Gr12 Lewenswetenskappe OG Studiegids LR

Via Afrika Lewenswetenskappe Graad 12 Onderwysersgids My grootste beloning as ‘n onderwyser lê daarin om Graad 12 Studiegids my leerders dop te hou en te sien hoe hulle groei en ontwikkel in individue wat die gemeenskap kan dien. C.E. Whitlock, M.Bowie, J.J.J. de Beer, E.J.P. Pretorius, M.A. Khan, F. Naude, S.M. Wiese — Morgan Munien, Onderwyser Via Afrika verstaan en waardeer jou bydrae as onderwyser en wil jou graag ondersteun. Jy het die belangrikste taak in die Via Afrika Lewenswetenskappe onderwys, en ons besef dat jou verantwoordelikhede veel meer as bloot die onderrig van leerinhoude behels. Ons het ons bes gedoen om jou tyd te bespaar en jou lewe te vergemaklik. Ons is trots dat ons jou kan help om hierdie vak suksesvol aan te bied. Hier volg ’n paar kenmerke van hierdie nuwe reeks: 1. Die reeks is volgens die Nasionale Kurrikulum- en Assesseringsbeleidsverklaring (“CAPS”) geskryf. Kyk op bladsy 16 hoe ons aan die vereistes van CAPS voldoen. 2. ‘n Moontlike werkskedule is ingesluit. Kyk op bladsy 5 hoeveel tyd dit jou kan bespaar. 3. Elke onderwerp begin met ‘n oorsig van wat onderrig word en die hulpbronne wat jy benodig. Kyk op bladsy 26 hoe dit jou met jou beplanning sal help. 4. Daar is advies oor die voorgestelde pas wat jou sal help om die hele jaar se werk betyds af te handel. Bladsy 35 wys jou hoe dit gedoen word. 5. Ons gee by elke onderwerp raad oor hoe om konsepte bekend te stel en hoe om leerders met steierwerk voor te berei en te ondersteun. Kyk op bladsy 41 vir ‘n voorbeeld. 6. Al die antwoorde word gegee; jy bespaar dus tyd omdat jy nie die oefeninge self hoef uit te werk nie. Kyk op bladsy 53 vir ‘n voorbeeld. 7. ‘n CD propvol hulpbronne is ook ingesluit om jou met onderrig en assessering te help. Sien die binnekant van die voorblad. Die bypassende Leerderboek bevat die volledige inhoud wat jou leerders moet bemeester. Dit is in toeganklike taal geskryf wat dit vir leerders maklik maak om te leer. Die opwindende ontwerp en uitleg van die Leerderboek sal leerders se belangstelling aanwakker, hulle inspireer om te leer en die onderrigtaak vir jou aangenaam maak. Ons wil graag hoor hoe dit met jou onderrig gaan. Stuur jou terugvoer per epos aan ons by lewenswetenskappe@viaafrika.com of besoek ons onderwysersforum by www.viaafrika.com. Language: Afrikaans www.viaafrika.com

Studiegids Lewenswetensl<appe Graad 12 Our Teachers. Our Future. ISBN: 978-1-41546-327-7

Inleiding Inhoud Algemene inleiding... Oorsig van die Nasionale Eksamen vir Lewenswetenskappe Graad 12..............00008 2 Kennisarea1 Lewe op molekulére, sellulére en weefselvlak ...........ceeecsseeeseeeseeeee 3 (070) 6) | eee 3 Onderwerp1 DNS: die kode van die lewe... Onderwerp 2 Meiose Kennisarea 2 Lewensprosesse in plante en diere.........eeeeseeseeeseeeseeseeeeseeeseees 31 OOMSIg......ccsesssccsssccssscccsscccsscscessececessescessaeecessesesseeessseesesssecesseeesesasensuecessaeeeess 31 Onderwerp 3 Voortplanting by werweldiere...........ccsscsscesesssestscesssesseessseeeseeees 32 Kennisarea 1 en 4 Lewe op molekulére, sellulére en weefselvlak; diversiteit, verandering en kontinuiteit .. Onderwerp 6 Evolusie deur natuurlike seleksie .. Onderwerp 7 Menslike evolusie Kennisarea 3 OMBEWINGStUGIC ..........ccccceseeccesseecesseeeseecseescesseeeseeeeeseeecnseeeeees 132 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegids eBoek

Inleiding Algemene inleiding Hierdie studiegids help jou om vir die jaareindeksamen vir Lewenswetenskappe Graad 12 voor te berei. Dit dek NIE die hele kurrikulum nie, maar fokus op die dele van die inhoud van elke kennisarea en onderwerp wat gereeld geéksamineer word. Jy moet hierdie studiegids gebruik om jou swak punte te identifiseer, jou begrip te verbeter en jou geheuebehoud te verbeter. Om die hoogste vlak van prestasie te verseker, moet jy ook die res van die afdeling van die kurrikulum met behulp van jou handboek, klasaantekeninge, hersieningsvrae en eksamenvraestelle dek. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 1

Inleiding Oorsig van die Nasionale Eksamen vir Lewenswetenskappe Graad 12 Die volgende onderwerpe vorm deel van die TWEE Lewenswetenskappe- eksamenvraestelle wat jy aan die einde van die jaar skryf: Tabel 1 Inhoud en geskatte punte-uiteensetting vir Vraestel 1 en 2 Vraestel 1 Vraestel 2 e Meiose 11 punte e DNS: Die kode van die 27 punte e Voortplanting by 6 punte lewe 12 punte werweldiere 31 punte ° Meiose e Menslike voortplanting e Reaksies op die omgewing | 40 punte * Genetika en 45 punte (mense) oorerflikheid ¢ Menslike endokriene stelsel 15 punte * Evolusie deur natuurlike | 23 punte ¢ Homeostase by mense 11 punte seleksie ¢ Reaksies op die omgewing | 11 punte (plante) e —Uitwerking van mense op 25 punte *° Menslike evolusie 43 punte die omgewing (Graad 11) Totaal | 150 punte Totaal 150 punte Vraestel 1 en 2 sluit die volgende tipes vrae in: Tabel 2 Uitleg van Vraestel 1 en 2 Afdeling Tipe vraag Punte A Objektiewe vrae met kort antwoorde soos meerkeusige vrae, terminologie, | 50 kolomme/stellings en items. B ’n Verskeidenheid langer vrae gegrond op grafieke, diagramme of teks. 2x30 Daar sal twee vrae van 30 punte elk wees. Albei hierdie vrae sal in drie of vier onderafdelings verdeel wees. Cc Bestaan uit twee dele: ¢ Datareaksievrae. 20 e ’n Mini-opstel (dit kan een of meer leeruitkomstes insluit) 20 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 2

KENNISAREA 1 Lewe op molekulére, sellulére en weefselvlak Oorsig ONDERWERP 1 Bladsy 10 Lewe op molekulére, sellulére en weefselvlak © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 3

ONDERWERP 1 Eenheid 1 en 2 DNS: Die kode van die lewe Nukleiensure is groot molekules wat in alle lewende dinge voorkom. Daar is twee soorte nukleiensuur: DNS en RNS. Dit is albei polimere, aangesien hulle bestaan uit nukleotiede wat met chemiese bindings verbind word. 1 Ligging van DNS en RNS © Twee soorte nukleiensure word in ’n sel aangetref, naamlik DNS en RNS. ¢ DNS word in die nukleus van eukariote en in die sitoplasma van prokariote aangetref. e Ekstranukleére DNS word in die chloroplaste en mitochondria in die sitoplasma van eukariote aangetref. ¢ RNS word in die nukleus en sitoplasma aangetref. e RNS kom in drie vorms voor: mRNS (boodskapper-RNS); tRNs (oordrag-RNS) en tRNS (ribosoom-RNS). 2 Struktuur van DNS en RNS Albei nukleiensure bestaan uit boublokke (of monomere) genaamd nukleotiede. Tabel 3 Strukturele verskille tussen DNS en RNS DNS RNS 1. Dubbelheliks (twee komplementére stringe) 1. Enkelstring 2. Die suikergroep is deoksiribose. 2. Die suiker is ribose. 3. Stikstofhoudende basisse is adenien, timien, sitosien en guanien. 3. Stikstofhoudende basisse is adenien, urasiel, sitosien en guanien. 4. Geleé in die nukleus, die chloroplast en mitochondrion 4. Geleé in die nukleus en sitoplasma 5. In die vorm van chromatien en chromosome 5. In die vorm van mRNS, tRNs en rRNS. 6. Redelik stabiele molekule 6. Baie onstabiele molekule wat maklik afbreek © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 4

ONDERWERP 1 DNS: Die kode van die lewe DNS-nukleotied RNS-nukleotied e@2P °@P P - fosfaatgroep D -deoksiribose R - ribosesuiker N - stikstofhoudende basis (adenien, timien, guanien, sitosien of urasiel) Figuur 1 DNS- en RNS-nukleotiede Dubbelstring-, spiraal DNS-molekule Enkelstring-RNS-molekule fosfaat deoksiribose suiker stikstofhoudende basis ribosesuiker waterstofbindings Figuur 2 Strukturele verskille tussen DNS- en RNS-molekules 3 Funksies van DNS en RNS Daar is vyf hooffunksies van DNS, soos volg: ¢ Dra genetiese instruksies (kodes) ¢ Handhaaf struktuur en reguleer metabolisme e Proteiensintese ¢ Oordra van oorerflike materiaal ¢ Replikasie en voortplanting © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 5

ONDERWERP 1 DNS: Die kode van die lewe Daar is drie hooffunksies van RNS, soos volg: e Vervaardiging en struktuur van rRNS (ribosome) ¢ Transkripsie van die genetiese DNS-kode in mRNS ¢ Translasie van mRNS in proteiene (polipeptiede). 4 DNS-replikasie 2 Templaat vorm Elke string tree op as templaat vir die vorming van die nuwe komplementére string DNS, en vorm twee stelle DNS. 1 Draai los en rits oop ’n Ensiem (helikase) verbreek swak waterstofbindings tussen basispare en skei die twee stringe van die DNS-molekule van die ouersel. = 3 Nukleotides paar af = = Vrye nukleotiede —— in die nukleus paar af met die basisse op die blootgestelde enkel-DNS-stringe. ’n Ensiem, DNS-polimerase, pas deur komplementére stikstofhoudende basisparing die basisse op die templaat by die vry nukleotiede. 5 Heliks vorm Daar is nou twee 4 Basisse paar af identiese DNS-molekules Pirimidienbasisse (timien en sitosien) wat albei dubbelstringe het. paar af met purienbasisse (adenien, guanien), Elkeen draai om ‘n heliks (spiraal) te vorm. Figuur 3 DNS-replikasie 5 Transkripsie van DNS na RNS ¢ Die genetiese kode is ’n stel instruksies wat in ’n triplet-basispaar DNS gekodeer is. Dit kodeer vir ooreenstemmende, komplementére triplet-basispare mRNS. e InmRNS word die genetiese kode vir die aminosuurvolgordes van proteiene in die drie mRNS-triplet-basispare genaamd kodons vervat. ¢ Die tRNs-molekules het komplementére antikodons en dra ’n spesifieke aminosuur na ’n spesifieke posisie in ’n protelenmolekule. e Afhangend van die nukleotiede van die kodon, word daar vir verskillende aminosure gekodeer. ¢ Geen kodon kodeer vir meer as een aminosuur nie. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 6

ONDERWERP 1 DNS: Die kode van die lewe Komplementére DNS-templaatstring mRNS-string Aer urasielbasis in plaas van timien 5'einde nen 3’ einde ED suikergroep is ribose in plaas van deoksiribose Figuur 4 Proteiensintese: transkripsie 3' einde 5‘ einde 6 Translasie van mRNS na proteien Stap 1 Stap2 Stap 3 groeiende polipeptiedketting Sleutel A= tRNS-aankomsplek E=tRNS-vertrekplek Figuur 5 Protejensintese: translasie 7 Gebruike van DNS-replikasie in biotegnologie DNS-replikasie in biotegnologie en genetiese manipulering is belangrik vir: Die kloning van selle in weefselkultuur ¢ Geensplitsing om weerstand teen sekere siektes te verskaf en om antibiotika, insulien, groeihormoon en geneties gemanipuleerde organismes te vervaardig ¢ DNS-profilering (“identifisering”) en forensiese wetenskappe ¢ Vaderskap- en moederskaptoetsing (genetiese afstamming) ¢ Genetiese berading vir ouers om hulle in te lig oor oorerflike versteurings en siektes. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 7

ONDERWERP 1 DNS: Die kode van die lewe Vrae Vraag 1 Verskeie antwoorde word vir elke vraag verskaf. Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies langs die vraagnommer neer. 11 Die verskil tussen ’n nukleiensuur en ’n nukleotied is dat ... A nukleiensure monomere van nukleotiede is. B nukleiensure suur is, terwyl nukleotiede basisse is. C nukleotiede monomere van nukleiensure is. D nukleotiede groot molekules is, terwyl nukleiensure klein molekules is. (2) 1.2 Die donker, draadagtige strukture in die selnukleus is bekend as die... A chromosome. B nukleoli. C sentrosome. D sentromere. (2) 1.3 Waar sal die swak waterstofbinding tydens replikasie breek? Tussen ... A die fosfaatgroep en deoksiribose. B sitosien en guanien. C timien en guanien. D ribose en timien. (2) 1.4 Indien die volgorde van die basis in ’n deel van ’n enkel-DNS-string adenien- guanien-adenien-sitosien is, sal die volgorde van basisse in die komplementére string wees ... A suiker — fosfaat — suiker — fosfaat. B adenien — guanien — adenien — sitosien. C urasiel — sitosien — urasiel — guanien. D timien — sitosien — timien - guanien. (2) 1.5 Die sintese van ’n proteien in ’n sel vind plaas by die... A sentriole. B sitoplasma. C ribosome. D chromosome. (2) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 8

ONDERWERP 1 DNS: Die kode van die lewe 1.6 Translasie van ’n mRNS-molekule met 48 nukleotiede produseer ’n polipeptied van ... A 3 aminosure. B 12 aminosure. C 16 aminosure. D 48 aminosure. (2) 1.7 Die diagram hieronder toon die veranderinge in selmassa en DNS-massa tydens twee selsiklusse. ) per a ) mas n J Ss DN 2 fal ° Toe 1 k T T T t 0 Toen oO 12 24 36 48 Tyd (uur) Daar kan uit die diagram afgelei word dat, tydens die selsiklus ... A interfase die langste fase is. B seldeling tussen 24 en 36 uur plaasvind. C replikasie tussen 0 en 12 uur plaasvind. D sitokinese op 12 en 36 uur plaasvind. (2) Vraag 2 Gee die korrekte term vir elkeen van die volgende stellings. 2.1 Die organel wat die struktuur beheer, die metabolisme van die sel, en bevat die oorerflike eienskappe. 2.2 Draadagtige strukture wat uit DNS en proteiene bestaan en die oorerflike eienskappe dra. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 9

ONDERWERP 1 DNS: Die kode van die lewe 2.3 Die monomere van nukleiensure. 2.4 Die nukleiensuur wat slegs in die nukleus aangetref word. 2.5 Die proses waartydens die DNS-molekule ’n presiese kopie van homself produseer. 2.6 Die tipe nukleiensuur wat gekodeerde boodskappe vanaf die nukleus na die ribosome vervoer. 2.7 Drie opeenvolgende nukleotiede op ’n mRNS-string. 2.8 Die stikstofbasis wat slegs in RNS aangetref word. 2.9 Die organelle in die sitoplasma waar die proteiene gesintetiseer word. 2.10 Die tipe RNS wat tripletantikodons dra. 2.11 tRNS vervoer hierdie organiese verbindings na mRNS sodat proteiene gesintetiseer kan word. 2.12 Die verbinding in die nukleus wat die instruksies oor die korrekte volgorde van die aminosure vir elke proteien het. 2.13. ’n Tegniek wat die DNS van ’n individu identifiseer. 2.14 Tegnieke waar inligting in die nukleus van ’n sel verander word sodat die sel anders optree. 2.15 Die naam van die suiker waaruit die mRNS-molekule se nukleotiede bestaan. 2.16 Die sintese van ’n mRNS-molekule volgens die patroon van die stringe op die DNS-molekule. (16) Vraag 3 —“CSSCSC‘(CSC‘és Pas die woorde in kolom A by die verduideliking in kolom B. Kolom A Kolom B 3.1 Adenien A_ | Word deur transkripsie in die nukleus geproduseer 3.2 Antikodon B_ | Die plek waar proteiensintese plaasvind 3-3 Translasie C_ | Komplementére basis-triplets in tRNS 3-4 Ribosome D_ | Volledige stel genetiese kodes in ’n spesie 355 tRNS E | Aminosure is in ’n spesifieke volgorde gerangskik 3.6 Transkripsie F | Verbind altyd met ’n guaniennukleotied 3-7 mRNS G | Drie opeenvolgende stikstofbasisse in mRNS 3.8 Kodon H_ | Verbind altyd met timien of urasielnukleotied 3.9 Sitosien | Versamel en lewer aminosure aan ribosome 3.10 Genoom J Dra genetiese inligting van DNS mRNS oor (10) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 10

ONDERWERP 1 DNS: Die kode van die lewe Vraag 4 OO e—SCSCs Die diagramme langsaan toon die DNS-vingerafdrukke van ’n misdaadtoneel en die DNS-vingerafdrukke van drie verdagtes. Al drie verdagtes het ’n alibi (bewys) dat hulle nie by die misdaadtoneel kon gewees het nie. — — — = — = ——— — —— —— —— — = —— — = a __——_ = —_— = = DNS-vingerafdruk van A B Cc die misdaadtoneel 4a Watter gevolgtrekkings kan jy op grond van die DNS-bewyse in die diagramme maak? 4.2 Waar kon die DNS-materiaal van die verdagtes verkry gewees het? Vraag 5 Bestudeer die diagram hieronder wat proteiensintese illustreer en beantwoord die vrae wat volg. nukleusmembraan x ribosoom 5 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 11

ONDERWERP 1 DNS: Die kode van die lewe 5.1 Benoem die molekule benoem 2. (4) 5.2 Gebruik die letters van die genetiese kode en skryf die komplementére stikstofhoudende basisse van string 1 van die DNS-dubbelheliks neer. Begin bo. (2) 5.3 Die tabel op die volgende bladsy toon die basis-triplets van tRNs (antikodons) wat met die verskillende aminosure ooreenstem. Basis-triplets (antikodons) van tRNs wat met verskillende aminosure ooreenstem tRNs-antikodons aminosure UGU treonien CGU alanien UUU lisien ACA sisteien GCA arginien GUU glutamien CUA aspartaat CCA glisien AAA fenielalanien Gebruik die diagram op die vorige bladsy en die tabel wat verskaf word om die volgende te doen: 5.3.1 Die antikodon by 3 neer te skryf. (4) 5.3.2. Die aminosuur by 5 te benoem. (4) 5.3.2 Aan te dui hoe die samestelling van die proteienmolekule sal verander as die basisvolgorde van die eerste kodon (van links) van molekule 2 UUU in plaas van CGU is. (2) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 12

ONDERWERP 1 DNS: Die kode van die lewe Vraag 6 OO e—SCSCs Die diagram hieronder toon die vorming van ’n mRNS-molekule met ’n enkelstring- DNS-molekules as ’n templaat. mRNS / 6.1 Identifiseer die dele wat van 1 tot 12 genommer is. (12) 6.2 Noem die chemiese binding by X. (1) 6.3 Wat word die proses in die diagram genoem? (4) 6.4 Waar en wanneer in die sel vind die proses in die diagram hierbo plaas? (2) 6.5 Noem VYF verskille tussen DNS en RNS. (10) 6.6 Verduidelik die verskille tussen mRNS en tRNS noukeurig. Gebruik struktuur sowel as funksie om die verskille te verduidelik. (4) TOTALE PUNT: 75 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 13

                      

ONDERWERP 1 DNS: Die kode van die lewe Vraag3 OO e—SCSCs 31 HY 32 CY 33 EY 34 BY 35 IY 36 JY 37 AY 38 GY 39 FY 310 DY (10) Vraag 4 OO e—SCSCs 4.1 Bwas op die misdaadtoneel VY (2) 4.2 bloed, vel, hare YY (2) Vraag 5 a 5.1 mRNSY (a) 5.2 CGTTGTAAAYY (2) 5.31 UUUY (1) 5.3.2 treonien ¥ (1) 5.3.3. ’n Ander aminosuur sal op daardie posisie in die finale proteien geplaas word. Y Treonien sal in plaas van alanien in die proteien geplaas word. v (2) Vraag 6 6.1 1— ribosesuikerY” 2-urasiel ¥ 3 - guanien Y¥ 4 —sitosien Y 5 —adenien ¥ 6-timien Y 7 - deoksiribosesuiker “ © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 15

ONDERWERP 1 8 —adenien Y 9 — sitosien 10 — fosfaat ¥ 11 — guanien ¥ DNS: Die kode van die lewe 12 - timien Y (12) 6.2 waterstofbindings ¥ (a) 6.3 transkripsie ¥ (1) 6.4 Indie nukleus Y Tydens proteiensintese (2) 6.5 Strukturele verskille tussen DNS en RNS DNS RNS 4. Dubbelheliks van twee komplementére stringe Y 4. Enkelstring ¥ 2. Die suikergroep is deoksiribose ¥ 2. Die suiker is ribose ¥ 3. Stikstofhoudende basisse is: adenien, timien, sitosien en guanien ¥ 3. Stikstofhoudende basisse is: adenien, urasiel, sitosien en guanien Vv 4. Geleé in die nukleus, die chloroplast en mitochondrion” 4. Geleé in die nukleus en sitoplasma Y¥ 5. In die vorm van chromatien en chromosome Y 5. In die vorm van mRNS, tRNs en rRNS ¥ 6. Redelik stabiele molekule ¥ 6. Baie onstabiele molekule wat maklik afbreek ¥ 6.6 op. ¥ (enige 5 paar) (10) mRNS - lineére enkelstring Y tree as templaat vir die produksie van proteiene tRNS — gevoude enkelstring “ dra aminosure na mRNS oor vir die produksie van proteiene. ¥ (4) TOTALE PUNT: 75 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 16

KENNISAREA 1 Lewe op molekulére, sellulére en weefselvlak Oorsig ONDERWERP 2 Bladsy 38 Lewe op molekulére, sellulére en waafcalulale © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 17

ONDERWERP 2 Meiose Eenheid 1 en 2 1 Meiose en seksuele voortplanting ’n Diploiede sel (of 2n) het twee volledige stelle gepaarde chromosome, een van elke ouer. ’n Haploiede sel (of n) het ’n enkele stel ongepaarde chromosome. Tydens meiose verdeel ’n enkele diploiede sel en produseer vier haploiede reproduksieselle. Dit is ’n tipe deling van die nukleus wat die chromosoomgetal met die helfte verminder, en staan as reduksiedeling bekend. Meiose is belangrik by seksuele voortplanting omdat dit behels dat die genetiese inligting van een ouer met dié van die ander ouer gekombineer word om ’n geneties unieke individu te produseer. Genetiese verandering deur oorkruising van gene word chiasmatavorming genoem, en indien die chromosome van mekaar geskei word, is dit onafhanklike sortering. 2 Stadiums van meiose Homoloé chromosome - Elke sel het twee van elke chromosoom — ’n homoloé paar. Hulle fatsoen, posisie en inligting stem ooreen, maar hulle is nie identies nie. e Een chromosoom in elke paar kom van die moeder en die ander een kom van die vader. ¢ Vader- en moederchromosome kan verskillende allele van dieselfde geen dra, byvoorbeeld die geen vir oogkleur kan verskil. ¢ Susterchromatiede is gerepliseerde DNS van dieselfde chromosoom (moeder of vader) en is by die sentromeer verbind om ’n X-vorm te gee. Die gevolg van DNS-replikasie wat tydens die interfase van die selsiklus — voor mitose en meiose — plaasvind, is die X-vormige chromosoom, met twee chromatiede wat by die sentromeer verbind is. Hierdie chromosome is aan die begin van profase I van meiose in die sel aanwesig. Meiose kom in twee ooreenstemmende maar verskillende stadiums voor: meiose I en meiose II. Die optrede van die chromosome verskil heeltemal in elke stadium. Die fases van meiose II is dieselfde as vir mitose, buiten dat die selle haploied en nie diploied is nie. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 18

ONDERWERP 2 Meiose Profase |: Metafase |: Telofase |: Nukleus en nukleolus Tetrades kom in lyn langs Homoloé Elke pool het nou'n verdwyn. die ewenaar. Onafhanklike chromosome skei haploiede (in) stel Spilvorm. verspreiding vind plaas ~ en beweeg na die chromosome. Chromosome rol op en chromosome skei lukraak. pole. Sitokinese |: sinapse (paring) vind plaas. By die chiasma vind ’n Na sitokinese word twee Tetrades (groepe van vier xvormige kruising plaas haploiede dogterselle chromosome) vorm en tussen die vader- en gevorm — elkeen het die oorkruising vind plaas. moederchromosome. helfte van die aantal Dit bring uitruiling van chromosome van die genetiese materiaal mee, oorspronklike sel. wat variasie vergroot. Figuur 6 Meiose | Profase Il: Metafase Il: Anafase II: Telofase Il: Nukleus en nukleolus Enkelchromosome Spoel krimp ineen. Nukley en nukleoli vorm weer, verdwyn. rangskik by ewenaar. Chromatiede verdeel en spil verdwyn. Chromosome verdig. Chromosome skei beweeg na die pole. Sitokinese vind plaas. Spil vorm. sentromeer. Vier haplotede dogterselle word geproduseer. Figuur 7 Meiose II © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 19

ONDERWERP 2 Meiose 3 Doel van meiose ¢ Gamete (geslagselle) word deur gametogenese uit kiemselle van die voortplantingsorgane geproduseer: by diere is dit die testikels en ovaria; by plante die helmknoppe en saadknoppe. Manlike geslagselle (spermatosoa) word deur spermatogenese geproduseer. Vroulike geslagselle (ova) word deur odgenese geproduseer. ¢ Bysommige spesies wissel die organisme tussen ’n haploiede en ’n diploiede vorm tydens sy lewensiklus — generasiewisseling. e Selle wat tydens meiose geproduseer word, is geneties verskillend. Dit lei tot ’n groter verskeidenheid in die spesie, wat die spesie toelaat om aan te pas. Dit vind deur oorkruising (chiasmatavorming) en onreélmatige segregasie plaas. A. Dierelewensiklus B Plantlewensiklus sigoot sigoot f diploied (2n) f diploied (an) SSeS beviugting, === SSS jesse SS —— beiregting “SSS Sess == Nise haploied (n) k k haploied (n) y gamete spore gamete Ke multisellulére A gametofietgenerasie Figuur 8 Meiose II 4 Gevolge van abnormale meiose Aneuploidie lei tot onvolledige chromosoomskeiding in spermatosoa en ova; ’n probleem wat deur ’n ekstra of ontbrekende chromosoom in ’n organisme veroorsaak word. Kleinfelter-sindroom is byvoorbeeld ’n ekstra geslagschromosoom, wat 47 chromosome gee: XXY. Down se sindroom is Trisomie 21. e Poliploidie, wanneer selle meer as twee volledige stelle chromosome het, kan ook by sommige organismes voorkom. ¢ Hierdie meiotiese versteurings kan tot manlike infertiliteit en spontane aborsies lei en nakomelinge op verskeie ander maniere aantas. 4.1 Down se sindroom ¢ Somatiese (liggaam-) selle met 47 chromosome — ’n ekstra chromosoom 21. Down se sindroom word ook Trisomie 21 genoem. Dit is die gevolg van onvolledige chromosoomskeiding (genaamd non-disjunksie) tydens meiose. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 20

ONDERWERP 2 Meiose ¢ ’n Paar uitwendige faktore soos bestraling kan ook deur mutasies Trisomie 21 veroorsaak. By vroue kom hierdie steurnis tydens die eerste meiotiese verdeling van die moedersel voor, maar sommige disjunksies kan in die tweede verdeling plaasvind, tydens die ontwikkeling van die embrio. By mans toon’n klein aantal Trisomie 21-gevalle non-disjunksie in die eerste meiotiese verdeling van die vadersel, en ’n soortgelyke getal in die tweede meiotiese verdeling van die vadersel. 5 Mitose Mitose bestaan uit die profase, metafase, anafase en telofase. plasmamembraan nukleusmembraan sentriool 7 sentromeer chromatien chromosoom bestaande uit twee susterchromatiede nukleolus Interfase: DNS repliseer (nie Vroeé profase: Chromatien verdig in deel van mitose nie) korter, dikker chromosome sentromeer chromosoom sentromeer spoel gevorm gs metafaseplaat Laat profase: Spoel vorm; nukleare Metafase: Chromosome is op die ekwatoriale membraan gedisintagreer vlak (ook die metafaseplaat genoem) gerangskik ‘Anafase: Chromatiede verdeel en Telofase: Chromosome word minder dig; ’n migreer na teenoorgestelde pole splytingsgroef begin in die middel van die sel vorm; finale verdeling in twee is sitokinese Figuur 9 Mitose © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 21

ONDERWERP 2 Meiose 6 Ooreenkomste en verskille ¢ Mitose sowel as meiose is belangrike seldelingsprosesse by lewende organismes. ¢ Hulle: ¢ het elkeen ’n spesifieke doel en funksie ¢ kom in spesifieke areas van multisellulére organismes voor e vind op bepaalde tye in die lewensiklus van enkelsel-organismes plaas. Tabel 4 Verskille tussen mitose en meiose Mitose Meiose 1. Kom in somatiese selle (liggaamselle) voor 1. Kom in reproduksieselle voor 2. Verdeel selle as haploied of diploied 2. Verdeel selle as diploied 3. Een verdeling van chromosome (chromatiede) 3. Twee verdelings van chromosome: e — skeiding van homoloé chromosome e verdeling van chromosome (chromatiede) 4. Geen afparing van homoloé chromosome of oorkruising (chiasmatavorming) nie 4. Afparing van homoloé chromosome en oorkruising (chiasmatavorming) 5. Een nukleére verdeling (die metafase) 5. Twee nukleére verdelings (metafase | en II) 6. Sitokinese vind slegs een keer plaas 6. Sitokinese kan een keer plaasvind (gelyktydig) of twee keer (opeenvolgend) 7. Twee diploiede dogterselle word geproduseer 7. Vier haploiede dogterselle word geproduseer 8. Replikasieverdeling vind plaas; getal chromosome in moedersel word behou 8. Replikasie- en reduksieverdeling vind plaas; getal chromosome in moedersel gerepliseer en gehalveer g. Oorspronklike eienskappe van chromosome word in dogterselle behou g. Chromosoomeienskappe word verander as gevolg van oorkruising, herverbinding van gene 10. Dogterselle is identies en ook identies aan oorspronklike moedersel 10. Dogterselle verskil van mekaar en van oorspronklike moedersel 11. Groei en herstel 11. Gameetproduksie vir seksuele voortplanting, en regulering van chromosoomgetal in die lewensiklus. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 22

ONDERWERP 2 Meiose Vrae Vraag1 Verskeie antwoorde word vir elke vraag verskaf. Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies langs die vraagnommer neer. 11 Meiose kom voor in die ... A sigoot van mense. B beenmurg van mense. C sorus van varings. D wortels van plante. (2) 1.2 Trisomie 21 staan ook bekend as... A Down se sindroom. B Kleinfelter-sindroom. Cc albinisme. D hemofilie. (2) 1.3 Die diagram hieronder stel voor ... metafase 1 van meiose. metafase 2 van meiose. metafase van mitose. 5D O wD YS geeneen van bogenoemde nie. (2) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 23

ONDERWERP 2 Meiose Vraag 1.4 en 1.5 verwys na die volgende inligting: ’n Koninginby kan bevrugte en onbevrugte eiers 1é. Bevrugte eiers ontwikkel direk in diploiede wyfies en onbevrugte eiers ontwikkel direk in haploiede mannetiies. Die volgende diagram toon die vorming van gamete by manlike en vroulike bye. sel van volwasse vroulike by s™~ sel van 2n volwasse seldeling vroulike gamete 1.4 1.5 A. yO S = Die tipe deling wat by die heuningby die manlike gamete vorm, is... A meiose. B mitose. C reduksiedeling. D dieselfde as wat by menslike mans voorkom. (2) Met die vorming van die vroulike heningbygamete, word verandering veroorsaak deut ... A oorkruising. B DNS-replikasie. C transkripsie. D translasie. (2) Vraag 2 Gee die korrekte term vir elkeen van die volgende stellings. 24 2.2 2.3 2.4 2.5 Die punt waar twee chromatiede van ’n chromosoom verbind is. Abnormale meiose wat tot Down se sindroom lei. ’n Menslike genetiese toestand wat die gevolg is van ’n ekstra chromosoom 21. Oorkruising en uitruiling van gene tussen moeder- en vaderpare. ’n Stel manlike en vroulike chromosome wat gene vir dieselfde eienskappe dra. (5) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 24

ONDERWERP 2 Meiose Vraag 3 —“CSSC‘(Cs Dui aan of elkeen van die stellings in KOLOM I slegs op A van toepassing is, slegs op B, op A sowel as B, of geen van die items in KOLOM II nie. Skryf slegs A, slegs B, A sowel as B, of geen. KOLOM1 KOLOM 2 3.1 Verandering in die genetiese samestelling A: Mutasie van ’n organisme B: Veelvuldige allele 3.2 | Stel variasie in ’n spesie bekend A: Oorkruising tydens meiose B: Onreélmatige rangskikking van chromosome tydens meiose 3.3 Resultate wanneer ’n diploiede sel tydens A: Vier diploiede selle meiose verdeel B: Vier haploiede selle 3.4 | Chromatiede word na die pole van ’n sel A: Anafase van mitose aangetrek B: Anafase 2 van meiose 3.5 Duplisering van DNS in’n sel A: Interfase B: Profase 3.6 | Produksie van gamete by hoér diere A: Mitose B: Meiose 3.7 Groei en herstel A: Meiose B: Mitose Vraag 4 Die diagramme van diereselle hieronder toon verskillende stadiums van seldeling. Bestudeer dit deeglik en beantwoord die volgende vrae. (Daar is vier chromosome in ’n somatiese sel.) 02) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 25

ONDERWERP 2 Meiose Sommige van die diagramme hierbo stel stadiums van meiose voor. 4.1 Skryf die letters in die regte volgorde van die fases van meiose neer. (3) 4.2 Identifiseer die strukture wat 1, 2 en 3 genommer is. (3) Sommige van die diagramme hierbo toon die vorming van haploiede selle. 4.3 Skryf die letters van hierdie diagramme neer. (2) 4.4 Noem EEN plek op ’n mosplant waar jy sal verwag dat meiose moet plaasvind. (2) Vraag 5 Reduksiedeling of meiose vind in die ovaria en testikels plaas om gamete of geslagselle te produseer. Gee ’n gedetailleerde uiteensetting van die proses van meiose in diereselle. Begin by interfase van die eerste meiotiese deling en eindig by telofase II. (30) Vraag 6 Die diagram hieronder toon die nukleus van ’n soogdiersel tydens seldeling. A B C ps \ 6.1 Verskaf byskrifte vir struktuur A tot G. (7) 6.2. Watter tipe seldeling word in hierdie diagram voorgestel? (a) 6.3. Hoeveel chromosome is sigbaar? (a) 6.4 Watter fase van seldeling word voorgestel? (2) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 26

ONDERWERP 2 Meiose Vraag 7 Bestudeer die meegaande diagram en beantwoord die vrae wat volg. 7A Noem die meiotiese fase wat in die diagram voorgestel word. Gee TWEE redes vir jou antwoord. (3) 7.2 Verskaf byskrifte vir die dele genommer 1 tot 6. (6) 7.3 Hoeveel chromosome is in die diagram sigbaar? (2) 7.4 Ishierdie sel haploied of diploied? Gee ’n rede vir jou antwoord. (2) 75 Noem die proses wat plaasvind in die deel wat A genoem word. (2) 7.6 Gee TWEE belangrike funksies van die proses wat by A plaasvind. (2) TOTALE PUNT: 90 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 27

                         

                                       

ONDERWERP 2 Meiose Vraag 7 —“CSSCSC‘(‘(CSCC(‘éC Jl Metafase I van meiose ¥ Homoloé pare chromosome word op die ewenaar gevind “ Spilvesels heg aan chromosome vas en nie aan chromatiede nie ¥ (3) 7.2. 1-sentriool ¥ 2-spilvesel ¥ 3 -sitoplasma 4 - chromatied van chromosoom Y 5 — sentromeerY 6 -—selmembraan / plasmalemma ¥ (6) 7.3 VierYY (2) 7.4 Diploied Y Daar is twee pare homoloé chromosome ¥ (2) 7.5 Oorkruising / chiasmatavorming V“ Q2) 7.6 Produksie van haploiede gamete Y Genetiese verandering ¥ (2) TOTALE PUNT: 90 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 30

KENNISAREA 2 Lewensprosesse in plante en diere Oorsig ONDERWERP 3 Lewenspro: by plante en diere © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 31

ONDERWERP 3 Eenheid 1 en 2 Voortplanting by werweldiere 1 Ovipare, ovovivipare en vivipare diere Tabel 5 Vergelyking van verskillende geboortemetodes by diere Ovovivipare diere Ovipare diere Vivipare diere e — Inwendige of uitwendige bevrugting . Inwendige bevrugting e —Inwendige bevrugting e — Ejiers word buite die liggaam gelé . Eiers word binne die liggaam gehou Eiers word binne die liggaam gehou . e — Eiers word deur ’n gelatienagtige massa beskerm by paddas, ’n leeragtige dop by reptiele en ’n harde, bros kalkagtige dop by voéls ¢ Beskermende membrane Eiers word deur ’n sagte dop in die vroulike liggaam beskerm Beskermende membrane e Eiers word deur die vroulike liggaam, ovarium, follikelselle, membrane en die uterus beskerm e = Ontwikkeling van die embrio vind plaas in die eier, wat buite die organisme se liggaam is Ontwikkeling van die embrio vind plaas in die eier, wat binne die moeder se liggaam is e = Ontwikkeling van die embrio vind in die uterus plaas e Dit word gevoed deur die plasenta, wat in die moeder se liggaam is e — Embrio kry sy voedsel uit die dooier en nie van die moeder nie Embrio kry sy voedsel uit die dooier en nie van die moeder nie e Embrio heg aan die wand van die uterus vas en verkry sy voedsel deur die naelstring van die moeder e — Ejer broei buite die liggaam uit e Eier word deur ouer versorg of nie . Eier broei net voor geboorte binne-in liggaam uit; lewendige kleintjies word gebore Eier word deur ouer versorg of nie . Gestasieperiode (swangerskap) gevolg deur geboorte na die volledige ontwikkeling van die embrio e ~—Lewende kleintjies word gebore; met ouerlike sorg: soging Voorbeelde: Rondewurms, weekdiere, insekte, skaaldiere, aragniede, visse, amfibieé, reptiele, voéls, min soogdiere Voorbeelde: Sommige akkedisse en slange, sommige visse Voorbeelde: Soogdiere © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 32

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere 2 Die amniotiese eier B_ Eier met ontwikkelende kuiken ekstra-embrioniese membrane Li 1 allantois: respiratoriese chorion: omsluit dooier-sak orgaan, omsluit en ontwikkelende embrio en uitskeidingsafva! beskerm dit en berg dit io! 4 4 ry SE dooier: hoofbron van vitamiene, minerale en vet ontwikkelende embrio lugkamer: help met gaswisseling en beskerm teen skokke amniotiese holte: sak gevul met amniotiese vioeistof wat die embrio ondersteun en beskerm koolstofdioksied suurstof dop: verminder dehidrering en verskaf beskerming dubbele membraan: beskerm teen infeksie albumien: vernaamste bron van proteien vir ontwikkelende kleintjie Figuur 10 Amniotiese hoendereier 3 Vroegselfstandige en altrisiéle ontwikkeling el 6 Vergelyking tussen vroegselfstandige en altrisiéle ontwikkeli Vroegselfstandige ontwikkeling Altrisiéle ontwikkeling e Ejiers bevat ongeveer 40% dooier e Ejiers bevat ongeveer 25% dooier e Word met oop oé uitgebroei e Word met toe 06 uitgebroei e Bedek met dons/pels «Min of geen dons/pels nie e Verlaat die nes binne twee dae e Kan nie nes na geboorte verlaat tot onafhanklik nie e Volg ouers en leer direk na geboorte hoe om §¢ Word deur ouers gevoer tot onafhanklik te eet Voorbeelde: Eende, hoenders, wildvoéls, Voorbeelde: Sangvoéls: mossies, duiwe, spreeus; korhoenders buideldiere Hoefdiere: bokke, kameelperde, sebras, beeste Soogdiere: karnivore en knaagdiere © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 33

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere 4 Die manlike voortplantingstelsel e Uitwendige genitalieé — skrotum en penis ¢ Noodsaaklike organe — ’n paar geslagskliere genaam die testikels (gonades), wat die manlike geslagselle genaamd spermatosoa (sperm) produseer ¢ Bykomende organe ~ is kliere (saadhouers, prostaatklier en Cowper se klier), spermbuisies en die penis ¢ Bykomende kliere wat afskeidings voorsien om die sperm te beskerm: ¢ saadhouers (twee) © Cowper se kliere (bulbo-uretrale kliere) (twee) ¢ prostaatklier. opening van lans 2 = die uretra corpora cavernosa corona uretra corpus spongiosum Figuur 11 Struktuur van ’n penis Syaansig Vooraansig blaas seminale sakkie prostaatklier vas deferens (spermbuis) Cowper se klier uretra epididimus penis saaddraende buisies testis glans penis Figuur 12 Struktuur van die manlike voortplantingstelsel © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 34

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere 5 Die vroulike voortplantingstelsel © Uitwendige genitalieé — die vulva, bestaande uit vier labia en die klitoris ¢ Noodsaaklike organe — ’n paar geslagskliere genaamd die ovaria (gonades), wat die vroulike geslagselle (eierselle) genaamd ova (enkelvoud = ovum) produseer ¢ Bykomende organe is: ¢ Fallopius-buise: twee buise loop vanaf naby die ovaria na die uterus om die eiers te vervoer ¢ uterus (baarmoeder): ’n aangepaste buis wat die ontwikkelende embrio en fetus beskerm; met sy serviks ¢ vagina: buis wat met kopulasie help en die geboortekanaal is wat vanaf die uterus loop e melkkliere: kliere in die borste vir laktasie en voeding van kleintjies. Syaansig Vooraansig opening van die uretra klitoris labia Figuur 13 Struktuur van die vroulike voortplantingstelsel 6 Die ovaria Ovariale follikels — bevat odsiete in die ovarium ¢ Odsiete — selle wat deur meiose haploiede ova produseer ¢ Graaf-follikels — groot, volwasse ovariale follikels Corpus luteum - oorblyfsels van ’n follikel wat ’n ovum vrygestel het en afbreek. © Via Afrika Uitgewers > Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 35

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere ovariale ligament follikels in verskillende ontwikkelingsfases F volwasse Graaf-follikel corpus luteum besig om te disintegreer corpus luteum odsiet na ovulasie Figuur 14 Struktuur van die ovarium 7 Puberteit by mans en vroue ¢ Puberteit is die tydperk wanneer ’n persoon seksueel volwasse word. ¢ Puberteit begin wanneer die hipotalamus in die brein begin om ’n hormoon genaamd gonadotropien-vrystellingshormoon (GnRH) vry te stel. ¢ Puberteit by mans begin wanneer GnRH-seine die anterior pituitére klier stimuleer om die volgende af te skei: ¢ follikel-stimulerende hormoon (FSH), wat die testikels stimuleer om sperm te produseer, en e luteiniserende hormoon (LH), wat die testikels stimuleer om testosteroon te produseer. ¢ Puberteit by vroue begin wanneer GnRH-seine die anterior pituitére klier stimuleer om die volgende af te skei: ¢ follikel-stimulerende hormoon (FSH), wat ’n follikel in die ovarium stimuleer om estrogeen te produseer, en ¢ luteiniserende hormoon (LH), wat die corpus luteum in die ovarium stimuleer om progesteroon te produseer. 8 Sekondére geslagseienskappe by mans en vroue e By mans veroorsaak testosteroon die ontwikkeling van hierdie sekondére geslagseienskappe in die liggaam: ¢ ’nvinnige toename in lengte, grootte en sterkte van spiere e ontwikkeling en funksionering van die prostaatklier, saadhouers en ander manlike bykomende kliere ¢ stem word dieper ¢ haargroei in die pubiese streek, onder die arms en op die gesig e die testikels en penis word groter. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 36

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere e By vroue veroorsaak estrogeen die volgende ontwikkelingsveranderinge in die liggaam tydens swangerskap: ¢ ’nvinnige groei in lengte en ontwikkeling van die borste ¢ haargroei in die pubiese streek en onder die arms ¢ vagina word groter ¢ stimuleer groei van uterus en endometrium ¢ menstruasie begin ¢ liggaamsvet vermeerder. ¢ Progesteroon is nie vir sekondére seksuele eienskappe verantwoordelik nie, maar is belangrik vir: ¢ vervaardiging van estrogeen e die bevordering en ontwikkeling van die embrio en die fetus ¢ handhawing van die dikte van die endometriumvoering tydens swangerskap. 9 Gametogenese by mans en vroue Tabel 7 Vergelyking van spermatogenese en odgenese Spermatogenese Odgenese e Vind in die manlike testikels plaas Vind in die vroulike ovarium plaas e Meiose vind deurlopend in ’n mitoties- e Meiose word een keer geinisieer. Odsiet-meiotiese verdelende stamselpopulasie plaas ontwikkeling hou op by profase | van meiose in fetus tot met puberteit; hou dan by metafase II van meiose op; met bevrugting word meiotiese deling voltooi e Meiose word binne dae of weke voltooi e Voltooiing van meiose word vir maande of jare lank vertraag ¢ Meiose en differensiasie vind voortdurend |e Differensiasie van gameet vind plaas terwyl dit diploied plaas is (tydens eerste meiotiese profase); geen ¢ Differensiasie van gameet vind plaas terwyl metamorfiese fase nie dit haploied is (nadat meiose voltooi is); behels metamorfose van spermselle — spermatogenese e Produseer klein, motiele spermatosoa e Produseer groot, niemotiele sferiese ova met meer voedselreserwes en sitoplasma e Vier gamete word uit elke meiotiese e Slegs een gameet word uit elke meiotiese verdeling verdeling geproduseer geproduseer, aangesien ongelyke sitokinese tot die vorming van polére liggame lei e¢ Kom deurlopend van puberteit tot dood e Kom van puberteit tot menopouse by vroue voor voor © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 37

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere « Neem 70 dae vir volwasse sperm om by e Vind maandeliks plaas mans geproduseer te word ¢ FSH verhoog die aktiwiteit van die Sertoli- | 6 FSH verantwoordelik vir keuse van primére odsiet en selle produksie van estrogeen e betrokke by spermatogenese e LH stimuleer die Leydig-selle om e By vroue stimuleer LH ovulasie en die volwassewording testosteroon af te skei van die Graaf-follikel io Die menstruele siklus Die ovariale en uteriensiklus hou met menstruasie verband. Dag 8-13: Ovarium: Die volwasse Graaf-follikel Uterus: Estrogeen stimuleer die endometrium ontwikkel, beweeg na die opperviak om dikker te word en meer bloedvate en kllere van die ovarium en skei estrogeen af. te ontwikkel. Dag 1-7: Ovaria: Nuwe follikels ontwikkel en skei estrogen af. Uterus: Voering disintegreer en word uitgeskei (menstruasie). Dag 23-28: ae Indien bevrugting nie plaasvind nie: Die corpus (uteum krimp en hou op om progesteroon af te skei. Indien die ovum bevrug is: * Die corpus luteum bly aktiefin die ovarlum en skei steeds progesteroon af. * Geen verdere follikels ontwikkel in die ovaria nie. * Geen menstruasie vind plaas nie. : Graaf follikel bars oop om ‘n ovumvry te stel Die proses word ovulasie genoem. Dag 15-22: Ovaria: Die Graat-follikel word *n corpus luteum wat progesteroon afskei, Uterus: Progesteroon stimuleer die endometrium om nog dikker te word en nog bloedvate en kliere te ontwikkel, gered om die embrio te ontvang indien "n ovum bevrug word. Figuur 15 Die menstruele siklus ¥ follikel-stimulerende hormoon a) 4 veroorsaak veroorsaak vorming van corpus luteum estrogeen yeroorsaak ’n toename veroorsaak verdikking inklier- en bloedvatweefsel geen bevrugting tot menstruasie Figuur 16 Hormonale beheer van die menstruele siklus © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 38

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere 11 Bevrugting en prenatale ontwikkeling hipotalamus Gonadotrofienvlakke Ovariale hormoonvlakke | | Basale Se liggaamstemperatuur (°C) Too Dikte van endometrium van uterus Menstruasie Prolifereringsfase Afskeidingsfase Dae o 7 14, 21 28 Figuur 17 Bevrugting en implantasie © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 39

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere 12 Die plasenta en naelstring A Deursnit deur plasenta B Chorioniese villus kapillére bloedvat van fetus koolstofdioksied en ureum diffundeer uit fetus se bloed na moeder se bloed voedingstowwe en suurstof diffundeer vanuit die moeder se bloed N)\| fetalebloed nadie fetus se bloed moeder se bloedsomloop in plasenta moeder se bloed Figuur 18 Struktuur en funksie van die plasenta ¢ Die embrio’s van reptiele, voéls en soogdiere ontwikkel in ’n vloeistofgevulde amniotiese membraan wat met ander membrane geassosieer word. e Die ekstra-embrioniese membrane vorm nie deel van die embrio nie. e Hulle is: ¢ Die amnion - vorm die vloeistofgevulde amniotiese sak wat die embrio teen fisiese skokke beskerm en voorkom dat dit uitdroog. e Die chorion — beskerm die embrio en ander membrane en vorm die plasenta. ¢ Die allantois — help om die naelstring te vorm e Die dooiersak — stoor voedsel; is die eerste plek waar bloedselle gevorm word. ¢ Die sigoot word ’n embrio en ontwikkel dan in ’n fetus deur middel van weefsel- en orgaandifferensiasie. Tydens ontwikkeling word die fetus geanker, verkry voedingstowwe en verwyder afvalstowwe deur die plasenta en naelstring. ¢ Die plasenta ontwikkel uit embrioniese sowel as moederweefsel: die chorion en weefsels van die moeder se uterus. e Dit bring die moeder se sirkulasiestelsel en die embrio se sirkulasiestelsel in noue maar nie direkte kontak nie met mekaar. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 40

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere Die plasenta vorm ’n doeltreffende ruiloppervlak omdat dit: ¢ as gevolg van die gevoude aard ’n groot buite-oppervlakte het ¢ dit vogtig is om met die ruiling van stowwe te help e ’nryk voorraad bloedhaarvate vir die vervoer van voedingstowwe en afvalstowwe het ¢ bestaan uit ’n dun laag selle wat dit maklik maak om stowwe te ruil e die moeder en fetus se bloed toelaat om in teenoorgestelde rigtings te vloei om die maksimum ruiling van voedingstowwe en afvalstowwe moontlik te maak. Die amnion is ’n dun beskermende membraan wat om die embrio groei, amniotiese vloeistof bevat wat die fetus toelaat om vryelik te beweeg, ’n konstante temperatuur om die fetus handhaaf en as skokbreker dien. 13 Swangerskap en geboorte Die tydperk van die ontwikkeling van die embrio vanaf bevrugting tot geboorte word gestasie of swangerskap genoem. By mense bestaan die nege maande lange swangerskap (40 weke) uit ontwikkelingsperiodes van drie maande elk, genaamd trimesters. Parturisie (geboorte) vind ongeveer 40 weke na die laaste menstruasie plaas. Die fetus draai onderstebo en 1é met die kop naby die serviks. Die druk van die baba se kop teen die —— serviks of baarmoedernek stuur 'n boodskap_— na die moeder se hipotalamus. ; 2 Die plasenta begin om spesifieke hormone te produseer, wat die uterus laat saamtrek, wat die fetus afwaarts druk. ( 1 Veranderende hormoonvlakke in die fetus stuur’n boodskap na die plasenta om te begin kraam. 4 Die moeder se hipotalamus stuur'n boodskap na die posterior pituitére klier om die hormoon oksitosien vry te stel. 4 5 Oksitosien en ander hormone veroorsaak dat die uterus aanhou saamtrek, wat die baba afwaarts stoot. 6 Uiteindelik beweeg sterk sametrekkings, met die hulp van die moeder wat ook druk, die baba deur en uit by die vagina. Figuur 19 Hormonale beheer van geboorte © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 41

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere Vrae Vraag 1 Verskeie antwoorde word vir elke vraag verskaf. Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies langs die vraagnommer neer. 11 Watter van die volgende manlike en vroulike strukture se funksie kom die MINSTE ooreen? A Saaddraende buise - vagina B Spermatogoniums — odgonia C Testikels — ovaria D Vas deferens — Fallopius-buis (eierleier) (2) 1.2 Stimuleer melkkliere om melk te produseer: A prolaktien B oksitosien C progesteroon D estrogeen (2) 13 Beheer uitskeiding van geslagshormone: A FSH B LH C TSH D Testosteroon (2) 1.4 Die korrekte volgorde van gebeure tydens spermatogenese is ... A Kiemepiteelsel > Spermatosoa > Spermatogoniums B Kiemepiteelselle > Spermatiede >Spermatosoa Cc Spermatosoa >Spermatiede >Spermatosoa D Spermatogoniums > Spermatosoa > Kiemepiteelsel (2) Vraag 1.5-1.7 verwys na die diagram hieronder. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 42

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere 1.5 Die vulva sluit in deel ... A 1en2 B 3en8 Cc 4ens D 5en6 (2) 1.6 Odgenese vind gedeeltelik plaas in deel ... A 4 B 3 Cc 2 D 1 (2) 1.7 Die ontwikkelende embrio heg homself aan deel ... A 1 B 2 Cc 3 D 4 (2) (14) Vraag 2 Gebruik die korrekte wetenskaplike terme wanneer jy hierdie vrae beantwoord. 21 Die buitenste van vier ekstra embrioniese membrane wat tot die vorming van die plasenta bydra. 2.2 Die plek waar sperm by mense gevorm word. 2.3 Die endokriene klier wat FSH produseer. 2.4 Proses van ovumproduksie. 2.5 Voorkoming van swangerskap. 2.6 | Samesmelting van manlike en vroulike gamete. 2.7 Drie tydperiodes van swangerskap. 2.8 Die binneste voering van die uterus. 2.9 Plek waar testosteroon geproduseer word. 2.10 Hormoon verantwoordelik vir sekondére geslagseienskappe by vroue. (10) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 43

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere Vraag 3 SSC‘ Pas die items in KOLOM 2 by ’n beskrywing in KOLOM 1. Kolom1 Kolom 2 3.1 Veranderinge in die corpus luteum A Fallopius-buis 3.2 Aanhegting van die fetus aan die uterus B Graaf-follikel 3.3 Plek van bevrugting by vroue Cc vasektomie 3.4 Selle in die testikels wat spermselle beskerm D vagina 3.5 Chirurgiese prosedure by mans om bevrugting van die ovum te E Sertoli voorkom 3.6 Plek waar kopulasie plaasvind F plasenta 3.7 Orgaan wat met odgenese verband hou G ovarium @ Vraag 4 Bestudeer die diagramme hieronder en beantwoord die vrae wat volg. E pingiais A—D FO (i) K M 6 J ° ' al N 4.1 Kies en skryf die letter neer wat die deel benoem wat betrokke is by: (i) ovulasie (ii) bevrugting (iii) implantasie (iv) ejakulasie (v) urinering (vi) menstruasie (vii) geboortesametrekkings (viii) bevat die amnion (ix) prostaatkanker (9) 4.2. Kies en skryf die letter neer wat die deel benoem wat betrokke is by die volgende kontrasepsiemetodes: (i) die veer (ii) die servikale dop (iii) die pil (iv) sterilisasie (v) femidoom (vi) spermdoder (6) 4.3. Semen bevat afskeidings van watter strukture indien ’n vasektomie by (i) in die diagram gedoen word? (2) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 44

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere Vraag 5 SSC‘ Die basale liggaamstemperatuur is die temperatuur wat in die oggend geneem word wanneer faktore soos oefening, eet, drink of emosionele versteurings geen invloed het nie. By vroue daal die basale liggaamstemperatuur net voor ovulasie en verhoog dan skerp ’n dag later. Tydens menstruasie daal die temperatuur weer na normaal. As die temperatuur hoog bly, word swangerskap veronderstel. Josephine en Patsy, twee jong, gesonde vroue, het vir 28 dae lank vanaf die eerste dag van menstruasie hulle basale liggaamstemperatuur opgeteken. Die resultate word in die tabel hieronder getoon. Bestudeer die tabel en beantwoord die vrae daarna. Basale liggaamstemperatuur van Josephine en Patsy vir 28 dae lank Menstruasiesiklus Liggaamstemperatuur (°C) Menstruasiesiklus | Liggaamstemperatuur (°C) (dae) Josephine Patsy (dae) Josephine | Patsy 1 36,5 36,4 15 36,6 36,5 2 36,2 36,3 16 36,7 36,6 3 36,2 36,3 7 36,8 36,7 4 36,2 36,3 18 36,8 36,7 5 36,2 36,3 19 36,9 36,7 6 36,2 36,3 20 36,9 36,6 Z 36,3 36,2 21 37,0 36,7 8 36,2 36,2 22 371 36,4 9 36,3 36,2 23 371 36,3 10 36,2 36,2 24 37.2 36,3 11 36,2 36,2 25 37,1 36,3 12 36,2 36,2 26 37,0 36,2 13 36,1 36,1 27 37,2 36,3 14 36,5 36,5 28 37,2 36,2 51 Op watter dag van die menstruele siklus van die twee vroue het ovulasie plaasgevind? (1) 5.2 Wat is die verskil tussen die basale liggaamstemperatuur van Josephine en Patsy op dag 28 van hulle menstruele siklus? (4) 5.3 Hierdie metings is gedoen op dieselfde tyd elke dag in dieselfde vertrek en terwyl elke vrou dieselfde tipe kamerjas gedra het. Verduidelik waarom hierdie voorsorgmaatreéls nodig was. (2) 5.4 Deur die data in die tabel te interpreteer: 5.4.1 Watter van die twee vroue is swanger? Gee ’n rede vir jou antwoord. (2) 5.4.2 Verduidelik hoe basale liggaamstemperatuur as ’n voorbehoedmetode gebruik kan word. (2) © Via Afrika Uitgewers > Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 45

ONDERWERP 3 Voortplanting by werweldiere 5.4.3 Verduidelik EEN nadeel van die gebruik van die basale liggaamstemperatuur as ’n voorbehoedmetode. (2) 55 Die grafiek hieronder toon die vlakke van die hormone estrogeen en progesteroon in die swanger vrou se bloed. Beantwoord die vrae wat volg. VLAK VAN ESTROGEEN EN PROGESTEROON OOR TYD a= : 5 ara fo Fan _ progesteroon £0 £ 35+ / of 5 5 = go 30> 7 Eg g 25.-——__ ———— o 2 20-4 2g 27 g-—* Z : céb 2 WA Sa S 10- SY. PE a — —— —_ estrogeen ae se a} r=] T T r oN T T T 1 > 0 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 2830 Tyd(dae) 5.5.1 Wanneer is die vlakke van estrogeen en progesteroon gelyk? (2) 5.5.2 Wat is die hoeveelheid estrogeen in die bloed op dag 14? (2) 5.5.3 Watter bewyse uit die grafiek toon dat ’n ovum bevrug is? (1) 5.6 Bestudeer die diagram hieronder van die ontwikkelende fetus. 5.6.1 Benoem strukture A, Ben D. (3) 5.6.2 Gee twee funksies van die vloeistof wat in C aangetref word. (2) 5.6.3 Benoem die proses waardeur ’n bietjie van die vloeistof in C deur dokters onttrek word om vir abnormaliteite van die fetus te toets. (1) 5.6.4 Beskryf die funksie van E tydens die geboorteproses. (2) TOTALE PUNT: 70 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 46

                       

                                   

KENNISAREA 1 & 4 Lewe op molekulére, sellulére en weefselvlak; diversiteit, verandering en kontinuiteit Oorsig molekulére, sellulére en © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 49

ONDERWERP 4 Genetika en oorerflikheid Eenheid 1 tot 6 1 Terminologie Genetika — die wetenskap van oorerwingstudies; probeer om ooreenkomste en verskille te verklaar in eienskappe wat in ’n populasie van organismes of individue en tussen ouers en nakomelinge getoon word; ondersoek die aard van verwante genome. Genoom - Die volledige verskeidenheid van oorerflike DNS-inhoud van ’n liggaamsel van ’n organisme, of ’n populasie van organismes van dieselfde spesie. Genotipe — Die unieke genetiese inhoud van die genoom van ’n individuele organisme, of ’n populasie van organismes van dieselfde spesie. Chromosome — Gedehidreerde en gekondenseerde stringe DNS en verwante proteiene in die nukleus van eukariotiese selle. Die chromosome dra die gene wat in die oordrag van oorerflike inligting funksioneer. Chromosome kan by bakterieé ook ’n sirkelvormige string DNS wees wat oorerflike inligting bevat. Chromosome van die moeder en vader is homoloé pare. Outosome — Die gepaarde somatiese (liggaams-) chromosome wat vir alle lede van ’n spesie dieselfde is — vir albei geslagte. Hulle is nie geslagschromosome nie. By mense is daar 22 paar outosome. Geslagschromosome — Word gebruik om geslag te bepaal. Met die XY- geslagsbepalingstelsel het vroue twee van dieselfde soort geslagschromosome (XX), terwyl mans twee afsonderlike en onderskeibare geslagschromosome (XX) het. Fenotipe — Die sigbare kenmerkende eienskappe, wat die genotipe as sigbare kenmerke en vorms in ’n organisme of ’n populasie van organismes van dieselfde spesie produseer. Kenmerke - Opmerklike, sigbare eienskappe van ’n organisme. Vorms — Die beskrywende eienskappe van kenmerkende kenmerke. Haarkleur is byvoorbeeld ’n kenmerk, en die kleure bruin, rooi, swart en blond is die vorms. Gene - Gedeeltes van DNS wat kodeer vir die vervaardiging van proteien(e) wat tot ’n spesifieke fenotipe (kenmerk en vorm) lei. Lokus — Die spesifieke ligging van elke geen in die chromosoom. Alleel — ’n Komplementére stel alternatiewe geenvorms vir ’n sekere kenmerk (soos oogkleur) wat op albei homoloé chromosome aangetref word. Bb kan byvoorbeeld ’n alleel vir pelskleur aandui, wat ’n swart (B) en ’n bruin (b) geen bevat. Dominant — Die fenotipe van ’n geen in die nakomelinge wat die fenotipe van die ander geen by heterosigotiese diploiede organismes “wegsteek”. Resessief — Die geen waarvan die fenotipe in die nakomelinge van heterosigotiese diploiede organismes deur ’n dominante geenfenotipe verberg word. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 50

ONDERWERP 4 Genetika en oorerflikheid e Kruising (geneties) — ’n Selektiewe teling/paring tussen organismes met spesifieke kenmerke. e Selektiewe teling — Die doelbewuste paring van diere of plante in ’n poging om nakomelinge met gewenste eienskappe te produseer of om ’n ongewenste kenmerk te verwyder. Dit staan ook as kunsmatige seleksie bekend en produseer hibriede en variéteite. ¢ Inteling — Die bevrugting van gamete tussen nou verwante individue, wat geneig is om die getal individue te vermeerder wat homosigoties (sien hieronder) is vir ’n kenmerk, en die voorkoms van resessiewe kenmerke in ’n populasie te verhoog. ¢ Uitteling — Teling van individue uit verskillende populasies wat verlangs verwant is. ¢ Homosigoties— Die gene vir ’n spesifieke kenmerk en sy vorm waaruit die genoom van ’n organisme bestaan, is identies. So ’n organisme het identiese gene by die ooreenstemmende lokusse van homoloé chromosome. Die verwante genetiese kenmerk en die vorm is eg geteel. ¢ Heterosigoties — Die gene vir ’n spesifieke kenmerk en sy vorm waaruit die genoom van ’n organisme bestaan, is verskillend. Die verwante genetiese kenmerk is gemeng. ¢ Haploied — Organismes, weefsels of selle wat een stel chromosome het. ¢ Diploied — Organismes, selle of weefsels wat twee stelle chromosome het. e Poliploidie — Meer as twee homoloé stelle chromosome in ’n sel. Dit kom meestal by plante, sommige diere en af en toe by mense voor. Volle stelle chromosome is betrokke. Poliploide tipes word volgens die getal chromosoomstelle in die nukleus benoem. Poliploidie kom by mense in die vorm van triploidie (69) en tetraploidie (92) voor. ¢ Aneuploidie - Word by mense aangetref wanneer ’n ekstra chromosoom voorkom, byvoorbeeld 47 of 45. Sien Down se sindroom, Kleinefelder se sindroom en Turner se sindroom. ¢ Veelvuldige allele — Daar is drie of meer alternatiewe weergawes van ’n geen vir dieselfde lokus op dieselfde chromosoompaar. Enige twee van hierdie alternatiewe kan in ’n diploiede organisme met mekaar gepaar word. ’n Voorbeeld is die paring van enige twee van die drie gene wat die verskillende bloedtipes (bloedgroepe) by mense bepaal. e Poligeniese kenmerk — ’n Kenmerk wat deur meer as een geenlokus bepaal word en aktiewe en onaktiewe allele behels. Sommige kenmerk-allele het gene op drie of meer plekke op dieselfde of verskillende chromosome. Dit staan as poligeniese oorerwing bekend. Talle kenmerke soos lengte, vorm, gewig, velkleur en metaboliese tempo word beheer deur die kollektiewe uitwerking van talle gene, wat elkeen sy effek by ’n enkele fenotipe byvoeg. Dit behels aktiewe en onaktiewe allele. ¢ Mutasie — ’n Verandering in die DNS-struktuur van ’n chromosoom. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 51

ONDERWERP 4 Genetika en oorerflikheid Stamboom — ’n diagram van familieverwantskappe. 2 Mendel se wette Wet van dominansie — as ’n dominante geen teenwoordig is in ’n paar allele, sal die resessiewe kenmerk of eienskap nie sigbaar wees nie (“vertoon” homself nie). Wet van skeiding — allele skei en word lukraak tussen verskillende gamete (sperm, eier) verdeel. Dit gee talle moontlike kombinasies van dieselfde allele in die volgende geslagte. Wet van onafhanklike sortering — Die verskillende eienskappe van ertjieplante word onafhanklik van mekaar aan die nakomelinge oorgedra. 3 Monohibriedkruisings ’n Monohibriedkruising is ’n selektiewe telingkruising wat ’n enkele alleel of gene behels wat vir twee verskillende kenmerke van dieselfde liggaamsvorm of -deel kodeer. So ’n hibried kom van ouers wat slegs ten opsigte van ’n enkele geenpaar verskil. Die genotipiese verhouding in die tweede ingeteelde generasie is 1:2:1. = ez, P, (ouer) fenotipe ligpers x wit genotipe PP x pp | meiose | gamete P,P x Pp, p bevrugting Gamete |p P P Pp Pp P Pp Pp F, (nakomeling) genotipe Pp, Pp, Pp, Pp 100% te eauuee Pp fenotipe —Almal (100%) ligpers blomme " Figuur 20 Monohibriedkruising 1.4 Onvolledige of gedeeltelike dominansie Nie alle allele is of dominant 6f resessief nie. By onvolledige dominansie (ook gedeeltelike dominansie) oorheers nie een van die eienskappe die ander nie, wat beteken dat die nakomelinge’n “nuwe”, gemengde eienskap toon. Albei gene vir die alleel word met hoofletters geskryf. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 52

ONDERWERP 4 Genetika en oorerflikheid genotipe RR x WW (Letwel: ons gebruik hoofletters | | meiose | vir albei allele.) gamete RR x w, Ww bevrugting F,(nakomeling) genotipe RW, RW, RW, RW 100% heterosigoties RW fenotipe Almal (100%) pienk a = yy Figuur 21 Onvolledige dominansie 5 Kodominansie ¢ Kodominante allele is ewe dominant. Hulle is albei aanwesig in die fenotipe wanneer hulle gekombineer word. ¢ Bloedgroepe is kodominant: Dominante gene is die bloedantigene A en B (I4en I); die resessiewe geen is vir die uitdrukking van nie een van die antigene nie (i) Tabel 8 Kombinasies van bloedgroepallele Bloedtipe Geenkombinasies TIPEA la OF Ki TIPE B 1518 OF [Bj TIPE AB 18 TIPE O ii 6 Dihibriedkruisings ¢ ’n Dihibriedkruising behels oorerwingspatrone vir organismes wat twee kenmerke op een chromosoom het wat verskil. ¢ Die genotipiese verhouding in die tweede ingeteelde generasie is 9:3:3:1. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 53

ONDERWERP 4 Genetika en oorerflikheid 7 Geslagsgekoppelde gene ¢ Gene wat op die geslagschromosome gedra word, is geslagsgekoppelde gene. e Sommige geslagsgekoppelde kenmerke is gene vir toestande wat ernstige versteurings insluit. ¢ Voorbeelde is die gene wat spierdistrofie, hemofilie en kleurblindheid veroorsaak. 8 Genetiese berading Genetiese berading is betrokke by die ontleding of bestudering van: ¢ ’n persoonlike of familiegeskiedenis van miskrame of stilgeboortes ¢ ’nkind met of familiegeskiedenis van ’n genetiese toestand, chromosoomabnormaaliteit. 9 Mutasies ¢ Mutasies kan op makroskopiese vlak as chromosoomafwykings voorkom. ¢ Mutasies kan ook geenmutasies wees en die sintese van die korrekte proteien verhoed. ¢ Dit kan ook buite die geenkoderingsgebied voorkom, byvoorbeeld in reguleringsareas van DNS. Dit kan ook puntmutasies wees — kan die gevolg van ’n verandering in ’n enkele basispaar in die DNS-volgorde van ’n geen wees. ¢ Geenmutasies kan skadelik of skadeloos wees. ¢ Natuurlike seleksie gebruik mutasies: voordelige mutasies word oorgedra en help met die aanpassing van organismes by ’n veranderende omgewing. 1.10 Genetiese manipulasie ¢ Selektiewe teling is die proses om plante en diere ter wille van spesifieke kenmerke te teel. ¢ Genetiese manipulasie manipuleer die gene van ’n plant of dier direk met behulp van tegnologie. e Die kombinering van gene van verskillende organismes staan as rekombinante DNS- tegnologie bekend. Die resulterende organismes is dan “geneties gemodifiseer”. ¢ Kloning en stamselnavorsing hou ook met genetiese manipulasie verband. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 54

ONDERWERP 4 Menslike pankreassel 4 Menslike en bakteriéle selle geisoleer en in weefselkulluur gekweek 2 Beperkingsensieme isoleer die insuliengeen en open die plasmied. 3. Die ensiem lipase voeg insuliengeen-DNS by plasmied-DNS om ’n rekombinante plasmied te vorm. 4. Plasmiedvektore oorgedra en heringevoer in bakteriéle selle deur transfeksie, met gebruik van bakteriofage en/of gestagtelike konjugasie van bakterieé in weefselkultuur. 5 Geneties gemodifiseerde bakterieé groei en repliseer deur binére klowing en dra plasmiede oor. Geslagtelike voortplanting deur pili dra 00k plasmiede oor. Bakteriofage transfekteer bakteriéle selle verder terwyl dit in 'n kultuurmedium in 'n vergister gekweek word. Menslike insulien word tydens groei en replisering van bakterie’ seproduseer. 6 Vioeistofkultuurmedium word van bakterieé geskei en menslike insulien word gesuiwer en getoets. _—— > Genetika en oorerflikheid Bakteriesel bakteriéle sel bakteriéle ONS plasmied-DNS, (van bakteriofaag) / 4 geisoleerde plasmied-DNS 4 oop plasmied-DNS menslike sel nukleus DNS chromosoom insuliengeen chromosoom met geisoleerde insuliengeen 4 menslike insuliengeen-DNS koppel-DNS (klewerige punte) plasmied-DNS _ me insuliengeen (DNS) uit chromosoom gesny met gebruik van beperkingsensieme bakteriofaag bakteriéle DNS: bakteriesel rekombinante plasmiede rekombinante plasmied J insulien afgeskei in groeimedium Insulien —_ 7 _ Insulien word aan pasiénte toegedien. Figuur 22 Vervaardiging van insulien 11 DNS-“vingerafdrukke” e Gebruik herhalende volgordes in DNS wat baie varieer, genaamd veranderlike getal tandemherhalings (VGTH’s), insluitend kort tandemherhalings (KTH’s). ¢ VGTH-variante stem baie ooreen onder mense wat nou verwant is, maar dit is onwaarskynlik dat onverwante mense dieselfde VGTH’s sal hé. ¢ KTH’s gee ’n baie hoé waarskynlikheid van akkurate resultate en word gebruik om mense met behulp van bloed-, velweefsel- en haarmonsters te identifiseer, asook om geneties-geérfde versteurings, ouerskap of oorerwing te bepaal. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 55

ONDERWERP 4 Genetika en oorerflikheid Vrae Vraag 1 Verskeie antwoorde word vir elke vraag verskaf. Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies langs die vraagnommer neer. 1.1 Die twee gene wat dieselfde eienskap beheer word genoem ... A resessief B allele C dominant D heterosigoties (2) 1.2 ’n Eg-geteelde rooi blomplant word met ’n eg-geteelde wit blomplant gekruis, en al die F.-generasie plante het rooi blomme. Watter een van die volgende is van toepassing? A Die wit geen is resessief ten opsigte van die rooi geen. B Die rooi geen is resessief ten opsigte van die wit geen. C Die F.-generasie plante is almal homosigoties vir die rooi geen. D Die F.-generasie plante is almal homosigoties vir die wit geen. (2) 1.3 As ’n huismuis 40 chromosome in elke liggaamsel het, hoeveel outosome is in elke gameet teenwoordig? A 1 B 19 C 20 D 39 (2) 1.4 ’n Plantsel met 11 chromosome is ... A ’n sigoot B homosigoties C diploied D haploied (2) 1.5 ’n Man het ’n resessiewe geen op al sy X-chromosome. Wat is die waarskynlikheid dat hierdie geen by sy eerste dogter sal voorkom? A 25% B 50% c 75% © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 56

ONDERWERP 4 Genetika en oorerflikheid D 100% (2) 1.6 Pogings om sistiese fibrose met behulp van geenterapie te behandel, het virusse as vektore gebruik. Die virusse word met aérosols in die longe geplaas. Virusse is nuttige vektore omdat ... A Hulle die selle doodmaak wat sistiese fibrose veroorsaak. B Hulle ’n protefenbedekking het en nie deur antibiotika vernietig kan word nie. C Hulle RNS en nie DNS het nie en dus nie die sel se DNS kan verander nie. Hulle hulle stukkie DNS in die sel se DNS kan invoeg en dus die foutiewe volgorde regstel. (2) (12) Vraag 2 Gebruik die korrekte wetenskaplike terme wanneer jy hierdie vrae beantwoord. 21 Twee identiese gene vir een eienskap 2.2 ’n Individu met twee gene wat ’n eienskap op dieselfde manier bepaal 2.3 ’n Genetiese kruising met gene wat nie as dominant of resessief beskou kan word nie 2.4 Seldeling wat tot die vorming van gamete lei. 2.5 Die kort DNS-fragmente wat algemeen in biotegnologie gebruik word om gene oor te dra. (5) Vraag 3 OO e—SCSCs Dui aan of die volgende stellings WAAR of ONWAAR is. Skryf “Waar” of “Onwaar” langs die vraagnommer neer. As die stelling ONWAAR is, skryf die korrekte stelling neer. 3.1 Die chromosoompaar 23 in ’n menslike diploiede sel staan as die outosoom bekend. 3.2 Chiasmatavorming kom tydens meiose I voor. 3.3 Vaderskapstoetse bepaal die genetiese verhoudings tussen ’n vader en sy kinders. 3.4 ’n Fenotipeverhouding van 1:2:1 word in ’n kruising van ’n heeltemal dominante kenmerk aangetref. (4) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 57

ONDERWERP 4 Genetika en oorerflikheid Vraag 4 Leerders het ’n opname gedoen om kennis oor geneties gemodifiseerde (GM-) voedsel te bepaal. Hulle het twee vrae in hulle ondersoek gebruik: ¢ Wat u wat GM-voedsel is? e Isu bewus van enige gevare met die gebruik van GM-voedsel? 4 Formuleer ’n hipotese vir hierdie ondersoek. (2) 4.2 Dui die onafhanklike veranderlike vir hier die ondersoek aan. (2) Vraag 5 Lees die gevallestudie hieronder en beantwoord dan die vrae wat volg. Gevallestudie: Hemofilie Hemofilie is ’n oorerflike bloedsiekte wat gekenmerk word deur die onvermoé van bloed om te stol, of te koaguleer, wat tot oormatige bloeding lei— selfs van geringe beserings. Dit word veroorsaak deur ’n tekort of gebrek aan sekere bloedproteiene, genaamd faktore, wat aan bloedstolling deelneem. Die graad van ernstigheid wissel geweldig. Die bloeding kan as oormatige kneusing of aanhoudende bloeding na’n eenvoudige snywond voorkom. Ongeveer 80% van alle gevalle het ’n identifiseerbare geskiedenis van die siekte, maar dit kan ook aan ’n spontane mutasie van gene toegeskryf word. Oorerwing word beheer deur ’n resessiewe geslagsgekoppelde faktor wat deur die moeder op die X-chromosoom gedra word. Een uit twee seuns wat vir ’n normale man en’n draervrou gebore word, sal ’n hemofilielyer wees, en dieselfde kans bestaan dat elke dogter van hierdie verbintenis ’n draer sal wees. Onder die kinders van ’n manlike hemofilielyer en ’n normale vrou sal al die dogters draers wees en al die seuns sal normaal wees. Mans kan nie die versteuring oordra nie, en vroulike draers is vry van die siekte. ’n Beroemde geval van die oordrag van hemofilie is koningin Victoria van Groot Brittanje, wie se dogters die siekte aan die Spaanse en Russiese koningshuise oorgedra het. Voorkoming van trauma is vir ’n pasiént belangrik, en wanneer bloeding voorkom, is vervangingsterapie dalk nodig. Vars-gevriesde bloedplasma kan gebruik word om geringe vorms te behandel. 5.1 Wat is hemofilie? (2) 5.2 Wat veroorsaak die versteuring? (2) 5.3 Waarom kan hierdie versteuring as ’n geslagsgekoppelde versteuring beskou word? (2) 5.4 Stel twee behandelingsmetodes vir hierdie siekte voor. (2) 5.5 ’n Groot getal hemofilielyers is reeds aan die Vigs-virus blootgestel. Verduidelik waarom dit gebeur. (3) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 58

ONDERWERP 4 Genetika en oorerflikheid Vraag 6 Die volgende histogramme stel die persentasie van verskillende genotipes voor wat in die F.-generasie van monohibriedkruisings voorkom. Werk vir elke histogram die genotipes van die ouers (P,) uit. (12) 100% A 100% B 50% 50% 25% 25% Bb bb Ss 100% (0 100% D 50% 50% 25% 100% 100% - F 50%| 50%| 25%| 25%| XX XX* Vraag 7 ’n Vaalkleurige vlinder wat eg-telend is vir ’n bruin vlerkkleur word met ’n vlinder wat eg-telend is vir ’n pienk vlerkkleur gekruis. Al die F:-vlinders het bruin vlerke. 7A Is bruin vlerkkleur dominant of resessief? Gee ’n rede. (2) 7.2 Skryf die genotipes vir die bruinkleurige en pienkkleurige ouers neer en gee een rede vir elke antwoord. (6) 7.3 Skryf die genotipe vir die bruinkleurige nakomelinge neer. (2) 7.4 Asdie F.-vlinders toegelaat word om te kruisteel, wat sal die fenotipe- en genotipeverhouding tussen bruinvlerk- en pienkvlerk-vlinders in die F2- generasie wees? (2) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 59

ON Die DERWERP 4 Genetika en oorerflikheid Vraag 8 vermoé van ’n persoon om pigment in die vel, hare en 06 te vorm, hang af van die teenwoordigheid van ’n spesifieke geen (A), terwyl die gebrek aan hierdie vermoé, bekend as albinisme, deur ’n ander geen (a) van dieselfde alleel veroorsaak word. Die effek van (A) is dominant en dié van (a) resessief. Heterosigotiese individue (Aa), asook diegene wat homosigoties is vir die pigmentproduserende alleel (AA), het normale pig ‘mentasie. Gebruik die stambome hieronder om die vrae daarna te beantwoord. Familie 4 Familie 2 i-@ vader moeder vader moeder @) Thaleng Pumla Sipho Ntombi SLEUTEL Man wat deur albinisme Normale man ‘ aangetas is Vrou wat deur albinisme Normale vrou . aangetas is 8.1 8.2 8.3 8.4 Gee die genotipe van nommer 1 en 3. (2) Uit die diagram: 8.2.1 Werk Thaleng se genotipe uit. (4) 8.2.2. Dui aan of Thaleng aan albinisme ly. (1) Thaleng en Sipho wil trou. Toon in ’n stamboom met behulp van die sleutel al die moontlike genotipes aan vir ’n manlike kind wat uit so ’n huwelik gebore word. (4) Na jou mening, moet Thaleng en Sipho dit heroorweeg om kinders te hé? Verduidelik jou antwoord. (2) TOTALE PUNT: 70 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 60

                  

                                       

ONDERWERP 4 Genetika en oorerflikheid 8.4 Ja, hulle moet dit heroorweeg. “ Oorweeg genetiese berading, aangesien 50%- moontlikheid van albinokinders. ¥ (2) TOTALE PUNT: 70 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 63

KENNISAREA 2 Lewensprosesse in plante en diere Oorsig ONDERWERP 5 Bla 3 diere © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 64

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing Eenheid 1, 2, 3en4 1 Menslike senustelsel ¢ Die senustelsel het vyf hooffunksies: 1. Dit gebruik die sintuie om inligting te versamel. 2. Dit dra inligting na verwerkingsgebiede oor. 3. Dit verwerk inligting. 4. Dit formuleer ’n reaksie op stimuli. 5. Dit stuur inligting terug deur die netwerk na effektororgane (spiere, kliere en ander dele van die liggaam) om die reaksie uit te voer. e Die menslike senustelsel bestaan uit drie interaktiewe senusubstelsels: die sentrale, perifere en outonome senustelsel. 2 Die sentrale senustelsel ¢ Die brein en die rugmurg vorm saam die sentrale senustelsel (SSS). ¢ Die hele SSS is omring deur ’n stel membrane genaamd die meninges, wat dit beskerm: e dura mater (buitenste membraan) — sterk fibreuse membraan waarmee die skedel uitgevoer is e arachnoied (middelste membraan) — dun en vaskulér ¢ pia mater (binneste membraan) — delikate membraan, verskaf ’n voering vir die brein se windinge. ¢ Die serebrospinale vloeistof word in die subarachnoiede holte tussen die arachnoied en pia mater aangetref; dit beskerm die brein teen skok, help om eweredige druk in en om die brein en rugmurg te handhaaf en hou die senuweefsel klam. bel 9 Streke van die menslike brein en hulle funksies Streek van die brein | Funksie Serebrum Willekeurige aksies; ontvang en interpreteer alle sensasie (sig, gehoor, reuk, smaak en tas); geheue, oordeel en redenasie Hipotalamus Beheer van: liggaamstemperatuur, bloeddruk, slaap, eetlus, dors, emosies Serebellum Kodrdinasie van willekeurige bewegings (loop, hardloop); handhawing van spiertonus; balans; liggaamshouding en ewewig Medulla oblongata Handhawing van onwillekeurige refleksfunksies soos asemhaling, regulering van hartklop, verwyding en vernouing van bloedvate, speekselvorming en sluk; neem impulse van die rugmurg na hoér dele van die brein Senuwees kruis — regterkant van die brein beheer die linkerkant van die liggaam en andersom Talamus Oordragsentrum vir elektriese impulse wat na en van die serebrale korteks beweeg © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 65

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing skedel meninges corpus callosum ventrikel talamus hipotalamus pituitére klier pons serebellum medulla oblongata rugmurg Figuur 23 Inwendige struktuur van die menslike brein 2.1 Die serebrum Tabel 10 Streke van die serebrum en hulle funksies Streek van die serebrum Funksie Frontale lob (voor die groef van Rolando) Motoriese area, beheer willekeurige beweging soos spraak Pariétale lob (agter groef van Rolando) Sentrum om sensasies van die vel te interpreteer Oksipitale lob (agter elke hemisfeer) Sentrum vir sig Temporale lob (onder groef van Silvius) Sentrum vir gehoor, smaak en reuk Assosiasiegebiede Redenasie, intelligensie, geheue, oordeel 2.2 Die serebellum ¢ Die serebellum bestaan uit twee hemisfere wat deur ’n smal band genaamd die vermis verbind word. ¢ Die buitenste streek (korteks) bestaan uit grysstof en die binneste medulla bestaan uit witstof — ’n boomagtige struktuur bekend as die arbor vitae (boom van lewe). ¢ Skade aan hierdie deel van die brein veroorsaak ’n gebrek aan spierko6rdinasie, wat ataksie genoem word. Figuur 24 Funksies van die serebellum © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 66

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing 2.3 Die medulla oblongata Dit is die onderste deel van die breinstam en is ’n voortsetting van die rugmurg. Tabel 11 Reflekse wat deur die medulla oblongata beheer word Noodsaaklike reflekse Nienoodsaaklike reflekse Asemhalingsentrum — tempo en diepte van asemhaling Speekselvorming Vasomotoriese sentrum — beheer bloeddruk en liggaamstemperatuur | Hoes Kardiomotoriese sentrum — tempo van hartklop Oogknip Visserale aktiwiteite soos peristalse, klierafskeidings en sluk Hik Nies 2.4 Die rugmurg ¢ Die rugmurg is in die werwelkanaal geleé en is ’n verlenging van die brein. ¢ Dit is bedek met drie lae meninges, wat uit die brein kom. ¢ Vanaf elke kant van die rugmurg ontstaan 31 paar spinale senuwees uit ventrale en dorsale wortels. ¢ Die sentrale kanaal (met serebrospinale vloeistof) is in die middel van die rugmurg en is aan die ventrikels van die brein gekoppel. ¢ Die witstof is aan die buitekant geleé en die grysstof aan die binnekant in ’n H-vorm. Die spinale senuwees gaan die rugmurg tussen die werwels binne en verlaat dit weer daar. ¢ Die werwels beskerm die rugmurg. 3 Die refleksboog en reflekse ’n Refleksbeweging word veroorsaak deur ’n senusein of stimulus wat volg op ’n refleksboog. 2. Stimulus van dorsale wortel pynreseptor in vet 2 Impuls oorgedra met sensoriese neuron rugmurg. dorsaal (agter) ¢ Gevoel word na die brein oorgedra 3 Interneuron dra impuls oor na motorneuron Refleksboog witstof grysstof fl 5 Reaksie deur motoriese effektor (spier) eindplaat ventrale wortel iy 4 Aktivering van 4 motorneuron deur die neuro-oordraer asetielcholien Figuur 25 Refleksboog © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 67

ONDERWERP 5 4 Sinapse Reaksies op die omgewing ¢ ’nSinaps maak dit moontlik vir ’n sein om van een neuron na ’n ander te beweeg. ¢ Dit is ’n klein gaping tussen die punt van ’n akson van een neuron en die dendriet van ’n ander een. senu-impuls akson reseptore sinapsgaping [ reseptore senu-impuls Figuur 26 Struktuur en funksie van ’n sinaps sinaptiese vesikel wat neuro-oordraermolekules (bv. asetielcholien) bevat neuro-oordraer beweeg oor gaping en verbind aan reseptor op postsinaptiese sel postsinaptiese sel 5 Senuwees ¢ Sensoriese neurons (afferent) — ontvang inligting en stuur impulse aan rugmurg en brein. ¢ Motorneurons (efferent) — gelei impulse vanaf die rugmurg en brein na spiere of kliere. e Interneurons (verbindingsneurons) — dra impulse vanaf die sensoriese neurons na die motorneurons oor. Sensoriese neurons el 12 Vergelyking tussen sensoriese en motoriese neurons Motoriese neurons Ontvang inligting en gelei impulse van spiere of kliere regdeur die liggaam na die rugmurg en brein Ontvang inligting en gelei impulse van rugmurg en brein na spiere of kliere regdeur die liggaam Afferente neurons Efferente neurons Selliggaam het slegs een of twee uitlopers —’n dendriet en’n akson Selliggaam het talle uitlopers — dendriete en ’n akson Is monopolére en bipolére neurons Is multipolére neurons © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 68

ONDERWERP 5 rigting van seintransmissie "| I \ \ ' _——— miétlienskede rigting van F rigting van x nukleus Schwann-sel seintransmissie seintransmissie % ry ' Reaksies op die omgewing dendriete dendriete rigting van_ y soma seintransmissie nukleus knope van Ranvier Schwann-sel akson & sinaptiese knoppe (eindvoetiies) dendriete A Motoriese (multipolére) neuron B Sensoriese (monopolére) neuron Figuur 27 Struktuur van motoriese en sensoriese neurons 6 Versteurings van die senustelsel Alzheimer se siekte — Alzheimer se siekte word deur neuronale kommunikasie- onderbreking in die brein as gevolg van laer asetielcholienaktiwiteit veroorsaak. Dit veroorsaak ernstige geheueverlies — pasiénte herken dalk nie mense wat hulle voorheen geken het nie. Dit is duur om Alzheimer se siekte en soortgelyke versteurings te behandel en bestuur omdat daar geen genesing is nie. Geneesmiddels wat help om asetielcholien te produseer, is getoets, maar lei tot ernstige newe-effekte. Veelvuldige sklerose — Veelvuldige sklerose is ’n progressiewe, degeneratiewe versteuring van die SSS; skade word aan die aksonbedekking miélien van senuselle in kommunikasiebane aangerig. MS word veroorsaak deur ’n individu se immuunstelsel wat die senustelsel aantas — ’n outo-immuunsiekte. Verspreide kolle demiélinering in die bane maak dit onmoontlik vir boodskappe om oor hierdie harde areas te beweeg. Stamselnavorsing en biologies-gemanipuleerde produksie van interferons vertraag die vordering van die siekte. 7 Uitwerking van dwelms op die senuweestelsel Tabel 13 Vernaamste uitwerkings van dwelms op die SSS Tipe dwelm Uitwerkings op die SSS Voorbeelde Depressante Het ’n uitwerking op die neuro-oordragstof GABA Alkohol, dwelms (gamma-aminobottersuur). GABA is ’n inhiberende bensodiasepiene, neuro-oordragstof wat veroorsaak dat neurone minder | barbiturate geneig is om geaktiveer te word. Stimulantdwelms Het ’n uitwerking op die neuro-oordragstof dopamien: | Amfetamiene, dit verhoog die hoeveelheid dopamien wat in die sinaps | kokaine, ecstasy, tik © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 69

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing vrygestel word en voorkom dat dit uit die sinaps verwyder word. Opioiede dwelms | Opioiede dwelms bind aan spesiale endorfienreseptore | Kokaine, heroien in die brein wat met pyn te make het. Wanneer hierdie reseptore beset en geaktiveer word, verminder die gewaarwording van pyn. Kannabinoiede | Het ’n uitwerking op die neuro-oordragstowwe Dagga serotonien, dopamien en asetielcholien. Bind ook aan ’n reseptor vir ’n neuro-oordragstof wat onlangs ontdek is en wat as anandamied bekend staan. Hallusinogene Antagoniseer serotonien deur die vrystelling daarvan te | LSD blokkeer. 8 Menslike reseptore Die sensoriese reseptore is: e fotoreseptore — reageer op lig: stafies en keéltjies op die retina van die oog ¢ chemoreseptore — reageer op chemiese stowwe; olfaktoriese selle (in die neusholte) en smaakpapille (op die tong) e termoreseptore — reageer op temperatuur: Ruffini- en Krause-liggaampies © meganoreseptore — reageer op meganiese stimuli: Pacini- en Meissner-liggaampies, maculae in die oor ¢ proprioreseptore — geleé in posisies wat gevoelig is vir posisie, spanning en beweging: spiere, tendons, maculae en cristae in die vestibulére apparaat. 9 Die menslike siliére liggaam en siliére spier agterste oogkamer met glasvog, oog suspensoriese ligamente voorsie oogkamer met waterige vog retina sklera lens choroied macula lutea (geelviek) met fovea centralis blindevlek (punctum esrnea: caecum) optiese senuwee Figuur 28 Die inwendige struktuur van die oog © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 70

ONDERWERP 5 9.1 Akkommodasie Reaksies op die omgewing Tabel 14 Akkommodasie in die soogdier se oog Naby voorwerpe (nader as 6 m) Ver voorwerpe (verder as 6 m) 1 Siliére spiere trek saam. 2 Sklera word vorentoe getrek. 3 Suspensoriese ligamente ontspan/verslap. 4 Spanning op lenskapsule neem af. 5 Lens word dikker (meer konveks). 6 Brekingskrag van lens verhoog. 7 Ligstrale buig meer inwaarts. 8 Duidelike beeld van naby voorwerp word op retina gevorm. 1 Siliére spiere ontspan. 2 Sklera keer na normale posisie terug. 3 Suspensoriese ligamente trek saam/verstyf . 4 Spanning op lenskapsule neem toe. 5 Lens word dunner (minder konveks). 6 Brekingskrag van lens neem af. 7 Ligstrale buig minder inwaarts. 8 Duidelike beeld van ver voorwerp word op retina gevorm. 9.2 Pupilrefleks Tabel 15 Pupillére meganisme vir ’n refleks op ligintensiteit Hoé ligintensiteit Lae ligintensiteit 1 Kringspiere van die iris trek saam. 2 Radiale spiere van die iris ontspan. 3 Pupil trek saam/verminder in deursnee/word kleiner. 4 Minder lig gaan die oog binne. 1 Kringspiere van die iris ontspan. 2 Radiale spiere van die iris trek saam. 3 Pupil verwyd/neem toe in deursnee/word groter. 4 Meer lig gaan die oog binne. 9.3 Bysiendheid en versiendheid Tabel 16 Vergelyking van bysiendheid en versiendheid Bysiendheid (miopie) Versiendheid (hipermetropie) ¢ Oogbal is langwerpig (te lank) e Kan nie ver voorwerpe duidelik sien nie e Lens buig ligstrale te veel e — Ligstrale fokus voor die retina e Word reggestel met konkawe (negatiewe) lens e Oogbal is plat (te kort) e Kan nie naby voorwerpe duidelik sien nie e Lens buig die ligstrale nie genoeg nie e — Ligstrale fokus agter die retina e Word reggestel met konvekse (positiewe) lens © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 71

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing 1o Die menslike oor Ossikels malleus inkus stapes temporale ovaal- venster halfsirkelvormige kanale utrikulus Sakaslus: gehoorsenuwee koglea buite- opening benerige labirint van binneoor timpaniese membraan us Beloommeatts ronde venster buis van Eustachius Buiteoor Middeloor Binneoor Figuur 29 Die inwendige struktuur van die oor koglea Dwarssnit van kogleére kanaal gehoorsenuwee vestibulére membraan (Reissner se membraan) scala vestibuli met perilimf scala media met endolimf ‘v7 orgaan van Corti A basilére membraan tektoriale membraan haarselle van die orgaan van Cor senuvesels scala tympani stapes in met perilimf ovaalvenster ronde venster Figuur 30 Die inwendige struktuur van die oor © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 72

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing 10.1 Gehoor 2 Die ossikels dra die vibrasies van 3 Vibrasies by ovaalvenster die timpaniese membraan nadie _laat drukgolwe in die met ovaalvenster van die koglea oor. vloeistof gevulde kanale van 1 Klankgolwe beweeg deur die die koglea ontstaan. gehoormeatus en vibreer die |— halfsirkelvormige kanaal timpaniese membraan. gehoorsenuwee incus t— malleus stapes "| }— ovaalvenster ih — koglea F t timpaniese onde membraan venster gehoormeatus Eustachius se buis >\ vestibulére kanaal (scala vestibuli) —P eens i middelkanaal (scala media) —} membraan timpaniese kanaal —> (scala tympani) tektoriale haarsel_ membraan pinna 4 Drukgolwe buig membrane in kogleére kanale. Reissner se membraan stereosilia van 'n haarsel 6 Die bewegings van stereosilia word basiléremembraan — gehoorsenuwee verander in aksiepotensiale in die 5 Wanneer die basilére membraan gebuig word, buig gehoorsenuwee. dit die stereosilia op haarselle in die Corti-orgaan. Figuur 31 Gehoor 10.2 Balans Tabel 17 Die funksie van die menslike oor in balans en ewewig Balans Ewewig kupula endolimf van ampulla otoliete vestibulére senuwee vestibulére Ampulla met crista senuwee Word deur die ampullas en cristae in die halfsirkelvormige kanale bepaal. Makula in die utrikulus en sakkulus 1 Kop beweeg of draai. Word bepaal deur die maculae in die utrikulus 2 Cristae is sensitief vir die beweging van endolimf. en sakkulus. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 73

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing 3 Kupula word gedeflekteer deur die traagheid van die endolimf en beweeg in die teenoorgestelde rigting as die kop. 4 Haarselle buig. 5 Senu-impulse word deur die mate van buiging van die haarselle gegenereer. 6 Impulse beweeg met vestibulére en gehoorsenuwees langs na die serebellum, waar inligting geinterpreteer word. 7 Die nodige spierbewegings word gekodrdineer en balans word gehandhaaf. 1 Otoliete in die maculae is sensitief vir swaartekrag. 2 Wanneer die kop kantel, word die otoliete in reaksie op swaartekrag afwaarts getrek en oefen druk op die sensoriese haarselle uit. 3 Die haarselle buig. 4 Senu-impulse word deur die mate van buiging van die haarselle gegenereer. 5 Impulse beweeg met vestibulére en gehoorsenuwees langs na die serebellum, waar inligting geinterpreteer word. 6 Die nodige spierbewegings word gekoordineer en liggaamshouding en ewewig word gehandhaaf. 11 Menslike endokriene stelsel pineale klier- timus hipotalamus pituitére klier tirotedklier (skildklier) pankreas byniere (adrenale Kliere) testikels (man) ovaria —| (vrou) Figuur 32 Menslike endokriene stelsel © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 74

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing niere bynierkorteks pituitére ey ee Klier skildklier anterior ee uterus oksito sj len de te & RS K hoy & i 8 29, N i/ Ke n & s posterior lob testikels melkkliere | Figuur 33 Die rol van die pituitére klier 11.1 Hormone e Hormone is organiese chemiese boodskappers wat hoofsaaklik uit proteien bestaan. ¢ Hulle werk op teikenorgane om hulle te reguleer en response te veroorsaak. ¢ Hulle funksies is om: ¢ afskeidings van endokriene of eksokriene kliere te reguleer ¢ groei en ontwikkeling van die liggaam te beheer ¢ homeostase te handhaaf ¢ metabolisme en energievrystelling te reguleer © op onverwagte uitwendige en inwendige stimuli (noodsituasies) te reageer deur seine wat deur sensoriese neurons gekommunikeer word e beheer die proses van voortplanting. ¢ Hormone kan soos volg optree: ¢ sinergisties — hulle werk saam om ’n gemeenskaplike uitwerking te lewer e antagonisties — hulle werk teen mekaar en die effek van een kanselleer die effek van die ander een uit. ¢ Hormone kan oor-afgeskei word (hiperafskeiding) of onder-afgeskei word (hipo- afskeiding), en dit veroorsaak dan sekere versteurings. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 75

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing el 18 ’n Opsomming van hormone en die uitwerkings van hipo-/hiperafskeiding Hormoon Teikenarea Funksie Uitwerking van hipo- en pituitére lob /hiperafskeiding Groeihormoon (GH) of Selle, Reguleer algemene groei Hipo: Dwergisme by somatotropiese hormoon hoofsaaklik kinders (STH) been en spiere Hiper: Gigantisme by Anterior lob kinders, akromegalie by volwassenes Tirofedstimulerende Tirofedklier Stimuleer tirovedklier om Hipo: Kretinisme by hormoon (TSH) tiroksien af te skei kinders, miksedeem by Anterior lob volwassenes Hiper: Graves-siekte Follikel-stimulerende Ovaria en Stimuleer Graaf-follikels om Hipo: Belemmer hormoon (FSH testikels ova te produseer en testikels seksuele rypwording Anterior lob om sperm te produseer Hiper: Geen duidelike uitwerking nie Prolaktien Melkkliere Stimuleer melkkliere om melk | Hipo: Geen af te skei (laktasie) melkafskeiding nie Hiper: Oormatige melkafskeiding Luteieniserende hormoon Ovaria en Stimuleer ovaria om ovulasie te | Hipo: Belemmer (LH) testikels begin; estrogeen te produseer; | seksuele rypwording Anterior lob by vroue, die corpus luteum te ontwikkel | Hiper: Geen duidelike interstisiéle selstimulerende na ovulasie uitwerking nie hormoon (ISSH) Stimuleer testikels om Anterior lob by mans testosteroon af te skei Adrenokortikotropiese Bynier Beheer afskeidings van die Hipo: Onderafskeiding hormoon (ATKH) adrenale korteks van adrenalien en aldosteroon Hiper: Oorafskeiding van adrenalien en aldosteroon Antidiuretiese hormoon Niere Stimuleer selle van distale Hipo: Diabetes insipidus (ADH), geproduseer deur die kronkelbuis en versamelbuis Hiper: Oormatige hipotalamus en in die van nefrone in nier om waterretensie posterior lob gestoor deurlatend te wees en water af te gee aand bloedhaarvate van medulla (osmoregulering) Oksitosien, vervaardig deur | Uterus Stimuleer sametrekkings van die hipotalamus en gestoor in die posterior lob die uteruswand tydens kindergeboorte © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 76

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing 11.2 Hipotalamus en pituitére klier: antidiuretiese hormoon Hoér ioonkonsentrasie loonkonsentrasie in in bloed bloed neem af Laer loonkonsentrasie in ioonkonsentrasie bloed neem toe in bloed Figuur 34 Die regulering van sout deur ADH Watervlak styg Watervlak daal Watervlak daal Watervlak styg Figuur 35 Regulering van water deur ADH negatiewe terugvoer 11.3 Die tiroiedklier: tiroksien ¢ Jodium is noodsaaklik vir tiroksienaktiwiteit; word in gejodeerde sout en vis aangetref. ¢ Daarsonder ontwikkel ’n goiter. ¢ Tiroksien het verskeie belangrike funksies. Dit: ¢ beheer energieproduksie en die basale metaboliese tempo van alle selle ¢ verhoog die aktiwiteit van die senustelsel ¢ verhoog hart se werkverrigting, versnel die hart se metaboliese tempo en die hartklop ¢ tas fisiese en verstandelike groei en seksualiteit aan ¢ tas die spysverteringstelsel aan. ¢ Tiroksien hou verband met positiewe en negatiewe terugvoermeganismes tussen tiroiedstimulerende hormoon en tiroksien. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 77

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing Figuur 36 Negatiewe terugvoer tussen die hipofise en tiroiedklier 1.21 Die pankreas: insulien en glukagoon ¢ Die pankreas reguleer die bloedglukosevlak. ¢ Indie pankreas bevat die eilandjies van Langerhans twee groepe selle: die alfaselle skei glukagoon af en die betaselle insulien. ¢ Insulien verminder die hoeveelheid glukose in die bloed. Oormatige glukose in die bloed word in glikogeen omskep en in die lewer gestoor. ¢ Glukagoon verhoog die hoeveelheid glukose in die bloed. Glikogeen in die lewer word in glukose omgesit en verhoog die bloedglukosevlak. Verhoging in bloedglukosevlak Vermindering van bloedglukoseviak Vermindering Verhoging in van bloedglukoseviak bloedglukoseviak Figuur 37 Negatiewe terugvoer tussen insulien en glukagoon © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 78

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing 115 Die byniere: adrenalien en aldosteroon e Aldosteroon het twee hooffunksies. Dit: e reguleer die hoeveelheid sout in die bloed ¢ werk saam met antidiuretiese hormoon (ADH) om ’n waterbalans in die liggaam te handhaaf. e Adrenalien funksioneer deur: e die asemhalingstempo en -diepte te verhoog sodat meer suurstof opgeneem kan word e die omskakeling van glikogeen in die lewer deur die hormoon glukagoon in glukose in die bloed te versnel e die hartklop te versnel en die bloeddruk te verhoog, sodat die bloed wat suurstof, glukose en tiroksien dra, vinnig na die skeletspiere en die brein geneem kan word e die bloedvate van die skeletspiere, hart en brein te verwyd sodat bloed daarheen geneem kan word e die bloedvate van die spysverteringstelsel en vel te laat saamtrek sodat minder bloed daarheen gestuur word en meer bloed vir die hart, spiere en brein beskikbaar is e die metaboliese tempo van die selle in die spiere en brein te verhoog sodat meer energie vir selrespirasie vir spier- en breinaktiwiteit vrygestel kan word e skeletspiertonus en sweet te verhoog vir makliker funksionering e die vrystelling van meer kortisoon te stimuleer, wat die pupille te laat vergroot. 11.6 Terugvoermeganismes Die endokriene stelsel gebruik chemiese hormoonterugvoermeganismes om die hoeveelheid hormoon wat afgeskei word, te beheer. e Positiewe terugvoermeganismes veroorsaak verdere of verhoogde afskeiding. ¢ Negatiewe terugvoermeganismes veroorsaak verminderde afskeiding. 12 Homeostase Homeostase handhaaf ’n konstante inwendige omgewing, ten spyte van deurlopende veranderinge in die uitwendige omgewing, sodat die sel deur middel van die werking van hormone behoorlik kan funksioneer. ’n Homeostatiese stelsel vereis drie komponente om ’n balans te handhaaf: ¢ reseptor (sensoriese neurons en organe) ¢ ’n beheersentrum (brein en senustelsel) ¢ ’neffektor (endokriene kliere, hormone en liggaamsorgane). © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 79

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing pH-vlak temperatuur waterinhoud voedingstowwe koolstofdioksied uitskeidingsafval suurstof senuwee-impulse en hormone Figuur 38 Negatiewe terugvoer tussen insulien en glukagoon 13 Termoregulering ¢ Termoregulering behels ’n verskeidenheid aanpassings en prosesse wat by die handhawing van die liggaamstemperatuur van ’n organisme ten opsigte van die temperatuurwisselings in die uitwendige omgewing betrokke is. ¢ Die vel speel ’n belangrike rol in termoregulering by mense. Ti l19 Strukturele aanpassings van die menslike vel en die funksies daarvan Strukturele aanpassings | Funksies Sebumkliere e — skei antiseptiese sebum af e hou vel soepel e¢ —voorkom ontwatering Malpighi-laag e bevat melanienpigment wat die vel en die liggaam teen ultravioletstrale beskerm Bloedvate: slagare, are e neem suurstof na die vel en haarvate © verwyder afvalstowwe van die vel ¢ temperatuurregulering deur verwyding en vernouing Horinglaag e bevat dooie selle e voorkom dat bakterieé binnedring e beskerm teen beserings ¢ beskerm teen dessikasie Sweetkliere © produseer sweet, wat deur verdamping afkoeling tydens warm toestande veroorsaak Hare in haarfollikels en e help in’n mindere mate met temperatuurregulering deur posisionering erektorspiere van die hare Sensoriese neurons e — gevoelig vir ongewingsveranderinge: hitte, aanraking, drukking, ens. e reageer op negatiewe omstandighede Onderhuidse vet e dien as isolering wat hitteverlies voorkom e tree as skokbreker op © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 80

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing sweetgaatjie haarskag epidermis L dermis sebumklier sweetbuisie sweetklier erektorspier onderhuidse weefsel van die hipodermis kapillére vate haarfollikel met vetweefsel Pacinise haarwortel liggaampie Figuur 39 Inwendige struktuur van die menslike vel Negatiewe terugvoer Liggaamstemperatuur verseker daling in word hipertermies liggaamstemperatuur Liggaamstemperatuur Negatiewe terugvoer word hipotermies verseker styging in liggaamstemperatuur Figuur 40 Termoregulering by mense Tabel 20 Temperatuurregulering en die vel Hoé temperatuur (hipertermie) Lae temperatuur (hipotermie) Termoreseptore (hitte) in die vel stuur boodskappe | Termoreseptore (koue) in die vel stuur boodskappe aan die hipotalamus aan die hipotalamus © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 81

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing Vasodilasie — arteriole verwyd, nog bloed gaan die velhaarvate binne Vasokonstriksie — arteriole vernou, minder bloed gaan die velhaarvate binne Sweet — sweetkliere skei sweet af, wat help met waterverlies deur verdamping Bewe - vinnige vernouing en ontspanning van skeletspiere en hitte wat deur selrespirasie geproduseer word Hare plat — geen lug naby die velopperviak vasgevang nie (in ’n mindere mate by mense) Hare regop — warm lug naby die veloppervlak vasgevang (in ’n mindere mate by mense) Hitteverlies om die liggaam se kerntemperatuur te handhaaf Hittebehoud om die liggaam se kerntemperatuur te handhaaf 14 Plante se reaksie op die omgewing ¢ Plante het hormone wat daarvoor verantwoordelik is om groei en reaksies op eksterne stimuli te kodrdineer. ¢ Die vyf hoofgroepe plantgroeistowwe is: ouksiene, gibberelliene, sitokiniene, absisiensuur en etileen. ¢ Tropismes is stadige plantbewegingsreaksies na (positiewe tropisme) of weg van (negatiewe tropisme) die bron van ’n stimulus. ¢ Belangrike tropismes wat by plante voorkom, is: ¢ fototropisme — ’n groeireaksie na lig toe ¢ geotropisme — ’n groeireaksie na swaartekrag toe e nastiese beweging (slaapbewegings) — verandering in die posisie van blare en kroonblare, byvoorbeeld by blomme wat snags toemaak; die reaksie is nie in ’n spesifieke rigting nie ¢ huidmondjies se oop- en toemaak — word deur lig en fotosintetiese produkte beheer. Tabel 21 Drie hoofpl mone en hulle funksies Hormoon Uitwerking Ouksiene Apikale dominansie Fototropisme en geotropisme Voorkom dat blare doodgaan en vrugte afval Selvergroting, seldeling, groei en seldifferensiasie Gibberelliene Laat plante hoér groei Moedig ontkieming van saad, blomvorming en vrugontwikkeling aan Absisiensuur Vertraag groei Sluit huidmondjies Moedig blaarveroudering aan en laat vrugte afval © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 82

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing 14.1 Fototropisme en geotropisme ¢ Positiewe fototropisme — plantstingels groei na die lig toe. e Negatiewe fototropisme — plantwortels groei weg van die lig af. ¢ Positiewe geotropisme — groei van plante se wortels na die rigting van swaartekrag. ¢ Negatiewe geotropisme — stingels groei weg van die rigting van swaartekrag. 14.2 Beheer van onkruid deur middel van groeihormone Natuurlike en sintetiese planthormone (reguleerders), byvoorbeeld ouksiene, word vervaardig en met toegepaste funksies in landbou, tuinbou en biotegnologie gebruik. Hulle is baie nuttig vir onkruidbeheer. 14.3 Plantverdedigingsmeganismes ¢ Plante moet hulle biomassa beskerm sodat dit nie deur herbivore geéet of deur patogene ingeneem word nie. ¢ Plante moet hulle hulpbronne tussen groei en selfverdediging verdeel. ¢ Om hulleself te verdedig, maak plante strukturele of inwendige verdedigingsverbindings. Dit wissel van natuurlike chemiese verdedigingsmiddels tot dorings. ¢ Biogemanipuleerde plantverdedigingsmeganismes word deur mense geskep. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 83

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing Vrae Vraag1 Verskeie antwoorde word vir elke vraag verskaf. Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies langs die vraagnommer neer. 1.1 Watter stelling het op grys- en witstof onderskeidelik betrekking? A Grysstof het selliggaampies en dendriete; witstof bevat gemiélineerde senuweevesels. B Grysstof is ouer; witstof is onlangs gevorm. C Grysstof bestaan uit ongemiélineerde senuweevesels; witstof het gemiélineerde en ongemiélineerde senuweevesel. D Grysstof het senuweevesels; witstof bevat selliggaampies. (2) 1.2 Watter van die volgende hormone funksioneer antagonisties ten opsigte van die effek wat hulle op die teikenorgaan het? A glukagoon en sekretien B glukagoon en adrenalien Cc insulien en glukagoon D insulien en sekretien (2) Gebruik die volgende diagram van ’n snit deur ’n menslike sintuigorgaan om vraag 1.3 en 1.4 te beantwoord. npr wna 1.3 Akkommodasie gebruik strukture: A 2,3en6 B 3,4en6 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 84

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing Cc 1,2en5 D 1,4en5 (2) 1.4 Rodopsien word aangetref in die ... A waterige vog B iris C retina D ora serrata (2) 1.5 Watter baan volg ’n inkomende ligstraal deur die 00g? A kornea -- > waterige vog ~-: lens B kornea - C kornea - D kornea -+ i i (2) 1.6 ’n Bejaarde dame kry ’n beroerte. Dit veroorsaak totale verlamming aan die regterkant van haar liggaam omdat... A B C die linkerlob van haar serebellum beskadig is. die regterlob van haar serebellum beskadig is. die linker motoriese area van haar serebrale korteks geen suurstof en voedingstowwe ontvang het nie. die regter motoriese area van haar serebrale korteks geen suurstof en voedingstowwe ontvang het nie. (2) 1.7 Saailinge van Avena spp. (hawer) word in die donker ontkiem. Hulle koleoptiele word halfpad met ink geverf, soos in die diagram aangedui word. Hulle word dan aan ’n enkele konstante ligstimulus onderwerp. syaansig deursnit 1—II opaak swartink T 7: rigting yan ligstimulus Watter van die volgende rigtingpyltjies dui die groei van die koleoptiele aan? At: Bl: C¥: DN (2) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 85

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing 1.8 Die DRIE hormone wat direk by die regulering van die glukosekonsentrasie in menslike bloed betrokke is, is ... A tiroiedstimulerende hormoon, adrenalien, glukagoon B insulien, glukagoon, adrenalien C adrenalien, insulien, tiroksien D insulien, sekretien, tiroksien (2) Vraag 1.91.11 verwys na die diagram van ’n deel van ’n menslike sintuigorgaan. 1.9 Struktuur 4 is die .... A koglea B scala media C scala vestibulum D scala tympani (2) 1.10 Die struktuur wat met endolimf gevul is, is ... A 2 B 3 Cc 4 D 5 (2) 1.41 Struktuur 3 verwys na die... A Reissner-membraan B timpaniese kanaal C gehoorkanaal D Corti-orgaan (2) Bestudeer hierdie diagram en beantwoord vraag 1.12 en 1.13. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 86

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing lig 1.12 Watter een van die volgende stappe kan uitgevoer word as ’n kontrole vir die eksperiment? (1) Verseél die opening in die donker houer. (2) Roteer ’n soortgelyke plant op ’n klinostaat in ’n donker houer. (3) Plaas die plant buite die houer en stel dit eweredig aan lig bloot. (4) Roteer ’n soortgelyke plant op ’n klinostaat sonder ’n houer. A Slegs stap 1 B Slegs stap 2 C Stap 1en2 D Stap 1,3en4 (2) 1.13 Die reaksie van die plant in die eksperiment vind plaas omdat groeistowwe ... A selverlenging aan die skadukant stimuleer. B selverlenging aan die skadukant inhibeer. C slegs in die aanwesigheid van lig gevorm word. D nie in die donker kan funksioneer nie. (2) 1.14 ’n Saad is in veen en sand ontkiem. Die houer waarin dit groei, is toe eenkant geplaas vir 24 uur, soos getoon word. Die houer is daarna met nog 90° gedraai sodat dit vir nog 24 uur op die gaas gestaan het. Die saailing is verwyder. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 87

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing ———————___ , gaas veen a | ! | ! I pare I ae: | = ' Ge San cael ! ' ! iL. gaas A B c D Watter skets is die beste voorstelling van die voorkoms van die saailing? (2) Vraag 2 Gebruik die korrekte wetenskaplike terme wanneer jy hierdie vrae beantwoord. 2.1 Die smal strook weefsel wat die twee hemisfere van die serebellum verbind. 2.2 Handhawing van ’n konstante inwendige omgewing. 2.3 Die abnormaliteit by ’n verstandelik-vertraagde persoon as gevolg van ’n tekort aan tiroksien tydens die kritieke periode van breinontwikkeling. 2.4 Proses om weefsels in vitro van weefselmonsters te kweek. 2.5 ’n Spierbeweging of klierwerking wat deur ’n stimulus veroorsaak word sonder dat die persoon daarvan bewus is of dit beheer. 2.6 Die sterk, taai membraan aan die buitekant van die brein. 2.7 Die hormoon wat as gevolg van oorafskeiding (hiperafskeiding) tot eksoptalmiese goiter lei. 2.8 Die vloeistof wat die subarachnoiede holte om die brein vul. (8) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 88

ONDERWERP 5 Vraag 3 Reaksies op die omgewing Dui aan of elkeen van die stellings in KOLOM I slegs op A van toepassing is, slegs op B, op A sowel as B, of geen van die items in KOLOM II nie. Skryf slegs A, slegs B, A en B, of geen langs die vraagnommer neer, Kolom1 Kolom 2 3.1 Genetiese berading A_ | Amniosentese B_ | Stamselnavorsing 3.2 Tropismes A_ | Sitokinien B_ | Ouksien 3.3 Selliggame A_| Grysstof B_ | Witstof 3-4 Glukosehomeostase A_ | Follikel-stimulerende hormoon B_ | Sekretien 3.5 Sensoriese reseptore A | Ruffini B_ | Meissner 3.6 Miopie A | Verlengde oogbal B_ | Konvekse lens van bril 3.7 Balans en ewewig A | Crista B | Makula 3.8 Ver voorwerpe A_ | Lens meer konveks/dikker B | Siliére spiere ontspan 3.9 Pankreas A_ | Insulien B_ | Adrenalien 3.10 Hoé temperatuur A | Sweet B_ | Vasokonstriksie Vraag 4 (10) Bestudeer die diagram van ’n neuron en beantwoord dan die vrae hieronder. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 89

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing 4.2 43 Stel die diagram ’n motoriese of sensoriese neuron voor? Gee EEN rede vir jou antwoord. (2) Verskaf byskrifte vir A, Ben C. (3) Gee die funksies van die volgende strukture: 4.3.1 D 4.3.2 E 4.3.3 F (3) Vraag 5 Bestudeer die diagram hieronder en beantwoord die vrae. 5. 5.2 5.3 5.4 SA B — — 7; — 6 D Benoem die strukture A tot F. (6) Gee SES funksies van die vloeistof in struktuur F. (6) Wat is die betekenis van die term “ataksie” met verwysing na struktuur C? ~— (2) As struktuur C beskadig (beseer) word, watter effek het dit op ’n mens? (6) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 90

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing Vraag 6 a Lees die uittreksel hieronder en beantwoord dan die vrae wat volg. Insulienneussproeie Die spuit van insulien in die neusgate uit ’n aérosol kan binnekort inspuitings vir die behandeling van ten minste sekere vorms van diabetes vervang. Insulien moet tans in die bloed ingespuit word omdat dit in die spysverteringstelsel afgebreek word as dit mondeliks geneem word. Die resultate toon dat die insulien wat nasaal gegee word, vinniger as ingespuite insulien geabsorbeer word. Een nadeel is dat die neussproei tien keer meer insulien as ’n inspuiting gebruik om dieselfde effek te verkry. Spuitkannetjies is egter goedkoper as spuite. ’n Kannetjie hou ’n week, terwyl spuite elke dag weggegooi word. 6.1 6.2 6.3 Noem EEN mediese voordeel en EEN mediese nadeel van die gebruik van ’n neussproei om insulien toe te dien. (2) Is inspuitings of sproeie goedkoper om toe te dien? (2) Verduidelik wat met ’n diabeet se bloedsuikervlak sal gebeur, en die gevare wat daarmee verband hou, indien hy/sy: 6.3.1 vergeet om hom-/haarself in te spuit. (3) 6.3.2 drie groot stawe sjokolade eet. (3) Vraag 7 Bestudeer die diagram van ’n lengtesnit van die menslike brein, ’n dwarssnit van die rugmurg en die regterbeen. 7A 7.2 7:3 Ss & N a eg mS 4 rugmurg F e regterbeen Identifiseer deel A, B en E. (3) Wat sal die effek op die liggaam wees as deel B beskadig word? (2) Gee die LETTER en die NAAM van die deel wat TSH afskei. (2) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 91

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing 7.4 Wat is die funksie van TSH? (2) 75 Beskryf die refleksbeweging wat in die diagram getoon word. (13) Vraag 8 Lees die volgende paragraaf en beantwoord dan die vrae daarna. Die gebruik van meprobamaat in die behandeling van herofenonttrekkingsimptome Verslawing aan narkotiese dwelms kom algemeen in die wéreld voor. Talle verslaafdes bestee tussen 75% en 90% van hulle inkomste aan herojen en kan dus nie voldoende kos, klere en skuiling vir hulleself en hulle gesinne bekostig nie. Die voorkoms van onttrekkingsimptome nadat dwelminname gestaak is, is ’n faktor wat die verdere gebruik van heroien bevorder. Daar word gevoel dat as die onttrekkingsimptome voorkom kan word, sal talle dwelmgebruikers dalk oorreed kan word om op te hou om dwelms te gebruik. Talle agense en metodes is probeer om die erns van die onthoudingsindroom te verminder. Dit sluit in vervangingsterapie met meprobamaat en plasebotoediening. In ’n ondersoek is ’n vergelyking gedoen tussen die effek van meprobamaat en plasebotoediening op die knierefleksrespons tydens heroienonthoudingsindroom. Heroien maak die knierefleks stadiger as gewoonlik. Die refleksrespons is gegradeer as: Afwesig (0), Baie stadig (1), Stadig (2), Normaal (3), Vinnig (4), Baie vinnig (5s). Die resultate van die ondersoek word in die tabel hieronder getoon. Vergelyking van die effek van meprobamaat en plasebotoediening Dag 1 2 3 4 5 Knierespons: 0,5 1,0 0,7 1,0 1,3 meprobamaat Knierespons: plasebo 3.7 3.4 3,3 352 3,2 8.1 Waarom is die knierefleks in hierdie ondersoek gebruik? (4) 8.2 Watter negatiewe impak het dwelmverslawing op families? (3) 8.3. Watis’n plasebo? (2) 8.4 Formuleer ’n hipotese vir hierdie ondersoek. (2) 8.5 Lys die afhanklike en onafhanklike veranderlikes. (2) 8.6 Trek ’n lyngrafiek van die data in die tabel en dui ook die normale vlak aan. (15) TOTALE PUNT: 130 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 92

                        

                                  

                                       

ONDERWERP 5 Reaksies op die omgewing onttrekkingsperiode aan die pasiént gegee word. V OF Die reaksie van die normale fisiese response Y sal met die onthoudingsindroom normaal word wanneer verslaafdes meprobamaat ontvang. ¥ (2) 8.5 Afhanklike veranderlike — reaksie van knierefleks. “ (1) Onafhanklike veranderlike — tyd in dae/meprobamaat of plasebo. Y (4) 8.6 Toepassing van die knierefleksrespons 4 ~ © =~ ae =——— eo ee oe 34 o 22.5 a 5 === Normaal 5 === =Plasebo § 1.5 == Meprobamaat 1 = 0.5 0 + > 5 : 1 a 2 3 4 5 Dae Puntetoewysing: Opskrif YY Korrekte opskrif vir x-as Y Twee stelle data gebruik Korrekte opskrif vir y-as ¥ Toepaslike skaal vir x-as Toepaslike skaal vir y-as ¥ Lyngrafiek VY 6 akkuraat gestipte punte ¥¥ “VV V (15) TOTALE PUNT: 130 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 96

KENNISAREA 4 Oorsig Diversiteit, verandering en kontinuiteit Eenheid 1 Oorsprong van idees oor die oorsprong ¢ Verskillende tipes bewyse vir evolusie ¢ Verskil tussen ’n hipotese en ’n teorie ¢ Historiese oorsig van verskillende teorieé van L ontwikkeling Eenheid 2 Kunsmatige seleksie © Kunsmatige seleksie boots natuurlike seleksie na © Kunsmatige seleksie in mak diere NS ¢ Kunsmatige seleksie in landbougewasse Eenheid 3 Darwin se teorie van evolusie deur natuurlike seleksie * Geskiedenis * Darwin se teorie X Eenheid 4 Evolusie deur natuurlike seleksie ¢ Natuurlike seleksie ¢ Reaksies op Darwin se teorieé X Diversiteit, verandering en kontinuiteit ONDERWERP 6 Bladsy 290 Eenheid 5 Vorming en verskyning van nuwe spesies © Spesievorming © Konsep van biologiese spesies ¢ Kruisteling in ’n spesie © Spesievorming vanweé geografiese isolasie X J \ (Goemes 6 Meganismes vir reproduktiewe isolasie © Broei op verskillende tye van die jaar © Spesie-spesifieke hofmakery ¢ Aanpassing vir verskillende bestuiwers (plante) ¢ Habitatisolasie ¢ Voorkoming van bevrugting (meganiese XX isolasie) wy >» Eenheid 7 Evolusie in die huidige tyd ¢ Weerstand teen insekdoders ¢ Snawel- en liggaamsgrootte by Galapagos-vinke ¢ Weerstand teen antibiotika in TB-bakterieé ¢ MlV-weerstand teen antiretrovirale middels XX SD © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 97

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie Eenheid 1 tot 7 1Verskillende tipes bewyse vir evolusie Fossielrekord — Fossiele is die gepreserveerde oorblyfsels (byvoorbeeld bene en tande) of afdrukke (byvoorbeeld voetspore) van organismes wat in die verlede geleef het. Deur fossiele te bestudeer, kan paleontoloé ’n goeie begrip van vorige lewensvorms ontwikkel uit versamelde fossieloorblyfsels van verskillende spesies en hulle intermediére vorms, asook oorgangsorganismes. Fossiele word met radiometriese metodes gedateer. Modifikasie volgens afstamming — Gene word van geslag tot geslag oorgedra en hierdie gene verander voortdurend. Organismes ondergaan veranderings ten einde by die veranderende omgewing aan te pas. Organismes wat uit ’n gemeenskaplike voorouer ontwikkel het, behoort bepaalde eienskappe gemeen te hé. Biogeografie — Spesies is geneig om nader verwant te wees aan spesies in dieselfde gebied as aan ander spesies met dieselfde lewenstyl en lewensvorm, maar wat ’n ander habitat het. Genetika — Ooreenkomste en verskille in die biochemie en molekulére biologie van verskillende organismes; hulle genetiese kode word bepaal deur die volgorde van nukleotiede in hul DNS en mRNS. Embriologie — Embrioniese strukture ontwikkel in homoloé strukture met verskillende funksies; “ontogenie herhaal filogenie”. Dit beteken dat ’n organisme tydens sy embrioniese ontwikkeling deur dieselfde opeenvolgende stadiums gaan as wat die spesie tydens sy evolusionére ontwikkeling deurgegaan het. Anatomie — Diere wat uit ’n gemeenskaplike voorouer ontwikkel het, behoort bepaalde eienskappe gemeen te hé. Alle soogdiere het byvoorbeeld dieselfde skeletale elemente waaruit hulle voorste ledemate bestaan. Hierdie voorste ledemate word homoloé strukture genoem wat ontstaan uit hulle sterk sigbare ooreenstemmende kenmerke en eienskappe. Analoé strukture se funksie stem ooreen, maar hulle struktuur verskil. Vestigiale strukture — Organe of strukture wat onnodig lyk, aangesien hulle nie ’n duidelike funksie het nie; oorblyfsels van meer komplekse strukture wat nie meer nuttig of van waarde is nie, byvoorbeeld die appendiks, die stuitjie en vestigiale vlerke. Waargenome natuurlike seleksie — Die ontwikkeling van antibiotiese weerstandigheid by bakterieé, insekte se weerstandigheid teen insekdoders; laktose-intoleransie. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 98

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie 2 Verskil tussen ’n hipotese en ’n teorie Bespiegeling — Bespiegeling is ’n berekende, logiese en rasionele teoretiese verklaring van ’n feit, sonder enige toetsing om die idee te verifieer of verkeerd te bewys. Hipotese — ’n Hipotese is ’n verklaring met ’n mate van bewyse daarvoor. Teorie — ’n Teorie is ’n verklaring wat op ’n groot hoeveelheid bewyse en toetsing berus. Model — ’n Model is ’n voorstelling, gewoonlik op ’n kleiner skaal, van ’n struktuur of proses. Dit help ons om die verskynsel beter te verstaan deur ’n analogie te verskaf. Beginsel/wet — ’n Beginsel of wet is ’n verklaring met ’n groot hoeveelheid ondersteunende bewyse wat deeglik met ander se insette en noukeurige ondersoek getoets is. Dit werk in byna alle toetsbare kontekste. 3 Historiese oorsig van verskillende teorieé van ontwikkeling ’n Skaal van die natuur deur Aristoteles — organiseer die lewe van eenvoudig tot kompleks. “Teorie van spontane generasie” deur Van Helmont (1577-1644) — lewensvorms verskyn uit nielewende materie — op hulle eie. “Goddelike skepping” deur Adam Sedgwick (1785-1873) en ander wat probeer om die bestaan van fossiele te verklaar — Lewe wat vir ’n spesifieke doel deur die Skepper geskep is. Verandering in lewende organismes deur die geskiedenis van die Aarde - Georges Cuvier (1769-1832) tref vergelykings tussen fossiele en lewende lewensvorms. Gebruik en onbruik van geérfde, verworwe eienskappe veroorsaak dat lewende organismes verander, deur Jean Baptiste de Lamarck — Namate ’n organisme ’n eienskap gebruik, neem sy waarde toe en dit bly in die populasie. Buiteaardse teorieé — Organiese voorlopermolekules wat beweer dat die lewe in die buitenste ruim begin het en deur middel van meteorietbotsings na die Aarde gekom het. Die oersop-teorie deur AI Oparin en JBS Haldane (1920) — Die basiese boublokke van die lewe was eenvoudige molekules wat sonder suurstof in die atmosfeer gevorm het; weerlig het daaraan energie gegee en die reén uit die atmosfeer het dit opgelos en die “organiese sop” geskep waaruit die eerste lewende selle moontlik gevorm is. Die evolusieteorie deur middel van natuurlike seleksie deur Erasmus Darwin, Alfred, Wallace en Charles Darwin (1859) — ’n Dier pas in sy omgewing aan om te oorleef. Gepunktueerde ekwilibrium deur Eldredge en Gould — spesies toon baie min evolusionére verandering vir die grootste deel van hulle geologiese geskiedenis en © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 99

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie bly in ’n toestand van stase, en verander dan vinnig. 4 Kunsmatige seleksie Kunsmatige seleksie/selektiewe teling - Die mens se vermoé om die teling van mak diere en die kweking van plantgewasse ter wille van gewenste eienskappe te beheer. 5 Lamarckisme Die Franse naturalis Jean-Baptiste de Lamarck was een van die eerste wetenskaplikes wat die gedagte geopper het dat organismes mettertyd ’n verandering ondergaan het as gevolg van die een of ander natuurverskynsel eerder as goddelike ingryping. Volgens Lamarck bring ’n veranderende omgewing mee dat ’n organisme sy gedrag verander en party liggaamsdele gevolglik meer gebruik en ander minder. Oor geslagte heen sal ’n gegewe liggaamsdeel groter word as dit baie gebruik word, of krimp as dit minder gebruik word. Lamarck het aan die hand gedoen dat ’n kameelperd se lang nek ontwikkel het omdat hy ver moet strek om bome se blare by te kom en dat hierdie eienskappe oorgedra is aan nakomelinge, wie se nekke weens die voortdurende gerek nog langer geword het. 6 Aanpassing Darwin het dit duidelik gestel dat ’n organisme moet aanpas om in ’n bepaalde omgewing te kan oorleef. Kamoeflering — lyk dieselfde as hulle omgewing wat hulle kleur en patroon betref; hierdie variasie beinvloed oorlewing en voortplanting, en word geérf. Nabootsing — Die vermoé van ’n organisme om die kleure en vorms van ander organismes of plantdele na te boots om te keer dat hulle geéet word. Hierdie eienskappe word ook oorgeérf en help met oorlewing en voortplanting. 7 Natuurlike seleksie Wanneer plante, diere en ander organismes onder druk geplaas word deur omgewingsfaktore soos voedseltekorte, predatore of oorbevolking, sal slegs sekere individue lank genoeg oorleef om voort te plant. Dié “sterkste” individue het sekere eienskappe wat hulle na die volgende geslag oordra. Op hierdie wyse kan lewende wesens geleidelik oor ’n lang tydperk verander of ontwikkel deur suksesvolle bevolkings wat sterk voortplantingspotensiaal en reproduktiewe potensiaal en krag het. “Oorlewing van die sterkste” word natuurlike seleksie genoem. Charles Darwin het natuurlike seleksie met behulp van hierdie idees verklaar: © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 100

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie e Variasie (geenpoel) van oorgeérfde eienskappe — Variasies kom in bevolkings voor. Hierdie variasies is die gevolg van omgewingsfaktore, genetiese teelfaktore (gene) en mutasies. ¢ Produksie van nog nakomelinge — Alle organismes produseer meer nakomelinge as wat die omgewing kan onderhou. e Uitwissing van onsuksesvolle aanpassing; “oorlewing van die geskikste” — Daar is mededinging onder organismes, ’n stryd om te bestaan. Daardie organismes wat die geskikste is vir die omgewing, sal oorleef. Dit word oorlewing van die geskikste genoem. Organismes wat goed aangepas is by die omgewing sal voortplant. Dit beteken dat die voordelige eienskappe meer algemeen sal word. 8 Natuurlike seleksie en genetiese verandering in ’n bevolking Natuurlike seleksie kan daartoe lei dat ’n nuwe geslag ander alleelverhoudings as die vorige geslag het, byvoorbeeld bakteriéle weerstandigheid teen antibiotika. 9 Spesievorming e ’n Spesie bestaan uit een of meer bevolkings waarvan die lede met mekaar kan teel om vrugbare nakomelinge te produseer. Hulle verbaster nie met lede van ’n ander spesie nie. ¢ Met spesievorming bedoel ons die ontwikkeling of evolusie van ’n nuwe spesie. g.1 Spesievorming vanweé geografiese isolasie ¢ Allopatriese spesievorming (divergente evolusie) — Die vorming van twee of meer spesies verg dikwels geografiese isolasie van subspesies. Dit produseer verskeie geisoleerde rasse (subspesies) wat feitlik nooit dieselfde gebied beset nie. Geografiese isolasie — ’n Spesie (bevolkings) word geskei deur ’n fisiese versperring (byvoorbeeld ’n meer, berge die see) en die twee groepe loop langs afsonderlike evolusionére paaie uiteen. e Die proteafamilie is ’n voorbeeld: Proteaspesies word verteenwoordig deur fossielstuifmeel wat in Antarktika aangetref word, en ons vind vandag lewende voorbeelde van proteas in Afrika, Australié en Suid-Amerika. Dit sé vir ons proteas het ontwikkel voordat Gondwanaland opgebreek het. Toe die vastelandskuiwing begin plaasvind, het verskillende proteaspesies as gevolg van geografiese isolasie op die verskillende vastelande ontwikkel. e Darwin se vinke is nog ’n voorbeeld. Charles Darwin het as ’n jong man van 26 die Galapagos-eilande naby Ecuador besoek. Onder die diere wat hy bestudeer het, was 13 spesies vinke, wat nérens elders op Aarde aangetref is nie. Darwin het waargeneem dat: e Party sterk bekke het om een of ander grootte saad te eet. e Ander se bekke is aangepas om insekte of nektar te eet. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 101

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie ¢ Een het ’n bek soos ’n houtkapper om gate in hout te kap. Sonder die houtkapper se lang tong, gebruik hy ’n kaktusdoring om insekte uit te grawe. e ’n Ander een lyk meer soos ’n rietsanger as ’n vink, maar sy eiers, nes en hofmakery is dieselfde as dié van die ander vinke. ¢ Die nabyheid van die verskillende eilande aan mekaar het genoeg migrasie deur Darwin se vinke toegelaat sodat onderskeibare eilandbevolkings kon ontstaan, tog is die afstande tussen die eilande groot genoeg om kruisteling te beperk. Onderskeibare subspesies (rasse) kon dus op die eilande ontwikkel. Die belangrikheid van allopatrie is ook geillustreer deur ’n veertiende vink wat op Cocos-eiland, sowat 800 km noordoos van die Galapagos-eilande, woon. Daar is verdere voorbeelde, soos die Galapagos-skilpaaie, voéls soos die kiwi wat nie kan vlieg nie, en kremetartbome. Sommige van Madagaskar se huidige spesies, soos die kremetartboom, is daar omdat hulle op Gondwanaland was en agtergebly het toe die eiland van Indié geskei het. Adansonia is vandag ’n genus met agt spesies: 6 van dié spesies is inheems aan Madagaskar, een (Adansonia digitata) is inheems aan Afrika en een (A. gregorii) aan Australié. 9.2 Spesievorming sonder geografiese isolasie Simpatriese spesievorming (konvergente evolusie) — Die vorming van spesies in die afwesigheid van geografiese versperrings, soos gedemonstreer deur die cichlid- visspesies in die Malawimeer. Spesievorming in ’n gemeenskaplike gebied van die meer word bepaal deur: ¢ ekologiese kenmerke — kaak- en tandmorfologie wat vir verskillende eetmetodes en habitatvoorkeur aangepas is ¢ geslag en maatseleksie — vroulike visse bepaal die geslag van hulle nakomelinge en maatseleksie behels kleuraantrekkingsmeganismes van die mannetjies, herkenning van grootte en hofmaakgedrag ¢ poligeniese konflik tussen outosome en geslagschromosome — kleurmutasies wat sterk met wyfies se keuse verband hou. 10 Meganismes vir reproduktiewe isolasie Reproduktiewe isolasie is ’n belangrike deel van spesievorming. Verskillende spesies word afgesonder van mekaar deur genetiese en biochemiese faktore (wat ons versperrings noem) wat verhinder dat gene vermeng. Ons deel dié faktore in twee kategorieé in, naamlik presigotiese en postsigotiese versperrings. Presigotiese versperrings tot spesievorming — Kom voor wanneer verskillende spesies geisoleer word of teling met ander spesies verhoed word deur genetiese en biochemiese faktore (versperrings) wat verhinder dat gene vermeng. Postsigotiese versperrings voorkom dat ’n organisme wat uit ’n hibriedsigoot © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 102

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie ontwikkel, in ’n vrugbare volwassene ontwikkel. ’n Voorbeeld is die muil — ’n kruising tussen ’n donkie en ’n perd. Die muil (’n hibried) is steriel en kan nie nakomelinge produseer nie. Postsigotiese versperrings verminder die vrugbaarheid en lewensvatbaarheid van hibriede en ondersteun die instorting van hibriede. Tabel 22 Aard van presigotiese versperrings tot spesievorming Versperring Aard van versperring Habitatisolasie Twee spesies leef in verskillende habitats Gedragsisolasie Spesifieke gedrag lok die teenoorgestelde geslag aan, byvoorbeeld paringsdanse by spinnekoppe Meganiese Geslagsorgane is anatomies onversoenbaar isolasie Temporale isolasie Voorbeelde is seisoenale verskille, dag- en naggedrag. Sommige diere is in die dag aktief en ander in die nag, wat hulle kans beperk om by mekaar uit te kom 10.1 Temporale isolasiefaktore ¢ Sommige organismes broei op verskillende tye van die jaar, wat ’n presigotiese versperring is. e Twee spesies wat onderskeidelik in die winter en somer slaap sal nooit die kans hé om te paar nie. ¢ Paddas is ’n voorbeeld van diere wat temporale isolasiefaktore toon, aangesien hulle op verskillende tye van die jaar teel. 10.2 Hofmaak-gedragsisolasiefaktore ¢ Die verskille in die paringsgedrag van dierespesies skep sterk en kragtige presigotiese voortplantingsversperrings wat ooreenstemmende spesies isoleer. ¢ Hofmaakgedrag, klankherkenning en reuk speel alles ’n rol in spesieherkenning by Drosophila spp., die vrugtevlieg. Die wyfies produseer chemiese stowwe genaamd feromone wat die mannetiies van hulle eie spesie aantrek. 10.3 Aanpassing vir verskillende bestuiwers (plante) ¢ Sommige plantspesies is aangepas om slegs deur spesifieke dierlike bestuiwerspesies bestuif te word. ¢ Dit is ’n voorbeeld van meganiese isolasie, aangesien die bestuiwers en blomme struktureel by mekaar aangepas is. Die spesifisiteit van die kremetartboom, wat slegs deur vlermuise bestuif word, is ’n goeie voorbeeld. ¢ Meganiese isolasie is ’n presigotiese versperring. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 103

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie 10.4 Voorkoming van bevrugting ¢ Paringsmaats kan dalk nie voortplant as hulle genitalieé nie verenigbaar is nie. e Ditis ’n vorm van meganiese isolasie. ¢ Meganiese isolasie is ’n presigotiese versperring. 10.5 Habitatisolasie e Wanneer twee spesies in verskillende habitats woon, sal hulle selde indien ooit ontmoet. ¢ Habitatisolasie raak ook parasiete, wat tot die liggaam van die gasheer beperk word. e Habitatisolasie kan ’n presigotiese versperring wees wat voorkom dat spesies kruisteel. ¢ Hierdie beginsel geld vir alle lewende organismes, insluitend plante. 10.6 Onvrugbare nakomelinge in kruisspesie-hibriede e Dit is ’n voorbeeld van ’n postsigotiese versperring. ¢ Indien ’n spermsel van een spesie ’n eiersel van ’n ander spesie bevrug, sal postsigotiese versperrings voorkom dat die hibriedsigoot in ’n vrugbare volwassene ontwikkel. 11 Weerstand teen insekdoders e Alle plae kan weerstandigheid ontwikkel teen die insekdoders wat gebruik word om hulle te beheer. ¢ Insekplae ontwikkel weerstandigheid teen insekdoders. Hulle produseer groot hoeveelhede ensieme wat die insekdodermolekule afbreek, of ’n mutasie van die insekdoder se teikenstreek veroorsaak, wat die werking van die insekdoder blokkeer. 11.1 Die gebruik van DDT om malaria te bestry ¢ Malaria bly in baie dele van die wéreld ’n groot gesondheidsprobleem. ¢ DDT (afgekort van die chemiese naam, dichloordifenieltrichlooretaan) is een van die beste sintetiese plaagdoders wat aan ons bekend is. ¢ DDT was uiters doeltreffend vir die beheer van malaria. e DDT-weerstandige muskiete het egter ontwikkel. e DDT is deur insekdoders vervang wat organofosfaat of karbamaat bevat, byvoorbeeld malation of bendiokarb. ¢ Dit is ’n voorbeeld van hedendaagse evolusie. ¢ Muskiete wat teen DDT bestand is, sou oorleef en voortplant, terwyl die vatbare muskiete sou vrek. ¢ Dit is ’n voorbeeld van ’n mikro-evolusie in ’n bevolking. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 104

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie Vrae Vraag 1 Verskeie antwoorde word vir elke vraag verskaf. Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies langs die vraagnommer neer. 1.1 1.2 1.3 1.4 Watter stelling is die beste beskrywing van die teorie van biologiese evolusie? A Organismes het mettertyd spontaan ontwikkel. B ’n Dier se liggaamsdele kan oor sy leeftyd verander, en hierdie veranderinge word aan die volgende geslag oorgedra. C Organismes deel gemeenskaplike voorouers. D Aen Cis albei korrek. (2) Charles Darwin het voorgestel dat beter-aangepaste organismes ’n beter kans staan om te oorleef en ouers van die volgende geslag te word, en as gevolg hiervan verander bevolkings met verloop van tyd. Darwin het hierdie proses seeseeeee genoem. A kunsmatige seleksie B evolusie deur natuurlike seleksie C die stigtereffek D genetiese drif (2) In talle kulture word mans al vir talle geslagte besny, en tog het dit geen effek op die voorhuid van die nakomelinge se penis nie. Hierdie waarneming stem nie ooreen met die tipe evolusie wat die volgende persoon/persone voorgestaan het nie: A Darwin B Lamarck C Mendel D Sedgwick en Cuvier (2) Groter eilande kan groter spesiediversiteit as kleiner eilande hé omdat... A groter eilande in die trope geleé is. B groter eilande verder van kontinente is as kleiner eilande. C groter eilande meer habitats as kleiner eilande het. D groter eilande groter genetiese drif as kleiner eilande het. (2) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 105

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie 1.5 1.6 1.7 1.8 1.9 Die reproduktiewe isolasiemeganisme waarvolgens twee nou verwante spesies in dieselfde geografiese gebied woon maar op verskillende tye voortplant, is ... A B C D temporale isolasie gedragsisolasie meganiese isolasie gameetisolasie Die vlermuis en voél deel ’n gemeenskaplike voorouer omdat ... A B C D Albei vlieg. Albei insekte eet. Albei se vlerke homoloog is. Die voorste ledemate homoloog is. Die snawel van ’n voél en die bek van ’n reusepylinkvis het onafhanklik geévolueer en verrig dieselfde funksie. Die snawel en bek is: A B C D Divergente strukture. Analoé strukture. Homoloé strukture. Hibriede strukture. Watter van die volgende is NIE ’n fossiel nie? A B C D Skedel van Tyrannosaurus rex, 65 miljoen jaar oud. Olie wat gevorm is uit mikrodganismes wat 150 miljoen jaar oud is. Klipwerktuig wat 2,6 miljoen jaar gelede deur voorouers van mense gemaak is. 195 miljoen jaar oue dinosourusvoetspoor in klip. Die evolusieteorie op grond van die beginsel van gebruik en onbruik is voorgestel deur ... A B C D Darwin. Mendel. Lamarck. Wallace. (2) (2) (2) (2) (2) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 106

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie Vraag 2 ee Gebruik die korrekte wetenskaplike terme wanneer jy hierdie vrae beantwoord. 21 Die teorie dat beter-aangepaste organismes ’n groter kans staan om te oorleef en die ouers van die volgende geslag te word. 2.2 Evolusie wat onder spesievlak plaasvind, met ander woorde ’n verandering in die genetiese samestelling van bevolkings. 2.3 Die “reptielvoél”-fossiel wat 150 miljoen jaar gelede geleef het en wat Huxley gebruik het vir die hipotese dat voéls en reptiele van gemeenskaplike voorouers afstam. 2.4 Oorblyfsels van meer ontwikkelde strukture wat vir voorouerorganismes noodsaaklik was, byvoorbeeld vlerke by volstruise. 2.5 Die studie van fossiele. 2.6 ’n Verandering in ’n bevolking se alleelfrekwensies. 2.7 Haeckel se teorie dat ’n organisme tydens embrioniese ontwikkeling die geskiedenis van sy spesie sal herhaal. 2.8 Die chemiese struktuurverandering in ’n organisme se DNS wat tot veranderinge in ’n bevolking se geenpoel lei. (8) Vraag 3 Pas die items in KOLOM B by ’n beskrywing in KOLOM A. Kolom A Kolom B 3.1 Strukture wat apart ontwikkel het om ’n ooreenstemmende A. Mikro-evolusie funksie te verrig. 3.2 Kleinskaalveranderinge wat die gevolg is van genetiese B. Gepunktueerde ekwilibrium aanpassings in ’n spesie. 3-3 Strukture wat verskillend lyk maar ’n ooreenstemmende C. Simpatries evolusionére oorsprong het. 3-4 Evolusie kom in skielike spronge voor. D. Gradualisme 355 ’n Struktuur wat eens op ’n tyd ’n doel gehad het, maar nie E. Homoloog meer vir ’n spesifieke organisme van nut is nie. 3.6 Spesievorming wat sonder die aanwesigheid van F. Vestigiaal versperrings plaasvind. 3-7 Evolusie vind teen ’n redelike konstante tempo plaas. G. Analoog (7) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 107

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie Vraag 4 Bestudeer die kladogram hieronder en beantwoord die volgende vrae. sjimpansee tuna padda haas Afrika-neushoringvoél MEHE, 4.1 Dui die korrekte letter aan wat die volgende voorstel: 4.1.1. Die gemeenskaplike voorouer van die tuna, padda, sjimpansee, haas, krokodil en die Afrika-neushoringvoél. (a) 4.1.2. Die gemeenskaplike voorouer van die krokodil en die Afrika- neushoringvoél. (a) 4.2. Wat is “vestigiale organe”? Gee TWEE voorbeelde van sulke strukture. (3) Vraag 5 OO e—SCSCs Die resultaat van ’n kruising tussen ’n donkie en ’n perd is ’n muil. Die meeste muile is steriel. 5.1 Watter soort reproduktiewe versperring verteenwoordig dit? (a) 5.2 ’n Perd het 64 chromosome, en ’n donkie het 62 chromosome. Hoeveel chromosome sal ’n: 5.2.1 somatiese muilsel hé? (a) 5.2.2. muil se sperm of eiersel hé? (a) 5.3. Noemen bespreek kortliks VIER bewyslyne vir evolusie. (8) 5.4 Gebruik die begrip van evolusie om insekdoderweerstandige insekte vandag te verklaar. (5) 5.5 Ontwikkel ’n demonstrasie om (op ’n grasperk) met behulp van droé wit bone en gekleurde verf te illustreer hoe natuurlike seleksie werk. Watter voorsorgmaatreéls sal jy tref? (5) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 108

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie Vraag 6 a Kameelperde vreet boomblare en is deur evolusie aangepas om in hulle omgewing te oorleef. 6.1 Op watter manier is die kameelperd by sy omgewing aangepas? (2) 6.2 Verduidelik hoe Lamarck die evolusie van die kameelperd verklaar het. (2) 6.3 Verduidelik hoe Darwin die evolusie van die kameelperd verklaar het. (2) 6.4 Verduidelik die impak van Mendel se wette van genetika op Lamarck se hipotese. (2) 6.5 Wat word met natuurlike seleksie bedoel? (5) 6.6 Wat is die verskille tussen natuurlike seleksie en kunsmatige seleksie? (2) Vraag 7 In die 1950’s het Kettlewell merkherwinningseksperimente met die pepermot, Biston betularia, gedoen. Sy resultate word in die tabel hieronder getoon. Herwinningsukses Ligte mot (%) Donker mot (%) PlekA 14,6 4,7 Plek B 13,0 27,5 7A Dui aan of die twee plekke (A en B) woude is wat in nie-industriéle gebiede of industriéle gebiede aangetref word. Gee ’n rede vir jou antwoord. (4) 7.2 Verduidelik die rol van natuurlike seleksie in die voorbeeld hierbo. (2) Vraag 8 Skryf ’n opstel waarin jy krities besin oor die evolusieteorie. Jy moet in jou opstel na bewyse vir evolusie sowel as na gapings in die evolusieteorie kyk. (20) TOTALE PUNT: 100 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 109

                       

                             6.1 Lang nek  om by die blare in die bome uit te kom.  (2)  

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie 6.3 Kameelperde met langer nekke in die bevolking het oorleef deur blare te eet om nakomelinge met langer nekke te produseer. Y Dié met kort nekke kon nie eet nie en is dood sonder om oor ’n tydperk nakomelinge te produseer. ¥ (2) 6.4 Die gene vir lang en kort nekke kan allele wees en kan 6f teenwoordig, of afwesig wees in ’n bevolking. Y Hulle word nie as gevolg van ’n behoefte geproduseer nie, maar deur mutasie. “ Lamarck se hipotese is dus verwerp. ¥ (2) 6.5 Eienskappe wat voordelig is Y vir oorlewing word aan die volgende geslag oorgedra Y deur middel van oorlewing van die geskikste. Y Die wat nie geskik is nie, word nie aan die volgende geslag oorgedra nie Y omdat die individue wat dit toon, dalk nie oorleef om voort te plant nie. Y (5) 6.6 Natuurlike seleksie vind plaas deur die veranderinge in ’n omgewing wat druk op oorlewing en verandering plaas op daardie organismes wat die geskikste vir die verandering is. V Kunsmatige seleksie vind plaas deur teelprogramme waar mense gewenste eienskappe kies wat hulle in die bevolking wil sien. ¥ (2) Vraag 7 OO e—SCSCs 7A Plek A is in woude in nie-industriéle gebiede Y aangesien daar meer ligkleurige motte is, wat aandui dat die gebied nie besoedel is nie. Die bome is nie met ’n donker neerslag bedek nie en die motte is teen die bas gekamoefleer. “ Plek B is in woude in geindustrialiseerde gebiede Y aangesien die donker mot in groot getalle voorkom. Besoedeling bedek die bome met ’n donker neerslag en motte het ’n donkerder kleur nodig om te oorleef. ¥ (4) 7.2 Die motte wat nie met die agtergrond gekamoefleer is nie, is sigbaarder en word deur predatore geéet. “ Dié wat gekamoefleer is, oorleef om te teel. “ (2) Vraag 8 Evaluering van die evolusieteorie Inleiding: Hier kan jy oor evolusie besin — is dit bespiegeling, hipotese, teorie, model, wet of beginsel? (Maak seker dat jy die verskil tussen hierdie begrippe ken.) Wat sé evolusie? Hier moet jy Darwin se teorie van natuurlike seleksie uiteensit. In die natuur is daar ’n stryd om oorlewing. Organismes met gunstige variasies oorleef in groter getalle en plant voort. Die volgende geslag sal meer individue hé wat gunstige eienskappe geérf het. Mettertyd verander die eienskappe van die bevolking namate die gunstige eienskappe bewaar word. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 112

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie Bewyse vir evolusie: Anatomiese bewyse vir evolusie. As alle soogdiere uit ’n gemeenskaplike voorouer ontwikkel het, behoort hulle bepaalde eienskappe gemeen te hé. As ons na die voorste ledemate van ’n aantal soogdiere kyk, sien ons ’n merkbare ooreenkoms. Talle van dis skeletale elemente word in die voorste ledemate van mense, katte, walvisse en vlermuise aangetref. Hoewel hierdie aanhangsels verskillende funksies het (’n walvis se vinpoot word vir swem gebruik, en ’n vlermuis se vlerke om mee te vlieg), het hulle ooreenstemmende eienskappe omdat hulle dieselfde herkoms het. Ooreenstemmende eienskappe as gevolg van gemeenskaplike herkoms staan as homologie bekend. Talle organismes het organe of strukture wat lyk asof dit onnodig is, omdat dit nie ’n duidelike funksie het nie. Dit is oorblyfsels van meer ontwikkelde strukture wat vir voorouerorganismes noodsaaklik was, en word vestigiale strukture genoem. ’n Interessante voorbeeld is die vlerke van ’n volstruis. Embrioniese bewyse vir evolusie. Haeckel se teorie dat ontogenie filogenie herhaal, dui aan dat ’n organisme tydens embrioniese ontwikkeling die geskiedenis van sy spesie in ’n verkorte vorm sal herhaal. Alle embrio’s van werweldiere het op een of ander stadium in hulle ontwikkeling strukture genaamd faringeale sakkies in hulle keelstreke. Hierdie embrioniese strukture ontwikkel in homoloé strukture met verskillende funksies. Hierdie strukture ontwikkel byvoorbeeld by visse in kieue, en by soogdiere in die buis van Eustachius, wat die middeloor en keel verbind. Bewyse uit biogeografie. Die geografiese verspreiding van organismes verskaf ook bewyse vir evolusie. Toe Darwin die organismes op die Galapagos-eilande bestudeer het, het hy besef dat die organismes ooreenkomste toon met die spesies op die vasteland van Suid-Amerika, maar dat almal in nuwe spesies ontwikkel het. Darwin het besef spesies is geneig om nader verwant te wees aan spesies in dieselfde gebied as aan ander spesies met dieselfde lewenstyl, maar wat ’n ander habitat het. Molekulére en biochemiese bewyse. Ooreenkomste en verskille in die biochemie en molekulére biologie van verskillende organismes verskaf bewyse vir evolusie. Organismes het die eienkappe wat hulle het, te danke aan hulle proteiene (bestaande uit aminosure), en dit word bepaal deur die volgorde van nukleotiede in hulle DNS en mRNS. Bewyse dat alle lewe verwant is, kom van die feit dat alle organismes ’n genetiese kode het wat feitlik identies is. Nukleotiede kom in 3’s (genaamd ’n kodon) voor, en dit geld vir alle lewensvorms. Bewyse uit die fossielrekord. Deur fossiele te bestudeer, kan paleontoloé beelde skep van hoe uitgewiste organismes moontlik gelyk het, en afleidings maak oor vroeér gemeenskaplike voorouers wat spesies gedeel het. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 113

ONDERWERP 6 Probleme met die evolusieteorie: Evolusie deur natuurlike seleksie e As’n spesie geleidelik in ’n ander spesie verander het, met verskillende stappe, sou talle intermediére vorms tussen hierdie spesies bestaan het. Daar moet dus baie fossielbewyse hiervoor wees. (In die geval van die perd is die intermediére vorms tussen Equus, die moderne perd, en Hyracotherium, sy vroegste voorouer, baie goed bewaar en verduidelik. Vir sommige spesies het die huidige fossielvorms nog nie hierdie intermediére vorms getoon nie.) e Die evolusieteorie dui aan hoe klein veranderings gemaak kan word, maar ’n DNS- verandering wat die spontane skepping van iets so gekompliseerd soos ’n 00g moontlik maak, is onwaarskynlik. (Trouens, 0é het verskeie kere in verskillende lyne geleidelik ontwikkel.) ¢ Belangrike kritiek op die evolusieteorie is die skepping van die eerste organisme. As ’n mens na die kompleksiteit en grootte van ’n enkele sel kyk, lyk dit onwaarskynlik dat hierdie sel toevallig geskep is. (Komplekse selle het uit die amalgamasie van eenvoudiger komponente ontwikkel.) Nasienrubriek Kriterium Punte 4 2 3 4 Deeglikheid van Tot een derde van Ongeveer die Alle Alle hoofonderwerpe inhoud potensiéle detail helfte van hoofonderwerpe gedek. gemeld. potensiéle detail gedek. Brondetail baie na aangehaal. Ongeveer aan volle potensiaal. driekwart van potensiéle detail gemeld. Een voorbeeld van belangrike inligting buite die bronne. Ten minste twee of meer belangrike voorbeelde van belangrike inligting buite die bronne. Relevante inhoud Meestal afdwaling en/of herhaling. Ongeveer die helfte is afdwaling en/of herhaling. Herhaling grootliks vermy. Geringe afdwaling. Geisoleerde gevalle van geringe herhaling. Geen afdwaling nie. Stawende argumente vir die standpunt ingeneem Skryfwerk bestaan uit feite met min skakeling of redenasie. Redenasie verkeerd. Geen vaste standpunt ingeneem nie maar redeneer rasioneel oor “vir” en “teen”. Redenasie korrek maar langdradig Staaf die standpunt. Redenasie is duidelik maar effens langdradig. Geringe foute in vloei. Stewig maar nie Staaf ’n duidelike standpunt sterk. Redenasie is baie duidelik en bondig. Vloei is logies en toon bewys van deeglike beplanning (geen nagedagtes © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 114

ONDERWERP 6 Evolusie deur natuurlike seleksie en moeilik om te volg. Een paragraaf onlogies geplaas. Gewone argument met mate van skakeling. dwingend nie; skakels ontbreek soms. Geen nuwe inligting in gevolgtrekking nie. nie). Dwingend, met gereelde gebruik van skakeltaal. Geen nuwe inligting in gevolgtrekking nie. Verwys na ten minste een voorval van vooroordeel, anekdote, onwaar argument, emotiewe taal, ens. waar dit relevant is. Billikheid van Een teenstrydige Teenstrydige Teenstrydige argument teen die | mening verskaf. menings dikwels menings gereeld standpunt Meriete van gegee. gegee. ingeneem teenstrydige Een geval van ’n Paar (twee of mening nie gegee | meriete van meer) gevalle van nie. teenstrydige meriete van mening gegee. teenstrydige menings gegee. Posisie Duidelike besluit geneem. Aanbieding Skryfwerk is feitlik | Toon is Toon is Toon uiters volwasse onverstaanbaar. inkonsekwent konsekwent en en geskik vir Taal buitengewoon | en/of plek-plek geskik vir wetenskaplike swak. ontoepaslik. wetenskaplike argument. Ontoepaslike Taalisswak maar | argument. Uitstekende en taalgebruik. toepaslik. Goeie en toepaslike taal. Geen terminologie nie. Inleiding en slot daar, ongeag hoe swak. toepaslike taal. Redelike goeie gebruik van terminologie. Inleiding en slot het meriete. Paar veralgemenings maar nie oordrewe nie. Goeie gebruik van terminologie. Korrekte paragrawe en goeie oorgang. Interessante inleiding, bevredigende slot. Geen groot veralgemenings nie. (20) TOTALE PUNT: 100 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 115

KENNISAREA 4 Diversiteit, verandering en kontinuiteit Oorsig © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 116

ONDERWERP 7 Menslike evolusie Eenheid 1 tot 4 1 eienskappe wat deur die primate gedeel word ¢ Primate is die ape en mense. ¢ Die fossielprimate en mensagtige vorms, ape en mense word hominiede genoem. Regop houding Groot brein en skedel relatief tot hulle liggaamsmassa Vergrote dele van die brein wat inligting van die hande en 08 prosesseer 08 voor in kop (gee binokulére visie/stereoskopiese visie) — - \ Ve met keelselle (kleurvisie) fee) Verswakte reuksintuig Net twee tepels Lang bo-arms Vrylik bewegende arms Elmbooggewrigte wat rotasie van voorarm moontlik maak Vermoé om hande ten minste 180° te roteer Plat naels pleks van kloue Teenoorstaande duime wat in teenoorgestelde rigting as hulle vingers werk Figuur 41 Ooreenkomste tussen mense en die Afrika-ape 2 Verskille in gesigseienskappe vorm en skuinste van voorkop grootte en vorm van breinkas yorm van wenkbrourif grootte van slagtande grotte van gaping tussen voortande en slagtande mate van prognatisme (langkakigheid) posisie van foramen magnum Homo sapiens (mens) Gorilla (aap) Australopithecus (voorganger) Figuur 42 Die verskil tussen die gelaatstrekke van mense en drie verwante primate © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 117

ONDERWERP 7 Menslike evolusie 3 Verskille in algemene anatomie Tabel 23 Vergelyking van verskillende anatomiese eienskappe tussen mense en Afrika-ape Eienskap Afrika-aap Mens Grootte en posisie van slagtande Goed ontwikkeld en staan uit van ry tande Soortgelyk aan ander tande wat grootte betref en in lyn met ander tande Spasies tussen tande Groter spasies tussen die tande Kleiner spasies tussen die tande of geen spasies nie Kakebeen Kakebene met tande in Kakebene met tande in ’n geronde reghoek/U-vorm Uitstaande kromming Kakebeen minder kakebeen (prognaties) uitstaande (nie rognaties nie) Tandemalje Dun lagie emalje Dik laag emalje Skedelkapasiteit Kleiner skedel Na verhouding groot skedel Foramen magnum Open in die posterior van die skedel Open die basis van die skedel Wenkbrouriwwe Opvallende wenkbrouriwwe Wenkbrouriwwe minder opvallend ontwikkelde ken Wangbene Groot wangbene Na verhouding korter wangbene Tibia Dun en skuins Minder skuins Ribbekas Breed en strek verby ruggraat Breed en strek verby ruggraat Scapula Aan die agterkant met die Aan die agterkant met die skouergewrigte na die kante gerig | skouergewrigte nadie kante gerig Bekken Smal bekken Breér bekken Voet Groottoon divergent (apart van Groottoon naby ander vier kleiner ander tone) en opponeerbaar tone en wys vorentoe; hakbeen is (grypvoet); hakbeen is relatief relatief groter kleiner Ken Onderkaak het ’n goed Onderkaak het ’n swak ontwikkelde ken 4 Kenmerke uit fossielbewyse ¢ Paleontoloé doen navorsing oor en bestudeer hominiedfossielbewyse. e ’n Paar kenmerke wat gebruik word om hominiedfossiele te vergelyk, is: ¢ Tweevoetigheid (ruggraat en bekkengordel) — Ape loop op al vier ledemate. Mense loop net op twee ledemate (voete). Bekkengordel — By ape is die bekken lank en smal. By mense is die bekkengordel breed en plat in ’n vlak bakvorm sodat hulle regop kan loop. Ruggraat — Ape se ruggraat leun vorentoe sodat hulle makliker op vier ledemate kan loop. Mense se ruggraat is vertikaal en sigmoied (S-vormig) om die bekken, bene en voete direk onder die abdomen te plaas, wat tweevoetigheid moontlik maak. e Foramen magnum - By ape is die foramen magnum aan die agterkant van die skedel geleé en maak na agter en onder oop. By mense is die foramen magnum aan die onderkant van die skedel en maak direk na onder oop. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 118

ONDERWERP 7 Menslike evolusie ¢ Breingrootte — Ape se skedel is ongeveer 400 cm3. By mense is dit ongeveer 1 300 cm3. ¢ Tande — Ape het groter kakebene, groot kiestande en slagtande. Mense se kakebene is parabolies en hulle het kleiner kiestande en oogtande. e Prognatisme — Ape se gesig steek vorentoe uit. Mense se gesig is plat. ¢ Vorm van verhemelte - Ape het reghoekige verhemeltes. Mense se verhemeltes is parabolies. ¢ Skedel- en wenkbrouriwwe - Ape het duidelike riwwe op hulle skedels: sagitale riwwe en die wenkbrouriwwe. Mense s’n is minder prominent. 5 Genetiese bewyse: Mitochondriale en Y-chromosoom-DNS e Y-chromosoom-DNS word gebruik om die manlike voorouerskap na te spoor. ¢ Mitochondriale DNS (mtDNS) word gebruik om vroulike voorouerskap na te spoor. ¢ Mense stam na bewering af van ’n gemeenskaplike tipe vrou genaamd die Afrika Eva. 6 Kulturele getuienis en die maak van gereedskap ¢ Mense het ten minste 2,5 miljoen jaar gelede die eerste keer gereedskap gemaak, aan die begin van die sogenaamde Steentydperk. ¢ Die gebruik van gereedskap het voeding verbeter en tot veranderinge in sosiale gedrag gelei. e¢ Homo habilis toon die eerste gebruik van gereedskap. 7 Die drie fases van hominiedevolusie Tabel 24 Die drie fases van hominiedevolusie Fase Spesie Tydperk 1 Ardipithicus Ardipithicus ramidus 5 tot 4 miljoen jaar gelede 2 Austropithecus Australopithecus anamensis 4,2 tot 3,9 miljoen jaar gelede Australopithecus afarensis 4 tot 2,7 miljoen jaar gelede Australopithecus africanus 3 tot 2 miljoen jaar gelede Australopithecus robustus 2,2 tot 1,6 miljoen jaar gelede 3 Homo Homo habilis 2,2 tot 1,6 miljoen jaar gelede Homo erectus 2,0 tot 0,4 miljoen jaar gelede Homo sapiens archaic 400 tot 200 duisend jaar gelede Homo sapiens neandertalensis 200 tot 30 duisend jaar gelede Homo sapiens sapiens 200 duisend jaar gelede tot vandag © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 119

ONDERWERP 7 Menslike evolusie 8 Die Afkomstig uit Afrika-hipotese Die Afkomstig uit Afrika-hipotese dui aan dat elke mens van ’n klein groepie individue in Afrika afstam. Nadat Homo erectus uit Afrika gemigreer het, het die verskillende bevolkings geisoleerd geraak en kon nie kruisteel nie. Dit het hierdie bevolkings toegelaat om onafhanklik aan te pas. Oos-Afrika lyk na die waarskynlikste plek waar die mens se voorouers ontstaan het omdat genetiese bewyse toon dat alle mense buite Afrika groepe gene met mense uit Oos-Afrika deel. Die bewyse van die eerste antieke mense, die vroegste lede van die genus Homo, kom uit fossiele wat in Oos-Afrika ontdek is en tussen 1,9 en 2,4 miljoen jaar oud is. Die oorsprong van Homo sapiensis een plek. Wetenskaplike | Fossiel Waar ontdek Jaarontdek | Foto Eienskap en ouderdom Michel Brunet | Toumai Tsjad 2001 Posisie van foramen enspanmaats | Sahelanthropus 6-7 miljoen magnum ver na voor dui op tchadensis jaar oud tweebenigheid | Raymond Dart | Taungkind ‘Taung, 1924 Foramen magnum ver na Australopithecus | Noord-Kaap, 2,6-2,8 voor - tweebenig, dentisie africanus Suid-Afrika miljoen jaar van ‘n menslike baba, oud geronde kop, voorkop minder skuins Robert Broom | Mev Ples | Sterkfonteingrotte, | 1947 Foramen magnum ver na Australopithecus Suid-Afrika 2,6 miljoen voor - tweebenig, dentisie africanus jaar oud van'n mens, geronde kop, voorkop minder skuins Maryen Louis | Handige man | Olduvai Gorge in 1960 Kleiner wenkbrouriwwe, Leakey Homo habilis Tanzanié 2,5 miljoen meer mensagtige tande, jaar oud platter gesig, meer geronde _ kop en breingrootte 650 - 800 cm3 | Tweevoetige dier MaryLeakey | Laetoli-voetspore LaetoliinTanzanié 1978 ae 3,6 miljoen | | jaar oud LeeBergeren | Karabo | Grottenaby Malapa | 2008 Kenmerke van sowel Brett Eloff Australopithecus | indie Wiegvandie — 1,95 miljoen primitiewe aapagtige sediba |“ Mensdom, Suid- jaar oud spesie as latere mense Aftika | Donald Lucy | Ethiopié 1974 Posisie van foramen Johanson, Yves | Australopithecus 3,2 miljoen magnum ver na voor dui op CoppanenTim | afarensis jaar oud | tweevoetigheid White | “TF Dreyer ‘Florisbadman —_Florisbad, Vrystaat, =| | Geronde kop Homo Suid-Afrika 250 000 jaar heidelbergensis oud Ronald Clarke Little Foot |Sterkfonteingrotte, | 1994 Het op die gronden in Australopithecus Suid-Afrika bome beweeg, toon dus eienskappe van aap en mens Figuur 43 Fossielbewyse ter ondersteuning van die Afkomstig uit Afrika-hipotese © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 120

ONDERWERP 7 Menslike evolusie 9 Migrasie van Homo sapiens uit Afrika na die res van die wéreld ¢ Daar is drie breé, komplekse bane of migrasiepatrone: e Een groep het met die kus van Arabié, Indié en Suidoos-Asié langs beweeg totdat hulle Australié bereik het. e ’n Ander groep het deur Arabié beweeg en na Wes-Europa gemigreer. e Die derde groep het deur Arabié beweeg en gelei tot die takke wat tot menslike bevolkings in Noord-Europa, Sentraal-Asié, Indié, China en Noord- en Suid- Amerika gelei het. 1o Genetiese skakels e Individue wat dieselfde mutasie in hulle DNS het, moet dieselfde voorouer deel. e Hierdie mutasies dien as merkers van herkoms. Resultate van mitochondriale DNS en Y-chromosoom-DNS-studies dien as bewys van die Afkomstig uit Afrika-hipotese. ¢ Hierdie twee dele van die genoom word nie deur oorkruising en herverbinding met elke geslag verander nie. ¢ Dit word albei in dieselfde vorm aan die volgende geslag oorgedra. Mitochondriale Eva — Volgens hierdie hipotese het alle mense wat vandag leef dieselfde mitochondria geérf van ’n vrou wat ongeveer 160 000 jaar gelede in Afrika geleef het. Ons noem haar “Mitochondriale Eva”. mtDNS kom tydens seksuele voortplanting deur die ovum van vroue. Y-chromosoom Adam — alle mans wat vandag leef het hulle Y-chromosome geérf van ’n man wat ongeveer 140 000 jaar gelede geleef het, waarskynlik in Afrika. Hy word die “Y-chromosoom Adam” genoem. Y-chromosoom-DNS kom tydens seksuele voortplanting van die man. 11 Metodes wat gebruik word om die ouderdom van fossiele te bepaal e Relatiewe datering — Die ouderdom van die fossiel word uitgewerk deur te probeer uitvind hoe dit met die ouderdom van ’n ander fossiel of geologiese gebeurtenis soos ’n vulkaniese uitbarsting verband hou. ¢ Radiometriese datering — Radiometriese datering gee om ’n meer akkurate ouderdom vir ’n fossiel. Radioaktiewe isotope van sekere mineraalelemente word gebruik. Wetenskaplikes meet die getal radioaktiewe isotope in die fossiel of, meer algemeen, in die gesteente waarin die fossiele begrawe is. Die wetenskaplikes bereken die verhouding tussen die oorspronklike getal radioaktiewe isotope teenwoordig en die getal wat nou oorbly. Sodoende kan hulle uitwerk hoe lank gelede die fossiel gesterf het, of hoe lank gelede die gesteentelaag neergelé is. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 121

ONDERWERP 7 Menslike evolusie 12 Alternatiewe verklarings vir evolusie ¢ Kreasionisme - Kreasioniste baseer hulle idees op die volgende punte: e Alle vorms van lewe is deur ’n Opperwese geskep. ¢ Die organismes het sedert hulle skepping nie verander nie. e Verskillende vorms van lewe is ontwerp in spesifieke omgewings — hulle het nie daarby aangepas nie. ¢ Intelligente ontwerp (IO) — Hierdie verklaring is op die volgende idees gebaseer: ¢ Selle is te goed georganiseerd om op hulle eie te kon ontwikkel uit molekules wat self die gevolg van toevallige kombinasies was. ¢ Die verskille tussen verskillende organismes is te kompleks om uit ’n gemeenskaplike voorouer te kon ontwikkel . e Die diversiteit van lewe kon slegs plaasgevind het omdat elkeen baie slim (intelligent) ontwerp is. © Mense wat in IO glo, verkies om nie kreasioniste genoem te word nie omdat hulle glo dat hulle bewyse suiwer wetenskaplik is, en nie op geloof gegrond nie. ¢ Literalisme — Literaliste glo dat die Bybel of Koran, of ander godsdienstige geskrif, letterlik as waar beskou moet word en dat dit nie moontlik is dat daar foute in daardie boeke bestaan nie. ¢ Teistiese evolusie — Teistiese evolusie is die idee dat klassieke godsdienstige leringe oor God versoenbaar is met die wetenskaplike evolusieteorie. Teistiese evolusioniste glo dat daar ’n God is, dat God die skepper van die heelal en alle lewe is, en dat evolusie ’n proses binne die natuurlike heelal is. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 122

ONDERWERP 7 Menslike evolusie Vrae Vraag 1 a Verskeie antwoorde word vir elke vraag verskaf. Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies langs die vraagnommer neer. 1.1 Die tabel hieronder toon die getal verskille in die aminosuurvolgorde van die proteien albumien by vier spesies primate. Spesie primate Aap Gibbon Gorilla Mens Mens 32 14 8 (o) Gorilla 32 14 (o) Gibbon 32 ) Aap ° Watter twee spesies het volgens die resultate in die tabel waarskynlik laaste geskei? A Mense en ape B Gorillas en gibbons C Gibbons en ape D Gorillas en mense (2) 1.2 Die eienskap wat mense en ander primate NIE deel nie, is ... A opponeerbare duim. B vrylik-roterende arms. C kaal vingerpunte. D ’n plat gesig. (2) 1.3 Watter van die volgende eienskappe (i) tot (v) hieronder beskryf Afrika-ape? i breé bekken ii baie opvallende wenkbrouriwwe iii klein kakebeen met geen spasies tussen tande nie iv groot slagtande wat uitsteek v Klein skedel (i), (ii) and (iii) (ii), (iii) en (iv) (iii), (iv) en (v) (ii), (iv) en (v) (2) 0D OD PY © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 123

ONDERWERP 7 Menslike evolusie 1.4 Die Taungkind is ontdek deur .. A Robert Broom B Raymond Dart C Mary Leakey D Ronald Clarke (2) Vraag 2 Gee die korrekte wetenskaplike term vir elkeen van die volgende stellings. 241 Die studie van antieke mensagtige vorms. 2.2 ’n Ledemaat met vyf vingers. 2.3 ’n Absolute dateringsmeganisme van gesteentes. 2.4 ’n Diagram wat die moontlike evolusionére verwantskappe tussen groepe organismes toon. 2.5 Loop op twee bene. 2.6 ’n Moontlike verklaring vir ’n probleem wat ondersoek word. 2.7. Oorblyfsel van ’n liggaamstruktuur wat oorgeérf is maar glad nie gebruik of opvallend is nie. 2.8 Groot gat aan die onderkant van die skedel. 2.9 Onderste gedeelte van die gesig wat vorentoe uitsteek. 2.10 Verduideliking dat elke mens van ’n klein groepie individue in Afrika afstam. (10) Vraag 3 OO e—SCSCs Pas die items in KOLOM A by dié in KOLOM B. Kolom A Kolom B 3.1 Handige man A. Sahelanthropus tchadensis 3.2 Taungkind B. Australopithecus afarensis 3.3 Lucy C. Homo sapiens 3.4 Florisbad-man D. Australopithecus sediba 35 Toumai E. Homo habilis 3.6 Karabo F. Australopithecus africanus (6) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 124

Mens sakrum Australopithecus foramen magnum sakrum Sjimpansee sakrum Skedel en bekken van ’n mens, Australopithecus en sjimpansee

’N VEREENVOUDIGDE OPSOMMING VAN DIE GESKIEDENIS VAN HOMINIEDE Homo Homo sapiens Homo erectus habilis Australopithecus A. robustus afarensis B A Sjimpansee 5 4 3 2 1 0 Tyd (miljoen jaar)

ONDERWERP 7 Menslike evolusie 5.7 Verduidelik waarom ons nie seker kan wees dat die evolusionére verhoudings wat in die diagram getoon word, heeltemal korrek is nie. (2) Vraag 6 a In ’n ondersoek het ’n biotegnoloog sjimpanseebloed vir ’n haas ingespuit. Die haas se immuunstelsel het die sjimpanseebloedproteien as vreemd herken en teenliggaampies geproduseer. Die haas se teenliggaampies is onttrek en as ’n serum ontwikkel. Wanneer die serum by bloedmonsters van ’n verskeidenheid diere in verskillende proefbuise gevoeg word, vorm ’n neerslag. Hoe meer van die neerslag vorm, hoe nader is die dier aan die sjimpansee verwant. Bestudeer die tabel hieronder wat die persentasie neerslag toon wat in hierdie ondersoek gevorm is en beantwoord die vrae wat volg. Dierespesie Persentasie neerslag gevorm Gorilla Baie hoog Bobbejane Hoog Aap Matig Vark Baie laag 6.1 Wat is die samestelling van die serum? (2) 6.2 Volgens die inligting hierbo, watter dier is die minste aan sjimpansees verwant? Gee ’n rede vir jou antwoord. (2) 6.3 Formuleer ’n hipotese vir die ondersoeke hierbo. (2) 6.4 |Noem TWEE veranderlikes wat in hierdie ondersoek konstant gehou moes word. (2) Vraag 7 —“CSSCSC‘(‘(CSCC(‘éC Beskryf die anatomiese ooreenkomste en gesigsverskille tussen Afrika-ape en mense wat gebruik word as bewys van gemeenskaplike voorouers tussen lewende hominiede. (20) TOTALE PUNT: 65 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 127

ONDERWERP 7 Menslike evolusie Antwoorde op vrae Vraag1 Verskeie antwoorde word vir elke vraag verskaf. Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies langs die vraagnommer neer. 11 DY (2) 12. DY (2) 13. DYY (2) 14 BYY (2) Vraag 2 2.1 paleontologie” 2.2 pentadaktiel 2.3. tadiometries ¥ 2.4 filogenetiese boom ¥ 2.5. tweevoetig ¥ 2.6 hipotese ¥ 2.7 vestigiale Y 2.8 foramen magnum Y 2.9 prognatisme ¥ 2.10 Afkomstig uit Afrika (10) Vraag 3 a 31 EY 32 FY 33 BY 34 CY 35 AY 36 DY (6) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 128

ON 4 4.2 43 44 5.1 5.2 5:3 5-4 55 DERWERP 7 Vraag 4 Menslike evolusie Verskille tussen die skedel en bekken van ’n mens en ’n sjimpansee Mens Sjimpansee Klein wenkbrouriwwe ¥ Groot wenkbrouriwwe ¥ =z | Plat gesig Vv Prognatiese gesig ¥ g Paraboliese verhemelte Y Reghoekige verhemelte V Foramen magnum in middel van skedel ¥ Foramen magnum aan agterkant van skedel v § | Vlak, breé bekken ¥ Lang bekken ¥ g 3 | Sakrum wyd ¥ Sakrum smal ¥ (2 paar vir skedel en 2 paar vir bekken) (4) (1 vir tabel en opskrif) (1) Australopithecus V en mens ¥ (2) Die bekkengordel breed en plat in ’n vlak bakvorm Y om die gewig van die bolyf te dra wanneer hulle loop. “ (2) Kraniumvolume van Australopithecus is kleiner as dié van die mens. Gesig steek meer uit as dié van die mens. “ (a) Vraag 5 4,6-4,8 miljoen jaar gelede ¥ tweevoetigheid ¥ Australopithecus afarensis “ Little Foot Mev. Ples Taungkind Kaal vingerpunte. Y Lang arms ¥ Vrylik-roterende arms ¥ Stereoskopiese sig Oé met keéls (benewens stafies) Y Groot breinvergeleke met liggaamsmassa “ (a) (a) (a) (enige 2) (2) Dele van die breinsentrums wat inligting van die hande en oé verwerk, is vergroot Y Olfaktoriese breinsentrums Y Min nakomelinge ¥ (enige 4) (4) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 129

ONDERWERP 7 Menslike evolusie 5.6 5-7 6.1 6.2 6.3 6.4 Anatomie ¥ Genetika” BiogeografieY Paleontologie” (enige 2) (2) Fossiele is onvolledig. Klein getalle versamel. Hulle is op verskillende plekke regoor die wéreld gevind. ¥ (enige 2) (2) Vraag 6 a Die serum bevat teenliggaampies V teen sjimpanseeproteien. Y (2) Varkv Dit vorm slegs ’n baie lae % VY neerslag wanneer die bloed aan serum blootgestel word. (2) ’n Hoé persentasie Y neerslag wat gevorm word, dui ’n noue verwantskap Y met sjimpansees aan. (2) OF ’n Lae persentasie Y neerslag wat gevorm word, dui ’n ver verwantskap Y met sjimpansees aan. (2) OF ’n Hoé persentasie Y neerslag wat gevorm word, dui ’n swak verwantskap Y met sjimpansees aan. (2) OF ’n Lae persentasie Y neerslag wat gevorm word, dui ’n sterk verwantskap Y met sjimpansees aan. (2) temperatuur “, pH Y, konsentrasie van serum. “ hoeveelheid serum en bloed dieselfde ¥ (enige 2) (2) Vraag 7 Anatomiese ooreenkomste: Mense en ape toon die volgende anatomiese ooreenkomste: Kaal vingerpunte. “ Plat naels in plaas van kloue “ Teenoorstaande duime wat in teenoorgestelde rigting as hulle vingers werk ¥ Lang arms ¥ © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 130

ONDERWERP 7 Menslike evolusie Vrylik-roterende arms ¥ Elmbooggewrigte wat rotasie van voorarm moontlik maak “ Vermoé om hande ten minste 180° te roteer “ 0é aan voorkant (gee binokulére/stereoskopiese sig) “ Kleursig/oé met keéls (benewens stafies) Regop liggaamshouding Y Groot brein en skedel vergeleke met hulle liggaamsmassa V Breinsentrums wat inligting van die hande en oé verwerk, is vergroot ¥ Kleiner reuk/olfaktoriese breinsentrums Y Twee tepels ¥ (10 maks) (10) Gesigsverskille: Mens Afrika-ape Klein wenkbrouriwwe ¥ Groot wenkbrouriwwe ¥ Plat gesigY’ Uistaande/prognatiese gesig Paraboliese verhemelte Y Reghoekige verhemelte Y Kleiner oogtande ¥ Groot slagtande wat uitsteek ¥ Gladde, ronde kakebene ¥ Reghoekige kakebene ¥ Kort wangbene ¥ Groot wangbeneY Goedontwikkelde ken ¥ Swak ontwikkelde kenY (5 paar) (10) TOTALE PUNT: 65 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 131

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening Oorsig Hierdie is ’n hersieningsonderwerp (van Kennisarea 3 Omgewingstudie) en jy moet deur jou Graad 11-aantekeninge werk om vir die eindeksamen voor te berei. In hierdie onderwerp hersien jy die volgende uit Graad 11: ¢ Die atmosfeer en klimaatsverandering koolstofdioksied-emissies en die vermindering van jou koolstofvoetspoor metaan-emissies ontbossing die kweekhuiseffek en aardverwarming e Beskikbaarheid van water damme, verlies van vleilande en swak boerderypraktyke droogtes en oorstromings eksotiese plantasies en uitputting van die watertafel boorgate en hulle effek op akwifere hoe water vermors word watergehalte en besoedeling van huishoudelike, industriéle, landbou- en mynbouvoorraad siektes, eutrofisering en alge-opbloeiing termiese besoedeling watersuiwering en herwinning eksotiese plante ¢ Voedselsekuriteit eksponensiéle groei van die menslike bevolking droogtes en oorstromings as gevolg van klimaatsverandering swak boerderypraktyke en die effek van eksotiese plante verlies van wildvariéteite en impak op die genepoel geneties-gemanipuleerde voedsel en vermorsing van voedsel Verlies van biodiversiteit — die sesde uitwissing habitatvernietiging, wildstropery en oorname deur eksotiese plante inheemse kennisstelsels en volhoubaarheid e Wegdoening van vaste afval herwinning en bestuur en rehabilitasie van stortingsterreine gebruik van stortingsterrein-metaan wegdoening van kernafval. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 132

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening 1 Die atmosfeer en klimaatsverandering ¢ Menslike optrede het kweekhuisgasse (KHG’s) vermeerder. e Daar is twee hoofmaniere waarop dit gebeur: ¢ mense brand fossielbrandstowwe, wat CO2-vlakke verhoog ¢ ontbossing (kweek-en-kap) deur mense wat die opname van CO: deur bome vir fotosintese verminder ¢ ontbossing deur mense deur middel van kap-en-brand verhoog die vlakke van CO. in die atmosfeer. ¢ Metaangas- (CH,-) emissies is deel van aardverwarming. ¢ Mense se aktiwiteite wat bronne van metaan-emissies is, sluit in: e ontbranding van olie en natuurlike gas ¢ steenkoolmynbou e rioolvuil e ontbindende afval in opvulterreine e ontbossing e Landbou - diere en afval. Die osoonlaag beskerm die lewe op die Aarde teen die skadelike effek van ultraviolet- (UV-) straling van die Son. CFC's vernietig osoon. 2 Beskikbaarheid van water e ’n Aantal faktore beinvloed watervoorraad: ¢ semi-droé gebiede met lae, wisselvallige reénval ¢ hoé-afloopstreke ver van die areas waar die vraag is ¢ grondwater in akwifere is dikwels die vernaamste bron in landelike gebiede, maar is beperk en dikwels van ’n swak gehalte ¢ opvanggebiede is oorgroei met eksotiese plantegroei, wat meer water as natuurlike plantegroei gebruik e beperkte watervoorraad van ’n geskikte gehalte. Vernietiging van vleilande deur landbougrond en dambou destabiliseer die omgewing en verwyder biodiversiteit. Vleilande is ook natuurlike filters van besoedelde water. ¢ Swak boerderypraktyke misbruik waterbronne, wat lei tot droogte, verwoestyning, oorstromings as gevolg van afloop wat die gevolg is van erosie. e Eksotiese plante gebruik meer water as inheemse plante, wat die watertafel laat opdroog. ¢ Mynbou en nywerhede gebruik oormatige hoeveelhede water, met beperkte herwinning. e Huishoudelike vermorsing van water misbruik en verminder die beskikbaarheid van water. Water word oorverhit in nywerhede, wat die biotiese diversiteit en gehalte verminder. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 133

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening 3 Voedselsekuriteit ¢ Daar is sewe aspekte wat tot ’n gebrek aan voedselsekuriteit bydra: e klimaatsverandering en voedselsekuriteit: droogtes en oorstromings ¢ menslike bevolkingsontploffing en voedselsekuriteit e skadelike landboupraktyke indringer eksotiese plante ¢ verlies van wilde plantvariéteite ¢ geneties gemodifiseerde organismes ¢ vermorsing. 4 Verlies van biodiversiteit — die sesde uitwissing ¢ Die oorsake van ’n verlies aan biodiversiteit is: ¢ Habitatvernietiging — boerderymetodes, groter menslike bevolking en die bou van dorpe, gholflandgoede, besoedeling, ontbossing, gronderosie, brande, aardverwarming, beperking van migrasiepatrone. ¢ Wildstropery — renosterhoring, olifant-ivoor, gorillas en sjimpansees, wildsvleis, velle en perlemoen, verwydering van bedreigde inheemse plante. Eksotiese indringerplante — groei van indringers, gebruik meer water, verwydering van inheemse dierebevolkings wat nie by die eksotiese plantegroei aangepas is nie. ¢ Beperkte gebruik en misbruik van inheemse kennis — Misbruik van beperkte bronne, of gebrek aan wetenskaplik-getoetste en bevestigde kennis en geneesmiddels of medisinale waarde van inheemse plante. 5 Wegdoening van vaste afval e Die meeste vaste afval beland op stortingsterreine: oop stortingsterreine en opvullingsterreine. ¢ Vaste afval tas waterstelsels en biodiversiteit aan. e Vaste afval is ook ’n gesondheidsgevaar. ¢ Kernafval wat deur kernkragaanlegte veroorsaak word, word ondergronds of onderwater gestoor. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 134

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening Vrae Vraag 1 Verskeie antwoorde word vir elke vraag verskaf. Kies die korrekte antwoord. Skryf slegs die letter van die antwoord wat jy kies langs die vraagnommer neer. 11 Die vernaamste oorsaak vir die toename in die hoeveelheid CO; in die Aarde se atmosfeer is ... A groter wéreldwye primére produksie. B groter wéreldwye staandevoorraad-biomassa. C toename in die hoeveelheid infrarooistraling. D die brand van groot hoeveelhede hout en fossielbrandstof. (2) 1.2 ’n Natuurlike bevolking plante kan as volhoubaar beskou word indien ... A die lede van die gemeenskap genoeg kan versamel om hulle gesinne te voed. die lede van die gemeenskap kan verkoop wat hulle versamel. C die plantbevolking herstel sodat plante in die toekoms weer geoes kan word. D dit nie die toeristepotensiaal van die gebied benadeel nie. (2) 1.3 Die gebruik van natuurlike vyande om die verspreiding van eksotiese plantegroei te beheer, is ... A biologiese beheer. B meganiese beheer. C chemiese beheer. D al bogenoemde. (2) 1.4 Watter van die volgende lugbesoedelstowwe is daarvoor bekend dat dit suurneerslag (suurreén) veroorsaak? A metaan B swaeldioksied C koolstofdioksied D CFC's (2) 1.5 Osoonvernietiging word veroorsaak deur ... A CFC's. B metaan. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 135

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening C koolstofdioksied. D koolstofmonoksied. (2) 1.6 Rookmis word gevorm deur ... A rook en mis. B mis en wind. C rook en sand. D wind en sand. (2) 1.7 Die besoedelstowwe wat deur die uitlaatpype van motors vrygestel word, is ... A waterdamp en swaeldioksied. B metaan en koolstofdioksied. C loodoksied en koolstofmonoksied. D aanhoudende organiese besoedelstowwe. (2) 1.8 Watter siekte kan deur lugbesoedeling veroorsaak word? A ulkusse B asma C masels C sproei (2) 1.9 Die inaseming van ’n oormaat koolstofmonoksied veroorsaak ... A spierkrampe. B ’n verswakte senustelsel. C uitslag. D hoofpyn en duiseligheid. (2) 1.10 Organismes wat rioolvuilbesoedelde waterliggame aandui, is ... A fungi. B visse. C. kolivorms. D varings. (2) 1.11 Watter van die volgende prosesse is by die eutrofikasie van waterliggame betrokke? A loging B afloop C presipitasie D al bogenoemde (2) 1.12 Watter van die volgende organismes is goeie aanwysers van skoon © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 136

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening waterliggame? A eendagsvlieg- en steenvliegpapies B blougroenalge en slykwurms C waterslakke en slykwurms D waterhiasinte en blougroenalge (2) 1.13. Watter van die volgende stowwe is karsinogeniese (kanker-veroorsakende) besoedelstowwe? A koolstofdioksied B metaan C radioaktiewe stowwe D bioplastiek (2) (26) Vraag 2 Gebruik die korrekte wetenskaplike terme wanneer jy hierdie vrae beantwoord. 2.1 Die chemiese verbinding wat die osoonlaag in die atmosfeer afbreek. (1) 2.2 Die versameling gasse wat onder die stratosfeer aangetref word. (4) 2.3 Vorm van besoedeling wat voorkom wanneer swaeldioksied-emissies in die atmosfeer met water reageer. (4) 2.4 Die wettige doodmaak van diere om hulle bevolkings in balans te hou. (4) 2.5 Menslike industriéle aktiwiteite soos visvang en boer. (1) 2.6 Die gasse wat die gat in die osoonlaag veroorsaak. (4) 2.7 Die effek wat ontstaan wanneer kweekhuisgasse die verlies van straling vanaf die Aarde in die atmosfeer voorkom. (4) 2.8 Die volgehoue verwydering van plante en bome. (4) 2.9 Die deurlopende beperkte beweiding van weiding. (4) 2.10 Die toename in die konsentrasie van ’n gifstof in opeenvolgende vlakke van ’n voedselketting. (1) 2.11 Die algemeenste aanhoudende organiese besoedelstof wat in waterliggame aangetref word en wat in die meeste dele van die wéreld verban is. (4) 2.12 Die onwettige vang of doodmaak van endemiese diere vir liggaamsdele. (4) 2.13. Suid-Afrikaanse plante en diere. (4) (13) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 137

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening Vraag 3 a Verskeie stellings word hieronder verskaf. Besluit of elke stelling wetenskaplik korrek is. Skryf die woord “Waar” of “Onwaar” langs elke vraagnommer om jou besluit aan te dui. 3.1 Die atmosfeer bevat suurstofgas, waterdamp, koolstofdioksiedgas. (1) 3.2 Suurreén vorm wanneer swaelwaterstofgas en swaeldioksied in die atmosfeer met water reageer. (1) 3.3 Uitdunning is die kweek van inheemse plante. (1) 3.4 Sekondére menslike industriéle aktiwiteite is visvang en boer. (4) 3.5 Chloorfluoorkoolstowwe (CFC’s) is vir die gat in die osoonlaag verantwoordelik. (1) 3.6 Aardverwarming vind plaas wanneer koolstofdioksied en ander kweekhuisgasse die verlies van straling vanaf die Aarde in die atmosfeer voorkom. (4) 3.7 Die balans van koolstofdioksied en suurstof word deur ontbossing versteur. (4) 3.8 Oorbeweiding veroorsaak ontbossing. (1) 3.9 Die toename in getalle van organismes in ’n voedselketting staan as bioversterking bekend. (1) 3.10 DDTis’nchloorfluoorkoolstof (CFC). (4) 3.11 Wildstropery is die onwettige vang of doodmaak van endemiese diere vir liggaamsdele. (1) 3.12 “Rooibostee” is ’n inheemse plant. (4) (12) Vraag 4 Pas die frases in Kolom 1 by die wetenskaplike terme in Kolom 2. Verskaf slegs die letter van die ooreenstemmende woord langs die vraagnommer. KOLOM1 KOLOM 2 4 Aardverwarming A Termoklien 4.2 Bioversterking B Muti 4.3 Gebrek aan suurstof in waterliggame Cc Protea 44 Eksotiese plant D Ontbossing 4.5 Inheemse plant E CFC's 4.6 Stropery F Suurreén 47 Onwettige gebruik van liggaamsdele G Eutrofikasie 4.8 Skade aan baksteengeboue H Voedsel 4.9 Verwydering van plantegroei | lvoor 4.10 Meer erosie J DDT © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 138

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening K Waterhiasint L Verwoestyning Vraag 5 (10) Die tabel hieronder toon die hoeveelheid vaste afval wat oor ’n tydperk van ses jaar in ’n dorp gegenereer word. Bestudeer die tabel hieronder en beantwoord die vrae daarna. JAAR TOTALE VASTE AFVAL (ton) 1999 | 255 2000 276 2001 | 300 2002 | 330 2003 388 2004 428 5.1 Trek ’n staafgrafiek om die data in die grafiek hierbo voor te stel. 5.2 Watter algemene verband word aangedui deur die grafiek wat jy getrek het? (8) (a) 5.3. In watter jaar was die hoeveelheid vaste afval wat gegenereer is, die hoogste? (1) 5.4 Wat is die verskil tussen die hoeveelheid afval wat in 2001 en 2003 gegenereer is? Toon ALLE berekeninge. 5.5 Noem TWEE hoofbronne van die dorp se vaste afval. 5.6 Watter strategieé kan die munisipaliteit aanwend om die toename in die (2) (2) munisipale vaste afval te bestuur? Noem TWEE strategieé en hulle impak op die omgewing. Vraag 6 (4) (18) ee Die grafiek hieronder toon aangemelde gevalle van waterverwante siektes wat kinders in die landelike gebiede van ’n provinsie in ’n jaar aantas. Bestudeer die grafiek en beantwoord die vrae wat volg. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 139

Persentasie aangemelde gevalle van waterverwante siektes wat kinders in ’n provinsie in ’n jaar aantas Persentasie gevalle aangemeld Waterverwante siektes

invloei van rioolvuil onbekende organisme 40 35 Bevolkingsgrootte (gram) 30 alge 25 20 15 10 5 0 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50 55 60 65 70 DistaAfstand rivieraf (meter)

gewasreste dieremis hout steenkool Cost keroseen Emissies Koste Emissions VPG elektrisite

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening besoedeling verbind? (4) 9.6.2 Waarom sal klein kinders jonger as vyf aan infeksies as gevolg van besoedeling ly? (1) 9.7. _- Veronderstel dat biomassabrandstowwe steeds vir kook- en verhittingsdoeleinde gebruik moet word, en beskryf TWEE goedkoop maniere waarop mense wat in hierdie huise woon die negatiewe effek van binnenshuise besoedelstowwe op jong kinders kan verminder. (2) (13) Vraag 10 OO e—SCSCs Die meeste waterorganismes kry hulle suurstof direk uit die water. Wisselende watertemperature het verskillende uitwerkings op organismes. Stuurstofinhoud in water is hoér by laer watertemperature en in lopende water. Hoér temperature het ’n voordelige effek op die liggaamsprosesse van plante en diere omdat dit hulle metaboliese tempo of energieproduksie versnel, wat dan groei kan vermeerder. 10.1 _ Riviere en riviermondings kan besoedel word deur warm water wat deur die koeltorings van kragstasies vrygestel word. Stel voor hoe termiese besoedeling die dood van waterorganismes kan veroorsaak. (2) Die doedoe, Urothoe, is ’n klein skaaldier wat in riviermondings leef. ’n Ondersoek is gedoen om die uitwerking van termiese besoedeling op die groei van die Urothoe te bepaal. Grafiek 1 hieronder toon die resultate van die studie. Grafiek 1: Gemiddelde koplengte van Urothoevan Junie 1967 tot September 1968. 44 10 09 0.8 07 0.6 0.4 03 Z 0.2 oat Gemiddelde koplengte/mm T | | ‘ | Jun Jul Aug Sep Okt Nov Des Jan Feb Mt Apr Mei Jun Jul Aug Sep 1967 1968 Sleute! Maande —— Bevolking aan warm water van kragstasie blootgeste! ——— Onaangetaste bevoiking in riviermonding © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 143

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening 5.2 Vergelyk die koplengtes van die twee bevolkings aan die begin van Januarie 1968 en stel ’n verklaring vir die verskil voor. (4) Grafiek 2 hieronder toon die effek van termiese besoedeling vanaf die begin van Maart tot die einde van Augustus 1968 op die persentasie vroulike doedoes wat eiers dra. Wyfies dra slegs in die broeiseisoen eiers. Grafiek 2: Die effek van termiese besoedeling vanaf die begin van Maart tot die einde van Augustus 1968 op die persentasie vroulike doedoes wat eiers dra 50 Sleutel Bevolking aan warm t water van kragstasie | blootgestel | 40 t | =—— Onaangetaste bevolking in riviermonding 30 : \ Persentasie wyfies wat eiers dra Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep 1968 Maande 5.3 Hoe kan jy die verskil tussen die twee krommes verklaar? (4) 5.4 Dink jy termiese besoedeling is ’n voor- of ’n nadeel vir doedoes? Gee ’n rede vir jou antwoord. (4) ’n Kernkragstasie is gebou naby ’n riviermonding waar visse doedoes en hulle eiers jag. Ongeveer tien jaar nadat die kernkragstasie in bedryf gestel is, het vissermanne opgemerk dat hulle reusagtige visse vang, visse wat twee keer so groot was as voor die kernkragstasie gebou is. Die vissermanne was bly oor die vangste omdat hulle die vis wat hulle gesinne nie kon eet nie, kon verkoop. Wetenskaplike ondersoeke het later getoon dat die kernkragstasie vir die termiese besoedeling en die vrystelling van radioaktiewe materiaal in die riviermonding verantwoordelik was. 5.5 Gee ’n rede waarom die plaaslike mense nie die reusagtige visse moet eet nie. (2) (16) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 144

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening Vraag 11 a Tussen 1882 en 1952 het die verhouding van die Aarde se grondoppervlak wat as woestyn geklassifiseer is, van 9,4% tot 23,3% toegeneem. Die verskuiwing na woestyne duur steeds voort. Die gebiede wat die meeste geraak word, is die semidroé grond om die rand van woestyne, soos die Sahel, die gordel grond wat suid van die Saharawoestyn in Afrika lé. Reénvalrekords uit die Sahel toon dat reénval vir die laaste 20 jaar van die studie onder gemiddeld is, en dat die afname al erger raak. Die agteruitgang van semidroé grond tot woestyn word verwoestyning genoem. Bestudeer die grafiek hieronder en beantwoord die volgende vrae. Bogemiddeld Vlak van gemiddelde reénval Ondergemiddeld 1940 1950 1960 1970 Die reénvalpatroon in die Sahel. Die stawe toon die afwyking van die normale reénval. [bron (vertaal): Atlas of living world, Weidenfeld en Nicolson] 11.1 Duidie uitwerking van oorbeweiding en die versameling van hout vir brandstof op semidroé grond aan. (2) 11.2 Mense wat in die Sahel woon, hou reeds honderde jare lank troppe skape en bokke aan. Stel EEN rede voor waarom daar steeds oorbeweiding in hierdie streek voorkom. (4) 11.3. Die grafiek hierbo toon dat die reénval in die Sahel tussen 1950 en 1968 bogemiddeld was. Hoe sou die hoér reénval boerdery in die Sahel geraak het? (2) (5) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 145

ONDERWERP 8 Die mens se impak op die omgewing: Hersiening Vraag 12 Lees die paragraaf hieronder en beantwoord die vrae wat volg. Afrika-aartappelkwessies Die Afrika-aartappel (Hypoxis hemerocaluidea) word in Suid-Afrika algemeen vir tradisionele medisyne gebruik en word as ’n natuurlike hulpbron beskou. Dit word kommersieel gebruik om menslike siektes soos testikeltumors, vergroting van die prostaatklier, urienweginfeksies en maagpyn te genees. Dit word ook as lakseermiddel gebruik. Navorsing het getoon dat 73 ton, of 428 000 bolle, elke jaar regdeur in KwaZulu-Natal deur sangomas en versamelaars geoes word. Bewerings dat die ekstrak van die Afrika- aartappel gebruik kan word om siektes soos MIV/vigs en kanker te genees, het tradisionele medisyne in die kollig geplaas. 12 Bespreek die oorontginning van die Afrika-aartappel deur na die gevolge te verwys en beskryf ten minste DRIE strategieé om die volhoubaarheid daarvan te verseker. Gee ook jou mening oor wat gedoen moet word om die wanopvatting te verwyder dat die Afrika-aartappel MIV/vigs kan genees. Let wel: Geen punte sal toegeken word vir antwoorde in die formaat van vloeikaarte of diagramme nie. (45) Vraag 13 ee Skryf ’n kritiese opstel oor die oorsake en uitwerkings van ontbossing. (15) TOTALE PUNT: 174 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 146

                         

ONDERWERP 8 Menslike impak op die omgewing: Hersiening Vraag 3 a 3.4 Waarv 3.2 Waar’ 3.3. Onwaar % 3.4 Onwaar¥ 3.5 WaaryY 3.6 Waar’ 3.7. WaarY 3.8 Waarv 3.9 OnwaarY¥ 3.10 Onwaar % 3.41 WaarY 3.12 Waarv¥ (12) Vraag 4 a 41 EY 42 JY 43 GY 44 KY 45 CY 46 1% 4.7 BY 4.8 FY 49 DY 4ao LY (10) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 148

  450   400 350   300 250 200 150 100 50 0 1999 2000 2001 2002 2003 2004                

ONDERWERP 8 Menslike impak op die omgewing: Hersiening Vraag 6 a 6.1 Rioolvuil ¥ Boerderychemikalieé / misstowwe ¥ Industriéle vervaardigingsprosesse V Afval ¥ Mynbou ¥ (enige 2) (2) 6.2 Diarree ¥ (1) 6.3. Pasiénte wat dokters besoek “ Hospitale of kliniekrekords ¥ Opnames ¥ Verkoop van farmaseutiese produkte aan chemici of apteke ¥ (4) 6.4 Suiwering van water Y Begrawe / verbranding van afval Verwydering van broeiplekke Y Was van klere, voedsel en algemene higiéne deur seep te gebruik“ (enige 2) (2) 6.5 Watersuiwering ¥ Rommelverwydering Y Opvulterreine ¥ Herwinning ¥ Chemiese sproeie ¥ Wette ¥ Boetes Y (enige 2) (2) (11) Vraag 7 eee 7A Groot seeslakke wat seegras eet ¥ (a) 7.2. HerbivoorY” (1) 7.3 Onwettige handel in ’n organisme vir die hoogste prys “ (a) 7.4 Om oorbenutting te voorkom ¥ Bewaring om bestuurde gebruik moontlik te maak Y (2) 75 Marikultuur van perlemoen is nie ontwettig nie, aangesien dit ’n bedryf is wat hulpbronne kan verskaf om in mense se behoeftes te voorsien Y en terselfdertyd oorbenutting kan voorkom. “ (2) © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 150

ONDERWERP 8 Menslike impak op die omgewing: Hersiening 7.6 Polisiéring van die kuslyn ¥ Instelling van hoér boetes Y en vonnisse Y vir stropers (enige 2) (2) 7.7. Renosters Y, olifante ¥ (2) 7.8 Deur’n gereguleerde mark daar te stel Y en bestuur van bevolkingsgroei te bevorder ¥ (2) 7.9 Verkoop om fondse te kry om bewarings- en teelprogramme te betaal. “ (a) (14) Vraag 8 8.1. Onbekende organisme word deur rioolvuil veroorsaak en bevolking het gegroei as gevolg van toename in voedingstofinhoud Y van die water uit die rioolvuil wat die groei ondersteun. (a) 8.2 Afname in voedingstof- (voedsel-) inhoud / toename in suurstof / mededinging met ander bakterieé Y (1) 8.3 Eutrofikasie ¥ (1) 8.4 Laer ligintensiteit in rivier Y op plek waar rioolvuil invloei. (a) 8.5 Cholera Y / tifus Y / disenterie ¥ (enige 2) (2) (6) Vraag 9 9.1 Om die hoeveelheid binnenshuise lugbesoedeling te bepaal Y wat met verskillende brandstofhulpbronne verband hou. ¥ (2) 9.2 Hoe goedkoper die brandstof, “ hoe meer binnenshuise lugbesoedeling / emissies. ¥ (2) 9.3. Gewasreste ¥ Dieremis ¥ Hout” (enige 2) (2) 9.4 75%% (1) 9.5 Namate die koste van brandstof styg , is daar minder binnenshuise besoedeling “ / omgekeerd eweredig (2) 9.6.1 Hulle bestee die grootste deel van hulle lewe binnenshuis. ¥ (1) 9.6.2 Hulle immuunstelsels is nie ten volle ontwikkeld nie. ¥ (a) 9.7. Maak deure en vensters oop terwyl jy kosmaak. “ Dra warmer klere. ¥ © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 151

ONDERWERP 8 Menslike impak op die omgewing: Hersiening Kook gedurende die dag, terwyl die kinders buite speel. “ Kook buitekant. (enige 2) (2) (13) Vraag 10 10.1 10.2 10.3 10.4 10.5 Dit verlaag die suurstof inhoud van water, wat versmoring veroorsaak. ¥ Verminder ensiemaktiwiteit en denatureer proteiene. ¥ (2) Die bevolking wat aan warm water van die kragstasie blootgestel is, het ’n langer koplengte (0,4 mm) V as die onaangetaste bevolking in die riviermonding (0,1 mm). ¥ Hoér temperature in water kan die metaboliese tempo verhoog Y, wat dan groei kan verhoog. ¥ (4) Warm water het die persentasie wyfies wat eiers dra, verhoog (50%) Y vergeleke met die onaangetaste bevolking in die riviermonding (20%). “ Warm water het veroorsaak dat die broeiseisoen vroeér in die jaar voorkom (Maart tot April) V as by die onaangetaste bevolking in die riviermonding (Mei tot Junie). ¥ (4) Voordeel, “ aangesien daar ’n groter getal wyfies is wat eiers dra V, wat die bevolking beduidend kan vermeerder Y vergeleke met die onaangetaste bevolking. ¥ OF Nadeel, Y aangesien die broeiseisoen nie dieselfde as dié van die ander bevolking is nie “. Dit kan tot ’n geisoleerde bevolking lei “ vergeleke met die onaangetaste bevolking. (4) Omdat dit met radioaktiewe materiaal besmet is Y wat gevaarlik vir die gesondheid kan wees. “ (2) (16) Vraag 11 11.1 Uitwerking van oorbeweiding en die versameling van hout vir brandstof op semidroé grond: Minder biodiversiteit” Blootstelling van grond aan die weer “ Verlies van voedingstowwe ¥ Verlies van waterinhoud (uitdroging) Y © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 152

ONDERWERP 8 Menslike impak op die omgewing: Hersiening Groter windbeweging/erosie ¥ Groter watererosie ¥ (enige 2) (2) 11.2 Oorbevolking / groter bevolkingsgroei / groter digtheid van skapeenbokke “ Deurlopende weiding voorkom dat die plante groei / behoorlik voortplant. ¥ (enige 1) (1) 11.3. Groter afloop / erosie ¥ Grondvoedingstowwe word weggespoel / minder plante OF Vertraagde positiewe effek “ Groter voedselproduksie / groei “ (2) (5) Vraag 12 ee Gevolge van oorbenutting: Oorbenutting vir geneesmiddels en farmaseutiese middels deur buitelandse beleggingsmaatskappye Y verminder inkomste na Suid-Afrika vir ontwikkeling en werkverskaffing in ons eie land. ¥ Oorbenutting verminder hoeveelheid en bevolkingsgrootte, Y wat tot uitwissing van die plant lei. Oorbenutting destabiliseer die natuurlike omgewing en die ekostelsels “ waarvan die plant deel is en laat die verwante diere, bestuiwers, ens. sonder kos en tuistes. (6) Volhoubare strategieé wat gebruik kan word: Skep plase of botaniese tuine Y om die plante te kweek om die getal te verhoog en die bevolking te beskerm. Begin saadbanke en kwekerye Y om ’n voortdurende bron van genetiese diversiteit en plantvoortplanting te verseker. “ Dwing wette Y vir die beskerming van inheemse plante af. “ Hef hoé boetes Y vir ongemagtigde uitbuiting. V (enige 3 x 2)(6) Om die wanopvatting te verwyder dat die Afrika-aartappel MIV/vigs kan genees: Voer inligtingsveldtogte oor die wetenskaplik-bewese en aanvaarde geneesmiddels vir MIV/vigs. ¥ Inisieer opvoedingsveldtogte oor die waardes en gevare van alternatiewe MIV/Vvigs- behandelings. © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 153

ONDERWERP 8 Menslike impak op die omgewing: Hersiening Doen toetse oor die medisinale waarde van die plant en inisieer wetenskaplike mediese proewe met die onttrekte verbindings om die effek daarvan op MIV/vigs te bepaal. ¥ (15) Vraag 13 OO e—SCSCs Grondstowwe vir pulpmeule Y + verduideliking ¥ Bestaansbehoeftes Y + verduideliking ¥ Gebruik van hout in mynbou Y + verduideliking Ekologiese bedreigings V + verduideliking Landbou/boerdery Y + verduideliking Bou van paaie Y + verduideliking Y Meubels Y + verduideliking ¥ Armoedeverligting en werkverskaffing V + verduideliking Y Bedreiging vir genetiese bewaarplek Y + verduideliking ¥ (enige 6 x 2) (12) eie mening Y met ’n rede ¥ (a) Sintese V (1) (15) TOTALE PUNT: 174 © Via Afrika Uitgewers >> Lewenswetenskappe 12 Studiegieds eBoek 154

Graad 12 Lewenswetenskappe Vraestel 1 Bykomende voorbeeld Via Afrika PUNTE: 150 TYD: 2½ uur INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die onderstaande instruksies aandagtig deur voordat jy die vrae beantwoord. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in jou ANTWOORDBOEK. 3. Begin elke vraag se antwoorde boaan ’n NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommerstelsel wat in hierdie vraestel gebruik word. 5. Beantwoord elke vraag in ooreenstemming met die betrokke instruksies. 6. ALLE tekeninge moet in potlood gedoen word en byskrifte moet met blou of swart ink geskryf word. 7. Trek diagramme en vloeikaarte as jy gevra word om dit te doen. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken 9. nie. 10. Moet NIE grafiekpapier gebruik nie. Jy moet ’n nieprogrammeerbare sakrekenaar, gradeboog en passer gebruik 11. waar nodig. Skryf netjies en leesbaar.

AFDELING A VRAAG 1 1.1 Verskillende opsies word verskaf as moontlike antwoorde op die vrae hieronder. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A tot D) langs die nommer van die vraag (1.1.1 tot 1.1.10) in jou ANTWOORDBOEK neer, byvoorbeeld: 1.1.11 D. 1.1.1 Watter van die volgende is WAAR oor Anafase I van meiose? A Chromosome by ewenaar gerangskik. B Chromosome word na die pole toe aangetrek. C Sentromeer verdeel. D Chromatiede van ’n chromosoom skei en beweeg na die pole toe. 1.1.2 Bestudeer die diagram van ’n ontwikkelende fetus in die uterus. Watter benoemde deel skei na ongeveer die twaalfde week van swangerskap sy eie progesteroon af? A M B N C O D P

1.1.3 Die onttrekking- en ritmemetode word as ............................ voorbehoedmetodes beskou. A chemiese B natuurlike C chirurgiese D meganiese 1.1.4 Watter van die volgende kombinasies van strukture is vir akkommodasie verantwoordelik? A lens, siliêre spier, suspensoriese ligamente B kringspier, lens suspensoriese ligamente C siliêre spier, pupil, suspensoriese ligamente D straalspier, lens, suspensoriese ligamente VRAAG 1.1.5 en VRAAG 1.1.6 is gegrond op die diagram van ’n refleksboog hieronder. 1.1.5 Deel B dui die ... A dendriet van die motoriese neuron aan B akson van die motoriese neuron aan C dendriet van die sensoriese neuron aan D akson van die sensoriese neuron aan 1.1.6 Die korrekte volgorde waarin impulse in die refleksboog hierbo van die reseptor na die effektor beweeg, is ...

A A→B→C B B →C → A C C → A →B D B→A → C 1.1.7 Die diagram toon die aktiwiteit van die pituïtêre klier met die afskeiding van ’n hormoon uit die tiroïedklier. Tiroïed- stimulerende hormoon (TSH) Pituïtêre Tiroïed- hormoon Y klier klier Identifiseer hormoon Y. A Adrenalien B Insulien C Tiroksien D Glikogeen 1.1.8 Watter van die volgende is ’n eksokriene klier? A Tiroïedklier B Pankreas C Bynier D Pituïtêre klier 1.1.9 Die diagramme toon strukture in die menslike vel onder twee verskillende eksterne toestande.

Toestand 1 Toestand 2 bloedvat sweetkliere Wat is die eksterne toestande? Toestand 1 Toestand 2 A Koud Warm B Warm Koud C Koud Koud D Warm Warm 1.1.10 Watter een van die volgende stappe kan uitgevoer word as ’n kontrole vir die eksperiment wat hieronder getoon word? Ligstrale Stap: 1 Verseël die opening in die donker houer. 2 Roteer ’n soortgelyke plant op ’n klinostaat in ’n donker houer. 3 Plaas die plant buite die houer en stel dit eweredig aan lig bloot. 4 Roteer ’n soortgelyke plant op ’n klinostaat sonder ’n houer.

A Slegs stap 1. B Slegs stap 2. C Stap 1 en 2. D Stap 1, 3 en 4. (10 x 2) (20) 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elkeen van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.2.1–1.2.8) in jou ANTWOORDBOEK neer. 1.2.1 Bevrugting van die ovum deur ’n spermsel binne die vrou se liggaam. 1.2.2 Die stelsel verantwoordelik vir chemiese koördinasie in die menslike liggaam. 1.2.3 Die klier wat oksitosien afskei. 1.2.4 Die “meesterklier”. 1.2.5 Die toestand waaraan 'n persoon ly wanneer die kernliggaamstemperatuur soveel verlaag word dat die liggaam se homeostatiese beheermeganisme nie meer werk nie. 1.2.6 Die groeibeweging van plantorgane in reaksie op die stimulus van lig. 1.2.7 Die hoeveelheid koolstofdioksied wat afgegee word as gevolg van die verbruik van fossielbrandstowwe deur ’n spesifieke persoon. 1.2.8 Die proses waardeur vrugbare grond ’n woestyn word, tipies as gevolg van droogte, ontbossing of ontoepaslike landbou. (8) 1.3 Dui aan of elkeen van die stellings in KOLOM I SLEGS op A van toepassing is, SLEGS OP B, OP A SOWEL AS B, of op GEEN van die items in KOLOM II nie. Skryf slegs A, slegs B, A en B, of geen langs die nommer van die vraag (1.3.1–1.3.5) in die ANTWOORDBOEK.

KOLOM I KOLOM II 1.3.1 Ontwikkeling waarin ’n kleintjie A: Altrisieel wat uitgebroei het op sy eie B: Vroegselfstandig kan rondbeweeg en homself kan voed. 1.3.2 Voortplantingsmetode A: Ovipaar waarvolgens die fetus in die B: Vivipaar moeder se uterus behou word en deur ’n naelstring gevoed word 1.3.3 Verhoging van die A: ADH deurlaatbaarheid van die B: LH wande van die distale kronkelbuis en versamelbuisie. . 1.3.4 Dit bevorder die ontwikkeling A: Gibberelliene van blomme B: Absisiensuur 1.3.5 Osoonuitputting A: CFC’s B: HFC’s (5 x 2) (10) 1.4 Bestudeer die diagram hieronder en beantwoord die vrae wat volg. Lengtesnit van ’n menslike oog 1.4.1 Skryf slegs die letter (A–H) neer van die deel wat: (a) deurskynend is en ’n belangrike rol in akkommodasie (1) speel. (b) die oog help om sy vorm te behou. (1) (c) die lens van vorm laat verander. (1)

(d) op ligintensiteit reageer. (1) (e) inwendige weerkaatsing van lig voorkom. (1) (5) 1.5 Die hoeveelheid natriumione wat uitgeskei word, kan gereguleer word. 1.5.1 Watter orgaan speel ’n noodsaaklike rol in die uitskeiding van natriumione om die liggaam te help om gesonde soutvlakke te (1) handhaaf? 1.5.2 (1) (a) Watter klier speel ’n rol in die regulering van soutvlakke? (b) Gee die naam van die hormoon wat afgeskei word deur die klier wat in vraag 1.5.2 (b) genoem word wat help om die soutvlakke te (1) handhaaf. 1.5.3 (4) Verduidelik wat gebeur wanneer daar ’n tekort aan natrium in die bloed is. (7) TOTAAL VIR AFDELING A: 50 AFDELING B VRAAG 2 2.1 Bestudeer die diagram hieronder van ’n fase van meiose en beantwoord die vrae wat volg.

2.1.1 Verduidelik watter fase van meiose hierbo voorgestel word. (2) 2.1.2 Hoeveel chromosome sal in elke dogtersel teenwoordig wees aan die einde van meiose in hierdie sel? (1) 2.1.3 Beskryf wat in die sel plaasvind na die fase wat in Diagram I getoon word. (3) 2.1.4 Teken ’n benoemde diagram van die strukture wat A benoem is. (3) (9) 2.2 Bestudeer die diagram hieronder en beantwoord die vrae wat volg. Blaas Voortplantingstelsel van die man 2.2.1 Benoem elkeen van die volgende strukture: (a) B (1) (b) C (1) (c) E (1) 2.2.2 Gee die funksie van die dele wat soos volg benoem is: (a) A (1) (b) D (1)

2.2.3 Wanneer ’n man ’n vasektomie ondergaan, word die buisie genaamd B geknip en aan weerskante verseël. (a) Verduidelik hoe hierdie prosedure as ʼn metode van voorbehoeding sal dien. (2) (b) Sal dit moontlik wees vir 'n man wat MIV-positief is om die MI-virus aan ’n ander persoon oor te dra nadat hy ’n vasektomie gehad het? Verduidelik (2) 2.2.4 Verduidelik waarom dit nodig is vir deel D om buite die man se liggaam te hang. (2) (11) 2.3 Bestudeer die grafiek hieronder wat die vlakke van hormone sowel as die veranderinge in die eierstok en uterus tydens die menstruele siklus toon. Hormonale regulering van die vroulike voortplantingsiklus A Pituïtêre/ Hipofisehormoon- vlakke B Groei van follikel C Ovariale II hormoonvlakke Estrogeen E Dikte van uterusvoering/en dometrium Dae

2.3.1 Identifiseer hormoon I en II. (2) 2.3.2 Op watter dag vind ovulasie plaas? (1) 2.3.3 Tussen watter dae vind menstruasie plaas? (2) 2.3.4 Gee EEN funksie van FSH tydens die menstruele siklus. (1) 2.3.5 Watter afleidings kan jy uit die grafieke maak deur na die interaksie tussen estrogeen en FSH te verwys? (2) 2.3.6 Bevrugting het nie plaasgevind nie. Motiveer hierdie stelling met bewyse uit die diagram hierbo. (2) (10) 2.4 Kies ’n kontrasepsiemetode Ons het die stadium bereik waar onbeplande swangerskappe werklik skaars behoort te wees as gevolg van die verskeidenheid goeie geboortebeperkingsmetodes wat beskikbaar is. Daar is tans ongeveer 14 betroubare metodes. Voorbehoedmiddel Gewildheid onder die verskillende metodes van gesinsbeplanning (%) Pil 25 Manlike kondoom 25 Vasektomie 16 Vroulike sterilisasie 14 IUA 4 Onttrekkingsmetode 4 Ritmemetode 3 Kontrasepsie-inspuiting 2 IUS 2 Velplakker 2 Diafragma 1 Inplanting 1 Vroulike kondoom 0.5 Vaginale ring 0.5 Bron (vertaal): Dr. David Delvin 2.4.1 Trek ’n sektordiagram om die data hierbo te illustreer. Wys alle (10) bewerkings. (10) [40]

VRAAG 3 3.1 Bestudeer die diagram hieronder en beantwoord die vrae wat volg. Laterale aansig van die brein 3.1.1 Gee byskrifte vir die dele A–D. (4) 3.1.2 Gee TWEE funksies vir die deel genaamd A. (2) 3.1.3 Mense met Alzheimer se siekte het senuweefsel in die brein wat blykbaar wegkwyn. Gee TWEE eienskappe van mense met hierdie siekte. (2) 3.1.4 Noem TWEE uitwerkings van dagga op die sentrale (2) senuweestelsel. (10) 3.2 Die diagram toon hoe ’n sekere hormoon ’n persoon se bloedsirkulasie in ’n noodgeval beïnvloed.

hart hart klop vinniger hormoon A slagare na derms word nouer derms slagare na spiere word wyer spier Effek van ’n sekere hormoon op die hart en bloedtoevoer na sekere liggaamsdele 3.2.1 Identifiseer hormoon A. (1) 3.2.2 Dui die posisie in die menslike liggaam aan van die klier wat hormoon A produseer. (1) 3.2.3 Noem die deel van die menslike oog wat deur hormoon A geraak word. (1) (3) 3.3 Bestudeer die paragraaf hieronder en beantwoord die vrae wat volg. Plante se verdediging teen herbivore Giftige klimop produseer oeroesjiol om die plant teen herbivore te beskerm. By mense produseer hierdie chemiese stof ’n allergiese veluitslag, bekend as oeroesjiol-geïnduseerde kontakdermatitis. Bron (vertaal): Wikipedia. 3.3.1 Waarom wil die plant homself teen herbivore beskerm? (2) 3.3.2 Jy is gevra om die effek van giftige klimop op mense te toets. Lys VYF beplanningstappe wat jy sal oorweeg om die eksperiment uit (5) te voer. (1) 3.3.3 Hoe kan die betroubaarheid van die resultate van jou ondersoek (8) verbeter word?

3.4 Bestudeer die diagram hieronder en beantwoord die volgende vrae: 2007 2008 2009 2010 Rhinoceros hunting from 2007 to 2010 Adapted Volksblad 27 /11/2010 Aangepas: Volksblad 27/11/2010 Adapted Volksblad 27 /11/2010 3.4.1 Die verslaggewer het haar inligting verloor. Gebruik die data hierbo en plaas dit in ’n tabel. (8) 3.4.2 (2) Formuleer ’n hipotese wat vir die data hierbo aanvaar sal word. 3.4.3 (1) Dui die afhanklike veranderlike aan. 3.4.4 (1) Dui die onafhanklike veranderlike aan (12) 3.5 Namate die wêreld se bevolking groei, word die voorraad vars water skaarser. Navorsers ondersoek die gebruik van seewater om sekere gewasse te besproei om aan vee te voer. Die biomassa-opbrengs van twee varswaterbesproeide plante wat dikwels vir veevoer gebruik word, lusern (Medicago sativa) en soedangras (Sorghum sudanense), is vergelyk met dié van souttolerante gewasse wat met seewater besproei is, naamlik brakbos (Atriplex spp.) en sea blite (Sueda maritima). Die resultate word in die staafdiagram hieronder getoon.

Biomassa-opbrengs/kg m-2y-1 Lusern Soedangras Brakbos Sea blite Skape wat ’n normale dieet ontvang het (kontroleskape), is vergelyk met skape wat ’n normale dieet ontvang het wat met souttolerante plante aangevul is. Die resultate word in die staafdiagram hieronder getoon. Sleutel: Soutbos Sea blite Vlak by eksperimentele skape/persentasie van kontrole Daaglikse Vleisgehalte Voedsel- Waterinname gewigsstoe- omskepp- name ingsdoel- treffendheid [Bron (vertaal): E Glenn et al Scientific America, (Augustus 1998), bladsy 56–61] (1) 3.5.1 Vergelyk die biomassa-opbrengs van gewasse wat met seewater en varswater besproei is. (3) 3.5.2 Vergelyk die daaglikse gewigstoename van skape wat met brakbos en sea blite gevoer is. (2) 3.5.3 Gebruik slegs die data wat verskaf word en bespreek die nadele van die gebruik van gewasse wat met seewater besproei is om (2) skape te voer. (7) [40] TOTAAL VIR AFDELING B: 80

AFDELING C VRAAG 4 4.1 Beskryf hoe gehoor en balans in die menslike oor voorkom. Inhoud (17) Sintese (3) (20) LET GEEN punte sal toegeken word vir antwoorde in die formaat WEL: van vloeikaarte of diagramme nie. TOTAAL VIR AFDELING C: 20 GROOTTOTAAL: 150

Graad 12 Lewenswetenskappe Vraestel 2 Bykomende voorbeeld Via Afrika PUNTE: 150 TYD: 2½ uur INSTRUKSIES EN INLIGTING Lees die onderstaande instruksies aandagtig deur voordat jy die vrae beantwoord. 1. Beantwoord AL die vrae. 2. Skryf AL die antwoorde in jou ANTWOORDBOEK. 3. Begin elke vraag se antwoorde boaan ’n NUWE bladsy. 4. Nommer die antwoorde korrek volgens die nommerstelsel wat in hierdie vraestel gebruik word. 5. Beantwoord elke vraag in ooreenstemming met die betrokke instruksies. 6. ALLE tekeninge moet in potlood gedoen word en byskrifte moet met blou of swart ink geskryf word. 7. Trek diagramme en vloeikaarte as jy gevra word om dit te doen. 8. Die diagramme in hierdie vraestel is NIE noodwendig volgens skaal geteken 9. nie. 10. Moet NIE grafiekpapier gebruik nie. Jy moet ’n nieprogrammeerbare sakrekenaar, gradeboog en passer gebruik 11. waar nodig. Skryf netjies en leesbaar.

AFDELING A VRAAG 1 1.1 Vier opsies word verskaf as antwoorde op die vrae hieronder. Kies die korrekte antwoord en skryf slegs die letter (A tot D) langs die nommer van die vraag (1.1.1 tot 1.1.10) in jou ANTWOORDBOEK, byvoorbeeld: 1.1.11 D. 1.1.1 Die verhouding tussen nukleïensure en nukleotiede is dat ... A nukleotiede boublokke vir nukleïensure is B nukleïensure boublokke vir nukleotiede is. C nukleotiede groter as nukleïensure is D nukleïensure in die nukleus en nukleotiede in die sitoplasma aangetref word. 1.1.2 Watter persentasie adenienbasisse is teenwoordig in ’n DNS- molekule met 2 000 basisse as 400 van die basisse sitosien is? A 20 B 30 C 40 D 60 1.1.3 Met DNS, as die volgorde van basisse op een string AGG is, is die ooreenstemmende basisse op die komplementêre string ... A ACC. B TAA. C CTT. D TCC. 1.1.4 Dolly die skaap is gekloon deur die volgende te kombineer: A twee onbevrugte skaap-eierselle. B ’n skaap-eiersel met ’n skaap-spermsel. C ’n diploïede liggaamsel van ’n skaap met ’n skaap-eiersel waarvan die nukleus verwyder is, D velselle van twee verskillende skape. 1.1.5 Die nommers I, II, III en IV hieronder verwys na vier populasies paddas. Hierdie populasies word diagrammaties deur sirkels voorgestel. Oorvleuelende sirkels toon populasies wat kan kruisteel en vrugbare nakomelinge kan produseer. I II I III IV

Dit is redelik om die gevolgtrekking te maak dat ... A indien populasie II uitsterf, daar twee verskillende spesies sal wees wat oorbly. B populasie I, II, III en IV vier verskillende spesies verteenwoordig. C indien populasie II en IV uitsterf, daar twee verskillende spesies sal wees wat oorbly. D indien populasie III uitsterf, daar slegs een spesie sal wees wat oorbly. 1.1.6 Watter een van die volgende is die beste omskrywing van ’n spesie? A ’n Populasie van soortgelyke diere wat kan kruisteel B ’n Populasie organismes wat kan teel en vrugbare nakomelinge kan produseer C ’n Gemeenskap van organismes wat kan kruisteel D ’n Populasie organismes met ooreenstemmende eienskappe 1.1.7 Die tabel hieronder toon die getal verskille in die aminosuurvolgorde van die proteïen albumien by vier spesies primate. Spesie Aap Gibbon Gorilla Mens primate Mens 32 14 8 0 Gorilla 32 14 0 Gibbon 32 0 Aap 0 Watter twee spesies het volgens die resultate in die tabel waarskynlik laaste geskei? A Mense en ape B Gorillas en gibbons C Gibbons en ape D Gorillas en mense

1.1.8 Die diagram hieronder toon die veranderinge in selmassa en DNS-massa tydens twee selsiklusse. 2 Toenemende DNS-massa per selmassa Toenemende selmassa 1 nukleus (arbitrêre eenhede) DNS-massa (arbitrêre eenhede) 2 1 0 0 0 12 24 36 48 Tyd (uur) Daar kan uit die grafiek afgelei word dat, tydens die selsiklus ... A interfase die langste fase is. B seldeling tussen 24 en 36 uur plaasvind. C replikasie tussen 0 en 12 uur plaasvind. D sitokinese op 12 en 36 uur plaasvind. 1.1.9 Watter stelling in die kladogram hieronder is korrek oor die verhoudings tussen A, B, C en D? A B C D A B en C is die nouste verwant. B A is nouer verwant aan B as aan C. C A en B is die nouste verwant. D A en B toon die minste verwantskap. 1.1.10 Watter van die volgende stellings is kenmerkend van DNS?

(i) Dubbelstringheliks (ii) Suikermolekule is deoksiribose (iii) Word in die nukleus aangetref (iv) Konstante hoeveelheid word normaalweg in al die somatiese selle van ’n spesifieke spesie aangetref A slegs (i), (ii) en (iii) B slegs (i), (ii) en (iv) C slegs (i), (iii) en (iv) D (i), (ii), (iii) en (iv) (10 x 2) (20) 1.2 Gee die korrekte biologiese term vir elkeen van die volgende beskrywings. Skryf slegs die term langs die vraagnommer (1.2.1 tot 1.2.10) in jou ANTWOORDBOEK neer. 1.2.1 Die punt waar twee chromatiede van ’n chromosoom verbind is. Die proses waardeur die DNS-molekule ’n kopie van homself 1.2.2 maak. 1.2.3 Twee identiese allele vir ’n spesifieke eienskap. 1.2.4 Organismes wat dieselfde allele op ’n gegewe lokus het. 1.2.5 Die stadium in die proses van vorming van ’n proteïen wat deur die antikodons in die oRNs bepaal word. 1.2.6 Abnormale meiose wat tot Down se sindroom lei. 1.2.7 Voorbeelde van die tipes oorerwing is vel, kleur en lengte. 1.2.8 Die getal, vorm en rangskikking van al die chromosome in die nukleus van ’n somatiese sel. 1.2.9 Die fisiese en funksionele uitdrukking van ’n geen. 1.2.10 ’n Alleel wat nie uitgedruk word wanneer dit in die heterosigotiese toestand gevind word nie. (10) 1.3 Dui aan of elkeen van die stellings in KOLOM I SLEGS op A van toepassing is, SLEGS OP B, OP A SOWEL AS B, of op GEEN van die items in KOLOM II nie. Skryf slegs A, slegs B, A en B, of geen langs die nommer van die vraag (1.3.1 tot 1.3.7) in die ANTWOORDBOEK neer. KOLOM I KOLOM II 1.3.1 Die studie van antieke mense en A: Paleontologie hulle kulturele aktiwiteite B: Antropologie 1.3.2 Verandering in die genetiese A: Mutasie samestelling van ’n organisme B: Veelvuldige allele 1.3.3 Die ontwikkeling van organismes oor A: Natuurlike seleksie talle geslagte heen om die beste B: Kunsmatige seleksie fenotipe te verkry om te oorleef 1.3.4 Stel variasie in ’n spesie bekend A: Oorkruising tydens meiose B: Onreëlmatige rangskikking van chromosome tydens meiose

1.3.5 Eienskap wat gebruik word om ’n A: Ooreenkomste in DNS- filogenetiese boom saam te stel geenvolgorde B: Biogeografie 1.3.6 Resultate wanneer ’n diploïede sel A: Vier diploïede selle tydens meiose verdeel B: Vier haploïede selle 1.3.7 ’n Genetiese versteuring wat deur ’n A: Hemofilie chromosoomafwyking veroorsaak B: Albinisme word (7 x 2) (14) 1.4 Die grafiek hieronder toon die resultate van ’n ondersoek na die frekwensie van bloedgroepe in ’n klein menslike populasie. Proporsie van elke bloedgroep in ’n klein populasie 50 Proporsie van populasie (%) 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 AB A B O Bloedgroepe 1.4.1 Hoeveel allele beheer die bloedgroepe? (1) 1.4.2 Watter bloedgroep het die laagste frekwensie in die bevolking? (1) 1.4.3 Skryf die genotipe van bloedgroep O neer. (1) 1.4.4 Skryf die genotipe van bloedgroep A neer. (1) 1.4.5 Gee een rede waarom dit toepaslik is om die resultate van hierdie (2) ondersoek in die tipe grafiek hierbo aan te bied. (6) TOTAAL VRAAG 1: 50 TOTAAL VIR AFDELING A: 50

AFDELING B VRAAG 2 2.1 Bestudeer die diagram hieronder wat proteïensintese illustreer en beantwoord die vrae wat volg. nukleusmembraan ribosoom 5 4 6 3 C G U UG U A A A 2 T 2.1.1 Benoem die molekule benoem 2. (1) 2.1.2 Gebruik die letters van die genetiese kode en skryf die komplementêre stikstofhoudende basisse van string 1 van die DNS- dubbelheliks neer. Begin bo. (2) 2.1.3 Die tabel hieronder toon die basis-triplets van oRNs (antikodons) wat met die verskillende aminosure ooreenstem. Basis-triplets (antikodons) van oRNs wat met verskillende aminosure ooreenstem oRNs-antikodons Aminosure UGU treonien CGU alanien UUU lisien ACA sisteïen GCA arginien

GUU glutamien CUA aspartaat CCA glisien AAA fenielalanien Gebruik die diagram in VRAAG 2.1 en die tabel wat verskaf word om: (a) die antikodon by 3 neer te skryf. (1) (b) die aminosuur by 5 te benoem. (c) aan te dui hoe die samestelling van die proteïenmolekule sal (1) verander as die basisvolgorde van die eerste kodon (van links) van molekule 2 UUU in plaas van CGU is. (2) (7) 2.2 Twee ondersoekers, Jacky en Lindi, doen afsonderlike ondersoeke oor die variasie in die hoogte van sonneblomplante wat op 10 September 2012 in ’n land geplant is. Jacky se prosedure was soos volg:  Ondersoek is op 20 Oktober 2012 uitgevoer  Die sonneblomplante is uit 20 ewekansig-geselekteerde gebiede geneem  Die sonneblomplante wat gemeet is, is ewekansig gekies  Die hoogte van die plante is in elkeen van die geselekteerde gebiede gemeet. Lindi se prosedure was soos volg:  Ondersoek is op 24 Oktober 2012 uitgevoer  Die sonneblomplante is uit 20 ewekansige-geselekteerde gebiede geneem  Die sonneblomplante wat gemeet is, is ewekansig gekies  Die hoogte van 5 plante is in elkeen van die geselekteerde gebiede gemeet. Die resultate van Jacky en Lindi se ondersoeke word in die tabel hieronder getoon. Getal sonneblomplante Hoogte-interval (cm) Jacky Lindi 51 – 55 25 15 56 – 60 45 20 61 – 70 40 30 71 – 75 55 25 76 – 80 35 10

2.2.1 Verduidelik waarom die plante ewekansig gekies is. (2) 2.2.2 Jacky se gevolgtrekking was dat die variasie in hoogte van die sonneblomplante bloot aan genetika toegeskryf kan word. Verduidelik waarom hierdie gevolgtrekking waarskynlik verkeerd is. (2) 2.2.3 Wie se resultate is waarskynlik die betroubaarste? (1) 2.2.4 Gee ’n rede vir jou antwoord in VRAAG 2.2.3. (1) 2.2.5 Gee TWEE maniere waarop die ontwerp van die ondersoek verbater kan word sodat die geldigheid en betroubaarheid van die (2) prosedure verhoog kan word. 2.2.6 Trek ’n histogram om Jacky se resultate te illustreer. 6) (14) 2.3 Bestudeer die diagramme wat verskillende fases van meiose in ’n organisme voorstel. A C B Diagram 1 Diagram 2 Diagram 3 Diagram 4 2.3.1 Watter diagram/me 1 tot 4 stel meiose II voor? (2) 2.3.2 Stel voor waarom die chromosome in diagram B geneties van dié van die ouersel aan die begin van meiose sal verskil. (3) 2.3.3 Hoeveel chromosome sal elke dogtersel aan die einde van (1) hierdie seldeling hê? 2.3.4 Gee TWEE redes waarom hierdie tipe seldeling belangrik is. (2) 2.3.5 Skryf die nommers van die diagramme neer om die regte volgorde aan te dui waarin die fases plaasvind. (1) (9) 2.4 Die stamboom hieronder toon die oorerwing van vestigiale (kleiner in grootte) en normale vlerkkenmerke by vrugtevlieë. Bestudeer dit en beantwoord die vrae.

A C D F E G I J Vestigiale wyfie Vestigiale mannetjie Normale mannetjie Normale wyfie 2.4.1 Dui die dominante vlerkeienskap aan van die vlieë wat in hierdie kruisings gebruik is. (1) 2.4.2 Gebruik die letter G en g en skryf die genotipe neer van: (a) A (1) (b) J (1) 2.4.3 Toon met ’n genetiese kruising die nakomelinge aan van vlieg C wat met ’n mannetjie met vestigiale vlerk gekruis word. (7) (10) TOTAAL VRAAG 2: 40 VRAAG 3 3.1 By muskiete is daar ’n geenlokus wat allele het wat by weerstandigheid teen DDT, ’n bekende plaagdoder, betrokke is. Die grafiek hieronder toon die getal muskiete en hulle genotipes wat versamel is sedert 1965, toe DDT die eerste keer gebruik is, tot in 1970, twee jaar nadat bespuiting met DDT gestaak is.

100 90 80 70 Getal muskiete 60 Rr 50 40 30 rr 20 10 RR 0 1965 1966 1967 1968 1969 1970 bespuiting begin bespuiting word gestaak Jaar 3.1.1 Hoeveel allele is betrokke by die kenmerk vir weerstandigheid by muskiete? (1) 3.1.2 Gee die genotipe vir die resessiewe muskiete. (1) 3.1.3 Watter genotipe het in 1970 meer dikwels in die populasie voorgekom? (1) 3.1.4 Watter genotipe se kans op oorlewing is verlaag na die verwydering van DDT in 1968? (1) (4) 3.2 Die diagram hieronder stel ’n kariotipe van ’n menslike sel voor. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Kariotipe van ’n mens

3.2.1 Hoeveel chromosome is in hierdie kariotipe teenwoordig? (1) 3.2.2 Is hierdie kariotipe dié van ’n man of ’n vrou? (1) 3.2.3 Gee ’n rede vir jou antwoord in VRAAG 3.2.2. (2) 3.2.4 Dui aan hoe die kariotipe van ’n persoon met Down se sindroom sal verskil van dié van die kariotipe wat in die diagram hierbo (2) getoon word. (6) 3.3 Bestudeer die tabel hieronder, wat sommige van die hominiedfossiele aandui wat in die wêreld gevind is, en beantwoord die vrae daarna. Spesie Streek gevind Bestaanstydperk (wanneer geleef) Australopithecus afarensis Oos-Afrika 3,4 – 2,8 mjg Australopithecus africanus Suider-Afrika 2,1 – 2,8 mjg Australopithecus sediba Suider-Afrika 2,0 – 1,9 mjg Homo habilis Sub-Sahara (Afrika) 2,3 – 1,4 mjg Homo erectus Afrika, Europa, Asië 1,5 – 0,2 mjg Homo heidelbergensis Europa, China 0,6 – 0,35 mjg Homo neanderthalensis Europa, Wes-Asië 0,35 – 0,03 mjg Homo sapiens Wêreldwyd 0,2 mjg – vandag (Aangepas en vertaal uit The Evolutionary Road, Jamie Shreeve, National Geographic, Julie 2010) 3.3.1 Verduidelik waarom die inligting in die tabel die Out of Africa- hipotese ondersteun. (5) 3.3.2 Verduidelik die implikasies vir die Out of Africa-hipotese as ’n fossiel van Australopithecus afarensis van 3,2 mjg in Asië aangetref word. (2) 3.3.3 Lys TWEE fossiele wat aangetref word in: (2) (a) Die Slenkdal (2) (b) Suid-Afrika 3.3.4 Beskryf TWEE genetiese bewyslyne wat die Out of Africa-hipotese (6) ondersteun. 3.3.5 Beskryf die belangrikheid van Australopithecus sediba as ’n (3) oorgangsfossiel. 3.3.6 Lys twee ander vorms van bewyse vir die evolusie van die mens (2) wat deur antropoloë bestudeer word. (22)

3.4 Bestudeer die drie diagramme (A, B en C) hieronder wat aandui hoe populasies kewers oor ’n lang tydperk verander het. A B C Tyd Die verandering in kewerpopulasies oor tyd 3.4.1 Met behulp van ’n vergelyking van prent A en B, dui die eienskap van die kewers aan wat hulle nakomelinge in staat stel om te (1) oorleef. 3.4.2 (1) Noem die meganisme wat in hierdie diagramme geïllustreer word. 3.4.3 Gebruik die drie diagramme hierbo om die meganisme te (6) verduidelik wat in VRAAG 3.4.2 genoem word. (8) TOTAAL VRAAG 3: 40 TOTAAL VIR AFDELING B: 80 VRAAG 4 4.1 Beskryf die anatomiese ooreenkomste en gesigsverskille tussen Afrika-ape en mense wat gebruik word as bewys van gemeenskaplike voorouers tussen lewende hominiede. . (20) TOTAAL VIR AFDELING C: 20 GROOTTOTAAL: 150

AFDELING A VRAAG 1 1.1 1.1.1 B 1.1.2 A 1.1.3 B 1.1.4 A 1.1.5 C 1.1.6 D 1.1.7 C 1.1.8 B 1.1.9 A 1.1.10 B (10 x 2) (20) 1.2 1.2.1 Inwendige bevrugting 1.2.2 Endokriene stelsel  1.2.3 Hipotalamus  1.2.4 Pituïtêre klier/hipofise  1.2.5 Hipotermie  1.2.6 Fototropisme  1.2.7 Koolstofvoetspoor  1.2.8 Verwoestyning  (8 x 1) (8) 1.3 1.3.1 Slegs B  1.3.2 Slegs A  1.3.3 Slegs A  1.3.4 Slegs A  1.3.5 Beide A en B  (5 x 2) (10) 1.4 1.4.1 (a) G (1) (b) A (1) (c) D (1) (d) G (1) (e ) B (1) Nier  (5)

1.5 1.5.1 (a) Bynier  (1) (b) Aldosteroon  1.5.2 (1) Die adrenale korteks skei meer aldosteroon af.  Meer natrium  (1) word dus deur die bloedhaarvate geherabsorbeer  by die distale 1.5.3  en versamelbuisies  en minder natriumione word uitgeskei.  (1) (enige 4) (4) (7) TOTAAL VIR AFDELING A: 50 AFDELING B VRAAG 2 2.1 2.1.1 Metafase 1 . Die chromosome word in hulle homoloë pare  by die ewenaar van die sel in lyn geplaas. OF Die chromosome toon bewyse dat hulle wil oorskuif.  (2) 2.1.2 Twee  (1) 2.1.3 Die volgende fase is Anafase 1. Die spilvesels trek saam  (verkort) en trek elke chromosoom  van elke chromosoompaar na teenoorgestelde pole  van die sel. (3) 2.1.4 Homoloë paar chromosome  = opskrif  = enige 2 korrekte byskrifte (chromatied, sentromeer) (3) (9) 2.2 2.2.1 (a) Vas deferens/spermbuisie  (1) (b) Epididimis  (1) (c) Uretra  (1) 2.2.2 (a) Skei vloeistof af wat beweging van die spermatosoa bevorder/voeding aan die spermatosoa verskaf.  (1) (b) Skei testosteroon af/produseer sperm  (1) 2.2.3 (a) Sterilisasie . Semen sal steeds geproduseer word,  maar

daar sal geen sperm  daarin wees nie omdat die sperm nie van die testikels af vervoer kan word nie.  (2) (enige 2) (b) Ja  Die MI-virus word in liggaamsvloeistof vervoer /Speeksel/bloed kan steeds ’n persoon deur oop wonde  / bloedoortapping besmet. OF Saadvloeistowwe  word steeds geproduseer en kan ’n persoon (2) tydens geslagsgemeenskap besmet.  2.2.4 Spermselle is temperatuursensitief  en moet teen ’n temperatuur laer as liggaamstemperatuur gehou word.  Op ’n warm dag moet hulle weg van die liggaam gehou word  en op ’n koue dag naby (2) die liggaam, wat warmer sal wees.  (11) (enige 2) 2.3 2.3.1 I – LH (2) II – progesteroon (1) 2.3.2 14 (2) 2.3.3 Dag 0– Dag 7 2.3.4 FSH stimuleer die ontwikkeling van die primêre follikels in Graaf- (1) follikels. 2.3.5 FSH stimuleer die ontwikkeling van Graaf-follikels. Estrogeen inhibeer die produksie van FSH, sodat slegs een (2) follikel op ’n keer volwasse word. 2.3.6 Progesteroonvlakke neem teen die einde van die siklus af.  (2) Die corpus luteum word kleiner.  (10)

AFDELING A VRAAG 1 1.1 1.1.1 A 1.1.2 B 1.1.3 D  1.1.4 C 1.1.5 A 1.1.6 B 1.1.7 B 1.1.8 A 1.1.9 A 1.1.10 D (10 x 2) (20) 1.2 1.2.1 Chiasmata 1.2.2 Replikasie 1.2.3 Homoloog  1.2.4 Homosigoties 1.2.5 Translasie 1.2.6 Non-disjunksie  1.2.7 Poligenies  1.2.8 Kariotipe  1.2.9 Fenotipies 1.2.10 Resessiewe alleel  (10) 1.3 1.3.1 Slegs B  1.3.2 Slegs A  1.3.3 Slegs A  1.3.4 Beide A en B  1.3.5 Slegs A  1.3.6 Slegs B  1.3.7 Beide A en B  (7 x 2) (14) 1.4 1.4.1 3 (1) 1.4.2 AB  (1)

1.4.3 i (1) 1.4.4 IAIB / IA i (2) 1.4.5 ’n Staafgrafiek toon die persentasies van elke tipe bloedgroep (1) afsonderlik.  (7) TOTAAL VRAAG 1: 50 TOTAAL VIR AFDELING A: 50 AFDELING B VRAAG 2 2.1.1 bRNS (1) 2.1.2 (CGT TGT AAA) (2) 2.1.3 (a) UUU  (1) (b) sisteïen  (1) (c) Die proteïen sal die aminosuur fenielalanien  eerder as arginien  hê, wat tot ’n ander proteïen lei.  enige (2) (7) 2.2 2.2.1 Dit verhoog die kans  dat die steekproef verteenwoordigend is  van die plantpopulasie. (2) 2.2.2 Ander faktore soos omgewingsfaktore / hoeveelheid lig/ grondtipe sal ook die hoogte  beïnvloed wat die sonneblomplante bereik. Genetiese verandering is maar een van die faktore  wat die hoogte beïnvloed/ genotipe is geneig om die potensiaal te verteenwoordig  en omgewing aktualiseer  die potensiaal. enige (2) 2.2.3 Jacky (1) 2.2.4 Jacky het ’n groter getal ingesluit / 10 van die plante in die steekproef / groter steekproefgrootte (1) 2.2.5 Die getal plante wat in elke steekproef gemeet is, moet vir albei dieselfde wees.  - Metings moet op dieselfde tydstip gedoen word.  - Metings moet op dieselfde dag gedoen word.  - Vergroot telkens die steekproefgrootte in die geselekteerde gebiede  - Herhaal die ondersoek. (enige 2) (2)

2.2.6 Getal sonneblomplante op elke hoogte-interval in Jacky se ondersoek 60 50 Getal sonneblomplante 40 30 20 10 0 51-55 56-60 61-70 71-75 76-80 Hoogte-interval (cm) Puntetoewysing vir die grafiek: Korrekte tipe grafiek  Titel van grafiek  Korrekte byskrifte en 1 geskikte skaal vir X-as, insluitend eenhede Korrekte byskrif en geskikte  skaal vir Y-as Tekening van stawe  1–4 stawe korrek getrek  Al 5 stawe korrek getrek (6) LET WEL: Indien die verkeerde tipe grafiek geteken word: - Punte word verloor vir “korrekte tipe grafiek”. Indien asse omgeruil word: - Punte word verloor vir benoeming van X-as en Y-as. (14) 2.3 2.3.1 Diagramme 1 en 4 (2) 2.3.2 As gevolg van oorkruising  word stukkies chromatiede/groepe gene  uitgeruil  tussen die homoloë chromosome  (een van moeder en een van vader) (3) 2.3.3 2 (1) 2.3.4 Reduksie van chromosoomgetal vanaf diploïed na haploïed 

Produksie van gamete  Meganisme om genetiese verandering deur oorkruising en onreëlmatige verskeidenheid chromosome in te bring.  (enige 2) (2) 2.3.5 2,3,1,4 (1) (9) 2.4 2.4.1 Normale  vlerke (1) 2.4.2 (a) Gg (1) (b) gg (1) 2.4.3 Gg (2) gg (enige volgorde) (2) (7) 2.4.4 P1/ouer fenotipe normale wyfie x mannetjie met vestigiale vlerke  genotipe Gg x gg Meiose G/gamete G, g x g, g Bevrugting OF Gamete G g g Gg gg g Gg gg 1 punt vir korrekte gamete 1 punt vir korrekte genotipes F1/nakomelinge genotipe Gg, Gg, gg, gg fenotipe 2 normalevlerke en 2 vestigiale vlerke  Ouers en nakomelinge/P1 en F1 Meiose en bevrugting  enige (7) (10) TOTAAL VRAAG 2 40

VRAAG 3 3.1 3.1.1 2 3.1.2 rr 3.1.3 Rr/ heterosigoties (3) 3.1.4 RR/ homosigoties dominant (1) (4) 3.2 3.2.1 46/23 paar (1) 3.2.2 Man (1) 3.2.3 Een  groot chromosoom /een groot en een klein chromosoom/ (2) 3.2.4 chromosome van paar 23 verskil ’n Persoon met Down se sindroom sal 3  kopieë in plaas van 2 (2) van chromosoom nommer 21  in elke sel hê. (6) 3.3.1 Die oudste fossiele  van hominiede (Australopithecines en Homo habilis) word slegs in Afrika aangetref, terwyl die jonger fossiele wêreldwyd  aangetref word, wat daarop dui dat mense in Afrika ontstaan het. Die oudste Homo erectus-fossiele  is in Afrika en later in Europa en Asië gevind, wat daarop dui dat Homo erectus uit Afrika gemigreer het . (enige 5) 3.3.2 Die hipotese  sal verwerp word;  dit sal impliseer dat die oorsprong van mense in Asië  en nie in Afrika was nie. (2) 3.3.3 (a) Neutkrakerman (Paranthropus boisei)  Handige man (Homo habilis)  Laetoli-voetspore Toumai (Sahelanthropus tchadensis)  (enige 2) (2) (b) Mev. Ples (Australopithecus africanus)  Taungkind (Australopithecus africanus)  Karabo (Australopithecus sediba) (enige 2) (2) 3.3.4 Mutasies in mitochondriale DNS (mtDNS)  kan gebruik word om die vroulike  voorouerlyn na te spoor, aangesien mitochondriale DNS slegs van jou moeder geërf word ; dit is na ’n vroulike voorouer in Afrika nagespoor. (3) Mutasies in die Y-chromosoom  kan gebruik word om die vaderlike (manlike)  voorouerlyn na te spoor, aangesien slegs mans die Y- chromosoom van hulle vader erf  en dit kan na ’n manlike voorouer in Afrika teruggespoor word. (3) 3.3.5 ’n Oorgangsvorm het eienskappe  van beide die australopithecines  en mense . (3)

3.3.6 Maak van gereedskap  Rotstekeninge  (2) (22) 3.4 3.4.1. Kleur van die kewer  (1) 3.4.2 Natuurlike seleksie / oorlewing van die geskikste (1) 3.4.3 Daar is verandering  in die kleur van die kewers/ swart en wit / ligte kleur Die wit/ ligte kewer het die verlangde eienskap / is beter aangepas / om te vermom/ beter kleur vir oorlewing. Meer van die wit/ligte kewers oorleef  en produseer wit/ligte nakomelinge . Meer van die swart kewers sterf / word deur predatore geëet. Oor geslagte heen sal alle kewers wit/ligkleurig wees.  (6) (8) TOTAAL VRAAG 3: 40 TOTAAL VIR AFDELING B: 80 AFDELING C VRAAG 4 4.1 Eienskappe wat mense met Afrika-ape deel  Regop liggaamshouding  Groot brein/skedel vergeleke met liggaamsmassa  Lang boarms  Oë voor in kop/binokulêre visie/stereoskopiese visie  Oë met keëlselle/kleurvisie  Slegs twee melkkliere  Vrylik-roterende arms  Elmbooggewrigte wat rotasie van voorarm moontlik maak  Plat naels in plaas van kloue/kaal vingerpunte  Teenoorstaande duime wat in teenoorgestelde rigting as hulle vingers werk  Geslagsdimorfisme/duidelike verskille tussen man en vrou  Roteer hande ten minste 180°  Olfaktoriese breinsentrums kleiner/reuksintuig verswak  Dele van die brein wat inligting van die hande en oë verwerk, is vergroot (maks) 10

Eienskappe wat mense van Afrika-ape laat verskil  Breinkasgrootte en -vorm verskil  Vorm en skuinste van voorkop  Wenkbrourifontwikkeling  Die hoek van die gesig  Grootte van oogtande  Posisie van foramen magnum  Mate van prognatisme  Aanwesigheid van ken  Gaping tussen snytande en oogtande (maks) 7 Inhoud (17) Sintese (3) (20) ASSESSERING VAN DIE OPSTELAANBIEDING Punte Beskrywing 3 Goed gestruktureer – toon insig in en begrip van die vraag. 2 Geringe gapings of irrelevante inligting in die logika en vloei van die antwoorde. 1 Probeer, maar beduidende gapings en irrelevante inligting in die logika en vloei van die antwoorde. 0 Nie probeer nie/niks geskryf buiten die vraag se nommer nie/geen korrekte inligting nie. TOTAAL VIR AFDELING C: 20 GROOTTOTAAL: 150