamukelilwazi?
e Ngesabamukelilwazi abafaneleko?
e Side ngokwaneleko?
e Ngiyasizwisisa mina mthuli?
e Ngisifundile ngaphambi kokobana ngisethule?
Amatheksti atlolwako
Lawa matheksti akhupha imicabango yabatloli.
Ngaphasi kwalamatheksti sifumana nakhu okulandelako:
linkondlo
Inovela
Umdlalo
lindatjana ezifitjhani
13
2. linkondlo
Ziyini iinondlo?
Zimhlobo womtlolo onetjhebiswano. Umtloli ukhetha amagama ngokutlhogomela
nokuwababalela, ukuveza imizwa nokuthatheka kwakhe ngokuwahlalisa ngemitjho
namkha ngeendima. Iindima lezobese ziyahlukaniswa nazo.
lindingo zokutsenga ikondlo
Kungombana sifuna:
1. Umgondo osepepenenei.
Umgondo obhagileko.
Ummongo-ndaba nomlayezo wekondlo
Iinthombenggondo.
Umoya wekondlo
AREY Y
Ingaphakathi lekondlo.
a. Ukukhethwa kwamagama.
b. Iphimbo.
7. Ingaphandle lekondlo.
8. Isakhiwo semida neendima
9. Thlobo lekondlo
10. Ivumelwano.
11. Irhobela.
12. Amaghinga wetjhada
13. Igido
14. Amatshwayo wokutlola
15. Ukubuyelela.
16. Ifanamdumo.
17. Injambementi.
Ummongo-ndaba
Yini ummongo-ndaba?
e Sisekelo sezomtlolo. Ngilokho ojutjhiwo yikondlo okungaba yikondlo, imidlalo
nofana inovela.
Isibonelo: ekondlweni kaj.m mthimunye ethi ‘ngilisani ngiphaphe’.
14
Ikondlo leikhuluma ngezepopotiki, iveza bonyana inarha ahlala kiyo inokuninana
ngokombala, kubangiswana amandla njll.
tjheja: ummongo-ndaba ungaba ngilowo obonakalako nongabonakaliko.
Isibonelo: ekondlondlweni kak.s mahlangu ethi ‘mthombo ongomiko’.
Imbongi iveza umthombo esazi bonyana sisela kiwo (amanzi). Ngakwelinye
ihlangothi ikhulume “ngefundo” efunyanwa ngabakhulu nabancan.
Ukukhethwa kwamagama
Imbongi isuke itlole ikondlo yayo isebenzisa amagama akhethekileko
ngokutlhogomela nangokuwababalela ukuveza imizwa yayo ngalokho
ekungophileko.
Amagama akhethwa mtloli ingasi woke ekondlweni kodwana kunalawo umtloli
aveza umoya nemizwa yakhe ngokuthi asebenzise amagama layo ingabi ngilawo
ajayelekileko kodwana aba nakutjhoko.
Isibonelo: ekondlweni kad.m jiyane ethi ‘mma afrika’.
Imbongi isebenzise amagama athi ‘sakusukela, sakuhlutha koke’. Imbongi iveza
indlela abantu basahlekwa ngakhona bathathelwa koke.
‘wasala udududu ngombana ulilahle’. Lokho kutjho bona abantu basele
banganalitho ngombana bababantu abanzima.
Amagama la aveza imizwa yomtloli ngendlela ibandlululo labenza ngakhona
abantu abanzima.
Isakhiwo semida neendima
Ikondlo itlolwa ngemida neendima nayibaliwe iveza iindima. Umfundi kumele
azi bonyana zingaki iindima kanye nemida ayibumbileko nokobana
zikhambisana bunjani nommongo-ndaba.
Njengokuthi ikondlo ibunjwe ziindima ezingaki.
Indima ngayinye iba nemida eingaki.
Imida yekondlo iyalingana nanyana ayilingani ngobude, eminye imida ivulekle
iminye ivalekile. Ngokulingana sikhuluma ngobude.
Ngokungalingani imida ivange emide nemifitjhani.
Imida evulekileko ngileyo enganamatshwayo.
Imida evalekileko ngileyo enamatshwayo wokutlola.
15
Isibonelo: ekondlweni kam.s ntuli ethi ‘ndlela yakwamloto’.
Ikondlo le yakhiwe ziindima ezintathu.
Indima
Imida
Indima yokuthoma neyesithathu zakhiwe (zibunjwe) mimida emine kuthi yesibili
ibunjwe mimida esithandathu. Umtlolingo kutjhiyanisa iindima zakhe uveza
ukobana iindima ezinemida elinganako uthula ikulumo yakhe ngokulingana
kuthi ndima iveza amazizo wakhe ngalokho obekwenzeka, ngamanye amagama
ugandelela lokho okwakwenzeka. Uveza umrabhondaba
okhambisananokutjhiwo yikondlo.
Ikondlo le yakhiwe ngemida emifitjhani nemida ayilingani ngamalunga begodu
eminye ivalekile eminye ivulekile, lokho kwenza ikondlo le ibe mnandi begodu
uthula imizwa yakhe ngobufitjhani nangobude bemida lokho kutjho bonyana
emudeni emifitjhani imbongi ithula imizwa yayo ngokupheleleko, kuthe emide
uthula imizwa yakhe ngokudepha.
Umoya wekondlo
Nasikhuluma ngomoya wekomdlo sikhuluma ngobujamo imbongi ebegade ikibo
nayitlola ikondlo yakhe njenjokobana bekadanile, athabile, atshwenyekile njll.
Umoya wekondlo sikghona ukuwufumana lokha sifunda ngokuzwisisa ikondlo,
uyavela ngokusepepeneneni umoya.
Umoya wekondlo uvezwa ngilokho okutjhiwo yikondlo (ummongo-ndaba).
Isibonelo: ekondlweni kaj.m mthimunye ethi ‘ngilisani ngiphaphe’.
Imbongi isemoyeni wokudana, udaniswa zizenzo ezenzeka ephasini ahlala kilo
njengokuninana ngobuhlanga njll.
Thlobo lekondlo
Thlobo lekondlo livezwa yindlela imbongi iveza ngayo imizwa yayo
~
I-eleji [elegy]
b. I-ephigi [epic]
c. Ikondlo sinyefula [satire]
d. Isonede [sonnet]
16
T-eleji
¢ Lelilihlobo lekondlo kwesinye isikhathi kuthiwa yimbongisililo ngombana lapha
imbongi iveza imizwa yayo ngokuratharatha nofana ngokulila.
e Esikhathini esinengi vane kukhulunywa ngomuntu osele ahlongakala nofana
ukufa.
l-ephigi
e Le yikondlomlandu lapho imbongi iveza umlandu namasiko athileko nemiraro
yakhona.
e Yide begodu iveza umlandu wesitjhaba nofana wendawo ethileko nezehlakalo
zakhona ngokwehlukahlukana kwazo. Lapha izehlakalo ziyalandelana
ngokwenzeka kwazo
Ikondlo sinyefula
e Le yikondlo enyefula izenzo zomuntu ngokusebenzisa amagama akhethekileko
ukunyefula izenzo lezo.
Isonede
e Le yikondlo ebunjwe mimida elitjhumi nane. Amasonede ahlukahlukene
ngokuya kwemphetho zakhona. Lapha kuqalwa abokamisa ekupheleni komuda.
Isibonelo sesonede:
Khuyini?
Ziinthudze ezinganamkhozeleli,
Malerhe kasokulunga atlakaze njalo,
Bumerumeru inga ziimagameru ebusuku,
Burhanyarhanya senga masotja kakhwini
Yimedze ebhalela abotitjhere ngekumbeni.
Madzinyani aragwa sikhukhukazi,
Mgolojani inga bunyonyo bobukhahlo,
Watjhelela umatjhelela inga kutjhek’ itjheme.
Ngithanda umathandukudla osithela maqede ngibhambalale,
Ngivuke ngitswe ngekhwezi ngikhwele,
17
Nokho nimatjhatjha ngokubalekel’ ingwenya,
Niyilisa itjhagale esitikini inibhedlhe tle!
Nginibone nibaleka ngokuthi ye! Kwengorho.
Nganifunafuna nganitlhoga ngathembela ebusukwini.
Umbuzo
1. Ingabe lihlobo lini lekondlo leli elingehla? Sekela ipendulwakho.
yisonede, inemida elitjhuminane.
Amaghinga wetjhada [rhythm]
e Lapha imbongi isebenzisa amalungu, amagama, imida, abongwaga nabokamisa
ikwenza ikondlo yakhe ibe mnandi ngokubuyelela amanye amagama kanengi
(rhobela).
e = Okugqakathekileko: lokhu kufaka phakathi ufanamdumo pheze
emtjhweni munye, kungaba bokamisa nanyana
abongwaga nomutjho woke.
Abofanakamisa
Isibonelo: ekondlweni kam.s mahlangu ethi ‘umraranisi’
‘osiraranisa besirarajane’
Abofanangwaqga
e Isibonelo: ekondlweni kam.s mahlangu ethi ‘umraranisi’
‘osiraranisa besirarajane’
¢ Ukubuyelela emtjhweni ekondlweni ‘ndlela yakwamloto’
‘ngozi uphuma njengelanga
ngozi uthjinga njengelanga’
e Lokhu kubuyelela kwenza ikondlo ibe negido elimnandi begodu icacisa
ummongo-ndaba ukobana uzwisiseke.
Igido
e Nasikhuluma ngegido sikhuluma ngevumalwano esekela lokho okutjhiwo
yikondlo. Siba nemihlobo ehlukaneko yegido elibunjwa yivumelwano.
a. Ivumelwanothoma
b. Ivumelwanophakathi
18
c. Ivumelanophetha
Ivumelwanothoma
Malungu avumelanako emideni emibili yendima yekondlo.
Isibonelo: ekondlweni kam.s ntuli ethi ‘ndlela yakwamloto’
Endimeni yokuthoma umuda wokuthoma nowesibiliibunjwe —_ngu ‘ngi’
Ivumelwanophakathi
Ligido elibunjwa kuvumelana ngaphakathi kwamagama afanako nofana amalungu
afanako emudeni munye wekondlo.
Isibonelo: ekondlweni kaj.k mahlangu ethi ‘ngisathi ubaba’
‘ngikhuzwe nangani bangani’
. Ivumelwanophetha
Libunjwa litjhada lamagama esiphethweni semida elandelanako yendima yekondlo.
Kunemihlobo eminengi yevumelwano phetha.
Ngamavumelwano la imbongi yenza ikondlo yayo icace, ihlathulule ibe mnandi,
begodu yena igido elikhambisana nommongo-ndaba.
Imihlobo yakhona
a.
b
c.
d
Ivumelwaneyeqa
. Ivumelwanophuka
Ivumelwanosingathano
. Ivumelwanongakubili
Ivumelwanoyega
Lelivumelwano libunjwa malungu wetjhada elifanako esiphethweni semida
endimeni yekondlo.
Isibonelo: ekondlweni kaj.m mthimunye ethi ‘ngilisani ngiphaphe!’
endimeni yesibili ibunjwe liphethini ka a, b, a, b.
Isibonelo:
yiza siphaphamtjhini yiza, a
yiza ungiginye ngiphaphe. B
Ngiphaphe nawe, a
Ungikhafulele la a
19
b.
Ivumelwanophuka
Leli liphethini elitjengisa ukuphuka nanyana ukungalandelani kuhle
kwamagama asesiphethweni sendima yekondlo. Iphetheni leyo ibunjwe ngu
a,b,c,b.
Isibonelo: ekondlweni kaz.s shongwe ethi ‘umuntu yena, awa.’
endimeni yokuthoma yoke ibunjwe liphethini lika a, b, a, a.
Ikondlo
Umuntu yena! Awa.
ebusuku umuntu uyagegedwa ss a
nakuyikomo uyidlule kuhle, b
inja, ingcono, iyakhongotha. A
umuntu yena! Awa. A
c. ivumelwanosingathano
Leli livumelwano elibunjwa malungu asingathano esiphethweni sendima
yekondlo.
Isibonelo: ekondlweni kaj.m mthimunye ethi ‘ngilisani ngiphaphe.’
Emudeni wetjhumi nantathu ukuyakewetjhumi nesithandathu
ibunjwe liphethini lika a, b, b, a.
Ikondlo
Ngilisani niphaphe!
yiza siphaphamtjhini yiza, a
yiza ungiginye ngiphaphe. B
Ngiphaphe nawe, b
Ungikhafulele la a
Ivumelwanongakubili
Lelivumelwano libunjwa malunga amabili avumelana ngokubili. Libunjwa
liphethini lika a, a, b, b. Lokhu kuvumelana nomtloli ukukhambisana nommongo-
ndaba ngokuveza imizwa yakhe ngendlela ekhamba ngakubili.
20
e Jsibonelo: ekondlweni kaz.s shongwe ethi ‘umuntu yena, awa.’
Endimeni yesibili ibunjwe liphethini lika a, a, b, b.
Ikondlo
Umuntu yena! Awa.
layaphi ithemba lobuntu?
kwayaphi ukusizana kwabantu?
gadesi umuntu uphalwa sibandana.
Dw Pr
umuntu yena! Awa.
Amatshwayo wokutlola ekondlweni
e Amatshwayo wokutlola ekondlweni adlala indima eqakathekileko ngombana
asivezela imizwa yembongi nomoya ogade ikiwo nayitlola ikondlwayo.
e Isibonelo: ekondlweni kad.m jiyane ethi‘mma afrika’.
Imbongi isebenzise itshwayo eliyikhoma emudeni ngokunanaba lokho
akutjhoko. Siphumuzi esenza bonyana umuntu nakakhulumako aphumule
kancani.
Elinye itshwayo lokutlola ngunobuza(?)
e Lelitshwayo litjengisa ukungabi nependulo, ufuna ukwazi into ethize
Ikondlo:
Umuntu yena! Awa.
layaphi ithemba lobuntu?
kwayaphi ukusizana kwabantu?
gadesi umuntu uphalwa sibandana.
DW > PS
umuntu yena! Awa.
Emudeni wokuthoma kunetshwayo elingunobuza lapho imbongi ifuna ipendulo
yokobana nangambala ubuntu bayaphi?
Isibabazo(!)
e = Lelilitshwayo lokutlola elibabaza ngento ethile eyenzekako nanyana ezakwenzeka.
e Isibonelo: ekondlweni kaj.m mthimunye ethi ‘ngilisani ngiphaphe’.
Imbongi igandelela ekutjhoko ngokubabaza.
21
Namanye amatshwayo. Imbongi ngamatshwayo wokutlola ikhambisana
nommongo-ndaba.
linthombengqondo
Ikondlo etloleke kamnandi kumele ibe neenthombenggondo, ngamanye amagama
iinthombe ozakhele wena engqondweni. Iinthombengqondo zibunjwa kusebenzisa
amagama athileko aveza ilimi lobukondlo abuye asetjenziswe ngokungakajayeleki
ukuze okuhlathululwako kuzwisiseke bekucace kukhambelane nommongo-ndaba
wekondlo
Zinengi iinthombengqondo. Sizakwenza iimbonelo ngalezi ezilandelako:
Isifaniso/isimanyaniso
Irhwala
Isifaniso/isimanyaniso
Isimanyaniso kusuke kufaniswa izinto ezimbili ezingafaniko kodwana zikhomba
zibe namatshwayo afanako. Isimanyaniso sinezakhi zazo.
Isibonelo: ekondlweni kad.m jiyane ethi ‘khuyini’.
Endimeni yokuthoma emudeni wesithathu.
‘bumerumeru inga ziimagameru zebusuku.’
Imbongi icacisa lokho ekutjhoko ngokumanyanisa iimagameru nobumerumeru njll.
Irhwala
Lesi sithombengqondo esandisa ikulumo ngendlela eyenza ikulumo leyo ingekhe
yenzeka
Isibonelo: ekondlweni kaz.s shongwe ethi ‘umuntu yena, awa.’
Emudeni wekhomba umuntu angeze aphawa sibandane. Nezinye iinthombengqondo.
Ukurhobela.
Nasirhobelaako sisebenzisa igama loke emideni emibili yekondlo.
Imihlobo yerhobelo.
a. Irhobela toma.
Irhobela phakathi.
Irhobela phetha.
Irhobela siphambano.
ono
Irhobela tjhigama.
22
Ukurhobela thoma.
Magama atholakala ekuthomeni emideni emibili yekondlo afannako. Isibonelo.
Yiza siphaphamtjhini yiza,
Yiza ungiginye ngiphaphe.
Ngiphaphe nawe,
Ungikhafulele la
Ukurhobela phakathi
Magama afanako atholakala phakathi emideni emibii yekondlo. Isib:
Abantu babuza indaba.
limbandana zabuza umraro.
Ukurhobela phetha.
Magama afanako atholakala esiphethweni semida emibili yendima yekondlo. Isib:
Ngokuhle kodwa.
Ngokumbi kodwa.
Ukurhobelatjhigama.
Magama atholakala emideni emibii yekondlo kodwana atjhigamile. Isib:
Gadesi umuntu uphalwa sibandana.
Umuntu yena! Awa.
3. Inovela
Iyini inovela?
Yindaba etlolwa ibe zizahluko, begodu iba namakhasi amanengi ukundlula umdlalo.
Lokho kwenziwa ngombana umtloli uhlathulula yoke into ngokupheleleko nelwazi
lakhona liba linengi.
lindingo zenovela
e Isakhiwo-isingeniso, umzimba nesiphetho.
e Isakhiwana-sisusa serarano, ukutjharagana,isitlhori
e Abalingisi
¢ Indima yomdembi.
23
¢ Ummongondaba nomlayezo.
e Isiphetho esingakalindeleki.
Lapha kuyelelwa imihlobo yabalingisi nokuthi umtloli ubaveze bunjani.
Imihlobo yabalingisi benovela
¢ Unmlingisi oyikutani
e Mlingisi indaba idzimelele kuye.
e Abalingisi abakhulu nanyana abagakathekileko.
e Laba balingisi abenza indaba ikgone ukuragela phambili, ngaphandle
kwabo indaba angeze yakghona ukuragela phambili.
e Abalingisi abancani.
e Laba balingisi ababakhona endabeni ukundlulisa iphuzu elithileko
kwaphela.
e Indaba iyakghona ukuragela phambili ngaphandle kwabo.
Ukuvezwa kwabalingisi
e Ngamabizo wabo
e Ngezenzo
e Ngezambatho
e Mtloli ngokwakhe
e Ngabanye abalingisi
e Ngalawa amaphuzu wokuvezwa kwabalingisi ukghona ukubona
abalingisi laba babonakale baphila.
Indima yomdembi (narrator)
e Umdembi mumuntu ositjela ngalokho okwenzekako endabeni. Indba eyinovela
kwande khulu indima yomdembi kunekulumo-pendlwano. Umdembi lo kuba
mtloli yena ngokwakhe. Nguye osithatha asindlalela indaba njengobana injalo.
Isibonelo: enoveleni ka p.b skhosana ethi mbala ngubaba ekhasini lesi 3
“umavela yena olizibulo, wabhalelana noyise asesemncani. Uyise wathi amkhuthaza
bona afunde, azokwazi ukuba yindoda, walikhomba libaba. Waphambana neemfiso
zakayise. Waphetha sele athethe umfazi unakabini. Nokumthathokho wathatha
buthebelele, ngombana ilobolo laphuma kuyise. Namhlanje nangu usebenza nzima.
Udosa emhlweni ngepilo emzinakhe.”
24
Ingemuva nesizinda netjhebiswano lomlingisi nommongo-ndaba
Ingemuva lithulusi elisitjela ngokobana inovela, umdlalo ususelwa kuphi.
Ingemuva lisinikeza iphahla lesikhathi kanye nendawo.
Umfundi kumele akghone ukubona ingemuva, lokho ukghona ukukwazi
nawufunyene ilwazi elingophilekokanye nelimi elisetjenziswe mtloli.
Ingemuva kumele likhambisane nomlingisi khulukhulu oyikutani nalokho
okutjhiwo yinovela(ummongo-ndaba)
Kumele kuvele bonyana umtloli ukghonile ukukhetha umlingisi okhambelana
nommongo-ndabakhe, ingemuva lakhe liyawuveza ummongo-ndaba.
Akuvle bonyana indawo, isikhathi zimfanele umlingisi oyikutani nasiqalisisa
ngobudala nanyana ubutjha bomlingisi.
Umlayezo
Ngilokho okwenze bonyana umtloli atlole inovelakhe, umlayezwakhe
ngobonisako bonyana into ethize ungayenza nofana ungayenzi.
Abatloli baveza amazizo wabo ngesiga esithize abaziqabangela sona nanyana
abosibona ngamehlo wenyama bese basidlulisela abamukelilwazi ngendlela
yomtlolo.
Umlayezo ubuya uveze bonyana nasele siyifundile inovela sizuzeni njengokuthi
isiga leso singasenza nanyana singasenzi, kuya ngokobana wena mfundi
uwuzwe njani umlayezo odluliswe mtlolo.
Umbuzo
Ngokufunda kwakho le novela ethi: mbala ngubaba ngabe umtloli usivezela wuphi
umlayezo?
Ipendulo:
Umlayezo wokobana sihloniphe amagama wabantu abadala, sibalalele kulokho
obasitjela khona.umavela azange alalele uyise wagcina sele atlhaga ngokungatholi litho
esifisweni sakhe ebegade asitlamele abantwabakhe.
4. Umdlalo
lindingo zomdlalo
Isakhiwo: isingeniso, umzimba nesiphetho.
25
Isakhiwana: isethulo, ukutjharagana kwezinto, irarano, isitlhori, ibohlololo,
uuqala emuva.
Ummongo-ndaba nemilayezo.
Ukutjhebisana kwengemuva lesizinda nomlingisi nommongo-ndaba.
Isakhiwo
a.
Isakhiwo siba nesingeniso, umzimba kunye nesiphetho.
Isingeniso
Esingeniswenisiveze umdlali oyikutani nomraro aqalene nawo kunye nesizinda
indaba/umdlalo wenzeka khona.
Esakhiweni kalapho sifumana khona umdlalo uthoma khona, umtloli wakha
imizwa efana nokuthaba nokufuna ukwazi izinto.
Umzimba
Emzimbeni umdlali oyikutani ulwa nokurarulula imiraro yakhe aqalene nayo
nokuvela kweminye imiraro lapho umdlali azama ukulwa nawo.
Isiphetho
Esiphethweni kulapho umtloli asivezela khona imiphumela yomraro ebegade
aqalene nawo. Kuya ngokuthi irarululwa bunjani.
Isakhiwana
Sifumana isethulo nesisusa serarano esingenisweni
Isusa serarano
Ngilokho okwenza umdlalo uragele phambili.
. Itjharagano lezinto/ukutjharagana
Litholakala ngemuva kobana sithulelwe okususe irarano emdlalweni. Lapha
umdlalo uya ngokukhula. Lokhu kwenza umdlalo ukhule ube uyokufika
esitlhorini (mraro ahlangabezana nomdlali emvimbela iragelo phambili lakhe.
Isitlhori
Esitlhorini kulapho sifumana bona umlalo sewufike lapho bewulindelwe khona.
Imibuzo ebebazibuza yona abadlali iyaphenduleka. Kuvela iqiniso lomdlalo
woke.
26
5. Irarano
Khuyini irarano?
Kughulana nanyana kukulwa kweenqhema nanyana abantu ababili
abaphikisanako emdlalweni.
Irarano livela khulukhulu kumdlali omkhulu oyikutani, indaba edzimelele kuye
kuba nezinto nofana umqondo efuna ukuwenza kuthi labo abaphikisana naye
baqhulane naye.
Umdlalo angeze waphila ngaphandle kwerarano.
Imihlobo yamararano
a.
B.
Irarano hlangana nabahlali
Leli lirarano elibakhona hlangana nabadlali omlingisi oyikutani noyimbongi.
Irarano langaphakathi
Lelirarano liba ngaphakathi komdlali ongakghoni ukutjela omunye ibe yindaba
edla yena yedwa.
Irarano hlangana nomdlali wendawo
Lelihlobo lerarano lilethwa mdlali osele ararene nendawo etja afika kiyo. Lokhu
kungabangelwa yikambiso yendawo, ubujamo bezulu bezulu bendawo njll.
. Irarano hlangana komlingisi namasiko
Lilethwa babantu abanamasiko angafaniko nanyana umuntu ongafuni
ukulandela isiko lekhabo
Okugakathekileko: umfundi kumele akwazi ukuveza lamararano angehla
Bese uyaveza nokobana bekukukuphi, kwenziwani
begodu bobani abararanako.
Abadlali
Abadlali babantu abenza bona umdlalo uphile. Abadlali abatholakala
emdlalweni ngabalandelako:
1. Umdlali oyikutani
2. Umdlali oyimbongisi
3. Umdlali osizako nanyana orhelebhako
27
Ukuhlathululwa kwabadlali
1. Umdlali oyikutani
¢ Ngiloyo umdlali odzimelele kuye.
e Ngiloyo ohlangabezana nemiraro yakhe.
e Nguye okumele sibone bonyana imiraro yakhe uyirarulula bunjani.
e Utholakala pheze kizo zoke iingephu.
2. Umdlali oyimbongisi
e Ngiloyo obangisa ikutani ukobana ingaphumeleli eemfisweni zayo.
e Naye utholakala pheze kiso zoke iingephu.
e Angazenza umuntu ozwelana nofana osiza ikutani
3. Umdlali osizako nanyana orhelebhako
¢ Umudlali osiza imbongi nanyana ikutani.
e Kuya ngehlangothi alidlalako nanyana alikhethileko.
e Mdlali omumbi ofana nomhlanganisi
Bangavezwa ngalindlela:
ikutani
umsizi imbangi
28
Isahluko 3
1. Ukutlola nokwethula
29
kwemitjho. Ukusetjenziswa khulu kweembaluli neemphawulo. Ukusetjenziswa
kwelimi elingasilo lesindebele.[irejista].
Ukusebenzisa iindima ukwakha nokuthuthukisa ukutlola kwakho
Ukuhlukanisa umsebenzi wakho ngeendima kunikeza ngokusepepeneneni imiphumela
yokuziveza nawutlolako. Tlola ulandele isakhiwo esilandelako:
e Isingeniso
Indima yokuthoma isingeniso, esingenisa isihloko nendawo yesehlakalo.
Isingeniso kumele sibe sifitjhani sithathe itjhejo lofundako.
Isingeniso sikunikeza umqondo wokobana kuzokulandela ini.
e Umzimba
Isingeniso silandelwa ziindima ezinengana ezakha umzimba wendaba, bese unaba
kabanzi ngesihloko.
Indima enye nenye igalene khulu namahlangothi ahlukeneko wesihloko.
e Isiphetho
Indima yokugcina endabeni isiphetho esihlanganisa koke otlole ngakho
ngokufitjhani.
Sivamise ukuveza imizwa yakho ngesihloko.
Ofundako kumele ezwe bonyana sele askupheleni
Nakukghonakalako umutjho wamaswaphelo kumele ube namandla, usale
emqondweni walowo ofundako.
Ukuzilungiselela ukutlola indaba/i-eseyi
Nawuzokutlola yenza isiqiniseko sokobana uyahlela.
Ungasebenzisa iindlela ezilandelako zokuhlela:
e Buthelela lwazi ngesihloko.
e Tlola imibono ozoyisebenzisa nanyana njani.
e Tlola imibono usebenzisa amaphuzu aqakathekileko namabinzana.
e Sebenzisa umebhe-nggondo.
e Buthelela imibono ekhambelanako endaweni yinye.
Ungasebenzisa nanyana ngiyiphi indlela yokuhlela ozikhethele yona.
Kufanele kube nobufakazi bokobana uhlelile, wabuyelela wafunda umsebenzakho
waswaphelisa ngokuwulungisa iimphoso zaokutlola.
30
2. Amatheksti wokuzitlamela
I-eseyi ecocako
I-eseyi ehlathululako
31
I-eseyi ephikisako
32
3. Amatheksti wokuthintana
33
Imihlobo yeencwadi zangokomthetho
Yesinghonghoyilo
Yesibawo.
Yokuthokoza.
Yokumema.
Yokuhalalisela.
Yokubawa umsebenzi neyerhwebo.
Amatshwayo weencwadi zangokomthetho.
Yoke into ngaphandle kwesiphande salowo othumelako kutlolwa eduze
komkhawulo owehlako osesandleni sesincele.
Tlola isiphande sothumelako nelanga lokutlola, akutlolwe ngokuzeleko phezulu
naphakathiesandleni sokudla nephepha.
Yeqa umuda bese utlola ibizo nesiphande salowo omthumelako eduze
nomkhawulo esandleni sesincele.
Akutlolwa amatshwayo wokutlola kizo zombili iimphande.
Yenza isiqiniseko sokobana uyamazi umuntu omtlolelako.isib. [nom/kos.]
Yeqa umuda utlole isihloko salokho ozokukhuluma ngakho bese uyasithalela.
Yeqa umuda bese utlola isingeniso esizokunaba kabanzi ngesihloko
Yeqa umuda, enye nenye indima iphathelene nehlangothi elihlukeneko
ngokutlolwa ngakho.
Yeqa umuda bese utlola isivaleliso
Tlikitla ibizo lakho nesibongo begodu nobululi ongibo ubufake eembayaneni.
Isibongo siyatlhogeka ngombana utlolela umuntu ongamaziko.
34
Isahluko 4
1. Izakhiwo nemithetjhwana yelimi
35
Ungenza lokhu nawuphendula isifundo sokuzwisisa
halela imibuzo onegama elibuzako.
Thalela amagama amqondo omkhulu.
Tjheja amagama akutjela bonyana wenzeni (khetha bewuthalele)
Imihlobo yemibuzo
e Imibuzo efuna ilathululo.
e Imubuzo eveza wakho amazizo.
e Imibuzo ufuna utjho amazizo womtloli.
e Imibuzo efuna ipendulo yinye.
e Imibuzo efuna ipendulo emumutjho.
e Imibuzo efuna udzubhule ethekstini.
e Imibuzo efuna iimbonelo.
2. Ukurhunyeza
Khuyini ukurhunyeza?
Kubuthelela ngobululaa imigondo eqakathekileko ngombana ufinyeze itheksti leyo ibe
yifitjhani ngamagama athize abikiweko. Kubeka ngawakho amagama, imiqondo
(ummongo ogakathekilko ngomuntu nanyana ngento ethize ngobufitjhani nangendlela
ezwakalako.
limfuneko zokurhunyeza
Kudingeka amaphuzu aqakathekileko kwaphela. Susa ilwazi elingadingekiko
njengokubuyekeza, ukuhlathulula nokudzubhula.
Sebenzisa wakho amagama, ukutjengiswa bona uyayizwisisa ithksti leyo.
Kumele utlole ukurhunyeza ngendlela ebikako begodu ngesikhathi esindlulileko.
Indlela ongarhunyeza ngazo
Funda imileyo ngokucophelela ukuze wazi bonyana kudingekani njengenani
lamagamaelidingekako, nanyan lendima edingekako. Skima itheksti ukuze wazi
bonyana ikhuluma ngani [ukuskima likghono lokufunda elikuvumela bona uqale
itheksti ukufumana okudingekako (okukhulunywa ngakho)]
36
Funda itheksti bese uthalela amagama amqondo omkhulu womutjho, ungathaleli
amagama aziimbonelo ahlathululako njalonjalo. Umqondo omkhulu uvamise
ukutholakala emutjhweni wokuthoma. Tlola imiqono eqakathekileko. Nawurhunyeza
ngendima, hlanganisa amaphuzu aqakathekileko abe yindima yinye bese
uyawahlanganisa ngokusebenzisa amagama afanele: kokuthoma, kwesibili nanyana
kunjani nomahluko obonakalako hlangana nezinto ezimbili ezindlulele.
Khumbula ukusebenzisa wakho amagama kodwana ungalahli umqondo, ungakopisi
amagama njengoba anjalo ngombana uzokulahlekelwa mitlomelo. Hlala enanini
lamagama onikezwe wona. Tlola umtlamomlingwa (draft) wokuthoma susa ilwazi
nanyana amagama angadingekiko.
Bala amagamakho — faka nanyana phungula nakamanengi ukuze ukhambelane
nomleyo. Editha ukurhunyeza kwakho utjheje amatshwayo wokutlola nakungakatloleki
kuhle kwelimi. Buyelela utlole umtlolomlingwa nokugcina ngokutjheja bonyan utlole
ngewakho amagama.
Tlola amagama owasebenzisileko bona mangakhi. [ inani lamagama |
Umngopho wokurhunyeza
e Kukusiza ukubona imiqondo eqakatheke khulu emtlolweni nokukhulumisa
imigondo leyo.
e Ukuzwisisa ubudlelwano hlangana namagama, iindima nomutjho.
e Ukukghona ukubona amaphuzu aqakathekileko.
37
Isahluko 5
1. Ukuhlolwa
IMITLOMELO YOKE: 100
ISIKHATHI: AMA-AWARA AMA-(2)
IPHEPHELI LEMIBUZO LINAMAKHASI ASI-(6)
YELELA
1 Iphepheli lineengaba ezintathu, u-A, B kanye no C.
A. Amatheksti wokuzitlamela.
B. Amatheksti wokuthintana amade.
C. Amatheksti amafitjhani, amithombo nanikela ilwazi namanye.
2. Phendula imibuzo ngaphasi kweengaba zozintathu.
ISIGABA A: AMATHEKSTI WOKUZITLAMELA
UMBUZO 1
Khetha isihloko ESISODWA bese utlola indaba engaba namagama ama 250 — 290.
Umfundi kumele atlole umebhenggondo ngesihloko azokutlola ngaso atjengise nalapho
alungise khona iimphoso ngombana uzokwabelwa imitlomelo elitjhumi bese kuthi
eminye imitlomelo ayibuthelele ngomsebenzi opheleleko.
1.1 Kunezwangobatjho bona ukungaphumeleli kwabafundi kubangelwa
kuhlukunyezwa babelethi babo. Tlola indaba uveze wakho amazizo (50)
1.2. Ukunganeliseki kwabodorhodere ngemirholo kubangela ukuhlongakala
kweenguli eembhedlela zombuso. Veza umbono wakho ngalokho. (50)
1.3. Imisebenzi ilahleka mihla namalanga. Umbuso unomthelela thize ekulahlekeni
kwemisebenzi. Vuma nanyana uphikisane nalombono. (50)
1.4 Ebuphilweni bomuntu kunezinto ezihle neziqakathekileko ezimenzakalelako.
Tlola indaba ngesihloko esithi:
“ Okuhle okwakhe kwangenzakalela epilweni” (50)
1.5 Amalanga la ukukhamba ngekoloyi endleleni kuyingozi, abantu abasafiki
emakhaya. Tlola indaba unabe ngeengozi zendlela. (50)
1.6 — Tlutjha nanamhlanjesi alithandisisi ukuhlala emakhaya, qobe kuthola umsebenzi
bahlala emafledzini, bazitholele indawo yokuhlala khona. Uthini umbono wakho
38
ngalendaba ngabe kuhle nanyana kumbi lokho na? Sekela ngamaphuzu afaneleko.
(50)
1.7. Amapholisa sithi babantu abasivikelako kodwana kuneendaba zingathabisiko
ngawo amapholisa la. Tlola indaba utshwaye bonyana kungenziwani
ngalezizehlakalo ezenziwa mapholisa. (50)
1.8 Qalisisa isithombe esingenzasi bese utlola indaba ngaso ngalokho okubona
kwenzeka. (50)
IMITLOMELO YESIGABA A [50]
39
ISIGABA B: AMATHEKSTI WOKUTHINTANA AMADE
UMBUZO 2
Khetha isihloko ESISODWA bese utlola ngaso amagama abe li- 100 - 120.
2.1. linkolo ziyavalwa bakubawe bona ulungise ikulumo yokuvalelisana hlangana
nabafundi nabotitjhere. Tlola ikulumo leyo. (30)
NOFANA
2.2. Tlolela uMphathisikolo senu incwadi lapho unghonghoyila ngokungaphathwa
kumbi botitjhere benu. (30)
NOFANA
2.3. Tlolela umnganakho incwadi umcocele ngamatjhuguluko asele akhona
efundweni yanamhlanjesi nokobana akusize njani. (30)
NOFANA
2.4 Ungenele iphaliswano labakwa’Vodacom Yebo Milionairs’wathumba manje
bayaku-inthaviyuwa. Tlola i-inthaviyu leyo halngana nawe nabo. _—(30)
IMITLOMELO YESIGABA B: 30
ISIGABA C:
Amatheksti amafitjhani wokuthintana, amithombo, anikela ilwazi, abukelwako kanye
naweendlela ezahlukeneko zokuthintana.
UMBUZO 3
Khetha isihloko ESISODWA bese utlola ngaso amagama abe ma-80 -100.
3.1 Umnakwenu uyatjhada ekupheleni komnyaka lo. Tlola ikarada lesimemo umeme
iinhloba nabangani bekhenu (20)
NOFANA
3.2. Umumuntu ohlala atlola izinto zakhe azenzako kumalangeni wakho. Tlola izinto
ofuna ukuzenza kusukela ngomhla-ka 25 kuSewula kuze kufike ngomhla-ka 03
kuNobayeni. (20)
NOFANA
40
3.3. + Tlolaisikhangiso, ukhangise ngebubulo lakho elitjha lokuhlanza Iinkoloyi ukuze
abantu bakwazi ukwazi ngalo. (20)
NOFANA
3.4 Ekhenu nizokuvakatjhelwa bayeni ababuya kude, kumele banifumane
nibalungiselele. Tlola irsesibhu enibhage ngayo amakuke kwenu. (20)
IMITLOMELO YESIGABA C: 20
INANI LILOKE: 100
41
IMITLOMELO YOKE: 70
ISIKHATHI: AMA-AWARA AMA-2
IPHEPHELI LEMIBUZO LINAMAKHASI ALI-(10)
YELELA
1. Iphepheli lineengaba ezintathu: ISIGABA A, B kanye nesigaba C.
ISIGABA A: Ukufunda nokuzwisisa.
ISIGABA B: Ukurhunyeza.
ISIGABA C: Ihlelo nokusetjenziswa kwelimi.
2. Phendula yoke imibuzo engaphasi kweengaba ezintathu
ezinikelweko.
3. Fundisisa yoke imibuzo gaphambi kobana uyiphendule.
4. limpendulo azingahlangahlanganiswa.
ISIGABA A: UKUFUNDA NOKUZWISISA
UMBUZO 1
1. Fundisisa itheksti elandelako ngokuyizwisisa bese uphendula umubuzo.
ISELULEKO SEZAMAPHILO
1. UTJWALA
Utjwala sebumraro omkhulu elutjheni lekhethu. Abantu abasesebatjha bathoma
ukusela lokha nabangaphasi kwegandelelo labontanga namkha ngombana
bacabanga bonyana ukusela utjwala kuzakurarulula imiraro yabo. Lokhu kuya
kube mkhuba ojika wenza bonyana umuntu aqwile etjwaleni. Ukuqwila etjwaleni
kubeka umuntu emathubeni wokuba nemiraro eminengi yezamaphilo efana
nobulwele besibindi, bamathumbu, betjhukela kanye nobehliziyo.babuye godu
42
babe sengozini yokuphathwa bulwele bomtjhiso ophezulu weengazi nobulwele
beenyawo. Ngaphezu kwalokho,utjwala benza abantu benze izinto ngaphandle
kokucabanga, okungase kubangele iingozi zendlela nokuya emsemeni
okungakavikeleki. Abantu abasela utjwala ngokweqileko baluphala amahlandla
alitjhumi ngaphezu kwabantu abangaseli utjwala.
2. ISEGEREDE
Isegerede yenziwa ngegwayi. Igwayi liyamqhela umuntu begodu liyingozi. Nakube
uthoma ukukhokha usesemutjha uba semathubeni wokuba likhobonga lalo ipilo
yakho yoke. Isegerede libangela ikankere yamaphaphu nethibhi.libuya libe
nomthelela omumbi ekukhambeni kweengazi emzimbeni okubanga imiraro
yokuphefumula neyehliziyo. Ngaphezu kwalokho ukukhokha kubangela ubulwele
bokufa ihlangothi, begodu kukhambiselela inyumoniya nobulwele besifuba.
Irhubhululo lamva nje liveza bonyana ilutjha leSewula Afrika elimaphesende ama
— 21 liyakhokha. Ilutjha leli alilimazi lona kwaphela kodwana nalabo abaseduze
nabo ngentuthu abayikhuphako.
3. ISANGU
Isangu ayikavumeleki nakancani ngokomthetho weSewula Afrika, begodu
ihlotjaniswa namalwele amanengi akhambelana nomkhumbulo. UmNyango
weZamaphilo ubike bonyana ilutjha leSewula Afrika elingaba maphesendi ali —
18,9 likhokha isangu. Abafundi abanengi babuye babheme isangu ngeenkolweni.
Njengesegerede isangu nayo ingezelela amathuba wokuphathwa bulwele
bekankere yamaphaphu nethibhi. Ababhema isangu bavame ukuba nemiraro
yokuphefumula begodu bakhohlela khulu. Isangu iyingozi khulu lokha
nayibhenywa bantwana abasakhulako. Lokha abesana babhema isangu bariyadisa
ubutjha babo begodu abantazana bariyadisa ubuphuhlaponjwana babo
nokuthoma ukubona amalanga wenyanga yabo. Isangu ibuya ibe nomthelela
omumbi ekghonweni lokufunda, ngombana ilutjha eliyikhokhako liba nemiraro
yokucabangisisa. Abakghoni ukucabanga kuhle ngemva kwalokha babheme
isangu, bezwa imidumo bebabona nezinto ezingekho.
43
1.1 Tlola izinto ezintathu eziziindakamizwa ethekstini le. Q)
1.2 Ngabe abantu abatjha bathoma nini ukusela utwala? Tlola kuBILI (2)
1.3 Ngimiphi imiraro evelela abafundi abakhokha isangu ngeenkolweni?
Tlola kuBILI kwaphela. (2)
1.4 Linani elingangani lamaphesende labantu abatjha abakhoka
isegerede ngokwendatjana le? (1)
1.5 Ngisiphi isidakamuzwa esingavunyelwa mthetho weSewula Afrika? (1)
1.6 Tlola ubulwele oBUNE obubangwa kusela utjwala. (4)
1.7 Hlathulula bonyana bulwele obunjani ithibhi. (2)
1.8 Nikela elinye igama elitjho ‘ikhobonga’ elisendatjaneni le. (1)
1.9 Ngokubona kwakho kumele kwenziweni ngabantu abangemva
kweendakamizwa ezisethekstini? Q)
1.2 Fundisisa itheksti elandelako bese uphendula imibuzo.
Abantu bayakhohlwa bona abantwana balingomuso lephasi, babarholi/
babadosiphambili bakusasa. Abantwana basisipho esivela kuZimu wasilethe lapha
ephasini.Akusikuhle lokho esikubona kubomabonakude nesikuzwa emirhatjhweni
nalokho esikufunda emaphephandabeni ngokuhlukunyezwa nokulinyazwa
kwabantwana kumahloni lokho. Indlela engcono kukobana ahlonitjhwe
amalungela wabantwana avumela bonyana woke umntwana unelungelo
lokuphila, lokuhlonitjhwa, lokuphathwa kuhle. Kumele bavikelwe bangalahlwa
nanyana benziwe bona bacabange bona ukuba khona kwabo akunamsebenzi.
Asisizeni abantwanaba abahlala eentradeni ababizwa bona ma”street kids”
Babizwa bonyana bahlala endleleni nje ayikho indlela eyabeletha umntwana,
begodu akekho umntwana okumele ahlale endleleni. Asibabutheleleni sibaphe
44
amakhaya wokuhlala, iingubo zokulala ukudla kanye nefundo khona bazokuba
boMengameli bakusasa. Asiliseni ukuhlukumeza abantwana asibavikeleni,
sibathandeni.
2.1 Hlathulula ngokuzeleko igama ‘ukuhlukumeza’ elisethekstini. (2)
2.2 Tlola iindawo eziMbili lapho sizwa khona ngokuhlukunyezwa. (2)
2.3 Tlola amalungelo wabantwana atholakala ethekstini engehla. (2)
2.4 Ngowakho umbono kungani abantwana laba bahlala eendleleni? (2)
2.5 Nawungaba mdosiphambili ungenzani ngalabantwana abahlala
endleleni? Q)
IMITLOMELO YESIGABA A: = 30
ISIGABA: B UKURHUNYEZA
UMBUZO 2
Funda itheksti engenzasi bese uyayirhunyeza ngokwemiyalo elandelako:
IMIYALO:
1. Ngamagama angadluli kwama — 70 rhunyeza uveze amaphuzu ali — 7
Aqakathekileko ngemitjho epheleleko.
2. Nombora imitjhwakho kusukela kowoku - 1 bekufike kowe — 7.
3. Umutjho owutlolako awube nomgondo owodwa.
4. Tlola inani lamagama owasebenzisileko ekupheleni kwesirhunyezo sakho.
UKWEHLA KWAMANDLA WEZOMNOTHO
Ukwehla kwamandla womnotho kwenza kube budisi kuwo woke umuntu
ukuphila. Izinto ezinengi sele zibiza khulu. Abantu bayatlhaga ukubhadela
iinkolodo zabo nokuhlangabeza iindingo ezijayelekileko. Nangabe ungomunye
ohlangabezana nalomraro, ungabalekei iinkolodo zakho kodwana zama ukhulela
ngendlela ezokukhambisana nomrholo wakho.ungabalekeli abathathi
45
beenkwelede. Vuma utjho kobana ungene eenkolodweni bese wenza ihlela
lokobana uzokubhadela bunjani. Ungaboleki imali yokubhadela esinye isikolodo
ngombana lokho kuzokufaka emrarweni omkhuli.nakhu ongakwenza:
Ungabetheli mthalazeni isikolodo sakho.
Khumbula bona kunabonobangela abanengi abangakwenza bonyana ungakghoni
ukubhadela isikolodo sakho. Lolko kufaka hlangana ukulahlekelwa msebenzi,
ukubhujelwa, nemithelo ephakemeko nokudla esele kubiza khulu, nanyana
kungaba ngokunye okungehla ungabetheli isikolodo sakho mthalazeni.
Nawulahlekelwa msebenzi tjela obakolodako ngobujamobu bese nihlela kobana
nizakubhadalana bunjani. Nangabe ulahlekelwa msebenzi thatha imali onikelwe
yona emsebenzini ubhadele iinkolodo nanyana kungaba ngaphambi kwesikhathi
sokugeda isikolodo leso.
Bhajeda ubhadele iinkolodo zakho.
Dweba ihlelo lakho lebhajedi ngemali engenako ngendlini. Ungabeka
nomalangeni ozokusiza ukobana ubone omunye nomunye usende omkhuphako
ukuthi uyaphi. Lokhu kuzokusiza bona ubone ukobana yini ongahlala
ungayithengi engasiso isidingo. Hlala ebhajedini yakho bese ubhadela iinkolodo
zakho kancani kancani.
Ungathengi izinto onganasidingo sazo.
Nawunganamali eyaneleko yokuthenga izinto ezisidingo tjheja bona ungalisa ini
khona uzokukghona ukubhadela isikolodo, nawungedorobheni ngena ngeentolo
ezinengana umadanise intengo yakhona bese uthenga lapho intengo iphasi khona.
Ungathengi ngesikolodo.
Kunokuba uthenge ngesikolodo, kungcono ubeke imali ize ifike enanini lento
oyifunako bese uyithenga ungayikolodisi. Ungathoma nokonga ngokubeka imali
ngeqadi inyanga nenyanga, izokusiza ngesikhathi sokulahlelekwa msebenzi
nanyana ufumene ingozi. Ungathengi izinto ezifana notjwala, isegerede nezinto
zokuzithabisa. Nawungalandela imiyalo ebekiweko le ungaphila bungcono khulu.
46
IMITLOMELO YESIGABA B: 10
ISIGABA C: UKUSETJENZISWA KWELIMI
UMBUZO 3
3.4
3.2
3-3
3.4
3-5
3.6
Funda umutjho olandelako bese uphendula umbuzo olandelako.
Iphasi lekhethu litlhayelelwa bodorhodere namagqwetha
ngesibanga sokobana bayakhamba ngabontaka baye kwezinye iinarha.
Tlola iinrhunyezo zamagama athalelweko. (3)
Igama ibhesi lingatjho izinto ezinengi lilinye.
Tlola yakho imitjho emibili ehlukeneko ngegama ibhesi utjengise
umehluko eliwulethako. (2)
Buyelela utlole umutjho olandelako uveze ubunengi begama elithalelweko:
Abantwana bahlangabezana nomraro wokufunda. (4)
Funda umutjho olandelako bese uphendula imibuzo.
Abafundi batjheja iimfundo zabo.
Buyelela utlole umutjho lo ube sepambosini yokwenzana. (2)
Tlola umutjho olandelako uveze ukuphika.
Inyama ephekwe ngumma imnandi. (2)
Funda itheksti elandelako bese uphendula umbuzo .
Abantu bengubo bathanda ukuzithomela amarhwebo wabo.
47
Emutjhweni lo veza bona amagama athalelweko aziinkhekhe
bani zekulumo. (3)
3.7. Funda itheksti elandelako bese uphendula umbuzo .
Abantu abasela khulu utjwala ngabembaji ngombana ngibo
abasebenzako.
Tlola uveze bona umutjho lo umbono nanyana uliginiso na? Sekela
ipendulwakho ngephuzu elolodwa. (3)
3.8. | Thatha izaga ezilandelako uzahele wakho umutjho kubonakale bona
uyazazi iinhlathululo
a) Esikwalako sikuthula umthwalo.
b) Indlela ibuzwa kwabaphambili. (2)
3.9 Funda isikhangiso esilandelako bese uphendula imibuzo.
UYAFUNA UKUTHUMBA UMGODLA WEMALI?
Uyafuna ukuba yinjinga ngelanga linye?
Smsela enomborweni ethi 083201. Smsa kanengi ngendlela othanda
ngayo.
i-sms ngayinye Ibiza R10.00
3.9.1 Kubayini amagama athi ‘ Uyafuna ukuthumba umgodla wemali’ atlolwe
ngamaledere amakhulu? (2)
3.9.1 kungani imali yokusmesa itlolwe ngamaledere amancani?
Tlola iphuzu eliLODWA. (2)
3.10 Qalisisa isithombe esilandelako bese uphendula imibuzo.
48
3.10.1
3.10.2
3.10.3
3.10.4
3.10.5
Tlola ibizo lesithombe esingehla. (1)
Kungani lesithombe sibizwa ngependulo engahla? (2)
Kulungile bona uthathe isithombe esingehla usinikele
omunye umuntu asisebenzise? | Sekela ipendulwakho. (2)
Tlola izinto ezimbili ongazenza ngesithombe lesi. (2)
Ngiwuphi umNyango onikela abantu isithombesi? (a)
IMITLOMELO YESIGABA C: 30
IMITLOMELO YOKE: 7o
49
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 12 IsiNdebele.
Recommended for this subject
More papers and memos for this grade and subject.
