Via Afrika
Libanga 12 Inkhombandlela yemfundzisi
Kufanele ungabalindzeli bafundzi kutsi bente tintfo
Siswati Lulwimi
wena ngekwakho longeke ukhone kutenta. Angeke
ulindzele kutsi bafundzi bafike ngesikhatsi, uma
nawe ngekwakho ungafiki ngesikhatsi. Angeke
ulindzele bafundzi bakho kutsi batiphatse kahle
babuye bahloniphe bantfu, uma nawe ngekwakho
Lwasekhaya
Libanga 12 Study Guide
ungabahloniphi. Futsi uma wenta loko, bafundzi
batokulingisela, ngoba batsembele kuwe.
M.N. Makekana, F.M. Armooh, B.B. Malangwane
— Patiswa Qokweni, Thishelanhloko naThishela
I-Via Afrika ivisisa, lizinga ibuye isekele indzima yakho njengathishela. Unemsebenti lobaluleke kakhulu kutemfundvo,
Via Afrika Siswati Lulwimi Lwasekhaya
kantsi siyabona kutsi tobopho takho tifaka lokunyenti lokudlula kufundzisa nje kuphela. Sente konkhe lokusemandleni kutsi
sikongele sikhatsi sente nemphilo yakho ibe lula, kantsi siyatigcabha ngekutsi sikhone kukusita kutsi ufundzise lesifundvo
ngemphumelelo. Nati letinye taletintfo lesitentile kukusita kuloluhlelo lwesifundvo lesisha sha:
1. Loluchungechunge lwabhalelwa kutsi lucondzaniswe ne Sitatimende Senchubomgomo Yavelonkhe Yekharikhulamu
Nekuhlola (CAPS). Buka likhasi 10 kubona kutsi tidzingo te-CAPS kufinyelelwa njani kuto.
2. Luhlelo lwekusebenta lolungasetjentiswa lufakiwe. Buka likhasi 13 kubona kutsi loku kutakongela sikhatsi lesingakanani.
3. Sihloko ngasinye sicala ngesibutsetelo salokufundziswako, kanye nemitfombolusito loyidzingako. Buka likhasi 20 kutfola
kutsi loku kutakusita njani kuluhlelo lwakho.
4. Kukhona seluleko ngekutibekela sikhatsi sekusebenta kute ukusite ekucedzeleleni wonkhe umsebenti wemnyaka
ngesikhatsi. Likhasi 22 likubonisa kutsi loko kwentiwa njani.
5. Seluleko ngekutsi uyingenisa njani imicondvo nekuveta ngalokucacile ngekufundzisa kuniketiwe kuleso naleso sihloko.
Buka likhasi 23 kute utfole sibonelo.
6. Tonkhe timphendvulo tiniketiwe kukongela sikhatsi kutsi wente lemisebenti leyentiwako ngekwakho. Buka likhasi 25 kute
utfole sibonelo.
7. Lokunye lokufakiwe yiCD lecuketse imitfombolusito kute ikusite nawufundzisa nanawuhlola. Buka lekhava lengekhatsi
yaphambili.
Encwadzini yemfundzi utawutfola kuceketfwe konkhe lekufanele bafundzi bakho bakwatisise. Lencwadzi yemfundzi ibhalwe
ngelulwimi lolufinyelelekako lolwenta kube lula kutsi bafundzi bayifundze. Lendlela lejabulisako leyakhiwe ngayo itawugcina
inshisekelo yabo bese yenta kufundzisa kube yinjabulo kuwe.
Sitawutsandza kuva imibono yakho. Kungani ungasitjeli kutsi kuhamba njani ngekutfumela i-imeyili ku: siswati@viaafrika.com?
Noma-ke, uvakashele inkhundla yathishela ku: www.viaafrika.com.
Language: Siswati
www.viaafrika.com
Skip to contentStudy guide
Gr12 Siswati Study Guide Grade 12 LR
Grade 12 Siswati study guide, 59 pages. Read online or get the free PDF download.
Siswati · Grade 12. Study guide, 59 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Siswati
- Grade
- Grade 12
- Document type
- Study guide
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 59
- File size
- 1.3 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 59
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Study Guide
Siswati Lulwimi Lwasekhaya
Libanga 12
Inkhombandlela yemfundzi
Lokucuketfwe
Kusebentisa lensitakufundza ii
Sehluko 1: Timphawu letimcoka tematheksthi 1
Sehluko 2: Inchubo nemasu ekubhala 5
Sehluko 3: Emathekshi emibhalombiko 14
Sehluko 4: Liphepha lelisibonelo 34
Sehluko 5: Tinkondlo 37
Sehluko 6: Inoveli 43
Sehluko 7 Temdzabu 47
Sehluko 8: Imidlalo 51
Kusebentisa lensitakufundza
Inhloso yalensitakufundza kwelekelela bafundzi ekubhaleni ematheksthi ekuticambela
ngemphumelelo ngekulandzela ticondziso lebanikwe tona,baphindze bakwati kutihlolela
imisebenti yabo. Bafundzi batawukwati kubhalela tinhlosongco, timongcondvo,
netetsamelilwati letehlukahlukene basebentisa timiso letibekiwe telulwimi lolunotsile
lolwemukelekile.
Lensita ihlelwe ilandzela luhlelo lwekufundzisa bafundzi belibanga 10.Ifundzisa
lokucuketfwe, indlelanchubo, timiso tekubahala kanye netakhi netimiso telulwimi lokumele
ticikelelwe ekubhaeni nekwetfula kanye nekufundza nekwehlwaya njengoba kubekiwe
eSitatimendeni Senchubomgomo Yavelonkhe yekharikhulamu nekuhlola.
Kuleso naleso sehluko kucalwa ngekuchaza timiso netidzingo taleyotheksthi yekuticambela,
inchubo yekubhala kulandzele sibonelo, umsebenti wekutihlola lohambisana nensita
yekuhlola lomsebenti latikhicitele wona umfundzi, kute atewukhona kulungisa emaphutsa
ngendlela lefanele.
Lensita yentelwe kutsi umfundzi akhone kutisebentela yedvwa atilungiselela liphepha
lesitsatfu nelesibili leluhlolo lweSiswati Lulwimi Lwasekhaya Libanga 10.
Ngiyakholwa kutsi lendlela lena yekutsi umfundzi afundze ngesibonelo itawucinisekisa kutsi
bafundzi baphumelela ngemalengiso ekufundzeni nekwehlwaya kanye nekubhala
nekwetfula ngoba kufundza ngekubona kwenta umuntfu akhone kubona kutsi ngempela
lentfo lokutsiwa akayente, iyenteka.
Sehluko 1 Timphawu letimcoka tematheksthi
Temibhalo ngiwo onkhe ematheksthi labuciko lasuke abhalwe asuselwa
enhloko.Wonkhe umbhali utsi nakabhala itheksthi yakhe abe anemlayeto lotsite
noma sifundvo lesitsite lafuna kusendlulisela kubafundzi baleyo theksthi.Tiningi
tinhlobo tematheksthi letehlukene letifundvwako elulwimini lweSiswati ngetinhloso
letehlukene. Nati letinye tato: tindzaba letimfisha, emanoveli, temdzabu, tinkondlo,
emaphephandzaba nemaphephabhuku, emafilimu nalokunye.
Tinhlobo temibhalo letifundvwa kulelibanga tintsatfu, ngunati; tinkondlo, umdlalo
kanye nenoveli nobe temdzabu.Tonkhe letinhlobo tiyehlukaniseka ngobe
tinetimphawu letehlukene letibonakala ngato.
1. Tinkondlo
Tinkondlo luhlobo lwembhalo lolwehlukaniseke kabili, kukhona tinkondlo temdzabu
netinkondlo tesimanje.Tinkondlo temdzamu tatingakabhalwa phasi ngobe betihaywa
timbongi ngenhoso yekujabulisa tibukeli, noko nato setibhalwe phasi nyalo.
Loluhlobo lwetheksthi lugcame ngesakhiwo salo lesinemigca lemifisha, tindzima,
kanye nelulwimi lolunotse ngetinongo tenkhulumo letingutona tiveta
imifanekisomconndvo kulosuke afundza.Bunandzi betinkondlo buvakala kahle
natifundvwa kuvakale ngenca yesigci lesivakala nakufundvwa.
2 Inoveli
Loluhlobo lwetheksthi luba yindzaba yinye lendze, lenetigameko noma tehlakalo
letinyenti.Yehlukaniswa ngetehluko. Njengobe kuyindzaba lendzaba lendze nje, iba
nebalingisi labanyenti labakhulu nalabancane.Inoveli itsatsa sikhatsi lesidze
lesingaba yimphilo yonkhe yemuntfu, kungako nje leyenteka etindzaweni
letinyenti.iba nengcikitsi yinye lenkhulu kanye naletinye leteyeme kulena lenkhulu.
Ngenca yebudze bayo ngalesinye sikhatsi kuyashiwo kutsi yindzabandze.
3 Umdlalo
Itheksthi lengumdlalo yehlukile kuleminye imibhalo ngobe yona igcamisa
inkhulumomphendvulwano lehambisana nemnyakato.Umdlalo uyindzaba lendze
lesamdlalo lapho umbhali asebentisa badlali kwendlulisa umlayeto
wakhe.Unetinkhundla netigcawu, badlali labanyenti, yenteka sikhatsi lesidze
etindzaweni letinyenti letehlukene njengobe uyindzaba lendze.Uba nengcikitsi yinye
lenkhulu nobe naletinye letincane letichakele.
4. Temdzabu
Temdzabu luhlobo lwembhalo lolufaka ekhatsi tinganekwane, tiphicaphicwano,
tinanatelo, imilolotelo, tilandzelo, taga, tisho, imilolotelo, tibongo temakhosi,
tibongelelo, kanye netingoma njll.
1
Tinkondlo
Senike nafundza ngekwekutsi tinkondlo tehlukaniswe kabili, lokutinkodlo takadzeni
netinkondlo tesimanje.Tinkondlo takadzeni tifaka ekhatsi tibongo temakhosi, bantfu
labadvumile, kubongelelwa kwemfuyo njengetinkunzi, kubongelelwa kwelijaha,
emahubo nemilolotelo, tibongo tebantfu nabananatelwa,njll.
Nangabe kuhaywa umuntfu lodvumile kusuke kukhulunywa ngebungwazi bakhe,
kudvunyiswa ngalokuhle lakwentile. Tinsolo tesive ngalowo muntfu nato tiyafakwa
nakabongelelwa. Tinkondlo tesimanje tifaka ekhatsi tenteko noma tehlakalo
letinyenti umuntfu latibona tenteka eveni malanga onkhe.Kungaba kufa, injabulo,
imfundvo, kungenetiseki ngesento sesitsite, kuhalalisa, kudvumisa, kubalisa,
njll.Njengobe ufundzile ngetinhlobo tetinkondlo ebangeni lelendlulile utawuchubela
nekubuka kuhlutwa kwato.
Kuhluta inkondlo
Inkondlo ihlutwa ngenhloso yekutfola naku lokulandzelako ngayo.
Lokushiwo yinkondlo/Inshokutsi losobala
Kujula kwenkondlo/Inshokutsi lofihlakele
Umoya wenkondlo
Ingcikitsi nemlayeto
Sakhiwo sangaphandle
Sakhiwo sangekhatsi
Kukhetseka kwemagama
Liphimbo (indlela yekukhuluma)
Lokushiwo yinkondlo/Inshokutsi lesobala
Nakukhulunywa ngalokushiwo yinkondlokusuke kushiwo loku lenkondlo lekhuluma
ngako kusukela ekucaleni ite iyofika ekugcineni solo itsintsa lesihloko saleyo
nkondlo.Tonkhe tindzima tiyabumbana ngoba letikushoko kusuke kuphatselene
nesihloko sinye.Kubalulekile ke kutsi inkodlo ifundvwe yonkhe kuze kutfolakale
inshokutsi yenkondlo noma loko lekhuluma ngako ngalokufinyetiwe.Singasho nje
kutsi lokushiwo yinkondlo sifinyeto senkondlo.
Kujula kwenkondlo/Inshokutsi lefihlakele
Kujula nkwenkondlo kusho umcondvo lofihlakele lotfolakala enkondlweni.Lomcondvo
lofihlakele uvetwa kutsi sonkondlo asebentise lulwimi lolushubile kanye nemagama
lakhetsekile lafaka ekhatsi taga, tisho kanye netinongo tenkhulumo etama
kwendlulisa loko lasuke akuhlosile.Lulwimi lolunotsile ngilo loluveta umcondvo
wesibili enkondlweni.Lomcondvo wesibili nome lofihlakele umfundzi uyatitfolela yena
nakafundza inkondlo.Kuyenteka noko labafundzako bavele nemicondvo leyehlukene
kuye ngekutsi bayihumusha njani inkondlo nekutsi basekela njani imibono
yabo.Ngalesinye sikhatsi kuyenteka noko kutsi inkondlo ingabi nawo umcondvo
lojulile kube ngulosobala kuphela.
Umoya
Nangabe kukhulunywa ngemoya losenkondlweni kusuke kushiwo simo sasonkondlo
noma imbongi lesuke ikuso ngalesikhatsi ibhala lenkondlo.Umoya wenkondlo uveta
kutsintseka kwemiva.Imvamisa bosonkondlo baye babhale ngetehlakalo letitsite
etimphilweni tabo letitsintsa imiva ngetindlela letehlukene.Noma angabhala akusiphi
2
simo sonkondlo, usuke abhala ngenhloso yekwendlulisa umlayeto lotsite ngenkondlo
yakhe.Timo letivamile ngunati letilandzelako; kujabula, kusola, kulangatelela,
buhlungu, kukhutsata, kujabha, lusizi naletinye.Umoya enkondlweni uvetwa
ngemagama asonkondlo nome lulwimi lasuke alusebentisile ekubhaleni inkondlo
yakhe.
Liphimbo
Liphimbo lisho indlela sonkondlo latitsatsa ngayo nobe liso labuka ngalo tintfo
letitsite emphilweni.Liphimbo lasonkondlo livakala elulwimini
lalusebentisako.Sonkondlo angasebentisa lulwimi lolucocekile, lolukhululekile,
lwekuncokola, lwekuphukuta, angaba nelitsemba nobe abe ngumuntfu
longanalitsemba emphilweni ngetndlela abona tintfo tenteka ngayo.
Ingcikitsi nemlayeto
Ingcikitsi
Lena yincenye yenkondlo lengiyona iveta umgogodla noma umongo wenkondlo
ngaloko sonkondlo lafuna kwatisa bafundzi ngako.Kuyenteka ingcikitsi ibe sebaleni
nobe icagelwe emuva kwekufundza yonkhe inkondlo.Ingabhalwa ngeligama linye
kuphela kuchaza kutsi inkondlo itsini nobe ikhuluma ngani njengekutsi ikhuluma
ngemvelo, inkholo, bugebengu, kufa, lutsandvo, imfundvo njll.Kuyenteka ngalesinye
sikhatsi ibekwe ngalokufinyetiwe ibe ngumusho lomfisha nobe sitatimende
njengekutsi ‘Bubi bekunatsa tjwalakonakala.’Nayo ingcikitsi yenkondlo umfundzi
uyatitfolela yena emva kwekucedza kufundza inkondlo.
Umlayeto
Umlayeto kushiwo loko sonkondlo lasuke ahlose kukwendlulisela kubafundzi
ngekubhala inkondlo yakhe.Inhloso yembhali nome sonkondlo kungaba
kuyala/kucondzisa kwecwayisa noma kwekhuta simo lesitsite ebantfwini.Konkhe
loku sonkondlo ukuveta enkondlweni yakhe ngekusebentisa lulwimi lolushubile
lwebumbongi nalolunotsile lolwakha titfombe leticacile engcondvweni yalofundzako.
Ase sifundzisise lenkondlo:
Sitawubulala umuntfu
Sitawubulal’ umuntfu ngetandla,
Ngifunga Mbandzeni.
Sesidziniwe kwekhutwa mhlaba
Wonkhe kuhle kwabohlongandlebe.
Tidzakamiva! tidzakamiva!
Setilucedzile lusha,
Hhayi bo! Sekuphele tindzaba yini?
Sitawubulal’umuntfu ngetandla.
Sitawubulal’ umuntfu ngetandla.
Silucedze uma silwentani lusha tsine?
Asilubeki sibhamu entsanyeni kutsi lusibheme.
Ngilo nje lolusisukela sitihlalele.
Sesafa kwetfukwa.
Senteni kangaka?
Sitawubulal’ umuntfu ngetandla.
3
Sitawubulal’ umuntfu ngetandla.
Lusha lunyatsela emalungelo etfu,
Lutsi buyani titsandvwa nidzambise
Tinsizi tetfu sikhohlwe ngato.
Wonkh’ umtali akakhunge inja yakhe,
Asifuni kubekwa licala lekubulala,
Ngobe sekusele kancane
Sibulal’ umuntfu ngetandla.
Umsebenti 2 Sisebenta ngemacembu
Khetsa yinye inkondlo kuleti letifundvwa lonyaka uyihlute ngekutsi uphawule ngaloku
lokulandzelako:
1. Inshokutsi yenkondlo lesobala
2. Inshokutsi lefihlakele
3. Umoya walenkondlo
4. Liphimbo lasonkondlo.
5. Ingcikitsi nemlayeto wenkondlo.
4
Sehluko 2 Inchubo nemasu ekubhala
Inchubo yekubhala
Kufundza ngekubhala kutawuhlala kufaka ekhatsi inchubo yekubhala.
Nakulandzelwa inchubo yekubhala kwentiwa loku lokulandzelako:
1. Kuhlela/ngembikwekubhala
Ngaphambi kwekubhala incwadzi, hlola ubuye utfole kabanti kutsi kufuneka ubhale
ngani.Kumele utfole kutsi incwadzi ibhalelwa bobani (tetsamelilwati) nekutsi yini
inhloso yekubhala leyo ncwadzi (inhlosongco).Hlela ngekulandzela sakhiwo
sencwadzi kutsi inelikhelo, sibingelelo, umtimba nesiphetfo.
Ngembikwekubhala incwadzi kulapho kugcogcwa lwati ngencwadzi lekutawubhalwa
ngayo.Lwati lungacocwa ngekusebentisa emaphephandzaba nemaphephabhuku
kanye nemmango.Kungayiwa namitatjeni kufundvwe tincwadzi letiphatselene
nesihloko.Kungabutwa nebatali nobe lamanye emalungu emndeni, emalungu
emmango.Kungasetjentiswa nemisakato namabonakudze.Kungabutwa nathishela
imininingwane lephatselene nencwadzi.Lwati lonkhe lolutfolakalako alubhalwe phasi.
2. Kwenta/kubhala luhlaka
Lwati lolutfolakale lusuke lungakahleleki ngako-ke kumele luhlungwe kahle.Lapha
ungacala kubhala luhlaka ngekulandzela luhlelo lotakhele lona nangekulandzela
sakhiwo sencwadzi.Loko kuchaza kutsi singakha tinhlaka letinyeti ngekwengeta
lokutfolwe ngulabanye sibe silungisana emaphutsa.Loku sikwenta site sibe
neluhlaka lolukahle ekugcineni.
3. Kubuyeketa
Nasewubhalile umsebenti wakho uyawufundzisisa kahle udvwebele emaphutsa
lafana nesipelingi, lubhalomagama, kukhetfwa kwemagama nekutsi lulwimi
lusetjentiswe kahle, kunetinongo, timphawu tekubhala tisetjentiswe ngendlela
yakhona, njll.Unganika nabontsanga, emalunga emndeni bayifundze indzaba yakho
babuye balungise nemaphutsa.
4. Kuhlela kabusha umbhalo
Emuva kwekufundza kuhlelwa kabusha lapho kunesidzingo njengekuhleleka
kwemisho,
lulwimi nemagama lasetjentisiwe. Loko kwentiwa kuze kufike lapho sewuneluhlaka
lolukahle ekugcineni. Kususwa lokungakalungi kufakwe lokulungile.
5. Kulungisa emaphutsa
Lapha emaphutsa ayalungiswa netimphawu tekubhala kunakwe kutsi tisetjentiswe
kahle kute kugcine kungenamaphutsa.
6. Kwetfula.
Kulesigaba emaphutsa suke sekalungisiwe, sigaba sekugcina lapho umsebenti
lobhalwe ngebunono wetfulelwa tetsamelilwati kanye nathishela kutsi awumakhe.
Kubhala tindzaba
5
1. Indzaba lelandzisako
Lena yindzaba lelandzisa kabanti ngesehlakalo sesihloko lanikwe sona umfundzi.
• Ilandzisa negetigameko letilandzelana ngendlela letenteka ngayo, nobe ucale
ngalokwagcina ngako.
• Lena yindzaba lecanjiwe kepha lenekukholweka
• Sikhatsi lesisetjentiswako sikhatsi lesengca, kepha lonelikhono lekusebentisa sikhatsi
sanyalo angabhala ngaso.
• Inkhulumongco yenta lendzaba ikholweke, kubika kuphela kwenta ingahehi lendzaba.
Nasibhala silandzela inchubo yekubhala njengoba ichaziwe ekucaleni.Sitawutikhumbuta
ngekwetfula tihlokwana tayo lenchubo.
• Kuhlela
• Kwenta luhlaka
• Kubuyeketa nekuhlela kabusha
• Kulungisa emaphutsa
• Kwetfula.
Sakhiwo kumele kube ngulesi lesilandzelako:
Indzaba yakhiwe ngetindzima.Indzima ngendzima yakhiwe ngemisho letsite.Kunaloyihloko
naleyo lesekelako nalowo lophetsa indzima.Tindzima kumele titselelane emanti
ngekusebentisa tihlanganiso nobe emagama latsite laletsa kuchumana.
Tindzima tingaba singeniso, umtimba nesiphetfo
Singeniso
• Siba sifisha
• Siyaheha
• Asiteki indzaba yonkhe, setfula loko lokutawukhulunywa ngako.
Umtimba
• Tindzima tiba tinyenti emtimbeni
• Indzima ngayinye ngayinye kulomtimba ineliphuzu lelibalulekile nemininingwane
lesekelako.
• Sichubekela kulenye indzima uma sewubhala ngalelinye liphuzu.
• Asihlanganisi emaphuzu langahambelani.
Siphetfo
• Asicaphele, asiphindzaphindzi loku lokusemtimbeni.
• Sisonga ngekunika umcondvo, umbono nobe sifundvo lesitfolakele endzabeni.
Asicaphele naku:
Budze bendzaba kulelibanga ngemagama lali-240-290.Ake sifundze nasi sibonelo sendzaba
lelandzisako.
Latishonela tigebengu kamagolide nesilivak
BekunguMgcibelo, tikolo bekukudzala tavalwa.Bengisedolobheni e-Jabulani Nonkhe,
ngiphekeletelwe ngudzadzewetfu lomkhulu Gcebile.Ngangiyewutsengela umngani wami sipho
phela bekatawugubha lusuku lwakhe lwekutalwa ngakusasa ngeliviki lelilandzelako.
Edolobheni imbita beyiviwa ngelutsi.Bantfu bebehla benyuka netitaladi telidolobha.Leso naleso
sitaladi sasinesicuku saso.Timoto tona tatiphambana, letinye tatiya enhla, letinye tatiya entasi
letinye tatijika emakhoneni.Bekungamangalisi ke kuva sekukhala emabheli ngoba phela labanye
bantfu abaketayeli kuya edololobheni, bebahle batikhandza babambe ibhonethi yemoto
ngesandla.Nami bengikuleso siphitsiphitsi.
6
Ngawela sitaladi, ngacondzakamagolide nesiliva. Lesitolo sasisandza kuvulwa lapha
edolobheni lelikhulu laseJabulani Nonkhe. Lapha ngekhatsi bantfu bebanyatselana. Ngulowo
atsenga tidzingo takhe
Kwakutsengiswa emacici, emawashi, netindandatho letakhiwe ngegolide, isiliva, nedayimane.
Imali yona bengiyonge kusukela ngaBhimbidvwane, beseyenela kutsi ngingatsenga sipho
lesibita emarandi lange-500.
Sangena ekhatsi estitolo naGcebile. Sandla sami sasinkonkoshele sikhwama, ngani bayasho
kutsi ayikho inkhokhelo yemtfwalo lolahleka uhamba nemnikati, kantsi kuyatiwa kutsi
tinswelaboya tigcwele nakuphela inyanga. Satsatseka kulelinye liwashi belakhiwe
ngekuhlanganisa ligolide nesiliva. Ngalibona ngemehlo engcondvo limengetela esandleni
semngani wami.Ngatsi ngisekulowo mcabango ngeva ngishiywa ngumtimba. Ngabona
emadvodza lamabili lagcoke tembatfo letimnyama netigcoko letimbonya bonkhe buso kusale
emehlo kuphela.Ngema ngatsi khwimilili. Tigebengu!
"Lalani phasi nonkhe, ningasibuki!" Kwasho livi lelitfusako liphuma kulendvodza lemfishane.
“Hhayi!Abangalali phasi, kepha abeme lapha elubondzeni banamatsele baphakamise tandla,
lotawulokotsa nje akhulume namakhalekhikhini, utalibuka aligcine,"kwasho lendvodza
lendze.Seva lawo mavi, senta lesatjelwa kona.
Bachubeka baya kumunye webatsengisi, batsi akaletse yonkhe imali lekhona aphindze atfulule
bonkhe bucwebe abufake kuletikhwama tagawini bebatiphetse.
Nembala umntfwanebantfu wenta njalo.Ngatsi ngitsi nhla ngabona batsatsekile ngoba imali
labayitfola yayiyinyenti kakhulu.Ngabona lelinye likinobho lolichafatako uma nihlaselwa
tigebengu.Tinhlitiyo tami taba timbili. Lenye yatsi angichofote lenye yatsi kumbe ngitigubhela
lithuna lami.Ngawucitsa lowo mcondvo wesibili. Ngadzela imphilo yami. Ngachofota.
Ngesikhashana nje babe sebafikile bakaHi-Tech.Taphaphama batifasa ngabozankosi. Kwabe
sekuya kwato esitokisini njalo.
Ngakusasa kwavela ephephandzabeni ‘Tindzaba Tetfu’ kutsi “umfana waseTakheleni ube
lichawe ngesikhatsi elekelela ekubanjweni kwetigebengu letiyingoti”.Ligama lami abalikhiphanga
ngoba bangafuni kufaka imphilo yami engotini. Ngeva babe sekatsi “Ngumfana wami ke loyo.
Umsebenti 1 Ukubhala indzaba lendzisako
Bhala indzaba lelandzisako ibe ngemagama langabi ngephasi kwe-240 kepha angabi ngetulu
kwe-290 ngalesihloko lesilandzelako:
Landzisa ngalokwenteka mhla nihlaselwa tigebengu ekhaya kini. Landzela inchubo yekubhala
njengoba yetfuliwe ekucaleni kwalesehluko.
7
2.Indzaba lechazako
Indzaba lechazako ingumbhalo losebentisa emagama lakha sitfombe
salokuchazwako.Likhetselo lemagama endzaba lechazako alilandzisi kepha likubekela lentfo
uyibone ngemehlo engcondvo kutsi inembala lonjani, ivakala njani nawuyitsintsa, ihogeleka
njani uma ineliphunga, inambitseka njani, ibukeka njani, ivakala njani njll.Uma umbhali
aphumelele kuchaza intfo letsite angakwenta umamatseke, uhleke, ufise kutsintsa, ufise
kunambitsa, ugwinye ematse, uhlante, nobe utfutfumele, kuye ngekutsi inhloso yakhe
bekutsi kutsintseke miphi imi yalofundzako.
Indzaba lechazako ingumbhalo wekuticambela ngentfo loyicabangako nobe loyibonako.Uma
ubhala indzaba lechazako, nayo iba nesakhiwo njengayo lenalelandzisako kepha yona
ayigcili kakhulu etigamekweni, inamatselakakhulu ekukhombiseni ngalokusobala kutsi intfo
ibukeka njani, ivakala jani, inambitseka njani, ihogeleka njani.
Kubalulekile kutsi umbhali asebentise sikhatsi sanyalo uma achaza.Cishe letinyenti timiso
netinyatselo tekubhala tiyafana nendzabalelandzisako’ kakhulu ekwakheni imisho,
silulumagama nekusebentisalulwimi lolunotsile.
Yini lesingayichaza?
Singachaza tintfo, bantfu, tilwane, takhiwo, tigameko, timo, netindzawo.
Ake sibuke nati tindzinyana letilandzelako kute sibone umehluko emkhatsini wekuchaza
nekulandzisa.
1. Kwaba nemoya lomkhulu. Lelitulu vele belilibi kakhulu lesabeka.Bantfu abatange
baphatseke kahle ngalesikhatsi babona lelitulu lelalita ngemandla. Tinja takhala tabaleka
tayewubhaca.
2. Umoya wawuhlabelela ingoma yentfukutselo. Tihlahla tatitila tisima kalukhuni lapho
umoya utidlelela ngemandla. Kwakhephutela emafu lamnyama lakwenta uvume tono.
Ashulungana, kwagubhutela ematfumbu kubolaluvadlwana. Umbani waklaya kuleso
sibhakabhaka lesintima khwishi! Walandzelwa kudvuma lokwaba ngatsi kugicitwa
imigcoma letinkhulungwane. Kwabandza ematfunjini etakhamitini takulendzawo letakhe
emadlokolwana. Tinja kwaba buklewu klewu, tigoce imisila tifuna tindzawo tekufihla
tinhloko, tibona kutsi lamuhla litishonele. Kwachuluka timbokodvo tematje! Uma sibuka
letindzima letingenhla letimbili yini umehluko lokhona? Nguyiphi lelandzisako futsi
nguyiphi lechazako? Sekela timphendvulo takho ngekucaphuna endzimeni.
Uma ngabe utse leyekucala iyalandzisa, uphendvule kahle, leyesibili iyachaza.Ikwenta
ubone ngemehlo engcondvo kutsi kwakwentekani, uyawuva lomoya ngetindlebe uhhusha,
uyatibona naletihlahla tisiphalata, uyatibona nobe setidlelelwa ngulomoyangemandla
setigcina tisiphuka timphandze, uyeva, wetfuke, wesabe ngalendlela lesimo selitulu
lesichazwe ngayo.
Ake sibuke nasi sibonelo sendzaba lechazako:
Bhala indzaba uchaze umngani wakho lomtsandzako ucacise kutsi yini leyenta
umtsandze.Emphilweni akukafanele umuntfu abe yinkhomo ledla yodvwa.Nami nginemngani
lomuhle lengimtsandzako losifuba sami futsi longikhutsatako uma nginetinkinga. Unebuso
lobuyingingilizi.Unelibala leliluhlata lelitsandzekako.Sikhumba sakhe sibusheleleti ngatsi
seluswane.Unemehlo lamhlophe futsi lamakhudlwana kunalawa ami.Uneminyaka lelishumi
nakune kepha uma umbuka ucabanga kutsi ingetulu kwaleyo.Unelitsambo ngoba ubalelwa
kulabo labadze eklasini futsi usibukubukwana lesihle lesililambalidlile.Unemilente lemidze
lengatsi yebakhangisi betimphahla.
8
Uyayidla indvwangu umngani wami.Angeke nje umkhandze agcoke imphahla lemnyama
lensundvu.Utsandza imibala legcamilefutsi uyakwati kuyihlobanisa.Utsandza timphahla
letibovu, letiluhlata, letimhlophe, letiliphuti nobe letibukhwebeletane.Pho uyafanelwa yini bo!
Angikamkhetsi ngoba amuhle ngesakhiwo, kepha lokwangidvonsa kuye kutsi ungumuntfu
webantfu.Ngaso sonkhe sikhatsi uhlala ajabulile.Ngeke ukhandze acudvule
umlomo.Akatsatsi tinkinga takhe atetfwese lomuye umuntfu.Ungumngani lonenhlitiyo lenhle,
lohlakaniphile, locotfo, lonelutsandvo neluvelo.Uyatsandza kutsi lanako akusebentise
nalabanye bantfu.Akasiye umngani lohlebanako nalonemona.Uma uke wahleba umuntfu
kuye uyatisola ngoba utakubuta kutsi amtjele yini lona lokhuluma ngaye kutsi wena utseni
ngaye.
Sibusisile ngumuntfu lotimiselako kuyo yonkhe intfo layentako.Akasiyo intfombatana
levilaphako.Ukhutsele uhlala njalo enta umsebenti wesikolo.Kute lokumangalisako uma
sekatfola imphumelelo ngemalengiso kuto tonkhe tifundvo takhe.Etifundvweni tetibalo
sonkhe sisitwa nguye.Ungafunga utsi unguthishela ngendlela lanesineke ngayo uma
asichazela.Cishe sonkhe eklasini sesiyativisisa tibalo ngoba uvele asitjele kutsi konkhe
kusengcondvweni yakho, ungatsi tibalo tiyakwehlula vele titakwehlula, kepha ungatsi
uyatikhona vele utawutikhona.Lamavi akhe asikhutsata kakhulu.
Phela lomuntfu unetiphiwo letinyenti, ekwayeni lesikolo uhamba embili, kantsi nakutemidlalo
ukhona.Uye eGreece edolobheni le-Athens, waya nase Germany nase
Australlia.Ulichawekati letemidlalo.Akabuyi nendondo yinye Ubuya netindondo tegolide,
nakehlulekile utfola yesiliva.
Nabatisho labatatiko batsi wafuta batali bakhe.Nabo bebanemakhono lamangalisako
basafundza sikolo.Abagcinangangekutsi bamuphelolo futo lwekuhlakanipha nekukwati
kudlala imidlalo, baphindze bamkhulisa ngendlela lefanele.Nobe Siswati sitsi akukho geza
linganasiyela, kuSibusisile ungasiphikisa lesaga, ngoba phela uphila kungatsi akusiye
umuntfu walapha emhlabeni.Sonkhe siyafisa kufana naye, usibonelo lesihle.
Umsebenti 2 Ukubhala indzaba lechazako
Bhala indzaba lechazako ngathishela lomtsandzako.Indzaba yakho ayibe ngemagama
langabi ngaphasi kwe-240 kepha angabi ngetulu kweli-290.
N.B Njengoba ubonile lapha ngenhla nawe sebentisa emagama lachazako.
3. Indzaba lehlangotsilunye
Kumele kutsi utsatse luhlangotsi, bese wesekelalowo mbono wakho ngendlela letawuba
neligalelo lelikhulu ekutseni bantfu bavumelane nawe esihlokweni lonikwe sona.
Sihloko sendzaba letsatsa lehlangotsilunye sivame kutsi sibe nemibono
leyehlukahlukene.Wena lobhalako ukhetsa lunye luhlangotsi,bese wesekela lowombono
ngemaphuzu langemaciniso levakalako futsi lacacile.
Ungakhetsa sihloko sendzaba lehlangotsilunye, kubalulekile kutsi wente libalavengcoondvo
neluhlaka kute utewubona kutsi unelwati lolungakanani ngalesihloko nobe loluhlangotsi
lolukhetsile lwesihloko.
Singeniso sakho kufanele sichaze kafishane ngesihloko siphindzesikhombise kutsi wena
utawutsatsa luphi luhlangotsi futsi utayidzingidza ilandzelane njani imibono yakho.
Ungayicala indzaba yakho ngembuto nobe ngetibalo telucwaningo letishacisako
letitawukwenta bantfu basekele lowakho umbono.
Umtimba wendzaba yakho wakhiwe ngetindzima letesekela loluhlangotsi lolutsetse nato
tinemisho lesekela leyo mibono lemcoka ngetibonelo,tibalo telucwaningo, nemaciniso
latsatselwe elucwaningweni lwesihlokolosikhetsile.
9
Tindzima takho kufanele titselelane emanti ngekusebentisaemagama ekuchumanisa
tindzima lakhomba kwengeta, kufaka umbonolowehlukile nobe kukhomba kuphetsa umbono
wakho kuleyondzima.
Imibuto lengadzingi timphendvulo nobe imphindvwa ungayisebentisa ekutseni uphocelele
tetsamelilwati kutsi ticabange njengawe.
Siphetfo asibe sifisha, sigcizeleleluhlangotsi lwakho kute kuhlalenjalo kukhumbuleka kutsi
lendlela lobona ngayo tintfo ingiyo sibili.
Ake sibuke nasi sibonelo sendzaba letsatsa luhlangotsi:
Bafundzi abatsandzi kutsi babanikwe umsebenti labatawenta ekhaya.Labanyenti batsi
akuyekelwe kunika bafundzi umsebenti wasekhaya.Utsini umbono wakho ngalesilhloko?
Umsebenti wesikolo lowentiwa ekhaya uyincenye lebalulekile yekufundza kwetfu tsine
bafundzi.Ngaleso sizatfu sifanele kutsi siwente ube sezingeni lelisetulu.Angivumelani
nembono lotsi akuyekelwe kunika bafundzi umsebenti wasekhaya.Ngitsi abachubeke
basinike kepha kunetintfolekumele tilungiswe bothishela, batali nebafundzi kute kubete tihibe
ekwenteni umsebenti wasekhaya.
Kwekucala nje umsebenti wasekhaya siwunikwa kute sitfole ematfuba langetiwe ekwenta
umsebenti wetfu.Lawo matfuba asisita kutsi sikhone kuvisisa loku besikwenta eklasini,
kulesinye sikhatsi sisuke sicedzisa umsebenti lebesiwenta eklasini.
Kwesibili, umsebenti wasekhaya wenta kutsi tingcondvo tetfu tikhone kubamba emakhono
nelwati lolufundvwako ngekutsi sitentele sisodvwa nobe sisitwa batali betfu.Ngibekisenje ,
sifundvo setibalo sidzinga umfundzi kutsi ahlale njalo atilolongangekwenta tibalo letibalwa
ngendlela lefanako naletilatifundze esikolweni sekusetjentiswa tinombolo letehlukile.Loku
kwentelwa kutsi indlela yekubala umfundzi angayicageli kepha ayati.Umphumela
wekungatilolongi kukhohlwa.Bancane kabi bantfu labeva intfo kanye, bayente kanye bese
bayayibamba sikhatsi lesidze engcondvweni.
Kwengetaesifundvweni setibalo,kunesifundvo setilimi.Lesifundvo sentiwa ngelizinga
Lwelulwimi Lwasekhaya, Lulwimi lwekucala Lwekwengeta neLulwimi Lwesibili
lwekwengeta.Nobe ngabe umfundzi ufundza ngaliphi lizinga, lokubalulekile kutsi akwati
kulukhuluma, kulufundza, kulalela nekubhala nekwetfula.Phela bafundzisi angeke bakhone
kusifundzisa onkhe emagama, tisho netaga letikulelo lulwimi, kudzinga tsine sibafundzi
sitifundzele, sitilalelele sitibhalele, siphindze silukhulume.Umsebenti wasekhaya uyasita ke
ekutfutfukiseni lawo makhono elulwimi.Uphindze usite nebatalikutsi batibandzakanye
ekufundzeni kwetfu.Akukhatsalekile kutsi umtali ufundzile nobe cha, angaba neligalelo
afundzile nobe angakafundzi.
Kuliciniso kutsi timo tasemakhaya atifani, labanyebantfwana abanganayo kahle indzawo
yekufundzela ngoba balala babe banyenti ekameleni lekulala, labanye njalo betelona
likamelo lekulala, balala ekameleni lekuhlala.Kulesinye sikhatsi utfola kutsi kute litafula
lekubhalela futsi kute nekwekukhanyisa.Leti timo atingabi tihibe.Bafundzi kumele batise
bafundzisi kute kwentiwe sikhatsi sekwenta umsebenti wasekhaya uma sesiphumile
sikolo.Loko kungagcugcutela bafundzi kutsi bakhone kusitana.
Ngakulolunye luhlangotsi ,sikolo naso kumele sidlale indzima yaso.Bafundzisikumele
bahlangane bahlele kutsi bafundzi batabanika imisebenti lenganani ngeliviki.Esikhatsini
lesinyenti utfola ngulowo nalowo mfundzisi anika bafundzi umsebenti lomnyenti ngelilanga
linye.Sigcine tsine bafundzi singakhoni kulala kantsi ekuseni kumele siphindze sibuyele
kuyewufundza cishe lilanga lonkhe.Bese asiseva lutfo ngoba sisuke singakalali.
10
Sengiphetsa, sibafundzi asiyekeleni kuvilapha.Wetfu lomsebenti.Asiyekele nalokukopisana,
akusisiti.Phela umhlaba ukhungetfwe tinkinga letinyenti.Angeke sibe yincenye
yaletisombululo uma ngabe singatichamukeli nemibono lemisha ekufundzeni kwetfu siphike
kutsatsa kwalabanye.Umsebenti wasekhaya awungayekelwa.Ubalulekile ekufundzeni
kwetfu.
Umsebenti 3 Ukubhala indzaba
Bhala indzaba nganasi sihloko lesilandzelako.
Kufanele yini kutsi bantfwana labasafundza sikolo batsengelwe bomakhalekhini?Utsini
umbono wakho?
Indzaba lesuselwa kusibonwa
Lendzaba lena isuselwa esifombeni losibukisisako, nobe igrafu, nobelithebula, utfole
imininingwane letsite bese uyinika sihloko lesitawuhambisana naloku lokubonako.
Sibonwa kungaba sifombe, sikhangisi, emavi lacashuniwe, sikhangisi,igrafu, lithebula.Wena
ungumfundzi kufanele ube nelikhona lekususa lwati egrafini nona esitfombeni luye
emagameni.Lokubhalako kufanele kuhambisane nalesibonwa.Ungachaza, ungalandzisa,
ungatsatsa luhlangotsi.
Sibonelo: Bhala indzaba ubhekise kulesibonwa lesilandzelako:
Ngifundza inoveli yami.Ngihleli kuveranda wendlu yakitsi lesitezi.Ngiva umoya loshaya
kamnandzi.Ngiyibeka phasi ngoba ngifuna kubuka timvivaneletimibalabala.Tinyoni tintjilota
kamnandzi ngemaphimbo ato.Nangibuka lapha ekudzeni etintsabeni, ngikhangwa buhle
betintsaba taseGraskop letimagelemba lamahle.Sibhakabha sihle siluhlata futsi site ngisho
linye lifu.
Ngitusabuhle bemvelo kantsi lapha ngemva kwendlukucubuka emafu lamnyama
khwishi.Akhephutela ahamba ahlanganisa sibhakabhaka.Ngesikhashana lilanga lafiphala
11
netintsaba tangabe tisabonakala.Liyadvuma ngiyagcuma ngiya etulu.Ngivala emafasitelo
kute umoya ungangeni endlini.Nangiphuma ngaphandlle simo sesishubile sibili.Tihlahla
tidansa tibuye tishaye inkhwela.Tintsambo tagezi nato tiyagcumagcuma ngoba umoya
sewuhlabelela ngemandla.Sibhakabhaka phela sesimnyama khwishi, sisindvwa ngemafu
emvula.Ematfonsi labuhlungu ehla kabili katsatfu kwasekulandzela timbokodvo
tesitfwatfwa.Umoya utfukutsela kakhulu, uhamba udzimula tihlahla letinkhulu, tisiphuka
netimphandze tato.Lapho ngihlahla emehlo abangangewesicoco ngoba labadzala abakabuyi
emsebentini.Lidvuma liphosa nembani lophandla emehlo nje ngingedvwa.
Nasi sigcobo sagezi siwa.Ngiyavelelwa, utawuhamba gezi ngitawubayini na? Angikalimiti,
nango gezi ahamba.Ngiphumphutsa likhandlela, ngiyakhanyisa.Nangitsi ngiklwebha
umetjiso liyadvuma ngizuba ngiya etulu kuwa umetjiso lowo.Angikabuti elangeni, ngiva
kugwabuka emathayela akamakhelwane.Ngisahlola ngibona nalawa akitsi aphapha emoyeni
kuhle kwendizamishini.Ngitfwala tandla enhloko angidzindza ematje.
Wo yenteka indzaba lenkhulu. Timphahla tasendlini tiyanetfwa.Ngitawubalekela kuphi ngoba
namakhelwane ukhala bumayemaye.Ngingena ekhatsi lakuhlala timphahla khona
ngiyabhaca.Ayangena emanti ngebuningi.Kuyatsamba konkhe lokulapha endlini.Imibhedze,
tingubo, emakhabete, emabhuku ami, nemabhuku emndeni wonkhe. Ngitsi ngilalele ngiva
make uyamemeta.’ Hhawu mine ngemntfwanami, hhawu minengendlu yami
ngitawushonaphi, name ngacala ngakhala kantsi bengisolo ngetfukile kungaphumi
nenyembeti ngoba konkhe kwaba ngatsi ngiyaphupha. Nakangiva ngikhala wathandaza
abonga kutsi ngiyaphila.
Ukhipha makhalekhikhini ushayela malume kutsi asilandze.Uyasilandza, siyahamba siya
ekhaya lakhe, kute lesingakhona kukusindzisa ngoba konkhe kutsambile.Sengimajokololo
ngoba nayo imvula solo ayikatibeki phasi.Landleleni akuhambeki ngenca kunemadamu
emanti, tihlahla tiwele ekhatsi emgwacweni akubukeki.Siyafika kaMalume, cha khona
kungotimakhata.Ligcobile kepha abakapheshukelwa tindlu.Ngeke ngilikhohlwe lelilanga
letimanga.
Umsebenti 4 Kubhala indzaba lesuselwa kusibonwa
Fundzisia lesibonwa lesilandzelako bese ubhala indzaba yakho.Emagama angabi ngaphasi
kwe-240 kepha angabi ngetulu kwe- 290.
12
Nobe
Fundzisia lesibonwa bese ubhala indzaba yakho.Emagama angabi ngaphasi kwe-240 kepha
angabi ngetulu kwe- 290.
Nobe
Fundzisia lesibonwa bese ubhala indzaba yakho.Emagama angabi ngaphasi kwe-240 kepha
angabi ngetulu kwe- 290.
13
Sehluko 3 Ematheksthi emibhalombiko
Tinhlobo tetincwadzi
Incwadzi yebungani
Incwadzi yebungani yincwadzi lebhalelwa bangani, tihlobo letifana nabobabe,
bomake, bodzadzewetfu, bomzala, bomkhulu, bogogo, njll.Kunetinhlobo letehlukene
tetincwadzi tebungani letifana nencwadzisimemo nencwadzi
yekuhalalisela.Lencwadzi isebentisa lulwimi lolukhululekile naloluvumelekile.
Kulesikhatsi lesiphila kuso sekuyimvelakancane kubhalwa kwencwadzi yebungani
ngobe sekukhona emameyili, emafeksi, ema-sms, face book, whatsApp, njll. Nobe
kunjalo kubalulekile sati kutsi ibhalwa njani incwadzi.
Kubhala nekwetfula kuhlanganisa ndzawonye tincenye letintsatfu:
• Timphawu tematheksthi lehlukahlekene
• Kusebentisa tindzima nesakhiwo semusho netimphawu tekubhala
• Kusebentisa indlelanchubo yekubhala
Lokubalulekile nakubhalwa incwadzi
• Kusebentisa lulwimi, irejista nesitayela ngalokungakahleleki kuya
kulokusakuhleleka.
• Kubhala ngelulwimi lowetayelekile.
• Kukhombisa kuhleleka lokunganhlanhlatsi kwalokucuketfwe.
• Kulandzela sakhiwo sencwadzi.
• Kubhala likheli linye lalobhalako lelinelusuku lekubhalwe ngalo incwadzi.
• Kusebentisa sibingelelo lesingakahleleki kuya kulesisakuhleleka silandzele likheli
lalobhalako
• Kubhala sivaleliso ngelulwimi lolungakahleleki kuya kulolusakuhleleka.
Kunetinhloso letehlukene letisenta sibhaletincwadzi tebungani njenganati letilandzelako:
• isimemo
• kubonga
• kuhalalisa
Lokucuketfwe yincwadzi/sitayela
• Iyevakala futsi icondze ngco
• Ayisiyindze futsi igcila esihlokweni
• Iyahlonipha futsi icuketse lwati lolufanele
• Ayisebentisi sidolobha nelulwimi nje
• Ayisebentisi emagama lafinyetiwe
• Tindlela tekufundzisa incwadzi
• Ayibe nesingeniso, umtimba nesiphetfo
• Ayibe nelikheli
• Ayibe nelusuku
• Indzima ngayinye ayimumatse umcondvo munye
Tindlela tekubingelela
• Kugagula ngeligama
• Kusebentisa tihloko
• Kusebentisa sinanatelo
14
Tindlela tekuvalelisa:
• Ngimi Indvodzakati yakho njjl
• Ngimi umngani wakho
1 Incwadzi yebungani
P.O.Box 50
Nelspruit 1200
4 Mabasa 2013
Nokwanda
Batsi kwandza kwaliwa batsakatsi.Mine ngiswela nemagama lakahle lengingabonga ngawo
longentele kona ngalesikhatsi ngitse shice etinkingeni emva kwekushona kwebatali bami.
Nabashona batali bami engotini ngabona ngatsi umhlaba sewufike ekugcineni
kimi.Ngabatse ngenta loku ngatitfola ngingenako kujabula.Kwaba kulapho sengingena
ecenjini lebangani labasebentisa tidzakamiva.Cha tona betingiyenga, ngive kungatsi tinkinga
tami setiphelile, kantsi tingaphela engatini bekubuya konkhe kuhlupheka kwami.Kungako
ngagcina ngifuna kutisebentisa siphelane.Ekucaleni bengite inkinga ngoba imali
lengiyishiyelwe batali bami beyitindvodla.Yabese iyaphela ngoba sengiphilela tona
letidzakamiva.Besengiyekele nesikolo. Bengibona kungatsi utsandza kugcumekela
etindzabeni tami ngalesikhatsi ungibonisa.
Bengikubalekela, ngingafuni nekukubona.Kepha awutange uphele emandla.Wema njalo
ungiyala ungibonisa indlela.Ungitjela kutsi imfundvo isikhiya semphilo angibuyele esikolweni
nekutsi kutinikela ekukholweni kungayisindzisa imphilo yami.
Lengikubonga kakhulu kutsi ungilandzele beTenhlalakahle batewungeluleka ngebubi
bekutsatsa tidzakamiva.Teluleko tabo tingisitile.Naku sengibuyele esikolweni, futsi
ngiphumelela ngemazinga lasetulu kuto tonkhe tifundvo tami.Nemcondvo wami
sewusangulukile.Sengiyageza ngibe muhle ngiyekele kuba tinsila.Impela ngiyawukukhohlwa
ngifile. Nami sengiyawusita labanye!
Lunwele loludze Khumalo, Mntungwa lomuhle kutinika sikhatsi ngami.Ngitawenta imitamo
sibonane kute ubone kutsi vele teluleko takho tisebentile emphilweni yami.
Bakhonte bonkhe ekhaya
Umngani wakho
Sibonangaye
15
2 Sibonelo sencwadzisimemo
P.O.BOX 30
Nelspruit
1200
10 Lweti 2013
Ncedzile
Ngibhala lencwadzi ngoba ngifuna kukumema kutsi utewuhlanganyela nemndeni wakits I
kulomcimbi lotawube ukhona lapha ekhaya.
Umnaketfu Sati usandza kuphotfula etifundvweni tebudokotela eveni laseCuba.Imiphumela
yakhe ibe mihle kakhulu kwendlula bonkhe bafundzi.Ute watfola umklomelo lobitwa ngekutsi
ngumklomelo wemphatsi wenyuvesi lonikwa umfundzi lobashaye bonkhe.
Lomcimbi utawubanjelwa lapha ekhaya kitsi emakoko Ngalesihlanu ngensimbi yelishumi nakubili
emini.Kutawube kunelithende lelikhulu leligcwala tinkhulungwane tebantfu.
Kugcokwa timphahla letimhlophe.Phatsa lokunye lotakugcoka uma sesitijayivela.
Kutawucala kube nenkonzo yekubonga lapho kutawuba netinkhulumo, imilayeto
yekuhalalisa.Emva kwaloko kutawudliwa, kutawube kusindvwe ngebelitfole. Ingani kuhlatjwe
inkhomo kwaphindze kwacashwa nenkampani letawupheka.
Nasicedza kudla tsine labasha sitawubese siyakhululeka siyatijayivela.Phela kucashwe DJ
Ziyaduma, uyamati ken awe kutsi usematseni kulamalanga.
Fika mngani wami, ungalenti liphutsa.Buya ujabule natsi.Sesitawubonana ngalesihlanu khona
emcimbini.Ngitakuhlangabeta esiteshini.
Ngimi umngani wakho
Salebona.
2 Incwadzi yemtsetfo
Incwadzi yemtsetfo siyibhalela bantfu labakhulu, nobe lababalulekilengalendlela tsite.Lulwimi
lwayo lucocekile.Lukhomba kutsi anisibobangani, nihlanganiswa simo lesitsite kute
nibhalelane.Incwadzi yemtsetfo singayibhalela kubonga, kucela lokutsite, kukhonona,
kwatisa,kutsenga, nekubika.
Lencwadzi yehlukile kunalena yebungani ngoba.Inemakheli lamabili.Lulwimi lwayo
lucocekile.
• Sibingelelo sibhalwa ngekuhlonopha: SitsiMnumzane/Nkhosikati/Nkhosatana. Ngemuva
kwesibingelelo sibhala sihloko salokubhalwangakokulencwadzi.
• Indzima yekucala isho inhloso yalencwadzi.
• Tindzima letilandzelako tichaza kabanti ngenhloso yencwadzi, tinike imininingwane
leminyenti.
• Kushiywa umugca emkhatsini wetimphendvulo
• Kuvalelisa nako kutfobekile
• Siyaye sibhale sitsi: Ngimi lotitfobako.
• Kuyasayinwa ngaphambi kwekubhala ligama lakho.
Tibonelo nemininingwane yetincwadzi temtsetfo.
Incwadzisikhalo
16
• Emakheli mabili
• Nika sihloko salokhala ngako
• Beka sikhalo sivakale
• Nika imininingwane lebalulekile
• Yetfula ngemoya lopholile, ungatsetsi
• Ungabeki muntfu licala
• Condza ngco esikhalweni sakho
• Nika nelikhambi
• Sivaleliso sihlelekile(ngimi lotitfobako)
• Sayina
• Bhala ligama nesibongo sakho
Incwadzi lecela umsebenti
• inemakheli lamabili
• Bhala sibingelelo
• Bala sihloko
• Shano kutsi ubone bakhangise kuphi
• Nika lizinga lemfundvo nemnyaka lowaphotfula ngawo
• Nika lwatinchanti lwemsebenti
• Sebentisa lulwimi lolucocekile
Incwadzi leya kumhleli weliphephandzaba
• Inemakheli lamabili
• Sibingelelo
• singeniso umtimba nesiphetfo
• Ayikhombise kucabanga lokutfutfukile ngesihloko
• ayicace kutsi iyagceka nobe iyancoma
• Ayingatsatsi luhlangotsi
• Ayibeke emaciniso njengoba anjalo.
17
3 Incwadzisikhalo
Ngomane Senior Secondaru
P.O. Box 23
WhiteRiver
1240
14 Mabasa 2011
Mphatsisikolo
Luvivane Senior Secondary
Private Bag 4
Nelspruit 1200
Mnumzane / Nkhosikati / Nkhosatane
Sikhalo ngebafundzi labeba tikhwama tebantfwabetfu
Ngicela nekhute labafana lasebacedze tikhwama tebantfwana betfu lapho esikolweni
eLuvivane.
Lesikolo sineludvumolapha emmangweni.Sitfumela bantfwana betfu khona ngoba siyati kutsi
likusasa labo liyakhanya.Lokutsandza kusetfusa kutsi kulamalanga bantfwana betfu kuwo
onkhe emabanga bakhala ngekwebelwa tikhwama nemabhuku.Batsi kwebiwa kakhulu
ngaLesitsatfu ngoba bacale babutsane ndzawonye endzaweni yekuhlangana kute batfole
timemetelo teliviki kubothishela.Kulapho ke lemigulukudvu itfola litfuba lekungena emaklasini
abo yebe letikhwama.Lokubuhlungu kutsi abatsatsi letikhwama kuphela baphindze batsatse
nalamabhuku.
Loko akusakhinyabeti umfundzi kuphela natsi kuyasitsintsa sibatali ngoba ekupheleni
kwemnyaka kumele siwabhadale lamabhuku.Sitawubhadala kube bantfwana betfu bangahle
bangaphumelelingoba abanamabhuku ebiwe?
Ngiyawati emagama alabafana.Ngeke ngiwadzalule lapha kulencwadzi.Ngike ngababona
betama kutsengisela bantfwana besikolo lesingumakhelwane letikhwama.Bebagcoke
inyufomu yalapho eLuvivane.Ngalesikhatsi ngibabona bengitsi benta ibhizinisi, bengingati
kutsi babhizinisa ngemandla etfu tsine batali bebantfwana baseLuvivane.
Siyacela Mphatsisikolo nabothishela niselekelele kulenkinga lesibukene nayo.
Ngiyabonga.
R.T.Z Mshika.
Ligama lemphatsi
18
4Incwadzi leya kumhleli weliphephandzaba
Incwadzi leya kumhleli weliphephandzaba isibonelo sencwadzi yemtsetfo.Lencwadzi
isebentisa lulwimi lolucocekile.Lencwadzi ibhalwa lilunga lemmango libeke umbono walo
ngendzaba letsite letsintsa ummango.Umbhali uyaye afune kuvakalisa luvo lwakhe afuna
netetsamelilwati, tivumelane naye kulombono wakhe.
• Lencwadzi inemakheli lamabili. Sibingelelo sitsi Mnumzane/Nkhosikati.
• Awunhlanhlatsi, ucondza endzabeni.
• Singeniso sakho sibeka umbono wakho ngaloludzaba lobhala ngalo.
• Umtimba wakhiwe ngetindzima letimfishane letinemibono lesekelwe.
• Sebentisa emaciniso kusekela imibono yakho.
• Imibuto lengadzingi mphendvulo, nekuphindzaphindza kuyasita.
P.O. BOX 119
Kanyamazane
1214
25 Inkhwenkhweti 2013
Mhleli weliphephandzaba
Liphephandzaba Tindzaba Temaswati:
P.O Box 213
Kanyamazane
1214
Mnumzane/Nkhosikati/Nkhosatane
Kunatsa kwebantfwana besikolo
Ngililunga lemmango walapha kaGweje, ngitsandza kuvakalisa kukhatsateka kwami
ngelusha lwakitsi kuleliphephandzaba lelifundvwa sive sonkhana Tindzaba Tetfu.
Angivukeli kaMlumbi, ngiyatisebenta. Ngako sikhatsi lesinyenti ngisicitsa lapha esipaza
sami.Lengikubona kwentiwa bantfwana betfu labafundza sikolo kungenta ngitibute kutsi
kantsi sikolo sekwaba yindzawo lenjani.Sekungemahlandla lamanyenti ngibona bafundzi
banatsa tjwala bagcoke iyunifomu yesikolo ngesikhatsi sesikolo.Loku akuveti sitfombe
lesihle ngatsi batali baseGweje nabothishela baseSicakile.
Ngitsi nangitsi ngiyabakhulumisa bangiphendvule kungatsi ngiyintsanga yabo, bangitjela
kutsi bengingekho ebusheni babo.Lokubuhlungu kutsi linyenti libukeka lisemabangeni
laphasi, kepha sekuyimihuca nje, kuwisa linye libhodlela kuvuke lelinye.Uma sekangene
kahle lamponjwane emtsanjeni bese bayahlabela babangele bantfu umsindvo.Bantfwana
ngumliba loya embili, kepha uma kubuna wona ubuniswa tjwala, sive asinawuba nayo
inchubekela phambili.Asibambaneni siphume nelikhambi.
Ngimi Lotitfobako
S.S. Mzileni.
19
Umsebenti 1 Kubhala
Bhala ngalesihloko lesilandzelako ngemagama langema-80-120.
Umngumsebenti wasepulazini.Bhala incwadzi leya ephephandzabenilangakini ukhonone
ngesimo lesingesihle lenisebenta ngahasi kwaso.
Incwadzimbiko - imemorandamu
• Imemorandamu isetjentiswa ngemalunga etikhungweni temsebenti
• Iyindlela labachumana ngayo uma kunembiko lophutfumako
• Kuvame kuba nelifomu lebalisayinako kutsi sebawubonile lomlayeto nobe kwentiwe
emakhophi kute lowo nalowo abe nayo.
Sibonelo:
Asakhane Sugar Mill
Iya: Kuwo onkhe emalunga
Ibuya ku: Mcondzisi weNkampani
Lusuku: 11 Inyoni 2011
Inombolo yememorandamu: 23/2012
Sihloko: Ingoti levelele basebenti
Umlayeto
Sisandza kutfola umlayeto lotse kwenteke inhlekelele yengoti ngalesikhatsi Ibhasi lelayishe
basebenti bakulenkampani ilahlekelwa ngemabhiliki nemshayeli ehluleka kuyilawula.Ibese
Ingena eweni.Kutsiwa banyenti labalimele.I- ambulensi seyibitiwe seyivele iphutfumise
labanye esibhedlela.
Naku lesitakwenta kusukela nyalo:
• Sitawuvala umshini wekugaya shukela ungasebenti lamuhla ngoba kulimele labanyenti
labakulelitiko lekusetjentiswa kwemshini.
• Sitawuya lapho kwenteke khona ingoti.
• Labanye batawatisa laba labasemasimini ngalengoti.
• Sitawubese setama kutsintsa imindeni yalabo labalimele kulengoti
Z.B Ncele Umphatsi
5 Umlandvomphilo
Umlandvomphilo ngumbhalo wekwatisa bantfungebunguwe.Udzingekaetindzaweni lapho
ucele umsebenti khona nobe lawucelakhona imali yekufundza. Uba nemininingwane yonkhe
ngemphilo yakho:lecondzene nawe, imfundvo yakho, Tifundvo lophumelele kuto
nekutsiuphumelele njani, , lwati lwemsebenti, Emakhono,nalotsandza kucitsa ngako situnge,
bofakazi labakwatiko.
20
Akesibuke nasisibonelo lesilandzelako:
Umlandvomphilo waThandi Maseko
1 Imininingwanemnikati
Sibongo : Myeni
Libito : Gugulethu
Bulili : Lomsikati
Kushada : Angikashadi
Tekushayela : Khodi 10
Inkholo : NgingumKhrestu
Inombolo yamatisi : 1107084161175
Likheli lasekhaya : 17 Tingwenya Road Sonheuwel 1201
Likheli lasekhaya : Box 1Nelspruit 1200
Lucingo lwasekhaya: 013-7941122
Makhalekhikhini : 0762394511
Simo Semphilo : Ngiphilile
2 Temfundvo
Imfundvo Lephasi : Khulakahle Primary
Imfundvo Lephakeme : Tikhetsele Senior Secondary
Tifundvo Letiphasiwe : Siswati lulwimi Lwasekhaya, Singisi lulwimi lwekucala
lwekwengeta, Isayensi, Tibalo, Temphilo nekuhleleka kwayo
Inyuvesi : UDW
Tifundvo : BA kuhumusha kusuka eSiswatini uye eSingisini.
3 Lwatinchanti lwemsebenti
Litiko LeTemasiko, Temidlalo Nekukhibika:1984 -1990
4 Tekucitsa situnge
Kufundza emanoveli eSiswati neSingisi
Kubhala tindzatjana
5 Bofakazi
Mnz. DZ Malaza Umcondzisi weLitiko (Meninjeli Weliposi LaseNasipoti)
Lucingo: 0724233331
Nkhskt. TS Bhembe (Umfundisi)
Lucingo:0832222200
21
Umlandvomufi
Tidzingo temlandvomufi nguleti letilandzelako:
• kuvetwa ligama laloshonile
• lusuku lwekutalwa nelekushona kwakhe
• indzawo latalelwe kuyo
• imbangela yekushona kwakhe
• budze besikhatsi lasigulile
• Imphumelelo nobe tintfo letinhle lahlabene ngato
• lizinga lemfundvo
• bekasebenta kuphi
• kutibandzakanya kwakhe emmangweni
• ushiya bobani emhlabeni
• umlayeto wekudvudvuta umndeni
Ake sibuke nasi sibonelo semlandvomufi:
Umlandvomufi waPhineas Nhlangatemukanemoya Mhlanga
Umufi Phineas Nhlangatemukanemoya Mhlanga, loyindvodzana yekucala yaLoliwe
naLomasela Mhlanga watalwa mhla tingemashumi lamabili nakunye enyangeni yeNgongoni
ngemnyaka wanga-1961, eMahushu esifundzeni saseMpumalanga.Wacala kufundza
esikolweni semabanga laphasi eMahushu.
Imfundvo yemabanga laPhakeme wayitfola emaJombe lapho atfola sitifiketi samatikuletjeni
ngemnyaka wa-1981.Bekangumfundzi lotimisela kakhulu emsebentini wakhe
wesikolwa.Nobe angesiye lobehamba embili eklasini kepha bekaba kulabo labalishumi
labasembili.
Wachubeka nemfundvo lephakeme eNyuvesi yaseWitwatersrand lapho afundzela khona
tetimali.Waphotfula ticu takhe kuteTimali.Wacala kusebentaebhange e FNB anaka tidzingo
temakhasimende.Bekatsandza kakhulu kudlala libhola lemphebeto ngesikhatsi sekucitsa
situnge.
Ube neligalelo lelikhulu emmangweni ngoba esikolweni semabanga laphakeme
sasemmangweni wakubo bekakhetsa babili bantfwana labahluphekako ababhadalele bate
bacedze kufundza matikuletjeni.
Usishiye emhlabeni ngengoti yemoto mhla tilishumi enyangeni yeNgongoni.Ushiya
emhlabeni inkhosikati yakhe nemadvodzakati akhe lamabili langemawele BoTandzile
naTiyandza.
Sengatsi umoya wakhe ungalala ngekuthula.Mhlanga Khabako.
22
Inkhulumiswano
• Yakha luhlaka lwenkhulumiswano ngembikwekubhala
• Yetfula tikhulumi nendzawo letikuyo nekutsi tikhuluma ngani.
• Veta inkhulumiswano emkhatsini webantfu lababili nobe labangetulu
• Cala ngeligama lesikhulumi kulandzele ikholoni bese ubhala inkhulumo yaso.
• Bhala inkhulumiswano njengoba yenteka, ibuya emicabangweni yetikhulumi, ungabiki
• Sebentisa umugca lomusha kukhomba kutsi sengulesinye sikhulumi
• Khombisa tikhulumi nobe tetsamelilwati kutsi kukhulunywa njani nobe umnyakato
lokubakaki ngembikwekukhuluma
• Sebentisa kahle tiphumuti kuveta imiva yetikhulumi. Sibabato, umbuti, nemacashata
lakhomba kutsi inkhulumo ayikapheleli.
Sibonelo:
Make waHluphile utfole incwadzi letsi akaphutfume esikolweni ngoba Hluphile ulwe walimata
umfundzi, ngaloko ke kumele abhadale tindleko tasesibhedlela. Nakatfola lencwadzi
utfukutsele wagana lunwabu.
Lamotsa:(amemeta ngekucasuka) Hluphile, YeHluphile kantsi uhleli ngetindlebe awuva
kutsi ngiyakubita.
Hluphile: Ma
LaMotsa: Ake uphutfume lapho wena!
Hluphile:(Acabanga) Ngabe seyini make wangimemeta ngalendlela, kukhona lokushaya
emanti, ngabe sewutjelwe ngubani ke, futsi bantfu nemanga abo….
LaMotsa: Ake usho esikolweni ngakutfumela kutsi uyoba nguMike Tyson wakhona, nhhe?
Phendvula, mine angikuyisanga ekhozini yekulwa, ngakutfumela kutsi uyewufundza!
Hluphile: Angivisisi make kutsi ukhuluma ngani?
LaMotsa:(Amkhombisa incwadzi) Fundza lapha utawubona kutsi ngikhuluma ngani!
Hluphile: (Akhamise umlomo lapho abona kutsi incwadzi ikhuluma ngekulwa kwakhe
naCalsile).
LaMotsa: Bewumshayelani lomntfwanebantfu ngoba nyalo sewuvuvuke umlomo.
Hluphile: Nguye lolongicalile, vele nje lentfombatana leya isibheva.
LaMotsa: Manje umtsetfo wesikolwa utsi phindzisela wena uma bakushaya, akusiwe lona
bewungifundzela lomtsetfo wekutiphatsa kwebafundzi ngembikwekutsi ngiwusayine.
Hluphile: Awusho njalo, batsi sibikele thishela… ngiyacolisa Mvulane ngeke ngiphindze.
LaMotsa: Hhayi cha, uganga utsembe kucolisa, buka nyalo ngingene etindlekweni,
sekufuna ngicele emsebentini, kute ngiyewulalela letinkinga takho.Waphindza utatibonela.
Hluphile:(Akhombisa kutisola) ngiyabonga make wami angeke ngiphindze futsi ngicela
ungamtjeli babe.
LaMotsa: Cha uyihlo ngitawumtjela nje nakabuya emsebentini phela ungumntfwana wetfu
sobabili. (Nakabuya Dlamini LaMotsa wavele wamtjela).
23
Umsebenti 1Inkhulumo
Inkhumo nguloko sikhulumi lesikukhulumako labanye balalele.Nobe-keinkhulumo ihlala
ilungiselelwe, kukhona timo letidzinga ukhulume ungakatilungiseleli.Tinkhulumo singatetfula
emadzilini, emishadweni, emicimbini, emingcwabeni noma emicimbini lapho kuklonyeliswa
bantfu khona.
Inkhulumo lenhle nguleyo lengabetelisi bantfu labalalele.Kute inkhulumo ihehe, kufanele ibe
ngetintfo letisematseni, tintfo letitsintsasikhatsi lesiphila kuso.
Kuyenteka ngalesinye sikhatsi sikhulumi sifake tintfo letingakadzingeki, kepha utfole kutsi
labalalele bayatidzinga.Lolo lwati kufanelelungabi lunyenti kakhulu. Kufuna lutsintseke nje
ngaleyo ndlela hhayi kutsi ungate uphume esihlokweni. Inkhulumo kufanele ibahlekise
kancane labo labalalele baphindze bachubeke nekulalela lenkhulumo.Akukafaneli-ke kutsi
ibe yindze kakhulu.Kufanele itsintse tintfole tiphatselene nemphilo yetfu lamuhla
njengengculazi lesitsintsa sonkhe.
Inkhulumo lehlelekile ilungiselelwa kusenesikhatsi, kwentiwe lucwaningo
loludzingekile.Yetfulwa ngaphandle kwekusebentisa tinsita letitibonwa.Lulwimi lunotsile,
kusentjetiswe tinongo tenkhulumo nelulwimi lolungenamaphutsa.
Tikhulumi tiyaye ticaphune emagama latsite latsetfwe kuletinye tinkhulumo tebantfu
labadvumile noma tinkhulumo letatiwa mhlaba wonkhe.Kute inkhulumo ibe ngulekahle,
levakala kahle, sikhulumi siyaye sisebentise imifanekisomcondvo nemagama lagcizelelako
levakalisa kahle inkhulumo yaso.Lokukhulunywako kumele kubalungele labo labalalele,
akube yintfo lebatsintsako labafuna kuva ngayo.Ngeke sikhulumi sikhulume nebantfu
labadzala njengoba singakhuluma nebantfwana.
Inkhulumo lehlelekile inaletinhloso letilandzelako:
• Kwatisa/kufundzisa
• Kuncenga
• Kucitsa situnge/Kujabulisa tibukeli.
• Kukhutsata
• Kwecwayisa
Luhlaka/Sakhiwo senkhulumo
Sihloko
Inkhulumo lenhle nguleyo lapho sikhulumi sinika sihloko lesibumbanako naloku lamenyelwe
kona.
Kubingelela
Sikhulumi sibingelela labo labakhona ngetikhundla tabo nobe ngetigaba tabo.
Singeniso
Sikhulumi setfula loku lesitawukhuluma ngako.Umlaleli uyati kutsi sikhulumi sitawukhuluma
ngani ngekulalela setfulo senkhulumo.
Umtimba
Sekhulumo setfula umlayeto.Sikhulumi siletsa imibono lehambelana nesihloko kanye
nesincumo lasitsetse yena mayelana nalesihloko.Nguleyo naleyo ndzima inemcondvo
lobalulekile, imicondvo ayikahlangahlangani.
Siphetfo
Siphetfo lesifishane ngulesinemisho lemincane lemifishane.Tincomo letitsite tingetfulwa
kulesiphetfo bese sikhulumi sigcina ngekubonga loyo lohola lilanga lemhlangano.
24
Inkhulumo lengakahleleki
Lenkhulumo lena ungayetfula ngaphandle kwekutilungiselela.Ayilandzeli timiso letibekiwe
nobe luhlaka. Ngalesinye sikhatsisikhulumi singate sikhombise ngetinsita letitsite loku
lesikhulumangako.Lenkhulumo incika kakhulu elwatini lesinalo sikhulumi nobelucwaningoo
lesilwentile sikhulumi.Akukadzingeki kutsi sikhulumisibe nesihloko lesitawukhuluma
ngaso.Yinkhulumo lengakalungiselelwa ngako.
Umsebenti 2 Inkhulumo lengakahleleki
Kutawuba nelusuku lwekunika imiklomelo kubo bonkhe bafundzi labatfole imphumelelo
ngemaphesenti langemashumi lasikhombisa kuya etulu kuleso naleso sifundvo, wena
njengemfundzi losebenta ngekutimisela, ucelwe kutsi ukhulumele liklasi kulomcimbi.
Imibiko
Umbiko nguleminingwane loyetfulako ngalokutfolile nawenta lucwaningo lolutsite.Umbiko
ungafaka leminye imininingwane ngengcikitsinobe sihloko locwaninge ngaso.Esikhatsini
lesinyenti emisebentini yetfusiyacelwa kutsi ibhale imibiko ngenchubekelaphambili
yemsebenti nobeke letinye nje tigameko letentekile.
Tinhlobo temibiko
1. Umbiko lohlelekile
Lombiko lona ulandzela timiso letitsite letibekiwe futsi kufanele ubike usebentisa
lokukhulunywa ngaye (Third Person).
Umbiko lokhululekile
Lombiko lona awulandzeli timiso letibekiwe.Lobikako angabhalaasebentisa lokhulumako
(First Person).
Luhlaka lwembiko lococekile
• Sihloko,
• Singeniso
• Indlela lesentjetiswe nakwentiwa lucwaningo
• Lokutfolakele
• Siphetfo
• Tincomo
• Lusayino lwalobikako
• Sigaba nobe sikhundla salona lobhale lombiko
• Lusuku
• Lokudzingekile nawubhala umbiko lococekile
• Awufinyeteke ucace
• Awucondze ngco kulokubikwako, ungatsemeleti
• Lulwimi alube ngulolwemukelekile lolunenamaphutsa
• Awulandzele luhlaka lwembiko lolwemukelekile.Ake sibuke nasi sibonelo sembiko
lohlelekile
Sihloko
Umbiko ngekungaphumeleli kahle kwebafundzi bakamatikuletjeni.
Setfulo/Singeniso
Kulandzela ticondziso tekwenta lucwaningo lwembangela yekungaphumeleli kwebafundzi,
lubese luyentiwa lolucwaningo.
25
Indlela lesentjetisiwe
Labo labangakaphumeleli bavakashelwe emakhaya abo kwentiwainkhulumo luhlolo.
Nebafundzi labangaphumeleli kulamabanga langephansi nabo
bakhulunyisiwe. Kubese kuhlolwa tinsita letikhona tekwelekelela bafundzi kutsi
baphumelele Timo tasemakhaya lapho bahlala khona tihlolisisiwe.
Lokutfolakele
Labo belibanga lamatikuletjeni kutfolakele naku lokulandzelako.
1. Simo semnotfo sasekhaya sime kabi kakhulu.
2. Kugulelwa batali/kushonelwa batali.
3. Kweswelakala kwetincwadzi esikolweni.
4. Kubete Sineke kwabothishela.
5. Kungefiki ngesikhatsi ngendzaba yekweswelakala kwetigitjelwa.
Siphetfo
Bafundzi abaphumeleli ngendzaba yetizatfu letingetulu kwemandla abo.
Tincomo
Umntfwana lowemukelwa njengemfundzi wakulesikole kufanele kutsi yatiwe imvelaphi yakhe
kute atewusitakala, netinkinga takhe tibukisiswe kahle kute asitakale
kusenesikhatsi.Tincwadzi kufanele titfolakale esikolweni hhayi kutsi bafundzi batitsengele.
Lusayino
T.G Malambe
B.Z Mohlala
Umbiko Longakahleleki
Timphawu tembiko longakahleleki
• Kute lucwaningo lolwentiwako.
• Umbiko weyame ekuticabangeleni nobe kucagela.
• Lobikako usebentisa lokhulumako “mine, tsine” njll.
Ake sifundze nasi sibonelo sembiko longahleleki
Wota Nendlebe Sikolo Lesiphakeme Kungaphumeleli kwebafundzi belibanga 10
Ngetamile kuhlolisisa lendzaba yekungaphumeleli kahle kwebafundzi belibanga
10.Lendzaba ivisa baphatsi buhlungu lobukhulu.
Lokutfolakele
Kuvakele ngandlebenye kutsi labafundzi labangaphumeleli eluhlolweni lelibanga 10,
bayeswela.Labanye batintsandzane, kantsi labanye beswela tigitjelwa.
Tincomo
Kufanele siyifakele tibuko lendzaba yalabantfwana njengoba bangumliba loya
embili.Umntfwana ngamunye kumele atiwe kutsi uhlala nabani, kuphi futsi umnyaka
usasuka, kute batewukhona kusitakala.Singakhona kubhalela betenhlalakahle kutsi
babasite.Kantsi natsi sibothishela singabasita ngoba betfu natsi labantfwana.
Lusayino
T.G Malambe
B. Z Mohlala
26
I-Ajenda nemaminithi
I-ajenda ikhomba lusuku lwemhlangano indzawo, sikhatsi neluhlalwetihloko
letitawudzingidwa emhlanganweni.Iba simemo sebantfu labafanele bete emhlanganweni
nendzima labatawuyidlala kulomhlanano.
Emaminithi ngemarekhodi emhlangano lacocekile langatsemeleti,lacacile.
Inhloso yemaminitsi kwenta siciniseko sekutsi lokwenteka emhlanganweni kubhalwe
njengoba kunjalo yini.Kuyatiwa kutsi bobani labebakhona, labacolisa, labebangekho,
kwatsiwani, kwancunywa kutsini,lokwatsiwa kutawentwa bobani.
Kubalulekile kutsi kushiwo kutsi umhlangano wabobani.
Sibonelo se-ajenda nemaminithi
Kumenywa bafundzi belibanga lelishumi 10D
Indzawo : Eklasini ka 10D
Lusuku : 15 Lweti 2012
Sikhatsi : 10h00
Luhlelo
1. Kuvulwa.
2. Emavi asihlalo
3. Emalunga lakhona nalangekho.
4. Kufundvwa kwemaminithi
5. Lekuvuka emaminithini
6. Umsebenti welusuku
a. Bafundzi labangeti esikolweni onkhe malanga
b. Kungamakwa kwemsebenti webafundzi
c. Bafundzi labangahloniphi bothishela
d. Emasu ekutsi siphumelele sonkhe eluhlolweni
e. Luhambo lwetfu loluya kaSikhukhuza
6. Lusuku lwemhlangano lotako
7. Kuvala
Nasi sibonelo semaminithi:
Emaminithi emhlangano webafundzi belibanga 10 base museni secondary school
kulungiselela umcimbi wekuphela kwemnyaka
1. Kuvulwa kwemhlangano
Wavulwa ngusihlalo ngemthandazo.
2.Kwemukelwa
Sihlalo, wemukela emalunga labekhona.
3. Emalunga labekhona
Onkhe emalunga bekaphelele.
4. Kufundvwa kwemaminithi
Afundvwa abuye emukelwa
5. Lokwavuka emaminithini:
Ngabe litseni libandla lelengamele sikolo I SGB ngekulungiswa kweluphahla loluphephukile
nemafasitelo lephukile.
Latsi kuleliviki leletako ngalesihlanu
27
6. Umsebenti welusuku
Bafundzi labangeti onkhe malanga esikolweni
Kwancunywa kutsi Kutawubitwa batali kukhulunywe nabo kutsi batise sikolo uma umfundzi
angeke ete esikolweni banike tizatfu letivakalako.
Kungamakwa kwemsebenti wasekhaya
Savumelana Sitawubikela thishela weliklasi letfu kutsi sikhatsi lesinyenti, kuletinye tifundvo
umsebenti wasekhaya asimakhelwa.
6.3Bafundzi labangahloniphi bothishela
Laba bayahlaza liklasi, nabo kwatsiwa kutawubitwa batali babo uma ngabe abantjintji emva
kwekukhulunyiswa nguthishela weliklasi letfu.
6.4 Emasu ekutsi siphumelele sonkhe ekupheleni kwemnyaka
Kwakha emacembu ekufundza uma sikolo sesiphumile njengebafundzi belibanga 12
Kwacelwa sikolo kutsi sinake kuphepha kkwetfu.
Satsi sitawusebentisa emaphepha eluhlolo lwelwendlulile netimphendvulo
6.5uhambo loluya kaSikhukhuza
Onkhe emalunga asabhadele.
Lusuku kumhla titine enyangeni yeNyoni
7 Lusuku lwemhlangano lotako
Mhla titimbili enyangeni yeMphala 2012, nakunetingucuko sitanatisa.
8. Kuvala
Umhlangano wavalwa ngemthantazo lowabekwa ngumholi weliklasi.
Sihlatiywa (irivyu)
Setfulwa nangabe ufundza libhuku, ubukela lifilimu, ubukela umdlalo webhola, ulalela
umdlalo wemoya njll.
Sihlatiya sihlole ngenhloso yekwengeta lwati, imibono nobe sihlabe lokutsite nobe sikhiphe
lokutsite kute lomsebenti wemukeleke.
Kulesinye sikhatsi sihlatiya kute sihehe labanye kutsi bafune kufundza lelibhuku, nobe
kubukela lifilimu njll, kuya ngekutsi yini lena lehlatiywako.
Tidzingo
• uveta tiphakamiso takhe ngemsebenti lodvwetjiwe, lifilimu, libhuku nobe umdlalo.
• Kunikwa imibono netincumo ngemsebenti lowetfuliwe
• Kuhlatiya kumele kucondze ngco
• Kunikwa lemininingwane lelandzelako: ligama lembhali, umhleli, sihloko
semmcwadzi/umsebenti, ligama lemshicileli, Inkampani lekhicitako uma kudzingeka
• Lusuku lelishicilelwe ngalo
• Sifinyeto sesakhiwo sendzaba nobe lifilimu
• Ingcikitsi
Sibonelo:
Bengibukela lifilimu lelashicilelwa ngemnyaka wa 2006 linesihloko lesitsi Akeela and the
BEE.Licondziswa nguDoug AtchinsonKulelifilimu kunentfombatana ligama layo
nguAkeela.Lentfombatana beyinelikhono lelisetulu lelupelomagama.Belipela cishe onkhe
emagama kahle uma thishela abanika umsebenti wesipelingi.Kutse ngalelinye lilanga
thishelanhloko wacela kutsi angenele umncintiswano lobitwa ngekutsi Spelling BEE.Akeela
akatange asheshe akwemukele loko ngoba esaba kutsi bangani bakhe batawuhlekisa
ngaye.Ugcine avuma kusingenela, kepha inkinga lenkhulu kwaba kutsi make wakhe Tanya
Anderson akatsandzi kutsi ente lomncintiswano.
Wachubeka nawo unina angati, watfola Professor Larabee kutsi amceceshe.LoProfesa
bekangamceceshi ngemagama kuphela kepha bekamnika indlela yekuphumelela.Watsi
28
lokusenta sesabe ngulokutsi sinawo emandla lamakhulu ekuphumelela, asesabi kwehluleka,
sitesaba tsine.Akhile bekachudzelana naboDylan najavier.
Batali baDylan bebangafuni abe nelitfuba lekudlala kepha labebakufuna bekukutsi
aphumelele kulomncintiswano kukuhle nobe kukubi.Bo Akeela baya edzinlini lemngani
wakhe Javier lekugubha lusuku lwekutalwa, Dylan yena uphisheke ngekupela.Lelifilimu leli
libaluleke kakhulu kitsi tsine bafundzi.Sifundza kupela kahle emagama, siphindze sifundze
kubeketelela timo lesihlangana nato.Siphindze sifundze kutsi imphumelelo yakho ayibi
yakho wedvwa kepha iletsa intfokoto kulabo lohlala nabo emmangweni.Umbhali wente kahle
kutsi baphumelele ngekulingana boDylan na Akeela kukhomba kutsi labanye bayaphumelela
ngekutsi bagcile kuleyontfo labayentako, kanjalo uyaphumelela nobe utinika sikhatsi
sekuphumula wente letinye tintfo letiphumuta ingcondvo.
Umsebenti 1 Kubhala sihlatiywa sefilimu
Ngemagama langabi ngaphasi kwalange 80 kepha angabi ngetulu kwala-120 bhala
sihlatiywa selifilimu lolibukele kulamalanga.
Sihlelwa i-edithoriyali
Sihlelwa siveta imibono letsite lebhaliwe kungaba sephephandzabeni nobe
ephephabhukwini .Umbhali usibhala kute avete imibono yakhe.
Sihlelwa sinanati tidzingo letilandzelako:
• Sikhuluma ngendzaba ledvumile
• sinika imibono netincomo
• siheha tetsamelilwati kutsi tivumelane nembono wemhleli
• Kuba nesihloko nelusuku
• Kuba nesingeniso, siphetfo nobe umtimba
• Sibonelo
Bontsanga yetfu bangaba nemtselela longanani ekusebentiseni tidzakamiva
letinjenge tjwala?
Thabile nkosi
Kulamalanga bafundzi basheshe bacale ngibo.Lokuphocelelwa kungaletsa
kunatsa kunalokwejwayelekile.Bavame tingucuko letinyenti letimbi emphilweni
kuyenga batali babo batsi baya yemuntfu.Phela bontsanga ubatfola
kuyewufundza ekhaya esikolweni, uphindze ube nabo
kabomngani.Nabefika lapho kuba nelidzili emmangweni.Umfundzi losebangeni
letjwala, kuba ngumchudzelwane kutsi lelishumi usengakabhadli kahle ehloko
ngubani lokhona kunatsa tjwala lobunyenti kutsi angasheshe akubone kutsi
ngesikhatsi lesifishane.Nawubabuta kutsi bontsanga bayamdukisa, yena ubona enta
yini banatse tjwala babancane kangaka intfo letawujabulisa bangani bakhe kute
bavele batsi banyenti bantfu labasheshe naye emukeleke kulelicembu.Banyenti
bacale kunatsa emhlabeni, kantsi bantfwana labetamako kumelana
naletikhangiso tetjwala tinyenti kakhulu nekuphocelelwe kepha babitwe
ngiko nako baheheka. ngemagama lakhomba kutsi batehluleki,
futsi balibele abakhoni kwenta tintfo
Lokulandzela bontsanga wente intfo lembi letinsha.
akusiyo indlela lemukelekile
yekuphila.Kuphocelelwa bontsanga kutsi Yintfo lembi kutsi bafundzi bachubeke
wente lokutsite kwenteka lapho bontsanga banatse tjwala nobe bayati imitselela
yakho bakuphocelela kutsi ucabange yekunatsa tjwala.Kuncono umfundzi
nobe utiphatse ngendlela letsite lefunwa akhetse bangani labaphila imphilo lefana
29
neyakhe lehambisana nemagugu lanawo tibonelo kulaba lesebanikele ngemphilo
ngoba kutawuba lula kuphilisana yabo etjwaleni.
nabo.Bona laba labaphila imphilo Nebatali kumele beluleke bantfwana babo
lencomekako bangasita kutsi babe bakhone kumelana netimo
tekuphocelelwa bontsanga.
Umsebenti 2 Kubhala sihlelwa
Kunendzaba lesematseni ngekutiphatsa kwelusha.Bhala sihlelwa lotasitfumela
ephephandzabeni langakini.Sihlelwa akho sibe ngemagama langabi ngaphasi kwe-80 kepha
angabi ngetulu kwe—120.
Athikheli yeliphephandzaba
I-athikhiei yeliphephabhuku nobe liphephandzaba iyindlela yekuletsa lwati, ingucuko,
imininingwane letsite mayelana naloko umhleli lafuna kukwendlulisa nobe lafuna
kukukhangisa. Umhleli angasebentisa ifonti lehlukahlukene, imibala lehlukahlukene futsi
legcamile,imidvwebo lehlukene kugcugcutela, kutsengisa umcondo lokutsite. I-athekhili
yehlukaniswe katsatfu, singeniso, umtimba nesiphetfo.
Lulwimi lolusetjentiswako lufanele lubete emaphutsa elulwini, futsi luvakale mbamba
Bayahlupheka bantfwana bemantfombatana labahamba kulendlela leyendlula
ehlatsini
Sive Siyandza Ntfulini
Bantfwana labanyenti labafundza nayintsetse letindizelako ngenca
esikolweni lesiphakeme sasePhumlile yaletigigaba letenteka kulendlela, angikate
labahamba ngetinyawo basengcupheni ngativa ngesaba kangaka emphilweni
yekutfunjwa nekudlwengulwa.Lendlela yami.Angisakhoni nekufundza
inesihosha lesinelihlatsi nangicabanga kutsi kusefanele ngibambe
lelisabekako.Ngisho umdzala uva lecondze ekhaya.
kuphakama tinwele nawengca
kulendzawo.Kusukela kwatfunjwa " Impela labatfumbi nalabagagadleli
kwabulawa intfombatana kuleliviki bacondzene ngco nebafundzi
leliphelile, bantfwana sebayesaba kuya basePhumlile.Singativela njani siphephile
esikolweni.Labanyenti sebajika endleleni nangabe sekungemahlandla lamabili
babuyele emakhaya ngoba abati kutsi lalandzelanako ngesikhashana lesifisha
kutakwentekani. sihlaselwa.
Ngalesihlanu lowengcile lenye Umngani waTibusile longusobahle utsi
intfombatana beyilandzelwa yindvodza yena batali bakhe bammikisa kulesinye
lephetse silimato kuyo yona lendlela.Yatsi sikolo kulomnyaka lotako." Nobe
lapho itsi iyahlasela lendvodza ngitsandza ePhumlile, uma kuphuma
kwachamuka imoto yathishelanhloko, kwami kusho kuphepha kwami,
lwase luyaphatamiseka loluhlelo ngikulungele kuya kulesinye sikolo nobe
lwayo.Yasindza kanjalo lentfombatana. bekungasiso sifiso sami."
Tibusile, lenye Intfombatana leneminyaka
lelishumi nesihlanu, Itsi " minesengitfuswa
Umsebenti 3Athikheli yeliphephandzaba
Bhala i-athikheli yeliphephandzaba ngenkinga lekhungetse ummango wangakini.
30
Ikholomu yeliphephandzaba
Ikholomu yeliphephandzaba icishe ifane nje ne-athikili yeliphembandzaba.
Lokwehlukile kutsi yona ibhalwa ngumuntfu lonelwati lolujulile ngaloko labhala ngako,
ayibhalwa nje nobe ngubani.
Dokotela angabhala ngeTemphilo
Umshayeli wetindiza angabhala ngekushayela indiza.
Umfundisi angabhala ngetenkholo
Umpheki angabhala ngetekupheka
Sibonelo:
Kunakekela ematinyo takho
Ikholomu ya Dokotela Sivesini Mdluli
Tsine bodokotela bematinyo sitsi indzima lesineflouride.I flouride iyancomeka
lenkhulu ekunakekeleni ematinyo idlalwa kakhulu ekususeni lokungcola nekuvikela
batali.Batali kumele batjele bantfwana kubola kwematinyo.Kuchuba kwenta
kutsi kumele bahlale njalo bacubha tinsini tihlale tiphilile.
ematinyo abo lokungenani kabili
ngelilanga.Loku kuvikela kungcola Munye kulabalishumi uvame kutsi abe
lokubese kwakhela lapha ematinyweni netartar ematinyweni.I tartar kungcola
bese kubanga kubola lokucine kakhululokuwalimata kakhulu
kwematinyo.Kucubha ematinyo ematinyo kantsi futsi akusuki
nekukhipha kungcola ngemtiya kalula.Kuvikela,
wekukukhipha nekuhlolwa ngudokotela singavikelangekusebentisa
wematinyo kanye ngemnyaka kungavikela ticubhamatinyo letimelana nayo.
kubola kwematinyo.Nawungavani ne drill
yadokotela kuncono ugweme kudla tintfo Uma unematinyo lasheshe aphatime uma
letisheshe tibolise ematinyo, ucubhe ahlangana nekushisa nobe kubandza,
lokungenani kabili ngelusuku uphindze tfola sicubhamatinyo lesenta ematinyo
uyewuhlolwa ngudokotela wematinyo. amelane nekushisa nobe kubandza.Kantsi
kubalulekile kutsi utfole luvo lwadokotela
Uma ucubha ciniseka kutsi kungcola ngoba kuyenteka kulesinye sikhatsi
lokubonakalako uyakususa ematinyweni, kuphatime ngenca yenkinga lenkhulu
ikakhulukati uma ucedza kudla.Kumele lekhona, lengabonwa ngudokotela
usebentise sichubhamatinyo wematinyo.
Umsebenti 4 Kubhala ikholamu
Ephephandzabeni unekholomu yakho yeTemasiko.Bhala ikholomu yakho yaleliviki
ngekubaluleka kwemasiko esiveni seMaswati.
Ibrosha
Ibrosha libhukwana lelisinika lwati mayelana nemkhicito, imisebenti letsite nobe tindzawo
letitsiteletinika tinsita nobe tekungcebeleka
Tidzingo tebrosha
• Sifundza lapho lendzawo itfolakala khona
• Lidolobha lenitfolakala kulo
• Umkhicito/Indzawo
• Buhle bemkhicito nobe Indzawo
• Emazinga ekushisa
• Tekuchumana.
31
Sibonelo sebrosha:
Sikolo lesikhulu ivusalitsemba
LIGAMA LESIKOLO: VUSALITESEMBA HIGH SCHOOL
SICUBULO: Silwela imphumelelo yawo wonkhe umntfwana.
ESIFUNDZENI SASEMPUMALANGA
Lidolobha: White River
Tinombolo tekuchumana: 013 750 3321
Likheli P. Box 1 WHITE RIVER 1240
I-Imeyli: vusalitsemba@gmail.com
Sidvume ngemfundvo lesezingeni lelisetulu
• Wonkhe umfundzi uyanakekeleka
• kaMatikuletjeni kuphumelela wonkhe umntfwana yonkhe minyaka
• Sinabothishela labaceceshiwe
• Sinetinsita letenele tekufundza
• Sitfutfukisa emakhono ebafundzi eklasini nakutemidlalo
• Sineluhlelo lwekusita labahluphekile ngetimali.
• Itheknoloji iyasetjentiswa njengencenye yekharikhulamu
• sifundza nangcondvomshini
Takhiwo tesikolo
• Sinetinkhundla letinkhulu letehlukene tetemidlalo
• emalabholatri esayensi, elulwimi, abongcondvomshini
• Sinelihholo lelikhulu lapho sihlanganela khona ngetidzingo letehlukahlukene
• Kunengadzi yetibhidvo
• Sinendzawo yekufundzela kushayela
• Kunelikhishi nelikamelo lekudlela
Kuchumana nebatali ngemiphumela yebantfwana
• Siyawatfumela emaphothifoliyo ebantfwana njalo ngethemu.
• Sitfumela emakhadi emibiko yemphumelelo yemfundzi
• Siba nemhlangano webantfwana, batali, nabothishela lapho
sibika khona imiphumela yawo onkhe emabanga.
Letsa umntfwana wakho evusalitsemba angeke utisole!
32
Umsebenti
Bhala ibrosha ukhangise sikolo lofundza kuso kute uhehe bafundzi labachamuka
etindzaweni letehlukahlukene.
33
Sehluko 4 Liphepha lelisibonelo
Liphepha lesitsatfu lelisibonelo
Siswati lulwimi lwasekhaya
Luhlolo lwekuphela kwemnyaka
Sikhatsi 2 ema-awaEmamaki: 100
Ticondziso kulabahlolwako
SigabA: A Tindzaba
Sigaba B: Ematheksthi emibhalombiko
Ticondziso
1. Labahlolwako balinzelwe kutsi baphendvule munye umbuto esigabeni A, namibili imibuto
esigabeni B
2. Cala ngeluhlaka ngembikwekubhala indzaba esigabeni A.
3. Cala leso naleso sigaba ekhasini lelisha, udvwebele emva kwaleso naleso sigaba
4. Bhala ngebunono nangesandla lesifundzekako
5. Caphelisisa lupelomagama nendlela yekwakha imisho.
Bhala indzaba ngasinye saletihloko letilandzelako ibe ngemagama langabi ngaphasi kwe-
240 kepha angabi ngetulu kwe-290.
1. Bhala Indzaba legcina ngalamavi latsi "Lengakubona, ngitawukukhohlwa ngifile."
2. Bhala indzaba lenesihloko lesitsi Umsakati lengimtsandzako.
3. Utsini umbono wakho ngekutsi bantfwana labancane labafundza emabanga laphasi
batsemgelwe bomakhalekhikhini?
4. Bukisia lesibonwa lesiladzelako bese ubhala Indzaba (lelandzisako.
34
5. Bukisisa lesibonwa lesilandzelako bese ubhala Indzaba (Lechazako)
6. Bukisisa lesibonwa lesilandzelako bese ubhala indzaba letsatsa luhlangotsi.
7.
35
Sigaba B
Khetsa kubili kuloku lokulandzelako bese ubhala ngako ngemagama langabi ngephasi
kwala-100kepha angabi ngetulu kweli-120.
1. Inkhulumomphendvulwano
Kulahleke imali yalomunye umfundzi eklasini lengemarandi lalikhulu nyalo basolela kuwe
ngoba nawe bakutfole unemarandi lalikhulu esikhwameni sakho.Asive inkhulumo leyaba
khona emkhatsini wakho nathishela nawumchazela kutsi lemali akusiyo yalona lolahlekelwe
ngeyakho. [20]
2. Umlandvomufi
Kushone sihlobo sakho lobewusitsandza kakhulu.Emndenini wakini babone kutsi wena
unelikhono lekubhala umlandvomufi njengoba bake bawubona emabhukwini akho
esikolo.Bacele kutsi ubhale umlandvomufi walesihlobo sakho.Bhala lomlandvomufi.
[20]
3. Incwadzi yemtsetfo
Utsenge titja kaPresless,bakutfumelela tona ngeliposi.Utse uyavula wakhangwa tincetu nje,
konkhe lokusekhatsi kuphihlikile, awusaboni nobe bekulipulete, nobe inkhomishi.Bhala
incwadzi ukhonondze ngalesehlakalo. [20]
4. Sihlatiywa
Bewubukela lifilimu lelisandza kushicilelwa.Bantfu basengakati ngalo, wena ubona
kungatsikuhlebontsanga yakho eklasini balibukele.Bhala sihlatiywa salelo filimu
lotawusibeka ebhodini letatiso emtatjeni mabhuku wesikolo sakho. [20]
36
Sehluko 5 Tinkondlo
Tembhalo imibhalo efundvwa eklasini lonyaka
Naku lokufundvwako kutemibhalo lonyaka
• Tinkondlo
• Emanoveli/Temdzabu
• Umdlalo
Imibuto lengaba lusito
Tinkondlo
Lokumele kwatiwe bafundzi ngesakhiwo sangephandle senkondlo
Sakhiwo sangephandle sifaka ekhatsi loku lesikubona ngemehlo kulenkondlo lokungadzingi
site sifundze sijule lokufaka ekhatsi,(i-phethini) tindzima, imigca, emagama, imvumelwano,
luchumano,Sifanamsindvo (sifanangwaca, sifanankhamisa), sidvonsamoya,( isuzuri),
sicedzelelamcondvo(i-enjambamenti), imphindza nemphindvwa.
Yini iphethini yenkondlo?
Iphethini sisho kutsi inkondlo inatingaki tindzima, imigca, emagama kulowo nalowo
mugca.Iphethini ingaba ngulehlelekile nobe lengakahleleki.Sitsi ihlelekile uma imigca kuleyo
naleyo ndzima ilinani lelilinganako.
Tindzima
Indzima yenkondlo sisho linani lemigca lelilandzelanako libumbe umcondvo munye.Tindzima
tenkondlo tehlukanisa imicondvo leyehlukene kepha lenekubumbana.
Sibonelo:
Inkondlo letsi Lilanga inetindzima letine, indzima ngayinye inemigca lesihlanu, umugca
ngamunye unemagama lasukela kulamabili kuya kulamane.
Imigca
Inkondlo ibhalwe yehluka kuleminye imibhalo, inemigca lehlelwe ngendlela leyehlukile
kunaleminye imibhalo.Lemigca ngiyo leyakha indzima.
Emagama
Emagama lakha inkondlo abalulekile ngoba akhombisa kutsi sonkondlouphumelele
kanganani kuveta umcondvo wayo ngeemagama lambalwa.Linani lelincane lemagama liveta
bunkondlo.Uma sekamanyenti sekuba ngatsi yiprozi.
Yini imvumelwano enkondlweni?
Imvumelwano
Imvumelwano buciko bembongi bekuphindzaphindza emalunga ekucaleni, emkhatsini
nasekugcineni kwemugca ngenhloso yekugcizelela umcondvo lotsite nobe kuletsa sigci
enkondlweni.Kunemvumelwano sicalo, imvumelwanomkhatsini, imvumelwanosigcino.
Asinake: Yonkhe imvumelwano iyeca, seca munye umugca.
Imvumelwanosicalo lena yimvumelwano letfolakala ekucaleni kwemugca.
Sibonelo:
Ngivumele ngigacatele ngemadvolo
Ngikhasele elangabini lakho
Ngikuphe lingekhatsi lenhlitiyo yelutsandvo
37
Lomfundvo
Imvumelwanomkhatsini itfolakala emgceni munye lapho emagama lasemkhatsini agcina
ngemalunga lafanako.
Sibonelo:
Engcondvweni,enyameni nasemphefumulweni
Ngikhatsatekile,ngijabhile kepha ngilindzile
Ngalelinye lilnga ngitakubona mbali yami.
Imvumelwanosigcino
Lena yimvumelwano letfolakala ekugcineni kwemugca, nayo ngalokunjalo iba lilunga nobe
emalunga. Kuyo inkondlo letsi Lomfundvo sitsandvwa sami.
Sibonelo:
Ngikuphe lingekhatsi lenhlitiyo yelutsandvo
Ngikuphe lingekhatsi lekujula kwengcondvo.
Ngihole mgudvu wenhlakanipho
Ngihambe ngemvila wenhlonipho
Luchumano
Luchumano lusu lekuphindvwa kweligama leliphelele emigceni lemibili nobe lengetulu
endzaweni lelandzelanako.Lokuphindvwa kwaleligama kungaba sekucaleni emkhatsini,
nasekugcineni kwemigca lemibili yenkondlo. Sibonelo sitsetfwe kuyo inkondlo letsi
Lomfundvo sitsandvwa sami.
Lebhalwe ngu NP Mabaso likhasi 11 Kuphuma Kwelilanga.
Luchumanosicalo
Ngikuphe lingekhatsi lenhlitiyo yelutsandvo
Ngikuphe lingekhatsi lekujula kwengvondvo.
Ngivumele ngikhanget’imphilo
Imphilo yekujula kwemphilo
Imphilo yenjula yekuphila
Luchumanosigcino
Sibonelo:
Ngivumele ngikhanget’imphilo
Imphilo yekujula kwemphilo
Luchumanomkhatsini
Loluchumano lutfolakala emkhatsini yemigca kusigaba sinye
Sibonelo
Ngikuphe lingekhatsi lenhlitiyo yelutsandvo
Ngikuphe lingekhatsi lekujula kwengcondvo.
Luchumanololutjekile
Loluhlobo lwekuchumana luvela ngekutsi ligama lekugcinwe ngalo emgceni longenhla
kubuye kucalwe ngalo emgceni lolandzelako nobe kucalwe ngalo emgceni wekucala
kugcinwe ngalo emgceni wesibili.
Sibonelo:
Ngivumele ngihlobe
Ngihlobe ngihlomise sive.
38
Ngivumele ngikhanget’imphilo
Imphilo yekujula kwemphilo
Naka: lonkhe luchumano luyeca, seca umugca munye.
Yini umehluko lokhona kumvumelwano neluchumano?
Luchumano kuba ligama leliphelele, imvumelwano kuba lilunga nobe emalunga, hhayi
ligama leliphelele.
Yini i-enjambamenti nesidvonsamoya?
Lenjambamenti( Sicedzelelamcvondvo)
Sonkondlo ubhala inkondlo yakhe imigca ilandzelana ngaphandle kwekusebentisa
tiphumuti.Kulesinye sikhatsiangasisebentisa siphumuti kepha lomcondvo uphelele emgceni
lolandzelako.Loku ukwentela kukhomba kutsi umcondvo losemgceni longenhla uphelela
emgceni lolandzelako.Ngiko kutsiwa sicedzelelamcondvo.
Sidvonsamoya (isuzuri)
Sitfolakala lapho sonkondlo asebentisa tiphumuti emgceni, kungaba lisu lekuphumula,
uhlabe likhefu, nobe kuletsa sigci enkondlweni
Enkondlweni letsi inkhundla iyashiyelwana Mabaso Np pg 35
Gudluka mnaketfu, gudluka
Kadze kwas’uhleti kuleso sihlalo,
Sewuye wamila netimphandze,
Kuleso sihlalo, kuleyo nkhundla bo
Inkhundla iyashiyelwana Mabaso N.P likhasi 35 Kuphuma kwelilanga.
Sifanamsindvo
Sifanamsindvo
Lapha sikhuluma ngemsindvo lowentiwa tinhlavu temagama emigceni,Lemisindvo yenta
sigci lesimnandzi.Lemisindvo ingaba wabongwaca nobe bonkhamisa.
Sifanangwaca
Lomsindvo udalwa kuphindzeka kwabongwaca labafanako emgceni munye
Sibonelo enkondlweni letsi Ngikhoselise JJ Thwala (likhasi Kuphuma kwelilanga)
Lapho tiphepho letiphephulako
Tisiphula timphandze tetihlahla
Sifanankhamisa
Lomsindvo uvela ngekuphindzaphindza nkhamisa lofanako emgceni munye.
Sibonelo
Nklihhihh! Nklihhihhi!
Khilikitsela nabo etikhilikitsini.
Mgalafawu NP Mabaso Kuphuma kwelilanga likhasi
39
Yini imphindvwa, imphindza, nemphindzamcondvo, kunye kwehluke ngani kulokunye
Imphindvwa
Kuleso naleso sigaba sonkondlo ucala nobe aphetse ngemugca lofanako.
Sibonelo:
Enkondlweni letsi Mgalafawu, NP Mabaso likhasi 32 Kuphuma kwelilanga sonkondlo ucala
tonkhe tindzima ngemugca lotsi Nklihhihhi! Nklihhihhi
Enkondlweniletsi Bewutawutsiniindzima yekucala neyesitsatfu icala ngeligama lelitsi
bewutawutsini. Lebhalwe ngu J Stoltz likhasi 41 Kuphuma kwelilanga
Bewutawutsini…
Imphindza
Lona ngumsindvo lofanako emgceni munye sibonelo sitfolakala enkondlweni letsi Nyawo
lwami. Indzima yesibili
Nyawo! Nyawo! Nyawo lwami.
Wabukek’ukhala yni?
Ngab’ubulawa ticatfulo?
Pho ngabe yini?
Yini lekumele bayati bafundzi nabahluta inkondlo?
Bafundzi kumele bati luhlobo lwenkondlo, lokushiwo yinkondlo, kujula kwenkondlo, ingcikitsi,
umoya,sakhiwo sangaphandle,nesakhiwo sangekha
Sitawukhumbutana kafishane ngetinhlobo tetinkondlo, sifundze ngalokushiwo yinkondlo,
kujula kwenkondlo, ingcikitsi, umoya kanye nesakhiwo sangekhatsi.
Tinhlobo tetinkondlo
Bafundzi kumele bati kutsi inkondlo ngabe iyisonethi, ilirikhi,isathaya,inkondlosililo,
inkondlomlandvo, inkondlo yetenkholo, inkondlo yesimanje nalelandzisako.
Lokushiwo yinkondlo
Lapha sisuke sikhuluma ngemcondvo losebaleni, utfolwa nobe ngubani lofundza inkondlo
ngoba asijuli, sichaza sisebentisa inshokutsi lesebaleni yemagama.Sibonelo inkondlo letsi
Makoti.Umcondvo losebaleni kutsi kukhulunywa ngamakoti lotawendza, kumele ente konkhe
lokwentiwa bomakoti labendzile.
Umcondvo lojulile
Nasikhuluma ngemcondvo lojulile, sikhuluma ngemcondvo lofihlakele, kute sitfole
lomcondvo kumele sicabange sijule, lokujula kwetfu kumele kuhambisane nalamagama
lasetjentiswe enkondlweni.
asinhlanhlatsi. Sibonelo, Kulenkondlo lengenhla, nasijula sitawusho kutsi kukhulunywa
ngemfundvo,
Ingcikitsi
Ingcikitsi nguloko lokususe sonkondlo phasi kutsi abhale lenkondlo.Uma sewufundze konkhe
lokusenkondlweni wena ubese usonga ngeligama linye lelisembulelo kutsilenkondlo
ingaloku, njengemfundvo, intfutfuko, itheknoloji, tikhali, tigitjelwa, umnotfo njll.
Umoya wenkondlo
Umoya wenkondlo usho lasuke lakuso sonkondlo uma abhala
lenkondlo.Ngabe uyibhaleachutjwa yinjabulo, kukhatsateka, lusizi.
Yindvumiso, kudvumala njll
40
Tinongo tenkhulumo
Tinongo tenkhulumo ngito letisakhela imifanekisomcondvo titfombe
letakheka emcondvweni wetfu ngekufundza emagama latsite Singahogela,
sinambitse, sibone, sive, sifise kutsintsa ngenca yesitfombe lesakheke
emicondvweni yetfu.Tiyagcizelela nobe tente intfo siyibone kancono
siyivisise.Umfundzi kumele akhone kusho kutsi mfanekisomcondvo muni loletfwa sinongo
lesitsite.Nati tibonelo:
Sifaniso- kufaniswa tintfo letimbili letehlukene kube kunebudlelwano lobutsite emkhatsini
wato,
Sibonelo
Lamuhla ngikhala sililo safutsi
Ngikhala ngitithulisa njengentsandzane.
Lamuhla sewuyatisola ngami
Ungilahlisa kwentfo lengenalutfo.
Waze wangikhohlisa sifanisongco-Kufaniswa tintfo letimbili letinetimphawu letifanako.
Sibonelo: Enkondlweni letsi Mphandze yesono, imali ifaniswe ngco neMphandze yesono,
ngoba vele konkhe lokubi kuvela kuyo.
Maye simnandzi lesishwala
Wotani maSwati nitewukudla lesishwala
Tintfombi nemajaha wotani bo
Wotani nitewukudla lesishwala simnandzi bo.
Imfundvo ifaniswe ngco nesishwala.
Simnandzi lesishwala X.L Ntuli likhasi 10 Kuphuma kwelilangakumuntfutisa, Intfo lengaphili
inikwa tento nobe titfo temtimba temuntfu.Kuyo inkondlo letsi mphandze yesono, sonkondlo
unike imali tento tebantfu, ngako uyimuntfutisile
Kunini Mphandze yesono
Ubatfokotisa, ubajabhise
Ubabusisa ubacalekise
Lokutsandzako uyamtondza
Lokutondzako uyamtsandza
Imphandze yesono JJ Thwala Kuphuma Kwelilanga likhasi 33
Sifutamsindvo ligama leliveta umsindvo lovetwa nguloko lokwentekako
njengajkulenkondlo letsi Lulaka lwemvelo
Phohlo phohlo emabhuloho
Hliphi hliphi tindlu
Hhovo hhovo tindlela tebantfu
Lulaka lwemveloE.E. Shabangu (likhasi 22 kuphuma kwelilanga)
kwentasasilwane- kunika intfo tento nobe titfo temtimba tesilwane.
Sibonelo uma kufa singatsi kunetidladla netinzipho leticijile neludvonsi,
sisuke sikunika timphawu tebulwane loko sitsi kwenta sasilwane.
sihabiso -kubeka intfo ngendlela leyenta ibukeke iyinkhulu nobe iyimbi
sibonelo:
Inhlitiyo yami iyopha njalo nangikhumbule wena mntfwanakitsi.
Ngicolele ME Masina likhasi 30 kuphuma kwelilanga.
Lapha sonkondlo ukhombisa kutsi inhlitiyo yakhe iva buhlungu lobukhulu
kakhulu hhayi kutsi iphuma ingati.Uhabisile kute agcizelele lobuhlungu.
41
Inhlonipho- usebentisa ligama lelimnadzi lelikhomba inhlonipho.Ligama lelitsi emadliza
lihloniphisa lelitsi emathuna/emangcwaba.
Wo hhe! Kwami kwetandla
Ngilala benyoni
Kulelifihle inongwane yami
Lelifukamel’emadliza alabadzala.
esikhundleni salelo lelihlabako.
Benyoni,Thwala JJ likhasi 37 kuphuma kwelilanga
Secamagama- lapha kweciwa emagama ngenhloso yekuveta bunkondlo.
Wo kwami kwetandla ngilala () benyoni(Kweciwe ligama butfongo)
() Kulelifihleinongwane yami. (kweciwe ligama live)
kucatsanisa- lesi sinongo lesibeka emagama abukane kute kuvele
umehluko emkhatsini wawo. Enkondlweni letsi Mphandze Yesono JJ Thwala
Kunini Mphandze yesono
Ubatfokotisa ubajabhise,
Ubabusisa ubacalekise?
Lonawe ukhala sililo
Lokweswele ukhala sililo
Lokutsandzako uyamtondza
Lokutondzako uyamtsandza.
Mphandze yesono J.J. Thwala likhasi 33 Kuphuma kwelilanga
Umbiti, Kukhuluma nentfo lengaphili kungatsi iyaphilaenkondlweni letsi
Mgwenya utsini ME Masina likhasi 13-14 Kuphuma kwelilanga? Kunemibuto lebutwa
umgwenya kungatsi utawuphendvula”
Mgweny’utsini ngikhala?, Utsi ngitsini kodvwa Mgwenya? Mgweny’utsini
nawubutwa?
Siphukuto- kubeka emagama ngendlela lehlaneketelako, njengekutsi wafundza
kakhulu kungako asebenta emakhishini. Lapha kubekwe ngendlela
lehlaneketelako ngoba angeke ufundze kakhulu bese ugcina usebenta
emakhishini ebantfu.
Lokumele kwatiwe ngumfundzi nakatawubhala ngenkondlo lefundziwe nobe
lengakafundvwa eklasini.
• Kumele ati luhlobo lwenkondlo
• Kutsi inkondlo ikhuluma ngani. (Umcondvo losebaleni)
• Kujula kwenkondlo (Umcondvo lofihlakele)
• Kubona uhlute bunkondlo lobutjentisiwe ekondlweni.
• Kubumbana Kwenkondlo nesihloko/ kubumbana kwesihloko nengcikitsi
• Luhlobo lwesinongo senkhulumo nekusetjentiswa kwaso ngemphumelelo.
• Kubeka umbono wakho ngengcikitsi
• Kuhluta nobe kuhlatiya kusetjentiswa kwemagama latsite ngemphumelelo.
• Simongcondvo senkondlo nekukhetseka kwemagama.Ucabanga kutsi sonkondlo
ulisebentise kahle leligama lelitsite nawubuka simongcondvo salenkondlo.
• Umoya wenkondlo
• Chaza emasu lasetjentiswe ngusonkondlo ekwetfuleni ingcikitsi.
• Ufuna kusitjela ini sonkondlo ngekusebentisa emagama latsite.
• Bhala sonkondlo lasetfulele kona kulenkondlo nemasu lawasebentisile.
• Indlela ingcikitsi lehambelana ngayo nemphilo yetfu yalalamuhla.
• Hluta ligalelo lekukhetfwa kwemagama, imifanekisomcondvo,(tinongo tenkhulumo tisho
netaga )tinsita temsindvo letitsintsa ngayo umoyainshokutsi kanye nengcikitsi.
42
Sehluko 6 Inoveli
Kuhluta inoveli
Singeniso/setfulo
Lapha setfulelwa indzawo kanye nesimo leyenteka kuso indzaba.
Setfulelwa umlingisi lomcoka nenkinga lacondzene nayo.Setfulelwa ngesimo, simo
nasepolitiki nesimo.
Simo sendzawo-yindzawo lenjani, lesemakhaya, lesemadolobheni, letfutfukile nobe lete
intfutfuko.
Simo senhlalo-lapha setfulelwa kutsi kuhleliswene njani, kanye nesimo setembusave.
Siphindze sitfole lwati ngesimo sesikhatsi; ngabe indzaba yenteka ngesikhatsi sakadzeni
kusete imphucuko, nobe yenteka manje sekugcwele imphucuko, ngabe yenteke emini nobe
ebusuku, ngabe yenteka ehlobo nobe ebusika konkhe loko kuchaza simo sesikhatsi.
Singeniso kumele sibe ngulesihehako kute setsamelilwati sitawuba nelilukuluku lekufundza.
Ludvweshu
Ludvweshu kulapho lokwentekako sekucala kucangana.Balingisi bayaye bangaboni tintfo
ngeliso linye; nobe umlingisi uyaye abe nemicondvo leminyenti lephikisanako netincumo
lekufanele atitsatse. Loku kusinika tinhlobo letimbili teludvweshu: Ludvweshu lwangekhatsi
nelwangephandle.
Ludvweshu lwangephandle kulesikhatsi kunekungaboni ngalokufanako kubalingisi lababili
nobe labangetulu kwalababili.Ludvweshu lwangekhatsi kulapho umlingisi anemicabango
leshayisanako ngekhatsi kwakhe uma kufanele ente tincumo letitsite.
Sicakacaka
Sicakacaka sibonakala lapho indzaba seyiphakamela esicongweni.Tintfo tisuke seticangene
kakhulu sekunesidzingo sesisombululo.Naletisombululo tisuke setitinyenti, setsamelilwati
sesitibuta kutsi ngabe kuyawuphumelela siphi sisombululo senkinga.
Luvutfondzaba
Kulesigaba lesi kuphendvuleka umbuto nobe imibuto lebesinayo esicakacakeni.Kuvela
sisombululo.Indzaba isuke seyisecophelelweni lelisetulu seyimnandzi kakhulu.
Siphetfo
Indzaba ayipheleli esicongweni kepha iyachubeka ifike esiphetfweni.Lokubalulekile kutsi
timbadlwana tindlela tekubhala siphetfo.Siphetfo kufanele sisheshe sifike singeluli,
asilandzele masinyane nje emva kwesicongo nobe luvutfondzaba.
Siphetfo lesikahle ngulesishiya umfundzi asale aticabangela lokwalandzelauma
kusonjululwa inkinga nobe sivete loko umbhali langakakulindzeli. (ingwijikhwebu). Kufanele
siphetfo singashiyi umfundzi advumele nobeasangene nobe angenayo imibuto.
Hlahlela indzima yembhali
Umfundzi kufanele ati kutsi umbhali uyachumana ngandlelatsite
nalokulakubhalile.Lokuchumana kubonakalisa imiva nemibono yakhe kephakumatima
kwenta loko.
Sikhona kubona imiva yembhalingenhlobo yemlandzi lamkhetsileekwetfuleni umsebenti
wakhe.Umlandzi nguloyo lesiva ngaye lendzaba.Umbhali angakhetsa kuba ngumteki
wendzaba lowati konkhe lokwentekako, nobe abe ngumlandzi longulokhulumako, nobe abe
ngumlandzilongumabona nhlangotsi tonkhe.
Ligama lelitsi umlandzi licuketse umbhali nobe lendlela umbhali lakhetsekungenisa ngayo
umsebenti wakhe. Kutawuchazwa letinhlobo nebalandzi kafishane
43
Umlandzi longusatikhonkhe
Lomlandzi lona uyati kutsi umlingiswa ngamunye ucabangani futsi uvanjani, wati konkhe
lokwentiwa ngumlingisi.
Lomlandzi wenta umfundzi akhone kwati ngabo bonkhe balingisi.Umsebenti wasatikonkhe
kwehlukanisa balingisi kute bangafanani.
Umlandzi locishe angusatikonkhe
Lapha umbhali usebentisa lomunye webalingiswa kutsi kube nguyelococa
indzaba.Kuvamise kuba ngumlingiswa logcamile.Usitjela ngemiva yakhe nemicabango
nemizindlo yalabanye balingiswa.
Sibona labanye balingiswa ngaleliso lalomlingiswa lona.Umfundzi uyayeamvele lomlingiswa
lona.Alusetjentiswa kakhulu eSiswatini loluhlobolwemlandzi.
Umlandzi longumuntfu wekucala-lokhulumako
Umteki ungulomunye webalingiswa, ucoca yonkhe lendzaba. Indzabaigcwele tivumelwano
leticondziswe kuye bo “Ngi” “mine” “si” “tsine” Lendlela lena iletsa simo sekutsintsana ngco
nesimo salokwenteka endzabeni.
Umteki longumabonanhlangotsi tonkhe
Lapha indzaba icocwa ngekuvele wetfule tehlakalo umbhali angangenikubalingiswa futsi
angasebentisi umlingiswa loyedvwa.Cishe yindlelalelukhuni ledzinga buchwepheshe.
Umbiki
Lomlandzi lona akateki uyabika; akanalo likhono lekubona nhlangotsitonkhe.Umfundzi uyeva
kutsi kukhona umuntfu lonitjela lokwentekako. Iyadvumatana lendlela lena yekubika ngoba
lomlandzi akanikiumfundzi litfuba lekuticabangela, ubese uyangena afake imifako nalapho
kungadzingeki khona.
Simonhlalo nesimo setepolitiki ematheksthini
Umfundzi kufanele akhone kuchaza kutsi kuhlaliswene njani emimangweni letfolakala
ematheksthini.Simo setembusave nobe ipolitikisiyahambelana yini naleso lesenteka
emimangweni yetfu.Ngabe kuyaliwa, kubangwa tikhundla, kuyabandlululwana, kuyavotwa
njalo njalo,kukhetfwa mengameli nobe kuyakhankhaswa.
Hlola tincumo tembhali netiphetfo aticatsanise netakhe
Umfundzi kufanele akwati kuhlola kutsi umbhali uyephetse ngendlelalefanele yini inoveli
yakhe ngekulandzela timiso tetiphetfo letemukelekile.Umfundzi ubeseubeka umbono wakhe
kutsi kube yena bekangumbhalibekangayiphetsa njani lenoveli asekele iphendvulo yakhe.
Hlola sendlalelolwati nesimonhlalo sibekandzaba nendlela lesingatsintsana ngayo
nemlingisi nobe ingcikitsi
Sendlalelolwati siyahambisana nengcikitsi kanye nemlingisi.
Ingcikitsi ngumgogodla wendzaba, nguloko umbhali lafuna kubhala ngako,njengekutsi bantfu
bakulendzawo layikhetsile baphila njani kuleso simolafuna kukhuluma ngaso.
Esikhatsini lesinyenti indzawo lesikhulela kuyo iba nabo budlelwano naloko umbhali lafuna
kubhala ngako.Similo semlingisi, netento takhetiba ngumphumela wendzawo lakhulela kuyo
nesikhatsi lakhula kuso.
Ngulobo budlelwano lobukhona emkhatsini wemlingisi nesendlalelolwati.Tintfo
lotawukhuluma ngato umbhali kufanele tihambelane nesikhatsi,kungabi yintfo leyenteka
kadzeni kepha umbhali abe asebentisa tintfoletikhona kulesikhatsi salamuhla.
44
Umfundzi kufanele anike tiphakamiso takhe ematheksthini
Umfundzi utawunika wakhe umbono ngesitatimende lesitsite lesitfolakala enovelini bese
seyawusekela lombono wakhe.Kulesinye sikhatsi utawucelwa kutsi aphawule kutsi
sitatimende lesitsite ngabe singumbononobe singemaciniso esekele lesiphakamiso sakhe.
Humusha simo semoya, sikhatsi kanye nengwijikwebu etiphetfweni
Umfundzi kufanele akhone kuwubona umoya lokhona enovelini, ngabengumoya wenjabulo,
welusizi, wekukhutsata, nobe wemphumelelo.
Sikhatsi kumele sichubekele phambili sitfutfuke singemi ndzawonye.Njengoba kwenteka
emphilweni siyachubekela yini kuleliye lihora, lusuku,liviki, inyanga, sikhatsi semnyaka njalo
njalo.Ngabe lokwentekakokuyahambelana yini netigameko, ukhona yini umehluko uma
ucatsanisanesikhatsi salomuhla.
Umfundzi kumele akhone kuhlola kubhaleka kahle kwetiphetfo, ikakhululeto
letiyingwijikhwebu nobe leto letikushiya nembuto, hhayi leto letiveletikwente ubete
longakubuta, indzaba iyaphela nje khona lapho.
Hlola umehluko emkhatsini wenshokutsi lesebaleni lebhacile
KuTemibhalo kuvamile kutsi kube nenshokutsi lebhacile nalesebaleni.Umfundzi unikwa
inshokutsi lesebaleni kufuna atfole leyo lebhacile.Lokukuvame uma kusetjentiswa tinongo
tenkhulumo njengesifaniso,sifanisongco, imifanekisomcondvo netigamekotiphukuto nalapho
emagama emlingisi asho imicondvo lemibili kepha umlingisi yena abeangawati lolomunye
umcondvo, ubonwa ngolowo lofundzako kuphela.
Emasu ekuveta balingisi
Balingisi babaluleke kakhulu enovelini ngoba ngibo labenta sikhonekutfola ingcikitsi, tifundvo
kanye nemilayeto lafuna kuyendlulisa kitsiumbhali.Ngibo labenta ingcikitsi ivele ebaleni
ngetento tabo.
Manyenti emasu lasetjentiswako kepha kumele ente balingisi labakho-
lwekako.Labakwentako, abakushoko akuhambisane nendzawo labaphilakuyo kanye
nesikhatsi labaphila kuso.
Umbhali angasitjela yena kutsi umlingisi ungumuntfu lonjani
Umbhali angasebentisa lendlela yekusitjela ngesimilo semlingisi,angamniki umfundzi litfuba
lekucagela.Uvele atsi Mphikeleli walunga,kungadzingi kutsi ente intfo letsite Mphikeleli
lesikhombisa kutsiulungile.Lena akusiyo indlela lencomekako ngoba phela ifunta
umfundzingelwati.
Bangavetwa ngetento tabo
Lendlela lena ikahle ngoba tintfo labatentako labalingisi nguleto letentiwabantfu labaphilako.
Umfundzi uyawati emagugu emmango naleto tintfoummango longativumeli kutsi
tenteke.Ngalolu lwati siyakhona kuhluta kutsi umlingisi ungumuntfu lonjani ngekubuka tento
takhe kutsitinguletemukelekako nobe atemukeleki.
Tembatfo tabo
Timphahla lesitigcokako tikhuluma lokunyenti ngemphilo yetfu.Yonkheindlela yekugcoka
iyaye imataniswe neluhlobo lolutsite lwebantfu nobeindlela yekutiphatsa nobe
yekuphila.Ngekubuka timphahla, uyakhonakubona kutsi umuntfu unemali, uphuyile,
ulandzela nkholo yini, usebentaini, uzitsile, ukusiphi sigaba sekukhula.Umbhali
uyatisebentisa timphahlakusivetela balingisi.
Kubetsa emabito
Emabito etfu anemvelaphi letsite futsi kuvamisile kutsi umuntfualilandzele libito lakhe uma
sekakhulile.Kungako batali kufanelebacaphele uma betsa bantfwana emabito.Leli lisu
umbhali langalisebentisa kuveta balingisi.
45
Indlela labadlala ngayo
Badlali bangavetwa ngetikhundla labatidlalako kanje: _ Bangiswako – nguloyo lobangiswa
lokutsite enovelini.
• Imbangi
– nguloyo lobangisa bangiswako
• Umkhweteli
– nguloyo logcugcutela incabano
• Umlamuli
– nguloyo loletsa kuthula emkhatsini wembangi nabangiswako.
• Mphacambili
– nguloyo lotfolakala angumngani wembangi aphindzeabe ngumngani
wabangiswako, kahle kahle akatati kutsi umephi.Kulesinye sikhatsi uyatati kutsi
umephi kepha usuke ayekuva sifubasabangiswako kute ayewukwatisa imbangi,
kuye ngekutsi ngumuphilamtsandza kakhulu.
Indlela labadlala ngayo
Balingisi abafani njengoba bantfu bangafani emphilweni.Kunebantfulabangantjintji indlela
labacabanga ngayo, kusukela ekucaleni kwemphiloyabo kute kube sekugcineni, bese kuba
khona labo labahambe baguculeimicondvo yabo ngoba sebafundze lokutsite
emphilweni.Siba netinhloboletimbili tebalingisii.
Losicaba ngumdlali longagucuki
Loyindilinga – ngulogucukako.
Labakushoko labanye ngawe
Uma ufuna kwati kabanti ngemuntfu uyaye ubute labo labahlala naye.Kanjalo nembhali
uyaye atsatse labalingisi labanye abafunte inkhulumiswano bavete lokutsite ngemlingisi
ngoba baphila naye.
Lokubalulekile uma ufundza inoveli.
• Hlola kubumbana kwesihloko nengcikitsi.
• Hlola sendlalelolwati nesimonhlalo (sibekandzaba) lesingahambelana ngaso nemlingisi
nobe nengcikitsi.
• Sendlalelolwati singakufaka enkingeni. (Bangani bakho nebantfu lohlala nabo
emmangweni bakwentaube nguloku longiko.(Bangani bothishela bafundzisi, batali.)
• Humusha simo semoya, sikhatsi ingwijikhwebu netiphetfo.
• Umoya ungabaweludlame, wekukholwa, wekuhlukubeta.
• Sikhatsi Sikhatsi emdlalweni siyatfutfuka.Umgamu wesibili , Inyanga yenNgci
• Fundza ngesakhiwo.Sibekandzaba (sikhatsi, indzawo, simo senhlalo(tepolitiki)
Ludvweshu, luvutfondzaba, lupholavutfondzaba, lubohlo siphetfo
(ingwijikhwebu)Sisombululo bese siba sinye.
• Umlayeto nesecwayiso
• Sifundvo
46
Sehluko 8 Temdzabu
Temdzabu
• Tinhlobo tetinganekwane
• Tinganeko
Inganeko itsintsa inkholo kanye naNkhulunkulu noma Mvelinchanti.Inganeko isitjela
imvelaphi yebantfu netintfo letitsite.Balingisi kubabantfunetilwane.
Tinsumansumane
Luhlobo lwenganekwane loludze kunaletinye.Balingisi bantfu labake baphila emazimu ladla
bantfu netilwane letikhulumako letitiphatsa njengebantfu.
Ematekelo
Luhlobo lwenganekwane lolusamlandvo ngoba lugcila emlandvweni webantfu, tintsintse
netigameko letake tavelela bantfu kuleso sive, tiba nekungakholweki ngoba sitfoa tilwane
letikhulumako.Kulesinye sikhatsi kuyaye kukhulunywe ngebuchawe bemakhosi netintfo
lebetentiwa tive letitsite.
Tinsumo
Tinganekwane letikhuluma ngetilwane kuphela, ayitsintsi bantfu. Imfishane kakhulu
.Tilandzisa kutsi kwaya ngani leso silwane sibe njengoba sinjalo.
Tinganekotilwane
Tikhuluma ngetilwane.Letilwane titiphatsisa kwebantfu, tiyakhuluma, tente tintfo letentiwa
bantfu.Tisilandzisa ngemvelaphi yetici letitsite etilwaneni noma umkhuba lotsite letiwentako.
Tifundzelwani tinganekwane
• Kufundzisa
• Kutfutfukisla lulwimi ngoba nasicoca sisebentisa lwimi.
• kwenta umcondvo wakhe ukhone kukhumbula, nekutsi akhone kucocela labanye
• Kujabulisa bantfwana
Sakhiwo senganekwane
Setfulo
Setfulo kumele sibe sifishane, sicoceke, sihehe sinembe.Loyitekako akangatsemeleti.
Balingisi
Baba mbalwa,
Kungaba bantfu nobe tilwane
Sikhatsi nendzawo
Akwatiwe kutsi yenteka kuyiphi indzawo (edolobheni emakhaya, ehlanzeni,enkhangala njll),
ngasiphi sikhatsi (ekuseni, emini, entsambama) ngasiphi sikhatsi semnyaka( ebusika ehlobo
njll)
Ludvweshu
Nasikhuluma ngeludvweshu sisho kushayisana kwemibono, imicabango netento
tebantfu.Uma kushayisana ngusemkhatsini webantfu lababili sitsi ludvweshu
lwangaphandle, uma kusemicabangweni yemuntfu sitsi ludvweshu lwangekhatsi.Lubalulekile
ludvweshu ngoba lwenta inganekwane itfutfuke iye phambili.
47
Sicakacaka
Loludvweshu loluchazwe lapha ngenhla ngilo lolubanga kutsi kube
nesicakacaka.Lokungashayisani kwemibono kwenta kutsi kubente umlingisi logobako ehlise
umoya, nguloyo uba nelisu lakhe lekusombulula inkinga.Kute lotitfobako avume kutsi
lowakakhe umbono, tento ngito letikabi letibanga kungevani.
Luvutfondzaba
Sicongo sendzaba lesi.Inkinga lesenganekwaneni isuke seyisetulu seyidzinga sisombululo.
Kuvela kutsi ngubani lophumelelako nalohlulwako.
Lupholavutfondzaba
Tinkinga tisuke seticatululiwe.Imibuto lebesinayo ngekutsi kutakwentekani isuke
seyinetimphendvulo.Sekute lwati lolusha lesiludzingako.
Siphetfo
Silindzeleke kutsi sibe sifishane, sicoceke.Kuvela lokunyenti ngemlingisi.
Inganekwane singabuye siyihlute ngaphasi kwanati tihloko letilandzelako:
Insweleko
Yintfo leswelekako, ledzingekako.
Likhambi lensweleko
Kulapho sekutfolakala lobekuswelakele
Umyalo
Kuba nemyalo labanikwa wona njengendlela yekuphila kuleyo ndzawokutsi bente nobe
bangenti lokutsite.
Kwephulwa kwemyalo
Kuvamile kutsi umyalo ulandzelwe nobe ungalandzelwa.Uma kunalabangalandzeli umyalo,
loko sitsi kwephuka kwemyalo.
Sijeziso
Sonkhe siyati kutsi uma umuntfu ephula umyalo kumele ajeziswe ngandlela tsite.Loko
labakwentako uma ephule umyalo kutsiwa sijeziso.
Imibuto longayilindzela
1.Yini Tinganekwane?
2. Nika tinhlobo tetinganekwane, uchaze ngalunye ngalunye luhlobo.
3.Nika tizatfu tekutsi bantfwana bacocelwe inganekwane
4. Hluta tinganekwane lotifundza lonyaka ngaphasi kwaletihlokwana
a. Sikhatsi nendzawo
b. Ludvweshu
c. Sicakacaka
d. Luvutfondzaba
e. Lupholavutfondzaba
f. Siphetfo.
5. Khipha loku lokulandzelako enganekwaneni leniyifundzako lonyaka:
a. Insweleko
b. Likhambi lensweleko
c. Umyalo
d. Kwephulwa kwemyalo
e. sijeziso
48
f. sifundvo
Tiphicaphicwano
Luhlobo lwemdlalo lolungadlalwa ngulabancane nalabadzala
Tibaluleke ngani tiphicaphicwano
Tenta emalunga emndeni abumbane
Tifundzisa kutiphatsa kahle
Tibonelo
• Ngikuphica ngenkhomo yami lebovu lehlala esibayeni lesimhlophe.
• Ngikuphica ngemfati wami lotsi angagidza agidza bese uhlala emsamo.
• Ngikuphica ngemuntfu wami lomkhulu lohamba abhodla.
Tisho
Atisiyo imisho lephelele
Tigucuka netikhatsi tesento
Imicondvo yato ilula kunaleyo yetaga
Tifaka yonkhe incenye yemphilo yemuntfu.
Atigucuki tisetjentiswa tinjalo
Tibonelo
• Kubamba longentasi (kumangala)
• Kubangwa netibi (kugula kakhulu)
• Kubuka ngewayitolo (Kungalali)
Taga
Taga ngemavi lakhombisa buciko bekusho intfo letsite ngemavi lashubile, lakhombisa
kuhlakanipha.Alulwimi lolunotsile lolusho umcondvo lophelele ngemavi lambalwa.
Tibaluleke ngani taga?
• Tikhomba kutfutfuka kwelulwimi
• tikhomba kunotsa kwelulwimi.
• Tisebentisa imisho lemifishane lefinciwe.
Tibonelo
• Ingwe idla ngemabala. Umuntfu utenta yena ngemisebenti yakhe lemihle kutsi
atsandzeke.
• Intsandzane lenhle ngumakhotfwa ngunina.Umntfwana uphila kahle uma kusenenina.
• Umtsentse uhlaba usamila. Umuntfu ubonakala asemncane kutsi utawukhula abe
nesimilo lesinjani.
Tilandzelo
Tinkondlo tebantfwana lesebakhulakhulile
Tivame kuhlatjelelwa enkhulisa nobe emabangeni laphasi.
Imilolotelo
Luhlobo lwetinkondlo lolubhalelwe bantfwana ngenhloso yekubalolotela nobe kubathulisa
kutsi bangakhali.
Kubaluleka kwemilolotelo
Kuthulisa bantfwana.
Kugcugcutela umntfwana lofundza kuma.
Kumnika sibindzi sekutsi akhone kutihambela.
49
Tinanatelo
Tiyini futsi tibaluleke ngani?
Ngemagama lasetjentiswa nakubongwa umuntfu lotsite, tingemagama ebantfu
Kucala lesibongo bese kulandzela letinanatelo, akuvami kutsi kube ligama linye, kuvame
kutsi abe manyentana, avete umlandvo nebuchawe.
Tiveta umlandvo ngemvelaphi yemuntfu
Tidzambisa kutfukusela kumuntfu lobongwako
Tikhomba kutsi loyo lokhulumako uyasati sibongo sakini
Tibongelelo
Tingemagama lakhomba buchawe bemuntfu
Kungabongwa umuntfu, imoto, tilwane, emakhosi, tindlovukati netimfuyo letinjengetinkhomo
Ticanjwa bantfu batisusela kulodvume ngako
Tinkhomba kujabulelana
Tikhomba buchawe bembongi.
Tibongo
Tigcamisa umlandvo wesive
Tihaywa yimbongi ngembikwekutsi inkhosi Ikhulume uma kunemcimbi
Tibonelo
Khumalo
Mntungwa
Kuhlase
Siwela.
Singwane
Gwazela
Mshika
Hlaba letindvuna ushiye ematfokati khona atewutalelana.
50
Sehluko 8 Imidlalo
Sakhiwo semdlalo
Setfulo
Esetfulweni sitfola sibekandzaba.Ngaphasi kwesibekandzaba sitfola umdlali lomcoka,
nenkinga labukene nayo.Siphindze sibuke simo sendzawo.Sinaka ligama lendzawo,
kungaba kusemakhaya nobe emadolobheni.
Siphindze sibukenesimonhlalo sitfola kutsi labantfu bahlalisene njani, bantfu ngabe
bayevana nobe bayacabana.Kuphindze kubukwe simo setepolitiki.Ngabe kutembusave
kunekuthula nobe kunekungevani.Kuphindze kubukwe simo sesikhatsi.Ngabe lendzaba
yenteka emandvulo kusete imphucuko nobe yenteka lomuhla sekunemphucuko, ngabe
yenteka emini nobe ebusuku, ngabe yenteka ehlobo nobe ebusika.Konkhe loku kuchaza
simo sesikhatsi.Singeniso nobe setfulo kufanele kube ngulesihehako lesenta umfundzi abe
nelilukuluku lekufundza.Umbhali usuke ehlulekile uma umfundzi angabi nalo lilukuluku
lekufuna kufundza incwadzi.
Ludvweshu
Ludvweshu kulapho sekucala kucabana.Balingisi bayaye bangaboni tintfo ngeliso linye.Nobe
umlingisi uyaye abe nemicondvo leminyenti netincumo lekufanele atitsatse.Loku kusinika
tinhlobo letimbili teudvweshu.Ludvweshu lwangekhatsi nelwangephandle.Ludvweshu
lwangephandle kulesikhatsi kunekungaboni ngalokufanako kubalingisi lababili nobe
labangetulu kwalababili.Ludvweshu lwangekhatsi kulapho umlingisi anemicabango
leshayisanako.
Sicakacaka
Sicakacaka senteka lapho indzaba seyiphakamela esicongweni.Tintfo tisuke seticangene
kakhulu sekunesidzingo sesisombululo.Naletisombululo tisuke setitinyenti, setsamelilwati
sesibuta kutsi ngabe kuyawuphumelela siphi sisombululo senkinga.Kuba netingucuko
letitsite etimphilweni tebadlali.
Luvutfondzaba
Kulesigaba lesi kuphendvuleka umbuto nobe imibuto lebesinayo esicakacakeni.Indzaba
isuke seyisecophelelweni lelisetulu seyimnandzi kakhulu..
Imbangalusizi
Lona ngumdlalo lokhombisa kushuba kwengcikitsi lokukhulunywangayo, iletsa lusizi
netinyembeti. Kukhalelwa umlingisi logcamilengoba usuke ehlulwe tinkinga labekabukene
nato agcine eve buhlungu lobukhulu, kulahlekelwa kabuhlungu nobe kufa. Lomuntfu lofako
nobe lovelelwa nguletehlakalo letilukhuni akukameli afeleintfo lengakemukeleki
emmangweni, njengebugebengu.Kufunasimvele khona kutewudaleka lusizi.Lokuhlupheka
kwakhe kufunakubangwe kucinisa inhloko kwakhe nobe kutikhukhumeta.
Imelodrama
Icishe ifane nembangalusizi.Kunelusizi nemunyu nekwesaba.Tibukeli tesabela imphilo
yabangiswako.Lolusizi lusuke lungakabalulekikusuke kube nekuhabisa lokutsite kepha tintfo
tigcina setimhambelakahle bangiswako.
Senamisi
Kulenhlobo yemdlalo tintfo timhambela kahle bangiswako.Nobekungaba netibumatima
lobutsite umdlalo usachubeka kodvwa kubanesiphetfo lesihle.Lomdlalo wenta tibukeli
tijabule nobe tename.
51
Umdlaloncoko
Lomdlalo ugcwele kuhlekisana nemancoko.Uvame kungabi nesakhiwo lesihleleke kahle
kusukela esetfulweni kuya esicongweni.Lokubalulekile kutsi konkhe lokwentiwa badlali kube
nekuhabisa lokuletsa kuhleka.
Umdlalo wemoya
Umdlalo wemoya ngumdlalo lolalelwako kute lutfo lolubonwangemehlo.Loku kwenta kutsi
kungabi nemincele nobe tihibelebetingakhinyabeta umdlalo wasesiteji.Kulenhlobo yemdlalo
tingafakwa timoti, tindiza, tilwandle, netinkhomo.Bayakhona bahlelikufaka imisindvo lesitsi
uma siyiva sikholwe kutsi kukhona lokulokumelelwe ngulomsindvo.Inkhundla yalomdlalo
ingaba nobekukuphi njengasemkhatsini, emhlabeni, etitibeni naselwandle.Kuteumlaleli
awutfokotele lomdlalo ingcondvo yakhe kufuna isebentekakhulu kuhumusha imisindvo
iphindze ikhone kutakhela imifanekisomcondvo.Umlingisi ngamunye kakhulu lona
lomcokakufanele abe nendlela yakhe lehlukile lakhuluma ngayo nobe lentangayo tintfo.
Badlalli kumele bangabi banyenti, kepha awukagcogceki ngeliphuzulesikhatsi.Kubalulekile
kutsi sakhiwo silolongeke kahle, nguleso naleso sicephu kufanele siphele esicongweni kute
umlaleli atewudvonseka kutsi alalele nakusasa kute atfole kutsi kwase kwentekani.
Umdlalofilimu
Umdlalo filimu siyalalela siphindze sibone konkhe lokwentekako.Kubaluleke kakhulu loku
lokwentekako kunaloko lokukhulunywakokangangobe ungakhona kuvisisa kutsi umdlalo
ungani ngaphandlekwekuva kutsi badlali batsini.
Umdlalo lofundvwako
Lomdlalo ubhalelwe kufundvwa kuphela ngoba lokwentekako kuwokungete kwakhombiseka
esiteji.Tintfo letisetjentiswe kuwo tikhombakutsi lomdlalo ungete wadlalwa esiteji nobe
enkhundleni, ulungelekufundvwa kuphela.
Umdlalo lonkhundlanye
Umdlalo lonkhundlanye ugcogcekile ugcile esigamekweni sinye,kungako unenkhundla yinye
nengcikitsi yinye. Badlali bambalwakusukela kulababili kuya kulabasihlanu.Ingcikitsi iba
yinye futsikumele ihambelane nesimo sendzaba.Sikhatsi sigcogceke kakhulu,konkhe
lokwentekako kwenteka elangeni linye.
Kufundza umdlalo
Luhlobo lwemdlalo: Senamisi, imbangalusizi, senamisi
Umlayeto lokhona emdlalweni (Sifundvo lositfolako ungafundza)
Ingcikitsi.Hlola nebafundzi kutsi lengcikitsi ivele njani.
Kudlaleka esiteji, kumabonakudze
Kutusa kubhaleka kwemdlalo-Hlahlela umnyakato nenkhulumiswano .Ukhona yini
umnyakato kulenkhulumiswano.
Fundza ngebudlelwano emkhatsini wemlingisi nendzikimba.Umlingisi uwutfutfukisa
kanganani umdlalo.Sibonelo umlingisi lotsite angalubhebhetsekisa ludvweshu.
Fundza ngeSakhiwo Sakhiwana .Lapha sibuka setfulo, ludvweshu, sicakacaka,
luvutfondzaba, lupholavutfondzaba nesiphetfo.Nihlola kutsi uphumelele yini umbhali kuveta
letincenye tesakhiwo kulomdlalo.(Kuleso naleso sigcawu hlola sakhiwo.
Setfulo
Esetfulweni sibukak simonhlalo, simo sesikhatsi
Inkinga lesibukene nayo
Umlingisi losemcoka
Ludvweshu
Tigameko
Tinhlobo teludvweshu nekutsi lubhebhetseka njani
52
Sicakacaka
Lapha kusuke sekunemasu lamanyentu lahlukahlukene lasisombululo senkinga
lekhona.Kusuke sekuhlangahlangene, umfundzi sekatibuta kutsi nguliphi licebo
lelitawuphumelela.
Luvutfondzaba
Kusesicongweni semdlalo lapho inkinga icatululeka khona, lapho kuphendvuleka khona
imibuto leminyenti umfundzi labesolo atibuta yona.
Siphetfo
Lapho kusongwa khona.Siphetfo kumele sibe yingwijikhwebu nobe sishiye umfundzi
anembuto kutsi ngabe kwaphetsa njani.
Kumele kuhlolwe kutsi sakhiwana (sub plot) siyahambelana ybni nesakhiwo lesikhulu.
Umbuto: Humusha ubuye uhlole sakhiwo semdlalo
8.Kuvetwa kwebalingisi
Balingisi bangavetwa ngetento tabo, kugcoka kwabo, kukhuluma, bunjalo , labakushoko
labanye ngabo, umbhali uyasitjela kutsi ungumuntfu lonjani nobe ametse libito lelihambisana
nebunjalo babo.
Singahlola futsi nendlela balingisi labatfutfukisa ngayo umdlalo.
Singahlola futsi bunjalo babo
Usicaba, uyindilinga,
9.Kudlaleka esiteji. Tigcawu, tinkhundla. Inkhundla nobe sigcawu sinato nobe site tintfo
letingavimba kudlaleka kwato esiteji.
10. Inhloso yesigameko lesitsite.Sentekelani sigameko lesitsite kuleso sigcawu.
53
Irubhrikhi ekuhlola indzaba
(10
1. Tiphumuti/Timphawu Tekubhala (3) 1. Kuticambela
)
2. Lulwimi lolunongiwe: Tisho, taga,
(5) 3. Imibono lehambisana nesihloko (5)
tinongo
3. Kwakheka kwemisho
(5) 4. Khuhleleka (bufakazi bekuhlela) (5)
levakalakako
(10
4. Umoya/irejista (3) 5. Kwemukeleka
)
5. Sipelingi (3)
6. Budze (1)
Irubhrikhi yekuhlola imibhalombiko
1. Tiphumuti/Timphawu Tekubhala 1. Kuticambela
2. Lulwimi lolunongiwe: Tisho, taga,
3. Imibono lehambisana nesihloko
tinongo
3. Kwakheka kwemisho
4. Khuhleleka (bufakazi bekuhlela)
levakalakako
4. Umoya/irejista 5. Kwemukeleka
5. Sipelingi
6. Budze
Tincwadzi letifundziwe
1Mntungwa N. (2009) Grade 12 Siswati Study Guide, Nasou via Afrika: Cape Town
2 Mabaso NP (1994) Kuphuma kwelilanga Siswati Poetry Juta and Co Ltd Wetton
3 Http//rogerebert.suntimes.com/app/bbcs.dl/article?AID=20060427/REVIEWS/60421
accessed on 8 November 2011.
4Umlalati unpublished document
54
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 12 Siswati.
Recommended for this subject
More papers and memos for this grade and subject.
