Skip to content
Study guide

ISINDEBELE

Grade 12 IsiNdebele study guide, 98 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: IsiNdebeleGrade 1298 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
IGREYIDI LE 10-12 2 0 2 1 Umhlahlandlela wokufunda ikghono lokuzitlamela Ama-eseyi namatheksthi wokuthintana ILimi LeKhaya ILimi LokuThoma LokweNgeza ILimi LesiBili LokweNgeza
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Umhlahlandlela lo utlolwe nguMahlangu Maria Namgogo, ovela emNyangweni wezeFundo, eNkangala District esesiFundeni seMpumalanga, uSkosana Elliot ovela emNyangweni wezeFundo ngaphasi kweNkangala District, eBongumusa Secondary School esesiFundeni seMpumalanga, uTjotjo Prudence Shulufela ovela emNyangweni wezeFundo ngaphasi kweNkangala District, ePhambili Secondary School esesiFundeni seMpumalanga noSkosana Lindiwe ovela emNyangweni wezeFundo ngaphasi kweNkangala District, eSenzangakhona Secondary School esesiFundeni seMpumalanga noMhlanga Meisie Annah ovela emNyangweni wezeFundo, eGauteng North District esesiFundeni seGauteng. Iinkhulwezi zinikele ngelwazi, ilemuko nokusebenzisa eminye yemisebenzazo engakagadangiswa eziyibuthelele eminyakeni edlulileko ukwakha umhlahlandlela lo. UmNyango wezeFundo esiSekelo (i-DBE) unethabo lokudlulisa amazwi wokuthokoza anqotjhiswe eenkhulwinezi ngokunikela ngesikhathi sazo esiqakathekileko, imindenazo nelwazi lokwakha umhlahlandlela lo ozokusiza abentwana benarha yeSewula Afrika abafunda isiNdebele ILimi LeKhaya, iLimi Lokuthoma lokwengeza nelimi Lesibili Lokwengeza eemFundeni ezahlukahlukeneko. ‘NAKO UMPHAKO YIDLANI NISUTHE SITJHABA SAKANZUNZA NOMANALA’ ‘KUBAMBA EZUMAKO’ 2
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 3
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 OKUMUNYETHWEKO 1 ISIGABA A: AMA-ESEYI (IMITLOLO YOKUZITLAMELA) 1.1 Umebhengqondo 13 1.2 Isakhiwo se-eseyi 14 1.3 Ukutlola okuragela phambili (Process writing) 14 2 IMIHLOBO YAMA-ESEYI 15 2.1 I-eseyi ecocako 15 2.1.1 Amatshwayo we-eseyi ecocako 15 2.1.2 Isibonelo se-eseyi ecocako 15 2.1.3 Umsebenzi wokuzihlola 16 2.2 I-eseyi ehlathululako 16 2.2.1 Amatshwayo we-eseyi ehlathululako 17 2.2.2 Isibonelo se-eseyi ehlathululako 17 2.2.3 Umsebenzi wokuzihlola 18 2.3 I-eseyi evezako/eveza Imizwa Yomtloli 18 2.3.1 Amatshwayo we-eseyi evezako/eveza imizwa 18 2.3.2 Isibonelo se-eseyi evezako/eveza imizwa 18 2.3.3 Umsebenzi wokuzihlola 19 2.4 I-eseyi emahlangothimabili/emadanisako 19 2.4.1 Amatshwayo we-eseyi emahlangothimabili/emadanisako 19 2.4.2 Isibonelo se-eseyi emahlangothimabili/emadanisako 20 2.4.3 Umsebenzi wokuzihlola 21 2.5 I-eseyi ephikisako/ehlangothilinye 21 2.5.1 Amatshwayo we-eseyi ephikisako/ehlangothilinye 22 2.5.2 Isibonelo se-eseyi ephikisako/ehlangothilinye 22 2.5.3 Umsebenzi wokuzihlola 24 3 Ukurhumtjha amatheksthi abonwako 24 3.1 Amatshwayo we-eseyi etlanywe ngesithombe 24 3.2 Isibonelo se-eseyi etlanywe ngesithombe 24 3.3 Ezinye iinthombe okungatlolwa ngazo i-eseyi 26 3.4 Umsebenzi wokuzihlola 27 3.5 IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA I-ESEYI (HL, FAL & SAL) 29 4 ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA 35 4.1 Incwadi yobungani 35 4.1.1 Amatshwayo wencwadi yobungani 35 4.1.2 Isibonelo sencwadi yobungani 36 4.1.3 Umsebenzi wokuzihlola 37 4.2 Incwadi yangokomthetho/yabakhulu 37 4.2.1 Amatshwayo wencwadi yabakhulu/yangokomthetho 37 4.2.2 Isibonelo sencwadi yabakhulu – Incwadi yokunghonghoyila 38 - Incwadi eyakumHleli 40 4.2.3 Umsebenzi wokuzihlola 42 4.3 I-meyili 43 4
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.3.1 Amatshwayo we-imeyili 43 4.3.2 Isibonelo se-imeyili 44 4.3.3 Umsebenzi wokuzihlola 46 4.4 Umlando kamufi 46 4.4.1 Amatshwayo womlando kamufi 47 4.4.2 Isibonelo somlando kamufi 47 4.4.3 Umsebenzi wokuzihlola 48 4.5 Ikulumo ehlelekileko 48 4.5.1 Amatshwayo wekulumo ehlelweko 49 4.5.2 Isibonelo sekulumo ehlelweko 49 4.5.3 Umsebenzi wokuzihlola 50 4.6 Ikulumo-pendulwano 51 4.6.1 Amatshwayo wekulumo-pendulwano 51 4.6.2 Isibonelo sekulumo-pendulwano 52 4.6.3 Umsebenzi wokuzihlola 53 4.7 I-inthavyu etlolwako /ukuhlunga okutlolwako 53 4.7.1 Amatshwayo we-inthavyu etlolwako 54 4.7.2 Isibonelo se-inthavyu etlolwako 54 4.7.3 Umsebenzi wokuzihlola 55 4.8 I-ajenda namaminithi womhlangano 55 4.8.1 Amatshwayo we-ajenda namaminithi womhlangano 55 4.8.2 Isibonelo se-ajenda namaminithi womhlangano 56 4.8.3 Umsebenzi wokuzihlola 58 4.9 Ukubuyekeza/irivyu 58 4.9.1 Amatshwayo wokubuyekeza/irivyu 58 4.9.2 Isibonelo sokubuyekeza/irivyu 59 4.9.3 Umsebenzi wokuzihlola 60 4.10 Umbiko ongakahleleki 60 4.10.1 Amatshwayo wombiko ongakahleleki 60 4.10.2 Isibonelo sombiko ongakahleleki 61 4.10.3 Umsebenzi wokuzihlola 61 4.11 Umbiko ohlelekileko 62 4.11.1 Amatshwayo wombiko ohlelekileko 62 4.11.2 Isibonelo sombiko ohlelekileko 63 4.11.3 Umsebenzi wokuzihlola 64 4.12 Ikharikhyulamu vithaye (CV) nencwadi emkhambisani 65 4.12.1 Amatshwayo wekharikhyulamu vithaye (CV) nencwadi emkhambisani 65 4.12.2 Isibonelo sekharikhyulamu vithaye (CV) nencwadi emkhambisani 67 4.12.3 Umsebenzi wokuzihlola 68 4.13 I-athikili kamagazini 69 4.13.1 Amatshwayo we-athikili kamagazini 70 4.13.2 Isibonelo se-athikili kamagazini 70 4.13.3 Umsebenzi wokuzihlola 71 4.14 I-athikili yephephandaba 71 5
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.14.1 Amatshwayo we-athikili yephephandaba 71 4.14.2 Isibonelo se-athikili yephephandaba 72 4.14.3 Umsebenzi wokuzihlola 73 4.15 IRUBHRIKHI YOKUTSHWAYA AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA (HL, FAL & SAL) 75 5 ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA (FAL & SAL) 78 5.1 Idayari 78 5.1.1 Amatshwayo wedayari 78 5.1.2 Isibonelo sedayari 79 5.1.3 Umsebenzi wokuzihlola 80 5.2 Umkhangiso 80 5.2.1 Amatshwayo womkhangiso 80 5.2.2 Isibonelo somkhangiso 81 5.2.3 Umsebenzi wokuzihlola 81 5.3 Iphostara 82 5.3.1 Amatshwayo wephostara 82 5.3.2 Isibonelo sephostara 83 5.3.3 Umsebenzi wokuzihlola 83 5.4 Iflaya 84 5.4.1 Amatshwayo weflaya 84 5.4.2 Isibonelo seflaya 84 5.4.3 Umsebenzi wokuzihlola 85 5.5 Imilayelo 85 5.5.1 Amatshwayo wemilayelo 85 5.5.2 Isibonelo semilayelo 86 5.5.3 Umsebenzi wokuzihlola 86 5.6 Iinkombandlela 86 5.6.1 Amatshwayo weenkombandlela 87 5.6.2 Isibonelo seenkombandlela 87 5.6.3 Umsebenzi wokuzihlola 88 5.7 Ikarada lesimemo 88 5.7.1 Amatshwayo wekarada lesimemo 88 5.7.2 Isibonelo sekarada lesimemo 89 5.7.3 Umsebenzi wokuzihlola 89 5.8 Umlayezo we-whatsapp 90 5.8.1 Amatshwayo womlayezo we-whatsapp 90 5.8.2 Isibonelo somlayezo we-whatsapp 90 5.8.3 Umsebenzi wokuzihlola 91 5.9 Umlayezo we-SMS 91 5.9.1 Amatshwayo womlayezo we-SMS 91 5.9.2 Isibonelo somlayezo we-SMS 92 5.9.3 Umsebenzi wokuzihlola 92 6
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Lotjha mfundi wegreyidi le-10-12 Umhlahlandlela wokufundisa ikghono lokuzitlamela lo ukusiza bonyana ukghone ukuzilungiselela ukutlola iinhlahlubo zakho zesiNdebele ILimi Lekhaya iphepha lesi-3. Kunamaphepha weenhlahlubo ama-3 eLimini lesiNdebele: Iphepha loku-1: Ukusetjenziswa kwelimi ebujameni ebuthileko, Iphepha lesi-2: Zemitlolo Iphepha lesi-3: Ukutlola. Iphepha lesi-3: Lifaka hlangana ama-eseyi, namatheksthi wokuthintana. Lomhlahlandlela ngewokufundisa ikghono lokuzitlamela egreyidini le-10 ukuya egreyidini le-12. Indlela yokusebenzisa umhlahlandlela lo • Esethulweni somhlahlandlela lo uzokufunda ngekghono lokuzitlamela nelisuselwa ehloko ngezehlakalo ezenzeka iphasi mazombe nalezo ezenzeka kwamambala epilweni yomuntu. Kuzokuba nesandlalelo esizabe siveza iindlela ikghono lokuzitlamela leli elingethuilwa ngayo. • Nawufunda umhlahlandlela lo tjheja amatshwayo wekghono lokuzitlamela alandelako: • Imihlobo yama-eseyi: - ecocako - ehlathululako - eveza imizwa/evezako - emahlangothimabili - ephikisako/ehlangothilinye • Imihlobo ehlukahlukeneko yamatheksthi amade wokuthintana: - Incwadi yobungani - Incwadi yabakhulu/yangokomthetho - I-imeyili - Umlando kamufi - Ikulumo ehlelekileko - Ikulumo-pendulwano - Ukuhlunga/I-inthavyu - I-ajenda namaminithi womhlangano (kubuzwa ngokuhlanganiswa) - Ukubuyekeza/irivyu - Umbiko ongakahleleki - Umbiko ohlelekileko - I-Kharikhyulamu Vithaye nencwadi emkhambisani (kubuzwa ngokuhlanganiswa) - I-athikili kamagazini - I-athikili yephephandaba • Imihlobo ehlukahlukeneko yamatheksthi amafitjhani wokuthintana: - Idayari - Umkhangiso - Iphostara - Iflaya - Imilayelo - Iinkombandlela - Ikarada lesimemo - Umlayezo we-Whatsapp - Umlayezo we-SMS • Uzokuphendula imibuzo ebuzweko esigabeni ngasinye nezokwenza ukobana uzwisise ngcono indlela imitlolo le eyethulwa ngayo. 7
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Iiyeleliso zokufunda Sebenzisa nanzi iindlela ezingakusiza bona ufunde 1. Hlukanisa umsebenzakho ngeengatjana. Lokho kuzokusiza lula. bona ingqondwakho ikhumbule lokho okufundileko. 2. Buthelela zoke iintlabagelo ozozitlhoga ezinjengeempensela, ipeni, iphepha, amanzi wokusela, njll ngaphambi kobana uthome ukufunda. 3. Cabanga ngendlela eyakhako ukuze ingqondwakho ikwazi ukubamba ilwazi olifundileko. 4. Ingqondo ifunda lula ngemibala nangeenthombe, njeke linga ukuzisebenzisa ngaso soke isikhathi nawufundako. 5. Buyelela ufunde umsebenzakho kufikela lapha ukghona ukuwukhumbula khona lula. 6. Fundisa abanye lokho okufundileko. 7. Fundela amanowuthi wakho phezulu. 8. Lala ama-iri abunane ebusuku, yidla ukudla okunepilo, sela amanzi amanengi. 9. Zilungiselele ngokwaneleko, ngokomzimba nangokomkhumbulo lokha nawuyokutlola iinhlahlubo. Mhlana uyokutlola iinhlahlubo 1. Qinisekisa bona uza nepeni etlolako, ipensela elolweko, iraba, irula nomtjhini wokulola. Qinisekisa bona uza nencwadi kamazisi kanye ne-Examination admission letter. Fika kusele i-iri eli-1 ngaphambi kobana kuthonywe ukutlolwa iinhlahlubo. 2. Iya endlwaneni yokuzithuma ngaphambi kobana ungene ngekumbeni yokutlolela iinhlahlubo. Akufuneki ukobana wone isikhathi sakho sokutlola ngokobana uye endlwaneni yokuzithuma kanengi. 3. ESIGABENI A: AMA-ESEYI 3.1 ILimi LeKhaya: a. IGreyidi le-10: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-240-290. b. IGreyidi le-11: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-290-340. c. IGreyidi le-12: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-340-390. 3.2 ILimi LokuThoma LokweNgeza: a. IGreyidi le-10: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-90-140. b. IGreyidi le-11: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-140-190. c. IGreyidi le-12: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-190-240. 3.3 ILimi LesiBili LokweNgeza: a. IGreyidi le-10: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-90-120. b. IGreyidi le-11: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-120-150. c. IGreyidi le-12: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-150-180. 8
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4. ESIGABENI B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA 4.1 ILimi LeKhaya: IGreyidi le-10-12: Ukhetha iinhloko EZIMBILI utlole ngazo ngamagama ali- 100-120. 4.2 ILimi LokuThoma LokweNgeza: IGreyidi le-10-12: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-80-100. 4.3 ILimi LesiBili LokweNgeza: IGreyidi le-10 – 12: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-80-100. 5. ESIGABENI C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA 5.1 ILimi LokuThoma LokweNgeza: IGreyidi le-10-12: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-60-80. 5.2 ILimi LesiBili LokweNgeza: IGreyidi le-10 – 12: Ukhetha isihloko ESISODWA utlole ngaso ngamagama ama-40-60. 6 Sebenzisa imizuzu eli-10 yokufunda ukuze ufunde imilayelo ngokuyelela. 7 Yelela amagama amumongo embuzweni ukuze uzwisise lokho okufunwa mbuzo. 8 Hlela isikhathi sakho ngokuyelela. 9 Thoma ngemibuzo ocabanga bonyana ilula kuwe. Tjheja bona umtlolo ngamunye ulindeleke bona ube nesilinganiso senani lamagama angangani. 10 Zigedle, wakhe ihlelo elingaba mumebhengqondo, iflowutjhadi, amagama amumongo njll. Nawuzizwa urarwe kuphendula umbuzo othileko, dlulela phambili uphendule elandelako, uzakubuyela kiwo isikhathi nasisakuvumelako. 11 Tlola ngesandla esibonakalako ukuze otshwayako akghone ukufunda umtlolwakho lula. Isakhiwo sephepha lesi-3 lesiNdebele ILimi Lekhaya: Ukutlola. Esihlahlubeni sephepha lesithathu ufanele uphendule imibuzo evela eengabeni ezi-2. Khetha ngokulandela imileyo yephepheli. Iphepheli lineengaba ezi-2: ISIGABA A: Ama-eseyi (50) ISIGABA B: Amatheksthi wokuthintana (25x2=50) Iphepheli labelwe imitlomelo eli-100 okutjho bona isigaba A sinemitlomelo ema- 50, isigaba B sabelwe imitlomelo ema-25X2=50. Unama-iri ama-3 ukuphendula iphepheli. Isakhiwo sephepha lesi-3 lesiNdebele ILimi LokuThoma LokweNgeza: Ukutlola. Esihlahlubeni sephepha lesithathu ufanele uphendule imibuzo evela eengabeni ezi-3. Khetha ngokulandela imileyo yephepheli. Iphepheli lineengaba ezi-3: ISIGABA A: Ama-eseyi (50) ISIGABA B: Amatheksthi amade wokuthintana (30) ISIGABA C: Amatheksthi amafitjhani wokuthintana (20) Iphepheli labelwe imitlomelo eli-100 okutjho bona isigaba A sinemitlomelo ema-50, isigaba B sabelwe imitlomelo ema-30 bese isigaba C sabelwe imitlomelo ema-20. Unama-iri ama-2 ½ ukuphendula iphepheli. 9
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Isakhiwo sephepha lesi-3 lesiNdebele ILimi LesiBili lokweNgeza. : Ukutlola. Esihlahlubeni sephepha lesithathu ufanele uphendule imibuzo evela eengabeni ezi-3. Khetha ngokulandela imileyo yephepheli. Iphepheli lineengaba ezi-3: ISIGABA A: Ama-eseyi (40) ISIGABA B: Amatheksthi amade wokuthintana (20) ISIGABA C: Amatheksthi amafitjhani wokuthintana (20) Iphepheli labelwe imitlomelo eli-100 okutjho bona isigaba A sinemitlomelo ema-40, isigaba B sabelwe imitlomelo ema-20 bese isigaba C sabelwe imitlomelo ema-20. Unama-iri ama-2 ukuphendula iphepheli. KHUYINI OKUFUNWA BAHLOLI? ISIGABA A: I-ESEYI Ithebula engenzasi iveza lokho okulindeleke kuwe nemitlomelo ozoyifumana nawutlola i-eseyi. OKULINDELEKILEKO IMITLOMELO INANI LAMAGAMA Okumunyethweko nokuhlela HL FAL (Ukuphendula) • Ukuhleleka kwemiqondo. 30 • Ukulemuka komnqopho, abamukelilwazi Igreyidi le-12: ma-190 kufika ku- 240 nobujamo. ILImi, Isitayela noku-editha Igreyidi le-12: ma-340 kufika ku- 390 • Iphimbo, irejista, isitayela nelwazimagama ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) elifanele umnqopho, abamukelilwazi nobujamo. 15 • Ukukhethwa kwamagama, Igreyidi le-11: ma-140 kufika ku- 190 ukusetjenziswa kwelimi, imithetjhwana, ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA Igreyidi le-11: ma-290 kufika ku- 340 iimphumuzi, ihlelo nesipelinghi. Isakhiwo LOKWENGEZA (FAL) Igreyidi le-10: ma-240 kufika ku- 290 Igreyidi le-10: ma-90 kufika ku- 140 • Amatshwayo wetheksthi. • Ukwakhiwa kweengaba nemitjho nokuquntulwa kwamagama ngendlela 5 engasiyo. 10
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 OKULINDELEKILEKO IMITLOMELO INANI LAMAGAMA Okumunyethweko nokuhlela SAL ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA (SAL) (Ukuphendula) • Ukuhleleka kwemiqondo. 24 • Ukulemuka komnqopho, abamukelilwazi Igreyidi le-12: ma-150 kufika ku- 180 nobujamo. Ilimi, Isitayela noku-editha • Iphimbo, irejista, isitayela nelwazimagama elifanele umnqopho, abamukelilwazi nobujamo. 12 • Ukukhethwa kwamagama, Igreyidi le-11: ma-120 kufika ku- 150 ukusetjenziswa kwelimi, imithetjhwana, iimphumuzi, ihlelo nesipelinghi. Isakhiwo Igreyidi le-10: ma-90 kufika ku- 120 • Amatshwayo wetheksthi. • Ukwakhiwa kweengaba nemitjho 4 nokuquntulwa kwamagama ngendlela engasiyo. ISIGABA B: AMATHEKSTHI (AMADE) WOKUTHINTANA (HL KANYE NE-FAL) Ithebula engenzasi iveza lokho okulindeleke kuwe nemitlomelo ozoyifumana nawutlola amatheksthi amade wokuthintana. OKULINDELEKILEKO HL FAL ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA (HL) Okumunyethweko, ukuhlela Imitlomelo Inani Imitlomelo Inani nesakhiwo lamagama lamagama 18 • Ukuphendula nemibono. 15 • Ukubuthelelwa nokuhleleka kwemibono. Igreyidi 10-12 amagama ali-100 – 120 • Umnqopho, abamukelilwazi, Igreyidi 10-12 amagama ama-80 – 100 amatshwayo/imithetjhwana kanye nobujamo. Ilimi, isitayela noku-editha 12 • Iphimbo, irejista nesitayela ISINDEBELE ILIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL) kufanele umnqopho/umphumela, abamukelilwazi nobujamo. 10 • Ukusetjenziswa kwelimi nemithetjhwana yokutlolwa kwelimi. • Ukukhethwa kwamagama anembako umnqopho. • Ukusetjenziswa kwamatshwayo wokutlola nesipelinghi. 11
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 ISIGABA B: AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA (SAL) Ithebula engenzasi iveza lokho okulindeleke kuwe nemitlomelo ozoyifumana nawutlola amatheksthi amade wokuthintana. OKULINDELEKILEKO IMITLOMELO INANI LAMAGAMA Okumunyethweko, ukuhlela nesakhiwo ILIMI LESIBILI ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA (SAL) LOKWENGEZA (SAL) • Ukuphendula nemibono. 12 • Ukubuthelelwa nokuhleleka kwemibono. • Igreyidi 10-12 amagama ama-80 – 100 Umnqopho, abamukelilwazi, amatshwayo/imithetjhwana kanye nobujamo Ilimi, isitayela noku-editha • Iphimbo, irejista nesitayela kufanele umnqopho/umphumela, abamukelilwazi nobujamo. 8 • Ukusetjenziswa kwelimi nemithetjhwana yokutlolwa kwelimi. • Ukukhethwa kwamagama anembako umnqopho. • Ukusetjenziswa kwamatshwayo wokutlola nesipelinghi. ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA (FAL KANYE NE-SAL) Ithebula engenzasi iveza lokho okulindeleke kuwe nemitlomelo ozoyifumana nawutlola amatheksthi amafitjhani wokuthintana. OKULINDELEKILEKO FAL SAL ISINDEBELE iLIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL) Okumunyethweko, ukuhlela Imitlomelo Inani Imitlomelo Inani nesakhiwo lamagama lamagama 12 • Ukuphendula nemibono. 12 • Ukubuthelelwa nokuhleleka kwemibono. Igreyidi 10-12 amagama ama-60 – 80 • Umnqopho, abamukelilwazi, Igreyidi 10-12 amagama ama-40 – 60 amatshwayo/imithetjhwana kanye nobujamo Ilimi, isitayela noku-editha 8 • Iphimbo, irejista nesitayela ISINDEBELE ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA (SAL) kufanele umnqopho/umphumela, abamukelilwazi nobujamo. 8 • Ukusetjenziswa kwelimi nemithetjhwana yokutlolwa kwelimi. • Ukukhethwa kwamagama anembako umnqopho. • Ukusetjenziswa kwamatshwayo wokutlola nesipelinghi. 12
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 UMNQOPHO WOMHLAHLANDLELA Umnqopho womhlahlandlela lo kusiza abotitjhere nabafundi begreyidi le-10 kufika kele-12 ukutlama imitlolo emihle neyamukelekako. Uzokusiza umfundi ukobana akwazi ukutlola, ukwethula nokumbandulela iinhlahlubo zakhe. Umhlahlandlela lo utlolwe wahlukaniswa ngeengaba ezintathu. Kunemitlolo yokuzitlamela/ama-eseyi, amatheksthi wokuthintana amade namafitjhani. Ngaphasi kwesigaba ngasinye kunikelwe imihlobo yemitlolo, kwahlathululwa umhlobo ngamunye bekwanikelwa neembonelo zakhona. 1. ISIGABA A: AMA-ESEYI (IMITLOLO YOKUZITLAMELA) [Sithethwe ku-inthanethi] 1.1 UMEBHENGQONDO Umebhengqondo ongenzasi usibonelo sokobana i-eseyi ihlelelwa bunjani ngaphambi kobana itlolwe. 13
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 1.2 ISAKHIWO SE-ESEYI Idayagramu engenzasi inikela isithombe esipheleleko sokobana isakhiwo se-eseyi sibumbeke bunjani. Kufanele i-eseyi epheleleko ibe nesingeniso, umzimba nesiphetho. 1.3 UKUTLOLA OKURAGELA PHAMBILI (Process writing) Ukutlola nokutlama amatheksthi kuyikambiso eragela phambili. Kuqakathekile ukobana utitjhere anikele umfundi ithuba elaneleko lokuzijayeza ukutlola okuragela phambili. Nakhu okumele ukweze nawutlola amatheksthi wokuzitlamela: (a) Ukuhlela/ukulungiselela ukutlola Mfundi kufanele: • uthome ngokukhetha isihloko ozokutlola ngaso. • uyelele umnqopho nabamukelilwazi betheksthi okumele uyitlole. • utjheje iimfuneko zesakhiwo, isitayela nehlangothi lomcoci. • uhlele indlela oyokutlola ngayo ngokusebenzisa umebhengqondo, iflowutjhadi, ukwenza irhelo lamagama amumongo. • uvakatjhele imithombo ehlukahlukeneko ukurhubhulula ngesihloko osikhethileko. (b) Ukutlama Mfundi kufanele: • usebenzise ngokunembako imicabango edephileko, etjengisa ukujiya kwengqondo nesekelako. • utlole bewukhiqize umtlamo wokuthoma, utjheje umnqopho, abamukelilwazi nesihloko. • uhlole umtlamakho wokuthoma ngelihlo elihlabako bewuthole nombiko kwabanye abantu nofana abafundi ofunda nabo. • usebenzise amagama ahlathululako, imitjhwana nelimi elenza okutlolwako kuzwakale kuhle. • ukhethe ilizwi nesitayela okuzokukhambelana kuhle nephimbo nabamukelilwazi. • utjengise ihlangothi lakho ngokuhlathulula amagugu, iinkolelo kanye namaboni (experiences), khulukhulu nawutlola i-eseyi ehlangothilinye/ephikisako. 14
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 (c) Ukubuyekeza, uku-editha, ukulungisa iimphoso nokwethula Mfundi kufanele: • ulungise ukukhethwa kwamagama, isakhiwo somutjho nesesigaba. (faka ilwazi elingeziweko, sebenzisa amagama afaneleko nakhambelanako). • ufunde bewulungise iimphoso emitlolwenakho. Ungalungiswa mnganakho nofana ilunga lomndeni elinelwazi ngesihloko esibuzweko. • uphungule ubuhlathululo-nengi, ukuratharatha, isirhumutjhi, ilimi lendleleni nelimi elizwisa abanye ubuhlungu. • uhlolisise okumunyethweko, isitayela nerejista. • usebenzise amatshwayo wokutlola, isipelinghi nehlelo ngokufaneleko nangokunembako. • ulungise umtlamo wokugcina. • wethule umkhiqizo (umtlolo osele ulungisiwe) wokugcina kutitjhere ngomnqopho wokuzokubawa imitlomelo. 2. IMIHLOBO YAMA-ESEYI (IMITLOLO YOKUZITLAMELA) 2.1 I-eseyi ecocako (Narrative essay) (HL, FAL & SAL) Le yi-eseyi lapho umtloli ademba/acoca ngesehlakalo esithileko esakhe senzeka kuye, akhe wasibona senzeka komunye nofana acocelwa ngaso. Kuyenzeka kokhunye umtloli atlole i-eseyi ayisusele ehloko. 2.1.1 Amatshwayo we-eseyi ecocako: • Inesigaba esisingeniso esihlathulula isihloko nofana esisitjela bona uzokukhuluma ngani. • Coca bewuhlathulule kabanzi ngalokho okufunwa sihloko. • Ungacoca indabakho ibe sesikhathini esifaneleko; isib. Isikhathi esidlulileko, sanje nesisezako begodu ikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela. • Kufanele usebenzise amagama abeka tjhatjhalazi kuvele isithombe salokho okhuluma ngakho nofana ococa ngakho. 2.1.2 Isibonelo se-eseyi ecocako: Mhlazana sibanjwa ikunzi ebulungelweni lemali esithabathabeni seentolo sangekhethu. KwakungeLesihlanu emini kuphele inyanga kaSihlabantangana. Amakhaza bekambhatjhisa isikhumba endaweni yangaKwaNdebele. Nanyana amakhaza abegade akghadzisa ithimila nje, abantu bebaphume ngonina bazokwenza iimfuneko zabo esithabathabeni seentolo sangePhola Mall. Umuntu bekabona imihlobohlobo ngemihlobohlobo yeengubo, iinjerisi neenjasi. Inengi labantu bembaji nebengubo lalimbethe iingwani zewulu ezembesa iindlebe. Abomma bona wawungafunga uthi batjelene ukobana batantele iinkhafu eentanyeni. I-NEDBANK yibhanga evamise ukobana ibe nabantu abanengi kunamanye. Nangalelilanga kwaba njalo. Unogada wabe akhona njengemihleni, aphethe isibhukwana sakhe nomtjhinyana ogijinyiswa emzimbeni womuntu nakazokungena ngebhangeni. Woke umuntu owabegade angena emnyango wabedlula afunyane iimbusiso kilowo mtjhinyana. Ngatjhidela nami nganikela unogada ithuba lokobana enze umsebenzakhe. Ngokuphazima kwelihlo besele ngingaphakathi ngebulungelweni. Ngaqalaqala ngayibona indawo ebeka amaphetjhana wokufaka nokukhupha imali. Nganqopha khona ngafika ngarhorha laba linye lokukhupha imali, ngathomisa ukuzalisa imininingwana efaneleko. Ngathi nangiqedako ngayokubamba umjeje lapho ugcina khona. Kwaba sikhathi eside kwamambala soloko sinande ngitjhidela kancanikancani. Ngokukhamba kwesikhathi iinsebenzi zangebhangeni zabonakala ziyaluka zikhuluma okuthileko ebantwini 15
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 ebabengebhangeni. Loyo owatjhidela ngakimi wahlukanisa abantu ngeenqhema ezimbili, emudeni walabo ebazokukhupha imali newalabo ebabezokufaka imali. Mbala kwaba njalo kwabunjwa imida yaba mibili. Mina ngangena emudeni walabo ebabezokukhupha imali. Okwenza ngize ngizokukhupha imali ngaphakathi ngebhangeni kukobana ngangifuna imali ephezudlwana kunaleyo engangiquntelwe ukuyikhupha emtjhinini. Umjeje walabo ebabezokukhupha imali emtjhinini newalabo ebabezokubulunga wawumsinya kunalo wethu. Ngangilokhu ngibabona bangena batjhidelana emjejeni wokukhupha newokufaka imali. Ngathi nangifikelwa yingqondo yokobana ngifahle abantu ngiyokukhupha iinkulungwana ezimbili kwaphela, ngazibamba. Ngathi angibekezele bekufike ithuba lami. Esikhundleni sokobana kwandiswe inani labamukeli nababali bemali, bavele babaphungula. Ngokuphazima kwelihlo iindawana ebabesebenzela kizo zabe sezitlolwe umtlolo othi, ‘kuvaliwe’. Sabekezela nanyana sekunjalo ngombana sasiyitlhoga imali. Kwaba sengathi ngiyabhudanga lapho sekulithuba lami lokobana ngitjhidele kumemukeli nombali wemali. Wangenzela msinya watlhorhoroja umtjhiningqondo kabili kathathu ngomzuzwana wayibala imali wanginikela. Ngayithatha nangiqedako ngathokoza bengalayelisa. Kwathi lapho sengiqale emnyango ngabona unogada alodlhela umnyango wabangenako newabaphumako. Sisararekile sabona kuvela abonogada ngaphakathi ebhangeni baphethe amabhoksana wemali. Ababili banqopha emtjhinini wokukhupha nokufaka imali bafika bawuvula bathomisa ukufaka imali. Woke amehlo wabantu aphenduka athi rhedlu! kibonogadabo. Mina ngangibalabala ngehliziyo ukobana kubayini bangasaqedi sikghone ukuvulelwa siphume ngebhangeni. Nanyana umuntu angakhange asiphatha isigidi kodwana uba nalo ilwazi letjhada lesigidi esilungiselelwa ukudumuza. Kwaba njalo ngesikhathi sisathathekile ngabonogada ebabefaka imali emtjhinini. Nasiphendula iinhloko amehlwethu aqala ngehlangothini okwakuzwakala amatjhada ahlukahlukeneko weengidi zilungiselelwa ukudumuza, umuntu owabelapho wabona omunye alala phasi ngamathumbu naye wenza njalo. Nami ngazibona sengilele patla! phasi ngaphandle kokubuza. Ngesikhathi ezinye iinlelesi zithulula imali eensefeni ezisemakhomphyutheni, ezinye bezithatha leya ebeyifakwa bonogada emtjhinini, ezinye bezisisetjha zizikhuphela iimali eenkhwanyeni zethu. Okwenzeka lapho kwenzeka ngokuphazima kwelihlo. Ngomzuzwana kwatheleka amapholisa. Azange kusasiza ngalitho ngombana besele kungemva kwendaba. Iimali zethu zabe sele zithethwe. Umuntu akafi ngokuthukwa ngombana azange ngafa ngalelolanga, kwaba livalo kwaphela elangibetha ngemva kwesehlakalweso. Nanamhlanjesi ngisathukwa kube makhaza ngitjho nezipho lezwanini nangicabanga ngesehlakalwesi. 2.1.3 I-eseyi ecocako Umsebenzi woku-1 wokuzihlola (HL, FAL& SAL) i. Isehlakalo esabumba ipilwami. [50] ii. Ngabona ngalelolanga bona kungcono ukuthemba ilitje kunokuthemba umuntu. [50] 2.2 I-eseyi ehlathululako (Descriptive essay) (HL, FAL & SAL) Le yi-eseyi lapho umtloli ahlathulula ngobujamo obuthileko, umuntu othileko nofana indawo ethileko. Njengombana nesihloko sitjho, kufanele umtloli we-eseyi le asebenzise amagama ahlathulula khudlwana. 16
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 2.2.1 Amatshwayo we-eseyi ehlathululako: • Ihlathulula izenzeko nezehlakalo ezithileko ngendlela ezenzeke ngayo. • Tlola indaba ibe sesikhathini esifaneleko; isib: isikhathi esadlulako, esidlulileko nesanje beyikholwakale nanyana kungeyokuzitlamela. • Sebenzisa amagama azokubeka tjhatjhalazi nofana azokubeka kukhanye bha indlela isehlakalo/isenzeko esenzeke ngayo. 2.2.2 Isibonelo se-eseyi ehlathululako: Nangimbonako ihliziywami ivele izale ithabo Soke sinabantu abasithabisa ngeendlela ezihlukahlukeneko, basinikela ithando esilitlhogako nepatho engafani neyabanye. Ithabo yinto ekufanele soke sibe nayo ukuze siphile kamnandi ngaphandle kokurarana. Umuntu ongithabisako engithi nangimbonako ihliziywami ipharume nguMadlanduna. Ngaphambi kobana ngihlangane naye bengihlala ngingedwa nginesizungu nginganaye umngani namkha umuntu engingahlekisana naye kodwana kuthe nakufika yena ipilwami yatjhuguluka ngendlela erarako. Nguye umuntu ongiyalako, ongipha isekelo nethando. Uyangibonisa ngepilo nangeentjhijilo engihlangabezana nazo. Ungithabisa ngazo zoke iindlela angakghona ngazo. Udlala indima yobungani, yakamfowethu neyakababa epilwenami. Nangitlhoga umuntu engizokukhuluma naye uba khona. Uyangibekezelela begodu unomusa khulu. Akangithatheli phasi begodu ungikhuthaza ngezinto ezihle kwaphela, usisitja esihle khulu. Nakunento engitjhoda ngayo uyaqinisekisa bona ngiyayifumana. Mina naye siyirhara nenalidi, yoke into esiyenzako sisuka siyenza sobabili. Simbatha nezambatho ezifanako besihlephulelane nehlokwana yentethe. Ungabe ucabange bona samunya ibele satjhiyelana. Navane afuna ukwenza into ukhuluma nami maqangi ezwe bona ngicabangani ngayo ngaphambi kobana ayenze. Nakuphela inyanga uyangikhupha sikhambe siyozithabisa. Sithenge izambatho ezihle nokudla okumnandi engikuthandako. Kesinye isikhathi siba yindlela siyokuvakatjhela ezinye iindawo sihlangane nabanye abantu, sibone ubuhle beendawezo. Sithathe iinthombe ezizokuba sikhumbuzo ngomuso. Unomkhumbulo okhaliphileko siqede isikolo ngomnyaka munye sisenza iimfundo ezifanako. Bengithi nanginomraro, kunento engingayizwisisiko ngimtjele bese angisize. Bekangisiza khulukhulu ngesifundo se-Accounting neseemBalo. Bekafuna siphumelele ngamalengiso sobabili. Ngaphambi kobana siyokutlola besiqinisekisa bona sesikulungele ukuyokutlola bese siyathandaza, siphume sikhambe. Umumuntu omsabako uZimu, ngalokho-ke vane angibawe bona ngikhambe naye siyokuzwa ilizwi lakaSomnini, sifunde neendlela ekufanele sizilandele nasifuna ukuphumelela. Vane sifundisane besibonisane ngendlela ekufanele siyikhambe. Sifunda ukuhloniphana, ukulalelana, ukuthembana nokubekezelelana. Sinaye sahlangana ngelanga lami lamabeletho nekulilanga eliqakatheke khulu kimi. Qobe mnyaka siligidinga ngokobana siphume siyokudla lapha sithanda khona. Angithengele ikhekhe nezipho ezinengi, angivumele nengoma yelanga lamabeletho. Ulinga ngazo zoke iindlela ukobana angithabise begodu nami ngenza njalo. Ngifuna ukuba naye ipilwami yoke ngombana nguye umuntu ongizwisisako nekade ngifisa ukuba naye. Nanginaye ngihlala ngithabile, zoke izinto zingikhambela kuhle begodu angibi nomraro nomncani. Vane ngithandaze ngibawe uZimu bona angibekele yena. Ulizuba elineempiko ezifana nezami engifisa ukuphapha nalo bekube sekupheleni kwepilwami. Kwanga woke umuntu angathola umuntu ofana noMadlanduna, athole ithabo mina engilitholako kuye. Kumnandi ukuba nomuntu othi nawumbonako ihliziywakho izale ithabo. Uhlale ufuna ukumbona ngaso soke isikhathi. 17
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 2.2.3 I-eseyi ehlathululako Umsebenzi wesi-2 wokuzihlola (HL, FAL& SAL) iii. Isenzo esangenza ngazifumana nginokugandeleleka ngokomkhumbulo. [50] iv. Indawo ekhethekileko engingathanda ukuhlala kiyo epilwenami. [50] 2.3 I-eseyi evezako/eveza imizwa (Reflective essay) (HL & FAL) Le yi-eseyi lapho otlolako aveza khona indlela azizwa ngayo ngesihloko esithileko. Otlolako kulapha abeka khona imibonwakhe ngokwenzakalako, abeke tjhatjhalazi okuhle neemphoso bese uthatha isiqunto ngokobana ubona kufanele kwenziweni ukutjhugulula ubujamobo esikhathini esizako. I-eseyi le itjhegeza ibuyele emva esehlakalweni esakhe senzeka. Akutjho bonyana akutjhoko kuliqiniso kodwana ngilokho akucabangako ngesihloko anikelwe sona. Lokho akubekako kuhle kusekelwe ngamaqiniso ukuze kungamdondisi loyo ozokufunda i-eseyi leyo. I-eseyi enje ingaveza ukujiya kwengqondo yaloyo otlolako. 2.3.2 Amatshwayo we-eseyi evezako/eveza imizwa: • Iveza imizwakho nokuthatheka kwehliziywakho ngesihloko onikelwe sona. • Ihlangothi elikhulu le-eseyakho ngelihlathulula imizwakho nalokho okusengqondwenakho ngesihloko onikelwe sona. 2.3.2 Isibonelo se-eseyi evezako: Ngangizitjela bona ngihlakaniphile Ukungazi nokungatjheji kungakufaka emrarweni. Bengizitjela bona ngiyazi ngepilo ngombana ngizibona ngiphumelele egreyidini le-11 ngiya egreyidini le-12 kanti ngiyazikhohlisa. Abadala baqinisile nabathi indlela ibuzwa kwaba phambili. Bengifunda igreyidi le-11 ngomnyaka wee-2019 nginabangani abazaziko bona bafunani epilweni. Besihlala sizimisele ngakho koke, khulukhulu ngomsebenzi wethu wesikolo. Besingenzi iphoso lokha abotitjhere nabasinikela umsebenzi wekhaya nofana wetlasini. Besenza irhubhululo, sibuyekeze amaphepha weminyaka egadungileko besihlele namahlelo wokufunda ngepelaveke. Kwathi nakuphela umnyaka wee-2019, kwabonakala bona ingwe idla ngamabalayo. Indaba yokuphumelela kwethu esikolweni sethu iSilindile Secondary School kwaba yindabamlonyeni. Mina nabangani bami saphumelela ngamalengiso. Sizibetha iimfuba bona mbala ngomnyaka wee-2020 siya egreyidini le-12. Nangambala umnyaka wee-2019 waphela sangena emnyakeni wee-2020. Zavulwa iinkolo ngenyanga kaTjhirhweni. Sasithabe kwamanikelela sinabangani bami. Phela akusingubani nobani ofika kileli banga. Sangena ngematlasinethu, sakhetha iintulo sahlala phasi silindele ukufundiswa. Akhamba amalanga, iimveke neenyanga soloko sifunda. Umraro wathoma nangizakuthoma ukuthanda ukubukela umabonakude khulu. Ekhaya bafaka isikotlelwana se-Dstv esinamahlelo amanengi aveza izinto ezinengi ezenzeka ephasini mazombe. Lokhu kwangenza bona ilihlo lami lisolo lithe njo! kumabonakude. Ngathi nangibuza umma bona yini ihloso yokobana kufakwe isikotlelwanesi se-Dstv ekhayapha, waphendula wathi, ihloso kukobana ubaba akghone ukubukela imidlalo yakamakhakhulararhwe yephasi mazomnbe, kanti akakabuzi elangeni. Ngazithola sele ngingasenzi imisebenzami yesikolo. Lokha nangifika ekhaya bengikhupha amehlo enyameni ngihlalele amahlelo athulwa yi-Dstv. Amahlelo afana ne-Rea Tsotella, Uyajola Nine-Nine ne-Our Perfect Wedding bewabuzwa kimi. 18
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Bengiwahlalela isikhathi eside ilanga beliyozilahla kunina. Lokhu kwabangela bona ngingasavukeli iimfundo zekuseni esikolweni ngebanga lokungasakghoni ukuvuka ngombana bengilala ebusuku khulu. Abangani bami bathi bayangikhalima bona angibuyele endleleni ngombana bebabona bonyana angisese nguSimphiwe loya obekazimisile ngomsebenzi wesikolo. Ukungikhalima kwabo kwaba ngasuthi bathela amanzi emhlana wedada. Ngabona ngathi banomona wokobana ekhaya kunesikotlelwana se-Dstv ngombana bona bebangaso emakhabo. Besele ngimngani wakho koke okwethulwa ngumabonakude lo, ngikhohliwe bona ngimfundi wegreyidi le-12. Umfundi ofanele azimisele ngakho koke, ofanele atlole yoke imisebenzi yesikolo nofanele azenzele ihlelo lakhe lokufunda iimfundo zakhe ngokuhlelekileko. Zakhamba iimveke neenyanga ngokunjalo. Kwafika isikhathi sokobana siyokutlola iinhlahlubo zokuphela komnyaka. Isifundo esathoma ngaso sifundo seemBalo. Kwaba ngasuthi kunekungu ezele emehlwenami. Yayingekho nayinye into engiyaziko nengiyikhumbulako. Zalandela ezinye iimfundo zatlolwa kodwana kimi kwaba ngathi ngiyathoma ukubona yoke into ebegade ibuzwe emaphepheni. Satlola saqeda salinda imiphumela bona iphume. Mbala kwaba njalo. Ngikhuluma nje abangani bami boke baphumelele ngamalengiso. Bathabile, nemindeni yabo yeqela phezulu. Zami zona zikhamba zodwa, kungcono ngithi ngihlulekile. Boke ekhaya badanile begodu nami ayingithabisi nakancani imiphumela yami. Baqinisile nabathi ukungazi nokungatjheji kungakufaka emrarweni. Njenganje ngilindwe kubuyelela igreyidi le-12 emnyakeni esiphezu kwawo lo. Ngiyazisola ngesenzo sami sokungatjheji iimfundo zami. Ngathana ngazimisela njengombana abangani bami bebasitjho, ngabe njenganje nami ngiphumelele. 2.3.3 I-eseyi evezako/eveza imizwa: umsebenzi wesi-3 wokuzihlola (HL & FAL) v. Tlola i-eseyi ethoma ngamagama athi; Nangiqala isithombesi… [50] vi. Ubujamo engikibo namhlanje babangelwa kukhuliswa mbelethi oyedwa. [50] 2.4 I-eseyi emahlangothimabili/emadanisako (Discursive essay) (HL & FAL) Indaba le ihlobene khulu ne-eseyi ephikisako. Okufanako kukobana kiyo yomibili imihlobo le, otlolako ubeka imibonwakhe. Umehluko okhona kukobana e-eseyini emahlangothimabili otlolako kulindeleke bona atlole ngemibono yomibili. Silindele kobana amadanise imibonwakhe yehlangothi eliveza ubumbi neliveza ubuhle. Okumnandi ngomhlobo lo we-eseyi kukobana otlolako utjhiyela ofundako ekutheni azikhethele yena isiqunto sokobana ngiliphi ihlangothi abona lingcono kunelinye. 2.4.1 Amatshwayo we-eseyi emahlangothimabili/emadanisako: • Iveze tjhatjhalazi amaphuzu amahle namambi ngesihloko osikhethileko. • Kulindeleke bona uzwakale begodu ungathathi ihlangothi, unikele amaphuzu amahle namambi ngesihlokwesi. 19
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 2.4.2 Isibonelo se-eseyi emadanisako: Ukuqinteliswa kwamakhambo eSewula Afrika ngesikhathi se-COVID-19 kuthuthukise ipilo yabantu kwabuya kwathikameza ihlalakuhle yabo. Navane kukhulunywa ngokuqinteliswa kwamakhambo vane kukhulunywa ngokujanyiswa kwayo yoke into ephathelelene nokusuka komuntu endaweni ethileko aye kwenye nokuhlanganyela kwabantu enarheni ethileko ngehloso yokuvikela ukurhatjheka kwengogwana nofana yobulwele obuthileko. Ukuqinteliswa kwamakhambo kuthuthukise iimpilo zamaSewula Afrika ngendlela ethileko. Kuthe bona kuqinteliswe amakhambo, woke umuntu wakateleleka bona ahlale ekhaya angayi ndawo. Lokhu kwehlise izinga lokutshwayeleka kwabantu ngengogwana le ngombana bebangasahlanganyeli endaweni eyodwa babe banengi. AmaSewula Afrika afumene nethuba lokufunda ukusebenzisa iinsetjenziswa zetheknoloji ezifana nabomaliledinini namakhomphyutha ukubamba imihlangano nabantu abanengi ngaphandle kokuhlanganyela bunqopha endaweni eyodwa. Lokhu kuthuthukise ukuphepha kwawo ekutshwayelekeni ngengogwana le. Nakuqinteliswa amakhambo ukuthengiswa kotjwala negwayi kwajanyiswa. Lokhu kwakhuphula izinga lokuphepha eendleleni ngombana iingozi zendlela zehla ngebanga lokobana bebangasekho abantu abatjhayela baselile nofana basuthi. Ukwehla kweengozi zeenthuthi eendleleni kwenza bona eembhedlela kungasazali abantu abanengi abalimalele khona. Lokhu bekwenza iimbhedlela zikghone ukunikela abantu ebebatshwayeleke ngengogwana ye-COVID-19 itjhejo elisezingeni eliphezulu. URhulumende naye akhange asonge imikhono, aliselele amaSewula Afrika adobha phasi bona aqalane nobujamo bokuqinteliswa kwamakhambo awodwa. Kwaba namahlelo asungulwe ngomnqopho wokunikela abantu iimpakana zokudla. Abantu abangasebenziko nalabo abalahlekelwe misebenzi uRhulumende wababonelela ngemali emaranda ama-350 qobe ngenyanga. Imali yesondlo sabentwana yona yakhutjhulwa nayo, omunye nomunye umntwana besele arholelwa imali emaranda ama-950 qobe ngenyanga iinyanga ezisithandathu. Imali yesondlo sabogogo nabobamkhulu nayo-ke yakhutjhulwa, banikelwa amaranda azii-2160. Akusiwo woke umuntu owalahlela itewu epilweni nakuqinteliswa amakhambo. Kwaba khona abathatha ubujamobu njengethuba lokuzithuthukisa epilweni. Amalunga wemiphakathi esemakhaya asungula amarhwebo wokuthunga amamaski ngetjhila azokuthengiselwa abantu emiphakathinabo. Ngokwenza njalo, bebakghona ukumqotha ukatsu eziko. Akuyiwa ngahlanye kungasimamanzi, abanye babantwaba bakhetha ukuqotha ukatsu eziko ngokusungula iingoma eziyelelisa abantu ngendlela ekufanele baziphathe ngayo ukuze bahlale baphephile. Nanyana babanengi kangako abantu abalahlekelwa misebenzi ngonobangela wokuqinteliswa kwamakhambo kodwana bakhona abanye abazifumana bathola imisebenzi efana nokuhlwengisa eenkolweni neenthabathabeni zeentolo lapho kubonakala kunabantu abanengi khona. URhulumende waqatjha abantu abatjha abangaphasi kweminyaka ema-35 bona babe basizi babotitjhere eenkolweni. Nanyana ukuqinteliswa kwamakhambokhu kwaletha ituthuko ebantwini abanengi beSewula Afika kodwana kwayithikameza ihlalakuhle yabo. Abantu abanengi balahlekelwa misebenzi ngebanga lokuvalwa kwamabubulo amanengi egade angaphasi kwegandelelo lokuragela phambili nokurhweba ngaphandle ngebanga lokutlhoga amatlayenti. Abantu abalahlekelwe misebenzi nofana abaqothweko bagcine babhalelwa kukondla imindenabo ngebanga lokungabi nemali eyaneleko yokukwenza lokho. Isenzo sokuvalwa kwamabubulo sikhinyabeze umnotho wenarha yeSewula Afrika ngombana abantu abanengi bebahlezi emakhaya bangasebenzi bebangarholi. Ngebanga lokukhandela 20
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 ukurhatjheka kwengogwana, inarha yeSewula Afrika yamemezela ukuvalwa kwamadoyelo weemphaphamtjhini zenarha kanye neziya eenarheni zangaphandle. Iinkwelo zomphakathi zona zavunyelwa ukulayitjha inani labantu elimaphesende ama-50, nokwenze zilobe iinkulungwana zemali. Lokho ngokhunye okwehlise umnotho wenarha. Abanikazi beenkhwelo zomphakathi ezifana namateksi bazifumene basemrarweni wokubhadela abatjhayeli neenkolodo zazo iinkhwelwezi. Nanyana inarha iqunte ukubabonelela ngenani lemali ethileko kodwana beyingafiki lapha ingahlangabezana neemfuneko zabo khona nokube ngomunye umraro ngehlangothini lezokuthutha. Kwaba nesikhathi lapha abantu bebabhalelwa khona kukuya eentolo ngebanga lemijejekazi egade iba khona. Abantu bebangakavumeleki ukobana batjhidelane khulu nabayokuthenga, ngikho lokho egade kubanga imijejekazi le bese abanye bagcine babuyele emva bangakathengi nokwenza babulawe yindlala ngombana bebanganakho ebebangakudla. Ngaphandle kokuvalwa kwamabubulo, amasondo nawo avalwa nokwenza bona abantu babhalelwe kuhlanganyela, ebekuyinto eyenza abantu bakghone ukukhulumisana ngalokho okubatshwenyako emkhumbulweni. Ukungalitholi ithuba lokukhulumisana nabanye ngemiraro onayo kwenza bona ukutlhoriswa kwabantu bengubo nabentwana kurhagale. Abarhubhululi baveze ukobana kuneembalobalo zabantu bengubo nabentwana abatlhoriswe ngaso isikhathesi. Abantu bengubo bebabhalelwa kukuya emapholiseni ukuyokubika imirarwabo. Ukusuleleka kwabantu ngengogwana le kwagcina sekufike neenkolweni nokwabangela ukobana iinkolo zigcine sele zisebenzisa indlela yokudlhegana ukwenzela bona bangabi banengi abafundi abeza esikolweni ngesikhathi esisodwa. Isenzwesi sabangela ukobana abafundi abanengi begreyidi le-10 nele-11 basalele emuva ngeemfundo zabo nokwenza bona abanye babo bagcine sele basitjhiya phasi isikolo, izinga labentwana abangafundiko nalo lakhuphuka. Sibabantu beSewula Afrika, sisitjhaba esithanda khulu ukuvakatjhela iinini zethu. Ubujamo bokuqinteliswa kwamakhambo baletha itjhuguluko endleleni esivakatjhelana ngayo. Kwabekwa amaleveli ahlukahlukeneko nahlathululako bona ngeleveli ethileko kwenziwani. Ileveli yesi-4 neyesi-5 beyingakufuni ukuvakatjhelana, bekusetjenziswa imitato nofana abomaliledinini. Thina maSewula Afrika nakuhlongakele umuntu saziwa ngokuya emzini loyo siyokutjhiriya abakhanjelweko bekube lilanga lokubulunga, koke lokho kwatjhuguluka. Ngamaphuzu esele avezwe ngehla kuyabonakala bonyana ukuqinteliswa kwamakhambo okube khona enarheni le akukalethi ubuhlungu kwaphela kodwana kusifundise neendlela ezitja zokuphila kanye nokusetjenziswa kwetheknoloji okusezingeni eliphezulu nokwenze amaphilo wabantu abulungeke. 2.4.4 I-eseyi emadanisako/emahlangothimabili: Umsebenzi wesi-4 wokuzihlola (HL & FAL) vii. Ukusetjenziswa kweenthuthi zomphakathi kulisizo ebantwini kubuye kubalethele isizi. [50] viii. Abantu ababaphalali bayawukhulisa umnotho wenarha babuye bawufadalalise. [50] 2.5 I-eseyi ephikisako/ehlangothilinye (Argumentative essay) (HL & FAL) Kilomhlobo we-eseyi umbono womtloli kumele ukhanye kusukela ekuthomeni bekube sekugcineni kwe-eseyakhe begodu usekelwe ngamaphuzu arhujululweko. I-eseyi le yethula lokho okusengqondweni yomtloli. 21
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 2.5.1 Amatshwayo we-eseyi ephikisako/ehlangothilinye: • Kulindeleke bona uthome ngokobana ukhethe ihlangothi ozokutlola ngalo. • Kuqakathekile bona unikele amaphuzu asekela imibonwakho nawuvumelana nofana uphikisana nesitatimendesi kufikela ekupheleni kwendabakho. • Ilimi elinezwelomagama lingahle lithinte imizwa kodwana kumele libe nehlonipho. • Isiphetho kumele sibe sitatimende esinamandla, esikhanyako nesanelisako. 2.5.2 Nanzi iimbonelo ze-eseyi ephikisako/ehlangothilinye: ihlangothi elivumelana nesihloko. Abomaliledinini abavunyelwe eenkolweni. Ngivumelana nesitatimendesi. Khamba minyaka! Iindlela zokufunda nokufundisa sele zitjhuguluke zaba ngenyindlela. Utitjhere akasajami phambi kwabentwana afundise aphethe itjhogo kwaphela kodwana sekunokucocisana okwenzekako nokufaka hlangana iinsetjenziswa zetheknoloji ezifana nabomaliledinini. Nawutjheja indlela egade kwenzeka ngayo izinto, abafundi bekulindeleke ukobana baphathe iincwadi zabo balindele utitjhere ukobana azobatjela okuzokufundwa nofana isifundo sangalelo langa. Njenganje, iinkolo seziphenduke iindawo lapha ilwazi litholakala khona msinya ngaphandle kokuba nomraro. Iinkumba zokufundela sezifakwe iinsetjenziswa zetheknoloji ezifakwe iincwadi zokufunda zamagreyidi ahlukahlukeneko. Nabomaliledinini babo banazo iincwadezo njeke abasalindeli utitjhere, kuba ngibo abazifundelako bese yena uzokuzalisa ngelwazi abanganalo. Abomaliledinini bakghona ukuthintanisa abafundi abangekumbeni yokufundela nabakenye indawo. Ukuthintana ngalindlela kubasiza ngokobana bakwazi ukulalela isifundo esifundiswako bebabuze nemibuzo ukufumana ihlathululo ezeleko. Ukulalela umuntu ofundisako nokubukela amavidiyo ngalokho okufundiswako kuletha itjisakalo yokufunda ebafundini. Sele baphenduke baba ziinsetjenziswa zokubeka ilwazi esele lisetjenzisiwe nelingatlhogeka ngelinye ilanga. Ngokwenza lokho umfundi uzokukghona ukulifumana godu abuye alisebenzise. Kesinye isikhathi abafundi bakghona nokuhlela iimfundo zabo ngokusebenzisa ikhalenda ekibomaliledinini. Iinsetjenziswa ezifana nalezi amalanga la zinezinto ezinengi ezikhambelana neemfundo zabafundi nezenza bona ukwabelana ngelwazi kubelula. Ukufika kwengogwana ye-Covid 19 esahlele iphasi mazombe kuveze tjhatjhalazi ukuqakatheka kokusetjenziswa kwabomaliledinini eendaweni zokufunda nokufundisa. Abafundi bomnyaka wee-2020 bakghonile ukobana nanyana ubujamo bebubudisi kodwana bakwazile ukufuna ilwazi elivela kibotitjhere babo ngabo abomaliledininaba. Abotitjhere bebathumela imisebenzi ngokusebenzisa ikulumo erekhodweko neyenza bona umfundi ngamunye akghone ukulalela azwisise lokho afundiswa khona. Isenzwesi sibenze bakghona ukuragela phambili neemfundo zabo nanyana beba nganabotitjhere phambi kwabo. Ukusetjenziswa kwabomaliledinini lokhu kuthuthukise ikghono labafundi lokurhubhulula bafumane ilwazi ku-inthanethi. Ukwenza irhubhululo lesinye nesinye isifundo nokuthola ihlathululo yamagama abudisi kubalula nawusebenzisa i-inthanethi. Indlela le yenze nabotitjhere bathola ithuba lokungenelela lokha nakunomfundi obambela kude ngokobana bamfundise ayedwa ngeqadi nokwenze abafundi abanengi bazwisise ngcono. Nasiqala ngehlangothini leenkolo ezithuthikileko nalezo ezisemadorobheni ngizo ezikhamba phambili ngokusebenzisa iinsetjenziswa zetheknoloji ezifana nabomaliledinini ukufunda nokufundisa. Iinkolwezi ziyakukhuthaza ukusebenzisa abomaliledinini ngombana abafundi 22
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 bafikeleleka lula begodu lokhu kuzaliseka iphuzu elithi ifundo ayenzeki esikolweni kwaphela. Abafundi bakilezi iinkolo akhange babe nomraro wokuragela phambili ngokufunda ngesikhathi se-Covid-19. Kube bujamo abakghona ukuqalana nabo lula ngombana sele bajayele. Abafundi bakilezi iinkolo ezibalwe ngehla babe semathubeni amahle wokuphumelela nabamadaniswa nabaseenkolweni ezisemakhaya. Nasele siphetha kuyabonakala bona ifuneko yokobana abafundi beze nabomaliledinini ikhona ngombana kunobufakazi bokobana baphethe ilwazi elinengi nelisizako nasiza eemfundweni zabafundi. Isibonelo se-eseyi ephikisako/ehlangothilinye: ihlangothi eliphikisana nesihloko. Abomaliledinini abavunyelwe eenkolweni. Ngiphikisana nesitatimendesi. Abomaliledini bangezinye zeensetjenziswa zokuthintana ezisetjenziswa mumuntu woke eSewula Afrika ngitjho nabafundi kodwana lokho akutjho bona kufanele bavunyelwe bona beze nabo ngeenkolweni. Abafundi akukafaneli bona bavunyelwe ukuza nabomaliledinini ngeenkolweni ngombana bazokuthikameza ifundo yabo. Lokha umfundi nakaphethe umaliledinini ngetlasini; utitjhere asafundisa, kungaba nomuntu omdoselako bese kukatelele umfundi bona aphendule umaliledininakhe okuyinto engathimakeza isifundo sakatitjhere. Lokhu kungabanga ukulwa hlangana nomfundi notitjhere ngombana omunye uzabe afuna ukuphendula umaliledinini kanti omunye uzabe afuna ukuragela phambili ngokufundisa. Nalokha umaliledinini womunye umfundi nakalila ngetlasini uthikameza woke umfundi. Izinto azisafani nemandulo, sele siphila esikhathini seenkundla zokuthintana. Abafundi abanengi bathanda ukusebenzisa abomaliledinini babo babukele amavidiyo neenthombe ezivezwe eenkundleni zokuthintana ezifana ne-Facebook, Twitter ne-Instagram. Lokhu kungabanga irarano emabaleni wesikolo ngombana abafundi banje bathanda ukuhlala ngaphandle bangayi ngematlasini wabo bahlalele amavidiyo neenthombe ebazibona eenkundleni zokuthintanezi. Bayakhohlwa bona ayikho ikwali erhubhela enye, nawusesikolweni kufanele ulise yoke into engathikameza iimfundo zakho uqalane nomsebenzakho wesikolo ngaso soke isikhathi. Abafundi banomukghwa omumbi wokusebenzisa abomaliledinini ngendlela engakalungi. Bathanda ukubukela amavidiyo neenthombe zabantu ababulanzi bese batjengisane bahlekele phezulu. Lokhu bathanda ukukwenza khulukhulu ngeenkolweni nabahlangene baboke. Lesi sisenzo esimbi esibangelwa kukuba khona kwabomaliledinini ngeenkolweni. Nangabe bebangavunyelwa ngeenkolweni, koke lokhu bengekhe kwenzeka. Esikhathini sanje abafundi abanengi banemino emide. Abasahloniphi into yomunye umuntu. Abomalildenini betjiwa mihla namalanga ngeenkolweni. Lokhu kungabanga ipi hlangana nabafundi, abotitjhere nababelethi babafundaba. Uthola umfundi ebele omunye umaliledinini bese awuthengisele omunye umfundi khona ngesikolwenapha. Nangabe bekangavunyelwa ukobana kuziwe naye ngeenkolweni, koke lokhu bengekhe kwenzeka. Ukuvunyelwa kwabomaliledinini ngeenkolweni kwandisa izinga lobuvila. Abafundi nabatlolelwe amanowuthi ebhodini abasawatloli phasi, bathatha iinthombe zalokho okutlolweko ngabomaliledinini babo kunokobana batlole ngeencwadi zabo. Lokhu kungezelela izinga lobuvila bona bangasazimiseli ngokufunda nokutlola lokho abafundiswa khona. Nangaphandle kobuvila, ukuthatha isithombe samanowuthi kwengeza ukungaphumeleli kwabafundi ngombana lokha nawutlola amanowuthi ngesandla sakho kungenye yeendlela zokufunda ngombana into ozitlolele yona ngokwakho uyikhumbula lula. Abafundi nabasebenzisa abomaliledinini ngeenkolweni baba nomukghwa wokukorholana. Uthola kunomfundi othileko obonakala adobha phasi ekhabo, ambethe ijinifomu 23
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 edabukileko nesikhwama seencwadi esidabukileko bese bamfode, bathumelane iinthombe zakhe ngomnqopho wokuhlekisa ngaye. Lokhu kungenza bona umfundi loyo agcine sele alise isikolo. Kesinye isikhathi abafundi basebenzisa abomaliledinini babo ukuthola iimpendulo ngendlela engakavumeleki lokha nabatlola iinhlahlubo zabo. Uthola umfundi aphumelela ngamalengiso esihlahlubeni esithileko kubonakale kwangathi uyazazi iindaba zakhe kanti akusinjalo, uphunyeleliswe kusebenzisa umaliledininakhe ukufumana iimpendulo ezinembako. Okhunye okwenziwa bomaliledinini eempilweni zabafundi eenkolweni kukobana abafundi bagcina sele bangasenakanuko yokucocisana nokwakha ubudlelwano nabanye abafundi. Uthola omunye nomunye umfundi anamathelene nomaliledininakhe azicocela nabanye abantu abakude naye. Lokhu kwenza bona bangasakghoni ukwabelana ilwazi ngokucocisana bunqopha ekumbeni yokufundela mayelana nesifundo esithileko. Asali bona umaliledinini asetjenziswe kodwana akasetjenziwe kude neenkolo ukwenzela bona abafundi bakghone ukufunda iimfundo zabo ngaphandle kokuthikanyezwa. 2.5.3 I-eseyi ephikisako/ehlangothilinye Umsebenzi wesi-5 wokuzihlola (HL & FAL) ix Itheknoloji itjhugulule iimpilo zabantu. Vumelana nofna uphikisane nesitatimendesi. [50] x Enye nenye ipumelelo ikhambisana nemiphumela yayo. Vumelana nofana uphikisane nesitatimendesi. [50] 3. Ukurhumutjha amatheksthi abonwako (Iinthombe) (HL, FAL & SAL) 3.1 Amatshwayo we-eseyi yesithombe: • Kufanele unikele i-eseyakho isihloko esikhambelana nesithombeso. • Kulindeleke bona urhumutjhe isithombe ngananyana ngiyiphi indlela. • Ungakhetha ukutlola nanyana ngimuphi umhlobo we-eseyi. • Ukurhumutjha kufanele kukhambelane nesithombe. • Ungatlola ngananyana ngisiphi isikhathi sesenzo. • Ungacoca ngemibono ebhamba nofana uveze imibono efihlakeleko ngesithombe osikhethileko. 3.2 Isibonelo se-eseyi yesithombe: [Sithethwe ku-inthanethi] 24
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Iintjhijilo Ezilethwa Kucinywa Kwegezi Endaweni Yangekhethu. Nasikhuluma ngokucinywa kwegezi sisuka sikhuluma ngehlelo elenziwa yikhamphani yakwa- ESKOM ekunqotjhwe ukuphungula nonciphisa ukuphakelwa kwegezi. Ihlelweli lenziwa ngomzamo wokulinga ukwabela abantu igezi ngokulinganako. Nanyana kunjalo eendaweni zemakhaya iletha isitjhijilo esikhulu ngombana kuba nobugebengu obunengi. Kesinye isikhathi navane ikhambile, kusuka kube nzima bese abantu babona kulithuba elihle lokudleleza abantu eendleleni nababuya emsebenzini. Okhunye okubuhlungu khulu kukobana lokha nayicinyweko igezi abantu bayathunjwa, bakatwe bebabulawe. Nokwetjiwa kweentambo zegezi kurhagala khulu ngesikhathi icinyiwe ngombana iingebengu zisuka zazi bona ayinabungozi nayinjalo. Kesinye isikhathi lokha nayibuyako ibuya ngamandla bese ilimaza iinsetjenziswa ezisebenza ngegezi. Lokha igezi nayikhambe isikhathi, ukudla kugcina sele kubola. Uthola iinqandisi zingasadumi begodu zingasasebenzi. Koke ukudla ebekufakwe ngaphakathi kufanele kulahlwe ngebanga lokukhamba kwegezi. Inengi labantu alisakghoni nokupheka okuya ngethunjini lokha navane ikhambe ntambama abantu nababuya emisebenzini. Kuthaba labo abakhomba ngophakathi ngombana ubujamo nabunje, bona basebenzisa ama-generator abasiza bona bakhanyise bebapheke. Umonakalo owenziwa kukhamba kwegezi ngeenkolweni wona-ke ubetha iduma elingophiko ebafundini. Ngamalanga abotitjhere kufanele benzele abafundi amakhophi ukwenzela bona ukufunda kubelula. Lokhu kuthikamezeka khulu lokha igezi nayikhambileko ngombana inengi leenkolo alinazo iincwadi zokufunda, lithembele ekwenzeleni abafundi amakhophi ukuze ifundo iragele phambili, njeke igezi nayingekho umlambo uthwala iingodo kilesosikolo. Eendaweni zemakhaya iinkolo ezifundisa iimfundo ezifana ne-CAT, i-IT ne-Engineering ekuziimfundo ezisebenzisa igezi ukufunda nokufundisa zithikamezeka khulu lokha nayicinyweko ngombana zinganawo ama-generator. Abafundi baleziimfundo bagcina sele bangakaphumeleli ngamalengiso ebekufanele baphumelele ngawo ngebanga lokungafundi ngokwaneleko ngonobangela wokukhamba kwegezi. Kufana nalokha nakutlolwa iinhlahlubo zokuphela komnyaka, igezi nayingekho yoke into iyajama ngeenkolweni. Abotitjhere abakghoni ukwenza amakhophi wamaphepha ekufanele atlolwe. Amabubulo asakhasako athengisa ukudla aseendaweni zangekhethu athikamezeka khulu nakucinywe igezi ngombana anganawo ama-generator angawasiza ukobana aragele phambili nokusebenzisa iinsetjenziswa zegezi. Okubonakele kubuhlungu khulu kibosomabubulwaba kulahlekelwa yinzuzo ngebanga lokuvala ngaphambi kwesikhathi kanye nokubolelwa kukudla ngeenqandisini zabo. Ukukhamba kwegezi kungezelela inani leengozi endleleni. lihlala likhuphuka ngamalanga ngombana amarobodo asuke angasebenzi ngendlela ekufanele asebenze ngayo. Abantu bagcina sele baqhulana ngeenkoloyi endleleni baphelelana iinhlizyo babanga indlela ngombana kunganamarobodo abalawulako bona kufanele bakhambe njani endleleni. Lokha igezi nayingekho, imitato nabomaliledinini abasebenzi kuhle eendaweni ezinengi ngombana basuke balahlekelwe lithungelelwano eliba khona nakunegezi kwaphela. Lokhu kwenza bona abantu baphundwe milayezo eqakatheke khulu ebekufanele bona bayifumane ngaleso sikhathi igezi nayisakhambileko. Kungaba milayezo ebabikela ngemisebenzi ebayifumeneko, iphaliswano ebalithumbileko, ukwamukelwa emazikweni aphakemeko wezefundo, njll. Koke lokhu kungezinye zezinto abantu abazilobako ngebanga lokukhamba kwegezi. Kesinye isikhathi ufumana umuntu agulela ukufa nokuphila kodwana kungakghonakali bona kudoselwe i-ambulesi umtato ngebanga lokungabi khona kwegezi. Nasiyelela ihlathululo engehla, kuyabonakala bona igezi iqakatheke kangangani emaphilweni wabantu. Ngalokho-ke, kuyatlhogeka bona sibabantu sitlhogomele indlela esisebenzisa ngayo igezi ukwenzela bona yongeke sihlale sinayo. 25
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 3.3 Nanzi ezinye iinthombe ezingasetjenziselwa ukutlola i-eseyi yananyana ngiwuphi umhlobo. Isithombe osikhethileko sinikele isihloko. (HL, FAL & SAL) ISITHOMBE 1 [Sithethwe ku-inthanethi] ISITHOMBE 2 [Sithethwe ku-inthanethi] 26
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 ISITHOMBE 3 [Sithethwe ku-inthanethi] 3.4 UMSEBENZI WESI-6 (HL, FAL & SAL) Qalisisa iinthombe ezingenzasi bese ukhetha ESISODWA utlole ngaso i-eseyi. Tjheja: I- eseyakho nesithombe kufanele zikhambisane. xi. [Sithethwe ku-inthanethi] [50] 27
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 xii. [Sithethwe ku-inthanethi] [50] IRHELO LOKUZIHLOLA I-ESEYI Okulandelako lirhelo lokuzihlola i-eseyi ongalisebenzisa ngemva kokutlola i-eseyakho ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Inomboro yesihloko nesihloko osikhethileko itloliwe ekhasini loku-1 na? 2 Umebhengqondo/iflowugtjhadi/amagama aqakathekileko ali-7/8 akhona na? 3 Isihloko usitlolile na ngaphakathi komebhengqondo nangabe uwutlole ngeempande? 4 Uthome indaba ekhasini elilandelako na? 5 Indima yoku-1 esingeniso ihlathulula isihloko nofana isitjela ngalokho ozokukhuluma ngakho? 6 Iindima zakho zomzimba zinemida emi-5/6/7 na? 7 Utlole/usebenzise imitjho emifitjhani na? 8 Usebenzise isihlanganiso esisodwa ukuhlanganisa imitjhwakho EMIBILI na? 9 Usebenzise amatshwayo wokutlola ngefanelo na? 10 Imitjhwakho ekugcineni komuda ongesandleni sokudla iquntulwe ngodwi (ngehayifeni) na? 11 I-eseyakho inendima esiphetho etjengisa bona indaba iyasongwa na? Isiphetho: • Singayelelisa. • Singaveza amazizwakho. • Singaveza iimphakamiso. 12 I-eseyakho inamagama ama-390 nofana amakhasi ama-2½ na? 28
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 NOKUHLELA - Ukuphendula okudluleleko. - Iimpendulo zihleleke kuhle, - Ukuphendula okwanelisako. - Ukuphendula okungakajami - Ukuphendula okuphume Izinga eliphezulu - Imiqondo ehlakaniphileko, zikhambelana khulu begodu - Imiqondo ekhambelanako ndawonye. endleleni khulu. (Ukuphendula) evusa imiqondo netjengisa zimnandi. nekholisako. - Imiqondo engakanqophi. - Imiqondo enganatlha ukukhula. - Kunobufakazi nokukhula - Kunokuhleleka - Ubufakazi obuncani nengazwakaliko. Ukuhleleka kwemiqondo okubonakalako. nokukhambelanako bokuhleleka - Imiqondo engakahleleki yokuhlela - Ukuhleleka okudluleleko - Isingeniso, umzimba okulingeneko kwesihloko, nokukhambelana kwendaba. nengakhambelaniko. Ukulemuka komnqopho, nokukhambelana nesiphetho kuhleleke kuhle isingeniso, umzimba abamukelilwazi kwesingeniso, umzimba begodu kuyakhambelana. nesiphetho. nobujamo nesiphetho. 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 30 AMAMAKSI - Ukuphendula okudluleleko - Ukuphendula okuhlelwe - Ukuphendula okwanelisako - Ukuphendula - Ukuphendula isihloko kodwana kutlhayela kuhle. kodwana okunganatlha. okungakhambelaniko akukalingwa nokulingwa. Izinga eliphasi amatshwayo wendaba ehle. - Imiqondo ekarisako - Imiqondo iyakhambelana okusezingeni eliphasi. - Imiqondo - Imiqondo ekhulileko nekhambelanako. ngokulingeneko. - Imiqondo ayikahlangani engakhambelaniko nenokuhlakanipha. - Kunokuhleleka nje - Kunokuhleleka begodu ayikanqophi. nengakafaneli. - Kunokuhleleka nokukhambelana nokukhambelana - Kunokuhleleka - Imiqondo enganatlha nokukhambelana kwesingeniso, okulingeneko, kwesihloko, okungakhambelani nengazwakaliko. okuhle kwesingeniso, umzimba nesiphetho. umzimba nesiphetho. nendaba. umzimba nesiphetho. 29
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 IRUBHRIKHI YOKUHLOLA INDABA YELIMI LEKHAYA [50 AMAMAKSI] (iyaraga) Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 ILIMI, ISITAYELA NOKU- - Iphimbo, irejista, isitayela - Iphimbo, irejista, isitayela - Iphimbo, irejista, isitayela - Iphimbo, irejista, isitayela - Iphimbo, irejista nesitayela EDITHA. nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama ezingakafaneli elifaneleko nelihle elifanele umnqopho, elifanele umnqopho, elingakafaneli umnqopho, umnqopho khulu, Iphimbo, irejista, isitayela ngokudluleleko, abamukelilwazi abamukelilwazi abamukelilwazi nobujamo. abamukelilwazi nelwazimagama elifanele elinemba umnqopho, nobujamo. nobujamo. - Ukusetjenziswa kwelimi nobujamo. umnqopho, abamukelilwazi abamukelilwazi - Ilimi liyanemba begodu - Ukusetjenziswa kwelimi okusezingeni eliphasi. - Ilwazimagama elitlhayela nobujamo. nobujamo. lisetjenziswe okwethula ihlathululo. - Ihlelo nesipelinghi khulu nelenza kube budisi Izinga eliphezulu Ukukhethwa kwamagama, - Ukusetjenziswa kwelimi ngokufaneleko. - Ihlelo nesipelinghi kuneemphoso ezinengi ukuzwisisa itheksthi. ukusetjenziswa kwelimi, kusezingeni elihle - Ihlelo nesipelinghi kuneemphoso ezinengi khulukhulu. - Ilimi elingazwakaliko. imithetjhwana, iimphumuzi, ngokudluleleko. akunamphoso khulu, (20 kuya phezulu). - Kutlanywe ngokusezingeni - Ihlelo nesipelinghi ihlelo nesipelinghi. - Ihlelo nesipelinghi zimbalwa (10-14). - Kutlanywe eliphasi khulukhulu. kuneemphoso ezinengi esinganamphoso khulu - Indabakhe itlanywe ngokusezingeni ngokudluleleko/ 15 AMAMAKSI (0-4). ngokutjengisa ikghono. elilingeneko. ngokubabazekako. - Kutlanywe kuhle - Kutlanywe ngokusezingeni ngokudluleleko. eliphasi khulukhulu. 13 10 7 4 - Iphimbo, irejista, isitayela - Iphimbo, irejista, isitayela - Iphimbo, irejista, isitayela - Iphimbo, irejista, isitayela nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama elifaneleko nelihle elifanele umnqopho, elifanele umnqopho, elincani nelisezingeni elinemba umnqopho, abamukelilwazi abamukelilwazi eliphasi elingakafaneli abamukelilwazi nobujamo. nobujamo. nobujamo umnqopho, abamukelilwazi - Ukusetjenziswa kwelimi - Ilimi liyanemba begodu ngokulingeneko. nobujamo. kusezingeni elihle khulu. lisetjenziswe - Ukusetjenziswa kwelimi - Ukusetjenziswa kwelimi Izinga eliphasi - Ihlelo nesipelinghi ngokufaneleko. okungathuli ihlathululo. okungakafaneli. esinganamphoso ezinengi - Ihlelo nesipelinghi - Ihlelo nesipelinghi - Ihlelo nesipelinghi (5-9). kuneemphoso ezinengana kuneemphoso ezinengi kuneemphoso ezinengi - Kutlanywe kuhle khulu. (15-19). khulu. khulukhulu. - Kutlanywe kuhle. - Kutlanywe - Kutlanywe ngokusezingeni ngokusezingeni eliphasi khulukhulu. eliphasi. ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1 - Kuvezwe amatshwayo - Kuvezwe amatshwayo - Amatshwayo - Amaphuzu amanye - Amaphuzu afunekako Amatshwayo wetheksthi. nemininingwana nemininingwana nemininingwana anembako akhona. ayatlhayela. Ukwakhiwa kweengaba eqakathekileko yesakhiwo yesakhiwo evezweko iyakhambelana. - Ukwakhiwa kwemitjho - Ukwakhiwa kwemitjho nemitjho nokuquntulwa sendaba. sendaba. - Imitjho neengaba neengaba kuneemphoso. neengaba kuneemphoso kwamagama ngendlela - Kunokuqongelana okuhle - Kunokuqongelana okuhle kwakheke ngendlela - Indaba izwakala kancani. ezinengi khulu. engasiyo. ngokudluleleko kweengaba. elingeneko. - Indaba ayinamqondo. kweengaba. - Imitjho neengaba - Indaba isanikela - Imitjho neengaba kwakheke ngendlela ehle. umqondo. 5 AMAMAKSI kwakheke ngendlela ehle ngokudluleleko. ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO: -km/hl- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) L-/-st-/-ed- : (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) Sk-: (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) 30
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL) [50 AMAMAKSI] (IRAGELA PHAMBILI) Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 27–30 22–23 15–17 9–11 3–5 NOKUHLELA - Ukuphendula - Iimpendulo ezihleleke - Ukuphendula - Ukuphendula - Ukuphendula okudluleleko. kuhle; ezikhambelana okwanelisako. okungakajami okuphume endleleni (Ukuphendula) - Imiqondo khulu begodu - Imiqondo ndawonye. khulu. Ukuhleleka ehlakaniphileko, evusa ezimnandi, ekhambelanako - Imiqondo engakacaci. - Imiqondo erarako Izinga eliphezulu kwemiqondo yokuhlela imiqondo netjengisa kunobufakazi nekholisako. - Ubufakazi obuncani nengakanqophi. Ukulemuka umnqopho, ukukhula. nokukhula - Kunokuhleleka bokuhleleka - Imiqondo abamukelilwazi - Ukuhleleka okubonakalako. okulingeneko nokukhambelana. engakahleleki nobujamo. okudluleleko - Isingeniso, umzimba nokukhambelana nengakhambelaniko. nokukhambelana nesiphetho okuhleleke nesihloko, umzimba 30 AMAMAKSI nesingeniso, umzimba kuhle begodu nesiphetho nesiphetho. okukhambelanako. 24–26 18–21 12–14 6–8 0–2 - Ukuphendula - Ukuphendula - Ukuphendula - Ukuphendula - Ukuphendula isihloko okudluleleko kodwana okuhlelwe kuhle. okwanelisako kodwana okungakhambelaniko akukalingwa kutlhayela - Imiqondo ekarisako kunokungacaci. okukhulu. nokulingwa. amatshwayo wendaba nekhambelanako. - Iimiqondo - Imiqondo - Imiqondo ehle ngokudluleleko. - Isingeniso, umzimba iyakhambelana ayikahlangani begodu engakhambelaniko Izinga eliphasi - Imiqondo ekhulileko nesiphetho ezihleleke ngokulingeneko. ihlangahlangene. nengakafaneli. nenokuhlakanipha. kuhle - Kunokuhleleka - Abukho ubufakazi - Imiqondo - Isingeniso, umzimba nezikhambelanako. nokukhambelana bokuhlela. engakanqophi. nesiphetho ezihlelwe okulingeneko ngendlela edluleleko. kwesingeniso, umzimba nesiphetho. 31
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI YELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL) [50 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani ILIMI, ISITAYELA 14–15 10–11 6–7 2–3 0 NOKU-EDITHA - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, - Ilimi elingazwakaliko. Iphimbo, irejista, isitayela kanye isitayela kanye isitayela kanye - isitayela kanye - Iphimbo, irejista, isitayela, nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama nelwazimagama isitayela kanye ilwazimagama elifanele elifanele khulu elifanele umnqopho, elingakafaneli nelwazimagama okufanele umnqopho, Izinga eliphezulu ngokudluleleko umnqopho, abamukelilwazi umnqopho, elingakafaneli khulu nobujamo. umnqopho, abamukelilwazi nobujamo. abamukelilwazi umnqopho, Ukukhethwa abamukelilwazi nobujamo. - Ukusetjenziswa nobujamo. abamukelilwazi kwamagama. nobujamo. - Ilimi liyanemba kwelimi okwethula - Ukusetjenziswa nobujamo. Ukusetjenziswa - Ilimi lithokozisa khulu. begodu lisetjenziswe ihlathululo. kwelimi okusisekelo. - Ilwazimagama kwelimi, - Ihlelo nesipelinghi ngokufaneleko. - Iphimbo elifaneleko. - Iphimbo elifaneleko. elitlhayela khulu lenza imithetjhwana, esinganamphoso - Ihlelo nesipelinghi- Amaqhinga wokubuza - Ilwazimagama kube budisi ukuzwisisa iimphumuzi, ihlelo, ezibonakalako. asinamphoso khulu. enzelwe ukugqamisa elitlhayela khulu. itheksthi. nesipelinghi. - Itlanywe kuhle khulu. - Itlanywe kuhle. okumunyethweko. 12–13 8–9 4–5 0–1 - Ilimi elihle - Ilimi lihle. - Ukusetjenziswa - Ukusetjenziswa 15 AMAMAKSI ngokudluleleko - Iphimbo elifaneleko. kwelimi okulingeneko okungakafaneli begodu linethonya. - Kuneemphoso okunokuhluka. kwelimi. Izinga eliphasi - Akunamphoso zehlelo ezimbalwa zehlelo - Iphimbo elifaneleko - Ukungabi nomahluko nesipelinghi nesipelinghi. ngokulinganako emitjhweni. ezibonakalako. - Ibunjwe kuhle. nokusetjenziswa - Ilwazimagama - Yakhiwe ngekghono okutlhayelako elincani elikhulu. kwamaqhinga ngokusisekelo. wokubuza. ISAKHIWO 5 4 3 2 0–1 - Ukusungulwa - Imininingwana - Imininingwana - Amaphuzu amanye - Amaphuzu Amatshwayo okuqakathekileko isungulwe ekhambelanako anembako akhona. afunekako wetheksthi kwendaba. ngokukhambelanako. iveziwe. - Imitjho neengaba ayatlhayela. Ukwakhiwa - Imininingwana - Imitjho, iingaba - Imitjho, iingaba kuneemphoso. - Imitjho neengaba kwesigaba edluleleko. kunikela umqondo. kwakhiwe kuhle. - Indaba isazwakala. kuneemphoso nokwakhiwa - Imitjho kanye - Indaba isanikela - Indaba ayinamqondo. komutjho neengaba kwakheke umqondo ngendlela edluleleko. 5 AMAMAKSI 32
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I- ESEYI – ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA (SAL) [40 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani OKUMUNYETHWEKO 22–24 18 12–16 7–11 0–6 NOKUHLELA - Ukuphendula - Iimpendulo ezihleleke - Ukuphendula - Ukuphendula - Ukuphendula okuphume okudluleleko kuhle. okwanelisako. - okungakajami endleleni khulu. (Ukuphendula) - Imiqondo - Ezikhambelana khulu - Imiqondo ndawonye. - Imiqondo edidekileko Ukuhleleka ehlakaniphileko, begodu zimnandi, ekhambelanako - Imiqondo engakacaci. nengakanqophi. Izinga eliphezulu kwemiqondo yokuhlela - evusa imiqondo kunobufakazi nekholisako. - Ubufakazi obuncani - Imiqondo engakahleleki Ukulemuka netjengisa ukukhula. nokukhula - Kunokuhleleka bokuhleleka nengakhambelaniko. komnqopho, - Ukuhleleka okudluleleko okubonakalako. okulingeneko - Nokukhambelana. abamukelilwazi nokukhambelanako - Isingeniso, umzimba nokukhambelanako nobujamo kwesingeniso, umzimba nesiphetho okuhleleke kwesihloko, umzimba nesiphetho. kuhle begodu kanye nesiphetho. 24 AMAMAKSI okukhambelanako. 19–21 17 - Ukuphendula - Ukuphendula okudluleleko kodwana okuhlelwe kuhle. kutlhayela amatshwayo - Imiqondo ekarisako wendaba ehle nekhambelanako. ngokudluleleko. - Isingeniso, umzimba Izinga eliphasi - Imiqondo ekhulileko nesiphetho okuhleleke nenokuhlakanipha. kuhle - Isingeniso, umzimba nokukhambelanako. nesiphetho okuhlelwe ngendlela edluleleko. 33
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 IRUBHRIKHI YOKUHLOLA I-ESEYI – ILIMI LESIBILI LOKWENGEZA (kuyaraga) [40 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakalingani ILIMI, ISITAYELA 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 NOKU-EDITHA - Ilimi lihle - limi elihle begodu - Ukusetjenziswa kwelimi - Ukusetjenziswa - Ilimi elingazwakaliko ngokudluleleko elinethonya. okulingeneko okungakafaneli - Ilwazimagama elitlhayela Iphimbo, irejista, begodu linethonya. - Iphimbo elifaneleko. okunokuhleleka kwelimi. khulu lenza kube budisi isitayela, - Akunamphoso - Iimphoso ezimbalwa - Iphimbo elifaneleko - Ukungabi nomahluko ukuzwisisa itheksthi. ilwazimagama zehlelo nesipelinghi zehlelo nesipelinghi. ngokulinganako emitjhweni. okufanele umnqopho, ezibonakalako. - Bunjwe kuhle. - nokusetjenziswa - Ilwazimagama elincani ubujamo - Yakhiwe ngekghono okutlhayelako ngokusisekelo. Ukukhethwa elikhulu. kwamaqhinga kwamagama wokubuza. ukusetjenziswa kwelimi Imithetjhwana, iimphumuzi, ihlelo, isipelinghi. 12 AMAMAKSI ISAKHIWO 4 3 2 1 0 - Ukusungulwa - Imininingwana - Imininingwana - Amaphuzu amanye - Amaphuzu adingekako Amatshwayo okuqakathekileko isungulwe ekhambelanako yakhiwe akhona anembako. ayatlhayela. wetheksthi kwendaba. ngokukhambelanako. - Imitjho, neengaba - Imitjho neengaba - Imitjho neengaba Ukwakhiwa kwesigaba - Imininingwana - Kunokukhambelana. kwakhiwe kuhle. kuneemphoso. kuneemphoso. nokwakhiwa komutjho edluleleko - Imitjho, iingaba kunikela - Indaba isanikela - Indaba isazwakala. - Indaba ayinamqondo. - Imitjho kanye umqondo. umqondo. 4 AMAMAKSI neengaba kwakheke ngendlela edluleleko. 34
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 ISIGABA B: AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA Yini amatheksthi wokuthintana? Amatheksthi wokuthintana mitlolo eyenzelwe ukudlulisa umlayezo othileko kubamukelilwazi abanqotjhweko ngehloso yokuphendula lokho obekufuneka. Lokha nakutlolwa lemitlolo kuqakathekile bona kulandelwe indlela yokutlola okuragela phambili. Kuyafuneka bona ikambiso yokutlola ivele tjhatjhalazi. Uku- editha nokulungisa iimphoso kufanele kwenziwe ngomnqopho wokukhiqiza umtlamo wokugcina omuhle nolandelekako. 4. IMIHLOBO YAMATHEKSTHI WOKUTHINTANA 4.1 INCWADI YOBUNGANI (HL, FAL & SAL) Kilomhlobo wencwadi kufanele ibe nesiphande sinye, sitlolwe ngokujayelekileko esandleni sokudla. Isiphande sotlolako asibe nelanga elitlolwe ngesiNdebele isib: Janabari/Tjhirhweni ingasi ngesiNgisi. 4.1.1 AMATSHWAYO WENCWADI YOBUNGANI • Itlolelwa umuntu owazekako, kungaba mnganakho, umnakwenu, umzawakho, ubaba, umma, njll. • Kunesilotjhiso esiphakamisa ibizo lomuntu omtlolelako. Isib. Jabulile, Mma, Baba, Mzala, njll. • Kufuneka esingenisweni uveze umnqopho wokutlola incwadi leyo ngobufitjhani. Isingeniso singaba mumutjho munye kufika kemithathu ubunengi. Akucocwa iindaba ezinengi lapha. • Emzimbeni hlathulula ngokuzeleko ihloso yokutlola kwakho incwadi ngamaphuzu azwakalako nakhambisana nesihloko onikelwe sona. • Kumele ibe nesilayeliso; isib. Ubalotjhise boke ekhaya/Ngilotjhisela kibo boke abangaziko ngapho; njll. • Ekugcineni kumele utlole isiphetho, isib. Ngimi umnganakho/Ngimi umntwanakho/Ngimi umzawakho nofana Ngimi, bese kuthi ngaphasi kwesiphetho utlole igama lakho. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo otlolelweko azi kuhle ukobana utlolelwe ngubani. Isibongo akufuneki ukobana usitlole ngombana niyazana ninomuntu omtlolelako. 35
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.1.2 Isibonelo sencwadi yobungani J P O BOX 1342 Bronkhorstspruit 1020 30 kuTjhirhweni 20…… Baba Ngikutlolela incwadi le ngomnqopho wokukubawa imali yokuyozitlolisa emaZikweni aPhakemeko wezeFundo umnyaka ozako. Eemfundweni zami ngisebenza kuhle khulu, ngize ngathumba unongorwana eemfundweni ezine okufaka hlangana nesifundo sesiNdebele engisiphumelele ngamalengiso. Uyabazi ubujamo bakamma bokungakaphili kuhle ngebanga lokuba nobulwele bokuwa, imali enengi iphelela emitjhogeni ayithenga qobe yinyanga. Nanyana kunjalo akakazibeki phasi ungithembisile bona uzakukhulumisana nabantu atorha kibo bona bafake isandla ngendlela abangakghona ngayo. Esikolweni nabo bathembise ukungiseka ngezinye zezinto ezingafuneka nasele ngamukelwe. Ngiyakuthembisa baba bona imali ongipha yona le angeze uzisole ngombana ngizoyisebenzisa ngefanelo. Nami ngifuna ukuzibona ngisesikolweni umnyaka ozako ngifunda, angikakazimiseli ukuhlala umnyaka woke ngingafundi ngilindile. Ngifuna ithi nayiphelako iminyaka elikhomba, ungibize ngoDorhodera Kabini. Ubalotjhise boke ekhayapho. Ngimi umntwanakho USponono. 36
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.1.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola incwadi yobungani engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. INCWADI YOBUNGANI Tlolela umnganakho ongakaphumeleli egreyidini ngomnyaka wee-2020 incwadi umkhuthaze bewumyelelise bona akulahlwa mbeleko ngokufelwa. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA INCWADI YOBUNGANI KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Incwadakho inesiphande saloyo oyitlolako esitlolwe esandleni sokudla na? 2 Isiphande sakho sinelanga elitlolwe ngesiNdebele na? 3 Isilotjhiso sitloliwe na? 4 Isingeniso siwuvezile umnqopho wokutlola incwadakho na? 5 Emzimbeni kuhlathululwe ngokuzeleko ihloso yokutlolwa kwencwadi le na? 6 Utlole iindima ezi-4 emzimbeni wencwadakho na? 7 Iindima zakho zomzimba zinemida emi-5/6 na? 8 Utlole/usebenzise imitjho emifitjhani na? 9 Usebenzise isihlanganiso esisodwa ukuhlanganisa imitjhwako EMIBILI na? 10 Usebenzise amatshwayo wokutlola na? 11 Imitjhwakho ekugcineni komuda ongesandleni sokudla iquntulwe ngo-dwi (ngehayifeni) na? 12 Isilayeliso sitloliwe na? 13 Isiphetho sitlolwe kuhle saveza ubuhlobo bomuntu omtlolelako negama lakho na? 4.2 INCWADI YABAKHULU/YANGOKOMTHETHO (HL, FAL & SAL) Kilomhlobo wencwadi esiphandeni kungasetjenziswa igama lenyanga lesiNdebele nofana lesiNgisi elitlolwe ngokwesiNdebele, Isib. Matjhi, Febherbari, Janabari, njll. Oyitlolako akukafaneli asebenzise ilimi lendleleni, okulilimi elingavumelekiko 4.2.1 AMATSHWAYO WENCWADI YABAKHULU/YANGOKOMTHETHO • Iba neemphande ezimbili, zitlolwe ngendlela ehle neyamukelekako. Isiphande sokuthoma siba ngesaloyo otlolako begodu sitlolwa ngesandleni sokudla phezulu. Isiphande sotlolelwako asibi nelanga ekutlolwe ngalo incwadi. • Itlolelwa umuntu othileko onesikhundla ebubulweni elithileko. Ngalokho-ke otlolako kufanele atlole isikhundla saloyo amtlolelako ngaphambi kokutlola isiphande sesibili. • Iba nesilotjhiso esingaphakamisi ibizo lomuntu esitlolwa ngalindlela: Nomzana/Kosikazi/ Kasoazana nofana Nom./ Kkz./ Ksz. • Tlola isihloko salokho otlola ngakho ngamagabhadlhela. • Esingenisweni tlola umnqopho/isizathu sokutlola leyo ncwadi. • Iba nomzimba lapha otlolako acoca khona indabakhe. • Iba nesilayeliso. • Esiphethweni iyaveza bona ibuya kubani. Tlola amagamakho nofana iinthomo zamagamakho nesibongo bese uyayitlikitla. 37
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.2.2 Isibonelo sencwadi yabakhulu/yangokomthetho PO BOX 1143 KwaMhlanga 1022 15 kuKhukhulamungu 20….. Mphathi KwaMhlanga Police Station Private Bag X 7845 KwaMhlanga 1022 Nomzana/Kosikazi/Kosazana nofana Nom. /Kkz. /Ksz. ISINGHONGHOYILO SOKWETJELWA IFUYO. Ngikutlolele incwadi le ngombana ngifuna ukukwazisa ngesinghonghoyilo somphakathi wangekhethu sokwetjelwa ifuyo. Emphakathini wangekhethu kunabantu abanengi abafuyileko, yeke abantwaba bayalila, baliliswa yifuyo yabo elahlekako ingaziwa bona iyaphi. Lokha nabayokwelusa bayalahlekelwa ngombana umuntu uthi angabanjwa sithongwana emini nakavukako afumane ifuyo ayelusileko sele itjhoda. Batjho bacabanga bona kunabantu abahlala ngesikghweni ababaphathela umalibazisa bathi bangalibala bese beba ifuywabo le. Njalo ngantambama kunabantu abasebenzisa ikarana yeendonki ukukhweza ifuyo eyetjelwa abantu le. Ezinye zeenlelesezi zibamba abelusi zibabulale bese zithathe ifuywabo. Kubonakele sele kunabantu abanengi abathengisa inyama emphakathini esihlala kiwo begodu inengi labo sele livule iindawo zokuthengisa iinhloko zeenkomo nezimvu. Silinge koke mayelana nokulungisa ihlekelele esivelelako le kodwana siyabhalelwa ukufumana isisombululo. Njeke sibawa nina bonyana khenisisize. Ngingathaba nange isibawo samesi singanikelwa itjhejo. Ngimi ozithobako USandile Tjhabangu (Tlola umtlikitlwakho) 38
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 INCWADI EYA KUMHLELI AMATSHWAYO WENCWADI EYA KUMHLELI Incwadi eya kumHleli ifana nencwadi yomsebenzi kodwana nakiyo kukhona okutlhogeka bona sikutjhejisise ngayo. Le yincwadi - • eveza amazizo wotlolako ngento ethileko. • enikela imininingwana ethileko ukuze imininingwana leyo yaziwe mphakathi. • elila ngokuthileko. Kuyavama ukobana umuntu nakaneenlilo azikhuphele etjhatjhalazini nofana azinqophise lapho zifanele ukuya khona. Umnqopho kukwenza abaphetheko bona bazi iinlilo zomphakathi nabanye balinge ukulungisa lokho okungakalungi ngokurhabako ukuze kukhandelwe imitjhagalo eminengi eyenziwa mphakathi. Kesinye isikhathi umphakathi usuke wenziwa kukobana abaphetheko basuke bangaziphenduli ngokufaneleko nofana ngokurhakabo iinlilo zomphakathi. • ebuza okuthileko ebafundini bephephandaba, ngakelinye ihlangothi ukube inqotjhiswe kumhleli. • Lomhlobo wencwadi ngokukhethekileko unqotjhiswa kumHleli. Nanyana angaphendula okuthileko okuvele ephephandabeni kodwana yona inqophana nomHleli. • Iphephandaba lilinga ukonga isikhala ngalokho-ke alifuni uthemeleze. • Iphephandaba alifuni ukulwisa umphakathi, ngalokho-ke amagama ayihlamba nofana azwisa ubuhlungu awafuneki. • Incwadi kufanele ibe nesiphande esipheleleko somtloli, ibizo nesibongo. Umtloli nakangathandi kukhutjhwe ibizo lakhe lamambala, uyatjho bona ngongaziwako bese atlole azazipha lona nekungasilo lakhe lamambala. • Isihloko sendaba angazitlolela yena phezulu encwadinakhe kodwana umHleli angasitjhugulula ngokubona kwakhe. • Incwadi ayitlikitlwe mtloli ukuze iphephandaba livikeleke. • Ukuhlaba ngokwakhako yindlela esebenza kuhle khulu emhlobeni lo wencwadi. 39
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 ISIBONELO SENCWADI EYA KUMHLELI P O BOX 1111 Empumalanga 5187 26 kuMgwengweni 20… Mhleli Nokhethwako Newspaper P O Box 2345 Siyabuswa 0472 Nomzana/Kosikazi/Kosazana nofana Nom. /Kkz. /Ksz. Ukulahleka kwabafundi ngesikhathi nabenza iimfundo ezingezelelweko esikolweni. Ngikutlolele incwadi le ngomnqopho wokuveza isinghonghoyilo somphakathi manqophana nokulahleka kwabafundi ngesikhathi nabenza iimfundo ezingezelelweko esikolweni. Ngingomunye wabafundi abafunda esikolweni iPhaphama Sizwe Secondary School, ngithanda ukuveza isinghonghoyilo somphakathi ephephandabeni lakho ngezinga lokwetjiwa kwabafundi malanga ntambama lokha nabenza iimfundo ezingezelelweko. Kuba sengathi kukhona ukuphalisana okwenziwa babantu abangatjheji ikusasa labafundi. Abotitjhere bayalinga ngamalanga bona baphekelele abafundi emakhabo kodwana kuthi ngesikhatjhana esincani uzwe bona umfundi loyo ulahlekile. Ababelethi balwa nabotitjhere ngesenzwesi ngombana kuba sengathi ngibo abafuna bona abafundaba betjiwe. Kufana nokobana ababelethi bafune ukuphumelelisa iminqopho yabo ngokobana basole abotitjhere. Okhunye okungitshwenyako kukobana abafundaba ngebamazinga athuthukileko. Abebakwaba benza lokhu ngokusekelwa babantu ababizwa ngokobana bakholelwa kusathana. Ababelethi nabotitjhere sele bahlala ngokwesaba ngombana abazi bona kusasa kuzakulandela ubani. Engithanda kobana kungenzeka kukobana ababelethi abaphekelele abentwababo nanyana bazobathatha lokha nakuphuma isikolo mhlamunye lokho kungasiza ukulwa nepi engaka le. Ngiyathemba bona incwadi le izakudluliselwa kwabafaneleko ngokurhabako. Ngimi ozithobako UNomatjeni Gatjeni (Okungasi libizo lakhe lamambala) (Tlola umtlikitlwakho) Tjheja: UmHleli unelungelo lokobana angayigadangisi ephephandabeni lakhe nangabe inelwazi elinganabuqiniso. 40
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 UMAHLUKO PHAKATHI KWENCWADI YOBUNGANI NEYABAKHULU/YANGOKOMTHETHO Incwadi yobungani Incwadi yabakhulu/yangokomthetho • Itlolelwa umngani nofana • Itlolelwa umuntu ongamaziko Abamukelilwazi ilunga lomndeni. nofana omaziko • Ilimi nephimbo liba nonesikhundla esithileko. ngelingakahleleki elitjengisa • Ilimi nephimbo ubungani/ ubuhlobo. ngelihlelekileko. • Nanyana lingaba • Ufanele uzithobe ngaso soke ngelobungani kodwana ilimi isikhathi. lendleleni alamukeleki. • Ukutlolela umuntu owazana • Ukufaka isibawo somsebenzi. Umnqopho naye nofana ohlobana naye. • Ukuveza amazizwakho • Ukunikela ngelwazi ngokuthileko. nokufunisisa ngezinto • Ukunghonghoyila eziqakathekileko, isib. ngokuthileko. Imininingwana yomndeni, • Ukubawa ilwazi. ukwabelana iindaba, ukuthokozisa umuntu ngokuthileko nofana ukumtjhiriya. • Faka isiphande sakho • Faka isiphande sakho Isakhiwo nelanga otlole ngalo nelanga otlole ngalo incwadi. incwadi. • Faka isiphande saloyo • Isilotjhiso siba omtlolelako. ngesingakahleleki, Baba/ • Isilotjhiso siba Hlalithwa, Mma, Mngani/ ngesihlelekileko, Nomzana, Jabulile, njll. Kosikazi, Kosazana nofana • Iba nesilayeliso esitjengisa Nom./ Kkz. /Ksz. ukwazana/ ukuhlobana. • Faka isihloko • Isiphetho siba • Iba nesilayeliso ngesingakahleleki, Ngimi, esingatjengisi ukwazana/ Ngimi umntwanakho, Ngimi ukuhlobana. umnganakho, njll. • Isiphetho siba • Tlola igama lakho kwaphela. ngesihlelekileko, Ngimi Ozithobako. • Tlola amagamakho nesibongo ngokuzeleko • Tlikitla incwadakho. Okumunyethweko • Isihloko sizokutjela • Isihloko sizokutjela okufanele okufanele utlole ngakho. utlole ngakho. • Tlola indima esingeniso, • Tlola indima esingeniso, emzimbeni uveze emzimbeni uveze amaphuzu amaphuzu ahlelekileko ahlelekileko namumethe namumethe ummongo ummongo wendaba. wendaba. • Kuqakathekile ukubeka amaphuzwakho ngokulamana ngombana lokho kuzokutjhujisa indabakho. • Itlole ibe yifitjhani inembe. 41
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.2.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola incwadi yabakhulu engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. INCWADI YABAKHULU/YANGOKOMTHETHO Tlolela umasipala wendawo yekhenu incwadi umbawe imvumo yokuvula irhwebo lokuhlanza iinkoloyi ebaleni eliseduze nesithabathaba seentolo esele kuminyaka lingasetjenziswa. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA INCWADI YABAKHULU KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Incwadakho ineemphande ezimbili na? Sotlolako nesotlolelwako. 1.1 Incwadakho inesiphande saloyo oyitlolako esitlolwe esandleni sokudla na? Isiphande sotlolako sinenyanga etlolwe ngesiNdebele na? 1.2 Isiphande sotlolelwako esingesandleni sesincele siphakamisa isikhundla saloyo otlolelwako na? 2 Isilotjhiso siveza ithayitlela yaloyo otlolelwako na? 3 Isihloko sakho siveza lokho ozokutlola ngakho na? 4 Isingeniso siwuvezile umnqopho wokutlola incwadakho na? 5 Emzimbeni kuhlathululwe ngokuzeleko ihloso yokutlola kwencwadi le na? 6 Iindima zakho zomzimba zinemida emi-5/6 na? 7 Utlole/usebenzise imitjho emifitjhani na? 8 Usebenzise isihlanganiso esisodwa ukuhlanganisa imitjhwakho EMIBILI na? 9 Usebenzise amatshwayo wokutlola na? 10 Imitjhwakho ekugcineni komuda ongesandleni sokudla iquntulwe ngo-dwi (ngehayifeni) na? 11 Isilayeliso sitloliwe na? 12 Isiphetho sitlolwe kuhle saveza iinthomo zamabizwakho nesibongo na? 13 Ngaphasi kwesiphetho sakho kunomtlikitlo na? 42
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.3 I-IMEYILI (HL & FAL) I-imeyili yindlela emasinya yokudlulisa umlayezo ebantwini ngokusebenzisa iinsetjenziswa zetheknoloji ezifana nomaliledinini nekhomphyutha. Isebenza ngethungelelwano le-inthanethi. Ingasebenza ukuthumela umlayezo otlolwe kiyo nofana uthumele isinanyathiselwa esineendaba, iinthombe nofana ilwazi elithileko. Lendlela yihle khulu ngombana umuntu ukwazi ukuthumela ngitjho umtlolo omakhasi amanengi ngesikhatjhana esifitjhani. Lapho umuntu othunyelwe umtlolo selaqedile ukuwufunda uyakwazi ukuwubulunga ukuze abuye akwazi ukuwufunda esikhathini esizako nakutlhogekako. Naloyo owuthumeleko uyakwazi ukuwubulunga kube bufakazi bokobana nangambala wawuthumela umlayezo lowo ngelanga elithileko. 4.3.1 AMATSHWAYO WE-IMEYILI EHLELEKILEKO Amatshwayo we-imeyili yabakhulu/yangokomthetho/ehlelekileko: • Inesiphande se-imeyili yaloyo othumela umlayezo. • Inesiphande se-imeyili yaloyo enqotjhiswe kuye/kibo. • Inesiphande se-imeyili yomunye/yabanye ekufanele bafumane umlayezo lowo. • Inesihloko esirhunyeza ummongo we-imeyili leyo. • Inesilotjhiso esiligama nofana ithayitlela yaloyo i-imeyili enqotjhiswe kuye. • Inesingeniso esiveza umnqopho we-imeyili leyo. • Inomzimba omumethe umlayezo nemininingwana epheleleko. • Inomutjho olayelisako. • Inegama kanye nethayitlela yaloyo othumele i-imeyili ekugcineni. • Inomtlikitlo waloyo othumele imeyili. • Kufanele kusetjenziswe ilimi elifanele abamukelilwazi. IINSETJENZISWA EKUNGATHUNYELWA NGAZO I-IMEYILI [Zithethwe ku-inthanethi] 43
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.3.2 ISIBONELO SE-IMEYILI EHLELEKILEKO Isiphande se-imeyili saloyo othumelako. Isiphande se-imeyili saloyo enqotjhiswe kuye. Ibuya ku: majali@education.mpu.gov.za Iya ku: mahlangum@yahoo.com Naku: bethuel.l@gmail.com Isiphande se-imeyili somunye ISIHLOKO: Ukungabuyi kwakaBafana ofanele abe nelwazi lalokho Masemula esikolweni (Gr 12) okuthumelako nongakafaneli Nom./Kkz. /Ksz. ukuyiphendula Ngikutlolela i-imeyili le ngombana ngifuna ukukwazisa bona umfundi onguBafana Masemula ofunda igreyidi le-12E esikolweni sakho iKwaMhlanga Secondary School angekhe asakghona ukubuya esikolweni ngonobangela wokungakaphili kuhle emzimbeni. Okumunyethwe Sibabelethi bakhe sithethe isiqunto sokobana afundele ekhaya ngombana ubuthakathaka khulu emzimbeni. Ukurhagala kwengogwana ye-Covid-19 kusifaka ngaphasi kwegandeleleko elithi kufanele simvikele ekusulelekeni ngengogwana le. mzimba we-imeyili. Sibawa utitjhere asisize ngokuthumela imisebenzi eyenziwa esikolweni qobe ngeveke. Esele sikwenzile kukumfunela utitjhere ozomfundisela khona ekhayapha. Utitjherakhe lo uthi uzakuthintana nani ngomtato nimtjele ngehlelo lokufunda nelokuhlola ukuze angasaleli emva. Siyeleliswe ngudorhodera walapha athatha khona imitjhoga bona kufanele angabuyeli esikolweni ngombana ukusuleleka ngengogwana ye-Covid-19 kusarhagele khulu njengenje. Sibona kungcono bona silandele isiyeleliso sakadorhodera sokobana angabuyeli esikolweni angakatjho bona ukulungele ukubuyela. Ngingathokoza nange angathola isizo elivela kuwe. Ngimi ozithobako Igama lothumele i-imeyili. Ukkz.T Masemola 44
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 I-IMEYILI ENGAKAHLELEKI I-imeyili yindlela emasinya yokudlulisa umlayezo ebantwini ngokusebenzisa iinsetjenziswa zetheknoloji ezifana nomaliledinini nekhomphyutha. Isebenza ngethungelelwano le-inthanethi. Ingasebenza ukuthumela umlayezo otlolwe kiyo nofana uthumele isinanyathiselwa esingaba ziinthombe nofana ilwazi elithileko. Lendlela yihle khulu ngombana umuntu ukwazi ukuthumela ngitjho umtlolo omakhasi amanengi ngesikhatjhana esifitjhani. Lapho umuntu othunyelwe umtlolo selaqedile ukuwufunda uyakwazi ukuwubulunga ukuze abuye akwazi ukuwufunda esikhathini esizako nakutlhogekako. Naloyo owuthumeleko uyakwazi ukuwubulunga kube bufakazi bokobana nangambala wawuthumela umlayezo lowo ngelanga elithileko. AMATSHWAYO WE-IMEYILI ENGAKAHLELEKI: • Inesiphande se-imeyili yaloyo othumela umlayezo. • Inesihloko esirhunyeza ummongo we-imeyili leyo. • Inesilotjhiso esiligama nofana ithayitlela yaloyo i-imeyili enqotjhiswe kuye. • Inesingeniso esiveza umnqopho we-imeyili leyo. • Inomzimba omumethe umlayezo opheleleko. • Inomutjho olayelisako. • Inegama laloyo othumele i-imeyili ekugcineni. ISIBONELO SE-IMEYILI ENGAKAHLELEKI Isiphande se-imeyili saloyo othumelako. Isiphande se-imeyili saloyo enqotjhiswe kuye. Ibuya ku: skosanam@gmaill.com Iyaku : jabulilem@kwamhlangasecschool.com ISIHLOKO: Ukugidinga ilanga lamabeletho lakaBusisiwe. Jabulile. Ngikutlolela i-imeyili le ngomnqopho wokukukhumbuza ngokuyokugidinga ilanga lamabeletho lakaBusisiwe ngepelaveke ezako le ngoMgqibelo. Okumunyethwe mzimba Mnganami! Uyazi bona uBusisiwe bekasisekela kangangani emakhaya lokha nasineminyanya, njeke sikhathi sokobona nathi njengabangani bakhe beqiniso siyokugidinga naye ilanga lakhe lamabeletho. Ngithi angikukhumbuze bona ungakhohlwa ukumthengela isipho, uyamazi uthanda izinto ezihle ezinombala osarulana. we-imeyili. Ungakhohlwa bona imbatho lakhona kufanele kube zizembatho ezimhlophe emzibeni bese sihlobise iinhloko zethu ngamathuthumbo asarulana. Utjhwile uBusi wathi akanazo iintulo ezaneleko, lokho kutjho bona kufanele simphathele iintulo ezimbadlwana ukuze kube lula bona ezinye zeemvakatjhi zakhe zikghone ukuhlala phasi. Okhunye engikubawako mnganami kukobana ukhumbuze abanye abafundi esifunda nabo ngomnyanya lo nge-WhatsApp njengombana uvule isiqhema setlasi lethu igreyidi le-12B. Ngiphela ihliziyo bona ipelaveke ifika nini. Phela umphako uzabe ungadliwa mntwana! Ubalotjhise boke ekhaya. Ngimi umnganakho UJabulile. 45
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.3.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola i-imeyili engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. I-IMEYILI Sekunesikhathi eside umbelethako angasayi emsebenzini ngonobangela wokungakaphili kuhle. Tlolela umphathi wakhe i-imeyili umazise ngobujamo [25] bombelethakho. IRHELO LOKUZIHLOLA I-IMEYILI KUKHONA (ü) AKUKHO IINLUNGISO (X) 1 Isiphande se-imeyili saloyo othumela umlayezo sikhona na? 2 Isiphande se-imeyili saloyo enqotjhiswe kuye sikhona na? 3 Isiphande se-imeyili yomunye ekufanele afumane umlayezo lo sikhona na? 4 Isihloko se-imeyili sikhona na? 5 Isilotjhiso esiligama nofana ithayitlela yaloyo i- imeyili enqotjhiswe kuye sikhona na? 6 Isingeniso esiveza umnqopho we-imeyili le sikhona na? 7 Inomzimba omumethe umlayezo opheleleko na? 8 Umutjho olayelisako ukhona na? 9 Igama nethayitlela yaloyo othumele i-imeyili liveziwe ekugcineni na? 10 Umtlikitlo waloyo othumele imeyili uveziwe na? 11 Kusetjenziswe ilimi elifanele abamukelilwazi na? 4.4 UMLANDO KAMUFI (HL & FAL) Mtlolo omfitjhani okhuluma ngomlando womuntu osele ahlongakele. Umlando lo uvame ukufundwa ngelanga lomngcwabo ngaphambi kobana kuphunywe ekhaya kuyiwe emathuneni. Iyuloji kanye nekulumo yokubuka umuntu ziyingcenye yomlando kamufi. IYULOJI (EULOGY) Ikulumo nofana umtlolo omagama amafitjhani wokuthokoza ikutani eleleko/ehlongakeleko. IKULUMO YOKUBUKA UMUNTU (TRIBUTE) Yikulumo nofana sisenzo sokuhlonipha umuntu asaphila. Kesinye isikhathi kuba kukumupha isipho esithileko. Ikulumo le ingathulelwa ukuhlonipha umuntu ophilako nofana ohlongakeleko. Isibonelo kungaba kukumemela esidlweni samadina, ukupha umuntu unongorwana othileko. 46
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.4.1 AMATSHWAYO WOMLANDO KAMUFI • Unesihloko esinamagama kamufi apheleleko. • Unamagamakhe apheleleko. • Unelanga abelethwa ngalo. • Unegama lendawo abelethelwa kiyo. Tjheja: Akungatlolwa igama lesibhedlela. • Unamagama wababelethi bakhe. • Unemithombo yefundo asele adlule kiyo. • Unalokhu akuzuzako eemfundweni zakhe. • Uneendawo asebenze kizo. • Uneenkhundla azifumanako zangokomsebenzi. • Unelanga akhambe ngalo ephasini. Tjheja: Akungatlolwa unobangela wokuhlongakala kwakamufi kodwana kungavezwa khunye kwalokhu: wetjiwe ngunokufa lokha nakakhambe ngengozi, uhlongakele ngemva kokugula isikhathi esifitjhani nofana eside nakagulileko. • Unomndenakhe awutjhiyileko ephasini njengomyenakhe nofana ukosikazi, abentwana, ababelethi, iinzukulu zakhe nabanye ahlobana nabo ngokweengazi. Tjheja: Akungatlolwa amabizo weenini ezitjhiyweko. • Unesiphetho esimumutjho omfitjhani wokumlayelisa nofana iinanazelo zakhe. 4.4.2 ISIBONELO SOMLANDO KAMUFI [Sithethwe ku-inthanethi] Umlando kaJabulile Mazizi Mahlangu UJabulile Mazizi Mahlangu wabelethwa mhlana amalanga ali-7 kuNobayeni ngomnyaka we-1976. Wabelethelwa endaweni yakwaVumazana bewakhulela khona. Ubelethwa nguNomzana Jabhi Thulari Mahlangu noKosikazi Sphenge Bafunani Mahlangu abangasekho. Uthome ukungena isikolo eVusumuzi Primary School lapho aqeda khona iimfundo zakhe zamabanga aphasi bese amabangakhe aphezulu wawaqeda eSobhuza Secondary School. Ngemva kokuqeda igreyidi le-12 waya eYunivesithi yeSewula Afrika (UNISA) wayokufundela ukuba ngutitjhere wamabanga aphasi. Ngomnyaka wee-2012 wafumana iziqu ze-BA bewathoma ukufundisa esikolweni iSozama Primary School. Kwathi ngomnyaka wee-2015 wayokusebenza eVukufunde Primary School lapho ebekafundisa isifundo sesiNdebele. Ngomnyaka wee-2016 wafumana isikhundla sokuba lisekela lakatitjherehloko eTjhidelani Primary School. Usitjhiye mhlana amalanga ama-20 kuMhlolanja ngomnyaka wee-2016 ngemva kokugula isikhathi esifitjhani. Utjhiya ngemuva abentazana ababili, indodana eyodwa nabafowabo abane. Lala ngokuthula NaBhorholo wakoNtombi. UZimu akuphe umphumulela wasafuthi. 47
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.4.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola umlando kamufi ongenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ukulungele ukwethulwa. UMLANDO KAMUFI Nibhujelwe ngusorhulwakho obekalisizo elikhulu emndenini nemphakathini wekhenu. Tlola umlandwakhe ozokufundelwa abantu abakhambele isilahlo sakhe. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA UMLANDO KAMUFI KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Isihloko esinamagama kamufi apheleleko sitloliwe na? 2 Amagamakhe apheleleko atloliwe ekuthomeni na? 3 Ilanga abelethwa ngalo liveziwe na? 4 Igama lendawo abelethelwa kiyo liveziwe na (Isib. KwaMhlanga)? 5 Amagama wababelethi bakhe aveziwe na? 6 Imithombo yefundo asele adlule kiyo iveziwe na? 7 Akuzuzako eemfundweni zakhe kuveziwe na? 8 Iindawo asebenze kizo ziveziwe na? 9 Iinkhundla azifumanako ziveziwe na? 10 Ilanga akhambe ngalo ephasini liveziwe na? 11 Umndenakhe awutjhiyileko ephasini uveziwe na? 12 Isiphetho siveziwe na? 13 Utlole/usebenzise imitjho emifitjhani na? 14 Usebenzise isihlanganiso esisodwa ukuhlanganisa imitjhwakho EMIBILI na? 15 Usebenzise woke amatshwayo wokutlola na? 16 Imitjhwakho ekugcineni komutjho esandleni sokudla iquntulwe ngendlela efaneleko? 4.5 IKULUMO EHLELEKILEKO (HL, FAL & SAL) Ikulumo ehlelekileko mhlobo wekulumo osetjenziswa ebujameni obuhlelekileko njengomnyanya, ikulumo eyethulwa emsebenzini, ekhotho nakezinye iindawo ezinobujamo obuhlelekileko. Kuhlekuhle ilandela imithetho yelimi elilinganisweko (Standard Language). Isebenzisa izakhiwo zemitjho ezilungele ubujamo. Isebenzisa namagama ahloniphako. Lomhlobo wekulumo awusebenzisi ilimi elisirhumutjha nelimi elingamukelekiko ebujameni obuhlelekileko. 48
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.5.1 AMATSHWAYO WEKULUMO EHLELEKILEKO Ikulumo ehlelekileko: • Iveza ihloso yekulumo. • Itlolwa ngeendima. • Nanzi iinhlokwana ezilindeleke ngaphasi kwekulumo ehlelekileko: - Isihloko > Kuqakathekile ukobana sibe nokobana ikulumo izokwenzelwaphi, ngubani, ngaliphi ilanga begodu sethule okumumethwe yikulumo. - Isilotjhiso > Kumele ococako alotjhise abakhona ngokulandelana kwabo, abakhulu nabancani, abalamanise kuhle ngokweenkhundla zabo emehlweni womphakathi. - Isingeniso > Kumele sidose kodwana sibe sifitjhani senze kobana balalele. - Ummongondaba > Ikulumo ayitlolwe ngokucacileko, ibe nemitjho emifitjhani enemiqondo elula beyisebenzise neembonelo ezijayelekileko. Awube magama akhiwe kuhle kugegedwe ukubuyelela amagama khulu /ngokudluleleko ngombana kulahlekisa ihlathululo yamambala (amatlitjhe). - Isiphetho > Siqakathekile begodu sisirhunyezo salokho esele kukhulunyiwe, asifake iselela. 4.5.2 ISIBONELO IKULUMO EHLELEKILEKO Ikulumo Yokukhuthaza abafundi Indawo: Esikolweni iPhuthumufunde FET Yethulwa ngubani: NguBathabile Skhosana Ilanga: 16 Juni 20…. Angithome ngokulotjhisa iinkhulu ezivela emNyangweni wezeFundo ngokwahlukahlukana kwazo, ngilotjhise umKhandlu oLawula isiKolo, utitjherehloko, abotitjhere nani noke bafundi besiYingi saKwaMhlanga. Onilotjhisako nguBathabile Skhosana owenza igreyidi le-12 khona esikolwenapha. Ngizizwa ngimkhulu bengizikhakhazisa ukobana ngikhethwe ukuba ngomunye wabafundi abazonethulela ikulumo elangeni lanamhlanje. Ngizokuthoma ngokudzubhula ikulumo engikhuthaza mihla namalanga kaMongameli walokha ubaba uNelson Rholihlahla Mandela ethi, ‘iFundo isikhali ongasisebenzisela ukutjhugulula iphaseli’. Bafundi ngibawa ningiboleke iindlebe zenu ngombana ikulumo le inqotjhiswe khulukhulu kimi nani. Siyazi bona namhlanje sithabe siyabhembesa njengombana iinkolo zivalwa nje. Ngibawa ukuniyelelisa bona nakuziincwadi zona azingavalwa, azihlale zivulwe njengomnyango wesitolo sakwaShoprite. Hlalani nizikhumbuza nofana nifunde okusezako ngaso soke isikhathi khona nizakwazi ukuphumelela ngamalengiso eemfundweni zenu zomnyaka lo. Kunekulumo emnandi ethi yoke into ehle uyazenzela epilweni. Njeke yazini bona boke abaphumeleleko azange benze ngesihlahla. Ipumelelo isezandleni zenu, ingasi ezandleni zabotitjhere nofana zababelethi benu. Ipilo ehle nemnandi ofuna ukuyiphila ngomuso ifuna uthome ukuyisebenzela ngamandla namhlanje. Khohlwani ngokutjhabalalisa ikusasa lenu ngokobana nisele utjwala benibheme neendakamizwa. Ngaphandle kwefundo ipilo ibudisi kwamanikelela. Into ofuna ukuzibona ungiyo kusasa kufanele uthome ukuba ngiyo namhlanje. 49
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Ebalinganini bami, ngitjhi nina esele nenza igreyidi le-12 zitjeleni bonyana umnyaka lo mnyaka kawafawafa. Umfundi owenza igreyidi leli kufanele azi bona amalanga wokuphumula atlolwe kumalangeni ngewabafundi ebasemazingeni aphasi, ngokutjho njalo nginqophe ukobana abotitjhere bazabe banilindile. Yazini bona nihlawula indlela enqophe emaZikweni ePhakemeko wezeFundo, njeke kufuneka ukobana omunye nomunye abe nerharafu ebukhali tle ukuze azifumanele imitlomelo emihle nefunwa maziko la. Isikhathi sisitha, njeke ngizokuswaphelisa ikulumami ngokuthi nibe namalanga wokuphumula amnandi. Nitjheje ipilo ukuze nayo initjheje. Ngiyathokoza. 4.5.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola ikulumo ehlelekileko engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. IKULUMO EHLELEKILEKO Isikolo senu sifumene isipho ngendima edlalwe bafundi ephalisanweni ebegade banalo leLimi lesiNdebele. Njengomjameli wabafundi okhethweko bona uyokwethula ikulumo, tlola ikulumo ehlelekileko ozoyethula emnyanyeni wokwethulwa kwesipheso. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA IKULUMO EHLELEKILEKO KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Ihloso yekulumo iveziwe na? 2 Isihloko siveza igama lozokwethula ikulumo, ilanga azokwethula ngalo nokumunyethwe yikulumakhe na? 3 Isilotjhiso esilotjhisa abakhona ngokulamana kweenkhundla zabo sikhona na? 4 Isingeniso esifitjhani esidosa abamukelilwazi sikhona na? 5 Ummongondaba wekulumo uveziwe na? 6 Iindima zomzimba zinemitjho emi-5/6 na? 7 Utlole/usebenzise imitjho emifitjhani na? 8 Usebenzise isihlanganiso esisodwa ukuhlanganisa imitjhwakho EMIBILI na? 9 Usebenzise amatshwayo wokutlola na? 10 Imitjhwakho esandleni sokudla iquntulwe ngendlela efaneleko na? 11 Isiphetho siyayisonga ikulumo na? 50
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.6 IKULUMO-PENDULWANO (HL, FAL & SAL) Ikulumo-pendulwano yikulumo eba phakathi kwabantu ababili nofana ngaphezulu. Ibufakazi balokho okwenzekako ngaleso sikhathi kilabo abasuke bazibandakanya ekulumeni. Iyafana nalokho okwenzeka ku-inthavyu. Umehluko omkhulu kukobana ku-inthavyu kuba khona obuzako bese omunye uyaphendula, kanti kukulumo-pendulwano kuyacocisanwa. 4.6.1 AMATSHWAYO WEKULUMO PENDULWANO • Njengemitlolo yoke kufanele kube khona isingeniso. Esingenisweni kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokucocwa ngayo nokobana izokucocwa bobani nendawo lapha izokucocelwa khona. • Akulotjhisanwa kungenwa endabeni zisuka zibekwa. • Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi kwamagama walabo abakhulumako. • Kutlolwa ikholoni emuva kwamagama wabantu abakhulumako. • Amagama aveza imizwa nobujamo balabo abakhulumako akatlolwe afakwe ngaphakathi kweembayana ngemva kwekholoni etlolwe eduze negama lokhulumako nofana laloyo okhulumako. • Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga lalabo abakhulumako. Isib. ubaba nakakhuluma nendodana, umntwana wesikolo nakakhuluma notitjhere. • Ukobana ikulumo-pendulwano ithoma ngesingeniso akutjho bona akube khona isigaba esisiphetho. Isiphetho sendaba siba sekulumeni yabo, kuzwakale bonyana seyiyaphetha. • Ingaphetha ngokobana bazwane nanyana bangezwani kuye ngokobana indaba egade icocwa ikhambe bunjani. 51
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.6.2 ISIBONELO SEKULUMO-PENDULWANO I-kulumo-pendulwano ephakathi kwakaSipho noNombuso. (Kusekuseni uSipho noNombuso bajame endleleni ekulu yeMoloto babuya ukuyokuthatha imiphumelabo yegreyidi le-12 bakhuluma ngemiphumela emihle le). [Sithethwe ku-inthanethi] Sipho: (Uyamukghwatha) Uyazi Nombuso, angikholwa bona ngimi nawe esiphumelele kuhle kangaka egreyidini le-12! Nombuso: (Amqale ngemehlweni) Ungalitjho ulibuyelele lelo wena Sizakele. Phela ubujamo egade sikibo bebubudisi khulu. Sipho: (Adose ummoya) Ngikhumbula mhlana sibuyela esikolweni ngemva kokuhlaliswa isikhathi emakhaya, kuthiwa asibuyele esikolweni ngombana thina njengabafundi begreyidi le-12 silindeleke bona sitlole amaphepha apheleleko kizo zoke iimfundo zethu. Nombuso: Indaba yokobana kube ngithi sodwa abafundi begreyidi le-12 ebekufanele sibuyele esikolweni ngiyo eyabangela bona abanye babafundi bathathe isiqunto sokusilisa isikolo. Sipho: (Avumelane naye) Iye, ingani noNokuthula umkhozethu loya wagcina asilisa naye isikolo. Uyamkhumbula bona bekakhaliphe kangangani? Nombuso: (Ngokutlhuwa) Uyazi ngiyakhanuka nangathana naye wabuya esikolweni akghone ukuzakhela ikusasa elikhanyako. Qala nje nathi siphumelele kuhle kangangani! Sipho: (Ngokuthaba) Uyibethe ngesibhukwini nawutjho njalo. Asikhambe nasi nebhesi ifikile, sizabe sifumane sele kuzele lapha siyokuzitlolisela khona ukuyokufundela amabizelo wamabhudangwethu! Nombuso: Uqinisile mngani, asikhambe! 52
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.6.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola ikulumo-pendulwano engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. IKULUMO-PENDULWANO Tlola ikulumo-pendulwano ebe phakathi kwakho nomnganakho lapha benibonisana khona ngeendlela ezingcono eningazilandela zokufunda ngokuzwisisa njengombana nizilungiselela ukutlola iinhlahlubo zokuphela komnyaka nje. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA IKULUMO-PENDULWANO KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Isingeniso siyasiveza isikhathi, indawo, amagama walabo abakhulumako nokobana bakhuluma ngani na? 2 Isakhiwo sekulumo- pendulwanakho sifana nesomdlalo na? 3 Ikulumo yabakhulumako ithoma ngokungena endabeni zisuka zibekwa na? 4 Amagama wabakhulumako atloliwe ngesandleni sesincele na? 5 Ikholoni itloliwe ngemva kwamagama walabo abakhulumako na? 6 Amagama aveza imizwa atlolwe ngeembayaneni na? 7 Ikulumo yomuntu okhulumako ithonywe ngegabhadlhela na? 8 Isiphetho sikhona na? 9 Utlole/usebenzise imitjho emifitjhani na? 10 Usebenzise isihlanganiso esisodwa ukuhlanganisa imitjhwakho EMIBILI? 11 Usebenzise amatshwayo wokutlola na? 12 Imitjhwakho esandleni sokudla iquntulwe ngendlela efaneleko na? 4.7 I-INTHAVYU /UKUHLUNGWA (HL & FAL) I-inthavyu yikulumo la kuba khona umuntu nofana abantu abambadlwana ababuza imibuzo ngomnqopho wokufuna ilwazi elidephileko ngaye. Kungabuzwa ngokuzeleko umuntu ofuna umsebenzi kokhunye kubuzwe umuntu ngomnqopho wokufumana ilwazi ngento ethileko eyenzekileko nofana esazokwenzeka. I-inthavyu ingenzeka bunqopha, kumabonakude, emrhatjhweni nofana emrhaleni. Ikhona godu i-inthavyu etlolwa phasi yona-ke isakhiwo sayo sifana patsi nesekulumo-pendulwano. 53
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.7.1 AMATSHWAYO WE-INTHAVYU/UKUHLUNGWA • Siba nesakhiwo esifana nesomdlalo. • Njengemitlolo yoke kufanele sibe nesingeniso, umzimba nesiphetho. Esingenisweni kulapho kwethulwa khona indaba ekuzokukhulunywa ngayo nokobana kuzabe kukhuluma abobani. • Amagama walabo abakhulumako atlolwa ngesandleni sesincele, abe mafitjhani nesibongo singasetjenziswa. Akutlolwa litho ngaphasi kwamagama walabo abakhulumako. • Kutlolwa ikholoni emva kwamagama wabantu abakhulumako. • Ukukhethwa kwamagama kumele kutjengise ukwehlukana kwezinga lalabo abakhulumako; Isib. UMongameli wenarha nakakhuluma nomrhatjhi, umphathi webubulo lakwa-FNB nakakhuluma nomuntu ozokuhlungelwa umsebenzi. • Isiphetho sendaba asibe sekulumenabo, kuzwakale bonyana seyiyaphela. 4.7.2 ISIBONELO SE-INTHAVYU/SOKUHLUNGA I-inthavyu ephakathi kwakaJabulile nomphathi webubulo uNom. Sifiso Ntuli. (Kusekuseni e-ofisini yomphathibubulo uNomzana Sifiso Ntuli uhlezi u-inthavyuwa uJabulile ngomsebenzi wokuthengisa izembatho ebubulweni lakhe). [Sithethwe ku-inthanethi] Sifiso Ntuli: Ngiyathokoza bona uphumelele ukufika ndodana. Jabulile: Kuthokoza mina ngethuba eninginikele lona lokobana ngibe ngomunye wabahlungelwa lomsebenzi. Sifiso Ntuli: Kuba yini ubona uwufanele umsebenzi lo? Jabulile: Nomzana, umsebenzi lo ungifanele khulu ngombana ngenze iimfundo zokusebenza ngabantu okusifundo se-Human Resource ngelesiyeni. Ngimumuntu onehlonipho nothanda ukusebenza nabantu. Ngisebenzile esitolo sezambatho i-Edgars njengesisebenzi sesikhatjhana, ngaphuma ngesizathu sokufuna ukubuyela esikoleni ukuyokuragisela iimfundo zami phambili. Sifiso Ntuli: Kuyazwakala ndodana. Ingabe kukhona godu ongathanda ukusitjela khona ngawe? Jabulile: Uyibethe ngesibhukwini Nomzana. Mina ngimumuntu ozimiselako nowukhuthalelako umsebenzakhe. Nginekghono lokusebenzisana nabantu nokusebenza ngaphasi kobujamo obunye nobunye. Koke engikwenzako ngikwenza ngesikhathi engibekelwe sona. Sifiso Ntuli: Awa, siyathokoza ndodana. Sizakuthumela umlayezo sitjho bona uphumelele nofana awukaphumeleli. Jabulile: Kuthokoza mina Nomzana Ntuli. 54
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.7.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola i-inthavyu engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. I-INTHAVYU Umrhatjhi wehlelo elithi; 'Ditjha Nathi' emrhatjhweni wendawo yangekhenu u- inthavyuwa umvumi othumbe unongorwana wengoma ehlukanise umnyaka. Tlola i- inthavyu ebe khona phakathi kwakho njengomrhatjhi nomvumi lo.. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA I-INTHAVYU KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Isingeniso siyasiveza isikhathi, indawo, amagama walabo abakhulumako nokobana bakhuluma ngani na? 2 Isakhiwo sekulumo- pendulwanakho sifana nesomdlalo na? 3 Ikulumo yabakhulumako ithoma ngokungena endabeni zisuka zibekwa na? 4 Amagama wabakhulumako atloliwe ngesandleni sesincele na? 5 Ikholoni itloliwe ngemva kwamagama walabo abakhulumako na? 6 Amagama aveza imizwa atlolwe ngeembayaneni na? 7 Ikulumo yomuntu okhulumako ithonywe ngegabhadlhela na? 8 Isiphetho sikhona na? 9 Utlole/usebenzise imitjho emifitjhani na? 10 Usebenzise isihlanganiso esisodwa ukuhlanganisa imitjhwakho EMIBILI? 11 Usebenzise amatshwayo wokutlola na? 12 Imitjhwakho esandleni sokudla iquntulwe ngendlela efaneleko na? 4.8 I-AJENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO (HL & FAL) Amaminithi womhlangano asirhunyezo salokho okwakukhulunywa ngakho ngomlomo emhlanganweni. Atlolwa abekwe ngehloso yokubulunga okwakhulunywako kwavunyelanwa ngakho ekutheni kungalibaleki, kungalahleki, neenqunto zibulungeke. Umuntu nakakhuluma nge-ajenda akwenzeki angakhulumi ngamaminithi womhlangano ngokunjalo nalokha akhuluma ngamaminithi kuthinteka ne-ajenda yomhlangano. Ngakho-ke kuqakathekile ukobana utitjhere afundise abafundi i-ajenda yomhlangano namaminithi womhlangano kanyekanye. Kufanele kwenzeke okufanako nalokha abafundi sebahlolwa babuzwe nge- ajenda namaminithi womhlangano kanyekanye. 4.8.1 AMATSHWAYO WE-AJENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO • Loyo otlola amaminithi kufuze atjhejisise ukobana akatloli koke okukhulunywa emhlanganweni kodwana kutlolwa iimphakamiso neenqunto. • Amagama walabo abathule iimphakamiso nalabo abasekelileko kuyenzeka atlolwe. Akukafaneli loyo otlola amaminithi atlole ukuphaphalaza, ukuphikisana, ukudelela nofana ukurarana. 55
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.8.2 ISIBONELO SE-AJENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO [Sithethwe ku-inthanethi] I-AJENDA YOMHLANGANO 1. Ukuvula nokwamukelwa abakhona. 2. Abakhona/ iincancabezo/ abangekho. 3. Ukufundwa kwamaminithi adlulileko. 4. Okuvela emaminithini adlulileko. 5. Iindaba ezitja. 5.1 Abafundi abangalandeli imithetho yesikolo okufaka hlangana ukuphatha iinkhali nokubhema iindakamizwa. 5.2 Amalungiselelo womnyanya wokuvalelisa abafundi begreyidi le-12. 6. Okhunye okuvelako. 7. Ilanga lomhlangano olandelako. 8. Ukuthokoza abakhambele umhlangano. 9. Ukuvala. AMAMINITHI WOMHLANGANO ILANGA : 05 KuSewula 20… ISIKHATHI : 09h00 INDAWO : Esikolweni 1. UKUVULA NOKWAMUKELA Umhlangano wathoma nge-iri lobu-9 ekuseni. Ubaba uSibiya wavula umhlangano ngomthandazo. Usihlalo wamukela ababelethi nabotitjhere. Waveza nokobana ukuza kwababelethi emhlanganweni kutjengisa bona bayayikhuthalela ifundo yabentwababo. Wapha nomnqopho womhlangano lowo. 2. ABAKHONA/ ABANGEKHO NABANCANCABEZILEKO Usihlalo wafunda amabizo walabo abangakaphumeleli ukuza emhlanganweni njengosekela katitjherehloko obekabanjwe mgomani. Unobhala we-SGB onguMma Kabini bekakhambele isilahlo selunga lomndeni. Ababelethi bakwamukela ukucolisa kwabo. Abegade bakhona babelethi boke baphelele namanye amalunga womkhandlu we-SGB. Irejistara yakhutjhwa lapho boke ababelethi abakhambele umhlangano bazokutlikitla khona yakhanjiswa ngeholweni. 56
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 3. UKUFUNDWA KWAMAMINITHI WOMHLANGANO ODLULILEKO Usekela kanobhala wafunda amaminithi womhlangano odlulileko kwabe kwalungiswa neemphoso ukuya ngamakhasi. Amaminithi aphakanyiswa njengombiko oliqiniso kikho koke okwakhulunywako emhlanganweni owadlulako owawumhlana amalanga ama-3 kuMrhayili 20…. Amaminithi amukelwa bekatlikitlwa njengombiko oliqiniso walokho okwakhulunywa emhlanganweni. 4. OKUVELA EMAMINITHINI ADLULAKO Akhenge kube khona okwavela emaminithini lawo ngombana koke kwavunyelanwa ngakho. 5. IINDABA EZITJA 5.1 Abafundi abangalaleli imithetho yesikolo. Utitjherehloko wesikolo wahlathululela ababelethi ngendlela abafundi bangasalandeli imithetho yesikolo ngayo. Waveza nokobana abasalaleli nabotitjhere lokha nababafundisako. Waragela phambili ngelizwi lokudana wathi, okumzwisa ubuhlungu kukobana izenzo zabezi zehlisa nezinga labo lokuphumelela kuhle eemfundweni zabo. Wabika godu bona banomraro ngeenkhali ezifana nemikhwa, iinkere, iingidi nezinye iinkhali eziyingozi eziphathwa bafundi. Lokhu kufaka ipilo yabafundi nabotitjhere engozini. Ubuye waveza nokobana abafundi babhema iindakamizwa ngaphakathi kwejarida lesikolo okuzokugcina kwenze abafundi babentazana babe bongazimbi bokukatwa. Ngemva kokubonisana kabanzi ngamaphuzu la ababelethi baqunta ukobana abafundi batjelwe ngendaba le begodu kubikelwe amapholisa eze azokusetjha njalo ngaboLesihlanu. Boke ababelethi bavumelana ngalokho. 5.2 AMALUNGISELELO WOMNYANYA WOKUVALELISA ABAFUNDI BEGREYIDI LE-12. Usihlalo wekomidi yokuzithabisa wabika bona sele kuseduze bonyana bavalelise abafundi begreyidi le-12. Wazisa ababelethi bona baje bazilungiselela umnyanya lowo njengokubeka imali. Waveza bona imali ezokubawiwa emfundini ngamunye makhulu amahlanu wamaranda lokho kuzokuqinisekiswa ngencwadi ebazakuthunyelwa yona ngaphambi kwenyanga yomnyanya. 6. OKHUNYE OKUVELAKO Abotitjhere balila ngabafundi abeza esikolweni bangakatloli imisebenzi yekhaya. Abanye abambathi ijinifomo yesikolo nokwenza kube budisi ukuhlukanisa umntwana wesikolo nesivakatjhi esingene ejarideni ngokungemthetho. 7. ILANGA LOMHLANGANO OLANDELAKO Umhlangano olandelako uzokubanjwa mhlana amalanga ama-3 kuMrhayili ngomnyaka wee- 20………. 8. UKUTHOKOZA ABAKHAMBELE UMHLANGANO UNom. Mahlangu uthokoze boke ababelethi nabotitjhere abaphumelele ukuza emhlanganweni lo. 9 . UKUVALA Umhlangano uvalwe ngokuvuma ingoma yesitjhaba ethi, ‘Kosi Sikelela i-Afrika’. 57
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.8.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola i-ajenda namaminithi womhlangano engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona zikulungele ukwethulwa. I-AJENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO Nisiqhema sabafundi bamagreyidi aphezulu nibambe umhlangano lapha benikhulumisana khona ngeningakwenza ukusiza abentwana bemakhenu abafunda amagreyidi aphasi. Tlola i- ajenda namaminithi womhlangano lowo. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA I-JENDA NAMAMINITHI WOMHLANGANO KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) I-Ajenda 1 Ukuvula nokwamukela kukhona na? 2 Irhelo labantu abakhambele umhlangano likhona na? 3 Irhelo labantu abancancabezileko likhona na? 4 Ukufundwa kwamaminithi womhlangano odlulileko kutloliwe na? 5 Iindaba ezivumbuka emaminithini adlulileko ziveziwe na? 6 Iindaba ezitja zihleleke ngokulandelana kwazo na? 7 Okhunye okungakhulunywa ngakho kuveziwe na? 8 Ilanga lomhlangano olandelako liveziwe na? 9 Iphuzu lokuvalwa komhlangano liveziwe na? Amaminithi womhlangano. 10 Isakhiwo esivezwe ku-ajenda silandelwe na? 11 iimphakamiso neenqunto ziveziwe na? 4.9 UKUBUYEKEZA/IRIVYU (HL, FAL & SAL) Ukurivyuwa kukuziphendulela komuntu ngamunye emsebenzini/ emtlolweni othileko wobukghwari, incwadi, isehlakalo nokhunye. Iveza ukwahlulela kwakhe komsebenzi owethulweko. Amarivyu athatha ihlangothi: Abantu ababili abarivyuwa umsebenzi owodwa bangawubona ngeendlela ezahlukeneko. 4.9.1 AMATSHWAYO WOKUBUYEKEZA/IRIVYU 1. Veza amaphuzu akhambelanako. • Ibizo lomtloli. • Isihloko sencwadi. • Ibizo lekhamphani egadangisileko. • Inani lemali. 2. Tshwaya ngengaphandle lencwadi • Hlathulula kafitjhani ngayo. • Ngendlela etlolwe ngayo. - Isethulo. - Ukuvezwa kwabalingisi. - Umthelela wangendlela etloleke ngayo. - Indlela etloleke ngayo. 58
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 - Iimphakamiso neenqunto. • Umhlobo wejenri. 3. Isakhiwo sayo • Isingeniso asethule umlando/isendlalelo esifitjhani, isib. Le yincwadi yami yesithathu engiyirivyuwako… • Emzimbeni hlathulula izehlakalo eziqakathekileko ngobufitjhani ngaphandle kokuveza tjhatjhalazi okuvele esakhiweni. • Isiphetho veza umbonwakho nofana isiphakamiso 4. Isitayela nephimbo • Kufanele kube liphimbo elihlelekileko nelingathathi ihlangothi. 4.9.2 ISIBONELO SOKUBUYEKEZA/IRIVYU MBALA NGUBABA : Skhosana P.B IGADANGISWE: : Centau Publishers IJENRI : Inovela yetlasigi INANI : Amaranda ali-165.00 ISBN : 9781868152032 Ubaba uSkhosana encwadinakhe ethi, ‘Mbala Ngubaba’, uzamile ukusivezela indima edlalwa ngubaba ekhaya. Usivezele bonyana amagama kababa akeqiwa. Usivezele bona indoda ekukhulunywa ngayo kilencwadi, ubaba uBongwe khabe kuyindoda enjani begodu beyiziphatha bunjani nomndenayo. Uyatjho ukobana uBongwe khabe ayindoda ezikghonako begodu anefuyo enengi. Lokhu kutjho bona kade indoda yayibonakala ngefuywayo. Usivezela nokobana kwaba budisi kuye ubaba uBongwe ngesikhathi sekabona bonyana sekufike isikhathi sokukhamba ephasini nakacabanga ngefuyo yayo. Ngaphezu kwalokho wabona bonyana itlame isifiso ngelifa lakhe ukuze abentwabakhe bangalibangi. Usivezele uMavela amlingisi oyimbangi njengombana alwisana nesifiswesi esenziwa nguyise. Kunokobana asilandele, wakhetha ukwenza okuphambene naso wagcina sele abotjhiwe Le yincwadi ekghona ukuyelelisa abantu ngehlonipho ekufuze bayilandele ngokuya kwesifiso esitlolwe phasi esitjhiywe mumuntu oleleko. Irivyuwiwe: nguSuhla Mahlangu 59
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.9.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola irivyu/ukubuyekeza okungenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona kukulungele ukwethulwa. IRIVYU/UKUBUYEKEZA Abagadangisi bencwadi ethi; ‘UKholiwe’ bakubawe bona ubenzele irivyu ngencwadabo le. Tlola irivyu yencwadi leyo. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA UKUBUYEKEZA/IRIVYU KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Ibizo lomtloli wencwadi leyo liveziwe? 2 Isihloko sencwadi siveziwe? 3 Ibizo lekhampani egadangise encwadi leyo liveziwe? 4 Inani lemali ekuthengiswa ngayo incwadi liveziwe? 5 Ihlathululo efitjhani ngencwadi iveziwe? 6 Okulandelako kuveziwe? • Isethulo. • Abalingisi • Iimphakamiso neenqunto. 7 Umhlobo wejenri uveziwe? 8 Isakhiwo sakhona sinesingeniso, umzimba nesiphetho? 9 Isitayela nephimbo zihleleke kuhle? 4.10 UMBIKO ONGAKAHLELEKI (HL, FAL & SAL) Umbiko ongakahleleki ungaba ngento umuntu ayibonileko isenzeka. Kungabikwa ngesehlakalo esinye nesinye esenzeke kunanyana kukuphi lapho umuntu loyo azifumene akhona nasenzakalako. Kungaba sisehlakalo esifana nepi ehlangana nabantu, ubugebengu, ingozi yeenkoloyi endleleni, umnyanya wokutlomelisa abafundi abaphumelele kuhle eemfundweni zabo, njll. 4.10.1 AMATSHWAYO WOMBIKO ONGAKAHLELEKI • Isihloko siba nebizo lomuntu nanyana abantu umbiko oqaliswe kibo. • Udlulisa ilwazi elimayelana nalokho umuntu obikako akubone kusenzeka. • Amaphuzu aba liqiniso, kungabi mibono. • Amaphuzu akaphathelane nalokho akubone kusenzeka. • Amaphuzu atlolwa ngamaphoyinti. • Ilimi elisetjenziswako kulindeleke bona likhambisane nabamukelilwazi. • Umbiko utlolwa ngomuntu wesithathu okukhulunywa ngaye. • Uba nesiphetho. YELELA: UMBIKO ONGAKAHLELEKI AWUBI NEEMPHAKAMISO 60
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.10.2 ISIBONELO SOMBIKO ONGAKAHLELEKI Isihloko: Umbiko ongakahleleki othulwa nguNdlelehle Mtshweni, obawiwe ngutitjherehloko uNom. Zulu wesikolo iNtuthuko Secondary School, omayelana nepi ebekhona hlangana nabafundi; uMuzi Mathibela banoVusi Mabhena emabaleni wesikolo. • Bekusikhathi sokudla nge-iri le-10 ekuseni esikolweni abafundi boke baphuma ngematlasini baya lapho kuphakelwa khona ukudla. • Abafundi bajama umjeje ngendlela evane bajame ngayo emhleni; abesana bajama bodwa nabentazana bajama bodwa. • UMuzi banoVusi bebajame balandelana emjejeni wabesana abafunda igreyidi le-12A balinde ukuphakelwa ukudla. • UVusi wamuka uMuzi isikotlelo sakhe wambetha ngaso ehloko athi udlala naye, kanti akakabuzi elangeni. UMuzi wamuzwa ngekunzi yepama hlangana namehlo. • Abafundi ababilaba bathoma lapho ukulwa, babethana ngeenkotlelo, bararhana bebarhatjhana ngehlabathi. • Kwavela abotitjhere ababili; uNom. Kabini no-Kkz. Msiza babathatha lapho gade balwela khona baya nabo nge-ofisini. • Babiza mina nomnganami uLwazi Mahlangu njengabofakazi ababone ipi le njengoba yenzeka eduze kwethu ukusuka nokuhlala. • Sathi nasifika nge-ofisini kwabizwa ikoloyi yamapholisa bona ize izobathatha bazakukhuluma okunengi nabafika esitetjhini samapholisa. • Yafika ikoloyi yamapholisa yabathatha yakhamba nabo baya ngesitetjhini samapholisa, thina basitjhaphulula bona sikhambe siye ngetlasini. 4.10.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola umbiko ongakahleleki ongenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ukulungele ukwethulwa. UMBIKO ONGAKAHLELEKI Bewusemtholapilo ulinde ithuba lokobana nawe ungene uyokubonana nodorhodera oza kanye ngeveke. Nithe nisalinde ngaphandle kwavela abesana ababili bagijimisana nokwagcina ngokobana omunye wabo alimale kabuhlungu. Tlola umbiko ongakahlelekiko ozowunikela uMphathi womtholapilo ngalokho okubonileko. [25] 61
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 IRHELO LOKUZIHLOLA UMBIKO OHLELEKILEKO KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Umnqopho udlulisa ilwazi elithileko? 2 Amaphuzu aliqiniso akusiwo umbono? 3 Amaphuzu aphathelene nesihloko aveziwe? 4 Amaphuzu atlolwe kuhle? 5 Ilimi likhambisana nabamukelilwazi? 6 Umbiko utlolwe ngomuntu wesithathu, okukhulunywa ngaye? 7 Kunesihloko esihlathulula bona umbiko umayelana nani? 8 Isihloko sinebizo lomuntu nanyana abantu umbiko uqaliswe kibo? 9 Indlela yokutlola umbiko ilandelwe? 10 Okutholakale ephenyweni kutloliwe? 11 Isiphetho siveziwe? 12 Iimphakamiso ziveziwe? 13 Umbiko utlikitliwe? 14 Ilanga umbiko otlolwe ngalo liveziwe? 4.11 UMBIKO OHLELEKILEKO (HL & FAL) Umbiko ungaba ngento umuntu ayibonileko, ayizwileko nento ayenzileko. Imibiko ivame ukutlolwa eendaweni zemisebenzi ngomnqopho wokudlulisa ilwazi elithileko. Kungaba mbiko weemali, ngomphumela womdlalo, ngeembotjhwa ezeqe ejele, njll. Njengoba imibiko imayelana nezinto ezimihlobohlobo, ngokunjalo nendlela imibiko etlolwa ngayo iyahlukahluka. 4.11.1 AMATSHWAYO WOMBIKO OHLELEKILEKO • Amaphuzu kumele abe liqiniso, kungabi mibono. • Amaphuzu kumele aphathelane nesihloko. • Amaphuzu kumele atlolwe abe maphoyinti. • Ilimi elisetjenziswako kumele likhambisane naloyo nanyana labo umbiko oqaliswe kibo. • Ukuze umbiko uzwakale kuhle kumele utlolwe ngomuntu wesithathu okukhulunywa ngaye. • Kumele umbiko ube nesihloko esitjhoko bona umbiko umayelana nani. • Isihloko kumele sibe nebizo lomuntu nanyana abantu umbiko oqaliswe kibo. • Kumele kutlolwe indlela elandelweko ekutloleni umbiko. • Kumele kutlolwe lokho okutholakale ephenyweni. • Kumele kube nesiphetho. • Kumele kube neemphakamiso. • Kumele ekugcineni umbiko uveze igama lomuntu owutlolileko bekawutlikitle. • Kumele godu umbiko ube nelanga otlolwe ngalo nendawo ekutlolelwe kiyo umbiko lowo. 62
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.11.2 ISIBONELO SOMBIKO OHLELIWEKO ISIHLOKO: Umbiko ngezinga eliphezulu lokungaphumeleli kwabafundi begreyidi le- 12 esikolweni iFundukhuphuke FET. ISINGENISO: Umbiko ngabonobangela bezinga eliphezulu lokungaphumeleli Kwabafundi besikolo iFundukhuphuke FET obawiwe nguNgqongqotjhe womNyango wezeFundo eMpumalanga mhlana amalanga ali-07 kuSewula 20…. IINDLELA ZOKUBUTHELELA ILWAZI 1. Ukucocisana nabafundi. 2. Ukucocisana nabotitjhere. 3. Ukucocisana nabaphathi besikolo. 4. Ukucocisana namalunga womKhandlu oLawula isiKolo (SGB). OKUTHOLAKELEKO 1. Abafundi abasebenzi ngokuzikhandla. 2. Ukungakhuthaleli ukufunda kwabafundi. 3. Ukungakaqini komthetho olawula abafundi esikolweni. 4. Ukungasebenzisani phakathi kwabotitjhere nabafundi. 5. Ukutlhayelelwa likghono lokuphatha isikolo ngehlangothini labaphathi besikolo. 6. Ukungazibandakanyi kwabanye bababelethi efundweni yabentwababo. UKUPHETHA Ukungazimiseli kwabafundi emsebenzini wabo wesikolo, ukungasebenzisani kwabotitjhere, isandla esithambileko ekulawuleni abafundi, ukungaphathi ngefanelo kwabaphathi besikolo nokungazibandakanyi kwabanye ababelethi efundweni yabentwababo, kunesandla ekwenzeni imiphumela yabafundi ingabi mihle. IIMPHAKAMISO 1. Abafundi batlhoga abantu abazabakhuthaza ngokuqakatheka kwefundo. 2. Kufanele kube neendlela zokukhuthaza ukusebenzisana hlangana nabotitjhere. 3. Isikolo sitlhoga abaphathi abanekghono ekuphatheni isikolo. 4. Ababelethi batlhoga ukukhuthazwa bona bazibandakanye efundweni yabentwababo. Uhlelwe ngu: LJ Mabena Indawo : IFundukhuphuke FET Ilanga : 09 kuSewula 20……… Umtlikitlo : _________________ 63
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 UMAHLUKO PHAKATHI KOMBIKO OHLELEKILEKO NONGAKAHLELEKI Umbiko ohlelekileko Umbiko ongakahleleki Isakhiwo: Isakhiwo: • Uba nabamukelilwazi. • Uba nabamukelilwazi. • Uba nomuntu othula umbiko. • Uba nomuntu othula umbiko. • Uba nesihloko. • Uba nesihloko. • Uba nesingeniso: • Uba nesingeniso: - Sihlathulula ngobufitjhani ingemuva - Sihlathulula ngobufitjhani ingemuva nomnqopho wombiko. nomnqopho wombiko. Umzimba: Umzimba: • Uba nerhubhululo. • Amaphuzu abikwako kufanele abe liqiniso - Kulandelwa indlela ethileko ngesehlakalo/ingozi/ubujamo obenzekileko. yokubuthelela ilwazi. • Umbiko kufanele uveze bona indaba yenzeka kuphi? Nini? Njani? Bobani? Kubayini? • Okutholakeleko: - Okuphathelene nerhubhululo. Iimphakamiso: - Eziphathelene nokutholakeleko. Isiphetho: Isiphetho: Rhunyeza okutholakeleko neemphakamiso. Tlola isiphetho sakho ngokurhunyezweko. Tlikitla bewutlole nelanga lokwethulwa Tlikitla bewutlole nelanga lokwethulwa kombiko. kombiko. Kusetjenziswa ilimi elihlelekileko. Kusetjenziswa isakhiwo esingakahleleki kodwana ilimi ngelihlelekileko. Akusetjenziswa ilimi lendleleni/isirhumutjha. 4.11.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola umbiko ohlelekileko ongenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ukulungele ukwethulwa. UMBIKO OHLELEKILEKO 64
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Kuthe nakufikwa esikolweni kwatholakala bona kugqekeziwe kwetjiwa ukudla okuphekelwa abafundi. Njengelunga lomphakathi bakubawe bona kube nguwe ozokwenza irhubhululo ngesehlakalwesi. Tlola umbiko ozowethulela abaphetheko. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA UMBIKO OHLELEKILEKO KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Umnqopho udlulisa ilwazi elithileko? 2 Amaphuzu aliqiniso akusiwo umbono? 3 Amaphuzu aphathelene nesihloko aveziwe? 4 Amaphuzu atlolwe kuhle? 5 Ilimi likhambisana nabamukelilwazi? 6 Umbiko utlolwe ngomuntu wesithathu, okukhulunywa ngaye? 7 Kunesihloko esihlathulula bona umbiko umayelana nani? 8 Isihloko sinebizo lomuntu nanyana abantu umbiko uqaliswe kibo? 9 Indlela yokutlola umbiko ilandelwe? 10 Okutholakale ephenyweni kutloliwe? 11 Isiphetho siveziwe? 12 Iimphakamiso ziveziwe? 13 Umbiko utlikitliwe? 14 Ilanga umbiko otlolwe ngalo liveziwe? 4.12 IKHARIKHYULAMU VITHAYE (CV) NENCWADI EMKHAMBISANI (HL & FAL) Incwadi yokuzihlathulula nofana iKharikhyulamu Vithaye imtlolo omlando womuntu ngobufitjhani. Umtlolo lo uba nemininingwanakhe, imikhakha akhe aba lilunga layo, imisebenzi akhe ayenza nemininingwana yabantu abangathintwa ukufakaza ngaye. Incwadi le isetjenziswa mumuntu ofuna umsebenzi ngehloso yokuzihlathulula ngobufitjhani kumqatjhi. 4.12.1 AMATSHWAYO WEKHARIKHYULAMU VITHAYE NENCWADI EMKHAMBISANI • Imininingwana ephathelene nami Isibongo. Amagama. Ilanga lamabeletho. Inomboro kamazisi. Inarha engabelethelwa kiyo. Ubulili. Ilimi elikhulunywa ekhaya. Amalimi engiwakhulumako. Isiphande sekhaya. Isiphande somsebenzi. Iinomboro zomrhala wekhaya. Iinomboro zomrhala wemsebenzini. Iinomboro zakafunjathwako. • Imininingwana ephathelene nokufunda Igama lesikolo. Isitifikheyithi. Iimfundo. Umnyaka. • Umsebenzi 65
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Igama lebubulo. Indawo. Umsebenzi engiwenzako. Isikhathi engenza ngaso umsebenzi lo. • Imininingwana ephathelene nepilo Imidlalo engiyithandako. Imidlalo engidlala indima kiyo. Okhunye kokuzithabisa engikwenzako. • Abantu ekungabuzwa kibo ngami Nasi imininingwana etlhogekako ngabo: Amagama neembongo, indlela engihlobene nabo ngayo nofana iinkhundla zabo, iimphande zabo neenomboro zabo zomrhala nofana zakafunjathwako. INCWADI EMKHAMBISA WE-CV Kilomhlobo wencwadi esiphandeni kungasetjenziswa igama lenyanga lesiNdebele nofana lesiNgisi elitlolwe ngokwesiNdebele; Isib. Matjhi, Febherbari, Janabari; njll. Oyitlolako akukafaneli asebenzise ilimi lendleleni, okulilimi elingakavumeleki. AMATSHWAYO WENCWADI EMKHAMBISA WE-CV • Kufanele ibe neemphande ezimbili, zitlolwe ngokujayelekileko. Isiphande sotlolelwako asibi nelanga/idadamu ekutlolwe ngalo incwadi. • Kutlolelwa umuntu othileko onesikhundla ebubulweni elithileko. Ngalokho-ke kufanele otlolako aphakamise isikhundla saloyo amtlolelako ngaphambi kokutlola isiphande sesibili. • Kunesilotjhiso esingaphakamisi ibizo lomuntu otlolelwako kodwana kutlolwa bona Nomzana/Kosikazi/ Kosazana nofana Nom./ Kkz. / Ksz. • Kufuneka bona otlolako atlole isihloko salokho atlola ngakho ngamagabhadlhela. • Lomhlobo wencwadi uba nendima eyodwa eveza irhuluphelo lakho/ isizathu sokufaka isibawo somsebenzi lo. Faka ireferensi nofana inomboro yesibawo somsebenzi lowo ngendlela esikhangiswe ngayo. • Iba nesilayeliso. • Esiphethweni iyaveza bona ibuya kubani. Tlola amagamakho nofana iinthomo zamagamakho nesibongo bese uyayitlikitla. Kufuneka bengubo baveze bona bendile/batjhadile nofana awa ngokutlola Mm. nofana Kkz. ngemva kokutlikitla incwadi leyo. Lokhu kwenzelwa ukobana loyo otlolelwako azi kuhle bona utlolelwe ngubani. 66
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.12.2 ISIBONELO SEKHARIKHYULAMU VITHAYE (CV) IKHARIKHYULAMU VITHAYE KANOMAKHOSI MTHIMUNYE 1. IMINININGWANA EPHATHELENE NAMI Isibongo : Mthimunye Amagama : Nomandiza Sarah Ilanga lokubelethwa : 06 Meyi 1978 Inomboro kamazisi : 7805060722084 Inarha engabelethelwa kiyo : Sewula Afrika Ubulili : Ngingowengubo limi elukhulunywa ekhaya : IsiNdebele Amalimi engiwakhulumako : IsiNdebele, isiNgisi nesiBhuru Isiphande sekhaya : 778 Section A KwaMhlanga 1022 Isiphande semsebenzini : Nozulu ITC 26 Section B Pretoria 0001 Iinomboro zomrhala wekhaya : 013 947 7000 Iinomboro zomrhala wemsebenzini : 012 458 7489 Iinomboro zakafunjathwako : 060 894 1111 2. IMINININGWANA EPHATHELENE NOKUFUNDA Igama lesikolo : UBuhlebethu Secondary School Isitifikedi : Igreyidi le-12 Iimfundo : IsiNdebele, IsiNgisi, IsiBhuru, Biology, Physical Science; Maths Umnyaka : 1998 3. IMINININGWANA EPHATHELENE NOMSEBENZI Igama lekhamphani/ lebubulo : Nozulu ITC Indawo : Siyabuswa Umsebenzi engiwenzako : Ngingumabhalana Iminyaka engiyisebenze ekhamphanini le : Iminyaka eli-18 Isikhathi engisisebenze ekhamphanini le : Kusukela ngomnyaka we-1990 bekube njenganje 4. IMINININGWANA EPHATHELENE NENGIKUTHANDAKO Imidlalo engiyithandako : Ibholo leenyawo Imidlalo engidlala indima kiyo : Ukugijima ibanga elili-100 Okhunye kokuzithabisa engikwenzako : Ukufunda iincwadi nokupheka 5. ABANTU OKUNGABUZWA KIBO NGAMI 67
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Igama nesibongo Nom. JM Mthimunye Indawo yomsebenzi UBuhlebethu Secondary School Isikhundla Ngutitjhere wesifundo seSayensi Umrhala 013 980 4548 Ufunjathwako 074058901235 Igama nesibongo Nom. RB Jiyana Indawo yomsebenzi Nozulu ITC Isikhundla Mphathi Umrhala 011 145 2000 Ufunjathwako 078 759 4875 ISIBONELO SENCWADI EMKHAMBISANI WE-CV P O BOX 1111 Empumalanga 5187 26 kuMgwengweni 20… Mphathi MNyango wezeFundo P O Box 2345 Siyabuswa 0472 Nomzana/ Kosikazi/Kosazana nofana Nom. /Kkz. /Ksz. ISIBAWO SESIKHALA SOMSEBENZI Ngikutlolele incwadi le ngomnqopho wokubawa isikhala somsebenzi okhangiswe ephephandabeni le- Sowetan lamhlana amalanga ama-20 kuVelabahlinze ngomnyaka wee-20…. Inomboro yesikhala esikhangisweko ngelandelako: Ref-4536789HA. Imininingwanami ezeleko ifumane kuKharikhyulamu vithaye enanyathiselweko. Ngiyathemba bona isibawo sami sizakwamukelwa. Ngimi ozithobako UNomathemba Jiyana (Tlola umtlikitlwakho) 4.12.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola ikharikhyulamu vithaye (CV) nencwadi emkhambisani engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona zikulungele ukwethulwa. KHARIKHYULAMU VITHAYE NENCWADI EMKHAMBISANI 68
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Eenkolweni kukhutjhwe iinkhala zabantu abafunekako abazokuba basizi babotitjhere. Tlola iKharikhyulamu Vithaye nencwadi emkhambisani ufake isibawo somsebenzi. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA IKHARIKHYULAMU VITHAYE (CV) NENCWADI EMKHAMBISANI KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) Ikharikhyulamu vithaye (CV) 1 Iminingwana ephathelene nawe ikhona na? 2 Imininingwana ephathelene nefundwakho ikhona na? 3 Imininingwana ngomsebenzi owenzako ikhona na? 4 Imininingwana ephathelene nepilwakho ikhona na? 5 Abantu ekungabuzwa kibo ngawe bakhona na? Incwadi emkhambisani 6 Incwadakho ineemphande ezimbili na? 7 Isiphande sokuthoma sitlolwe ngesandleni sokudla nelanga litlolwe ngesiNdebele na? 8 Isiphande sesibili sitlolwe ngesandleni sesincele saphakamisa isikhundla saloyo otlolelwa incwadi na? 9 Isilotjhiso sitlolwe saveza ithayitlela yaloyo otlolelwa incwadi na? 10 Isihloko sakho siveza ummongo wencwadi na? 11 Isingeniso siwuvezile umnqopho wokutlola incwadakho na? 12 Emzimbeni isizathu sokufaka isibawo somsebenzi sivezwe ngendima EYODWA na? 13 Utlole/usebenzise imitjho emifitjhani na? 14 Usebenzise isihlanganiso esisodwa ukuhlanganisa imitjhwakho EMIBILI na? 15 Usebenzise amatshwayo wokutlola na? 16 Imitjhwakho esandleni sokudla iquntulwe ngendlela efaneleko na? 17 Isilayeliso sitloliwe na? 18 Isiphetho sitlolwe saveza iinthomo zamagamakho (initials) nesibongo sakho na? 19 Umtlikitlo ukhona na? 4.13 I-ATHIKILI KAMAGAZINI (HL & FAL) Mtlolo omfitjhani ogadangiswako notlolwa babikiindaba. Umnqopho kudlulisa umlayezo ngendlela erhabako, kungaba lilwazi eliveza iindaba ezenzeka njenganje kubamukelilwazi abathileko. 69
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 4.13.1 AMATSHWAYO WE-ATHIKILI KAMAGAZINI • Isihloko kufuze sidose ozosifunda begodu silulubeze. • I-athikili kumele itlowe ihlukaniswe ngamakholomu. Lokhu kuzokusiza ukobana ingabi nesakhiwo esifana nese-eseyi nofana ibe nesakhiwo sesikhangiso. • I-athikili kufuze itjengiswe kuhle begodu nemiqaliswayo/iinthombe zibe zihle ngemibala ekhanyako nedosako ekhambelana nayo. • Kufuze ikhulume noyifundako begodu ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako. • Isitayela sotlolako singasebenzisa iinthombengqondo, sihlathulule nanyana sibe nezwelo. • Kufanele itlolwe igama lomuntu oyitlolileko, indawo, isikhathi, ubujamo nezinye iinsiza zingafakwa ku-athikili. • I-athikili kufuze ivuse ilulubezo njengesikhangiso ikhuthaze abayifundako bona bayifunde. • Iindima akukafuzi bona zibe zide. • Amaledere asetjenzisweko kufuze kube ngilawo azakwamukeleka. 4.13.2 ISIBONELO SE-ATHIKILI KAMAGAZINI [Sithethwe ku-inthanethi] INTATHA YEMIPHUMELA EMIHLE YEDLANGAMANDLA SECONDARY SCHOOL Itlolwe ngu: Linda Mabena Abafundi beDlangamandla Labo ebegade baragwa ngamaphesende ama-98, Secondary School ngasuthi ziinkomo isiNdebele wasiphumelela babonakala kungilabo sebakghona ukuya ngamaphesende ama-90 abazokuletha imiphumela ekumbeni yokufundela ethemini edlulileko. emihle esiYingini ngaphandle kokuragwa sangaKwajikanelanga. begodu sele kungibo Lokhu kuyatjengisa bona abafika ekuseni abafundi beDlangamandla Okuhle ngabafundaba ngaphambi kobana kufike bazimisele khulu. kukobana babeka ifundo abotitjhere esikolweni. phambili. Ekuthomeni Abafundi abanengi bahlala komnyaka lo kwabekwa Lokha utitjhere baselayibhrari bafundela utitjherehloko omutjha nakafundisako kuvela khona. Lokhu kubasiza esihlalweni. Imisebenzi nelangemhlathini, ukulungiselela iinhlahlubo ayenzako ithabisa uyathaba nakafundisako zabo ngendlela efunekako. kwamambala. ngombana abafundi sele bazi ngaphambili lokho Abanye babo bafundela Abafundi beDlangamandla azokufundisa. Uyalibona ngesikolweni batjhayise itjhuguluko elikhona 70
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 bavule iimfundo umnyaka lo begodu ufisa nge-iri lesine ntambama, zangepelaveke ezibasiza kwangathi angafundisa lokhu kusikhuthazo khulu ekukhuphukiseni ilanga loke ngendlela sokobana bazokwenza imitlomelwabo. abafundi bamupha ikarisomraro nakuphuma Kunabotitjhere indlebe ngayo. imiphumela yabo. abazimiseleko ukubasiza abafundaba. Kunomfundi onguLinda Thukwana ophumelele isifundo seemBalo 4.13.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola i-athikili kamagazini engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. I-ATHIKILI KAMAGAZINI Tlola i-athikili kamagazini ufundise abantu ngezinto abangazenza ukukhandela ukusuleleka ngegwana ye-Covid-19. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA I-ATHIKILI KAMAGAZINI KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Isihloko siyadosa besiyalulubeza na? 2 Igama lomtloli liveziwe na? 3 I-athikilakho ihlukaniswe ngamakholomu na? 4 Ummongo womzimba we-athikilakho ukhambelana nesihloko na? 5 Iindima zakho zomzimba zinemitjho emi-5 na? 6 Utlole/usebenzise imitjho emifitjhani na? 7 Usebenzise isihlanganiso esisodwa ukuhlanganisa imitjhwakho EMIBILI na? 8 Usebenzise amatshwayo wokutlola na? 9 Imitjhwakho esandleni sokudla iquntulwe ngendlela efaneleko na? 4.14 I-ATHIKILI YEPHEPHANDABA (HL & FAL) Mtlolo omfitjhani ogadangiswako notlolwa babikiindaba. Umnqopho kudlulisa umlayezo ngendlela erhabako, kungaba lilwazi eliveza iindaba ezenzeka njenganje kubamukelilwazi abathileko. 4.14.1 AMATSHWAYO WE-ATHIKILI YEPHEPHANDABA • Isihloko kufuze sidose ozosifunda begodu silulubeze. • I-athikili kumele itlowe ihlukaniswe ngamakholomu. Lokhu kuzokusiza ukobana 71
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 ingabi nesakhiwo esifana nese-eseyi nofana ibe nesakhiwo sesikhangiso. • I-athikili kufuze itjengiswe kuhle begodu nemiqaliswayo/iinthombe zibe zihle ngemibala ekhanyako nedosako ekhambelana nayo. • Kufuze ikhulume noyifundako begodu ibe sesitayeleni saloyo oyitlolako. • Isitayela sotlolako singasebenzisa iinthombengqondo, sihlathulule nanyana sibe nezwelo. • Kufanele itlolwe igama lomuntu oyitlolileko, indawo, isikhathi, ubujamo nezinye iinsiza zingafakwa ku-athikili. • I-athikili kufuze ivuse ilulubezo njengesikhangiso ikhuthaze abayifundako bona bayifunde. • Iindima akukafuzi bona zibe zide. • Amaledere asetjenzisweko kufuze kube ngilawo azakwamukeleka. 4.14.2 ISIBONELO SE-ATHIKILI YEPHEPHANDABA URHULUMENDE UZOKURAGELA PHAMBILI NGOKUNIKELA ILUTJHA ELINGASEBENZIKO ISIBONELELO SEMALI ESIMA- R350.00 Itlolwe nguNofanezile Ngala URhulumende uzokuragela sabangasebenzikwesi Okuvunjululwa liJaji uRaymond phambili nokurholela ebekufanele sigcine Zondo eKomitjhanenakhe, isibonelelo ukurholelwa kilenyanga kuveza tjhatjhalazi izinga sabangasebenziko nehlelo kaTjhirhweni, lokuLawulwa koMbuso lesikhatjhana elibizwa nge- sizokululwa lidlanzana. UIF Covid-19 Temporary ngeenyanga ezintathu Ubuye wabawa amaSewula Employee Relief Scheme kanti i-UIF Covid TERS Afrika bona abambisane (TERS) lokusekela abantu yona izokurholwa nombuso nebezomthetho abajanyiswe emisebenzini. bekube yinyanga ukuze sikwazi ukulwisana kaMatjhi mhlana Lokhu kumenyezelwe nesitha esingabonwakwesi, se- amalanga nakali-15. nguMongameli wenarha Covid-19. uCyril Ramaphosa UMongameli uCyril nakethula ikulumakhe Ramaphosa uqinisekise asePalamende izolo. ukusebenza nabezomthetho UMongameli uRamaphosa ukulwisana nekohlakalo umemezele bona ukululwa kanye nokukhwabanisa kwesikhathi sokurholwa enarheni le. kweemalezi kuyingcenye yokusiza labo Nakaraga ikulumakhe abathikanyezwe kuqubuka uthe ‘Ikohlakalo iliya kwengogwana ye-Corona. ituthuko nokukhula Isibonelelo komnotho kwenarha’. [Sithethwe ku-inthanethi] 72
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 UMAHLUKO PHAKATHI KWE-ATHIKILI YEPHEPHANDABA NE-ATHIKILI KAMAGAZINI. UMAHLUKO I-ATHIKILI YEPHEPHANDABA. I-ATHIKILI KAMAGAZINI Ukukhutjhwa Ikhutjhwa mihla namalanga nofana qobe Ikhutjhwa kanye ngenyanga, veke. ngekotara nofana ngomnyaka. Ubude Ivamise ukuba yifitjhani kuneyayamagazini Ivamise ukuba yide kuneyephephandaba. Abamukelilwazi Nayitlolwako isuke inqotjhiswe kiwo woke Nayitlolwako isuke inqotjhiswa umuntu emphakathini. ebantwini abathileko abanqophileko. Umhlobo Inikela ilwazi ngeendaba ezisematheni Inikela ilwazi elimayelana nokuthileko weendaba eziphathelene nayo yoke into okunqophileko nokunembako. Ithula omunyathwa eyenzakalako emphakathini ilwazi engeze ladlulelwa sikhathi. yi-athikili. ngesikhatheso. Isib. Isib. - Okufanele ukwenze nawuya ku- - Iindela ongazisebenzisa ukuvikela inthavyu. ukutshwayeleka ngenogwana ye- - Iindlela zokufundela iinhlahlubo corona. zokuphela komnyaka. - Umtjhagalo wabatjhayeli nabanikazi - Iindlela zokuphatha kuhle beenteksi isikhumba sobuso. - Amathuba wemisebenzi. - Abosomarhwebo abaphumeleleko. - Imiphumela yabafundi bebanga le-12. - Iimpilo zabososaziwako abaphuma - Zemidlalo. phambili. 4.14.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola i-athikili yephephandaba engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. I-ATHIKILI YEPHEPHANDABA Ubulelesi bokugagadlhelwa kwabentwana babentazana bubonakala bande khulu amalanga la. Tlola i-athikili yephephandaba uyelelise umphakathi ngobungozi bokuthunywa kwabentwana babentazana sele kuhlwile. [25] IRHELO LOKUZIHLOLA I-ATHIKILI YEPHEPHANDABA KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Isihloko siyadosa besiyalulubeza na? 2 Igama lomtloli liveziwe na? 3 I-athikilakho ihlukaniswe ngamakholomu na? 4 Ummongo womzimba we-athikilakho ukhambelana nesihloko na? 5 Iindima zakho zomzimba zinemitjho emi-5 na? 6 Utlole/usebenzise imitjho emifitjhani na? 7 Usebenzise isihlanganiso esisodwa ukuhlanganisa imitjhwakho EMIBILI na? 8 Usebenzise amatshwayo wokutlola na? 9 Imitjhwakho esandleni sokudla iquntulwe ngendlela efaneleko na? 73
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 74
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI WOKUTHINTANA WELIMI LEKHAYA (HL) [25 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO, UKUHLELA 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 NESAKHIWO - Ukuphendula - Ukuphendula okuhle - Ukuphendula okulingeneko - Ukuphendula - Ukuphendula kutjengisa okulindelekileko nokutjengisa ilwazi elihle okutjengisa ilwazi ngokusisekelo begodu ukungabi khona kwelwazi Ukuphendula nemibono. ngokudluleleko. lamatshwayo wetheksthi. lamatshwayo wetheksthi. kutjengisa ilwazi lamatshwayo wetheksthi. Ukubuthelelwa nokuhleleka - Imiqondo ehlakaniphileko - Umtlolo unqophile, - Akunakudzimelela lamatshwayo - Akunakukhambelana kwemibono. nekhulileko. awukaphumi esihlokweni nokukhambelana wetheksthi. kwemiqondo. Umnqopho, abamukelilwazi, - Ilwazi elingeneleleko begodu usekelwe kokumunyethweko - Kunokunqopha - Imininingwana esekela amatshwayo/imithetjhwana kanye lamatshwayo wetheksthi. kuhle ngendlela etjengisa nemiqondo. okumbadlwana isihloko imbalwa khulu. nobujamo - Umtlolo unqophile. ikghono. - Eminye imininingwana kodwana okunengi - Akakasebenzisi - Kunokukhambelana - Kunemininingwana esekela isihloko iveziwe. kuphambene nesihloko. amatshwayo 15 AMAMAKSI kokumunyethweko esekela isihloko. - Isakhiwo sifanele - Imininingwana esekela nemithetho yesakhiwo. nomqondo. - Isakhiwo esifaneleko ngokulingeneko kodwana isihloko imbalwa. - Isakhiwo sihleleke kuhle kodwana kunokungakhambelani. - Kunemithetho begodu yoke imininingwana esinokungakhambelaniko eqakathekileko yelimi esekela isihloko iveziwe. okuncazana. esetjenziswe ngendlela - Isakhiwo esifaneleko ekungasiyo. nesinembako. - Kunobutjhapha obubonakalako emtlolwenakhe. ILIMI, ISITAYELA NOKU-EDITHA 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 - Iphimbo, irejista, isitayela - Iphimbo, irejista, isitayela - Iphimbo, irejista, isitayela, - Iphimbo, irejista, isitayela - Iphimbo, irejista, isitayela -Iphimbo, irejista nesitayela nelwazimagama kufanela nelwazimagama kufanela nelwazimagama kufanele nelwazimagama nelwazimagama kufanele umnqopho/umphumela, umnqopho kuhle khulu, umnqopho kuhle, ngokulingeneko umnqopho, kufanele kancani akukhambelani abamukelilwazi nobujamo. abamukelilwazi nobujamo. abamukelilwazi nobujamo. abamukelilwazi nobujamo. umnqopho, nomnqopho, -Ukusetjenziswa kwelimi - Ihlelo lisetjenziswe - Ihlelo lisetjenziswe - Ihlelo lineemphoso abamukelilwazi abamukelilwazi nemithetjhwana yokutlolwa ngokunembako begodu ngokunembako begodu kodwana azilimazi nobujamo. nobujamo. kwelimi. lihleleke kuhle khulu. lihleleke kuhle. ihlathululo. - Ihlelo lineemphoso - Ihlelo lineemphoso -Ukukhethwa kwamagama - Akunamphoso. - Akunamphoso ezinengi. ezenza bona ihlathululo ezinengi khulukhulu anembako umnqopho. ingazwakali. ezenza bona ihlathululo -Ukusetjenziswa kwamatshwayo ingazwakali nakancani. wokutlola nesipelinghi. 10 AMAMAKSI ISITJENGISO SOKWABIWA KWEMITLOMELO: -km-/hl-/sk-: (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) L-/st-/- ed-: (Tlola umtlomelo otholwe mfundi) 75
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMADE WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL) [30 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO, 16–18 13–15 9–12 6–8 0–5 UKUHLELA - Ukuphendula - Ukuphendula okuhle - Ukuphendula - Ukuphendula - Ukuphendula kutjengisa NESAKHIWO okudluleleko, khulu okutjengisa ilwazi okulingeneko okutjengisa ngokusisekelo begodu ukungabikhona okungaphezu kwalokho elihle lamatshwayo ilwazi lamatshwayo kutjengisa ilwazi kwelwazi lamatshwayo Ukuphendula okulindelweko. wetheksthi. wetheksthi. lamatshwayo wetheksthi. nemibono: - Imiqondo ehlakaniphileko - Inqophile, - Akunakudzimelela wetheksthi. - Akunakukhambelana Ukubuthelelwa nekhulileko. - ayikaphumi esihlokweni nokukhambelana - Kunokunqopha kwemiqondo. kwemibono ukuze - Ilwazi elingeneleleko isekelwe kuhle ngendlela okulingeneko okukhona kodwana - Kunemininingwana kuhlelwe. lamatshwayo wetheksthi. enobukghoni begodu kokumunyethweko okunengi kuphambene. embalwa esekela Umnqopho, - Umtlolo unqophile. kunemininingwana nemiqondo. - Imininingwana embalwa isihloko. abamukelilwazi, - Kunokukhambelana esekela isihloko - Eminye imininingwana esekela isihloko ikhona. - Akakasebenzisi amatshwayo kokumunyethweko - Isakhiwo esifaneleko esekela isihloko ikhona. - Usebenzise imithetho imithetho efunekako /imithetjhwana nomqondo. esinokukhambelanako - Isakhiwo esifaneleko eqakathekileko namkha isakhiwo. nobujamo. - Kuhlathululwe kuhle okuncazana. ngokulingeneko, kodwana ngendlela embi. begodu yoke kunokungakhambelaniko. - Kunobutjhapha 18 AMAMAKSI imininingwana isekela obubonakalako. isihloko. - Isakhiwo esifaneleko nesinembako. ILIMI, ISITAYELA 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 KANYE NOKU-EDITHA - Iphimbo, irejista, isitayela, - Iphimbo, irejista, isitayela, - Iphimbo, irejista, isitayela, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, Iphimbo, irejista, ilwazimagama elifanele ilwazimagama kufanele ilwazimagama kufanele isitayela, ilwazimagama isitayela, ilwazimagama isitayela, kufanele umnqopho, khulu umnqopho, umnqopho, kufanele kancani akukhambelani umnqopho/umphumela/ abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye umnqopho, nomnqopho, abamukelilwazi nobujamo. nobujamo. nobujamo. abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye kanye nobujamo. - Kuyanemba ngokwehlelo - Ihlelo linemba - Zikhona iimphoso nobujamo. nobujamo. Ukusetjenziswa kwelimi begodu kwakhiwe kuhle. ngokwekghono elithileko Zehlelo. - Ihlelo elingakafaneli - Kuzele iimphoso kanye nemithetjhwana. - Akunamphoso. begodu lakhiwe kuhle. - Ilwazimagama elinemphoso begodu akuzwisisakali. Ukukhethwa - Ilwazimagama elihle elifaneleko. ezimbalwa. - Ilwazimagama kwamagama. khulu. - Iimphoso azilimazi - Ilwazimagama alikawufaneli Ukusetjenziswa - Akunamphoso. ihlathululo. elitlhayelako. umnqopho. kwamatshwayo kanye - Ihlathululo ivimbekile. - Ihlathululo ayizwakali nesipelinghi. kwamambala. 12 AMAMAKSI 76
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMADE WELIMI LESIBILI LOKWENGEZA (SAL) [20 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO, 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 UKUHLELA NESAKHIWO - Ukuphendula - Ukuphendula okuhle - Ukuphendula - Ukuphendula - Ukuphendula okudluleleko, khulu okutjengisa ilwazi okulingeneko okutjengisa ngokusisekelo begodu kutjengisa Ukuphendula nemibono okungaphezu kwalokho elihle lamatshwayo ilwazi lamatshwayo kutjengisa ilwazi ukungabikhona Ukubuthelelwa kwemibono okulindelweko. wetheksthi. wetheksthi. lamatshwayo kwelwazi lamatshwayo ukuze kuhlelwe - Imiqondo ehlakaniphileko - Nqophile – - Akunakudzimelela wetheksthi. wetheksthi. Umnqopho, nekhulileko. akunakuphuma, isihloko nokukhambelana - Kunokunqopha - Akunakukhambelana abamukelilwazi, - Ilwazi elingeneleleko sisekelwe kuhle okulingeneko okukhona kodwana kwemiqondo. amatshwayo/ lamatshwayo wetheksthi. ngendlela enobukghoni kokumunyethweko okunengi kuphambene. - Imininingwana imithetjhwana kanye - Umtlolo unqophile. begodu nemiqondo. - Imininngwana embalwa embalwa esekela nobujamo - Kunokukhambelana kunemininingwana - Eminye imininingwana esekela isihloko ikhona. isihloko ikhona kokumunyethweko esekela isihloko. esekela isihloko ikhona. - Usebenzise imithetho - Akakasebenzisi 12 AMAMAKSI nomqondo. - Isakhiwo esifaneleko - Isakhiwo esifanele eqakathekileko imithetho edingekako - Kuhlathululwe kuhle esinokungakhambelaniko ngokulingeneko, ngendlela embi. namkha isakhiwo. begodu yoke okuncazana. kodwana - Kunobutjhapha imininingwana isekela kunokungakhambelani. obubonakalako. isihloko. - Isakhiwo esifaneleko nesinembako. ILIMI, ISITAYELA KANYE 7–8 5–6 4 3 0–2 NOKU-EDITHA - Iphimbo, irejista, isitayela, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, ilwazimagama elifanele isitayela, ilwazimagama isitayela, ilwazimagama isitayela, ilwazimagama isitayela, Iphimbo, irejista, isitayela, umnqopho, kufanele khulu kufanele umnqopho, kufanele kancani ilwazimagama kufanele abamukelilwazi umnqopho, abamukelilwazi kanye umnqopho, akukhambelani umnqopho/umphumela/ nobujamo. abamukelilwazi kanye nobujamo. abamukelilwazi kanye nomnqopho, abamukelilwazi - Kuyanemba ngokwehlelo nobujamo. - Zikhona iimphoso nobujamo. abamukelilwazi kanye kanye nobujamo begodu kwakhiwe kuhle. - Ihlelo linemba zehlelo. - Ihlelo elingakafaneli nobujamo. ukusetjenziswa kwelimi - Akunamphoso. ngokwekghono elithileko - Ilwazimagama elifaneleko elinemphoso ezimbalwa - Kuzele iimphoso kanye nemithetjhwana begodu lakhiwe kuhle. - Iimphoso azilimazi - Ilwazimagama begodu akuzwisisakali. Ukukhethwa kwamagama - Ilwazimagama elihle ihlathululo. elitlhayelako. - Ilwazimagama Ukusetjenziswa khulu. - Ihlathululo ivimbekile. alikawufaneli kwamatshwayo kanye - Kanengi akunamphoso. umnqopho. nesipelinghi - -Ihlathululo ayizwakali 8 AMAMAKSI kwamambala. 77
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5. AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA (FAL & SAL) IMIHLOBO YAMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA UBUDE BAMATHEKSTHI: Ileveli yeLimi Igreyidi le-10 kufika kele-12 ISINDEBELE FAL 60 –80 wamagama ISINDEBELE SAL 40-60 wamagama 5.1 IDAYARI/UMALANGENI (FAL & SAL) Idayari yincwajana la umuntu atlola khona izehlakalo eziphathelene nepilwakhe, izinto eziqakathekileko afisa ukuzikhumbula, nokhunye. Abanye idayari bayithiya igama layo, isibonelo, ‘Kunje-ke Emhlabeni!’. 5.1.1 AMATSHWAYO WEDAYARI • Kumele oyitlolako atlole ilanga phezulu. • Kumele itlolwe ngelimi lomuntu okhulumako. • Kumele itlolwe ibe sesikhathini sanje. • Kuyenzeka itlolwe ibe sesikhathini esidlulileko nesikhathini esizako. • Kumele kutlolwe iingaba ezifitjhani. • Kusetjenziswa ilimi elitjhaphulukileko. 78
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.1.2 ISIBONELO SEDAYARI UMALANGENI (KUNTAKA) Lo ngumalangeni kaSizakele Masombuka ofunda ibanga letjhumi nambili eSakhelwe Secondary School esendaweni yeZakheni. 03 KuNtaka 20… 06 KuNtaka 20… Iphepha ebesilitlola namhlanje belilula Namhlanje lilanga lami lamabeletho. khulu kunangendlela ebebalibabaza Ngizabe ngihlezi nabangani bami sidla ngayo. Angingabazi ukobana isidlo santambama ekhaya. ngizoliphumelela ngamalengiso. 04 KuNtaka 20… 07 KuNtaka 20… Ukuhlangana kwami noZakhele Ngemva kokutlola iphepha lekuseni kungiphazamise khulu ekuzilungiseleleni ngizokuya edorobheni ngiyokuthenga iphepha lakusasa. Nanyana ngithi isipho engizosipha uThembani ngombana ngiyalinga ukufunda akuvumi, ngisambona kusasa lilanga lakhe lamabeletho. ajame phambi kwami. Ngisawezwa namagamakhe amnandi eendlebeni zami angitjela bona ungithanda kangangani. 05 KuNtaka 20… 08 KuNtaka 20… Angizithembi nakancani namhlanjesi Ilanga lami lamabeletho libe lihle khulu. ngombana akhange ngizilungiselele kuhle Siligidinge kamnandi tle! Boke abangani izolo. Nanyana kunjalo, ngizolitlola bami ebengibalindele bakghonile ukufika kamnandi iphepha lezemitlolo. bangiphathele nezipho ezihle khulu. 79
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.1.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola idayari/umalangeni ongenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona okulungele ukwethulwa. IDAYARI/UMALANGENI Ngenyanga egadungileko benivakatjhele eDurban amalanga amahlanu. Tlola idayari yamalanga amahlanu lawo uveze izinto ebezenzeka evakatjhweni lenu. [20] IRHELO LOKUZIHLOLA IDAYARI/UMALANGENI KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Itloleke yaveza amalanga nofana iimveke na? 2 Itlolwe ngelimi lomuntu wokuthoma okhulumako na? 3 Itlolwe yaba sesikhathini sanje/esidlulileko/esizako na? 4 Ilanga ekutlolwe ngalo idayari le likhona phezulu na? 5 Iingaba zakho zitloleke zaba zifitjhani na? 6 Kusetjenziswe ilimi elitjhaphulukileko na? 5.2 ISIKHANGISO (FAL& SAL) Ukukhangisa yindlela yokudosa abantu ngento ethileko ethengiswako ngomnqopho wokobana bagcine sebayithengile nanyana bebakhohliswa. Abosomarhwebo bavamise ukusebenzisa iinkhangiso ezimihlobohlobo ukubiza abathengi. Isikhali esikhulu sokukhangisa kubuyelelwa kwemibiko nokusebenzisa amagama ayengako/adosako. Ngaphandle kweenkhangiso zezinto ezithengiswako kukhona iinkhangiso zemisebenzi, zeminyanya, zabatjhadako nokhunye. 5.2.1 AMATSHWAYO WESIKHANGISO ISIKHANGISO KUFANELE: • Sibe namaqhinga wokudosa nokwenzisa (AIDA ahlathulula okulandelako: A-attention, I- interest, D- desire, A-act) angenzasi. o Ukuhluthula itjhejo (Attention) lofundako. o Ukugcina itjisakalo (Interest) kiloyo ofundako. o Ukukhanukeja (Desire) komkhiqizo. o Ukudosa umthengi bona enze/athenge (Act) okuthileko. • Sibe nemininingwana yomkhiqizo okhangiswako, isib. Njengomkhiqizo othileko, ikhamphani ethileko, iminyanya ethileko, njll. • Sifake isiqubulo sekhamphani nofana somnyanya. • Kutlolwe isihloko salokho okukhangiswako ngamaledere amakhulu/amagabhadlhela. • Sifake iinthombe nemibala ekhanyako ukuze udose amehlo wabantu. • Sisebenzisa ilimi elimumethe umqondo wokudosa/wokuyenga/wokurogela/ wokudlelezela/ wokwenzisa/ imiqondo yelimi eliliqiniso nofana elimbono, njll. • Sisebenzise isitayela nephimbo elifanele abamukelilwazi besikhangiso. 80
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.2.2 ISIBONELO SESIKHANGISO [Sithethwe ku-inthanethi] 5.2.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlama isikhangiso esingenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona sikulungele ukwethulwa. ISIKHANGISO Uqeda ukuthola umsebenzi ekhamphanini ethengisa isihlahla sokwehlisa umzimba. Ikhamphani ibawe wena bona ukhangise isihlahleso khona abantu bazosazi. Tlola isikhangisweso. [20] 81
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 IRHELO LOKUZIHLOLA ISIKHANGISO KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Isikhangiso sakho sidosa ikareko yaloyo osifundako na? 2 Sigcina ikareko kiloyo osifundako na? 3 Imininingwana evezwe kiso iyakhanukeja na? 4 Sidosa abathengi na? 5 Imininingwana yokukhangisweko iveziwe na? 6 Isiqubulo sekhamphani nofana somnyanya okhangiswako siveziwe na? 7 Isihloko salokho okukhangiswako sitlolwe ngamaledere amakhulu/amagabhadlela la? 8 Iinthombe nemibala ekhanyako isetjenzisiwe na? 9 Ilimi lokudosa/lokurogela/lokudlelezela/lokwenzisa lisetjenzisiwe na? 10 Ilimi nesitayela ezisetjenzisweko zifanele abamukelilwazi na? 5.3 IPHOSTARA (FAL & SAL) Iphostara mtlolo otlolelwe ukukhumbuza abantu ngalokho okuqakathekileko epilweni yabo. Ingaveza ubujamo obuhlukahlukeneko njengeenthombe nanyana imigwalo. Vane itlolwe ibonakale ukuze umuntu ayibone aseza kude. Kumele ibe nomlayezo omfitjhani nonembako. 5.3.1 AMATSHWAYO WEPHOSTARA IPHOSTARA KUFANELE IBE… • Namaqhinga wokudosa nokwenzisa (AIDA ahlathulula okulandelako: A-attention, I- interest, D- desire, A-act) angenzasi. o Ukuhluthula itjhejo (Attention) lofundako. o Ukugcina itjisakalo (Interest) kiloyo ofundako. o Ukukhanukeja (Desire) ngemininingwana evezwe ephostareni. o Ukudosa umthengi bona enze/athenge (Act) okuthileko. • Nemininingwana yokukhangiswa ephostareni, isib. Njengomkhiqizo othileko, ikhamphani ethileko, iminyanya ethileko, isitolo, njll. • Nesiqubulo sekhamphani nofana somnyanya ephostareni. • Nesihloko salokho okukhangiswako ngamaledere amakhulu/amagabhadlhela. • Neenthombe nemibala ekhanyako ukuze udose amehlo wabantu. • Nelimi elimumethe umqondo wokudosa/wokuyenga/ wokurogela/ wokudlelezela/ wokwenzisa/ imiqondo welimi eliliqiniso nofana elimbono, njll. • Nesitayela nephimbo elifanele abamukelilwazi bephostara. 82
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.3.2 ISIBONELO SEPHOSTARA [Sithethwe ku-inthanethi] 5.3.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlama iphostara engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. IPHOSTARA Ilutjha langendaweni yangekhenu lihlele ikhonsathi yabavumi abahlukeneko abadumileko ukubuthelela isikhwama semali esizokusiza abentwana abahlala ekhaya leentandani. Tlama iphostara ekhangisa ngekhonsathi leyo. [20] IRHELO LOKUZIHLOLA IPHOSTARA KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Iphostara yakho idosa ikareko laloyo oyifundako na? 2 Igcina ikareko kiloyo oyifundako na? 3 Imininingwana evezwe kiyo iyakhanukeja na? 4 Idosa abathengi na? 5 Imininingwana yokukhangisweko iveziwe na? 6 Isiqubulo sekhamphani nofana somnyanya okhangiswako siveziwe na? 7 Isihloko salokho okukhangiswako sitlolwe ngamaledere amakhulu/amagabhadlela la? 8 Iinthombe nemibala ekhanyako isetjenzisiwe na? 9 Ilimi lokudosa/lokurogela/lokudlelezela/lokwenzisa lisetjenzisiwe na? 10 Ilimi nesitayela ezisetjenzisweko zifanele abamukelilwazi na? 83
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.4 IFLAYA (FAL & SAL) Iflaya liphetjhana eliba nemininingwana ethileko. Yincani nayimadaniswa nebhrowutjha. Ngokuvamileko itlolelwa ubujamo neminqopho ehlukahlukeneko. Kungatlolwa iflaya ngomnqopho wokuyelelisa abantu ngezinto ezithileko, njengotjwala, ukuya emsemeni ungakavikeleki, ubulwele obuthileko, njll. 5.4.1 AMATSHWAYO WEFLAYA IFLAYA KUFANELE IBE… • Namaqhinga wokudosa nokwenzisa (AIDA ahlathulula okulandelako: A-attention, I- interest, D- desire, A-act) angenzasi. o Ukuhluthula itjhejo (Attention) lofundako. o Ukugcina itjisakalo (Interest) kiloyo ofundako. o Ukukhanukeja (Desire) ngemininingwana evezwe eflayeni. o Ukudosa umthengi bona enze/athenge (Act) okuthileko. • Nemininingwana yokukhangiswa eflayeni, isib. Njengomkhiqizo othileko, ikhamphani ethileko, iminyanya ethileko, isitolo, njll. • Nesiqubulo sekhamphani nofana somnyanya eflayeni. • Nesihloko salokho okukhangiswako ngamaledere amakhulu/amagabhadlhela. • Neenthombe nemibala ekhanyako ukuze udose amehlo wabantu. • Nelimi elimumethe umqondo wokudosa/wokuyenga/ wokurogela/ wokudlelezela/ wokwenzisa/ imiqondo welimi eliliqiniso nofana elimbono, njll. • Nesitayela nephimbo elifanele abamukelilwazi beflaya. 5.4.2 ISIBONELO SEFLAYA [Ithethwe ku-inthanethi] 84
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.4.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlama iflaya engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. IFLAYA Kwakhiwe indawo etja yokuzigedla nokuzithabisa endaweni yangekhenu. Umnikazi wendawo leyo ukubawe bona utlole iflaya ukhangise ukuvulwa kwayo. [20] IRHELO LOKUZIHLOLA IFLAYA KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) Iflaya yakho idosa ikareko laloyo oyifundako na? Igcina ikareko kiloyo oyifundako na? Imininingwana evezwe kiyo iyakhanukeja na? Idosa abathengi na? Imininingwana yokukhangisweko iveziwe na? Isiqubulo sekhamphani nofana somnyanya okhangiswako siveziwe na? Isihloko salokho okukhangiswako sitlolwe ngamaledere amakhulu/amagabhadlela la? Iinthombe nemibala ekhanyako isetjenzisiwe na? Ilimi lokudosa/lokurogela/lokudlelezela/lokwenzisa lisetjenzisiwe na? Ilimi nesitayela ezisetjenzisweko zifanele abamukelilwazi na? 5.5 IMILAYELO (FAL & SAL) Imilayelo yikulumo etjela umuntu bonyana enzeni, kuphi, njani, nini, njll. Lekulumo ingatjhiwo ngomlomo nanyana itlolwe phasi. Ukuze ifeze umnqophayo kufanele izwisiseke, ingarari, isebenzise ilimi elizwakalako begodu ingabi yide khulu ukuze loyo olayelwako azokwazi ukuyilandela. 5.5.1 AMATSHWAYO WEMILAYELO • Ukulayela umuntu ukobana enze into ethileko ngendlela ethileko. • Imilayelo ayibe mifitjhani inembe ingarari olayelwako. • Kumele ilandelwe njengombana injalo. 85
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.5.2 ISIBONELO SOMLAYELO IMILAYELO YABAHLOLWAKO: 1. Abahlolwako abafundisise kuhle imilayelo ngaphambi kobana baphendule imibuzo. 2. Iphepheli lihlukaniswe ngeengaba EZINTATHU: • ISIGABA A: Isifundo sokuzwisisa. • ISIGABA B: Ukurhunyeza. • ISIGABA C: Izakhi nemithetjhwana yokusetjenziswa kwelimi. 3. Abahlolwako abaphendule yoke imibuzo esephepheneli. 4. Abahlolwako abatlole kuhle ngesandla esibonakalako. 5. Abahlolwako abatjhejisise ukupeleda nokwakheka kwemitjho. 5.5.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola imilayelo engenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ikulungele ukwethulwa. IMILAYELO Qalisisa isithombe esingenzasi bese uphendula umbuzo. [Sithethwe ku-inthanethi] Ababelethi bakho bakuthengele isisetjenziswa esivezwe esithombeni esingehla. Tlola imilayelo ekufanele uyilandele lokha nawusisebenzisako nezokuqinisekisa bona sihlale sisebujameni obuhle isikhathi eside. [20] IRHELO LOKUZIHLOLA IMILAYELO KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Amaphuzu atjela umuntu bona enzeni, kuphi, nini nanjani akhona na? 2 Imilayelo yakho iyazwisiseka na? 3 Ilimi elisetjenzisweko liyazwakala na? 4 Imilayelwakho mifitjhani begodu iyanemba na? 5 Imilayelwakho iyalandeleka na? 5.6 IINKOMBANDLELA (FAL & SAL) Epilweni kuyenzeka bona umuntu akhambele endaweni angayaziko okufuneka bona abuze indlela ebantwini ahlangana nabo. Umuntu olayela omunye indlela usebenzisa iinkomba zendlela ukulayela. Umnqopho weenkombandlela kutjengisa umuntu othileko indlela nanyana indawo ethileko ekumele aye kiyo. Kungaba yindlela eya emzini othileko, emsebenzini, esikolweni, eposini, lapho kukhwelwa khona iimphaphamtjhini, njll. 86
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.6.1 AMATSHWAYO WEENKOMBANDLELA Ukuze ukulayela nokulayelwa kube lula kumele: • Kuvele iindlela umuntu azozikhamba. • Kuvele amagama weendawo umuntu azokudlula kizo. • Olayelako angasebenzisa izinto zokubekisa ezingeze zasuswa ezinjengesithabathaba seentolo, isikolo, umakhiwo wesondo, itatawu nofana asebenzise isilinganiso samakhilomitha. • Umuntu olayelwako kumele alalelisise kuhle ukuze athole lapho aya khona. • Loyo olayela omunye asebenzise ilimi elinqophileko, elingazokulahla loyo olayelwako. 5.6.2 ISIBONELO SEENKOMBANDLELA Indlela Eya KwaMaliyavuza [Ithethwe ku-inthanenthi] Nawusuka epambanandlela esesithabathabeni seentolo sePhola Park: • Uzokujikela ngesandleni sokudla. • Ulandele indlela leyo njalo. • Nawufika lapho indlela iphambana khona uzabe sewujikela ngesandleni sesincele. • Uzakukhamba njalo ngaleyo ndlela. • Uzokudlula indlu yesondo leWeseli, ukhambe njalo ngaleyondlela. • Uzabe sewubona igaratjhi ye-Engine ngesandleni sesincele. • Nawufika egaratjhi uzokujikela ngesandleni sesincele. • Nawuqeda ukujika uzakubona umakhiwo wekulisa. • Nawuqeda ukudlula umakhiwo lowo uzokujikela ngesandleni sokudla. • Uzabe sewubona umuzi omkhulu onomtlolo omkhulu othi, ‘KwaMali!’ eyegeni. Ngikho-ke lapho kwaMaliyavuza. 87
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.6.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola iinkombandlela ezingenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona zikulungele ukwethulwa. IINKOMBANDLELA Esikolweni senu bayonenzela umnyanya wokunilayelisa njengobana nibafundi beGreyidi le-12 nje. Abomzawakho bafuna ukuwukhambela umnyanya lo. Batlolele iinkombandlela abazozilandela bebafike endaweni leyo. [20] IRHELO LOKUZIHLOLA IINKOMBANDLELA KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Iindlela umuntu ekufanele azikhambe ziveziwe na? 2 Amagama weendawo umuntu azokudlula kizo aveziwe na? 3 Izinto zokubekisa ezingeze zasuswa ziveziwe na? 4 Kusetjenziwe ilimi elinqophileko nelingarariko na? 5.7 IKARADA LESIMEMO (FAL & SAL) Lokha umuntu nakazokuba nomnyanya othileko kufuneka bona ameme abantu, khulukhulu labo atjhidelene nabo nalabo abaqakatheke khulu ekwenzeni umnyanyakhe bona ube yipumelelo. Singabala iminyanya efana nemitjhado, ukuvula amatje wesikhumbuzo, ukukhulisa abentwana babentazana, nokhunye. AMATSHWAYO WEKARADA LESIMEMO Ikarada lesimemo: • Litlolwa njengomuntu wesithathu. • Amatshwayo wokutlola akasebenzi kangako. • Kufanele libe nombiko opheleleko nozwakalako. • Alinasilotjhiso nesiphetho. • Linombiko onqophileko nongathemeleziko. • Alitlikitlwa. • Kumele loyo omenywako atjho ukobana uzokuphumelela nanyana awa ukuze loyo omemako azi bona zingaki iimvakathi angazilindela. Lokhu kuqakathekile, ukuze omemako azokwenza amalungiselelo kuhle. • Isiphande somemako sitlolwa ekugcineni ngenzasi. • Nakuyokuba nomnyanya omkhulu iimemo zikhutjhwa kusasele iimveke zintathu, kanti nakungasiwo umnyanya omkhulu amalanga alitjhumi kwaphela anele. • Umnyanya nawumncani nanyana ususelwe ehloko, iimemo zingatlolwa ngesandla nje. • Nakumnyanya wesidlo nje kufanele ikarada libe nesikhathi sokobana kuyokudliwa nini nokobana umnyanya uyokuphela nini. • Nakumnyanya otlhoga ilembatho elithileko, abantu abaziswe kusese nesikhathi. 88
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 ISIBONELO SEKARADA LESIMEMO [Sithethwe ku-inthanethi] 5.7.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola ikarada lesimemo elingenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona likulungele ukwethulwa. IKARADA LESIMEMO Udadwenu wakhamba iminyaka eminengi wayokusebenza endaweni ekude khulu nekhaya, benalahlekelwa naziinomboro zakhe zokuthintana naye. Senambona avela ningakatjheji. Tlola isimemo umeme iinhlobo nabangani ukugidinga umnyanya wokubuya kwakhe. [20] IRHELO LOKUZIHLOLA IKARADA LESIMEMO KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Likhona igama lomuntu omemako na? 2 Amagama walabo abamenywako akhona na? 3 Ihloso yesimemo iveziwe na? 4 Ilanga nesikhathi sokuthoma komnyanya ziveziwe na? 5 Isiphande salapho umnyanya uzokubanjelwa khona (indawo) siveziwe na? 6 Indlela okwembathwa ngayo iveziwe na? 7 Imininingwana yokuthintana iveziwe na? 89
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.8 UMLAYEZO WE-WHATSAPP (FAL & SAL) Umlayezo lo usebenza lokha abantu ababili nangaphezulu nabacocisana ngokusebenzisa ikundla yokuthintana ebizwa nge-Whatsapp etholakala kibomaliledinini nemakhomphyutheni. Esikhathini esinengi abantu nabayisebenzisako bathumelana imilayezo emifitjhani nenqophileko, ayifaki imininingwana eminengi. 5.8.1 AMATSHWAYO WOMLAYEZO WE-WHATSAPP Umlayezo we-Whatsapp: • Uba negama/inomboro kamaliledinini yomuntu otlolelwa umlayezo phezulu. • Uba nelanga nesikhathi ekuthunyelwa ngaso umlayezo lowo. • Kuba nomlayezo otlolweko othunyelwa emuntwini ekukhulunywa naye nependulo ebuya kiloyo othunyelwe umlayezo ekuthomeni. • Ilimi elisetjenziswako ngilelo elifanele abamukelilwazi bawo. • Ungatlolwa ngesikhathi sanje/esidlulileko/esizako. • Kuba mlayezo omfitjhani nonqophileko. 5.8.2 ISIBONELO SOMLAYEZO WE-WHATSAPP Malum’ uBangani. ( 03 KUNTAKA 20… 10:00 Lotjha Malume! Bengithi angikwazise ngekhambo esizokuba nalo esikolweni bengikubawe nemali yokungibhadelela. Ngiyathemba usaphile kuhle ngapho? 10:03 Yetjhe mzukulu, awa nokho sisavukile. Unyoko ukhe wangibikela bona esikolweni senu ninekhambo begodu yena akanayo imali yokukubhadelela. Kuhlekuhle vele nikatelelekile bona nilikhambele ikhambeli mzukulu? Kubayini ungazihlaleli ulilise lidlule? 10:05 Awa malume, angeze kwakghonakala bona lingiphunde ikhambeleli. Siya eYunivesithi yangePitori. Bazabe basifundisa ngamabizelo ahlukahlukeneko esingawalandela nasiqeda isikolo kanye nemifundaze esingafaka iimbawo zayo ukuze sikghone ukuphumelelisa amabizelo wamabhudango wethu. Khumbula ngisegreyidini le-12. Kufuneka amaranda ama-450 kwaphela. Ngiyakurabhela hle malume! 10:07 Awa ngiyakuzwa mzukulu. Kulungile ngizayithumela kusasa. 90
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.8.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola umlayezo we-whatsapp ongenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ukulungele ukwethulwa. UMLAYEZO WE-WHATSAPP Umnganakho ohlala naye edeskeni bekangakezi esikolweni iveke yoke ngebanga lokugula ebekumphethe. Mtlolele umlayezo we-Whatsapp umvusele bewumtjele ngakho koke enikwenze iveke yoke yena nabekangekho. [20] IRHELO LOKUZIHLOLA UMLAYEZO WE-WHATSAPP KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Unegama/inomboro kamaliledinini yomuntu otlolelwa umlayezo na? 2 Unelanga nesikhathi ekuthunyelwa ngaso umlayezo na? 3 Kunomlayezo otlolweko othunyelwa emuntwini ekukhulunywa naye na? 4 Ilimi elisetjenzisweko ngilelo elifanele abamukelilwazi bawo na? 5 Utlolwe ngesikhathi sanje/esidlulileko/esizako na? 6 Umlayezo mfitjhani begodu unqophile na? 5.9 UMLAYEZO WE-SMS (FAL & SAL) I-SMS mlayezo omfitjhani osebenza lokha umuntu nakathumela omunye umuntu umlayezo ngehloso yokumazisa okuthileko asebenzisa umaliledinini. Esikhathini esinengi abantu nabayisebenzisako bathumelana imilayezo emifitjhani nenqophileko, ayifaki imininingwana eminengi. 5.9.1 AMATSHWAYO WOMLAYEZO WE-SMS • Uba negama/inomboro kamaliledinini yomuntu otlolelwa umlayezo phezulu. • Uba nelanga nesikhathi ekuthunyelwa ngaso umlayezo. • Kuba nomlayezo otlolweko othunyelwa emuntwini ekukhulunywa naye. • Ilimi elisetjenziswako ngilelo elifanele abamukelilwazi bawo. • Ungatlolwa ngesikhathi sanje/esidlulileko/esizako. • Kuba mlayezo omfitjhani nonqophileko. 91
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 5.9.2 ISIBONELO SOMLAYEZO WE-SMS Jabulani ' 082 857 0304 03 KuNtaka 20… Mzala. Bengifuna ukukwazisa bona umnyanya wokungenisa abobaba ngekhaya utshwilisiwe. Awusenziwa ipelaveke le. Sizowenza ngepelaveke ezako mhlazana amalanga ali-7 KuNtaka 20…. Silemuke bona nasingawenza ipelaveke le, okunengi angekhe kube yipumelelo njengombana ezinye zeenini zethu kunalapho ziya khona. Ngalokho-ke sikateleleke ukobana sithathe isiqunto sokuwenza ngepelaveke ezako. Ngiyathemba bona nawe uzokuphumelela ukuza emnyanyeni lo ngombana uyazi bona umma ukuthanda kangangani. Ungafiki ngemva kwesikhathi, akube nguwe obhula umbethe mhlokho. 11:50 5.9.3 UMSEBENZI WOKUZIHLOLA Tlola umlayezo we-SMS ongenzasi bese usebenzisa irhelo lokuzihlola elilandelako ukuqinisekisa bona ukulungele ukwethulwa. UMLAYEZO WE-SMS Umbelethakho akakatjhaphuluki ngokuvulwa kweenkolo ngesikhathi lesi se-Covid-19. Mtlolele umlayezo we-SMS umazise ngeendlela enizisebenzisako esikolweni ukwenza isiqinisekiso sokobana anisuleleki ngengogwana ye-Covid-19. [20] IRHELO LOKUZIHLOLA UMLAYEZO WE-SMS KUKHONA AKUKHO IINLUNGISO (ü) (X) 1 Unegama/inomboro kamaliledinini yomuntu otlolelwa umlayezo na? 2 Unelanga nesikhathi ekuthunyelwa ngaso umlayezo na? 3 Kunomlayezo otlolweko othunyelwa emuntwini ekukhulunywa naye na? 4 Ilimi elisetjenzisweko ngilelo elifanele abamukelilwazi bawo na? 5 Utlolwe ngesikhathi sanje/esidlulileko/esizako na? 6 Umlayezo mfitjhani begodu unqophile na? 92
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 ISIGABA C: AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WOKUTHINTANA WELIMI LOKUTHOMA LOKWENGEZA (FAL) [20 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWEKO, 9–12 7–8 5–6 3–4 0–2 UKUHLELA - Ukuphendula - Ukuphendula okuhle - Ukuphendula - Ukuphendula - Ukuphendula NESAKHIWO okudluleleko, khulu okutjengisa ilwazi okulingeneko ngokusisekelo kutjengisa okungaphezu kwalokho elihle lamatshwayo okutjengisa ilwazi begodu kutjengisa ukungabikhona Ukuphendula kanye okulindelweko. wetheksthi. lamatshwayo ilwazi lamatshwayo kwelwazi nomqondo: - Imiqondo - Inqophile, ayikaphumi wetheksthi. wetheksthi. lamatshwayo Ukuhlelwa ehlakaniphileko esihlokweni isekelwe - Akunakudzimelela - Kunokunqopha wetheksthi. kwemiqondo; nekhulileko. kuhle ngendlela nokukhambelana okukhona kodwana - Akunakukhambelana amatshwayo/imithetjh - Ilwazi elingeneleleko enobukghoni begodu okulingeneko okunengi kwemiqondo. wana kanye lamatshwayo kunemininingwana kokumunyethweko kuphambene. - Kunemininingwana nobujamo. wetheksthi. esekela isihloko. nemiqondo. - Imininingwana embalwa esekela - Umtlolo unqophile. - Isakhiwo esifaneleko - Eminye imininingwana embalwa esekela isihloko. 12 AMAMAKSI - Kunokukhambelana esinokukhambelana esekela isihloko ikhona. isihloko ikhona. - Akakasebenzisi kokumunyethweko okuncazana. - Isakhiwo esifanele - Usebenzise imithetho imithetho efunekako nomqondo. ngokulingeneko, eqakathekileko namkha isakhiwo. - Kuhlathululwe kuhle kodwana ngendlela embi. begodu yoke kunokungakhambelanik - Kunobutjhapha imininingwana isekela o. obubonakalako. isihloko. - Isakhiwo esifaneleko nesinembako. ILIMI, ISITAYELA 7–8 5–6 4 3 0–2 NOKU-EDITHA - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, isitayela, isitayela, ilwazimagama isitayela, ilwazimagama isitayela, isitayela, Iphimbo, irejista, ilwazimagama elifanele kufanele khulu kufanele umnqopho, ilwazimagama ilwazimagama isitayela, umnqopho, umnqopho, abamukelilwazi kanye kufanele kancani akukhambelani ilwazimagama abamukelilwazi kanye abamukelilwazi kanye nobujamo. umnqopho, nomnqopho, elifanele umnqopho, nobujamo. nobujamo. - Zikhona iimphoso abamukelilwazi abamukelilwazi nokumunyethweko; - Kuyanemba - Ihlelo linemba - zehlelo. kanye nobujamo. kanye nobujamo. Ukusetjenziswa ngokwehlelo begodu ngokwekghono - Ilwazimagama - Ihlelo elingakafaneli - Kuzele iimphoso kwelimi kwakhiwe kuhle. elithileko begodu elifaneleko. elinemphoso begodu nemithetjhwana; - Akunamphoso. lakhiwe kuhle. - Iimphoso azilimazi ezimbalwa. akuzwisisakali. Ukukhethwa - Ilwazimagama elihle ihlathululo. - Ilwazimagama - Ilwazimagama kwamagama; khulu. elitlhayelako. alikawufaneli Ukusetjenziswa - Akunamphoso. - Ihlathululo ivimbekile. umnqopho. kwamatshwayo - Ihlathululo ayizwakali nesipelinghi kwamambala. 8 AMAMAKSI 93
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 IRUBHRIKHI YOKUHLOLA AMATHEKSTHI AMAFITJHANI WELIMI LESIBILI LOKWENGEZA (SAL) [20 AMAMAKSI] Iqhinga Ngokudluleleko Ngokwekghono Ngokulingeneko Ngokusisekelo Ngokungakaneli OKUMUNYETHWE 10–12 8–9 6–7 4–5 0–3 KO, UKUHLELA - Ukuphendula - Ukuphendula okuhle - Ukuphendula - Ukuphendula - Ukuphendula NESAKHIWO okudluleleko, khulu okutjengisa okulingeneko ngokusisekelo kutjengisa okungaphezu ilwazi elihle okutjengisa ilwazi begodu kutjengisa ukungabikhona Ukuphendula kwalokho lamatshwayo lamatshwayo ilwazi lamatshwayo kwelwazi nemibono okulindelweko. wetheksthi. wetheksthi. wetheksthi. lamatshwayo Ukubuthelelwa - Imiqondo - Nqophile – - Akunakudzimelela - Kunokunqopha wetheksthi. kwemibono ukuze ehlakaniphileko akunakuphuma, nokukhambelana okukhona kodwana - Akunakukhambelan kuhlelwe nekhulileko. isihloko sisekelwe okulingeneko okunengi a kwemiqondo. Umnqopho, - Ilwazi kuhle ngendlela kokumunyethweko kuphambene. - Imininingwana abamukelilwazi, elingeneleleko enobukghoni begodu nemiqondo. - Imininngwana embalwa esekela amatshwayo/ lamatshwayo kunemininingwana - Eminye embalwa esekela isihloko ikhona imithetjhwana wetheksthi. esekela isihloko. imininingwana isihloko ikhona. - Akakasebenzisi kanye nobujamo - Umtlolo unqophile. - Isakhiwo esifaneleko esekela isihloko - Usebenzise imithetho - Kunokukhambelana esinokungakhambela ikhona. imithetho edingekako 12 AMAMAKSI kokumunyethweko niko okuncazana. - Isakhiwo esifanele eqakathekileko namkha isakhiwo. nomqondo. ngokulingeneko, ngendlela embi. - Kuhlathululwe kuhle kodwana - Kunobutjhapha begodu yoke kunokungakhambelan obubonakalako. imininingwana i. isekela isihloko. - Isakhiwo esifaneleko nesinembako. - ILIMI, ISITAYELA 7–8 5–6 4 3 0–2 KANYE NOKU- - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, - Iphimbo, irejista, EDITHA isitayela, isitayela, isitayela, isitayela, isitayela, ilwazimagama ilwazimagama ilwazimagama ilwazimagama ilwazimagama Iphimbo, irejista, elifanele umnqopho, kufanele khulu kufanele umnqopho, kufanele kancani akukhambelani isitayela, kufanele abamukelilwazi umnqopho, abamukelilwazi kanye umnqopho, nomnqopho, umnqopho/umphu nobujamo. abamukelilwazi kanye nobujamo. abamukelilwazi abamukelilwazi mela/ - Kuyanemba nobujamo. - Zikhona iimphoso kanye nobujamo. kanye nobujamo. abamukelilwazi ngokwehlelo - Ihlelo linemba zehlelo. - Ihlelo elingakafaneli - Kuzele iimphoso kanye nobujamo begodu kwakhiwe ngokwekghono - Ilwazimagama elinemphoso begodu ukusetjenziswa kuhle. elithileko begodu elifaneleko ezimbalwa akuzwisisakali. kwelimi kanye - Akunamphoso. lakhiwe kuhle. - Iimphoso azilimazi - Ilwazimagama - Ilwazimagama nemithetjhwana - Ilwazimagama elihle ihlathululo. elitlhayelako. alikawufaneli Ukukhethwa khulu. - Ihlathululo umnqopho. kwamagama - Kanengi ivimbekile. - -Ihlathululo Ukusetjenziswa akunamphoso. ayizwakali kwamatshwayo kwamambala. kanye nesipelinghi 8 AMAMAKSI 94
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 AMAGAMA ANGAKALUNGI NANGAMUKELEKIKO ELIMINI LESINDEBELE LOKHA NAKUTLOLWA AMATHEKSTHI WOKUZITLAMELA Amagama angakalungi/athathwa Amagama amukelekako/ apeledwe ngendlela njengephoso/angakapeledeki ngendlela elungileko. elungileko. Umberego/berega Umsebenzi/sebenza Mnumzana Jiyana Nomzana Jiyana Nkosikazi Kosikazi Kubalulekile Kuqakathekile Ukudlwengulwa Ukukatwa/Ukugagadlhelwa Qhubekela phambili/qhubeka Ragela phambili/raga Phinda Buyelela Morosa/Motjha/Motjhakala Yona/Yonakala Mara Kodwana Mdele Kumele/kufanele/kufuze Hlupheka nofana swela Tlhaga Ukuziqhenya Ukuzikhakhazisa Okudingako/asikho isidingo Okutlhogako/akutlhogeki Ibizo elithi, ‘isidingo’ Iimfuneko Khululeka Tjhaphuluka Kambe Phela Zingela Zuma Isigqila seendakamizwa Ikhobongo leendakamizwa Swaba Dana Ukukhathazeka Ukutshwenyeka Ikusasa eliqhakazileko Ikusasa elikhanyako Sororha Yondla Ukutjhentjha Ukutjhuguluka Wankhethu/wangkhenu Wangekhethu/wangekhenu Bonga Thokoza Bingelela Lotjhisa Bhedere (better) Ngcono (better) Ncono (Preferable) Jikelele Mazombe Kakhulukazi Khulukhulu Nikeza Nikela Kufuzele Kufuze Uhleli Uhlezi Ngihleze ngikucabanga/Ngihlezi ngikucabanga Ngihlala ngikucabanga Umma uthize Umma uthe Namhlanje ngiso ngebanga lakho Namhlanje nginje ngebanga lakho Ukunaka Ukutjheja Emangalisako Erarako Ayi/Hayi into enje Ingasi into enje Ngaphasa ibanga letjhumi Ngaphumelela igreyidi letjhumi Fowuna Betha umtato/lilisa umaliledinini/ufunjathwako Qabanga Cabanga Ecadi Eqadi Bacede Baqede Ekugqineni Ekugcineni Umdeni Umndeni Cinisa Qinisa Ubulwelwe Ubulwele Umakhelwana Umakhelana Inqondo Ingqondo Ehlizweni Ehlizyweni Iinyeleliso Iiyeleliso Irhono Ikghono 95
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Urhari Ukghari Unerhono Unekghono Isonto Isondo Colisa Qolisa Yekela Lisa Nje-ke Njeke Yekeke/njekeke Yeke-ke/Njeke-ke UMN Kabini U-MN Kabini Iinsebenzi zakwaSABC Iinsebenzi zakwa-SABC Unyaka ka-2019 Umnyaka wee-2019/Umnyaka we-1990 Ngasosoke isikhathi Ngaso soke isikhathi Kuhle kuhle Kuhlekuhle/kuhlehle Khipha amaranda amane Khupha amaranda amane Dorhodere Dorhodera Iskhathi Isikhathi Eskoleni/esikoleni/eskolweni Esikolweni Amatitjhere Abotitjhere Kusesenjalo Kusese njalo Makaqedako (isenzo esinye nesinye esithonywe Nakaqedako ngesivumelwano u-ma-) Uqcine/ugqina Ugcina Hlupha Tshwenya Sondela Tjhidela Nawungumuntu Nawumumuntu Hluleka Bhalelwa Bayaqabana Bayalwisana/Bayararana Abafowakhe/abodadwakhe Abafowabo/abodadwabo UBonakele uhlamba noyihlo lakhe UBonakele Ukhamba noyise Othize/ othile Othileko Ngakhoke Ngakho-ke Ukukhuza Ukukhalima Uyarhona Uyakghona Ngisesemncani/ngisesekhona Ngisese mncani/ngisese khona Junivesithi Yunivesithi Ukulahla ithawula Ukulahla ithemba/Ukulahla itewu. Abodadwakhe/abafowakhe Abodadwabo/ abafowabo Ukuyenza/abayenzi Ukwenza/abenzi After (not emuva) Ngemva Happy Ukuthaba/ukujabula/ukujekezela Hlanzeka/hlanzekile Hlwengeka/hlwengekile Ngezi-10/ngezi-26 Mhlana amalanga ali-10/ama-26 Trouble Umraro/ikinga Must/kumele Kufanele Kuze Ukuze Khange/zange/ngekhe Akhange/azange/angeze Write Tlola/bhala Business Irhwebo/ibhizinisi Try/attempt Zama/linga Nqoba Thumba/hlula Difficult Ubudisi/ubunzima World Emhlabeni/Ephasini E-Kwagga/yase-Siyabuswa (Ukufaka udwi/ihayifeni EKwagga/eSiyabuswa (Akungafakwa esivumelwaneni nasisetjenziswe negama lendawo) udwi/ihayifeni esivumelwaneni nasisetjenziswe negama lendawo) Indlela engithanda ngakhona umuntu Indlela engithanda ngayo umuntu Akufundiswe bekugandelelwe izakhi zesikhathi esizako (esisezako): uzoku-, yoku-, ukuyoku-, ukuzoku- Kanengi abafundi abamfaki u-ku- basebenzisa u-zo ayedwa. 96
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 Acknowledgements The Department of Basic Education (DBE) gratefully acknowledges the following officials for giving up their valuable time and families, and for contributing their knowledge and expertise to develop this creative writing resource for the children of our country, under very stringent conditions of COVID-19. Writers: Mahlangu Maria Namgogo Skosana Elliot Tjotjo Prudence Shulufela Skosana Lindiwe Mhlanga Meisie Annah Thelma DBE Subject Specialist: Mfana E Phonela The development of the Study Guide was managed and coordinated by Ms Cheryl Weston and Dr Sandy Malapile. 97
Umhlahlandlela Wokufunda Ikghono Lokuzitlamela IGreyidi le-10 - 12 98

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 12 IsiNdebele.

More papers and memos for this grade and subject.